Մարգագետնաբուծություն

Աննի

ԱՈՂ

ԴԱՍԱԳՐՔԵՐ

ԵՎ ՈՒՍՈՒՄՆԱԿԱՆ

ԲԱՐՁՐԱԳՈՒՅՆ

ՈՒՍՈՒՄՆԱԿԱՆ

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՀԱՍՏԱՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԱՄԱՐ

ԶԵՌՆԱԲԿՆԵՐ

Ն. Գ.

Անդբեն ակաղեմիկոս

ՀամԳԳԱ

ՄԱՐԳԱԳԵՏՆԱՐՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

Թույլատրվածէ ՍԱՀՄ գլռւղատնտեսությանմինիստրությանգյուղատնտեսական Է միյնակարգկոթության զլխավոբվարչության բարձոբազույն կողմից ոբպես ղասազիոք գյուղատնտեսական բառձշագույնուսումնական ումտնողնե րի ճամաբ ազոոնոմիական մասնագիտությունեեոի գծով:

Ճաստառություննեհի

«ԼՈՒՑՍ» ՀՐԱՏԱՐԱԿՎՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՐԻՎԱՆ

42.978

ԳՄԴ

Ա 588

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

Ա

Անդրեն Ն.

Գ,

Մարդգագետնաբուծություն: դյուղատնտ. Դասագիրք

ուսանողների ճամար ագրոնոմ.

Գալատյան.--նր.. Լույս,

բուչերի

մասնագիտ.գծով|Թարգմ. Գ. 9.

1985.--

էջ.

Ագրոնոմիականմասնագիտությունների Համար դրատգրթում

բաղթվոժ

կենօաբոնական մարդագծոնաբուժության

նն

շա-

է(ոլողի «կան Բնական զոտիննըի տիվաժ մ կերային բույսերի, բնաո ն արոտավայրերի բնութազիբր. քենարկվաժ է նրան խոպ"արթների բարելավման ն արզլունավնաությանբշսրձրացմուն աոա 1 բնրքաճավոաթին թռան պապանմտն նզանակները: Պարզարանվածնե խուաբույենրի անրմնաբուժության :արցքբր: նո եվինակի Համանայե դառա պայմանավորվածությոն ի 1. 1, Խն ՌԱ 11, Ք, գլուխները քարդմանվե էն ոչ լրիվ ն չառքով կե, ԴասսզրթիԷ, զլուխեքրը ն «Հայկական ՍԱՀ բետ-

Հաոաթեերր: ոն

Ն Շարադրված

Արային

ՀԱԱ: բուսական գոտիներն աախաամանեանին զ. ֆճշոր Գալստյանը: ռն

ու

Գ.

մարբզոաւզնտխենն

ԳՅԺՅՑՅ01

(18)98.1985 8802060201

(1

702(01)1985

Ւ.

ոու

աիաքոր»

|

4 Ա ՂԹԸԸՑ

ն

2.

արո-

42.2918. ԳՄԴ ,

Ր.

աան Ց4ԱԻԸ)

157ՐՕ8ՕՂԸ180 (42 ԷԼ

ո ՒԸՑԵՀԴԵօ

ԷքԸսու

Ը`

1Աղարոիօ

Ը: »Լույու

«էաոօշ» Է98|.

Մարդադետնարուծությունը որպես կերարտադրության բազկացուցիչ մաս անխզելիորեն կապված է անասնարուծության Հաչող ղարգացումն ապաճովող կերային բազայի ստեղժման Հարցերի Հետ: Մարգագետնարբուծությունն որպես գյուղատետեսության մի ճյուղ ն տնխնիկական դորընդգրկում է կազմակերպչական միջոցառումների ծելաձներիսիստեմներ, որոնց նպատակն է բնական կերաճանդակների արտադրողականությանբարձրացումը, արդյունավետ օդտագործումը, ռնական, ինչպես նան ցանովի խոտճարքենրի ու արոտավայրերի բաբելավումը, Մարդագետնաբուծությունըորպես գիտական դիսցիպլին տվյալներ է պարունակում մարդագնտնային բուսականության, խոտՏարթներին արոտավայրերիառավել արդյունավետ օգտագործմանեղանակների վնրաբերյալ: էնանաբու ժ ությա ե Հիեժե ի ական խե դիրը բնական Մարգագ բ ակա բառա / ներաՀոաւծն ղակներից առավելագույն քանակի խոտ արոտային կեի ստանալն է դրանց բարելավմանն Ճիշտ օգտագործման, բարձր արդյունավետ ցանովի խուռճարքների ն արոտավայրերի ստեղծման միչոցով: կերտրտագրությունըն մարգագետնաբուժությունը ունեցել են լարդացման Հեռնյալ "իմնական շրջանները: է, երբ անասունը ամբողջ այն ժամանակաշրջչունն Աժեեաչճինի տարին արածում էր մարդագետինենրում, իր Համար Հայքայքում ձրմոանը պաճպանված, Հաճախ ձյան տակ եղաժ խոտաբույսերի ցողունկիրառվում է Ներ ն տերնենէր, կերաչայթայքման այս ձեր ՍՍՀՄ-ում ն Միջին Ասիական տունդրայում եղլէրուների արաժնեցման, ինչպես ե խոշոր եղե ոչխարներին Անդրկովկասում՝ Հանրապետություններում ջյուրավոր անասուններին ամբողջ տարին արածեցման մամանակ, Պա՝

:

"

Հելու այսպիսի պայմաննեէրիդեպքում անասունների մքերատվությունը ցածր է եղել, ժամանակի ընթացքում արոտավայրերիբերքատվությունն

«ողշ»

է085

պակասել է, աստիրբեկելէ, ղրանց օգտագործմանՀեարավորությունր Ը

ՈՏԿՇԿ

շթջանը: կերածայքայլքման երկրորդ

ԿՈԿՈ

չրաթարուկչություն,թարգմանված1 Հայերեն,

'

ճանաբար սկսվել է երկրորդ շրչանում արոտային կերով, իսկ

նույնպես

ձմուսն

ամուսնը պատվել են կութակվել են խոտի: ծղոտի ն

անասուններն

Համար

Գ

պաշարները աննշան են կերերի պաշարներ: Բայց կերերի ձմռան եղել, միաժամանակ դրանց որակը,չորացման ն պաճպանման անտեխնիկայի պատճառով, ցածր է եղել: բավարար այլ

Այդ ժամանակաշրջանում դրվեց մարգագետինների խոտճարքային նհ արուտային օգտազործման սաճչմանաղատմանսկիղբը: կալվածատիբական կ պետականչողերից լավագույնները, ըստ բուսակացքի կազմի, տնտեսական կառույցների, անասնապաճականչենքերի գտնվելու տեղի մոտիկության, Հատկացվում են խոտծարքների, իսկ վատերը ն ավելի Հեռուներբ արոտավայրնձրիճամար: երկրորդ ժամանակաշրջանիվերցածր բերքատվության ն անասնաբուծության ջում, մարգագետինների զարգացման պատճառով, Ռուսաստանում սկսվում է դաշտային խոա ռաջին փորձերը "սԿուսցանության (սիզախոտ, անքիստ ցորնուկ, երեքնուկ, առվույո, վիկ): երրորդ շրջանը բնութագրվում է արդլունաբերական կապիտալիզմի պայմաններում կերաճալքայթքմանն մարզագետնաբուծության զարգացմամբ. նոր պայմաններում պաճանջվում էր անասնաբուծության ապէր որոշել խոտի ն արուսաավելացում: Անչճրաժեշտ րբրանքալնության վայրերի Ճճարցը:Այլ տեսակի կերերը (խտացրած, Հյութալի)մի շարք կերաբաժինների մեջ: պատճառներովաննշան քանակով էին մտնում Կերի բազայի լավացման շամար պաճանչվում էր մարգագետինների բարելավում են դաշտային խոտացանության կիրառում, քանի որ բնական կերաչանդակների արդյունավետությունը ցածր էր. Մարգագետինների ն խուտացանությանլավացման միջոցառումները կատարվում էին առանձիէ կալվածատիրական տնտեսություններում, փորձացուցադրական ճողամասերում: Այսպիսով,իրականացավանցումը կերաճանդակների արդյունավետ օղտագործման ձնին, չնայած այղ փորձերը սակավարդյուն էին: ՍովետականՄիությունում կոլտնտեսային շինարարության ճաղքանակով սկսվեց կերաճայքայքման նոր շրջան, որի Հիմնական նպաաակրըկերի կայուն բազայի ստեղծումն էր կազմակերպչականմիջոցաեղանակների նհերդրմանմիկիրառման ն ագրոտեխնիկական 191"

`

Ի

նախապատերազմյանն ճատկապես հնտպատերավմյանտարիները բնութաւզրվում են երկրի բնակլիմայական տարբեր գոտիներում մարե բնական կերաճանդակների գսզետնայինբույսերի կենսաբանության ստացիոնարն լաբորատոր բարելավման ձների դաշտային լայն ուսումնասիրություններով: ենըկայումս կերարտադրությանճարցերը ձեռթ են բերում Հատուկ կարնոր

նշանուկություն,:

սոցիալական զարգացման 1981--1985 Հիմկ մինչե ընկած ժամանակաշրջանի թվականների 1980թվականն անասնաբուհախատեսված է ապաՀովել նական ուղղություններում» «ՍՍՀՄ

տնտեսական

ն

թոչունների Հետագա աճը: Մսբ տարեկան միջին արտադրությունը մքերատվության կշոով), (սպանդային է Հասցնելմինչն 12--17,5 մլն. պլանավորվում

ֆուքյան

մթերքների

ն անասունների արտադրության

ու

տ

մլն. կաթինը՝մինչն 97--99 ճետ զուզԴաշտային կերաբույսերի նշանակության բարձրացման են մեծ դեր Հատկապես գործում բնքաց կերի բազայիկայունացման տ.

ն արոտավայ(խոտճարքները խաղում բնական կերաճանդակները րերը): ՍՄԿԿ ԿԿկ Հուլիսյան Այս Հարցին մեժ ուշադրություն է դարձվել սպասվում է 12,4 Հեգամյակում Տասնմեկերորդ (1928 թ.) պլենումում: արբնական կերաճանդակների մլն. Հա տարածության վրա կատարել չա 1 մլն. 115 Հազար մատական բարելավման աշխատանքներ, ե արոտավայրեր, խոտՀարքներ րածության վրա ստեղծել նոր ոռոգելի տա-

ն շրջաննեբարձր լեռնային կիսաանապատներում անապատներում,

րում

27,3 մլն. ջրարբիացնել

Հա

արոտավայրեր:

մեծ աշխատանքէ կատարվել Վերջին մեկուկես տասնամյակում տնտեսության զարգացման զորժում։ Գիտնամարգազնտնաարոտային կոմպլեքս վերափոխման կանները մշակել են բնական կերաճանդակների եղանակները, երկրի բոլոր ն տեսական Հիմունքներն

օգտագործման ձամապատասՀողակլիմայականգուտիների Համար արտադրությանը ու

խան Հանձնարարականներ:

են մի ԱյսաշխատանքներըՀանդիսացել

ամբողջ

շարք

պրոբլեմ-

Հանրագումար, որոնցից կաՀետազոտությունների

ների երկարամյա Դա ամենից առաջ բնական րելի է առանձնացնել ավելի կարնորները: տարածություններում ն Հսկայական արոտավայրերի խու Հչարքների ՀայտՀետազոտությունէ ն բնական կերապաշարների

ագրոտնտեսական

ընքացքում նաբերում: Բուսական պաշարների ուսումնասիրության Հիմնական որոշել են բնական ֆիտոցենոզների կեր տեսակների մող ն ավելի Հ արստությունը ավ քան կազմող

ձիկրաբուսարանները

Բնագան բարօշՔը'

կապերի մեջ առանձինտեսակների ցենոզային Համակեցության էկոլոգիական արբեր է Հանդիսացել 4իմք տեսական ուսումնասիրումը ձնաարճնատականբուսական Համակեցություններ պայմաններում գիկաղմի բնտրությունը վորմանմամանակ, խոտախառնուրդների Հիման ճիմնավորելու տականործեն

ն

Համար: Այս

Հետագոտությունների Տ

վրա մշակվել է սակավարդյուն կերաճանդակների արագացված մարզագետնացմանմեթոդր: ՈւսումնասիրվողՀարցերի լայն շրջանը կապված է մշակովի արոչ ջրային ատավայրերի

նյութերի

ն

ոննդայինոնժիմներիլավացման,պարար

ու-

ոռոգման տեսության գործնական կիրաոման բոսն արված պարարտանյութերի տնտեսապես նպատակասլաց նորմաների ն հէրմուծման ժամկետների, ինչպես ն խոնավացման ավելի արչ Հետս

ն

Շատ

է

դյունավետ ձների

փորձերնվիրված

ռեժիմների Հայտնաբերման Համար: Մի

ու

եղել արոտավայրերի

են

ոռոգման

շյարթ

Տամարարդյու

կենցաղային չրերի օգտագործմանը: Ալսսեղ միանդամից որոշվում է երկու խնդիր. արոտալին բուսակացքի ապաճչովումը ջրով ու Հանքային պարարտանլութերով ն շրջապատի միջավայրի պա՞պանումն աղտուսվածությունից: Անասնաբուծական խոշոր Համալիրներում անասունների զգալի գլխաքանակի կենտրոնացման կապակցությամբ միաժամանակ լուծված է մշակովի արոտավայրերիպարարտացման Համար գոմաղբի օգաաղործման պրոբլեմը: Հետազոտությունների կարնոր ուղղություն է Հանդիսացել մշակովի արոտավայրերի բուսակացքի արղյունավեւո օդտագործումը անասունենրի ճերթական արածեցման սիստեմի կազմակերպման միջոցով. ինչպես նան էրկարամյա ցանովիարոտավայրերի արդյունավետության ուղղված սԿլապանմանն միջոցառումները: լ// կիրառելով գի ոական Հետազոաոությունների Գործնականում արդյունքները: գյուղատնուհսության արտաղրության առաջավորնեերի ձեթ են բերում մեծ Հաջողություններ բնական մարգագետիններիարղյունավետության բարձրացման ն անասուններին արոտային կանաչ կերով ապածովելու գործում: Այլասերված կերաչանդակների արմատական բարելավումը, որպես կանոն բարձրացնում է նրանցլերքայովությունը, մեկ Հեկտարիցմինչն 4--6 Ճազ., իսկ ջրովի պայմաններում՝մինչն նաբերական

ե

8--12 Հազ. կերամիավոր: Այժմ մեր երկրի բոլոր Հողակլիմայական պոտիներում աշխատանքներ ման

տարվում բնական կերաչանղակների կոմպլեքսային վերափոխուղղությամբ` դրանք ձնափոխելով բարձր արդյունավետ խու.-

են

Ճարքների ն արոսավայրերի: Խոտճարքների ն արոտավայրերի

Լո թ " ԱՏ: րս

որ

տ

,

էյ

սմ

Համար առանձնացվում

Բո աար

Համար

Ս

ւա

ե

"լ

զա

ծ

Չոոտ

ցա:

են

որ-

Հարզամ բազ

Ր

ունլինֆի,անբավարար չերմատպատովվածության ն բարձրադիր

Լա

7րոշ-

են տային խոնավության պատճառով: Դրանք անդակայված դերխոնուվացած կամ թփուոյկալված դեւերի վարարաձճուների անեդանքում,

լեռների լանջերում, կիսաանապատներումն անապատներում: ՍակայնՀենց այս անճարմար, Հաճախ աղքատացած ճողատարածժքերն են կերարտադրության «Հսկայականոնզերվները, Մարգագետին-

ձորերի

ն

այն է, Ճճամեմատությամբ ցանովիտարածքների առավելությունը օդընդունակէ աուսվելապես մարգագետնային բուսականությունը

ձրի որ

տազործել վեգետացիոն.ժամանակաշրջանիտնողությունը, որը կախված Լ ահղանքի կլիմայական պայմաններից, Բարելավված խոտճարջներն ու արոտավայրերը բարձր արդյունք են տալիս այնտեղ, որտեղ դաշմեծ մասի մշակումըսաճմանափակված է ջերտային կերաբույսերի փասյինէներգիայի անբավարարությամբ (երկրիՃյուսիսային շրջաննե-

րում) կամ նրա առատությամբ (չորային գոտու պայմաններում ): Մագագետնաբուծություըո՞բպես գյուղատնտեսությաննյուղ: խոտը ն արոտային կանաչը երկրի կերերի «աշվեկշոում կազմում եե պգալի տեսակարար կշիո։ Խորը ձմռանը, իսկ կանաչ կերը. արոկերե է. արուտային տային շրջանում, անասունների ամենաչիմնական չրջանը ԱՍՀՄ-ում միջին Հաշվով կազմում է մոտավորապեսկես տարի, է իսկ մի քանի չրջաններում (Կովկաս, Միջին Ասիա) երբեմն տնում ամբողջ տարին:

Միչինասիական ճանրապետությունների տարածքում

(Ղազախա-

ՍՍՀ, Թուրքկան ՍՍՀ, առանց նրա Հյուսիսային մասի, Ուզբեկական ն էՍՀ մենական ՍՍՀ, կիրգիզական Տաչիկական ՍՍՀ)արոտավայրերը

հն 20--9200-ը, իսկարոՀանդակների գյուղատնտեսական զրաղեցնում

տային կերերը՝ բոլոր

կերերի

70--80

Ե-ը: մ

Այսպիսով, ճ«սկայական քանակությամբ խոտ նկ արոտային կեր տվող բնական կերաչանդակները ունեն բացառիկ կարնոր նշանակուքյուն կերի բազայի ստեղծման գործում: մեֆ մասը (60 զե-ից ավելի) բաժին է Բնական կերաճչանդակների

րեկնում Ղազախստանին Միջին Ասիայի արոտավայրերին,որոնք

ընկնում

են

Փի

չափազանց

1,2--4 ցածր արտադրողականությամբ՝

աչ-

ց/Հա

խոտ:

Մեր երկրում խոտճարքներիմիջին բերքատվությունը չի գնրաց Հա-ից։ Վերջին զանցում 10 ց-ից, իսկ արոտավայրերինը՝4--4,5 ժամանակներում խոտի արտադրությունըՍՍՀՄ-ում միջին Հաշվով կազմում

է 6,8

ը/Հա:

՛

«Բորեջը կոբթնոնանիլեւնումմ Տիմիրյազնի մարզի Մոսկվայի անվան ն.

`

բիոնը

մ.

գյուղատնտեսական ակադեմիայի մարգագետնաբուծությա ամ-

չ կատարում ցանովի արոտավայրերի 1961թ. աշխատանքներ ՝

-

Լ2

ն

Համար: Այղ ժամանակամիջոցում արոտաստեղծմանն օգտադգորժման. վայրերի արդլունավետությունը բարձրացավ 358 ց կերամիավորից կերի (1979ք.): Արուռային (1961Ք.) մինչն 68 ց/Հա կերամիավորի

Այսպես, բիչ

կազմում է 2,33--8,74 կոպ., մեկ կերամիավորի ինքնարժեքը որը ցածր է տնտեսությունում արտադրվող մյուս տեսակի կերերի ինքնար(1780 կովի) ավելացավ ժեբքից:կովերի միչին կաթնատվությունը 3117 կգ-ից (1961 թ.) մինչն 4589 կգ (1978 թ.) կան 712 Հա մշակովի Այժմ տնտեսությունում արոտավայրեր, Հա մեծության որոնք Հիմնական ցանկապատերով բաժանված են 4--6 օգտագորժվում է Համակցված Բուսակացքր փակոցների (զագոնների): ն դա թե ճնարավորություն է տալիս արոտավայրերից ստանալ ոչ նան՝ ալլ տեսակի կերեր (խոտ, սենոաւժ, միայն կանաչ կեր, ալ խոտալյուր)։ Արոտավայրի մեծ մասը ոռոգվում է, որն ապաճովում է բարձր որակի կերի արտադրումը: Տասնյակ միլիոնավոր ցածր արղյունավետ բնական կերաչճանդակներ բարելավման միջոցառումների ն արդյունավետօգտագործմանՀեց Հա կարելի է վերածել, ոչ պակաս 25-30 խոտի բերջան տրվությամբ, մշակովի խուտճարքների արոտավայրերի" Բնական կերաճանդակների նույնիսկ մակերեսային բարելավումը ն ն մոլախոտերի ղեմ, պարարտանյութերի (ենքացիկ խնամք, պայքար է ներմուծ րմուծում այն) Հաճախ նրանց արղյունավետությունը բարձրացնում է 2--3 անդամ, իսկ արմատական բարելավումը, ինչպես ցույց են տվել գիտաճետազոտականՀիմնարկների ն շատ տնտեսություն ան8--10 3--5, ոչ քան ների փորձերը՝ կակաս առանձին դեպքերում՝ դամ, Ցանովի մարդգաղետինեերում խոտի բերքատվություն Հաճախ .

տնանթով

|

)

ն

դերաղանցում է

ց/Հա-ից:

կգ-ում

/0Ո "

:

կուսակզությունըն կառավարությունըբազմիցս նշել են խոտճարքն արոտավայրերի արդյունավետությունը ամեն կերպ բարձրացնելու անչրաժեշտությունը: Արղյունավետության բարձրացումն. անմիջապես կապված է մակերեսային ն արմատականբարելավման (ցանովի խոտճարքներիեն արուսավայրերի ստեղծում) ճարցերի, ինչպես ն բնական կերաչանդակների ճիշտ օգտագործման Հետ. կեՔքՔարելավված ների

տալիս են կերաճանդակները, չբարելավվածների Համեմատությամբ, ն րային ավելի բարձրարժեք խուտճարքային արոտային արտադրանք: Քիչ արդյունավետ ե ցածրարժեք, կերաշանղակների փոխարինումը բարձր բերքատու ն սպիտակուցներովՃճարուստ խոտաբույսեր ունեն ցող ցանովի խոտճարքներով արոտավայրերով, բնական խոտճարքների կ արոտավայրերի արդյունավետությանՀետագա բարձրացման Հիմնական պայմանն Է

ծ.

կզ

վատ բարձիթող խոտճարքների արդյունավետ

պարունակվումէ մոտավորապես 30

ապիտակուց: մսսրսելի

խոտի

կերամիավորն

՛-

խոտՀարքներումարոտավայրերում քՔարելավվոածն ցանովի է խոտի ե կանաչ զանգվածի ավելանում անդամ միույն մի քանի ու

ոչ

է նրանց Բնասննդարարությունը: այլե բարձրանում բերքատռուվությունր ն ցանովի մարխոտի լավ կան կնրաչանղակենրի մարգզազնանային կերամիաէ 50--60 կվում պարունակվում գազնախններիլոտի են մոտենում որով դրանք վոր. 5 կզ ե ավելի ժարսելիտվիտակուց.

առ, ըրձր

ոնեղարոար մշակովի

կերաբուվաերին,

մՄշակովիԱռաջավոր պնտական կսլեկութվ լթնտնսություններում 10.000 են ստանում քոն ավելի »եկուարի մեկ ց րովի ալրառավոայրերի ե

կերամիավուր:

զանգվածում մարսելի պրոնինի Մշակովի արոտավայրերիկանաչ

ց ավելին է, Պրուսնինի սւնաիբանակր կերուկըման նոլմ ույի սպղլառանջի է ալո Համալ: նալասականուրմար տտզրողականծախսից ոսուբելու հան կելեր: ածխաջլասոույին տավայրնրում կելոսրամնի մեջ մացնել ե տ արոտային կերի ՍՍՀՄ-ում, այնոլես էլ արոաասաչմանում -

Ինչպես Հ ալմատաինքնարժեքը մի բահի տնզամ էժան 1, քոն Հաոաիկայինի, Բարձր ըելչթուուու մ շակովի ավղզոռի,խոտի ն այլ կնրերինը: ոլաուղվների: արժեքը Հի դերաղան տրո ուուվույրերի կանուշկերի մեկ կերամիավորի ի

»

'

-

կոսլ.: ն արոտավայրերի արդյունաբնականխոս ձճարքների ձեսնեաբար, ն նպատակավետության բարձրացման Հարցր, նրանց բարելավման

ցում

1,5--8

Հորմար: օգտագործման միջոցով, Ճասուկ կարեոր նշանակություն անասնաբուծուչ ձեսթ բերում կերի կայունբաղայի,որպես ճանրային զործում: ստեղծման ղուրդացմանՀիմբի, թյուն Ճեսաղգա է

ճամառոտ որպես զիտության Մառշզազետնաբուծության՝

պատ-

որպես գիտություն, սերտորեն մությունը:Մարղազետնոաբուծությունը ճետ: վայրի կերույին խոտաբույսերի կապված Լ բուսաբուծության ե Հարցերով զբաղվել են ուսումնասիրմամբ, ինչպես իոսացանության են մեծ ներդրել ագրոնոմիական ավանդ գիտնականներ, որոնք շուտ զարգացման դործում: բուսաբուծության, մասնավորապես զիտության, վայրի կերաբույսերինկարագրությանվերաբերյալ առաջին աշխաե Պալլասը, դլանք տանքները կասուրել են ակադեմիկոսներ Ապեխինը Ռուսաստանի Հարավ ն արնելյան շրջաններում 1767--1728 Թթ. կաեն: արդյունքներն ուսը ված Հեսաղուսություննելի

Վայրի բույսերի կերային դգնաչատման "ուսումնասիրությունները կատարվել են (իննեյին երա աշակերտներիաշխատանքներիցբոլո րովին անկախ 1711 գ. վերչնրին ն11 դ- սկզբին: Ռուս գիտնականմ. Կոմժովը,

ներ Ի. ի.

ուսումնասիրել

են

թյան փորձեր:

Ա.

Բոլոտովը,

Վ. էնգելմանը,

Ա.

բային

բույսերիբազմակողմանի կվկասում: վերաբերյա մաթգագնտնաբուծության Ցարական Ռուսաստանում

աշինը

խոտացանուխոտաբույսերը կերային կատարել ն

դ.

փսոռային զեմստվոները: բնագավառում Մարգաղզետնաբուծության

սիլոսացման ճարցերը: նա առաջինն է տվել խոտճարքներիե արռտավայրերի գիտական տնտեսական նկաիագիրը, գլխավորապես տափաստանայինչրջաններում, բերել է անչրաժեշտ տվյալներ շատ ու

տարածված վայրի բույսնոի քիմիական կառուցվածքի են ուտնլիության մասին, Հատուկ ուշադրություն դարձրել օզտաղորժ-

ն մանր, անտառաբուծությանը

այլն:

կումն էր:

լ

գա-

՝

կարնոր

ճետազոտու-չ-

`

է 88 թ. կազմակերպվել

Հենակետ, որտեղ սկսեցին չաշխան, բացի տանքներ տարվել մարգագետնաբուծության վերաբերյալ, են ավելի 1910--1914 թր. ժամանակաշրչանում կազմակերպվել այդ: Հողամասեր: ջան 3000 ցուցադրական Գիտնականմարդադետնաբուծներիգործունությունը արդյունավետ իշխանության ժամանակ: կերպով ծավալվեց ճատկապես սովետական Հայրենականմարգագետնաբուծությանճիմնադիրներ Վ. Ռ. Վիլյամսի ն Ա. Մ. Դիմիտրինի նախաձեռնությամբ 1917 թ. Պետրովսկու գյուուսումնական տետեսության բազայի վրա պատնտեսական ակադեմիայի ատեղծվեց կերաբույսերն ուսումնասիրող մարդագետնային ցուցադրական տնանսության (Կաչալկինոյում),իսկ 1922 թ. կազմակերպվեցմարգագետնաբուժությանինստիտուտը, որը 1930 թ. վերակազմակերպվե կերերի ինստիտուտի: Այժմ այս ինստիտուտը կերարտադիության Հարցերի ուսումնասիրության գծով Հսկայական աշխատանքներ է կա1912

պարարտանյութերի

Նա մանրամասն աշխտտանքներէ կատարել Վ. Գ. Բելյաեր, բնութագրել է ավելի քան 346 տնսակ վայրի ն մշակովի բույսերի կեՄեծ

մարզագետ-

Հեթյուններ էին սկսել դեռես մինչն Հոկտեմբերյան՝ սոցիալիստական ցափոխությունը այնպիսի ականավոր գիտնականներ, ինչպիսիք. էին Ա. Մ. Դիմիտրինը, Վ. Ռ. Վիլյամսը, Ի. ն. Կլինգենը, վ. ՄՍ, Բոգդանը: Թ. դրվեց փորձակայաններիկազմակերպման սկիզբի»չորոնց ՃարՀիմնական հպատակի կերաբույսերի ն կնրար։տադրության այլ են. է զարգանում լայնորեձն Քավականին կների-ուսումնասիրումներն ե ցուցադրական կետերի ցանցը, որոնց խնդիրը կեՃենակետային ն մշակման հոր մեթոդների փորձարիաբույսերի մարգագետինների

Ռուս

ն

դ. սկզբում դեպարտամենտը:

ն նկաբուծությանբնագավառում սկսեցին աշխատել հնաշանգային

մանրամասն նկարագրել խատանքներում է կերային շատ խոտաբույհ Ռուսաստանում սեր տվել Համառու խոտացանությանպատմություն

«կոց զագետնաբուծության գասընթացը։ 2. Ա. իր է կերային Կոստիչեր աշխատություններում չարագրել խոտաբույսերի ագրոտեիխնիկալի, նրանց բերքաչավաթջի ժամկետների

են

նիստրության ճողային

դաշտային

շարադրանքը, Հճանրաճայտ դիտնական հ. Ա. Ստեբուտը մահրամասն բնութագրել է ավելի քան 60 տեսակ կարնորագույն կերային խոտաբույսեր, նշել յուրաքանչյուր բույսի բերքատվությունը, երա պիտանիությունը խոսճարքների կամ արուռավայրերի Համար, օդտագործման ժամկետը, ցանքի նորման, մշակման շրջանեերը։ Պետրովսկայի դգլուղատնտեսական ակադեմիայում ետ առաջինը կարդալ մար-

նախաձեռնությամբ

ն Հիմնականում մասնավոր միայն անցյալ դարի վերջում մարգագետնաբուժությանվերաբերյալ կազմակերպչականն փորձնականաչխատանջների կազմակերպման Հարքնրով սկսեց զբաղվել երկրագործության ն պետական գույքի մի-

փորձերը դրվել

սկզբին Գ. ի. էնգելմանը Հրատարակել է մարգագնանաբուժության վերաբերյալ կատարված Հետազոտությունների արդյունքները, որոնցում եշել է առանձին անասունների կողմից բուլսերի ուտելիության տարբեր աստիճանները, գրել է վնասակար ե օգտակար բույսերի, մարգագետիննէրի բարհլավման ն սերմերի Հավաթման մասին։ Այդ ժամանակ ի. ի, Սամարինը ե Դ. Մ. Պոլտորացկին իրենց տնտեսություններում պրաղվել են խոտացանությամբ: Ռուս Հայտնի գիտնական Ա. Վ. Սովետովըերանց Համարումէ խոտացանության ՀիմնադիրներըՌուսաստանում: Վայրի բույսերի օդտակաի Հատկությունների ուսումնասիրության ն 11 բնագավառում մեծ է ՃՆ դդ. առաջին կեսում առաջացած գյուղատնտեսական տարբեր գիտական ընկերություններիղերը: 1117 դ. երկրորդ կեսին Ա. Վ. Սռվետովը «Դաշտերումկերային ե այլ աճեցման մասին»,«կերային իչոտաբույսերի աշխոտաբույսեր» ԳԱ:

թ. Ա. Խ. Ռոլլովը տվել է 1550 տեսակ տնտեսական գնաչատականը՝գլխավորապես

Հատկությունները:

տարում:

Մարգագետնաբուծությանգիտաճետաղոտական աշխատանքները՝ կերային խոտաբույսերի ուսումնասիրությունը, նրանց կենսաբանուՔյունը, ագրոտեխնիկան, սելեկցիան, բնական խոտճարքների ն արո՝

|

տավայրերի արդյունավետօգտագործումըներկա ժամանակներում կատարվում են շատ գլուղատնտեսական դիտաճետաղոտականՀիմնարկներում

ն

Կիորձակայաններում:

դործում Հատուկ ղերը պատզարգացման Մարգագետնաբուծության

տնտնսության ուսումչ արոտային կերարբույսերին Հատկապես ն արժեքավոր աշխատանքներէ կատարել խո մեծ նասիրության գծով շորագույն մարգագետնաբույժի. Վ. արինը: նրա խմբագրությամբ 1950--56 թթ Հրատարակվել է կերերի ՀաՀ-

րի

ու

գիտնականների գիտաճնտազոտականինստիտուտի մամիութենական ն կերային արոտավայրերի կոլեկտիվի գրած «ՍՍՀՄ: խոտճարբների մարգազնտնաբանուէ ավելի քան որում սրված բույսերը» եռաճատոր մենագրությունը,

կանում է սովետականգիտնականներին: ե Վ. Ռ. Վիլյամսր «Մարգագետնաբուծության թյան բնագիտական ճիմունքները» գիքջում տվել է մարգագետնային չ տվել բուսական ճիմնական խմբերի մանրակրկիտբնութագիրը, ցույց նրանց փոխադարձ կապը միմյանց ճետ, պարզել է բուսական մի խրմ-

բակցությունը մյուսով փոխարինելուպատճառները: Արժեքավորեն մարգագետինների ն արոտավայրերի ուսումնասիրությունների վերաբերյալ Ա. Մ. Դիմիտրինիաշխատությունները: նրա մաիգագետնաբանության Ճիմունքներով» «Մարգագնտնաբուծություն (1948) դասագրքում բերված են գլխավորապես անտառամարգագետնային գոտու մարգագետիններիկարդաբանությունը ն տրված են մարգագետնաբուծությանն արոտային տնտեսության Հիմնավո`

տեսական`

րումները:

ներկայացնում Սմելովի աշխաՃծտաբրքրություն տանքները խոտաբույսերի վեգետատիվ վերականգնՄեծ

են

Ս.

Պ.

մարգագետնային

ման

ն մասին, կապված նրանց օգտագործման տարբեր աա խնամջի մեծ Հետ, որն ունի գործնական նշանակություն: ուի կատարել մ մարգագնոի Ա. Պ. Շեննիկովր Հետազոտություններ է կատարել ազո վուր ե նաբուծության մարգագետնային բուսականության ուսումնասիրման վերաբերյալ, աշխատություններ է 4ճՃրատարակել տարբեր գուսռիների մարգագետինների բնութագրման ու ՍովետականՄիության մարգաուսումնադետնային բուսականության կենսաբանական-էկոլոգիական ննե ե երյա նտնային նու7 ՍՍՀՄ աիրությունների վերաբերյալ: ( արգագետնային բուսականու ն ք ք Մ ն բ 1941, «Բույսերի էկոլոթյունը, 1938 «Մարդագետնաբանություն», անո, 1950): ՝ կերարտադրության ուսումնասիրության մեջ մեծ նշանակություն ք ջի մ ատի ն Կէ 1--1944 33 թթ. ՍՍՀՄ չ էլ ունեցել յերերի ինստիտուՍՍՀՄ-ում 1. Գ. Ռամենսկի) տի Հանձնաժողովի կատարած: (ղեկավար բնական խոտճարքննիի արոտավայրերի, գույքագրումը: Այս զույքավորման մեջ ընդգրկվել են մեր երկրի գրեթե բոլոր երկրամասերը ն մարզերը, բոտ վարչական շրջանների Հաշվարկված են խոտճարբների ն արուսավայրերի տարբեր տիպերի կերային տարածքները, տրված է, տնտեսական առումով նրանց բնութագիրը:

ովը

՛

,

'

193)

ողժողկո

Դազաղխսռանի ասիաստանային շրջանների,Աշեժոյան Սիբիրի, Ալթայի ծրկրամասի, Հյուսիսային կովկասի բնական կերաճանդակնե12

մշակովի բույսերի բնութագիրը: Վերջին տարիներին երկրի ոչ սնա4ճողային, անտառատափաստա-Հ ն նային ն մի շարք այլ գոտիներում տարվոմ են Հետազոտական ոռոգելի մշակովի արոտավայրեր գործնական լայն աշխատանջիներ, ստեղծելու Համար: Այս Ճնտաղոտություններընոր փուլ են մարգագետնային կերարտադրության ինտենսիվացման բնագավառում: Վերջին տարիներին բազմակողմանի ճետազոտություննեիեն կատարվել Մոսկվայի Կ. Ա. Տիմբբյազնի անվան ակադեմիայի մարգագետնաբուծության ամբիոնում: Մարգագետիններում կեղտաճոսջրերի արդյունավետ օգտագործման ուսումնասիրում, օրգանական ն ճանքաարդյունավետ օգտագործվան լին պարարտանյութերի ագրոնոմիական որոնումներ, տարբեր էկոլոգիականպայմաններում արոտային խոտախառնուրդների Հայտնաբերում ն ընտրություն արոտային բույսերի

տեսակ վայրի

ն

ի ոռոգման ձենրի ն ոնժիմր արոտավայրե որ մշակովի ւՀ ների սաՀշմանում, մշակովի արոտավայրերի ագրոֆիտոցենողների ձեվավորում: ԱՀա այն ուղղությունները, որով աշխատում է մարգագետնաբուժության ամբիոնը, ներդնելով պետականն կոլեկտիվ տնտեսությունների մարգագնտիններումմշակված Հանձնարարականները:

գոր 1 օգտագործում,

ու

թյան

ական է Հէ արատա դիու աշխաանքնեաշ նմ գիտաճնտազոտական անվան Համաժիութեն Ժ Լենինի է ամամիութենաԼենինի գլխավորում անվա մեջ ներդրման գործը քե ք կադեմիկոս կադեմիայի ակադեմիկոս, կան գյուղատնտեսական գիտությունների ակադեմիայի Կ. Ա. Տիմիրյազնի անվան գյուղատնտեսականակաղեմիայի Մոսկվայի . բիոն վարիչ պրոֆեսոր Ն. Գ. Անդրեն դրենը: մարգագետնաբուծության ամբիոնի 3. նա իր Հետազոտական աշխատանքներում ճատուկ ուշադրություն է չ Ն շված

նչ

,

է ննե

ն.

Հարավ-Արնելյանշրջաններում գոտու դարձրել երկրի տափաստանային ցանովի բարձր արդյունավետխոտճարքներին ւսրուսավայրերիստեղժմանը: Մշակվել է ոռոգման ն պարարտացմանմիջոցով ցանովի արոհ լայն ծավատավայրերիբերբատվության բարձրացման մեթոդիկա լով ներդրվել արտադրության մեջ:

Գագան Ր րագրուի ույնքեճոդվածժներ, լոր դիա սառգանու գիրք թերթերի

Ն.

ան Հանրամատչելի

ու

ու

բրոշյուրներ:

Վեր-

|

ջիններից դյուղատնտեսականԲուՀ-երի ճամարգրված «Մարդագետունեցել է չորս Հրատարակություն, դասագիրքն նաբուծությունջ կովկասի բուսականության ուսումնասիրության գործում Չ0-րդ դարի առաջին կեսում ծավալուն աշխատանքներեն տարելճայտնի բու- . սաբաններ Ա. Ն. Գրոսճալմը, Դ. ի. Սոսնովսկին ե Ն. Ա. Տրոիցկին, Ա. Ա. Գրուտայմբ Ճրատարակելէ «կովկասի Ֆլորաս.Հինգ ճատորյակը, գրիքն է որը բուսաբանների ե մարդաղնետնաբանների աեղանի Այս աշխատությունների հպաստավոր ճող են ստեղժել Հայ աշխարճաբուսաբան,մարզագետնաբանՀ. կ. Մաղաքյանի Համար ուսումՀայկական ՍՍՀ մարգագետնայինբուսականությունընրանց նասիրելու կենսաբանական ն գյուղատնտեսականարժանիքները, գլխավորել մարկարգաբանության ենգագետինների գույքագրման աշխատանքները, թարկել Հայաստանիուղղաձիգ բուսական գոտիական սիստեմում բնաբուսականությունը», «Հայկան կերաճանդակները: նրա «Հայաստանի ՍՍՀ կական արոտավայրերի զլխավոր արժեքավոր խոտճարքների բույսերի տեսությունը» ն այլ գրքեր Հանրապետության վայրի կերային բուսականությանտեսական կ գործնական բնութամարգագետնային դրման Հիմնական աշխատություններն են: Հ. կ. Մաղաքյանը ծավալուն աշխատանքներէ կատարել մարգադետնաբույծ կադրերի պատրաստման ն բուշ-երում մարգազգետնաբուժության առարկայի դասավանդման բնագավառում: նրա «Մարգագետիններ ե արուտավայրեր»(1951) ուսումնական մեծածավալ ձեռհարկն այժմ էլ լի կորցրել իր նշանակությունը: ասպարեզում կարնոր աշխատանք է կաՄարգադետնաբուծության տարել Շ. Մ. Աղաբաբյանը:նա իր աշխատակիցներիճետ, Հայկական ՍՍՀ թարդ ոնհլիեֆային ն բազմապիսի բուսական խմբակցություններ ունեքող բնական կերաչճանդակներիտիխպերում,ուսումնասիրել է մակերեսային ն արմատական բարելավման աշխատանքները:Շ. Մ. Աղաբաբյանը զգալի աշխատանքներ է կատարել Կերերի Համամիութենական գիտաճետազոտական ինստիտուտի ճետ ՍՍՀՄ գիտնականների նե եղել է 1950-ական թվաուսումնասիրության գործում կերաբույսերի ե արոտավայրերի կեկաններին լույս, տեսած «ՍՍՀՄ խոտՃճարքների րաբույսերը» երեք ճատորանի մեծածավալ մենագրության Համաձճեղինակ Աղաբաբյանը դրել է նան ՍՍ2Մ գյուղատնտեսական ւ.ՔուՀ-երի ն արոտավայրեր» (1958) ուսումնաՀամար «Լեռնային խոտՀարքներ ու

լան ձեռնարկը: «՛Մձր երկրի

Հիմնարկննրում

տարվում գիտաճետաղզոտական Հակայական Ճետաղոտություններ բնական կերաճանդակների ուսումնասիրության ե բարելավմանաշխատանքներիմշակման, ցանովի խոտ11

են

Տ

ինչպես ֆան ստեղծման, արուռավայրհրի արդյունավ բնագավառներում: կազմակերպման օգտագործման Հարքների

ու

ու

Կանադայում մարգաշչնորճիվ, մակարդակի բարձր ցետնաբուծությանինտենաիֆիկացման նրանց արոտային կերաչանդակները, կերերի արտադրության ուղղուքյամբ աշխարՀումգրավում հն առաչին տեղերիցմեկը: է խուտճարՄարգագնտնաբուծության զարգացումն իրագործվում ն սերմնաբուծության, արտադրուՓատրոտայինբույսերի սելեկցիայի բարձր բերքատու սորտերի տիպերում թյան մեջ որոշակի բուսատեղերի ն ներդրման ագրոտեխնիկայիմակարդակի Ճետազոտությունների զարգացման աշխատանքներով,նկատի ունենալով Հողի ագբոքիմիական. Հատկությունները ն բուսակացջի կազմը, մարգագետիններըպարարՀատկապես ազոտի, բավականին տացքվում հե. ւպարարտանյութերի,

եվրոպական

Մ

շատ

երկրներում, ԱՄՆ-ում

ե

բարձրնորմաներով: կիրառումը,թույլ բարձր նորմաների ե թոողման Պարարտանյութերի կեէ տալիս բազմիցս օդտադործելբուսակացքը' Մարգագետիններից արէ նրանց ինլպես կատարվում բերի արտադրությանբարձրացումը տադրողականությանբարձրացման, այնպես էլ գերխոնավ «ճողերի ,

'

յուրացմանՀաշվին: անասունների կերակրումը գործՔարելավված արոտավայրերում ն է ավելի մեծ ձրկրում ստանում նականում շատ արդյունավետ4 բրաժում։Մսատու անասունների երկու երբորդը պաճվում է արոտավայ680--1130 կգ բերում, Ջրովի արոտավայրերի 1 Հա-ից ստացվում է մեժ տարածում է ստացել միս: Անասուններիարոտային պաճվածքը են մեցանկապատված արոտավայրերը կանադայում։ Որպես կանոն, տաղալարերովն բաժանված են արոտաբաժինների(զագոնեերի),որոնց արածեցումըկատարվումէ Հերթականությամբ:Հոլանդիայի արոտային է տալիս, որ կերերի տարեկան Ճաշտնտհաության պրակտիկանցույց վեկշոում կանաչ կերերը կազմում են 48 գ. ն Հիմնականում պարզ խոեն ազոտականպարարեն, որոնք պարարտացվում տախաոնուրդներ տանյութերի բարձի նորմաներով: Այսպիսի խոտախառնուրդներիլոր Հասնում ց/Հան. Արոտային է 120-140 -բերքատվությունը զանգվածի օգտագործվում կերպով լայն ստեղծելու ճամար խոտախառնուրդներ հրեքնուկները ձե արոտային սիղախոտը, դայդրասը, մարգագետնային տա-

է

այլն:

Հավաջված ոզնա150--950 կգ Հա-ին սորտեր, սպարարտացվելով՝ առանձին են 150--200 տալիս 100--120 կալիումով, կգ կգ ֆոսֆորով, ազոտով,

մարգագետնայինչյուղախոտի ն Ֆրանսիայում

խուռ մինչե

Հազար կերամիավոր:

նույնիսկ Անգլիայում, որտեղ զգալի քանակով տեղումներ են լինում, ջրովիպայմաններում բերթի ՀավելումըՀասնում է 30 ո-ի Բելգիայում կավատվազայինՀողերի ոռոգման չնորճիվ բերքատվու(0, ավազակավային Հողերում 47 00, թյունն ավելացել է 125--155 Հողերում՝ ավազային 0յ-ով ԳՖՀ-ում շատ տնտեսություններարոտավայրերնարածեցնում են են բարձր սննղարժեքով կեր: Արոտարեկան 5--6 անդամ նկ ստանում տավայրերում արածեցվող կովերի տարեկան կաքնատվությունը Հասնում է 6000 կգ, իսկ փոքր քանակով խտացրած կերերի օզտագորժման մատղաշների դեպքում ստացվում է խոշոր եհզջլուրավոր անասունների

"ԱՌԱՋԻՆԳԼՈՒԽ

Գա ն տնտնսության դեկապարմանբնագավառում ճաճիճների ստորգետնյա չրերի ա

ւաշւան:

,

մ14.

փորձ

կուտակվել ԳԴՀ-ում, Հատկապես բարձր մակարդակ ունեցող վայրերում: իրեն արդարացնում է մարգաօգտապորժումը ն նրանց պարբերագետինեերի խոտճարքաարոտային նորոգումը միջանկյալ բույսերի միջոցով խոտճարքաատրոտային բար օգտաինտենսիվ օգտագործման դեպքում կերաչանդակի մի մասն ն ճամար: սիլոսի Մարգործվում է արոտավայրի: իսկ մյուսը խոտի դագետինների այսպիսի օգտագործումը Հնարավորություն է տալիս ստանալու կերի բարձր բերբ: Մարդագետիեներումմեֆ չափով օզտագորժվում է գոմաղբաճեղուկ: ԳԴՀ-ում արոտավայրերը գոմաղբաճեղուարոտայինկերի չորս տարվա միջին բերջր 1 Հա-ից կով ոոռոգելուց

Լ

ն

է

կազմելէ 480 ց/Հա: Հունգարիայում բնական խոտճարբները ե արոտավայրերը, որոնք են, կազմում են ամբողջ կանաչ տաամենալիարժեք կերբաճանդակներն բածջի 15--16 ձե-ը, որից 30 ձը-ը զբաղեցնում են ողողվող ն ցածժբրադիիխոտճարքներն արոտավայրերը: (ավազգույն տնանսություններում ջրովի արոտավայրերում օգտագորժելով էլեկտր ացանկապատեր, յուրաքանչյուր կովի կաթնատվությունն օրականՀասնում է 20 կգ, կաթի ու

ինքնարժեքը ցածը է

Մճր երկրում ն արտասաչմանում մեծ աշխատանքներեն տարվում բնական խոտճարջների ն արոտավայրերի բարելավման, նրանց առավել արդյունավետ օգտագործման, բույսերիկենսաբանության ն էկոլոգիայի ուսումնասիրման, խոտախառնուրդների փորձարկման, արարտանյութերի օգտագործման, քփուտեերի, մանրանտարներին մոլախոտերի դեմ քիմիական պայջարի ձների ուսումնասիրման ուղղուԹյամբ կատարված միջոցառումներիՀիմեավորման Համար: 0ՍՀՄ-ում

Հատուկուշադրություն

են

դարձնում

չրովի սրուտա-չ

ստեղծմանը, որոնք արդյունավետության վալոծրի կերի ինքնարժեքի ն

տեսակետիցտարբեր տեսակի կերաճանդակների մեջ Հավասարըչունեն:

ԵՎ 2ԻՆԱԿԱՆ

ՏԵՂԵԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵ

ԽՈՏՀԱՐՔՆԵՐ

'

ԵՎ

ԱՆՈՒԹՅԱՆ

ԷԿՈԼՈԳԻԱՑԻ՛ՄԱՍԻՆ

Մարգազետնաբանությունը՝ բնագիտամարգազետնաբուծության

կան Հիմքը, բույսերի կրանջի ն զարգացման

օրինաչափությունները. բա-

ցաճայտող զիտություն է, Մբայնբույսերի կեեսաբանականգիտելիքների Հիման վրա, այսինքն` բույսերի կլանբի ն զարգացման առանձշրինաչափությունների էկոլոգիական Ճատկությունները, նաճատնությունները, ն բույսնրի

երանց միջավայրի փոխճարաբերությունները բացաճայտելով, կարելի է սաճմանել պաճանչվածագրոտեխնիկան, ճիշտ կազմակերպելկե-

հ րաճանդակեերի օգզոռադործումը ղդիանց բարձր արտադրողաճասեել

կանությանը: Բուսական Համակեցությունների ուսումնասիրման գործում մարսերտորեն կապված է գեռբոտանիկայի՝ դագետնաբանությունը (գիտություն բուսական Համակեցությունների մասին) Հետ Սովորաբարմարգագետնաբուծության ուսումնասիրության չին իսկ փուլում ճանդիպում են այնպիսի տերմիններ, ինչպիսիք նն առաչ

մարգագետին, մարդազետնային բուսականություն, մարգագենտնեպյին Բնականաբար ճարց խոտաբույսեր:

է առաջանում, թե ինչ

Հասկանալ տերմիններիտակ: «Մարգագետիե» Հասկացողությանորոչակի այդ

այժմ էլ չկաս Ա.

4.

սաշմանում '

պետքէ

մինչն՝

|

Շճննիկովը«Մարգագնտնաբանություն կապիտալ աջշխա-

բերում տությողնում

է այս

Հարցի

վերաբերյալ գիտնականներիտար-

բեր,ճաճախիրար Ճակասող, սաճմանումներ, Արեմտածվրոպական մարգագետեաբանության Հիմնագիրներ՝Շվել-

ն Շտերբլերը բուսաբաններ ցարացի

Շրետերը «մարգագետին»անվանել են բաղմամյա տարբեր խոտաբույսերի, բացի ջրային բույսերի Ճճամակնցություններին, իսկ ժամանակակից բուսաբան Ռյուբելը օմարդագետին» Հասկացությունը բնորոշում է էլ ավելի ընդարձակ, միացնելով մարգագետիններինբոլոր տեսակի բնական խոտաբույսերը փաստանայինն ջրային: Վարմինգըտալիս է «մարգագնտնի»մի քանի սաճմանափակ ճասկացողություններ: Այսպես, մարգագետին նա ան-

խանգարում է մարգագետինների որոնք ներառում են ւո ավխաստանծայրազույնսչարատեսակությունը, ները, ճաշիճները, թփուտները, անտառները, որոնցում կան խոտային

Միասնական ձնակերպմանը

`

ւ

տա-

վանումէ «բազմամյա Համա-չ բարձրխոտաբույսերի (մեզոֆիտների) կեցությունը, Հատկապես դաշտավլուկազգիների», որտեղ «բուսական դորդը ստվար է հ շատ խիտ: բնորոշումից Ռուսական գիտնականների

բերենք երկուսը:. Շեննիկովի «Մարգագետինը խոտային մեբազմամյա դզոֆիտներիխմբակցություն» է, սյսինքն այնպիսիբազմամյա խոտաբույսերի, որոնք աճում հն միջին. խոնավացման պայմաններում: Ա, Պ. Շեննիկովըգտնում է, ոի մարգագետինների շարքում կարելի չ դասել նան՝ որտեղ տափաստանային մարգատափաստանները, քսերոֆիտներբ ն մարգագետնային մեզոֆիտները բուսակացքը միանման են ձնավորում. դետավփնյա-ջրային բույսերիխմբավորումները ջրով ճաԸստ Ա.

Պ.

ները:

ների ն անապատների: Ճճարցերը,որոնք Մարդագետնաբուծությունը ներառում է այն բոլոր ունեն միանման վերաբերմունք, ինլպես մարզագետնային կերաճանդակների մեղոֆիտ բուսականության, այեպես էլ չոր տափաստաննեբում, տավաստանային ն անապատային կերաճանդակներում աճող ընդգրկում է քսերոֆիոտոբուսականության նկատմամբ, կարճ ասած, Հարցերը, անկախ այղ կերախոտՀչարքներին արոտավայրերի բոլեր

Հանդակներիտիպերի, Գրականությանմեջ հ գործնականում լայնորեն տարածված են բուտերմիններ, օրինակխոտսականությանօգտագործմանձեր ցուցադրող է խոտ Ճճավակերաչանդակն օզտաղորձվում Հճարքներ՝երբ բնական քելու Համար, արոտատեղեր,երբ խոտածածկն օգտագործվում է անասուններին արածեցնելու նպատակով:

խոտճչարքներ

,

այլ տիպի բուսականություն, օրինակ,Քսերոֆիտները՝ այրուռավայրեր,

պայմաններիբույսեր

ն այլն), պատներ

մտնում:

"

որոնք

անա(տափաստաններ, կիսառնապատներ, «մարգագետին» Հասկացության մեջ չեն

Դիմիտրինի բնորոշմամբ «մարգագետին կոչվում է ճրկորը զբաղվա է բազմամյա խոտային բուասկանությամբ, բուսականծժածկոք առաջացնելով կամ բուսակացք»: Ա.

Մ.

բագնդի ցամաքի այն տարածքը,

Միաժամանակ լայնորեն տարածված է «բնական կերաճանգակկեր» տերմինը, այսինքն՝ խոտճարքային ն արոտային աճող բուսակաեն մեզոֆիտ նությամբ տարածքներ, որտեղ մտնում մարգազեւտինները՝ ն տափաստանային անապատայինՔածրոֆիտ բուբուսականությամբ, սականությունը, էֆեմերներըե այլն:

Այն մարգագետինները, որոնք օգտագործվում են խոտ ստանալու Հանա անվանում է խոտճարքային կամ մարգա-չ մարգագետիններ,

մաբ,

թոկ անասուններիռիստեմատիկաբար դգնտնախոտՀարբներ, արածեցՀամար առանձնացված ման մարդագետինները՝ արոտային մարգա-

դետիններ:

գիտնականն.

Այս երկու բնորոշումներիշուրջն են խմբավորվում րի կարժիբները, ճշտելով ւսյս 4ճիմնականդրույքների առանձին

կերպումները,

ձնա-

'

Մարգագետնի տնտեսական Հասկացողությունըդա խոտճարքն է, ի տարբերություն արոտի, արոտավայրի: Բուսաբանները մարգագետին են ի Համարում մեղոֆիտ բուսականությունով ծածկված տարածջը, տարբերություն քսերոֆիտ խոտային բուսականությամբ տափաստան-

գեցաժ Ճողերում, մարգագնտնայինկամ տարախոտային տափաստաննքրը, գլխավորապես բազմամյա խոտային մեղոֆիտներով, ենթալալն յան բարձրախոտային «մարգագետնային տունդրաները», «էֆեմճրային անապատներ», բազմամյա խոտային մեզոֆիտներով, բազմամյա խոտաբույսերի դաշտային ցանբերը, Մակայն,մարդաղզետիններից բաՑի: կերային նպատակովօդտագործվում են, որւգես ն

չոր

բազմազանություն,

կնենսաՔքուլսեր, մի խոսքով, բուսականությանմեծ բանականչտռարբեր Հատկություններով: կակայն բերված բնորոշումներում, չնայած դրանց տարբերություններին, նկատվում է ձղտում տարբեր կլիմայական պայմաններում աճող խոտային միավորման,«մարգագետին Հասչբուսականության կացողությանմեչ մտցնել ինչպես միջին խոնավացման պայմաններում այնպես էլ չոր տափաստանային, աճող մեղոֆիտ բուսականությունը, անտառային նե կիսաանապատայինպայմաններում աճող քսերոֆիտ-

յ

Թվարկվածբոլոր տերմինները, չնալաժ նրանց տարբերություններին, բոլորովին չեն փոխում ձնավորված գիտական դիսցիպլինը՝ «մարգազետնաբուծությունը»։ Առաջարկվողայս դրքում դրանք կօդտադորժն արուռավայրերի բուսականության բնույթի «ետ վեն խուտճարքնեերի

կապված:

ԵՄ

ե առռտավայոերի բույսեոի Խոտճաոքների կենսաբանությունը

աճում են դլխավոն չ Բնական խոտճարքեերում արոտավայրհրում միամյա խԽուտաբույբուսակացբում րապեսբազմամյախոտաբույսեր,

սերը, որպես կանոն, աննշան քանակությամբ են: : Բազմամյա խուաբույսեիր լուրաքանչյուր տարի վերականգնվում են (ԼՎերաճում են) վեղզետատիվճանապարճով, սերմերով բազմացումը է, Բազմամյա պաղաբերաժ ն սաճմանափվակ դաշտավլուկազդգիների են, իսկ ամոռաներկարած ընձյուղների վերգետնյա մասերը մեռնում կարճ (բացառությամբ մի քանի աշնանային թփակալված ընձյուղները են ն ձմեռում կազմում Հաջորդ տարվա ճիմնական բերքը: բույսերի) չողի վերին շերտում, կամ անմիջապես նրա մակերեսին, է դաշտավլուկազգիների ընձյուղների մի մասը, այսպես կոչված թփաեն ճում կալման գոտին, որտեղ գտնվում են բողբոջները: Դրանցից 4Ճնանոր ընձլուղներ, որոնք բույսերին վեգետատիվ վերականգնման րավորություն են տալիո։ Բազմամյա բույսերի բողբոջներից լուրաքանչյուր տարի առաջանում են ընձյուղների նոր սերունդներ:.`

տեղավորված,

Այսպիսով, բազմամյա խոտաբույսերը նույն տեղում կարող են մի քանի տարիւինյանքի տնողությամբ նրանք տարբեր են. լինում

Հ

աճել կարճակյաց (իշառվույտ

2 տարի, կարմիր երեքնուկը ն արոտային միջերկարակյաց՝ տարի), մինչն 5--6 տարի (ճավաքված ոզնախոտ, մարգագետնային սիզախոտ, շյուղախոտ, մարգագետնային կապույտառվույտ,ավազային կորնդան,եղջյուրավոր ) եղջերառվույտ

են՝

ռայգրասը

3--4

անքիատ

10 ն երկարակյաց՝

ավելի տարի (մարգագետնային տասվոլոռ, ցորնուկ, կարմիր շչյուղախոտ, մարգագետնային դաշտավլուկ, սպիտակ դաշտախոտ, ժիտելակ, տափաստանայինշյուղախոտ): Բույսերի որոշ տեսակներ սպրում են մի քանի տասնյակտարիներ, օրինակ ճիտանը, ղանձլամերը՝ մինչն 40--50, Հաստացողուն բոշխը՝ ' 120, ժենշենը՝ ավելի քան 100 տարիս

անմինչե

Բնական կերաճանդակներում միամյա խոտաբույսերի մասնակցությունն աննշան է, անտառային են անտարատափաստանային ռչ ց..), մնացած ավելի 10--15 րում (ամբողջբուսական զանգվածի են բազմամյա խոտաբույսերը, ինչպես ն բաժինը կազմում ն ճող կիսաթվուտները: Միամյա խոպատենոում անապատներում մեծանում է կշիոր. ավելի շըր«ճարավաղին տաբույսերի տեսակարար ջաններում, ուժեղ ուտռնաճարվածարոտատեղերում նե միջինասիական անապատներում: է

ոտինձ-՝

`

սկսած

ցիկլն ավարտում մերներ,որոնք ղարգացման

վաղ

կյանքի

լի

անցնում Ցիկլը

են

մեկ

վեգետա-

գարնանը

էֆծխոնավություն: բավականաչափ ն անապատային շ րջանեն կիսաանապատային են մերները տարածված ցածր բերք, տալիս են փոքր բարձրության, ներում:Ռրանք լինում Հաճախ արոտավայրերում դարնանային սակայն նշված շրջաններում ցիկլով բաղզժամկետում, երբ Հողում լինում է

կարճ են բույսերը: Զարգացման Հիմնական Հանդիսանում բոչխիկներ (սոխուկավորդաշտավլուկ, լեռտարուլանրը:

մամա

ն

այլն)

՝

կոչվում են

էֆեմեոբոիղներ: աճող բազմամյաբույսերի շարքին կերաՀանդակներում ն փոքր կիսաթփուտները, նան թփուտները, կիսաթփուտները

4 Բնական

դասվում անասունների ճամարւ/ շատերըկեր են տարբերտեսակի դրանցից դրանց ծառերի, բնորոշ է այն, որ, ի ւարբերություն Թփուտներին է Հողի մասկսվում է բունը, իսկ ճյուղավորումը մուտ բացակայում Աճման բողբոջները գրտմի քանի ցողուններ: կերեսից,առաջացնելով Հասնում են 4--85 մ ն ներվումեն ցողունի ճյուղերի վրա: Թփուտները սովորաբար 20-Դրանցկյանքի միչին սնողությունը բարձրության: ունեն կե-

են

ավելի տարի է: Մի քանի թփուտներ ն հ ուռենու ճյուղերը» տերնները արժեք,օրինակ,կեչու

Հաղզվաղեպ100

30,

ն

րայինմեծ ամառը Հանդիսան անտառատունդրայում մտունդրայում բողբոջները են ուտում նում

են

Հիմնական կերը, եդջերուների

որը

չ

ախոր-

նրանք

ժակով:

են նան կիսաթփուտները խոտաբույսերից Բազմամյա է Հողի ն

փոքրըկիսա-

սկսվում մակերեսից:| Դրանց որոնց ճյուղավորումը բփուտիկները, է դերաղանցում սմ, Հազվադեպ մեծ չէ (20--30 բարձրությունը է, իսկ ընձյուղների ներքնի մասը բավմամյա սմ): կիստթփուտների է տասնյակ

Հաշվվում վերնինը՝միամյա: դրանց կյանքի տնողությունը են օչինդրների, վարդափշի,սիբիրական տարիներովվնիսաքփուտներից իակ փոջր կիսաթփուտիկաակավանի ն ալլնի

եերից՝ սպիտակ, դիատանա-

Միամյաբույսերը

մինչե սկրմերի

սերմի ծլումից դարնանը, ցիայիընթացքում, միամյա դալուստով փուլը: ՋԶմուն ե Հասունացման կազմակերպման ն են, յուրաքանչյուրտարի մաՀշանում բույսերիբոլորօբգանները է սերմերով: նրանցկյանքը վերակսվում են այսպես կոչված էֆեՀանդիպում մեջ Միամյա խոտաբույսերի են կարճ

սն

մի քանի տեսակները, օշինդրները, կոխիան (ավկիսաանապատային

ն

ն անապատների Հիմորոնք կիսաանապատների լարույս)ն ուրիշներ, ն ոչխարների Համարի եականկնրաբույսերնեն, Հատկապես ուղտ երի

անտառատունդն չժԱնտառուսյինգոտու անտառներում ճաճիճներում, են եղջերուներիկողլայնորեն տարածված բաներում ն տունդրաներում ժից լավ ուտվող մամուռներն

ու

բ քարաքոսերը

Է խոլոր

Այսպիսով,բնական կերաճանդակներումՀանդիպում

էն

քուլսերի

ճիմնականխմբերը (բացի ծառերից). թփուոները, կիսաթփուտ-

ները, փոջրկիսաթիուռները, բազմամյան միամյա խոտաբույսերը, -

մամուռներն քարաքոսերըւի ու

:

Այս խմբերի մասին ավելի ժանրամասն կխոսվի

ինչպես

նան

բնական գոտիների քույսերի

՛

կերաբույսերի, -

բնուժագրման ժամանակ,

ԲույսԵ՞իտիպերնըստ ընծյուղառաջացման բնույթի ն տեռնակալվածության `

Դաշտավլուկազգիների (Ճացազգիների),բակլազգիների (ցիթեո-

նածաղկավորեերի, բոշխերին

տարբեր ընտանիքներիբույսեր . ծագմամցլինում են տարբեր:

տարախուհրի (որոնց մեջ բողբոջներից առաջացած

մտնում

են

ընձյուղները

1.

Ըստ Դաշտավլուկազգիներ: ընձյուղառաջացման (թփակալման)

լինում դաշտավլուկազգիները

խոաքուվ ցանցառաթուվ ն

են

(նկ.

Հծտնյալ տիպերի՝ կոճղարմատավոր,

լ),

ունն կոճղարմատավոր դաշտավլուկազգիներն վերգետնյա ն ստորգետնյաընձյուղներ, Այս դաշտավլուկազդգիների թփակալման Հան-

գույց գտնվում է Հողի տակ 5--20 սմ խորության վիա Գրանցից տարբեր ուղղություններով դուրս են գալիս ստորգետնյա ընձյուղներ, կամ կոճղաիմատներ,որոնթ երբեմն ձգվում են մայրական ընձյուղից զգալի Ճծռավորությանվրա (0,2--1 մ),

«

Կերերի Ճճամամիութենական գիտաճետազոտական ինստիտուոը պարզել է, որ կոճղարմատավորղաշտավլուկազգիները (սեզ, ցորնուկ, Հետ Փզճզ ն այլն), կոճղաթմատննրբի միասինՑոզունիներթնի մասերում

ունեննեում

մակերպվումեն

են

բողբոջներ, որոնցից թփակալման ժամանակ կազ-

ընձյուղներ:

որոշ Հեռավորության վրա առաջացնում է թիակալման նոր Ճանգույց, դրանից ուղղաձիգ ճողի մակերես են դուրս գալիս վերգետեյաընձյուղներ: Հետագավում, կոճղարմատի աճման ժամանակ,յուրաքանչյուրվերգնոնյա դուստր ընձյուղ թփակալման Հանգույցիցձնավորում է տերեներովվերգետնյա նոր ընձյուղներ ն այսպես շարունակ, Այսպիսով, վեգետատիվ բազմացման չնորճիվ մայրական Ընձյուզի շուրչը առաջանում է ժեծ

ջանակությամբընձյուղներովկոճղարմատների ցանց: բույս Յուրաքանչյուր

որը

որոշ

ունենում

բույսերի, օրինակ

սողացող

է կոճղարմատներիամենամյա աճ,

սեզի մուո,

ճասնում

է մինչե 1 մ:

Ամենից լավ աճելով փուխր օդաթափանց«ողերում կոճղարմա55

|.

թփակալմանօխձման. Դաշտավլուկազգիների

3. Խտաթուփ: շ. 8անցառաթուփ, Սոճղաշմատավոո,

դաջտավլուկազգիներն

առաջացնումեն խիտ բուսակացթ: Շնորռավոր ընձյուղները ճողում մեկը Հիվ այն բանի, որ այդ դաչտավլուկազգիների չէ ն կոճղարմատներն թուփը խիտ նրանց ժլուսին կիպ չեն Հպվում,. ու արմատներնառաջացնումծնե փիրոն ճիմ։ կոճղարմատավորբույսերից են կոճղարմատավորսեզը, անքիստ ցորնուկը,

դաշւոավլուկբ, մարգագետնային սպիտակ դաշտախոտը, ն սիրենոսաճատը այլն:

Բաթու դաշտավլուկազգիներ:

եղեգանման '

Սրանց թփակալման մեծ վրա (1--5 սմ): խորության է Հողում ոչ տնղավորված գույցը են գալիս գլխավորընձյութփակալման Հանգույցից ընձյուղները դուրս մեծ եկատմամբ

զի

Ամեն

Յուրաջանչյուրկոճղարմատ գլխավոր ընձյուղից

Նկ.

`

|

սուր

տարինրա մեջ

Նր

ցանցառ թուփ: անկյանտակ, առաջացնելով են նոր Ընձյուղներ, որոնցից վուրաքանՀ

աճում

Հան-

թփակալման Ճանգույցը" Թփակալման այս ՓԺադալիս նոր ընձյուղներ, որբիշնորճիվ թուփը գուլցներից դուրս ընձյուղվալով մեժանում է, բայց մնում է ցանցառաթուփ,քանի որ են ոչ միմյանցից գալով ողի մակերես, դասավորվում եձրբ դուրս առաջացնումեն ավելի Հեռու Ցանցառաթուփ դաշտավլուկազգիներն

չյուրն

ունենում

է իր են

հոր

"խիտ

կոճղարմատավորները:

աաա, դաշտավլուկազգիները Քիմ,

քան

լավ

ձն

զարգանում սննդա-

նյութերով, Ճումուսով ծարուստ կավավազային կավավավային-կապեդաքաժ 4ողերում: : ային խմբին են դասվում մարդգաշտավլուկավգիների Բարձր ռայզշչյուղավխոտը, գազետնայինսիզախոտը, մարգագետնային ե

ԱԱ ուի ոլ

արոտային ռայդրասը, ողնախոտը, ժիտնյակը ն այլն: Հավաքված Ցանցառաթուփ դաշտավլուկազգիներն, ի տարբերությունկոճղարմաւռավորների,բազմանում են միայն սերմերով: Թփակալմանձնով դրանք խիստ Խտաթուփղաշտավլուկազգիներ: տարբերվում են կոճղարմատավոր կ ցանցառաթուվ դաշտավլուկազգիներից. սրանց Հանզույցը կամ Հողի մակերեսին է, կամ թփակալման մեծ ոչ խորության վրա 1-4 ոմ). օրինակ, չոր շրջանների բույսերը

բառը,

Եկ.

2.

յ: խոաթուփդաշտավլուշյուղախոտ,փետրախոտ (ափաստանային

կոճղարժա տացանցառաքուփ դաշտավլուկազգի,

շատ կարճ են, կազգիների ցողունիմիջճանգուցային տարածությունները են դուրս գալով քփակալման կողքայինընձյուցները Հանգույցից աճում ն «ողի միմյանց ղուղզաճեռ ամուր Հպվում մակերեսին: ուղղաճալաց,

ժարգագենտնային զաշտավլուկ:

մայրական ընձյուղին, առաջացնում են շատ խիտ թուփ: Հաճախ մասը ամուր այսպիսի թփերը, որոնց ճմի կենտրոնական Հպված է 4ողին, իսկ եզրերը որոշ չափով բարձրացած են, առաջացնումեն ոչ մեծ գուղձեր: են

Մարցագոտիններում Բացի նկարադրված Հանդիպում են.

շատ խի առաջացնում Խտաթուփ դայյոավլուկազգիներն ամուր Տիմ ն նույն տեղում կարող են աճել տասնյակ տարիներ: կերարեն, դրանց ցածրարժեք չնայած, Ժեջի տեսակետից մեծամասամբ մեջ կան նան առրժեքավոռո կերաբույսծր, օրինակ, տափաստանային ջյուտարում, ղախոտը (տիպչակ), որը Ճուրանակալման փուլում,չորային ն 3,2 կգ մարսվող է պարունակում կերամիավոր կանաչում կգ սպիտակուց (նվսծե)։Լավ կերաբույսեր են փնետրախոտը,կելերիան ն

ն

են

քփակալման Ճճանզույցից

դուրս

ցցված

չյուղախոտը

ն

մատներ:

Դաշտավլուկազգիներ ցողունի ճիմքում սոխուկանմանճաստագումնեոով(սոխուկավոր դաշտավլուկ, սոխուկավոր գարի ն այլն): խոտաբույսեր:Դոսնց մի քանի ընձյուղներ ձճյուղաՔակլազգի գ)

այլն:

վորվում

մաթիվ կարճացած կողքային ընձյուղներ առաջացնողկոճղարմատնելր ն թիակալվում հն ցանցառաթփերիտիպով: կոճղարմատացանցառախուվմ դաշտավլուկազգիներըտարբերվում են խիտ արմատային Համակարգով ն տալիս են ճավասար, ամուր ճիմ, որի շնորճիվ լավ են դիմանում անասունների արածեցմանը:Ամենից լավ աճում են փուխր կառուցվածըքարժեքավոր արոտային ունեցող Հողերում։Այս խմբին են պատկանում '

ղաշտավլուկը,մարգագետմարդագետնային դաշտավլուկազդիները՝

ն այլն (նկ. 4): կարմիրշյուղախոտը աղվեսագին,

են

ն

առաջացնում թուփ, ընդ որում ընձյուղները կամ, բարձ-

ըսնում են վերն, կամ փովում են գետնին: Րոո ճյուղավորման բնույթիբակլազգի են

նային

ամուր ճպված վեր-

ն ճորիզոնականից կոճղարմատներ ճյուղավորվողուղղաճայաց կոճղար-

ճմայինմարգագնտնախոտը,

ակոսավոր նարդուսը,՝ փետրախոտերն,

դալիս Հողին

գետնյա ընձյուղներ, այս ընձյուղների Հանզույցներըն արմատներով կպչում են Հողին (արվանտակ,ափնախոտ |, բ) Դաշտավլուկազգիներ ուղղաճայացկոնղաոբմատներով, օրինակ ն որն ունի էլիմուսը, ճողզիխորը շերտերում ենթաճողում Հորիզոնական

Ընդչանրապես խուտճարքներում ն արոտավայրերում խտարքուփերի ի Հայտ գալը վկայում է կերաճանդակներիայլասերումը: Այսպիեն սի դաշտավլուկազդիներըսովորաբար աճում պնդացած,քավարար ն սննդանյութերից զրկված Հողերում. Խտաքուփ քանակությամբ. օդից

ւ

են-

խոտաբույսերից

որոնց ընձյուղնեբով,

ա) ղաշտավլուկազգիներ վերգետնյափովող

սայլն:

են Համարվում դաշտավլուկազգիներ

Հիմնական դաշտավլուկազգի

խմբերի:

բաժանվում խոտաբույսերը

Թփային բակլազգիներ, սոանց ընձյուղները գնալով վերն, առաջացնում են ճյուղավորված ցանցառ քուփ, կազմվածլինելով ծաղկումից ն պտղակալումից Հետո մաճացող ընձյուղներից, իսկ ճաջորդ տարվա գարնանը ի Հայտ էն դալիս նոր ընձյուղներ, մինչն պտղակալումր Հնձելու կամ արածացնելու դեպքում նույն տարուվ տեղիէ ունենում վերաճ։Թփայինբակլազգիներին են պատկանում մարգագետնային երեքնուկը, ցանովի առվույտը, եղջերավոր հղջերառվույտը,վիկատերնան յին կորնգանը, գազերը այլն:

ընձյուղներովբ̀ույսեր, փովող Քակլազգիներ

ն կարգով (մարգագետնային տերեփուկ, գորտնուկներ, առյուծատամ են ոյն): բաՓովող խոտաբույսեր, Ճողի մակերեսին առաջացնում վականին երկար ընձյուղներ, ամրանում են ընձյուղների ճանգույցնեիից դուրս եկած Ճավելյալ արմատներով(սողացող գորտնուկ, սագամատնունի ն այլն), 'լաբդակային, արմատամերձ դասավորտերնեերը,

որոնց արմատավվիեն տարածվող կից դուրս գալիս «ողի մակերեսին որիզոնական են ն, գետնին Հանգույցներում արմատաընձյուղներ, Դրանք փովում կալելով, բողբոջներից առաջացնում են տերնային վարդակ, .երբեմն ուղղաճայաց երկարացած ընձյուղներ, նույն ժամանակում էլ ընձյուղների "

են Հանգույցներից դուրս դալիսն Հող մտնում Հարակից արմատներ: իրենց տարբեր Այսպիսիչակյլազդգիները բազմանում են վեգետատիվ, ուղղությամբ գնացող փովող ըեձյուղներով ծածկում են զգալի տարածքներ: Բակլազգիներիայս խմբից են սպիտակ երեքնուկը, գետնամորիա-

նման

երեքնուկը

ն

այլն,

Բակլազգինեբկարճացածընձյուղնեբով.բույսեր,

։

որոնց

տերեներն ծաղկակիրները դուրս են գալիս` անմիջապես որի: արմատավզիկից, են ճետնանքով առաջանում գետնամերձ, քիչ արդյունավետ բույսեր

ն ամուր վում են արմաւտավվզիկի շուրջբ լեզու, ճաճճային տատասկ ն այլն):

|

որոնց Քակլազգիների մեչ կան նույնպես կոճղարմատավորներ, են ն կողքային ընձյուղներից դուրս գալիտ արմատավվիկի գլխավոր բողբոջներ տվող կոճղարմատներ, այս բողբոջներից սկզբում ընձյուղեն հրա վրա (տավփոները գնում են Հողի մեջ, իսկ ճետո բարձրանում ն բազմամյա վիկ, մատուտակ, ճաճճային եղջերաովույտ լոռ, այլն): բակլազգիներ.սրանց գլխավոր առանցքային արՍլառբմատավոբ մատից դուրս են գալիս Ճճորիզոնականգնացող ճյուղավորվող արմատ-

որոնը դեմչլուչքարը

արմատ, որոնցից

սմ

բույսերը բազմանում

բակլազգիներն . ցողուններով երեքնուկ, վարդագույն

լավ

|

ունեն

Հաստ,` ուղղաձայաց

են

աճում

սերմերով, փուխր Ճճողերում։ են

երբեմն վեգետատիվ '

եղանակով,

են տարախոտերի Առանցքարմատայիններից չատ տեսակներ՝ սին-

օգտա-

որպես խոտճարքային(կարմիր

.

տափոլոռ ն այրն), իսկ երեքնուկ, իշաովույտ,

փովող ճյուղեր ունեցող- | ները (սպիտակ երեքնուկ, գետնամորիանման երեքնուկ )՝ որպես արոտային բույսեր: |

Խոաճարքային բակլազգիների չատ ն լավ տերնհավորվածընձյուղներ տվող աճլուկը նուլնպես արժեքավոր է որպես արոտային կեր Ըս մեջ քփակալմանբեույթի տարախոտերի Տաբախոտեէո:

Ծլաոբմատավոբներն ուղղաճայաց,կարճ

խորության վրա դուրս նն գալիս բազմացման բողբոջներով Հորիլոնական արմատներ: Բողբոջներիցաճում են վերգետնյա ընձյուղներ, առաջացնելովշատ նոր բույսեր: բազմանում են ինչպես սերմերով, այնպես էլ Սլարմատավորները վեգետատիվ եղանակով: Սլարմատավորխուտաբուլսերից են դաշտային դառնիճր, դեղին կաթնբեկը, ավստրիական կղմուխը, ճյուղավոր օշինդրը, իշակաթնուկըե այլն: 2-30

գլխավոր արմատ, որից դուրս գալիս ճյուղավորվող արմատներ: Արմատներըերբեմն խորանում են Հողի մեջ մինչն 2 մ: Արմատավզիկի վրա (ցողունի Հաստացած,արմատի Հետ ձուլված մասը) տեղադըրրված նն բողբոջներ, դրանցից զարգանում են ընձյուղներ. Այս. խոտա-

երկարավուն

են

ղժվար է՛

ունեն

են

առ-

Ավելի բարձր, ճյուղավորված

շատ

Առանցբաաբմատային խոտաբույսերն

ներ, դրանց վրա կազմավորվում են բողբոջներ ն դրանցից Հողի մակերես են դուրս դալիս ճյուղավորվող կանաչ ընձյուղներ (դեղին վույտ): Բակլազգի, ինչպես ն դաշտավլուկազգի բույսերի մոտ զարգաեն նում Այդ երկարավուն, ծաղկաբույլակիր գեներատիվ ընձյուղներ: ընթացքում կարող են առաջանալ ն վեգետատիվ բեձյուղ-

գործվում

եզան

պատատուկը,

՝

ներ:

են

Այլ խմբերից անչջրաժեշտէ ճիշատակելճատկապես տարախոտերի մեջ լայնորեն տարաժվաժ մի քանի տեսակներ. Դրանցից են Հատկասրանց մեջ բաղմաթիվ մոլախոտեր կան ն պենսծլաբմատավոբները,

ու

(գազեր):

Հողին (միչին Հպվում

ձր, խատուտիկը, ճարճատուկը, օչինդըները, քեմոնը, այլն:

ե

Սոխուկավոբ խոտաբույսերն ունեն

սոիանման ստորգետնյա ընձյուղներ (շուչաններ, վարդակակալներ, սոխի բազմաթիվ տեսակներ, չնգեղ ն այլն), իսկ պալարա-արմատայիններն ունեն պալարների տեսքով

բնձյուղներ (տափաստանայինասպիրակ, սոխուկավոր ոջլախոտ ն այլն): փուփուլավոր

ծան-

ալծախոտը

կատվախու»,

Իոշխային խոտաբույսեր:

Սրանց րընձյուղներն առաջանում են այն խմբերից, որոնց մասին ասվեց վերնում։ Կոնղաոմաեն այնպես, ինչպես Ըստ թփակալման բնույթի դաշտավլուկազգիներինը: վեցետատիվ բազմացող բույսեր տավոբներ, (Հազարատերնուկ, են Րոշխերը բաժանվում Հետնյալ խմբերի. կոճղարմատավորներ տատրակ, դեղին մակարդախոտ, դաշտային դաղձ, ծրկարատերն վե միջին, ցածր, վաղաճաս, փքված բոշխեր (թոսոյին,անապատային, րոնիկա ն այլն): Թփայինբազմամյաներ, արմատային ճամա), փնջաձե դիպում

են

`

ՎԱ

: .

)-

ցանցառաքուվ (սովորական, սուր բոշխեր), խտաթոսւփ գուղձային (ճաճճայինբոշխ, Բելարդիկոբրեզիա)ի տարբերվում են նան ւտերնակալուԲազմամյա խուռաբույսերը ն ընձյուղի վրա տերնադասավորությամբ: թյամբ, բարձրությամբ ն Տերնակապվածության

գողունի վբա

տե՞բնաղասավոոության

բնույթով դաշտավլուկազգի խոտաբույսերը բաժանվում բարձրադիր

ցածրաղիր:

ն

են

երկու խմբի'

.

են լավ տերնեաԻաոձճադիբ սոարբերվում դաշտավլուկազգինեոր Տերեները ցոկալված 0,4--1մն ավելիբարձրությամբ ցողունհերով: ղունի վրա

են բավականին Ճճավասար,երանց դասավորվում

ւմենամեծ

Բարձրադիրբուլսերը կերային զանգված տայիս են խոտ4ճնձիժամանակ, որի պատճառով օգտագործվում են գլխավորապես որպես խոտճարքային բույսեր, Բարձրադիր բուլսերից են անքիստ ցորնուկը, մարգագետնային սիզախոտը, բարձր ուսյգրասը, ճավաքված ովնախոտը ն այլն' քանակը դասավորված է վերին մասում:

վանգվածը (ընձյուղի վրա 5--10 տերն) գերազանցում է վեգետատիվ ՐՆձլուղներին ավելի քան 50 գօ-ով։ են դաշտավլուկազգիների մոտ գեներաԲարձրադիր ն թիվ երկար վեգետատիվընձյուղները, որոնց տերնային զանգվածը տիմնականցողունի վերին մասում է, իսկ ցածրադիր դաշտավլուկազգիհերի գեներատիվ ընձյուղնեիը քիչ են, իսկ վեգետատիվները՝Հատկապես կարճացած ընձյուղները չատ են, Մի քանի բարձրադիր դաշտավլուկազգիներ. ուժեղ զարգացնում են կարճացած վեգետատիվքիչ քահակի գեներատիվ ընձյուղներ շյուղախոտ, մարգա(մարգագետնային

գերակշոում

ն այլն) գեւոնային աղվեսագի

ն այդ դրանք բարձրաղիր պատճառով ցածրադիր դաշտավլուկազգիների միջն զբաղեցնում են միջին դիրք, լին

նրանք կիսաբարձրադիր դաշտավլուկազգիներ: Բուցակացքում

շատ

նելով

լինում,

Բարձրադիրտիպի մեջ կարելի է մշակովի բակլազգի խոտաբույսերին՝ երեքնուկները (կարմիր, վարդագույն), կորհգաններ (ցանովի, ավազային, անդրկովկասյան), առվույտները (ցանովի, դեղին), վիկերը, տափոլոռները, իշառվույտները (սպիտակ ն դեղին), Դրանց

Ցաձբշադիր դաշտավլուկազգիները Հազվադեպ են

կան

Դրանք

ունեն

շատ

սմ-ից բարձր կարճացածընձլուղներ, տերնեներիՀիմնա-

կննտրոնացված է զանգվածը

զոնվում

-

ամենից արդյունավետն են տավլուկազգիներն

են

ն

՝

Բարձրադիրբույսերը զբաղեցնում դիրները՝ ստորին Հարկը:

են

բուսակացքի վերին,

ցաժրա-

ն Բարձրադիր

ցածրադիր դաշտավլուկազգիների տերնադասավոստորին րումը վերին ճարկերում բացատրվում է լուրաքանչյուր ընձյուղառաջացման բնույթով: ն

Բազմամյա Հացազգիներն

ունեն

երկու ձնի ընձյուղներ՝ դգեներա-

տիվ. որոնց երկարացած բեձյուղր վերչանում է ծաղկաբույլով բողն որոնց բազմացման օրգանները մացման օրգանով, բավեգետատիվ, ցակայում են:

.

:

են երկարաընձյուղնեերն իրենց Հերթին բաժանվում Վեզետատիվ ն ցողունների, որոնք ունեն ցողուն կարճացողուներկար տերններով ներ, որոնց ցողունը շատ կարճ է: :

(5--5

մոտ տերն), տերնային զանգվածը ընձյուղի ընդճանուր անգվածի ՀՕ գը է, այն դեպքում, երբ վեգետատիվ ընձյուղների վր ։տերնային..

2:

մասը գտնվում

են

ցողունի վերին

մասում

ն

բերքաչա-

վաջի ժամանակ մնում ծն Այդ պատճառով Հնձված զանգվածում: բակ(ազգի բարձրադիր տիպերը սովորաբար օգտագործվում են խոտճարքի

ճամար:

ցածրադիր տիպի մեջ կարելի է դասել սպիտակ Քակլազգիներից ձրեբնուկը,դայլուկանման երեջնուկը տալիս առվույտը:Սպիտակ |

փովող ընձյուղներ, արագ աճում է ն այդ պատճառովճամարվում է տիպիկ.արոտային բույս: ն բոշխնրի խմբերի ընտանիքներից Տարախոտերի կարող են լինել ն նույնպես բարձրադիր ցպածրագիր բույսեր:

Տարախոտերից բարձրադիրտիպիմեջ կարելի

'

մեծ չէ ընձյուղների տերբնակալվածությունը Գեներատվի

դասել բոլոր.

.

արուտային օգտագորժճամար, այդ պատճառով էլ ճամարվում արոտային ղդղաշտավՍրանց են պատկանում մարգագետնային դաշտավլուկը, լուկազգիներ:: արոտային ոայգրասը, կարմիր շյուղախոտը, ակոսավոր չլուղախոտը այլն, (տիպչակ) ման

միջին գոտում:

տերնների մեծ

դաշՑածրադիր

ներքնի ճարկում:

են

։

դասել ասպիրակը, վայրի գազարը, թփային իշակաթնուկնեիը, կերբելուկը, նեղտերնին, անճիտանը, իսկ բոշխերից՝ առափնյա բոշխը, բարեկազմ բոշխը ն այլն, ցածրադիրներիտիպիմեջ սագամատնունին, ավելուկը, եզան լեզուն, գայլաքաթը, իսկ բոշխերից՝ փջվաժբոշխը, վաղորդյան բոշխը ե

այլն:

արոտավայրերի

Տարախոտերի խմբից խուոչարքների ն ճամար օգտագործվող բարձրադիր ն ցածրադիր խոտաբույսերի ընդծանուր բնու-

թագիր տալը

շատ դժվար է, որովչետն տարախուտերիխմբում չատ կան անօգտավետ մոլախոտային ու վնասակար ն երբեմն էլ Քունավոր թուլսեր: Միաժամանակտարախոտերի մեջ քիչ չեն արժեքավոր կերաթուլսեր, ճատկապես տափաստանային ն կիսատանապատային գուի-

եճրում՝ օշինդրներ, շոռաններ, երիցուկներ, արյունամիկներ

ե

այլնւ

աճման Քազմամյախոտաբույսերի

Բույսերի ԲԱՔ ւ որակակա

"

Մ

աճն

Գ

ո

մ

զա

գվամի Հացի

, Ա արը, վեգետացիոն ածրի, ու

ու

աճ

Արան Բորա" լիրկատարվ, ԲԺ" Բ

|

օր

հատացիայի ընթացքում բազմամյա խոտաբույսերն անցնում

են

մի ջանի հիմնականֆենոլոզիականփովեր. 7) գարնանային վնրաճ,

2) թփակալում, բակլազգիների մոտ ճյուղավորում, 3) խողովակակալում, 4) Հասկակալում (դաշտավլուկազգիներ), կոկոնակալում (բակլազգիներ), 5) ծաղկում, 6) սերմակալում, 2) ընձյուղների մաճացում: խոտաբույսերի գարնանային վերաճը սկսվում է, երբ բազմամյա է. Դաշտավլուկազգիներիթփաօրվա միջին չերմաստիճանը՝3--5՞-Ը ն բակլազգիների Ճյուղավորումն սկսվում է ճողի մակերեսին կալումը շաբաթ անց, Քաղմամյա դաշընձյուղների վերաճը սկսվելուց 2--3 են տավլուկազգիները թփակալվում թփակալման ճանգույցից առաջացնելով ընձյուղներ, իսկ բակլազգիները ճյուղավորման ժամանակ ղարգացնում են կողմնային ընձյուղներ՝ արմատավզիկի կամ գլխավոր բնձյուղի վրա եղած բողբոջներից: Ընձյուղի երկարությամբ աճը տեղի է ունենում, երբ գլխավոր ն որբ ընձյուղի վրա առաջանում է ցողունային առաջին խողովակակալման «կիզբն է. Վերնի տերնի տերնածոցից ճասկի զադաթի ճանդես գալու պատճըկոչվում է ՀՃասկակալմանսկիղբ. դաշտավլուկավզգիներիե բոշխերի Ճճասկակալմանփուլը շարունակվում է մինչն սկիզբը: Բակլազգիներիե տարախոտերիկոկոնակալման փուծաղկժան լըԸ ձգվում է ծաղկաբույլի ձնավորման սկզբից մինչն ծաղկման

ճանգույցը,

սկիզբը:

Հասկակալմանըն կոկոնակալմանըՀաջորդում

|

ծաղկումը, որը տնկում է 6--12 օր, բայց երբեմն խիստ երկար տնողությամբ, նույնիսկ մինչն աշուն, օրինակ առվույտինը՝ Հունիսից սկսած մինչն խոր աշուն: է

է պտղակալման փուլը, որը տնում է 10--15 ՍաղկմանըՀետնում ռր («երժի ձնավորումից մինչե Հասունացումբ): իկ սերմի Րիվ Հասունացումից չետո սկսվում է ընձյուղների մաճացումը։ Այս փուլը բուլմերի առանձին տեսակների մոտ ն կլիմայական տարբեր պայման-

ՀԵՐ:

են

խոտաբույսերն անցնելով աճման

եմ Լ աաա

ասելով Հաս-

ժամանակաշրջանը տարբնրը է Հասունացման փովը (սերմերի թափվե0րինակ՝ միամյա բույսի լրիվ Ճասնում 40--150 օր Հետո, իսկ բազծիլերի ի Հայտ գալուց ը) վրա է ները գարնանային / մամյա դաշտավլուկազգիներըգար վերաճի «կզբից՝ 80--110 Հ

Հի ընթանում: միանման եթե չոր տափաստանային շրջաններում բազմամյա

ներում

կենսաբանությունը

զարգացման

զարգացումը նույնը չեն: եթե

Դավալի

է ոի ո

ու

Ն

|

չորանալ

աշնան

կեսերին,

Քոլոր

փուլերը, սկսում

քանիաանաան

անտառային

ապա

բուլսե

գուտու

մինչն խոր դաշտավլուկազգիները) ցածրադիր

աշուն կանաչ

զա

ըն

Տարբեր տնսակի բույսերի յուրաքանչյուրփուլի

ԼՆ

շրջանում

տնում չ 8-ից

ն,

են

ինչ-

մնում:

տնողությունը

«ի "Ն վեգետացիայի կոուսրույս " ) խիստ խայտաբղետ (վաղաճասունությու Բացքը վաղա-

ամյա

զարգացման

Հասունությանբազմամյա խոտաբույսերըկարելի բի՝ գնրվաղաձաս, վաղաճաս, միջաճաս ն

ռ

Ըստ

է,

է բաժանել չորս

ուշաճաս։ Լ

խըմ-

ա

էֆ. Գերվաղանաս ալապես կարճ վեգետացիոնշրջան, ժաղկումը պտղակալու-

մերոիգները,ունեն

բազմամյախոտաբույսերն, կոչվաժ ն

դրանք ձն ապրիլ-մայիսին, Սրանց թվին նն դասվում անապատայինբոշխը ն միջինասիական սոխուկավոր հրի լեռնային սիստնմների Ճանրապետությու նախալեոների երկարությամբ ընկած էֆեմերային արոտավայրերում աճող այլ էֆեմերոիզմբ

ավարտում

դաջտավլունը,

ներ:

Վաղաճաս բույսերը

|

ծաղկում

պտղակալո

են

գարնան վերջին ե ամռան սկզբին: Սրանց են անտառային գոտում մարգապատկանում գնտնային գաշտավլուկը, մարգագետնայինաղվեսագին, բարձր ռայգբրասը, սիբիրական շյուղախուոը. ն այլն, իսկ գոտում տափաստանային փաստանային բարեկազմ կեշյուղախոտը, լնրիան, Լեսսինգիփեարախոտը: |

կարմիր կելերիան,

տա-

Միջաճասբազմամյախոտաբույսերը ծաղկում ն պտղակալում կձաին,Սրանց թվին դասվում են` անտառային գոտում մարգագետնային շյուղախոտը,մարգագետնային սիզախոտր, կարմիր երեքնուկը, անկոճղարմատավոր սեզը, Ճավաջված ոզնախոտըն այլն, են

ամռան

ի«կ

տափաստաններում ժիտնյակը, անքիստ ցորնուկը, անկոճղարմաՀ ցանովիկորնգանը, ուղիղ ցորնուկը: Ուշաչճաս ծաղկում ենն ամռան խոտաբույսերը կնսին ն պտղակալ-

սավոր սեզը,

վերջին։ Անտառային գոտում ուշաճաս խոտաբույսերից սպիտակ դաշտախոտը, կոճղարմատավոր սեղը, ճա4ճային դաշտավլուկր, տափաստաններում՝կոճղարմատավորսեղզը, մազժզոտ

վում

են

ամոան

են

փետրախոտը: րը

Վեգետացիայի շրջանում բույսերիզարգացման տարբերությունն ե-

Հեարավորություն տալիս սաճմանելու խոտճարքի արոտի ձն

մար խոտաբույսերիօգտագորժման ժամկետները

է

Հա.

Խոտախաոռնուրդների Համար տեսակների ընտրության ժամանակ կարնոր նշանակություն ունի բույսերի վաղաճասությանճաշվառումի: ընթանում Էնձլուղնեբիզաոբզագումը

Հետնյալ ձնով. երբ ընձյուղը է սերմից կամ բողբոջից դուրսէ գալիս Հողի մակերես, այն ունենում մի քանի կարճացած միջՀանգդույցներ։Այսպիսի կարճացած ընձյուղները են ամբողջ վեգետացիայի մոտ մնում շատ դաշտավլուկազդիների ն ջին տարվա ընթացքում երբեմն էլ Չ-.3 միայն Ճաջորդտարում, տարի անց, ակսում են աճել դեպի վեր. կարճացած ընձյուղները, կազմված լինելով տերնաժոցից ն տերնաքիթեղից, որոնց ճիմքում դտնվում Սաեն ապագա սկղզբնակները, կոչվում ձն վնգետատիվը ցողունի են լինել ո) միալն կարճացած, այլ ն երկակայն այս ընձյուղները կարող բացած ցողունով տերկներով, բայց առանց ծաղկաբույլի: երկարացաժ րնձյուղները կազմված լինելով տերնակալված ցողունից, ծաղկաբույլերից (ճասկ, ճուրան ե այլե) կոչվում են դեն եհրատիվ կամ ծաղկակիր, Ընձյուղներիզարգացման այսպիսի տարբերություններ բխում եե նրանցկենսաբանությունից: Բազմամյախոտաբույսերի թփակալման ընքացքում առաջացած յուրաքանչյուր ընձյուղ պետք է անցնի անճա-տական զարգացման ամբողչ ուղին, Գեներատիվընձյուղներն անցնում: են դարդացման բոլոր փուլերըն Հանդիսանում են նորմալզարգացած, կարճացած Վեգետատիվ ընձյուղները, վեգետացիայի պտղակալած առաջին տարում չանցնելով պարգացման բոլոր փուլերը, չեն պտղակալում։ Այս տեսակետից բնորո են բազմամյա խոտաբույսերի աշնանացան ն գարնանացան տիպերը" է

առա-

ու

"

Քազմամյա խոտաբույսերի

աշնանացան տիպերը զարգացման աշնանըկամ ձմռանը,ցածրջերմու»: թյան պայմաններում: Ցանքի տարում նրանց մոտ զարգանում են կար-. ճացած վեղդնտատիվ ընձյուղներ, միայն Հաչորդ ւոարում, երբեմն էլ մի: ձմեռ քանի անցնելուց «ելո, նրանք կարող են առաջացնելպտղակալած, գեներատիվընձյուղներ (մարգագետնայինչյուղախուտ, Ճճավաքվածողնախուս, արոտային ռայգրաս )։ սկզբնական փուլերը անցնում

են

Բաղզմաժյա խոտաբույսերը գարնանացան տիպիընձյուղնեոովզարեն ամառային ջերմության գացման սկզբնական փովերբ անցնում պայմաններում, դրա Հաժար էլ նրանք ցանքի տարում տալիս են պրտղակալած գեներատիվընձյուղներ ն սերմեր, իսկ ճաջորդ տարիներում առաջացնում

են

երկու կամ մի քանի գենձրատիվ ընձյուղների ածրիա-

հեր (մարգադետնայլինսիվախոտ, բարձր րաս,

ոայդրաս,

բավմաճար

անկոճղարմատավորսեզ, սիբիրական կելերիա):

ռայգ-

հն նան Տարբերում

կիսաաշնանացան տիպի խոտաբույսեր, որոնք

զարգացման սկզբնական փուլերն անցնում են գարնանային ջերմության ւռարում,փնչպես ն Հաջորդ տարիներին Ցանքի առաջին չարից Հետո դրանք կազմակերպում են վեգետատիվ ն

պայմաններում:

գեներատիվ

Բնձյուղներ

(անքիստ ցորնուկ, մարդադետնայինաղվեսագի, սպիտակ դաշտախու, ժիտնյակ):

Մի

ունեն ն աշնաՔանիբազմամյա խոտաբույլսնր գարնանացան

նացան ձնծր (երհջնուկ վարդագույն

ն

ճավաջվածոզնախոտ ),

վախոս,

Դաշտավլուկազգի խոտաբույսերն

սպիտակ, մարգագետնային սի-

աճում

են

ի Հալիվ միջչանգու-

ցայինտարածությունների վերին միջճանդույցաճի՝ գլխավորապես ների:Միջճանգուցային ցողունների տարածություններում աճր կոչվում 4 նեորդշայինկամ ւինտեոկալյառային: Միչճանգույցներիհրկարումը

եերղրային աճման դեպքում ցողունի աճը տեղի է ունենում անմիջապես ցողունային ճանգույցի վերնում՝ միջճանգուցային տարածության Հիմ-

քում:

|

Ցողունի աճման

շրջանում Թփակալման նոր ընձլուղճանդույցում նքբրի առաջացումը դանդաղում, կամ դադարում է, քանի որ տերնենբում մշակվաժ շրգանական նյութերը ծախսվում ձե ցողունի աճման

վրա:

:

նկատվում է բազմամյա դաշտավլուկազգիների ամառա-աշնանային ն գարնանայինքՔփակալում: թփակալման ժաԱմառա-աշնանային մանակ աշնանացան տիպի դաշտավլուկազգիների մոտ առաջացած բնձյուղների աճման սկզբնական փուլերն անցնում են Հիմեականում իսկ ձմեռելուց Հետո տալիս են ն աշնանը, ընձյուղներ պտղակալած կազմում ծե Հիմնական բերքը:Գաիխնանային ժամանակ Թփակալման ի Հայտ եկաժ ընձյուղները կամ 4նձում էն առաչին տարվա բերքի ճնտ, կամ նրանց մեժամասնությունըոչնչանում ծն ժաղկվման փուլում: գտնում է, որ անտառային զոտում դաշտավլուկաղՄմելովը գինձրի վեղետատիվ կազմակերպվում նն Հիմեականում ընձյուղները գարնանը ն ամառվա երկրորդ կեսում: Տափաստանային գոտում, ըստ Ս.

Պ.

դաշտավլուկազգի խոտաբույսերը, ինչոիսիք ի Ի.Լուի, այնպիսի ժիտնյակը, տափաստանայինչլուղախոտը, փճտրասանրանման

խոտերը, ընձյուղները գլխավորապես ձնավորում վեզետատիվ ռան ն աշնան ընքացքում, ն այլ ԸնդՀանրապես դաշտավլուկազգի շատ տեսակների

են

ամ-

բույսեր

վեգետատիվընձյուղներ մեժ մասամբ կազմակերպումէն ամառա-աչհանային ժամանակաժիջոցում, նրանիցթե նրանք այդ ընթացկախված

Քում որքան

:

ձն

առաջացնում, թեկուզ

ն

սկզբնական վիճակում, նրանց

Հ--82

ընձյուղների

անցնում զարգացումն

ամուսն առաջին կեսում:

Ճաջորգ տարվա գարնանը Ջ

եե

Ճնձումը, Ընձյուղների

կամ արածեցումը նպաստում է երանց վերաճին, նոր կողքային ընձյուղների ի Հայտ գալուն, քփակալմանը:Թփակալման էներգիան կախված է ոչ միայն բույսի տեսակից, այլե՝ չրով,

սննդարար նյութերով ապաճովվածությունից: Դրա ճամար է պարարտանյութ տալ նպատակաչտարմար ինչպես գարնանը, այնպես էլ աշնան սկզբում՝ թփակալմանժամանակ, փուլում 4Հնձելիս(արածեցնելիս Թփակալման յ սովորաբար ընձլուղները նորից վերաճում են, իսկ ավելի ուշ փուլերում՝ -

լույսով,

ծաղկում, պտղակալում) ճնեձելիս Բողբոչներիցդուրս

(Հասկակալում, են

գալիս նոր

ընձյուղներ: Թփակալմանփուլում ընձյուղները գտեվում են ւոերնածոցի ներսում Ճողի մակերեսին, դրա Համար նույնիսկ ցածր Ճնձի կամ նրանց գագաթային մասերը արածեցնելու դեպքում դրանք չեն վնասվում: եթե ճեռացվում է ծաղկաբույլը, ապա ընձյուղի աճը դադարում, կամ խիստ դանդաղում է, այս դեպքում սկսվում այդ ընձյուղի Հիմքի բող-՝ է բոջների աճի: է, Աշնանըգեներատիվ ընձյուղների ծէհրկարաժմասը մեռնում են, իսկ նրանց քփակալման գոտին ն արմատները ձմեռում Ն: կ. տվյալներն ասում են այն մասին, որ դաշտավՏատարինովի են վերջնականապեսմեռնում լուկազգիների արմատները ոչ քե աշնանն, այլ միայն մի քանի տարի անց, նրանց վերգետնյա րեձյուղի ւտղակալումից Հճետու Այս ընձյուղների թփակալման Ճանգույլցներից ի ճայտ են գալիս նոր ընձյուղներ, որոնք սկզբում սնվում են մեռած գեներատիվընձյուղի թփակալման Ճճանգույցին արմատների միչոցով, իսկ ճետո առաջացած իր սեփական արմատների օգնությամբ: Բակլազգի խոտաբույսերի ընձյուղների զարգացման ժամանակ նկատվում ծն մի քանի առանձնաճատկություններ, նրանց ընձյուղները սովորաբար զարգանում են արմատավզիկի վրա գտնվող բողբոչներից հ առաջացնում են ցանցառաթփանման Թուփ(կարմիր երեքնուկ, եղջյուրավոր եղջերաովույտ), կամ ճչողի վրա փովող արմատակալվող Հանգույցներից ն որոնք բողբոջներից առաչացնում են ուղղաձիգ վեր բարձրացող գեներատիվ

ընձյուղներ(սպիտակ հերեթնուկ)

բակլազգիների բնձյուղներ զարգանում հե

գալիս երա վրա

սեր (մկնաոլոռ)։

կ

առաջանում են

են

Հողում,

սողացող

գալիս ընձյուղներ

դուրս

կոճղարմատավորբույ-

Այլ տեսակների բողբոչները գտնվում

վրա, այլն՝ արմատների վբա. արմատավզիկի են

իսկ

Մի քանի

Հետո

այս

(արմատային ճյուղեր),որոնք

են

ոչ

միայն

բողբոջներից

դուրս

Հետագայում

դուրս

դալիս

վերգետնյա ընձյուղ (դեղին Ճճողիմակերես, առաջացնելով

առվույտ): Բակլազգիների գլխավորցողունը գրեթե միշտ կարճացած է ն արորից զարգամասոավղիկէ «իշեցնում։ Սրա ճետնանքով, այն բողբոջը, նում է բակլազգիների բնձյուղի, գանվում է Հողի վրա, կամ մակերեսին են։ ԲակլազՀաճախ ցրտաճարվում մոտիկ, այսպիսիխոտաբույսերը են ուժեղ ձնափոխվելու: գիների ընձյուղները ընդունակ Զնափոխվածընձյուղներ են Համարվում կոճղարմատները, պալարները, սոխուկները: բնուքագրվում են գորշ կամ մուգ գույնով ն տար-կոնղաշբմատնեոր բերվում են արմատից, ծայրապատյանի բացակայությամբ, նրանց վրա նկատելի են Հանդույցներ չզարգացած թեփուկանման տերններով, կամ, մնում է սպիի տեսքով: կոճղարմատնրանց թափվելուց Հետո, են եձրի վրա կազմավորվում բողբոջներ, որոնցից գարնանը ղզարդաեն նում րնձյուղներ, կոճղարմատներում կուտակված սննդանյութերի ն լավ բազմանում են չեռրճիվ բաղմամրա բույսերը Ճեշտ ձմեռում .

ւ

Հետքը

ճանապարՃով: վեղզետառիվ խիստ Պալաոները

Հաստացած ստորգետնյա ընձյուղներ նն, սովո-

ստորերկրյա ցողունի ծայրամասում ն ծառայում զարդանում պաՀեստային սննդանյութերի Համար կուտակման տեղ (պալարակիր տափոլոռ)։ Սոխուկնեերը՝ձնափոխված կարճացած տափակ ցողուններ են, որից դեպի ներքն գնում են լրացուցիչ արմատներ, իսկ դեպի վեր՝ միայն մսալի տերններ. նրանցում կուտակվում են պաճեստայինսնբնդանյութեր (շուշանաղգի ընտանիքիսոխուկավոր բույսեր): Փշերը կենդանիներից պաշտպանվելու օրգաններն են (միջոց) (եզնարգել գարշաճոտյ, իսկ մի քանի բույսերի տերնները (Վիկ) «պվելով կոշտ դիմադրության, պարուրաձն փաթաթվում է նրա շուրջը: Աբմատիկառուցվաձիրնե զարգացումը: Տարբերում են բույսերի գլխավոր, կողքային ն ճավելյալ արմատներ: Գլխավոր արմատը զարգանում է սաղմնային արմատիկից, որբ ուղղաձիգ խորանում է Հողի մեջ, լինելով ցողունի շարունակությունը, նրանցից բաժանվում է արբմատավզիկով։Գլխավոր արմատը երբեմն Հասնում է մեծ չափերի, օրինակ բակլազգիներինը ն մի քանի անապատային բույսերինը: նրանից ղուրս են գալիս կողքային արմատներ, որոնք զարգանում,տալիս են երկրորդային կարգի արմատներ ն սրանցից էլ են գալիս երրորդային կարգի արմատներ ն այլն: դուրս Հավելլալ արմատները առաջանում են ոչ թե գլխավոր կամ կողքային արմատներից, այլ ուրիշ օրգաններից, օրինակ ցողուններից կամ տեբններից:

րաբար

են

ձն

Բույսի

արմատների միագումարը նրա արմատային ճամակարգն է: Ըստ ձնի բույսերը բաժանվում են առանց աաբմատավոոների ն

բոլոր

փնջաշմատավոբների: արմատային Առանցքաարմատավորների

ճամակարգն ունի գլխավոր արմատ, որը երկարությամբ ն Հաստությամբ զգալի չափով դգերազանցում է նրանից դուրս եկած կողքային արմատներին, վերջիններս, իրենց ճերթին, վերջանումեն արմատային փնջերով: `

է նրանով, Փնեջաձե արմատային Համակարգը բնութագրվում

վաղ (օրինակ դաշտավլուկազգի արմատը գլխավոր բուլսերի)

որ

մնոնում

է, կամ բոլորովին չի զարգանում, կամ է մյուս արմատներին (կողթային, Հավելյալ) Հավասար, առաջացնելով բարակ արմատներով Հզոր փունջ: Մի քանի բույսերի արմատներզարգանում են արմատների ճյուղավրա եղած բողբոչներից: վորությունների Արմատներից ընձյուղներ առաջացնող բուլսերը կոչվում են ծլարմատավորներ (վարդագույն կաաճում

թընբեկ):

Քազմաժյախոտաբույսերի արմատային

ճամակարդը,

ըստ

ճողում

տարածման բնույթի, լինում է ճետնյլալ ձնի, խորացման աստիճանի ա) մակերեսային, գրեթե բոլոր արմատները գտնվում են Հողի վերջին շերտում,Բ) չափավորխորըչ Ճատուկ:է խոտաբույսերիմեժ մասին, քամ խորությամբ ն ընդգրկում են Հողի փանցում են Հողի ընդերքը 1--Չ մեծ ծավալ, գ) խորը, գլխավոր արմատը ներթափանցում է ավելի թան 2 մ խորությամբ: բազմամյա խոտաբույսերիցմակերեսային արԴաշտավլուկազգի ունեն մատային Ճճամակարգ "«աղվեսագին,կարմիր մարգագետնային խորության՝ չափավոր դաշտավլուկը, շյուղախուը,մարգագետնային ն Կ/արգագետնային սիղզախուտը,ճավաքված ողնախոտը խորը՝ անքիստ ցորնուկը, եղեգանմանսերինոսաճատըն այլնս Բակլազդգիների արմատային Համակարգի առանցքային է, քափանէ ցում Հողի խորը շերտերը ն տալիս է բազմաթիվ ճյուղավորությունննր: Բակլազգիներիմեժ մասի, ինչպես ն տարախոտերիշատ ընտաեն Հողի մեջ, նիքների արմատները դաշտավլուկազգիների խորանում մեժ Համեմատությամբ, խորության վրա' Մի քանի բակլազգիներ ունեն Համեմատաբար արսմ մատային Համակարգ, որի Ճիմնական ղանդվածըզարգանում է 40--50 են մ: մինչե Այսխորության վրա, առանձինարմատներ խորանում պիսի բակլազգիներինեն պատկանումսպիտակ երեքնուկը, վարդագույն երեքնուկը, մարգագետնային տափոլոռը ն այլն: Բակլազգիներին, որոնք մ ունեն 0,5--0,25 զանգվածային ճյուղավորված արմատներՀողի շերե

,

մակերեսային

տում,

Լ,2--2

միր

իսկ գլխավոր արմատի ճյուղավորումները խորանում են մինչն նն այս ընտանիքի տեսակների մեծ մասը մ, պատկանում ((ար-

գազերն այլն): կորնդաններ, երեքնուկ,

Խորը արմատակալող բակլազգիներին, որոնց արմատները ընդգրրեն Հողը ն ենթաճողը մինչն Հ մ խորության, իսկ գլխավոր արմատը խորասուղվումէ Ճճողումմինչն 10 մ, պատկանումեն դեղին առվույտը, ցանովի առվույտը, լեռնային երեքնուկը, եղջյուրավոր եղջերառվույտը, կում

անտառային տափոլոռը է այլն,

են Ինչպես ցույց տվելԱ. Պ. Սմելովիուսումնասիրությունները ժամանակամիջոցում արմատները զարգանում են ոչ Հավեգետացիայի մաչափ, ընդ որում բազմամյա խոտաբույսերի արմատային Ճճամակարգը ավելանում է սկսած գարնանային թփակալումից մինչն պտղակալման Հաճախ մինչն ուշ աշոմո վերջը, Ցանքի տարումբազմամյախոտաբույսերի արմատները Թույլ են խորանում են ճողի մեջ: Սլումից մինչն զարգանում ն աստիճանաբար, ժամանակամիջոցում նրանք ճազվադեպեն 15 սմ-ից թիակալումը ընկած ավելի խորանում ճողի մեջ, Թիակալմանվերջում արմատները գնում են են 80 սմ ն ավելի խորության: սմ, իսկ աշնանը Հասնում մինչն 45--60 Արմատներնամենից ինտենսիվ են աճում, երբ դանդաղումէ վերգետնյա զանգվածի աճը, այսինքն՝ ծլման ն թփակալման փուլերում, ինչպես Հետո ն մինչն մաճանալը: եթե միամյա բույսերի նան ճասկակալումից արմատային ճամակարդըդադարում է աճելուց ծաղկման-պտղակալման է, ապա սկզբում, ն մաճանում բազմամյաների արմատների աճը շաէ ն ճաջորդտարիներին։ րունակվում տարում բազմամյա դաշտավլուկազգիների Հաջորդ արմատենրը«ոեն սմ 100--250 ղում թափանցում խորության, իսկ մի քանի խորն արմատակալող բակլազգիների(ցանովի առվույտ, դեղին առվույտ, եղջյուրավոր եղջերառովույտ)գլխավոր արմատը խորանում է մի քանի մետր: խոտաբույսերի վերգետնյայուրաքանդաշտավլուկազգի Քազմամյա ընձյուղ կազմակերպումէ արմատ, որոնք սովորաբար ապրում են յուր երկար տարիներ, դրա ճետնանքովցանովի մարգագետնում 3--Տ տարամեն վա ընթացքում, կենդանի քանակը արմատների տարիավելանում է, այն դեպքում, երբ վերգետնյազանգվածի բերքը մնում է գրեթենույն մակարդակի վրա: Բազմամլա խոտաբույսերի արմատների Հիմնական զանգվածը (20--80 ձե) տեղավորվում է մինչն 20 սմ խորության վրա, առաջացնելով խիտ արմատային ցանց, իսկ ճողի վերին շերտուվմ՝ճիմ։ աճման ն (ճողում արԱրմատների արմատակալման խորության մատների խորանալը) վրա մեծ չափով ազդում են Հողային պայման-

'

խոնավության

Ինչպես նրա ները, օրինակ, Հողում պարունակությունը: Քիչ, այնպես էլ ավելորդ քանակի դեպքում արմատների աճը ղանդաղում է` առային դեպքում խոնավության, դեպքում` թթվածնի անբավարարությանպատճառով: (բայը Արմատներըլավ են զարգանում Հողում խոնավությանառատ

Ցրկրորդ

ոչ

ավելորդ) պայմաններում:

Նե սեբմեռովվերականգնում: Բնականխոտճշարքների Վեգետատիվ

արոտավայրերիբուսական ծածկոցը Հիմնականում կազմված է վեգեձնով վերականգնվողբազմամյա խոտաբույսերից: տատիվ Շատ խոտաբույսեր Հնձելուց, կամ արածեցնելուց Ճետո արագ վեեն երկու կամ մի քանի ճար. այս դեպքում րաճում են նկ ճաճախ տալիս ն ենչ Այն կեր խուտաբույսեշատ արժեքավոր արուռային կանաչը խոտը են գեներատիվ կամ վեգետատիվ բըչ որոնք «նձից Հետո առաջացնում բարձր ընձյուղներ, Համարվում են բազմաճարներ:եթե այդպիսի վերաճ չկա,բայց առաջանումնն միայն կարճացած ընձյուղներ, այսպիսի խոդրանք առաջացնում են. լավ միաճարներ են, այդ դեպքում ւտաբույսերը արոտային բուսածածկ(վարդագույն երեքնուկ, գաղեր ն այլն): սովորաբար օգտագործվում են խոտԲնական կերաչճանդակները ն Հարքի արածեցման Համար մինչն պտղակալումը, երբ բույսերը պարունակում են շատ սննդանյութեր ն լավ են ուտվում: Որքան բույսի վեգետատիվընձյուղները շատ են, այնքան նրանք ճնձից կամ արածեցեն աշլուկ, ընդ որում նելուց ճետո լավ են վնրաճում ն առաջացնում ն

Համեմատությամբ,

պարուվեգետատիվընձլուլները, գեներատիվների նակում են շատ սննդանյութեր: բազմացումը Ճճամեմաձնավորման զորձում Բուսածածկի մեծ ոչ տեսակարար կշիռ ունի, նույնիսկ այլն դեպքում, երբ տաբար բույսերը չեն Հնձվում ն կաղմավորում են սերմեր: մա բացատրվում է նրանով, որ բուսական խիտ ծածկոցը (ճիմը) խանգարում է սերմից առաջացած նոր ընձյուղների աճմանը: Չնայած սերմերով վերականգնմանսաճմանափակվածությանը, արբնական նուամենայնիվ կերաճանդակներում բուսակացքը բարելավվում՝ նհ ապաճովվումէ բերքատվությունը: երկարատնվեգետատիվվերականգնմանժամանակբերքատվության

սերմերով

իջեցումը բացատրվում է նրանով, այլասերվել:

որ

բույսերն

սկսում

դաշտավլուկազգի խոտաբղւյսերի Բազմամյա

է բարձրանում ճետն տալ

են

ծերանալ,

բերքատվությունը

մինչն նրանց կյանքի երրորդ-չորրորդ տարին,այնու-

պակասում է, ուրիշ,ավելի երկարակյաց բույսեր կարող են բերք հրկար ժամանակարնթացքում:Ինչպեսցույց են տվել դիտումները,

Հասակի մեծացման Հետ բույսերի վեգետատիվ վերականգնումը պակասում է: է բնական Սերմերով վերականգնումը աջողությամբ լուծում կնրաչանդակներում բուլսերի կյանքի պաշպանման խնդիրը: Հնձից կամ արածեցնելուց հույսերի վեբաճր (աճլուկավոբում): Հետո բույսերի վերաճում են. Վերաճած կանաչ ղանգվածը կոչվում է աշլուկ, իսկ բույսի այդպիսի կազմակերպման Հատկությունը, աՀլուկավորումԲուլսնրի աՀլուկավորման Հատկության չնորճիվ կարելի է ամոան ընթացքում խոտճարքներում կրկնակի, իսկ արոտատեղերում անդամ օգտագործել կերաճանդակները: յատ '

է շչնորչիվ կարճացած ընձյուղների վերաճի, վորվում

կամ բողբոչներից կարճացած նոր ընձյուղների առաջացման, ընձյուղներովբույսերի Հընձից կամ արածեցնելուց Հետո, երկարացած ընձյուղներ ունեցող բույէ տերնային սերի ճամեմատությամբ, Հողի մակերեսին մոտիկ մնում մեծ մակերես: է նրանց կենսաբանական «ատկուԲույսերիվերաճըկախված ). ժամկետից,աճման Քյուններից,Հնձի (արածեցման պայմաններից, պաճեստայինսննդանյութերով բուլսի ապաճովվածությանաստիճանից: Հնձիցկամ արածեցնելուց Հետո, բույսերն ունենում են վերաճ ոչ տալու միանման ճատկություններ։ Այդ տեսակետից բազմամյա դաշտավլուկաղգիխոտարույսերը կարելի է բաժանել երկու խմբի՝ բույսեր արտաճայտվածլավ ն թույլ վերաճով (ավ արտաճայտված վերաճով խոտաբույսերից են սպիտակ դաշտախոտը,մարգագետնային չյուղախոտը, մարգագետնային դաշտավլուկը, արոտային ռայգրասը, կարմիր շլուղախոտը, ողզնախոտը, անքիստ ցորնուկը, նհղեգանման յուղախոտը, դեղձանկախոտը,«սկա ավազախոտը։ մաղզմզոտ փնտբախոտըԹույլ արտաճայտված վերաճ ունեն տափաստանային չյուղախոտը (տիպչակ), ժիտնյակը, փետրախոտը, սողացող սնզը, անն կոճղարմատավորսեզը, արվանտակը այլն: Բակլազգիբույսերը, որպես օրենք, դաշտավլուկազգիներիցտարբերվում են լավ աճլուկով. ըստ աՀլուկի առաջացման աստիճանի դրանք դասավորվում են «Հետնյալ.կերպ՝ սպիտակ երեքնուկ, կապույտ (լանովի) առվույտ, դեղին առվույտ, եղջյուրավոր եղջերառվույտ, կարմիր երեքնուկ, ցանովի կորնգան, անդրկովկասյանկորնգան: Բույսերի վնրաճի վրա ուժեղ ներգործություն է ունենում «նձի (արածեցման) ժամկետը: Առավել շատ ընձյուղներ աճում են վեգետացիայի վաղ փուլում (ոչ ուշ ծազկման)Հնձելիս (արածեցնելիս)'

արագ ժամանակամիջոցում

Այս

են

աճում

միայն Հնձվաժ

ոչ

առաջացածների (արածեցված) ընձյուղները, դրանց դեպքում աճըղանբույսերիօգտագործման աճը: Ուշ փուլերում ւյլն

է:

դաղ

Փորձերըցույց

աի

Ո

համան ՛

արգադետնալին

մարգագես յին բ ն աններում հտային

վել, ւս

են

որ

ու

ծաղկման ամանակ

Հնձելուց Հե

ստացվո'

ճնտո

:

բուսականությունն լ ողողատներում,

փուլում Հեձելիս

աՀլուկառաջին «Հարի

Հաճախ

լուկը

ա

՞:

Հն

շրջանում

լավ

է

: ձելիս։ Այսպես, Հասկակալման

(մարամարգագետնի Բորփետրախոտատիպչակային կատարելու ) երբաճավաջը ն ծաղկման . Համեմատությամբ կազմել ն

.

ո

ոո

ծաղկման ամ

ուսրա

4ա-

ժամանակ աՀլուկն առաջին Հնձե ուլում Հնձելիս՝ փուլում «ն, իսկ է ողողվող մարվզա) (ԱրնելյանՂազախստան

արզ

տով

բի

էե

է

Հասնում,

փուլում՝10-ծաղկման

40, ի սկ

20--30.

կակալման փուլից

աճլուկ

Հնձելիս

Հետո

ԳԱԻ տալՊն Հարք ոմրձեիս, խոտի Մ Հասկակալմա փուլ թ

Կ

ոո

ո

Մ

եթե

Հաս-

ասպա առաջանում,

լի լի-

փուպատղակալման իսկ պայմաննեված

ո փոխվել կ այլն), ապաճովվվածություն ունով ելուՄարո րից (կլի ի, ամու Հարավ դեպի լին աստան ռ Ն փոփոխվու անցնելով բավա:

ամ

Լ77)

ո

ս

Լ77)«ման

նա

ն

ւտսռատափ:

ուղղու-

գոտուց

ա

Հետ՝ իալերի Հողերը" առաջին " ա կոաղմում յ Հողերու

ա

տարրեր ա թյամբ, որը կապվա է Հազի ւ ելի կանաչափ խոնավ Հողերից դ

չոր

Է

(թա. բույսերը Շագանակագույն անապատային ային տսխա

(

վերաճ րոֆիտները) ոչ նկակալումից

անական

՛

ուշ:

են

տալիս,

երբ

ն Ճանքային շրջաններում Բայց անապատային

մ րելի.է Հծնձելմի քանիանգա

Իմն

ԿԱ

ախրամր կացքը

՛

խա

Կ

ն

ն

ոռոգելու

թթ

ա ար ո

կարելիէ արածեցնել

--

օր-

դեպքումաՊլուկը կաատտանալբարձրբերք: Ամենալավաալին յուսակացքում,

մւալու պարարտանյութեր

անգ

ի

'

ամ

,

Հոռոմ

բուս

ա՞

շրջան ւտտփաստանային -

անգամ:

մեկ, Հաղվաղեպ՝ մինչե 4, իսկ անապատներում՝ ն տերնեհեր ուդ կաղմաե որ ժամանա ճիի ժամանակ ը եձյուղներ Բույսերի վերա

ներում`

շատ

ընձյուղներ

են

պաճնստային սնըն-

ունեն

են

արագ

վերաճում

առաջացնում

ե

ավելի

'

Պահեստայինսննդանյութեր:Բազմամյա խոտաբույսերի կյանքում պաճեստային սննդանյութերը կարնոր դեր. են կատարում. Մարգագեոնային բույսերի վերականգնումըկապված է նրանց կողմից պաՀեստային սննդանյութերի օգտագործման Հետ, որոնք կուտակվում են

արմատներում, կոճղարմատներում, թւիակալման Ճանդույցոսք, պողունածխաջրերի (օսլա, մոնոսախարիդ,

ենրում,

դիսախարիղ), սպիտա-

կուցների, ճարպերիմիացությունների

վոր

չոր

արպերը՝ ճարպերը՝

0,

գ,

ձնով,

ն այլ

լինում ածխաջրերը 6--15

Արմա սպի 4,52,5

«0,

սպիտակուցները ցները

լ. 0,

մինչն

80--

մո մոխիրը-

՝

Հնձելուց կամ արածժեցնելուցՃետո

բույսը

զրկվում է տերնեներիցն

տոսինթելով նա չի կարողանում ապաճովել ընձյուղների աճը ն զարգացումը, այս դեպքում վեգետատիվ վերականդնման ն նոր ընձյուղների աճման Համար բազմամյա խոտաբույսերն օգտագործում են իրենց պաճնատայիննյութերը: Ննձյուղի աճից Հետո նորից սկսվում է պավեՀեստալին սննդանյութերի կուտակումը, որոնք գնում են ժախսածի րականգնման Համար: Պաճեստային սննդանյութերն անչրաժեշտ են ն ձմռանը, քանի որ ձյան ծածկոցի տակ բազմամյա բույսերի կյանքը հան աճման վրա) չի դադարում ն շնչառության վրա չափով երանք օգտագործում են ամառաչաշնանային ժամանակամիչոցում ստեղծված պաճեստայինսննդանյութերը: առաջին իսկ օրերին, բազԳարնանը, ձյան վերացումից ետո ընձյուղները, չնորճիվ կուտակված պաճնեստամամյա խոտաբույսերի յին սննդանյութերի, աճում են. Խոտաբույսերի վերաճի սկզբից մոտա-

մարգազնայինը ագի

զօ,

է 70-80

փազլ

:

.

Կ.

ծաղկման բերքատվությունը

,

փուլի Համեմատությամբ մբ՝ բ 80--90 լի Համեմատությա

յունը 'երքասվությունը

ր

ավ,

։

լ

շու

նձելիս

առաջին

այնքան նրանք ավելի սննդանյութերով,

կատարելիս աՊլուկը

Հասկակալումից Ճեյոո բնրքաճավաքը

դետնում

՝

՞

նը: ԶՁորային դոտում

կերպելու Համար կարնոր նշանակություն

"

կոկոնակալման) (բակլաղգիները Դաոնն ոման Պոզո վերաճում բավականաչափ

զանգվածի30--5 Խոտաբույսերը

՝

բողբոջներից նոր

շ

(աննշան :

ա

պաճեստային սննդանյութերի լրաուժեղանում է ն տեղի է ունենում բոն ինչպես ցույց են տվել 4ետաղզոտությունները,պաճեստային սնընդանյութերի պարունակությունը բույսի մեջ զգալի չափով ավելանում. է մինչն ծաղկման-պտղակալման փովը (գարնանայինի Համեմատուչ թյամբ մոտավորապես 1,5 ւսնգամ ), իսկ այնուճետն աշնանը, մաճաեն նույնիսկ կարող ցումից Հետո պաճեստային պասննդանյութերը նե Ս. Պ. Ա. Մորոզովի փորձը): կասել (Վ. Սմելովի դեպքում բույսերը ձմեռումը ոկսում են,. օդտագդործման՝ Արոտային "մ

|

ն

սնընչպաճնստային Համեմատությամբ, օգտագործման խոտճարքային (նվսեն): զգալիմեժ պաշարով դանյութերի աստիճանըազապաճովվածության սննդանյութերով ՊաՀեստային '

աճման ն Հզորության ընձյուղներիորակի նրանց դում է վեգետատիվ բարենպաստպայմաններ,որի ընվրա, դրա Համար պետք է ստեղծել ամենալավա-: սննդանյութերի քացքում տեղի է ունենում պաճեստային Համապախ ոտարույանրի կուտակումը. ժամանակին կատարել յոյն

պարարտացնել: ժամանակին տասխան խնամք, Հատկապես են վր մեծ ազդեցություն թողնում ավելացման յին սննդանյութերի Պաշեստա-

օգտագործման` կ արոտային Հանդակների խոտճարքային ն ցածր Հնձելու ձները:

|

| .

առատ

.

'

ճամար: զարգացման պետք է նկատի կենսաբանականայս առանձնաձչատկությունները ն արոտավայրերի արդյունավետօԳխոտճարքների ունենալ բնական Հանգում են Հնձի տագործմանձները որոշելիս,որոնք Հիմնականում բարձրությանճիշտ որոշմանը, բնան արածեցման ժամկետների Համապատասխանխնամքի կազմակերպմանը: կան կերաչանդակների

ման

ն

ու

մտցմանը ն այլն: պարարտանյութերի ժամանակին

ԲՈՒՅՍԵՐԻ

ՀԻՄՆԱԿԱՆՏԵՂԵԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ՄԱՍԻՆ

:Ա որոշա"ասրԱնն , ազդու մն, աեր միագու արությունը, րի միապումարությունը,

ԷԿՈԼՈԳԻԱՅԻ

,

ասելո

ավայր

որոնք

ճողային ն այլ գործոններ: մայական, նրանք (որտեղ Քուլսերի ն միջավայոի |

է կազմում զամ բումը վածության ուսումնասիրումը

ուք,: ությունը: ան

ր

ւս յ

օրինա( վրա, «րին բույսի բոտ

ասսկացվու

ոլոր վրա

: :

են) միջն |

նրանում էչ

որ

կախ-

խիստ բազմաարտաքինմիջավա րում,

գրամեջտ Համար, գտնում դա

եղած

դ այ բովանդալ"գի սի էկոլոգիայի

միմյանցից Բույսի միջավայրի կախվածությունը սն առաջ

բու

աար

է աաա է անճչրաժեշտ նյութեր,նրանիցվերցնում է ջավայրիցյուրացնում

բ

Լ Ա-

|

"

աճման

փուլերիանցումը,

Բույսերը ցածր

են

արագ վրա է

ճասնում

ծաղկումը,

բայց

մնում:

Լեռնային շրֆաններում, ջնրմաստիճանի մեժ տատանումների պայմաններում, բուլսերը Հաճախ ընդունում են բարձիկների ձն, որի մեջ խոՖավությունը լավ է պաճպանվում ն ստեղծվում է ավելի Համաչափ ջերմաստիճան, քան շրջապատի ցուրտ գիշերների ցածր ն ցերեկվաբարձր

չնրմաստիճանը:

ԾՄայրագույն Հյուսիսում շատ բույսեր օդի ն ճողի ցածր չերմաստիճանի նկատմամբբացարձակապես դիմացկունեն: Օրինակ,այնպիսի

մանրըթփուտներ, ինչպիսիք են Հապալասենին, լոռամրգին դաժան ձմոանն ամբողջովին սառչում են, բայց դա նրանց կյանքի գործունեուչե ազդում:Տունդրայում շատ բույսեր ձմուսնը քյան վրա բացասաբար ձյան տակ էլ շարունակում են դանզաղ̀ աճել: Անչրաժեչտ է նշել, որ ոչ միայն միջավայրն է ազդում բույսերի են էլլ ազդում Ր զդ վրա ն ձնափոխում նրանց, այլ իր Հերթին բույսերն միջավայրի չ րի վրա է փոփոխում այն: Այսպես,անտառհն ազդում է կլիրա, որնջ զգալի չափով բարելավվում է քամու ուժի պակասելու, մայի վրա ձյան 4ալծճլոցիդանդաղելու Հետնեանքով:Բույսերը ստեղծում են Հծողի նում էն Հ ողի ատրուկտուրան,միկրոֆլորան, քիմիական կազմը, բարձրացնում նր ն նրանց բուսատեղի միջավայրի մեջ եղաժ Հարաբերույ) ն ուսումրի փլու փոխաղարձ ավղդեցության օրինաչաւփությունների ,

լ

աա հեա մաքրի 7:

ն

է։ Ամենից

պայման-

։

աճում

բու Բուլ

ն

գոյություն

:

ն

ու

|

կամ

Օրինակ, բուսակացքը Հաճախ ոչ չափավոր անձրաժեշտքադեպքում բույսերը չեն կարող կուտակել արածեցնելու են չկոփսննդանյութերն ձմեռումն սկսում պաճնեստային նակությամբ լինում է թովանրանց կյանքի գործունեությունը ված, իսկգարնանը առաարածեցումը:երբ բույսերն ընձյուղների ցած: Վաղ գարնանային դեռեսչեն սննդանյութերը լինելով պաճեստային ջացման վրա ֆախսած աճ«Հետագա է բույսի վնասակար պակասը,նույնպես

դրանց լրացրել

ձանջային աղերով, ածխաթթու գազ ն թթվածին, արնի էներգիա: որդ օգտագործում է բարղ օրգանական նյութերի սինթեզման Համար: Այդ տրոճում ն արտաքին միջավայր նույն ժամանակում տեղիէ ունենում ձն բույսի կյանքի գործունեության նյութեր՝ ֆոտոսինվերադառնում ժամանակ Քեզի թթվածին, շնչառության ժամանակ ածխաթթու գազ, ջուր, տրանսպիրացիայիժամանակ արտադրվում ն կուտակվում են Հոիսկ գում փոխանակային ն օրգանական նյութեր էներգիայի պաշար, Հետո օրգանական նյութերի մնացորդներ: բույսի մաՀից Միաժամանակընթանում է ավելի երկար պրոցես՝ բույսերի Հար՛ արվելը շրջապատի պայմաններին, որը կրկնվում է սերնդից-սերունդ: Այսպիսովորոշակի գոյության պայմանները դառնում են տվյալ տենրա բնույթի ժառանգականության մեջ: սակի պաճանջը, մտնում Բուլսերը տարբեր կլիմայական պայմաններում աճելով Հարմար| վում են, օրինակ, ցածր ն բարձր չերմաստիճաններին։ Արնեադարձային զուում, շնորչիվ բարձր չերմաստիճանի կ խոնավության, բույեն աճում ն շուտ ճասնում մեծ սերն արագ չափերի, Միաժամանակ բարձր ջերմաստիճանը օդի ն Հողի չոր պայմաններում, արագացնում

մի-

ջուր՝

Ս

ւ

չ

,

՛

՛

է տալիս պարզել,թե Հնարավորություն նասիրությունը

պայմաններում է տվյալ բույսն ի ճայտ բերում

այս

միջավայրի որ

կամ այն աստի-

ճում Փունդրայում

խոնավ,ցուրտ բուսատեղերում Ճարմարված Հանքային նյութեր քիչ օգտագործող բույսեր, այսպես կոլված պոիլֆիտներ (մանր թփուտներ), Հողի այսպիսի վիճակր կոլվում է Քի իոլոգիա կան չորու թյուն, որն արմատապես տարբերվում 4 ֆիզիկական այնչորությունից, որին բնորոշ է ջրի

որոշակի Հողակլիմայական պայմաններում Հարմարվողականություն, կենսակայունություն, բերքատվություն ն

ճանի կենսունակություն,

այլն,

ն ւտոնեսակների բույսերի առանձին հմանալով

խոտճարքներում արոտատեղերում բույսերի խմբակցությունների էկոլոգիան, պայմանների, որոնք պաճանջում են այս բույսերը, կարելի է ճիշտ նախագծել ս«գրուռեխնիկան, ավելի արդլունավետ կավզմարգագետնաբուծության մակերպել բնական կերաճանդակներիօգտագործումը: Արտաքին միջավայրը ներկայացնում է բարդ կոմպլեքս, Ճենվելով մեծ այլաքանակությամբ առանձին գործոնների վրա, որոնց բոլոր ձնությունները Հիմնականում պայմանավորված են կլիմայական ն ճո"ղային գործոններով: իր Հերթին այս գործոնների մեջ կա փոխադարձ սերտ կապ: Հողային գործոնները զգալի չափով որոշվում են կլիմայով: ջերօդը, կլիմայական (մթնոլորտային) գործոնները, օրինակ՝ ջուրը, մաստիճանը (Հողի խոնավությունը, Հողի օղը, ջերմաստիճանը) ճողի անբաժանելի ճատկություններն են. Այս Հանդգամանքնանրաժեշտ է նկատի ունենալ կլիմայական ն Հողային գործոնների քննարկման ժամանակ: կլիմայական գործոններից են (բույսի աճր ն զարգացումը պոյմանավորող ) ջուրը, ջերմաստիճանը,լույսը, օղը: Ջու՞որբույսի աճման ն ղարգացման վրա Հսկայական ազղեցուստանում են ճիմնականում Հովից, թյուն է Սողնում. բույսերը ջուրը նա մուտք է գործում անձրնի, ձյան, եղյամի ձնով, որպես ճոորտեզ ջրային ռեժիմում կարնոր նչանաղային ստորգետնյաչրեր: '

Բույսի

ու

Տարեկան մթնոլորտային կություն ունեն անձրնաջրերի: տեղումները

տարբեր չրջաններում միանման չեն: կան շրջաններ, որտեղ տարվա տեմմ (Հչարավ-արնելյան Ասիայի է 10000 ղումների քանակը Հասնում ն որտեղ տեղումները քափվում են ոչ ավելի ջան 100-) արնաղարձեծըը

մմ, իսկ երբեմն էլ լրիվ բացակայում են,

դեպքերում Առանձին

զգում է ջրի անբավարարություն, նույնիսկ Հողում երա պարունակության ղեպքում, որը կարող է պայմանավորված լինել «ողի ֆիզիկական Հատկություններով (ճողի մառնիկեերի մեծություն, օրգանական ն Հանքային նյութերի քանակ ն բույսր

մեծ

այլն`ջերմաստիճանային պայմաններով: ը

նման

ճամար

երնույքը երբեմն բնորոշ է բուսատեղերի

(աղուտներ,մամռապատ

|

շատ

ճատճիճներ, ւունդրա ):

Դա

սփիպերի տեղի 4

ունենում տարբեր պատճառներից,Օթթվածնի անբավարարությունից, բարձր քթվայնությունից, աղերի մեծ պարունակությունից ն այլն:

ի

ու

են

ն

Քոր

ային

պակասությունը: տարբեբություն միամյադաշտային կուլտուրաների, մարգագեսոբազմամյա խոտաբույսերիտրանսպիրացիոնգործակիցը 770--550-ի սաճմաններում, որով կ բացատրվում է չրի տա-

աանվում է

նրանց Ֆկատմամբ

մեծ քրի մեծ ծախս ունեն Հատկապես, պաճանջը, արուսային ռեժիմով օգտագործվող բուսակացքերը, որը պայլմանավորվաժ Հ. 1) չրի նկատմամբմարգագետնայինբույսերի մեծ ս

|

լաճանչով, մ, բուսակացքի մեծ խտությունից բխող գոլորշիացնող տերնային մեծ 4) մարգագետնային Ժակերնսով, բույսերի տերնների կյանքի գործու:Եքության (հլապ, 1961), երկարակեցությամբ Աճման

մյուս կարնոր գործոնը ջերմություն է, Սերմի ծլումը աճն Հնաագայում բույսի է ղարգացումը կարող ընթանալ ճողի ն Հ չդի Համապատասխանջերմութցյանպայմաններում: բույսերի ու

Տարբեր

նկատմամբ միանման ԱՆ Մարգագետնային Մրմության պաճանջչը անքիստ ցորնուկի, ճավաքված ողեախուոի, կարմիր երեքչօժիվախոտի,

Ֆո/կին

այլ կերային խոտաբույսերիանրմերը սկսում կն ծլել 1-իսկ Հարավային ծագում ունեցող կերային կուլտուրաների՝ սուՔԼշում, ցանի խոտի, սորգոյի ն այլնի սերմեր 10--12«Ը ջերմաստիճանի

ցեպքում: Աերմուքյան քանակի բարձրացումը (որոշակի սաՀմաններում), կարնանից մինչն բույսի Ճասունացումը, բարհնպասս, է ազվում նրանց թերթի վրա։ Անչրաժեշտ քանուկի ջերմության անբավարարության դեպջում ամառվա ընթացքում բույսը չի «Հասցնում սերմեր կաղմակերոլել:` մրոյից ցածր ջերմաստիճանի պայմաններում բույսերը (բարձրակարգ) սկսվում չերմաստիճանի՞ Դեպքում

գրեթե չեն աճում, զրոլից բարձր ցանլաղ աճ, որը ուժեղանում ն դառնում

է

ինտենսիվ 25-30»

է

ժա-

մանակ:Ավելի բարձրջերմաստիճանը է աճր։ Դա չի դանդաղեցնում վերաբերվում արնաղարձայինփարթամ բուսականությանը,որտեղ բարձր

քերմաստիճանը ղուդակցվում

է

առատ

խոնավության «Լա,

Բույսնիր աճման տարբեր փուլերում չի պաճանջում միանման ջերմաստիճան, Այսպես,բույսի թփակալումը ուժեղանում ` է Համե-

մատաբար ցածր

ջերմաստիճանում, Քփակալումից մինչն ծաղկումը |, իսկ Փաղկումից Հետո օնրմության նկատմամբպաճանչը պակասում է: Բույսի կյանքում կարնոր նշանակություն ունի լույսային ոնժիմը:

ջերմաստիճանի բարենպաստ բարձրացումը

`

վրա, աճման ինտենսիվության լույսի ուժը ազդում է բույսի օրգանների են առաձգական ն ձեռք են բերում որոշակի ցողունները դառնում են, քՔլորոֆիլից Մքությանմեջ աճեցված բույսերըդունատ աճման ճետնանքով մեխանիթույլ որոնց ձգված, թույլ ցողուններով, հացի այղ, կորցնում են իրենց կայունությունը: կականՀյուսվածքները են աճեցրած բույսերի մեջ պակասում ստվերում

ր

Արո" ,

սննդաարժեքավոր

նյութերը, օրինակսպիտակուցները:

ման

ոչ միան մարգագետնային խոտաբույսերի նկատմամբ Ն որոշում է ծածկոցի տակ նրանց աճի վերաբերմունքն ցանված բազմա շո,

լույսի

Լավ ներով:

աճող

տակ կուլտուրայի ծածկոցային

ուտանում

տարբքրով /ո:

պայմաններում թույլ լուսավորության նրանը մասից, սպեկտրի սաղթատացած

աճում խոտաբույսնրը սը

:

՞

են

ն լույ-

են

շնչառությունը

դերիշխում է ֆոտոսինթեզիվրա' լույսի նկատմամբ Վեգետացիայի տարբեր փուլերում բույսերը օրենք, երիտասարդ ցուցաբերումեն ոչ միանման պաճանչներ։Որպես

են: ավելիստվերադիմացկուն բույսերն

ի

ուժի նկատմամբ լուսավորության

Տարբեր բույսերի վերաբերմունքը ռայգարոտային երեքնուկը, նույնպես միանմանչէ' Այսպես,սպիտակ ծն աննշան քոչնի մատիտեղը, դիմանում ռայգրասը, բարձր բատը, դեղին առվույտը, ն վարդագույն հրեքնուկները, ստվերացման:կարմիր անքիստ մարգացորնուկըչ հղջերառվույտը, մկնաոլոռը, եղջյուրավոր դիմաատվերացմանը գետնային աղվեսագին,սպիտակ..դաշտախոտը բույսծրի շարքը կարենում են մի բիչ ավելի: Ավելի ստվերադիմացկուն տափոլոռը, թավոտ վիկը, մարգագետնալի է դասել մարգագետնային Հավաքված ողզնախոտը,կարմիր շչլուղախոտը: յին դաջշտավլուկը, ունի օրվա ընթացքում լուՀամար մեծ նշանակություն Բույսերի ունեցող սավորության տնողությունը, Հարավային ծագում ն ծաղկում են աճում այնքան ն լոբի, սորգո այլն) (եգիպտացորեն, էն կարճ որքան կարճ է ցերեկը: Այշպիսի բույսերը կոչվում արագ, են վեգեչղոր տալիս օրվա բույսեր: երկար օրվա ժամանակ դրանք չեն ծաղկում ն չեն էլ բոլորովին երբեմն ուշ։ տատիվ զանգված,բայց լայնության բույսերը ձյուսիսային Հասցնում սերմեր Հասունացնել: ն այլն) պատկանում եներկարօրյա բույսերին, (կարմիր երեքնուկ, վիկ իսկ են ծաղկում է Հասունանում, չուտ դեպքում ուժեղ զարգանումէ նրանց վեգետա-

բույսերը

դեպքում երկարացման ցերեկվա ցերեկվա կարճացման

է ծաղկումը

ն

Հասունացումը:

տիվ զանգվածը, բայց. ուշանում է խաղում: Ֆոտոսինթեզի 0դր բույսի կյանքում չատ կարեոր դեր է աժխաթքու գազ" յուրացնում օդից տերեներով ժամանակ բույսը նշանակություննայն է, որ նրա խոնավությունը Օդի էկոլոգիական

խիստ փոփոխվում է կախված աշխարճագրականդիրքից (ցամաքային կլիմա, խոնավկլիմա): Սդի շարժումը (քամի) ազդում է բույսի տրանսվրա' Ուժեղ շոգի ժամանակ, չոր օդի պիրացիայի՝ (գոլորշիացման) ուղեկցությամբ, քամու աղդեցությունը դառնում է ավելի զգալի, արմատային Ճճամակարգը Հաճախ անկարող է լինում բույսին մատակարարել զգալի քանակությամբ ջրով, ն տերեները թափվում են, Ֆոտոսինթեզի ինտենսիվությունը փոքրանում է, որի պատճառով բույսի բերցատվությունը խիստ պակասում է: ձարավում ն Հարավ-Արնելքում կործանիչ են «Հատկապեսխորչակները, որոնք օդի մեջ տանելով մանրագույն փոշի, չորացնելով օդը պատլյոսային(դեղնաճողային) ճառ են դառնում շատ բույսերի կործանման: Խաչաձն փոշոտվող բույսերի փոշոտման ճամար կարնոր նշանակություն ունի քամին, որի օգնությամբ փոշռտվում են նան կերաբույաերը, առաչին Հերթին գաշավլուկազգի խոտաբույսերը ն բոշխերը: քննարկենք ջրային ոհժիմի ն յերմաստիճանե ազդեՄանրամասն կությունը բույսի վրաւ. Աճելով տարբեր կլիմայական գոտիներում բույսերը «Հարմարվում ձն ն ցածր ջերմաստիճաններին, կլիմայական գործոններին, բարձր նն կ ցրտադիմացկունություն: ձնոթ բերում չորադիմացկունություն էստ խոնավության գործոնի կերաբույսերը բաժանվում են մեզոֆիւոննիի,Հիդրոֆիտներին քւերոֆիտներիւ են Այս բույսերը տարածված միջին խոնավացվող անցողիկ ձն են Հիդրոֆիտներից քսերոֆիտները: Մեզոֆիոների Համար ամենաբարենպաստ պայմանը, Հողի լրիվ խոնավունակության75--80 կը Է, Անչրոաժեշտէ նշել, որ սովորաբար ստորերկրյա յրերից վերն տեղավորված ճողի Հորիզոնը, մաղական խողովակներով ջրի բարձրանալու շնորճիվ, Հազեցված է խոնավությամբ: Հողի ձորիզոնը խորը լինելու դեպքում, մարպագետնայինբույսերի մճծանում արմատների Համար ներթափանցելը լրիվ ապաէ, բույսը ձովվում է ջրով: Ստորերկրյա ջրերը որքան մոտիկ են Հողի մակերեաին,այնքան կայուն է բույսի ջրային ռեժիմը, սակայն նրա շատ մուտիկ լինելու դեպքում պակասում է ճողի միկրոկձնսաբանական ակտիվությունը, վատանում է բույսի սննդանյութերով ապաճովվածությունը, '

Մեզոֆիտներ: չրջաննկոճւմ :

՝

'

թուլանում է նրա աճը ն զարգացումը: Մեղոֆիտ բույսերին պատկանումեն մարգագետնայինդաշտավլուկազգի ն բակլազգի բույսերի մեծ մասը՝ մարգադետնայինսիզախոտը, սեզը, առվույտը, երեքնուկը, կորնգանը ն այլն, Մեղոսողացող էն: ֆիչոների մեծ մասը բաղզմամյաներ

են մեղմ կլիմա ունեցող Մեզոֆիտ բույսերը լայն տարածվ. ձրկրամասերում, ինչպնս ն բնեռային նադարձայինշրջաններում: Տերնեները,որպես օրենք, բարակ են, Հարք,. սենմեխանիկական Ճլուսվածք, բարակ էպիդերմիս ն փխրուն սպունգ Կման Հլուսվածք: Մեզոֆիտներից շատերն օժտված են կերային բարձր «ստկություններով,լչնաաժ նրանց մեջ Հանդիպում են նան վնասակարներ ու թունավորներ:

է տալիս: Այս բոլորը Հայտնի չափով կարող են քահրոֆիտներին բնուԹագրել որպես ոչ բարձր արժանիքներով կերաբույսնրի,չնալած նրանց մեջ կան բավական չատ տեսակներկերային լավ արժեքով, Քույսի կյանքում մեծ նշանակություն ունի տեղումների քանակի բաշխվածությունը տարվա ընթացքում, Սրանիցէ կախված տարվա աթ կամ այն ժամանակամիջոցում բուսածաֆկի զարգացումը, ինչպես ե

`

ու

ւ

ճախոնավ մարգագետիններում, ն անտառնեխոնավ շրջանների Հիճներում, գետերի ափերին, ինչպես րում. Այս բույսերը բարձր եե, լայն տերններով ն թույլ զարգացած Հերձանքքներըտեղավորված են տերնի երարմատային ՀՃամակարգով: կու կողմերում ն չեն փակվում: Հիդրոֆիտների շարքն են դավում բոշխերը,կնյունները, մի քանի Հավամրգիներ, շատ գորտնուկազգիներն այլն: Հիդրոֆիտներըչնորճիվ իրենց տարաժվաժության(բոշխեր, շամբ, Խղեգյ ունեն կերային արժեք, չնալած դրանցից մի ջանիսի կերալին արժեքը բարձր չէ, Քակլազգիբուլսնրը գերխոնավ վայրերում չատ ճազ-

Հիդոոֆիտբույսերն

աճում

բուսականության բնույթը:

են

վադեպ են:

են խոնավուչոր բուսատեղի բուսեր ձն, աճում Փսեբոֆիտները հլու Հողի էն ն մրթմոբ քյան անբավարարպայմաներում, ունեն զարգաոլորտի անբավարարխոնավությունը, Քաերոֆիտներն ն Համակարգ, խոնացա ժ4 ղոր ար մ ատայի ամակարգ Րը նրանը Կրանց ապաճովում է ի ի վությամբ» նույնիսկ Հողում ջրի քիչ պարունակության ժամանակ: ք րոֆիտներին որպես կանոն ճատուկ է դանդաղ ընթացող տրանսպիրամերին մ ներում օսմ ցիան, Ճատկապես օրվա շոգ ժամերին, արմատիբջիջներում օսմոտիկ ճնշումը չատ բարձր է, որը Հնարավորություն է տալիս ներժժելու Հողային լուծույքը անբավարարխոնավության դեպքում: Տրանապիրացիայի նվազումը մինչն մինիմում չափերի է Հասնում կառուցվածքի շնորճիվ, փոփոխական բացվելով Ճերձանցքների Հատակ ո Հփակվելով,արնի ուղիղ ընկնող ճառագայքներից պաշտպանմամբ, ն այլն: ԲջիջներիպատերիՀՃաստացմամբ աի դիստա Գա աան Գոր Աոա խոտը (տիպչակ), ազմզոտ զազերը կ այլն: ունեն նեղ, ոչ մեժ, թերզարգացած, Ճաճախ շատ Քսերոֆիոներն Քիչ տերններ։ նրանը էպիդերմիսը ոչ միշտ բազմաշերտ է ուժեղ զարեն: Դրագացած կուտիկուլայով, դրա Ճետնանքովէլ տերեները Հաստ ունեն նից բացի, քածրոֆիտներն մանր, խիտ դասավորված բջիջներ՝ մեժ տանող խրձիկներով, աննշան զարգացած միչջբջջաքանակությամբ յին տարածություններով։ Ուժեղ զարգացած են դրանց մեխանիկական Հյուսվածքները,որը Հաճախ տերններին ե ցողուններին կոպտություն

ձողի ընդունակ աանձլու է Հ «" ի"

,

'

Ձոր բուսատեղերում խոնավության անբավարարությունը պալմա-

նավորում է այնտեղ քանրոֆիտ բույսերի

(սուկուլենտներ՝ մսալի բազժամյաբույսեր)տարածմանը: ունեն Դրանք Հյութալիցողուններ կամ տերեներ, չրի պալարի ճամար Հատուկ Հլուսվաժթ, բոտ բույսի կարիքի:

է

Ձոր տեղերի շատ

Քսնե-

ւ

ժալխսվում

(ակլերոֆիտներ, ըստ արտաթին տեսքի՝

տերնային փոքր մակերես (փնարախոտ այլն), որը փոխակերպվածէ փշերի, ասեղների (գազեր), աերեաքափը կատարվումէ ամռանը (օն ն սպիտակ օշինդրնել.), իսկ Հաճախնան տերեներբլրիվ բացակայում են (սաքսաուլներ, ն

Փորայինշրջաններում աքում

որոնք կրում

ո

,

բույսեր

չորավունն զոպտավուն)ունեն

ն ջուրը

ձն

են

ն

ժուզգաններ),

այնպիսի Հատուկ խմբի բուլսեր,

էֆեմերներէֆեմերոխդներ անունները,

ն էֆեմերնեոը տափաստանների անապատների միամյաբույսեր

Այս 1"

են

բուրսծրը Բողառրը

նային կարճ

«

ճում

Դասցնու

-

քե

աճման

ամբողջ ցիկլը անցնել գարնա-

ժամանակամիջոցում երբ լինում է Այս փոբրխոտաբույսերը նհավություն: օժտված ,

բավականաչա ի ա

»

են

խ' ո-

մասնատված ցողուններով, փոքրիկ տերեներովն թույլ ղարգացած արմատային Համակարգով:

է ֆեմերներին

թանի կմ» մ.

"ւ ատկանում

են

ն տանիքի աղբակոտեմը, մի ցորնուկը,

Լատ վեգետացիայի կարքատնության նման ա էֆեմերներին բներ բոիդները, դրանք բազմամյա ընդուն խոտաբույսեր Ը են, ընդունա

են

էֆե

-

կրակ թափաստանեորի,ժամանակ դադարեցնելու իրենց կլանքի արար արամ աա ժամանակամիջոցում նորից աճելու զարգանալու,0րինակ, նանի «ել ՑԸ սոխուկավոր բույսերի բազմաթիվ վաղ գարնանը ծաղկում տեսակներ նրանց տերեները ամաով չորայի ամանակամիջոցում :

-

ո

ն

ն

ու

լ

մեռնում

՝

:

դրա նց9

Բ" տա

ի

կյան (նքը

էն

ն է պա՞պանվում

են, ,

ն

ա

ԲԱ

ամռան ը

սոխուկում: ճանգատացող

անապատներում Հատկապես իինասիավան սոխուկավոր դաշտավլուկը, ավազային

յւ

/ին

Րից բոշխը:

տարածված էֆեմեբոշխը, սանապա-

Մի քանի բույսեր, Ծշաշտաղիմացկունություն:

«րինակ՝ քսեմթնոլորտային լորությանը:

ղիմանալ ճողային րբոֆիտներըկարող օղի ն Հողի չորուԽոտաբուլսերիկլանքի պաճղպանման ճատկությունը խիստ ն երԹյան ժամանակ, բարձր ջերմաստիճանի, խոնավության կարատե անբավարար պայմաններում դիմանալը, ն, ապա նորմալ պայմանների վրա Հառնելու դեպքում աճն ու զարգացումը շարունակելը ն նորմալ բերք տալը կոլվում է նհրաչշտադիմացկունություն: են

ռի

ն

Է բուսատեԲույսի հրաշտադիմացկունությունը պայմանավորվում ն չորաորի կլիմայականէկոյոգիական պայմաններով, ժամանակ

որոնք դիմացկուն բույսերըձեոք 27 բերում որոշակիՃատկություններ, բնութագրման ժամանակ մասին ասված է քսերոֆիտների (տրանս-

պիրացիայիառանձնաճատկությունները,տերնի ն ցողունի կառուցվաժ«եբնի քաղանքի ն մաշկի Հաստռացումը): Այս ճարցում 4սկայաՓը, կան նչանակություն ունի Հզոր արմատայինՀամակարդը,որի շնորճիվ, նույնիսկ մեծ խորություններից Հնարավոր է դառնում ճողի խոնավուԹյան օգյտադորժումըո են լայն տարածված խոտածրաշտաղդիմացկուններից են ժիտնյակները, էլիմուսները, ինչպես ն մի քանի բույսեր, ինչպիսիք սեզ, բարձր ոայգրաս, մեզոֆիտներ՝ սողաքող անկոճղարմատավոր սեզ: Խոնավադիմացկունություն: Հակառակ հրաշտադիմացկունությանը Հատկություն է: Խոնավադիմացկունությունը այն 4ատկությունն է, երբ, կենսունակություն պաճպանում է ճողի ավելորդ, երբեմն էլ բույսը Հետո նորմալ պայշատ երկարատն խոնավության ժամանակ, իսկ է մաններ ստեղծելիս տալիս բերբ: '

այնպիսի

Խոնավադիմացկունությունը (ըստ Ա. Մ. Դմիտրինի) տարբերվում է Հողի մակերեսին ՃՀեղեղված ջրի դեմ բույսի ղիմացկունությունիը ն ներքնից, Հողի ընդերքի ջրով ողողատի դիմացկունությունից։ Սովորաճողի մակերեսին չրի կուտակումը լինում է գարնանը ողողվող բար (չրաժածկ) մարգագետիններում,ինչպես ե լիմանային նե սովորական ոռոգման ժամանակ: Ըստ ողողման դիմանալու Հատկության բույսերը բաժանում են 3 խմրի՝ երկարադիմացկուն. ողողմանը դիմանում են ավելի քան 40 օր, օր, օր: միջին դիմացկուն` 15--30 սակավադիմացկուն՝10--15 նն մարգագետնային աղվեսագին, կոճերկարադիմացկուններիը ղարմատավորսեզի, անքիստ ցորնուկը, դեղձանկախոտը,բարեկազմ բոշխը, ճաշճային տափոլոռր. միչին դիմացկուններից՝ մարգագետնային սիկախոռը, մարգագետնային շլուղախոտի, սովորական քաղցրարմատի, մարգագետնային դաշտավլուկը, մարգագետնային տափոլոռըչ

.

:

վարդագույն երեքնուկը.սակավադիմացկուններից՝բարձր ոռայդրասը, ողնախոտը, առվույտը: ճավաթված Հողի ընդերքից, ճառը չրով ողողմանը դիմացկուն են մարգագետնային աղվեսագին, կարմիրշլուղլախոտը, ճմային մարգագետնային խոտը, սպիտակ դաշտախոտը,ինչպես նան չատ խոշոր բոշխեր: Ռչ էն սողացող սեզի, անթիստ ցորնուկը, բարձր ռայգդիմացկուններից րասը, արոտային(բազմամյա) ռայգրասը, ժիտնյակը: ձմռան անբարձենպաստ Ձմեռնհադիմացկունությունը պայմաններին դիմանալու, ցրտաճարմանըչենթարկվելու, չփտելու, Հողից լարտամըղւ վելուՀատկությունն

8Րտադիմացկունությունը, այսինքն

ոչ

միայն ցրտաճարությանը,

այլն երկարատն ցրտերին դիմանալու Հատկությունը բույսերի տարբեր են խմբերի մուռ տարբեր է: Դաշտավլուկաղդի բույսերի ծիլերը կարող ն ավելի տանել 10"Շ ցրտերը,այն դեպքում, երբ բակլազգիների ծիլե-

ոչնչանում են --2--ՅԸ օրինակ՝ կարմիրհրեքնուկինը, ջներմաստիճանում:, Բարձրցրտադիմացկունությամբ աչքի են ընկնում ժիտելակը, անքիստ ցորնուկը, որոնք դիմանում են դաժան ցրտին ն անձյուն ձըմտանը: Քույսերի ցրտաղիմաջկունության բարձրացմանի նպաստում է ձմեոնամուտին Հնարավորին չափ մեծ քանակությամբ պաճեստային սննդանյութերի՝ Հատկապես շաթարների ն ճարպերի կուտակումը:

րը,

Բույսի ցրտաճարվելուն զուգընթաց հրբեմն ձմեռելիս դրանք ն լխկումը փտում, լխկում ն արմատամղվում ենս Փտումը սովորաբար են Հաստ ձյան դիտվում շերտի տակ, երբ ձյունը դանդաղ լճացնում է

ճալչելիս

Բույսերի արտամղումը կախված է ձմռանը Հողի ընդմիջումներով

Ճալչելու Հետ: Տեղի է ունենում Հողի նատում, բույսի արմատամղում, թփակալման Հանգույցի մերկացում, որի Հետնանքովարմատները ցրտաչարվում ն կտրատվում քնս սառչելու

ն

Ըստ 1.

սերն

Վ.

կոլոսովայի բաղմամյա խոտաբույկարգաբանության

ձմեռնադիմացկունության բաժանվում են ճետկյալ կերպ: Անտառային գոտում ավելի դիմացկունեն անջիստ ցորնուկը, ժարըստ

գագզետնալին ռիզախոտը, աղվեսագին, մարգագետմարգագետնային

նային դալտավլուը, աչքի ծն ընկնում նան

սեզը: Լավ ձմեռնադիմացկունությամ կարմիր շլուղախոտը, մարգագետնայինտափոեղջնրառվույտը, դեղին լոոը, հղջյուրավոր սողացող

առվույտը:

ն լխկելու նկատմամբ փատելու դիմացկուն բույսերից ձն մարգագետնայինշյուլախոտը, բարձր ոայգրասըչ ճավաքված ողնախոտը, փտումից, լխկումից Ց8րտաճարությունից,

Ոչ ձմեոնադիմացկուն, բայց

նչան են կարմիր ոչնչանում պանովի կորնգանի, ցանովի երեքնուկը, տը, արոտային ռայլդրասը: բազմաճար ոսյդգրասի,

առվույ-

մ մ ն Տափաստանային այ դոտում մ բարձր4 ցրտադիմացկունությամբ աչքի չ են սեզը, ակոսավոր չյուչ ընկնում անքիստ ցորնուկը, ժիտնյակը, սողացող ղախոտի, իշառվույտը, դեղին առվույտը: Միջին ցրտադիմացկունության ափաստա

:

բույսերից են բարձր ոռոայդրասը, կորնգանը, կապույտ առվույտը. ցբրն սպիտակ տադիմացկուն չեն կարմիր երեքնուկները: մ բ ույսի Վեն ոնադիմացկունությունը կարող է զգալի չափով փոխվել, կապված նրա աճման, զարգացման ն օգտագործման ՝

ւ,

Բույսի թույլ վարդացման, իսկ Ճաճախ «նձի արածեցմանուշացն 4ճետնանքով պաճեստային սննդանյութերը քիչ են կուտակվում ու

ձմեռնադիմացկուն, մի շարք միջոցառումներ, որոնց կիրառումը բարձրացնում է բազմամյա խոտաբույսերի Օ ձմեռնադիմացկունությունը: Դուն րանցից են ոչ ուշ, քան 25--Յ0 օր մինչն բույսի վեգետացիայի վերսաջը խոտաբույսնրի Հնձելը կամ արածեցնելը, ձյան կուտակումը կավաձյուն տարիներին, ձյան գլանումը ձմռանը, գերխոնավ Հողերի ում մացնն եանը Հ ողի րացումը, պարարտանյութերի պարարտանյութերի գարնանը գլանումը մացնելը, ժամանակ: բույսերի արմատամղման ունեն Հողայինգործոններ:Բույսի կյանքում «ողային գործոններն կարնոր նշանակություն. Հողային լուծույթից բույսերը ներծծում են ն նրա չուր մեջ լուծված սննդանյութերըճեշտ լուծվող աղերի տեսքով ն մոխրային տարրըերը՝ֆոսֆոր, կալիում, կալցիում, երկաթ ն (ազոտ Հեշտ ազոտային ե մոխրային այլն): Բայց, սննդանյութերի Հիմնական զանգվածը գտնվում է Հողում չլուծված, չյուրացվողմիացությունների տեսքով, որոնք սննդանյութերի պաճեստաֆոնդն են, Քիմիական ն կենսաբանական պրոցեսների ազդեցությամբ ւսնլուծելի օրգանական ն ճանքային միացությունները վեր նեն ածվում լուծելի, բույսերի կողմից ճնշտ լուրացվող նյութերի: Բույսի կյանքում Հակայական նշանակություն ունեն օրգանական նյութերը: Հողի օրգանական մասը բույսի, կենդանիների, միկրոօրգանիզմների մնացորդներն նն, օրգանական միացությունների տարրալուծվող արտադրանքը (փտանյութ, ճումուս ): անձրաժեշտ տարրերից ազոտի աղբյուրը օրՍննդառության են: են Ճոգանական նյութերն Մոխրային տարրերը կարող առաջանալ ղի ճանքայլին մասերի ճողմնաճարումից «ետո նյութերի օրգանական Հանքայնացումից: Սակայն 4ճիմնականնշանակություն ունեն օրգանական նյութերը: Այսպիսով, Ճճողումգտնվող օրգանականնյութերը, բույսի դառնում

են ոչ

Մշակվածեն ո

Մ

,

բացի

աղերից լուծվող

մեկի՝

Տ2

աղբյուրն են, ն բույսի կողմից ազոտի ու մոխրային տարրերի օգտագործման բացառիկ մեծ է միկրոկենսաբանական պրոցեսներիդերը: Բույսերի մեջ ազոտի ն մոխրային տարրերի մեժ չէ. միջին Հաշվով բուլաի չոր զանդվածի մոտավորապես 1,5 Կկ-ը է ն նյութերին՝ մ ոտավորապոս է Ը ըեկնումազոտին, թաժին իսկ /""Քորի բ 5 09-ի: Սակայն, չնայած ազոտի ու մոխրային տարրերի ճամեմատաբար փոքր պարունակությանը, բույսի կյանքում դրանք մեծ դներ ունեն, առանց դրանց ան4ճնարինէ սպիտակուցների, ածխաջրերի ն այլ օրդանականնյութերի առաչացումը: Դաշտավլուկազգին բակլաղզգի խոտաբույսերը միանման չեն վերաբերվում Հողում պարունակվող սկնդանյութերի առանձին տարրերին: մ ճան է նե ս է գարգացման լավ Գո արարո պաճանջվում է ողում ն պրոցեսում ամոնիակի աղերի նիտրատների ձնով (նիտրոֆիկացիայի ն երբ բակլազգի ստացված խոտարույսերնիրենջ էն յուրացնում օդի ազատ ազոտը ազոտ ֆիջսոզ բակտերիաներիօգնությամբ: Բակլազգիներնամենաշատկարիք են զգում

Ճարցում

է նն սննդանյութերի

սլարունակությ

մոխ,

բայի

'

|

պայմաննձրի

Հետ

ման

աննդիգլխավոր

ա"

րի անտակ ազգի

Մ.

ա

ճա

Համար քանակուքյամբ

դեպքում, այն երը), ազոտական միացություն ՛

ֆոսֆորականն կալիումականսննդի, Միննույն բույսի պաճանչը սննդի տարրերի նկատմամբ տարբեր ֆենոլոգիական փույլնրում նույնը չէ' Օրինակ, մարգագետնայինդաշպաճանջում են Թիակալման տավլուկազգիներն ամենից շատ ազոտ աճման սկզբնական փուլում (ցանքից Հետո մինչն փուլում, ֆոսֆոր՝ փուլերում: ), կալիում՝թփակալման ն խողովակակալման թփակալումը

բերքատվությանբարձրացման ճամար ազոտի, ֆոսֆորիվալիումի պաշարնձրը նպատակաճարմարէ լրացնել ճանքային (ազոտական, ֆոսֆորական ե կալիումական), ինչպես նան օրգանականպարարտանյութերիմիջոցով կերաբույսերի տարբեր տեսակներ Ճճողինմիանման չեն վերաբերվում, օրինակ, նրա սննդանյութերի քանակին, թթվայնությանը, Հիմն

աղակալմանը այլն քայնությանը, Արժեքավոր կերային դաշտավլուկազգիների ն

բակլազգիներիխոն միչին չափով Հողերում: Սննդառության ռեժիմի վաաննդանյութեր ւպարունակող ն

տաբույլսերը, որպես կանոն, լավ

նն

աճում

Հարուստ

տացման դեպքում այս բույսերն սկսում են ճնշվել ցածրարժեք կերաբույսերի կողմից, որոնցից շատերը սննդարար տարրերի նկատմամբ են, Հետնանքով բնական խոտճարքներում ե դրա սակավապաճանչջ է ոչ միայն Ճողերում, աղքատ արոտավայրերում,

Հատկապես

իում

ԺԴ

: Հիմնայնությանը: վերաբերվում «Հողի թթվայնության Արժեքավոր օրինակ, անքիստ ցորնուկը, մարգակերային դաշտավլուկազգիները, մարգագետնայինչյուղախոտը, ճավաքված ոզսիզախոտը, դետնային ինչպես ն չատ արժեքավոր մարգագետնային նախոտը, դաշտավլուկը, ճն ն այլն) լավ բակլաղդիներ (երեքնուկ, եղջերաովույտ,մկնաոլոռ, աճում քույլ թվային, չեզոք ն թույլ «իմնային ճողերում Թթու Հողերում կարող են աճել այնպիսի ցածրարժեք խոտաբուլտեսակներ տարբեր Քազմամլախուռաբույսերի

տարբեր ձնով

են

ե

սեր, ինչպիսիք

են

նարդոսր, ճմախոտը,

գազ» պարունակում է բիչ Քրվածին, բայց զգալիորեն շատ ածխաթթու ն Հողի մեջ կուտակվում է բույսերի շնչառության միկրոօրգանիզմռրը ների գործունեության չնորիվ:

:

մոխրագույն բոչխը,

Հատկապես մեժ դեր է խաղում բույսի արմատների թթվածինը ծողի մեջ օդիանբավարար դեպքում քափանցելու Համար: շնչառության 0դի

բույսերը ճնչվում են, նրանց աճը դանդաղում է, իսկ երբեմն էլ նրանջ են: ոչնչանում

կըչ իսկ Հիմնային աղուտային ճողերում` չոված անողնոցը, որդնաքաղցրարմատը: խոտը, փշաքեղզը, Թթու ճողերում մտցեում են Բերքատվության բարձրացման կիր, իսկ ճիմնային աղուտային ճողերում գիպս: են այղ աճում ՃողեԱղակալածՃողերում (աղուտներ, աղային) Հակոչված այսպես խոտաբույսեր, տ եսակի տարբեր բին ՀՏարմարված ծն Ղազալոֆիոներ (աղասերներ), որոնք ամենից շատ տարածված

ճամար

ե Միջինասիականճանրապետությունների կիսաանապատխըստանի

|

աղակալածձճողերում: են պատմոֆիտ կոչվող բովանր, որոնք չԱվազուտներում աճում են ավաղների չարժուն պաճպանել իրենց դոյությունը Հարմարվել վրա: Այսպիսի բույսերի գլխավոր արմատը կարող է խորանալ մինչն խոնավ ճորիզոնը (50 սմ խոնավության վրա) ն 4Հեւոռո նրա վիա արադգորեն առաջացնել զգալի երկարության կողքային արմատներ (10--20 մ), որի չնորճիվ առանձին բույսերի արմատային ճամակարզերի, չնայած զգալի Հեռավորության,չփվում են միմյանց: Այսպիսի բույսերից են անապատներում շարժվող ավազների վրա յուզգունները, իսկ մացառուտսելինը, ավազային ակացիան, ապիտակ սաքսաուլը, ե տեսակի օչինդրները, կիտարբեր փքված բոշյխը ված ավազներում՝ սաանապատներումչարժուն ավաղների վրա՝ ավազային վարսակը (կիյակ), վայրտերնր, ջուղգունները, իսկ մացառուտվածժավաղններում՝ ավազայինօշինդրը, սպիտակօշինդրը, ավլաբույսը ն այլն: Թողի դայինոնժիմը բույսերի աճման Համար ունի բավական կաբնոր նշանակություն: Մթնոլորտային օդի Համեմատությամբ ճողի օդը

աճում

Հողի օդն անչրաժեչշտ է նան անրոբ միկրոռրգանիզմներին,որոնց ինտենսիվ գորձունեությունը Հնարավորէ Հողում բավարար քանակությամբ թթվածնի պարունակությանդեպքում:Առանց օդի ներթափանցման անրոբների գործունեությունը դադարում է, իսկ բույսերի «ամար սննդանյութեր չեն կուտակվում: դրանից բացի, օդի անբավարարուվնասակար միացու-` Թյան դեպքում Հողում կուտակվում են տարբեր թյուններ, որոնք կարող են թուլացնել բույսի զարգացումը: ն տարբեր բույսերի պաճանջկոտության նկատմամբ Աձրացիայի աստիճանը (Հողի օղափոխությունը մթնոլորտի օդի զդայունակության. կոճչէ, միանման Այդ տեսակետից ամեծնապաճանջկոռտները չետ) են սողացող ցորնուկ, (անքիստ ղարմատավորդաշտավլուկազգիներն սեզ, սպիտակ դաչտախոտ ), Հողի ամրացումը, ճմակալումը, մամոտպատումը, գերխոնավությունը, նվազեցնում են Հողի ահրացիան, որի Հչետնանջով ճնշվում է կոճղարմատիկենսագործունեությունը ն կոճ՝

ավելու-

ն այլն): Աղուներում ն անապատներում(բալախ, օշան, ափնախոտ են կիւաանապատայինն անապատային կիտային ճողերում աճում սաթփուտները (օշինդրը, ավլաբույար,՝ բիյուրգոն ն այլն), իսկ քսերոֆիտներից՝անապատայինժիտնյակը: Որոշ բույսեր Հարմարվում են տարբեր չողերին ն բնաձճողերին բոլորովին չեն (մոխրաձճողեր,ավազներ, կրաճողեր ն այլն), բայց

:

:

ղարմատավորդաշտավլուկաղգիների զարգացումը: ինչպես ն դայտավլուկազգինեցը կարիք են զգում Բակրազգիները, լավ անրացիայի, Հողում օդի անբավարարությունը բացասական, իսկ երբեմն էլ կործանարար ազդեցություն են թողնում այդ բուլսերի աճման ն զարգացմանվրա' Անրացիայիպակաս կարիք ունեն խոնավասեր դաշտավլուկազգիները (եղեղ) ե ճաճճային այլ խոտաբույսեր, ինչես ն խտաթուփ դաշտավլուկազգիները(կաղմորի. ճմային մարգազետնախոտ): Բացի կլիմայական ն ճողալին գործոններից, բույսերի էկոլոգիավում տարբերում են նան, տեղագրական գործոններ. Սրանց Հճիմնականում վերաբերվում է ոնլինֆը, որը բուսականության վրա ազդում է լեռնային չրջանների քնջքություններում, գետերի ողողատի տարբեր մասերում ն այլնւ Ռելիեֆը բուսականության ձեավորման ամենատնչրաժեշտպալմաններից մեկն է, ճատկապես լեռնային կերաճանդակներում:Ամենից առաջ այն պայմանավորում է Հողի մակերեսի չրի Հոսքը, Հողի կազմավորումր, դելյուվլյալ բերվածքների առաջացումը: Թեջքության են, ուժեղ տիճանի ավելացումով մակերեսային ֆիծրն արագ «ոսում :

ամ-

:

ուժեղ

Հողային վրա Ճճողնաննշան չափով թեքությունների

չրով,

այդ

ն

ողողում ճողը

լ Ավելի

երքն ներք մասնիկներըտեղափոխում

էլ չոր պատճառով

բնույթի վրա: Պետք

է:

է նշել,

որ

թեն

ա

խոնավանումՀոսող Այս բոլորն ազդում են բուսականության

բուսակաքեքությունների Հյուսիսային աոա

"միփարթի

բարձրությունը թյունից, Լեռնային կերաճանդակների բուսականու նույնպես ազդու մ ն աստիճանը թից ն վերին գոտիների բուսականության կազմի վրա՝ լեռնային միջին գոտու բուսականությունից: թյունը զգալիտարբերվում է ցածր ն են այլ բնույթի վրա ազդում Բարձունքներըբուսականության -

խոնավացման

:

Արո խախտվումէ

ն Իա Հոր ծածկոցը, Հողային

աճախ

ներ, որտեղ ի Ճայտ

են

գալիս

բազմազանխմբակցուբուսականության տա-

լուսավորության, խոնավացման, փոփոխման, Հաճախակի աստիճանի նույնիսկ լանջի աստիճանների, Հողմաճարության Հողի տաքացման, բազ:

ի

վրա դիտվում է տարածության ' ր

մազանություն:

ժածկոցի զգալի բուսական

.

Ռելինֆի ուժեղ

նկատվում ազդեցությունը

է

Հատկապեսգետի

առանձին մասերում Սառցաչրերովողողման դեպքում ողողատներում: միանման ռեժիմ ե ւռարբերաստիճանի ոչ է

խոնավացման

ատեղծվում

ապաՀովվածություն: ւտարրերի սննդային աներացիա.ու են դալիս կերային տարբեր արժեքավոր ի Հայտ Ողողատներում Այսպես,ողողատի կենտրոնական. շատ խմբակցություններ: բուսական պայլավ ապաճովված ն սննդանյութերով մասում, խոնավությամբ խոտաբույվելի արժեքավոր մաններում աճում են կերի ւոեսակետից աղվեսամարգագետնային սիզախոտ, սեր օրինակմարգագետնային ,

,

ողողատի մերձդարավանդային

գի, այն դեպքում, երբ

որ-.,

Հարավում. բույսեր: են կերի տեսակետից ցածրարժեք աղակալած),աճում գործոններեն, կարնոր էկոլոգիական զործոններ: Կենսաբանական

տեղստորգետնյաջրերը նան

որտեղ,

բոլոր

են դտնվում ւ

մասում,

բուլսնրն

միմյանց

մոտ

ու

են,

:

Հաճախ ճաճճացած (իսկ

կենդանիները, րոշակի

-

պայմաններում,

մեջ: Հարաբերության փոխադարձ նկատմամբ

:

են՝

ա

ւ

Հիագախոա բատամ ու

ով:

մակաբույծ բույսերը (գաղձի ոջլադե ցորեն, ոջլադեզ, ատամնուկ տեսակները) կիսամակաբուլծները (կովացորեն, նան կ է Նկատվում թունավոր նյութեր արտադրող սնկերի ն այլն): բակտերիաների մակաբուծում, որի Հետնանքով խանգարվում է բույսերի մեջ ֆիզիոլոգիական պրոցեսների նորմալ ընթացքը, իսկ երբեմն

բույսերից

ա

փոոր

-

ամրանա Ս

աաա:

:

բույս

ող

բույս

ամառայինբարձրն ձմեռային լանջերում թյուններ,Հարավային են Համեճում սովորաբար պայմաններում ջերմաստիճանի ւտւսնվող ն ցրտադիմացկուն բույսեր,այն դեպքում, մատաբարչորադիմացկուն ջերեն ավելի բարեխառն աճում թեքություններում երբ Հյուսիսային թեքության շնորճիվ Հարմարված բույսեր: Լանչերում, մաստիճաններին ՛

աոա էն

,

որ

մա

ոո

'

ԿԱ «ո Ցիղառարաբ . ս ա. ու տնե

օրինակ տափաստաններում: գոտիներում, ն ե

«իզո Դը ռ է կերան բացասակա արմա, 1 ԱՆԴ ԵՀ որոշակի Տր աոա հաա աա » աա գեյության, աթո է կարող ա Բարձրակարգ բույսերը մանց ուղղակի, ԱՆՆ (տեր«րինակ՝ մի մակաբուժում է ա Մ աննի, սնվելով նրա պատրաստի րանով բույս), աիւի ո

-

է

Տաաա կահ

այսպես կոչված ֆիտոցենողում, միմյանց վրա ազդում են ոչ միայն ոօրգանիզմները: Մի դեպք բարձրակարգ բույսերը այլն մ այսպիաա սի ազդեցությունը բնույթ: են բուսաբտոր ծ կենդանիներն իրենց եմու կան օրգանիզմների Եա լքե ոյի թ չգ փոխադարձ կախման ե ա Ր կ ազդե դանիների միտանություն է, կենդանիների զդեցությունը բուսական օրգանիզմների վրա խիստ զգալի

ն

ն

վրա է

ի

կործանումը:Բնական որրան Խանում Համակեցություններում մակաբուծման

Ի

չս

ալ

խոտճարքների ե դեպքերը շատ

Արոր ված է առ ուղղակի ազդեցությունը ՄԶ

ա

։

ան«ողի միջոցով կենսագործվոդ մի բույսի մյուսի վրա կյանքի պաշպանման ն աճման ն բույսե կլանում Համար բուանրը կլանում են խոնավություն, սննդանյութեր, պակասեցնելով Հարնան բույսի ապաճովվածությունը։ Սննդի աղբյուրի Համար պայքարի մրցակցությունը թուլանում է նրանով, որ բնական Ճաեն կենսաբանականն էկոլոգիական աճում մակցություններում միատեղ ծատկություններով տարբեր բույսեր: Այսպես, տարատեսակ բույսերի մ օգտագործում են խոնավության ն սննդաչափով ապաճովված ողի առանձին շերտեր: Բուդտնվող լուսասեր եհ ստվերադիմացկուն բույսերի շնորճիվ 1ութի ամար թուլանում է, Բուսական պայքարը Համակեցություննե րում զգալի է արմատային դերը:Ռրոշբույսերի արարտադրանքների դժ մատային արտադրանՔԸ ընդ նդունակ է դժվարալույծ միացությունները ե ՄԴ ա լ վերածե » բույսերի Համար մատչելիի, իսկ մի այլ դեպքում որոշ . րի է ազդում այլ բույսերի Ր ուլս ատային արտադրանքըբացասաբար վրա: Հողի միջով ազդելու դեպքում շատ են կատարում, Հողի դեր մեջ ն նրա, բույսերի ռած մնացորդներըքայքայող միկրոօրգանիզմները: Լ

չ

ձն

|

երԱր Համագարգորն :». Բիաան ու

մամա ւ

ժա

:

բ

-

ա

ո

աաայարոագրայքի

թի

մակերեսին

Համակեցությունում,

ն բուսական արոտավայրերի ԽոտՀարքների

են:

մե

ղանգԲակտերիաների

Անգլիայում անձրնորդերը յուրաքանչյուր տարի 1 ճա ճողի վրա տ ոո ււ արտաթորանք:Հետազոտությունները թողնում են 10--20 է տվել, որ անձրնորդերի գործունեության ակոբսոն) ցույց փոխանակատնանքով, Հողում նիտրատայինազոտի բանակը --5, 2, փոխանակային կալիույին կալցիումինը՝ -.12, մատչելի Ք:Օ5-ը՝ անգամ ավելանում է: Չարլզ Դարվինը 1832 թ. արտաճայժինը՝ --11

ջ շատ ճողի Միկրոօրգանիզմները մԽ իսկ սրնՀասնում է 5--2 վերին շերտում վածը 1 Հա բերրի Հողի ն ընդճանուրզանգվածըկազջրիմուռների կերի, ակտինոմիցետների լ

մում

է

ր յ:

Սոր

2--3 (Կրասիլնիկով):մեժ տ

ազդեցությունհն գործում: բուսի վրա Միկրոօրգանիզմները ն այն բույսի ում մթնոլորտիազոտը կապող դեր են կատար

դրական

:

պալարաբակտե- տէլ է այն ենթադրությունը, որ երկրի բուսական շերտը մի անդամ չէ ձեի վերաժող ազոտաբակտերիաները Համարմատչելի » աճման վրա ազդումեն իրենցնյութափոխա- որ անցել է որդերի աղիքներիմիջով: բույսի Միկրոբները րբիաները: ա մի քանիսը բույսը պաշտպանում գործունեությունում կան ն այլ օգտակար կողմեր՝ իրենց նրանցից ն

)

|

արտադրանքով: նակության

նշանակուդրական

օրգանիզմներից,ՀնարավոՀիվանդածին Հողում գտնվող անկերը, որոնք բույսերին նան միկորիզային ունեն թյուն միացություններում, հն

են րություն

օրգանական. օգտագործելու բացասական պաշարները, սննդանյութերի անմատչելի,

րում են բույսի

մաամամամ

իվանդւժին

Բեկոր որպես մակաբույծներ: օրգանիզմում

թին "արտաճայտվում

որ

նակությամբ

վերգետնյաօր-

այն):

կոճղարմատներ, սերմեր տերեներ, (արմատներ, դգանները մորեխանմաննձրը: են ճասց նում մ Հսկայականվնաս ե: Ռրոշշրջաններու տափաստանային Հատկապես ե

կերաճանդակներում, (օրի-. ն խոշոր արընչակները մկնանմանները վայրերում անապատային Հողի մեջ երկարանցումն Բնական

կառուցելով Համակարգը, բներ, խիստ վնասում արմատային

նակ,խլուրդները կրծողները), են ներ բ

ե

ուլսին

Պաճաի՝

Նհագետիններում ա շնանուները մաճ

պատճառելով:

խոչընդոտում.խոտի բեր-։ հն

`

քաճավաքին: վրա: ն բուսականության արոտավայրերի բնական խոտարքների (որդե-| են թողնումանողնաշարավորները դրականմեծ ազդեցություն ն այլն), որոնց գորժու-| թրթուրները միջատների րը, բաղզմոսանիները, շերտում վերին (0--, Հողի նեությունըտեղիէ ունենում Հիմնականում մեռած օրգանա-չ կենդանիները անվելով 20 սմ, երբեմնէլ խորը), այս են նրանց մեջ եղած սննդի տարրերը Հանքայնացնում կան նյութերով, ։ զարգացումը: բույսիաճն ն դրանովլավացնում որոնք շատ ու

ունեն անձրնորդերը, նշանակություն ն ճան ն արոտա վայրերում խոտճարքներում բնական բա սովորական

մեծ ժատկապես

տարածվածեն

Համակեցությունների են մարգագետնային դիսանում 1 մտա Հաճախ Հասնում է 3010-Ի" աի,

մասը, Ռրդեոի թիվը

|

|

մեծ քատարիներին, բազմացման

զանգվածայի Հատկապես ողները, ստորգետնյաե ոչնչացնումեն բույս երի ն

անչ

են

առաջին Ճեր-

վրա կենդանիների ազդեցություննկբՐբուսականության նրանցիցմի քանիսը, օրինակ է նրանում,

են

,

տալիս

նրանց Համար գաթ Գո

անրրդրդի նրա թափանցելով Հողի մեջ, նրանք լավացնում արու նպաստում ամուր կնձիկային կառուցվածքի առաջացմա րիո վնասում:` ամանակ անձրնորդերը բուլսերի արմատները քիչ լլ" անձրնորդերը տալիս, նպաստում մարգաԲոն: բերքատվությանբարձրացմանը: պնտինների ւ ՍՔ"

`

մեծ

օգուտ

են

են

Բազմաթիվ միջատներ մասնակցում են արժեքավոր կերաբույսերի (առվույտ, երեքնուկ, կորնգան ն այլն) ծաղիկների փոշոտմանը: Շատ են սերմերի ն նպաստում ւկտուղների միջատներ կենդանիներ ն բածմանը այլն: տա-

ու

է նշել նան, որ բույսերն իրենց Հերթին Անչճրաժեշտ ("րակապես)փոխում են իրենց բուսատեղերը: Բույսի կյանքում ճսկայական դեր են կատարում

արմատապ

ուված է ԳՅԱՆ : վու Ն ոռանաենաա

անթրոպոգեն գործոնները, որոնց տակ էկոլո օմարդու անմիջական ազդեցության բազմա լոգիականբոլոր գործոններիվրա

անան Մարդու

ն

.

ընդու

(Շեենիկով), դերբ տարբեր ԱԱ հ ոմա անի սակների սորտերի ստեղծման

,

դգյու-

մեչ: ռիկ

տարածման գործում բա

ու

ո, պայմաններում բույսի պաճանչջների եչ ամ է կազմակերպչական ագրոտեխվարարումը Սարեն ոումնել նիկական միջո Բույսերի պայմանԽերը կարող ը աան րազարւրից' տնկարկների, չրանցքառային տ. է ների «տեղծման միջոցով Հնարավորություն տալիս որ ոխ պայմաններ տափաստանա-չ «ի ճամար տեղժել Պարզվածէ,

ո

'

ան

,

ի

բա-

նկ

աճման

ոռոգող

բույ-

յին

ն

լ

Բորարխ

կիսաանապատային յին չորային շրջաններում:

Խրչպես

տվել բազմամյա փորձերը, բնական կերաճանն ոռոգումը, ավելի բարենպաստ վրի աքսակներիցարմեջաղոր) լան, ցածրարժեք բոլ` Ագրոտեխնիկական սիստեմի կիրառումը միջոցառումների

ցույց

ձն

աար Հորացումը եւում

ատելձում ո

իջ սերի

Համար:

:

պայմանն

'

է գործում ազդեցությո' ն

Հսկայական դացմանվրաչ

ոչ

միայն

մ

են

ն

բույսի.աճման

զար-

վրա: ծածկիկազմության է դասել անասունների արասլետք թվին գործոնների ն Անթրոպոգեն

ծեզումբ

յ

Լ

ն

որիոչ

այլե ն բ

բուսա

նք

որոնք խոտճունձը,

աղդու

արոտախոտճարքների Կրո

խո թ Կրակային ն կխոսվի

այլե միայնարդյունավետության, է ն

վորման վրա: Այս '

կարնոր

'

սխվա

խոտիյ"ի Նազելի մանրամասն ազոոցո գլխում:

ալմաններից,

ատ

որոնց

մաս

օգտաղործման ն արոտատեղերի արդյունավետ Հանրի կենսաբանական վրա տարբերգործոնների ուսերի Ա տալիս Հնարավորություն կան ազդեցությանուսումնասիրումը տակցորեն ճիշտ ներգործել Առաք Հի, ւս ի րեքի բուի նության բուսակա մարդզագետնային "

|

ԵՐԿՐՈՐԴ

ԳԼՈՒԽ

լ

Ր"

ր,

ն

է

զ

ա,

ն

բերքատվուխյա

-

Հասնե

ա

որպեսգիտության բարձրացմանը,որը մարգազետնաբուծության, խնդիրներից է: կարնորագույն |

ԽՈՏՀԱԲՔՆԵՐԻ

ԵՎ ԱՐՈՏԱՎԱՅՐԵՐԻ

ԿԵՐԱՑԻՆ

ԲՈՒՑՍԵՐԸ

են ավելի Սովետական Միության լայնարձակ տարածքում աճում 16000 տեսակ բույսեր. Դրանց մեջ կան կերային տեսակետից Քան որոնցից շատերը մշակվում են: կերերի Համամիուարժեքավորներ, քննական դիտաճետաղզոտական ինստիտուտի տվյալներով մեր երկրի տարածքումմշակվում են ավելի քան 80 տեսակ միամյա ն բազմամյա

կերաբուլսեր: Վայրի կերաբույսերի մեջ, արժեքավորների ճետ

:

միաժամանակ, ճաճախ Հանդիպում են նան այնպիսիները, որոնք կերային տեսակետից արժեք չեն ներկայացնում, ընդճակառակը, կերակրմանժամանակ առաջացնում են ուժեղ թունավորում, իսկ երբեմն էլ՝ մաՀ: Այս վնասակար ն թունավոր բույսերը կերաթույսերիը մեծ չափով տարբերվում են քիմիական բաղադրությամբ: Դրանց ներգործությունը կենդանինեթի օրգանիզմիվրա կուսումնասիրվեն առանձին:

Կեբաբույսերի զնաճատումը Բույսերի կերային արժեքը որոշվում է նրանց սննդաբաբությամբ, կենդանիների կողմից ուտելիությանն մարսելիությանաստիճանով: ն սննդաըստ Բույսերիգնաճատումն քիմիական բաղադոության է նրանց քիմիական բաբության:կերաբույսերի սննդարժեքը որոշվում

թաղադրությամբն մարսելիությամբ: Բույսի օրգանիզմում եղած քիմիական միացությունների Հիմնական մասը բաժին է ինկնում ջրին: Բույսի չյուքալի մասերը (տերնները, երիտասարդ ցողունները, ժաղիկները, պտուղները ն արմատները) չորացնելիս, չնորչիվ գոլոր:

մնում

իրենց կշռի 80--890 Չե, շիացնողչրի, կորցնում չոր որոնց ը նդունվածէ ւսնվանել 10--20 գը չոր մնացորդներ, ե

են

խեր

նյութերն այրելիս

են

չոր նյութեբից 9չ-ով) (գանգվածի բացարձակ ՞

այն

(Հանքային է անօրգանական պարունակում կոչվում է մոխիր Մոխիրը Հիմայրվող բ ույսի նյութեր:իսկ այրման ժամանակ կամ մոխրային) նյութ: կոչվումէ օրգանական նական զանգվածը է ազոտական մասը կազմված Բույսի չոր նյութերի օրգանական Բույսի

անազոտ

չոր

միացություններից:

քանակը՝ պրոտեինը ընդՀչանուր Ազոտականմիացությունների տարշում է պրոտեինում մեկն՝ ցուցանիշներից սննդառության որոնք կերի մասը կազմող սպիտակուցները, նրա բերում են ամենասննդարար այդ Բացի օրգանական նյութերով: այլ չեն կարող փոխարինվել միացու-

ն

մեջ

պարունակվում են

նան

ոչ

տարբեր փուլերում բաղաղճությունը-վեգետացիայի

Լիմիական Բույսերի

նլյու-

է մնացորդ»

տիգլիմեջ մնում

1.

միայն

Հում

ր

տանիքը

ավ»

:

պարունակությունը է: 0սլան ն շա-

թյուն մեկն ցուցանիշներից մկակերայինարժեքի բնութագրման նե անասունի ջերմային

ինչպես կազմավորման, ճարպերի քարները են: աղբյուրներն գլխավոր նային էներգիայի արժեքան սպիտակուցները, ինչպես ածխաջրերը

Ռարպերը, Համար, ն, մարմնի ճարպերի գոյացման են նյութեր են վոր երկուանտալիս Համեմատությամբ ածխաջրերի դրանք բացի այդ: կերաբույսերում պարունակությունը գամ ավելիէներգիա:ճարպերի են, քան ցողունշատ ը է, սերմերում ՂՁ մեջ 2--5

տարբեր

խոտի

՛

ւպալարնե-

արմատները» Ճարպերով աղքատ ներում ն տերններում: են պարունակում յուղատուկուլծն): Հատկապեսշատ ճարպ բը (01 30--40 0, ճարպերով արնածաղիկ) սերմերը (կտավատ, տուրաների սովորաբար օսլա չեն պարունակում: Հարուստ

սերմերը

են

թաղանթների գլխավոր

բջիջների, Բույսերի մեչ քաղանթանյուքը

|

ոտ 206 ֆ Պողակալում 1ին 45 1,1 ար

:148

,

|

ւ |

|թս

|

45,7

25 42.7 0,

,

18,9

«21

|28,4

3»

խտո

,

չոլչոլ.

.

| (5 | 1

ւ

|

չ« Ֆ4

ԱԱ" ասկակալում5 2: 141 13,0 կոզազալում 21 95 23 1 26 որ ալուվ-4

»

Բոշխեր

մառային

(163:|

,

չոր

40.9

| 25,7

2,9

,

| |

3,3.

15,9

Աստղածաղ156 աականալում րավալու-« փազգիներ | 232 | 96 | 1 Մաղկում 137122 1252 ,

։

ւմ-

Պազակալում Ամառային

ԲԱՆ -

Թելուկ-

ա

չոր

ԱՀլուկ

նյութերում

տ

անասունի

.

:

բույսի չ որ միացությունները եսակետից սննդիմեջ դրանք ն քանակային են, քան են երկու ւզրուտեինը, շատ բաժանվում են առաջին տեղը: Այս միացությունները գրավում նշանակուկարնոր ե ճարպեր: Ածխաջրերից մեծ ածխայրեր խմբերի՝ բույսի որոնց

շաքարները,

Բ. եյու21

բ

.

Ա

ն

ձոր

առային

`

օալան

մոշ զո"

2. Դաշտավլու|312 ավալ Հասկագալում |47.8 ա 1220.2| քազգիներ Գտղակալում 2.2 66 25 955 7 "

:

ունեն

Քե

5-5

կոն

՛

Անազոտ

լ

»

։

`

ՂԲ.» մոխիր Կր"-արլք. իաճին

մզ

մ

ոկոնա

ւսնվամբամի դներ, որտեղ թյուններ,ընդչանուր աղերը ն այլն: ամոնիակային նիտրատները, գլյուկոզիռները, նոթքուները, Հէ: Այսպես,մարմիանման կ երերում տարբեր քանակը Պրոտեինի դաշտավլունը պրոտեին, է 8--12 14, խոտըպարունակում դազետնային 10, երեքնուկը12--16, կորնդանը Հաշվով միջին կազդգիները զգալի չափով կախպարունակությունը առվույտը՝ 1540: Պրոտնինի փուլից: ված է բույսի վեգետացիայի զգալիորեն ՝

Բույսի վիճակը

աաա ակագրի-

ազոտական սպիտակուցային են ամիմտնում

:

ՑՓարունակությունը

ււ.

նոլոՄ

Ա»

ց6

|10,5

15,9

5,7

19,

|150

12,2

,

127222 153 22

ազգինձրՊտղակալում Ամա '

,

,

|19,6

Ք

չոր

|

Ֆ

|.

17406

25,4 22,4 |: |25,3 |9եչ

|25

|4,2 |33,0

49,6

,

|

48,8

|

43,9 43,3

22,7 52 |23,0 | 40,5

40.2

23,0 |23,7

|237

| 341

|

նագարում 5 125 22 3.2 33, | գոգավալում | | | 25

ԲԱ վաղամբՀյիոմր

15,4

|34,7 ,

Ֆ5 ,

մա

ան Թ

խուրազգիներ եչ

ԱՏ

անա

Գ

ում

"

|

Ա-Հասկակալում -Ճասկա

աղակալում

Ամառայինլոր ԱՀլոկ

`

,

,

,

|120 | 5 ||10,6 | 13,9 | 95 | |/06

98,

'

| |191 |

՛

,

Փ2

5,3

39,

,

36,4 ՛

1241| 42,5

120,9

49,7,

| |

4:41 44,9

Դնթանյութը Հատկապես է ցողունների մեջ: 88 է, դաշտավլուկազգիների ծղոտում 40--4540» է: նրա քանակը բույսի

Ի

|185

25,5

ա

բաանքան

տարբեր օրգաններում

չատ

աակ որա յութի ցածր կերային նշանակությանը, նրաորոչշաւբ է, քանի որ նպաստում է օրգանիզմում այլ թաուկ ը անձրաժեշտ

Թաղանթանյութի մարսողությունը սննդանյութերի յուրացմանը:

րանում է Հիմքերի ազդեցությամբ: Բուլսերի սննդի մեջ մեժ թյուն ունեն մոխրում պարունակվողֆոսֆորը ն կալցիումը:

որոշման ժամանակ օգտվում Սննդանյութերի նյութեր տերմինից, որոնք ընդգրկում են տբակտային են

բարձնշանակու-

վրա ազդում

վատացնում է նրանց կերային արժեջը՝ ավելանում է թաղանթանյութի ն ցողունների տմսակարարկշիոր տերնների Հա պարունակությունը Բույսերին ուժեղ լուսավորելով ավելանում է նրանց

Աատատությամբ, վիտամիններիքանակը, Բավարար տեղումներովտարիներին տալիս ավելի սննդարարկեր, քան չորային տարիխոտաբույս րին:

էական ւռարբերություն փուլի ճամեմատությամբ Վկա: կոնակալման փուլերում Միաժամանակ վեգետացիայի ուչ պրոտեինի ւպարունակու-

ավելացմամբ պակասում է սնրն. թյան իջեցմամբ ն թաղանթանյութի դանյութերի (սպիտակուցի ն անազոտ էքստրակտային միացությունների) մարսելիության գործակիցը, Հետնաբար ն կերամիավորների քանակը: Այդ իսկ պատճառով ավելի արժեքավոր կեր ստացվում է, ինչպես արոտատեղերում, այնպես էլ խոտի մեյ, երբ կերաբույսերն օզտագործվում են ավելի վաղ փուլերում: է Բ ույսերի աղա ուն ն նրանց հակ ություր Ր բ հրքատվության բաղադրուր Քիմիական

շատ

են

,

Հողայինպայմանները նույնպես

րով:

Բույսի քիմիական բաղադրությունը, սննդարարությունը զգալիորեն տատանվում են նայած վեգետացիայի փովի (աղ. Լ) 1-ին աղյուսակում նկատվում է, որ բույսն ամենից չատ սննդանլուքծր պարունակումէ թփակալման-կոկոնակալմանփոպում, իսկ Հափուլում պրոտեինի քանակը նվազում է, միաժամանակ ավելաջորդ նում է թաղանթանյութի պարունակությունը, Այս օրինաչափությունը դիտվում է նշված բույսի բոլոր ընտանիքներում՝ վեգետացիայի վաղ փուլնրից ավելի ուչ փովերի անցման ժամանակ, Բույսի չորացման ժամանակամիջոցում, թփակալման-կոկոնակալման փուլերի Համեմատությամբ, պրոտեինի քանակը խիստ ընկնում է՝ բակլազգիներինը 4,2 անգամ (19,4 ն 8,440), դաշտավլուկազգիներինը՝2,4 (14,9 ն 5,841), բոշխերինը՝ 2,3 (16,8 ն 7,3 0), խաչաժաղկավորներինը՝3 անգամ (24,7 ն 8,2 ձը), նույն ժամանակամիջոցում աճում է թաղանթանյութի 1,6 անգամ (26,4 ն 42,340), դաշտավլուքանակը՝ բակլազգիներինը կազգիներինը՝1,3 (28 ն 36,3 ձը), բոշխերինը՝ 1,3 (24,6 ն 34,4 օն), 2,1 անգամ (18,2 ն 3900): խաչածաղկավորներինը՝ ինչպես երնում է 1-ին ւղյուսակիը բույսիաՃլուկի Քիմիական կազմը ն սննդանյութերի պարունակությունը նույն բույսի թփակալման կո-

բաշխվածություն) ն վեբ,

ու

ցիայիտնողությունը: Օրինակ, ամառվա ամիսների բարձր. ջերմաստիճանը ոչ միայնիջեցնում է խոտաբույսերի բերքատվությունն, այլն՝

անազոտէքս-

բոլոր անաղզուտ միացությունները, բացի Ճարպերից ն ճում թաղանթանյութից։ Անազոտ էքատրակտայիննյութերի կաղմում գերակլոում են ածխաչրերը (օսլա, շաքարներ, ինուլին ն այլն), ինչպես ն այլ անազոտ միացությունները (պեկտինայիննյութեր, պենտովներ նայն Բույսի սննդարարության աստիճանը որոշվում է նրա մեջ պարունակվող պրոտեինով, անաղոտ էքստրակտային նյութերով ն ճարպե-

օդերնհութաբանական պայմանները (ջերմությունը, լույ-

են

տեղումների բանակն տարվա

«ը,

բույսերի

մեծ

քիմիական բաղադրության ն

ցմա

ազդեցություն են թողնում. սննդարարորակի վրա: Լավ

ճողերում միայնբույսերի Աո րանցում սննդանյութերի

Փած, ինչպմա

ոչ

է

բերքն է

ավելանում, այլն՝

պարունակությունը: Տորֆային,քաշքա-

ավազային Հողծրում բույսերն

չոր

սննդարարություն,

ունձնում

են

ցած,

Հանջայիննյութերով աղքատ

Հողերում աքեցրած բույսերը որոշ դառնում անասունների Հիվանդություններիս խո բուսակացքում բուլանրը տալի, են ավելի սննդարարկեր, նրան, պարունակում են չատ պրոտեին ն բիչ քաղանթանյութ, քան նռարբուուժեղ զարգացած բույսերը:

Իոքնրում

պատճառ

են

հոգացքում մարսում ը

բույսի նյութերի միչին «Հաշվով Ա որը արբեր սննդանյութերի մարսելիությունը բույսծրի նույնը Սեն3:յութերիառավելագույն մարսելիությունը կազմում է ձն

չոր

Տ: ենվազազույնը,55--65Յե,

շ5--

չ

մարսելիությունը,նրա մեծացման լր"ոիսննդանյութերի ամենաբարձր գործակիցըթփակալման փովում Սպիանազուր էքստրակտային նյութերը յուրացվում աամուցը 60--7040, Մարսելիությունն ավելի "ո ր ք թաղանքանյութը՝ փուլի նվազում ծաղկման 1 ա. 10--1540, փակալման պտղակալման՝ 15--20, ի ընկնում

է

Հետ

ն

է,

ն

ձն

ն

Հելո

,

7ը. ար զ-ով:

լույխոով, կան են ավե մ. վատ ուտելի մտո

ուշ

Բ

ժամանավ՝

չորացած

ն

նն

Համեմատած

70--

ավելի ուշ փուլերում բույսի մեջ պակասում է ոչ միայն Պապուքնրի պարունակությունը,այլն մարաձլիությունը, վերջինս սրանով, որ բույսերը ՀեԹփակալում-կոկոնակալումից սէ կոպտանալ,Հատկապեսցողունները, որոնք դառնում են լո

արու

թաղանթանյութ տեղի ղի ն

դեպի

արմ

ներն

ու

սերմէ

է

ե

պակաս սննդարար,առաջանում է է պլաստիկ սննդան դանյութերի

նեն ունենում բ

:

շատ

Հոսք

:

6. 4--83

Տերեները ն ցողունները քիմիական բաղադրությամբ նե սննդարարությամբ զգալիորեն տարբերվում են: Տերեներում պրոտեինը, ֆոս-

անգամ չատ են, իսկ քաղանքանյութը 1,5--8 ֆճրը, կարոտինը 9-4 է, անդամ պակաս քան ցողուններում: Սակայն, ուղիղ կախում չկա պրոտեինի բաղադրության ն մարսելիության մեջ. Այսպես, Խերլիի (Անգլիայ Մարգագետնաբուծության ինստիտուտում տարվա բազմաթիվ (200) փորձեիում պրոտեինի միննույն պարունակության դեպքում օրգանական նյութերի մարսելիություն տատանվել է 53--8300 սաչշմանենրում (Մճտօոմ, 1959), ն մարսեկա սերտ թաղանթանյութի պարունակության կապ Ավելի լիության միջն, որքան շատ է թքաղանթանյութը,այնքան վատ է կերի

մարսելիությունը:

ընդճանուր գնաճատումը: ՏնտնսությունԿերիսննդարարբության

ներում կերերի ընդճանուր սննդարարութցյանչափի միավոր ՀամարՍՍՀՄ ընդունված ստանդարտ վում է պայմանական կերամիավորը: կերամիավորը ճավասար է վարսակի 1 կգ Հատիկի սննդարարությանը երե եֆ ն մէ մեծությա 0.6 Դրանիցբացի, կերերի սաննդարարության (0,6 կգ օալա), Դուն

պարունակությունը: մարդու Սպիտակուցը

ն

խոտը Ճատիկը,

ներ, շատ՝ածխաջրեր:

Հատիկարնդեղենբույսերն

զ. ն ավելի սպիտակուցներ, 2--3 են անգամ գերազանցում դրանով Հացաճատիկներին(աշորա, գաբի, ցորեն ն այլնի Բակլազգի խոտաբույսերի մեջ սպիտակուցները մոտավորապես 2 անգամ չատ են, քան դաշտավլուկազգի խոտաբույսեբում, Պրոտեինի ն սպիտակուցի պարունակություն մարգագնտնային խոտի մեջ, ծաղկման փուլում, միչին Հաշվով կազմում են, Համապաչոասխանաբար, բակլազգիներում՝ 18,4 ե 14,1 մ, դաշտավլուկազգիներում՝ 10,4 ն 8,6 (եարին, 1960), Ճբշտ կերակրման ն կերերում

տնտեսություններում Հաճախ 1 կզ կաթի արտադրության 1 կգ ճամար ծախավում է 1,5--1,8, քաշաճի Համար՝ 8-10

կերամիա-

վոր: Գերածախսի պատճառը սովորաբար կերերում սպիտակուցային

նյութերի անբավարար լինելն է, Այդ պատճառովէլ պայմանական կերամիավորներըցույց տալիս նշվում է նան-նրանցում պրոտեինի պա-

րունակությունը:

կերերի սննդարարության բնութագրման Համար բերենք մի քանի

դաջտավլուկազգի ն թակլազգի մշակովի բույսերի (աղ: 2): ցուցանիշները

ունեն

խոտաբույսերի

ն

`

2.

կեբեբիսնեղաբաոության հիմնական

ցուցանիշները :

կզ կձրում (կզ)

ՇՎ

Քիմիական բաղա ություն Քոգագրուխյունը

-Ջ--

-

ԷԻ

Է

Հ

,

Հ

պրո-

3-ծ

Հ

ն

դաշտավլուկազգիների ունեն ծղոտը, արմատապտուղներն քիչ սպիտակուց-

ո:

Շատ

կերը

բակլազգիների խոտը, ավելի քիչ ն

4,9--5 կերամիավոր:

:

կենդանու սննդի անճրաժեշտ բաղկացուցիչ մասն է: Այն գտնվում է ինչպես բույսերի, այնպես էլ անասնաբուծամեծ է։ Օրինակ, կան մթերքների մեջ, վերջինում նրա նշանակությունը կաթի չոր նյութերում սպիտակուցը մոտավորապես մ, է, մսբ չոր Մ «կ, ձվի մեջ սպիտակուցները ավելի շատ ձն. նյութերում կերերի մեջ որքան շատ են սպիտակուցները, այնքան բարձր է անասունների մթերատվությունը, Սպիտակուցըչի կարելի փոխարինել ոչ ածխաջրերով,ոչ ճարպերով, ոչ էլ քաղանթանյութով: անրմերը

մարսելի

բավականաչափ պարունակության դեպքում սպիտակուցների (ոչ պակաս 1 85--100 կզ կաք արտադրելու Հազ) կճրամիավորում մար անճրաժնչտ է 1 կերամիավորն անասունի | կզ քաչամի Համար՝

տա-

| լ

Հատիկ

արսակ

տարի հաաա Ոսպ

|

2,2

10,1

1217 625 22 |15

,

,

ւ",

Խոտ

Գանայի Դաշտավլուկազցի56,5

3,5

52,3

Ա

ույտ

Վիկի

46,5 ,

|

3,6

8,2 ,

|

| կուց տծին

՞Տ

:

Վ

| սպի-

| լ

Աա Ն

չոր 7":Ք

՝

| լ

|

|10, 9,5

|ա 1,8 |

8,4

2,5

իճ

'

անազոտ էթստրակ-

թ«զան

)

3.

|

Լ

ճ ճարպ

2,9

12, ատ

|

|

| |

«շ

|

ն

1,2

9,8

|

Ի

|

զօ |

շշ

Հ,9 շշ

|223

22,8

:257

68.2 ՀՏ 52,9

3,8

58,3

:

«5

ո»

42,0

հեչպես երնում է 2-րդ աղյուսակից, ըստ կերամիավորների պարունակության դաշտավլուկազգի են բակլազգի խոտաբույսերի մեջ էական տարրերություններչկան, Րոտ սպիտակուցների քանակի բակն լազգի վայրի խոտաբույսերը գերազանցում են ցանովի

դաշտավլու-

կազգիներին:

տ

պաճանչվում է Հճետնյալ քանակի կերաբաժնի 1 կերամիավորում տարեկանից մարսելի սպիտակուց (Գ)՝ կովերի «Համար 85--90, 90--95, մինչն բարձր Հորթերին՝ տարեկան ճորթերին՝ 100--105, ոչմսի Համար բտվող խողերին՝ 90--95, մայր խողերին՝ 100--105, երիտասարդ ձիերին՝ բանող ձինրին՝ 70--25, խարներին՝ 25--80,

կաթ ստվոզ կովերին մեկ շրվա Համար անճրաժեշտ.է

65--105

անասունների ճամար սպիկերերի դերաժախս չտալու նպատակով տակուցների պաճանչը պետք է Ճճաշվիառնել կերակրման նորմաները

կազմելիս:

Պրոտհինի պաշարների, լրացման ճամար, Հատիկարնդեղենների են մարմիասին (ոլոռ, կերային բակլա ն այլն) Հիանալի աղբյուր սելի պրոտեինի բարձր պարունակությամբ բակլազդի խոտաբույսերը: պրոտեինի անբավարարությունը Մեկ կերի միավորում մարսելի նրա սիլոսում (70 զ), ճակնդեղի Հատիկում (58 գյ, եգիպտացորենի

օրգանիզմի

վիտամինների դեպթում սկսվում է անբավարարության գործունհության խախտում, իսկ նրանց բացակայության դեպքում ջանում են Հիվանդություններ, որոն, կրում են ավիտամինող բնդճանուրանունը: ՎիտամինՊՂ-իբացակայությունըկանխում է երիտասարդ կենդա-

Հետ

ն

մյուս

ու

է 150--200գ կաղմում

ն

ավելի):

Պետական կոլեկտիվ տնտեսությունեծրում կերերի մեջ պրոտնեինիպակասը Հաճախ լրացնում են խտացրած կերերով, օրինակ՝ ցորենի թեփով, որը 1 կերամիավորում պարունակում է 77 գ սպիտակուց, արնածձաղկիքուսպովն այլն' Օրոտեինիպաշարներիլրացման ճամար կճրերին կարելի է ավեն

լացնել նան ազոտովՀարուստ քիմիական նյութեր (միղանլուք, ամոնլակային չուր ն այլն), որոնց օգտագործման ժամանակ անչրաժեշտ է Ճրաճանդներից: օգտվել Համապատասխան Քիմիական բաղադրությամբ կերերի դգնաճատման«ճետ միասին ընդունված է նան կերերիկենսաբանականզնաճատումը: փորՀատուկ ձերով ն դիտումներով պարզվածէ անասունների սնուցման գործում Հանքային նյութերի կ վիտամիններինշանակությունը: են ինչպես ցույց տվել ճետազոտություններըկերերի սննդառության Համապատասխան կերակրման նորմաների սաճմանելը կերամիավորներով ն մարսվող սպիտակուցներով արտաճայտելը,միակողմանի է ն անբավարար: Անչրաժեշտ է, որ կերերը պարունակեն բավարար քանակով ճանքային աղեր (կերակրի աղ, ֆոսֆոր, կալջիում ն այլեյ' Հանքային նյութերի պաճանջչըկախված է անասունի տեսակից, կգ նրա տարիքից, արտադրողականությունիցն այլն: Օրինակ, 10--20 :

առա-

ածխաջրային

կերերում, որը կարելի է լրացնել կերաբաժնում ավելացնելով Հատիբակլազգի խոտաբույսեր, (կարմիր երեջնուկի, կարնդեղեն բույսեր կորնգանի, առվույտի խոտի մեկ կերամիավորում մարսելի պրոտնինը

աղ

կերերով, Հատկապե

90--95.

արմատում (42 գ), կարտոֆիլի պալարում (54 գ)

կերակրի

ֆոսֆոր՝ 45--65 գ, կալցիում՝ 55--105 գ, Հանքային նյուեն թերով ավելի Հարուստ բակլազգի խոտաբույսերի կանաչը, խոտը ն արնածազկի սիլոսը։ կենդանիներինՀյութալի արմատապտուղներով կերակրելիս, կերաբաժնինավելացնում են աղա9աժ կավիճ, կիր, ոսկորի ալյուր: ունեն կերերումՀատուկկարնոր նշանակություն Է ՈՌ, Ա, Շ,.ք, վիտամինները, որոնք անասունների կյանքի դործուննության Համար են, ժայրաճեղ անչտրաժեշտ ՎիտամիններըՀիմնականում պպարունակվում են բույսերի մեջ (թարմ կանաչում, պտուղներում) Կերերում գ,

նիների

աճն

զարգացումը, նպաստում է զանազան վարակիչ Հիառաջացմանը, առաջ բերում ւնսողության խանդգավանդությունների րումներ, 0րաբաժնում վիտամին 8-ի բացակայությունը նպաստում է ու

օրգանիղմի թուլացմանը, նյարդային Համակարդի վատացմանը, ՎիտամինՇ-ի բոցակայությունը զարդացնում է ցինդա Հիվանդությունը,

կերերում վիտամին Ծ չլինելը նպաստում է հրիտասարդ անասունների մեջ ռախիտ ճիվանդության առաջացմանը: Վիտամին Ծ-ն կարդգավոբում է ճանքայինֆոսֆորական ն կալցիումական սնուցումը: Զմուսնր կենդտնիներիմարմնում երա լրացման միակ աղբյուրը խոտն է, Առանց վիտամին Բ-ի սկավում են սեռական գեղձերի խանգարումներ,առաջա

նում

են

վիժումներ:

բավականին քանակով դտնվում Վիտամինները

են

բույսերի մել,

Խուը, Հատկապեսքարմ կանաչ կերը, անասունների Համար վիտամինների աղբյուրեն Ճճանդիսանում:

Բույսերի կերային արժեքի անճչրաժեշտցուցանիշ է անասունների բարձր մթերատվությունը, անասնաբուծականբարձրարժեք մթերքների ելքի ավելացումը((աթնատվություն, ն

քաշաճայլն)

Ուտելիություն: Բույսերի կերային արժեքի

գեաճատման

կարնոր

գործոնը` անասունների կողմից այս կամ այն բույսի ուտելիությունն էչ Այս գործոնն ունի Հակայական,իսկ ներբեմն՝ որոշիչ նշանակություն կերարույսերի, Հատկապես քիչ ուսումնասիրված բույսերի, գնաձատման ժամանակ, եքե բույսի լավ ուտելիության դեպքում է

անասուններիբարձր մթերատվությունը, ապա

ապաճովվում

է տալիս օգտագործվող բույսի կերային բարձր արժանիքը: Այսպիսի ուղիղ կախայդ

ցույց

Ա

-դմտ Փղամս «մզղկտոզտ դահորեոմ տոէ ղզ դակում րոաջտ յոսմզմոխոտսմո տոմ Ղ վազգ յ վզոոտղմ չվագմրպվ

նսղոկտոխ ղվմզղժվդուտդմ ղ յրյամզդժմոչտսոի ղոկողչ)

դրստովողե

վյզքսու զվլոսզդ

մԺՎԵՈԺՎՍՂՄՎԺՎՂՎՈՇՎՍԺՊՄԳոԵ

ՂԱՈԿՈՂՈՎՀ ՎմգԳՄՔՂԻՈՏՍՄՈԻԳ ՎՄզՂԺՄՈ7ՏՍՎ

"ՍՕփսդվցիո

յոսսոս

ղզ

իո

մմզդդաոողո մսի տմ ածեց մսմազ ւմմզղվե

դզ տվոսկ վփզիտ 'Վսէ բաիմորոչ -եոյկոմ դ մմզդվենետկամիտտձոն կոոզտ ղզ մզղղդսոողո իո1 մորոչ վմզվջ չրոսղնդջումտ մզորսմոմվզկ

1 Փոիոտկ մղալքիսվյզտոս վորնսմ դիսղ զր ճնվդոմդ ղող ղվ Մո մմզ «յոսժոզն ղլտ մմ ղզմ զզմե դտ բ'սմզղվտսե որրատս դողվմը ւնվղաքք -նղվչօ բրյատոս ղզ իո մմզղդսոտղտ լոսմղղտտխոողո ղոկ Հարոկոճոմ դոքքիսղոկոնսմտդմդող ոզխոձղվ/Բվղալքիսմնտնոժ

վորսմ մոտոր ղոլավլզտս ղորդովր Հովրվժ վորսժ 1 Փոիո|տկ դիսդ րրամզդվտսե մզմմոբ չրոսմզդվտսն դվլոդղտտոտփոտոստտղո ա

ւմճվկաջմսե ղոլքրավլզտս վջոիեղտե ղվլտտսմտ րոկ վմզկ ուրան բսիչամս ղդ /մոսկստ վջտմզի ) ճվմս բ'ճիմզմ «մկողոժ վջոխի Հեղահ Լոդակ ջաինգջոմո ովյոտ յ Քիսն մղի սմզմմոտ ջտիճոտը ջոիմզկՀ ստղ: ճազդնզջոմո 3 ր"'սիձամստրո '(մմոձոխ ,չմնմսնողր վմզկ) լոսստիչոչ վժմզմ ճդաոմդ 9 րյ"սիմոտոկ ձոստ նճակղնեզջոմտ որը մոսկստ վմզկ ցջոմզկ վղաոողո (մրոր ղմզենեզտոտասմտ բշսժիոզն Հտտկղ վիտղտժ մաղոչեղմ վմզկ ջտիմտ ովոտ 3) Բիսճ մմս :մճվկոջ -մսե ղաոքքիսվղտսղող յ ձվղոնսն ղտրտոչոաղհ վմզորսմոմզկ չմմցորամ ժզքմամջմտո էս դվհոմցզկմոդզղա դզ նամոկ դամցիսկոդումդ 6զբ ղվլոմզկ (մզղդտտխոտղոտ «մզղդտոխողդոտովկ)«մզորսմոտտսո| վեհո1 -կտմ դ վենհտկիսվիոտետն մսիոժզքմո 1զջտ նսվմտկղզ1 վմզղղոր|ոխ ղոկողմ տոմ նզտոմս "նզտղլո կտդորոբովը1 բ'աղձվ իսփոձ վյոնե մժզբմոմզկ վմզորսմոտսո| դվլտտսմո ղ վտսո| րրսժիոզն ուտ մս 9 ղոկ «ողը մժրվչ վկջոջոուսմ 1զղվլ ղզ նամոկ մմղորսմ մաիոժզբմո ձվժ Քվտզկտոզտ ղվլոմզկ մմզ «ր'սժոզն ղլտ «սվշկ մոմտկտոզտ ղոմղղո 1զրետի ղզ նամտկ րոիսկջոջտուսմմմզորամոտսո| ջտիտքօ իսմզղժվղտբ -մոմզկ մջմոմ «ոզոոր 'ճվղոջվտոտ դոՒլիսճկոդոոր վոխաժղտ րուկ ոլտ րբակջոջոոամ վմզղկտնղոչոմվզկ ղ ղորջոմուտ ճղոմղ լ ջոիսվոի մրոստտջտդե վմզորսմումզկ րյամզնցտտտսմո ղ րամզղժմոչտսպ դրրսիոմոր ղզ տտի ժղումղ մո վղոժ մՎզո նոմ -Քսժոտսո| նախ ճղոմղ լոստս դ բրստոս ղզմ տվոսկ "րյսմզիսփ իսժիսցոչ Ամա ղմզոխսմ 'ղաղո"կողիոմսմմզդվղունղղկ հմոտոուովմը մմցդվենոկամիտտծոն լրոատա դլ տտի փոժուռուրդրոշ :«մմզղղոս «նսկտղամոր վզնո իսկողուժ Փր /իսոսչ մոսո Համվո ցիչ կողվմօռ տվոսկ ղզ դ ատկ «Կափոտտնոս) «(դմ ւոսծփ մտոէ ոխոցոււ"մզորասմ իսժրսջոչ ղզ մղզղվղոեղղկ ցու րժ (ս մմզոոնոլը Ժժղոտոմղ ատո

ղղ իսժ րաոս ,մմզոնսմ ր"սմզիսփ նտի զուրխոեմոհ դ եսիդտն դոարջտ մոմ մզդ դ մղո|Հսմ ղվյադոյոոտփուո «ՍՕզզդուոծ -Ռսցոֆ մմզեսպդո -վենովկոմ ղ մզղվեհոկավիոտծոն վեզուոոամ մսԼ Սզոխու տվփասմզոժ փողով դոդ ոլո մմզղմողվլվ .մզովշաժ վմզղդորմոո բրոստոս դզ իո վենհոկոմ դ մմզդվեետկամիտտմոնտվփսեզր վորն

ղվլաոստտղո

բսիտաս

ղզզ

իո

միատոն մմզդվենտկի

"մկոստկոջչ

ա ճԼլոմ րոսմզղտոտխողող -նդմ ւրրսմզդվտսենՄո տի ղ իսժիսջոչ տվգփոմզոժ բոսմզղղոտոոփտտղզ յոսիտոս իո մմզղվենտկուավիտտձոն մա վորսմ մմզղդոսսծ «ոզխոհր սղաքքիսվլտոս դորդովր /մմղղմեդվՀօ ղրսգ չյոսվզղղոյմոխ ղոկոքորվկ մզմմոտ 1 բշսիտոկդ ոով

դրսկաջվի բմոլ| րչսիտոս

ղզ բբսիտս մզորամ վղտժ վր վմզգժվղոտղմ զր վատսո| ղմ ճԼոմ վմզղվեհակնոջոնաը 3 վմզղվենոմտավգղ վմզդվեհոկադտմս զր ոմդ մմզ "մղողձտ ) րյսիտոս մղոս մո

դ

վմզնտ 1վժմղոաիջիսկողամոր

բ'սհսփ Փոճողաո Համ վլոլիսչ դողվմօ «կոդորոք սսլողոմսծ րհ Հս վզի" մզորսմ Ժմոծ վր դլոկոր չլոսմզիսփ -ոՏ դլովր ղզ բշսիտոս մորամ «ղաղոկ ոզփոմլ/:1 րոսի ղտոժ«յոսիտոս 1 վզցոչ ր'սմզիսփ նտի ոմդ վոհսմ դիզ ջոիո|ոկ«"մղշսքիսվգզո:ս ոյկ) դմտ դ մզտովժ ղջֆոդրոտո ղտսսծ

ճվկտոոչ -ովսփսփ

(դ)

:

ղ

մսո

ղզ

«մսբ ճղոմդ րոսիտա

դոկովեսնֆ փվչմադծվմզդղոաիցիսկտոչողջղոսո

«մզշփ «մզեզո

ղզղ:ս

րոկ տոտի

լոսիտ'ս

դզմմզորսմ վղտժ վր

չՔսկիմ«իողւսք

մմս մմցորսժ ղմ մմզղղսոող» «բ'ստս 2 լբիսղոխտձոխճղոմղ ղ վովոնլոմոմոմսիսը ւտսչ նզքյս բոհ դաքիսրոջաողսոնդզ ովյոտտ ղ մզնամամցզից /մզդնվեսկան /մզդնվամոկո դվմզորամ Ժդումկ, դտ դ մմզղմոկտոողի կող մմզղմսիողոսք ղոհտղոն ղդզբբսկաոդամոխ տսե -վմօ «մզորամ ժմոծ վր ղլոկորը չհոմոջ վզի սքդ ղվիոտկոմտոժչ ղվզտսմիմփսկողոժվմզմմոտ վմովոնղդո 1 բշսի -ողո «Մսկոտվխհո Է: 1զիշղ ոզուդվ «մժվղոբմո դվլոմզկ վորսյ /Քվղյալցիսմն ղոկովրվժ վոհամ 31Փոիո|ոկ ղվլմզչ դվճոսո ղղաէլիսվլզտոլյ

«ոտջողե -ոնոմ

ծվմոմոիոմ-շ/մոմոտիոժ-բ 'իո1-ջ «ղոն նսիտոս:-ը /տոի-ը «մջոճ Հոմզե-6 կգիսրբգտովո ղվլտյոմ-ցյցտոչտղդե 1 ջոիղդսնղմ(գիտա վլ

տոսվմզորսմոմզկ -ցջով) մդոջվտոոոմղ 3 մզմմուտմղսքքիսվլղ ոզխոմսիովյե 1 յտսբ վմզոսմ ղվլոովեամ ղ վեհոկսմմիոտծոն դղաէլիսջտի մջմոմ ղ դոլսվյտոս բսիտվն ղձվր ղդոքչիսմումոնղդո

Վդվ 'մզորսմ

`

նկ այլ տեսական (կերային)

ելնելով, արառանձնաձճատկությունենրից ընդունված է բաժանել ճետնյալ խմբերի. չրակտիկայում տադրական ընաանիք, բ) հակա) Դաշտավլուկազգիներ՝ Դաշտավլուկագիննրի են երկու ընդգրկում Բակլազգիների ընտանիք, գ) բոշխերն լազգիներ՝ մնացած բնտանից՝Բոշխավգիներ ն կնեյունավգիներ,դ) տաբախոտեր՝

ն անապատային ճախ չի Համապատասխանում կիսաանապատային պայմաններին, այն կարող.է ժառայել խոտճարքներին աբոտատեղերի, որոշակի բուսական խմբակցությունների բնութագրման ճամար, օրի-

|

բուսական ընտանիքների: Այս խմբերի մեջ մատնողբուլսերն ունեն տարբեր արժեք. Գորժնականում գտնումհն, որ բոլոր բակլազգիներն ամձնաարմեքավորներն Համեմատաբար ջիլ արժեքավոր, իսկ բոշձե,դաշտավլուկազգիները խիատռբավարար ն վատ: Անչճչրաժեչուէ նշել, խերը ն տարախոտերը՝ ընդճանուր բնութագիրը անճիմն է, տնտեսական խմբերի որ այսպիսի նն ավել, որ բոշխերի, իսկ ճատկապես Հետազոտություններըցույց են տարախոտերիմեջ Հանդիպումբույսերի առանձին տեսակներ, որոնք կերարժեքով բարձր են ոչ միայն դաշտավլուկազգիներից,այլն երբեմն բոլոր

էլ՝ բակլազգիներից:

մեջ մի Պարզվում է, որ կերաբույսերի առանձին ընտանիքների քանի տեսակներ շատ արժեքավոր են, այլ տեսակներ պակաս արն ժեքավոր ն անարժեք, իսկ մի թանիսը՝ նույնիսկ վնասակար թունաԴա Հատկապես վերաբերվում է տարախոտերի խմբին, որտեղ Լեն ընդգրկված են չատ ընտանիքներ,որոնք Համախմբում են, ըստ կերարժեքի, Հակայականթվով տեսակներ: Տարախոտերիխմբում Համախմբված բոլոր ընտանիքները(բացի դաշտավլուկազգիներից, բակլազգիների ն բոչխերից) ՍՍՀՄ միջին ճամար կարելի է ճամարեհլ բավարար, որտեղ, Ճաճախ բուսադոտու դաշՀամար,բերվում են տարախոտերը, բնութագրման կանության խմբավորումներըն այլնւ կիսատնապատավլուկաղգի-տարախոտային ճատային ն անապատայինդոտիներում մեծ տեսակարար կշիու իսկ են օշինդրները, չշոռանճախ, բուսակացքի ճիմնական մասը, կազմում հերը, էֆեմերները ն այլ բույսեր: նկատի ունենալով նրանց կարնոր նպատակաճարմարչէ նշանակությունը ն լայն տարածվածությունը, նրանց միավորել տարախուտերիխմբում, այլ անճքաժեշտ է այս գոտում դրանք դիտել ոոպես առանձին խմբեր, Տունդրային արոտավայրերի է ՃՀամարնլմամուռնեերը ն կերային Համար ինքեուրույն խմբեր

թփուտները:

փարձլի

տեսակների պայմանական բաԱյնուսմենայնիվ բույսերի քոլոր ժանումը թվարկված տնտեսական-բուսաբանական խմբերի (դաշտավլուկազգիներ, բակլազգիներ, բոշխեր, տարախոտեր), ճամընդճանուր ընդունված էւ Այն լայնորեն տարածված է ինլպես դգիականությանմեյ, «Տարախոտ»տերմինը Ճաայնպես էլ արտադրական պրակտիկայում: ռ

նակ, անտառային-անտառատափաստանալին, տավաստանայինգոտիներում ն լեռնային շրջաններում:

Այժմ ՍՍՀՄ տարածքում կերային տեսակետիցուսումնասիրված է տեսակ բույսեր, կամ ՍՍՀՄ տարածքում աճող բոլոր տեսակների 30400: Մակայն այս տոկոսը ճիշտ չէ արտացոլում բնական խոտճարց4730

արուտատձղերի կերաբույսերի աստիճանը: ուսումնասիրության նրանում է, որ բնական ամենից շատ կերաճանդակներում րածված են դաշտավլուկազգիները, ցածրադիր վայրերում ն ճաճիճներում բերքը Հիմնականում կազմված է բոշխերից, իսկ տարախոտերից մեծ տնսակարար կշիո են կազմում ն թելուների

ն

Բանը

կազգիները:

տա-

թաաոգ գող գիրը

"Աժենատարածված ընտանիքներից ուսումնասիրվածեն թվով

չատ

տեսակներ, օրինակ, գաշտավլուկազգիներիը506 տեսակ (տվյալ բնտանիքի բոլոր տեսակների 51 զը), բակլազգիներից՝565 (31 զկ), բոշխերից՝ 192 (3600), աստղածաղկազգիներից՝583 (220), թելուկազդիներիը՝ 183 տեսակ: կերի տեսակետից այս ընտանիքները տալիս են ամենալավ ն բավարար կերարժեքով բույսեր. այսպես, դաշտավլուկաղզիների 9040, բակլազգիները՝ 92, բոշխերը՝ 67, աստղածաղկազգիները՝ 54 ն թելուկազգիներ՝ 2200: Միաժամանակ այս ընտանիքներում վնաստկար ն թունավոր բույսերն ամենափոքր տոկոս են կազմում, Մէծ բանակովտեսակներ ուսումնասիրվածեն ն այլ ընտանիքնե-

ըրց (աղյուսակ3): ինչպեսերնում է 3-րգ աղյուսակից ուսումնասիրված կերային բույսերի տեսակեերի մեջ մեժ Թվով գերազանց, լավ ե բավարար ու'

վողները գտնվում են դաշտավլուկազգի ն բակլազգի ընտանիքներում, Մյուս ինտանիքներըըստ իրենց կերային ճատկությունների տարբերվում են մեծ բազմազանությամբ: Դրանցթվում կան ընտանիքներ Մեծ (աստղածաղկաղզգդիներ, քելուկազգիներ ն այլն), որոնք ունեն թվով կերային տեսակետից շատ արժեքավոր ն ուտվող բույսերի տեսակներ: Մի շարք ընտանիքներ, կերային արժեքավոր բույսերի Հետ միասին, ունեն վնասակար ն թունավոր շատ տեռակներ ((աղամբազ): կան նան ընտանիքներ, գիներ, նեխուրազգիներ, Հնդկացորենազգիներ որոնց մեչ մեծ քանակությամբ թունավոր ն կերային տեսակետից ցածրարժեք բույսեր կան (գորտնուկազգիներ, չուշանազգիներ, մոր-

մաղգիներ)։

Դաշտավլուկազգիներ: Դաշտավլուկազգինձրի ընտա(50866386)

:

Կեռայի

Բամեմատակած բույսեոի

ՍՍՀՄ

ըստ

Տոկոսներով

:

`

:

«Է ԸնտանիքըՖՀՀ զ-

Հ Է

Կ

| կերային կուլ-

Տորք Աա աւ

մեջ

Հ

4:82

..

ընտանիքների բեոլթագիոր

3.

Յ

՞. "3 -

ա

Ի

«1 -

րնրաղանց, |քունավոր լավ, բավաուտվող րար

3Հ ՅԵԶ

-

:

|

Առտղածաղկազգի-

նե

Քոչխէր

Վարդաժաղիկազգի|

Ց

Մեխակաղգիներ

Խլանղինչազգիներ

Ուծնազգիննր (ԳՐԼ-

Խքրը

լ

Ի

ւ

,

լ

սո-

:

շ

9 ՛

մ

|

տերնեխավորապեռ '

(ել Կեչագջինձր րի հ Տոը տե-

ավորապես

Խլածաղկազգիներ Ջիաձնտայիններ | Ւ77

|

եզինչաղգիներ

Շուշանազգինքը 256 Գորտնուկազգիներ Մորմազգիներ Իչակաքնուկազգիներ 2Տ Ժրիմուոներ

Սեկեր

Փարաքոսեր

`

|

Մամուռներ

Պածրներ

:

ւ

|

Ր

Բոլոր ընտանիջներինը

Ներթնում

|

օ

Խ

օ

'

։

ի

8.

» կ մ

-

-

-

-

նե արոտավայրերի բուսական են խոտճարքների բերվում կշիռ ունեցող ւմ են

կերայինարժեք ղգալիտեսակարար ժւսծկոցում բնութադիրի: ւտնսակների առանձին նատարածվածրնտանիքների, Աշառաաաաաատաաաատաաթառ

Ի,

Վ. Լաշին,

1964, էչ 62-63:

կ արոտային Մարգագետնաքուժություն

են, դոտում դաշտավլուկազգիները բուսաժածկում բավականին յատ ն Հետո զգալի պակաս աստղածաղկաղգիներից իսկ անապատններում՝ ղբաղեցնում են եբրորդ տեղըո մի քանի դաշտավլուկազգիներ, օրինակ, Գետաճովիտներում սեղը, անքիստ ցորնուկը, մարդագետնային աղվեսագին, մարղացող դազնանային դաշտավլուկը, դեղձանկախոտը, սպիտակ դաշտախոտը զբաղեցնում են ողողվող մարդագնտնի ոչ պակաս 500ը, առաջացնելով որոնք կաղմորոշ դեպքերում Հսկայական Համատարած ղանդվաժներ, են լինում միայն անջքիստցորնուկից, սողացող սեղից կամ մարված աղվեսազիից: պագետնային Անասուններըմեծ մասամբ դաջտավլուկազգիներինլավ են ուտում խոտիմեջ ն արոտավալրերում: Վատ ուտվող ն չուտվող դաշտավլուկազգիները կաղմում են ընդՀանուր թվի 10 ճը, որոնցից վնասակարներըն թունավորները՝5 նը. Մնացածները ճամարվում են գերազանց, լավ ն բավարար ուտվող: Դաշտավլուկազգիներիցշատերը մշակվում են, գլխում նչված է, որ, ջրային ոնժիմի Հետ կապված խոէ Առաջին տաբույսերբ րուսատեղերում, ըստ ջշրապաճանչկոտության բաժանվում են ն մեզոֆիտների, Հիդրոֆիտների քսերոֆիտների: Այսպիսի բաժանումը վերաբերվում է ն դաշտավլուկազգիխոտաբուլսերին: Մեզոֆիտ դայտավլուկազգիները լայն տարածված են բարեխառն կլիմա ունեցող երկրամասերում, միջին խոնավացմանպալմաններում: Դրանք աճում են գլխավորապես անտառալին ն անտառատավաստա-չ նային գոտիներում, տափաստանային խոպաններում, ողողվող մար |

,'

ի

Գաղտիկազգիներ72

շշ

,

լ

.

:,

,

:,

ր

'

Հերկացործնազգիներ «

յ

'

Ֆե

'

ի

:

նձխուրազգիներ

|

:

կաղամժբազգինձր

ի)

Թկլուկազգիներ

լ

ր

Դաշտավլուկաղգիներ Քակլազդիներ 574

՛

ու-

,ո

ու

| Վնասակար թյան Համար Գամարա»: բույս (ե տցված

ն

նիջը ամենատարածվածներիցմեկն է, նրա մեջ կա վելի ջան 3500 տեսակ, ՍՍՀՄ-ում Ճաշվվում է մուտավորաանս1000 տեսակ: Այս ընտանիքի ներկալացուցիչները, տարբեր կլիմայական պայմաններում, են Հակալական տարածք, Մեծ է դրանց դերբ խոտային զբաղեցնում ւբուլսերի խմբավորումների առաջացման գործում, Հատկապես տափասչտւսնային գոտում, որտեղ ճաճախ դաշտավլուկազգիները կազմում հն բուսածածկի ւսվելի քան 70 Գե. Ավելի Հյլուսիսալին շրջանների բուսածածկում դաշտավլուկաղդիների տեսակարար կշիոր պակասէ, չնայած անտառային ն անտառաղբաղեձցնումեն զգալի տեղ: նիտափաստանային դոտիներում դրանք սաանասպատներում,լեռնային շրջաններում, ինչպես ն անտառային

տնտքռություն,

Մ.

«կոլոս»,

լինում են լեռնայինշրջաններում, գագետիններում,

մեժ

բազմժազանու-

բույսեր ունեն կերային բարձր արժեքներ» են՝ մարգագետմեղոֆիտ դաշտավլուկազգիներից Ամենատարածվաժ

թյամբ

նենդրանը

մեջ

շատ

ԱԶ

հային ռիզախուտը, անքիստ ցորնուկը, անկոճղարմատավոր սեզը, մարգագետնայինշյուղախուտը, կարմիր շյուղախոտը, Հավաքված ովնախոբարձր, բաղմաճար ն արոտային ռայգրասները, մարգագետնային որ, սեղը, սպիտակ դաշտավլուկը, մարգագետնայինաղվեսագին, սողացող

դաշտախուոր:

կակալումը:

Հիդրոֆիտ դաշտավլուկազգիներիցամենաբնորոշներն են՝ եղեգանման դեղձանկախուտը,սովորական եղեգը, եղեգանման չյուղախոտը: Քսերոֆիտ դաշտավլուկազգիներն ունեն նույն առանձնաճատկունշվեցին քսերոֆիտների որոնք բնութագրման ժամանակ՝ թյունները, դրանք անբավարար խոնավության պայմաններում աճող,չոր բուսատեղերի բույսեր են, Քանրոֆիտ դաշտավլուկազգիներըտիպիկ Հարավային բույսեր են (տափաստանների,կիսաանապատների ն անապատների): Մեզոֆիտների Համեմատությամբ նրանք Հաճախ ունեն ավելի վեգետացիայիուշ փուլերում (կոպցածր կերարժանիքներ, Հատկապես ն տություն, ցողունի փայտացում այլն), թեն նրանց մեջ կան բարձր վաղ փովերում (մինչե ծաղկերարժանիքով բույսեր: Վեգետացիայի են ընկնում լավ կերարաչքի կելը) քսերոֆիտ դաշտավլուկազգիներն ն արոտում։ Քսերոֆիտ դաշտավժեջով, վատ չեն ուտվում խոտի մեջ

են ոչ բարձր լուկազգիները Համեմատաբար բերք: տալիս

Ավելի տարաժված քսերոֆիտ դաշտավլուկազգիներին են պատկանում սանրաձն, անապատային, սիբիրաժիտնյակները(սանրանման, կան), տափաստանային չյուղախոտը, փետրախոտերը, սոխուկավոր դաշտավլուկը, ճյուղավորվող էլիմուսը: Բերենքայս խմբի բույսերի ամենից շատ տարածված առաջին ՃերՔին տնտեսական կարեոր նշանակություն ունեցող տեսակների բնութագիրը: որոնցից շատերը մտցված են մշակության մեջ։ բնութագիրը տրվում է, սկսած մեզոֆիտԴաշտավլուկազգիների

ներից։

Սիզախոտմարգագետնային (Քիլօսող թոռէծոտօԼ.).

.

բարձրադիր,

բաց կանաչ անչարթ եզրերով Համեմատաբար Ճճաստ, 100 սմ բարձրությամբ: Ծաղկաբույլը Հասկանման Հուրան է (եկ. Յի ԱրմատայինՀամակարգը փնչաձն է, բազմաթիվ բարակ արմատսմ խորությամբ: ներով, թափանցում է Հողի մեջ 80--100

տերնեներըտափակ,

է: Ցողուննուղղաձիգ խոտաբույս

է,

կերային լավ

արժանիքներով.պրոտեինր կազ-

մում

է մինչե

1240, 1 ց խոկա կերամիավոր, ինչպես խոտը, այնպես էլ արոտի կանաչըբոլոր անասունները լավ տում

Հիդրոֆիտ դաշտավլուկազգիները աճումեն խոնավ մարգագետիննծրում, ճաճիճներում, գետերի ափերին, նրանցկերային արժեքը Հաճախ բարձր չէ, դրանք շուտ կուղտանում ե լավ ուտվում են մինչն Ճաս-

ցանցառաթուփ,

Մարգագետնային սիզախոտը

աչքի է ընկնում

են

նի

ուռում:

է

Հատկապես պիտա-

խոտճչարքներումօգտաՀամար, Քավականաչափ խոնավ պայմաններում սիզախոտը եկ. 3. Սիզախոտ մարգագետնային ունենում է լավ բերքատվություն՝ ողողվող մարգագետիններում 20-25 ցյնա,չորային մարգագետին ներում` 10--15, կուլտուրայի մել, Համապատասխանագրոտեխնիկայի դեպքում՝ 50--100 գ/հա ն ավելի խոտ: Մարգագնտնային սիզախոտըՀիանալի կերաբույս է, թանի որ աչՔի է ընկնում լավ տերնալիությամբ (տերեները ընդՀանուր զանգվածում կազմում են 60--65 ծե) ն բարձր սննդարարությամբ: Անտառ դուռում |. Հլուսիսում լայնորեն մշակվում է անտառատափաստանների այս խոտաբույսը։ Սիզախոտըճաջողությամբ կարելի է մշակել կովկասի ն Միջին Ասիայի նախալեռնայինե լեռնային շրջաններում, լավ գործելու

արգագնա :

-

Հ տալիսնրան ձմեռնադիմացկունությունը Հնարավորություն մշակե

ավելի ճյուսիսայինչրջչաններում:

Մարգագետնային վաղ Հասակում Հատկապես սիզախոտը պաՀանչկոտ է խոնավության նկատմամբ, չորայնություն վատ է թում: Անտառայինն անտառատափաստանային գոտիների խոնավ մարսագնտիններում ճանդիպում են վայրի ձենր, Հիմնականում ողողաոներում: չորային վայրերում Հազվադեպ Բարձրադիր է աճում: Մարգագետնային սիղախոտըվատ է աճում թեթն Հողերում (չոր քատ քքու) ն լավ է աճում ժանր կավային, ավազակավային, թեթն կավավազայինճողերում ն չորացրած տորֆաՀչողերում: ն Ցածրադիր ողողվող մարգագետիններումմարգագետնային սիդախոտըկարողէ 10 ն ավելի տարի լավ բերք տալը Ոչ սնաճողային գոտում, սկսած ՍովետականՄիության Հեռավոր Հյուսիսի շրջաններից, ինչպես եվրոպական, այնպես էլ մասերում սիզախոտըՀանդիսանում է որպես երեքնուկի խոտախառնուրդի Հիմնական բաղադրամաս: Իսկ այնպիսի խառնուրդներ, ինչպիսիք են տա-

գետա

.

ասիակ

երեքնուկռիզախոտը

՞

աճում առվույտսիղախոտր,կորնգան սիզախոտը Հաջողությամբ

են

գոտում: անռտադատափաստանային Արոտային օգտագործման դեպքում մարգագետնային սիզախոտը ավելի արոտադիմացկունխոտաբույսերից արագ ճնշվում է Արոտատեանգամ, իսկ խոտճարքային օգտաղերում կարելի է արածեցնել 3--4 գործման ժամանակ տալիս է երկու Հար, 0գտագործման տնողությունը լավ պարարտացվածխոտախառնուրդներում5--6 տարիէ։ Անչրաժեշտ է նշել սիղախոտի Հետեյալ սելեկցիոն սորտերը՝ Լե-նինդրադակայա 204, Մոսկովսկայա 1480, կրասնոուֆիմսկայա 187, 11, տեղական սորտեր՝Պակովսկայա, Բելողերսկայա, Տարոսլավսկայա Վոլոգոդսկայան այլն, Լոբույտ(մւոմսո) (Թրօուսջ Լոօոոուտ Ցոբնուկ անքիստ, 26ոճ ԼԲՄՏՏ)-- բարձրադիր կոճղարմատավոր, բազմամյա, լավ տերնավորսմ բարձրության ցողուն ունեցող խոտաբույս է: ծՏերնված 100--150 ները լայն նշտարաձն են, Հարթ, նաղկաբուը Հուրան 4 (նկ. 4): Անքիստ ցորնուկըչորադիմացէ, ունի ուժեղ կուն զարգացած արմատային Համակարգ, որը մինչն 2 մ խորությամբ խորանում է Հողի մեջ, Բույսերն աչքի են ընկնում կնբային բարձր արժանիքներով՝խոտում կերի միավորներըմոտավորապես 50 են, Հում պրոտեինը 15--16գյ էւ Հիանալի խոտճարքաէ, մինչն յին են արոտային բույս

Ճուրանակալումը ուտելիությունը

լավ է, Ճատկապես խոշոր անասունների ն ձինեղջերավոր եվ. 4. 3որնուն անքի», րի Համար: Անջիստ ցորնուկըմշակության բարձր է: Բերովի «ողեմեջ լալն տարածված է, բերքատվությունը րում, ողողվող մարգագետիններում կարող է տալ 40--50 վ/Բա.չոր մյուս բազմամյա զանգված ն ճավասար պայմաններում, խոտաբույէ ավելի բարձր բերք: ւտտալիս սերի Համեմատությամբ, աճում է ՍՍՀՄ եվրոպական մասի բոլոր Անքիստ ցորնուկը չըրջաննձրում, Արեմտյան Սիբիրում, Միջին Ասիայում, Հեռավոր ԱրնելՌՍՖՍՀ տարածքում քում ն Արնելյան Սիբիրի շրջանների մեծ մասում: ն Հանդիպում է Հիմնականում անտառային անտառատափաստանային շատ

գոտիներում, սակայն լայն տարածված է մնացած Անշրջաններում: նան քիստ ցորնուկը լավ է աճում Հարավ-արնելյանչոր տափաստա նային գոտու շրջաններում:

Անջիստ ցորեուկը աճում է տարբեր Հողերում՝ ճմա-մոխրաձողերում, գորշ անտառային, սնաճողերում ն այլե' Ամենալավը 4ամարվում է գետաողողատների բերովի փխրուն Հողերը ն բերրի սեաչոզերը, կավաավաղային, ավազակավային Հողերը, Աղակալաժն ճաՀճացած Հողերը անքիստ ցորնուկի Համար բոլորովին պիտանի չեն, Անջիստ ցորնուկը երկարատե դիմանում է չրի լճացմանը (մինչե զը), աչքի է ընկնում արոտադիմացկունությամբ, բարձր ձմեոնադիմացկունությամբ ե չորադիմացկունությամբ: Բարձր բերք տալիս է

4--5տարվա

"

տարիւ

ընքացցում, չնայած նույն տեղում կարող է ապրել մինչե

երկարամյաօգտագործվող արոտատեղերում անքիստ

ցորնուկը

շվում է` ցածրադիր դաշտավլուկազգիներիկողմից: Խոտախառնուրդներում դիմանում է 6--10 տարի ն բակլազգիների (առվույտ, կորնգան ) լավ բաղադրամաս է: Ցանքի ճամար օգտագործվում է ինչպես Համար վայրի ձների, այնպես էլ սելեկցիոն սորտերի սերմերը: Շրջանացվածսորտերից է նշել Մարշանսկի 2760, ու 9, Ռոստովսկիբեզոստի 2, Տուլա ն Անթբեյսորտերը, զենչուկակի

անձչրաժեչտ

Սեզանկոճղաբմատավոո--Բ/ոստ (տշհջոճւմօո (Լոր) քօսէմ Շէ Տ5հլոՌ6ոտ ՃքոօքմոՕո էՇՈՇրսո Մտոց. Քռճքոշղռ էտշհջ«Յսծօո (Լոն) ԽՇստել| բազմամյա ցանցառաթուի, բարձրադիր դաշտավլուկազգիբույս

է: Աճում

ված է ուղղաձիգ, բարակ,

Տերններընեղ են,

մինլն

է բավականին խիտ թփով,

մ

կազմ-

որը

երկարությամբցողուններից,

երկար, եռոր Ճասկ է, պտուղը՝ Հատիկ:`

|

սեզի խոտի սննդարարությունը Անկոճղարմատավոր բավականին բարձր է, չնայած այն կոշտ է, նրա մեջ պարունակվում է 10-12 վ. պրոտեին ն 50--54 կերամիավոր: Անկոճղարմատավոր սեզի ուտելիուԹյունը, չնայած նրա բարձր սննդարարության,ցածր է մյուս մշակովի լավ է դաշտավլուկաղզգիներից: Արոտատեղերում

ուտվում մինչն

Հաս-

կակալումը, որից արագ կոշտանում է: Սգտագործվում է գլխավորապես որպես խոտճարբային բույո: Քարձրբերք տալիս է կյանքի երկրորդ ե երրորդ տարիներում, միջին Հաշվով ստացվում է ճա-ից Հետո

25--30ց քան

խոտ:

Ողողվողմարգազետիններումերկու Հարում կարող է տալ ավելի 100 ց/հա խոտ: Անկոճղարմատավոր սեվը մշակում են Ուկրաինա-

յի ճարավում, Կենտրոնական սնաճողային մարզերում, Միչին ն Ներջին ԽոԱրեմտյան է ԱրնելյանՍիբիրում։ Վոլգայում, Ղազախստանում,

կորնգանի է դիմանում տալիս է արժեքավոր կեր: խոտախառնուրդներում

տախառնուրդներումորպես լավ բաղադրամաս առվույտի Հետ 4--

ն

7 տարի:

Շրջանացված սորտերից անծրաժեշտ է նշել Մարշանսկի

մալինսկի 175,

տեղականը: Չիտայի

966,

կա-

'

(ԲՇտէսօշ քոէշոտտ ՒԼԱՄՏ).բազՇյուղախոտ մարգագետնային մամյա խոտաբույս է, առաջացնում է ցանցառ թուփ՝ բարձր ցողուն-

կարներով, գեներատիվ ընձյուղներով (120--140 սմ), մեծ թվով սմ) ուժեղ տերնակալված վեգետատիվ ընձյուղնեճացած (մինչն րով ն մերձարմատային տներններով: թփակալությամբ, Մարգագետնայինշչյուղախոտը օժտված է մեծ առանձին ցանված բույսը Հենց ցանքի տարում առաջացնում է մինչե

վեգետատիվ րբնձյուղներ(եկ. 5):

ժամանակին

մարգագետէ նուրբ: տալիս շյուղախոտը նային ն բարձր սննդարար խուտ արժեքաէ: նա լավ վերաճ է վոր բույս լիս արածեցնելուց ն «նձելուց «եՀնձաժ

տա-

տո,

`

արոտադիմացկունէ:

կերի

ն

կյանքի երկրորդ ն երրորդ տարիկերերի «Համամիութենաներին. կան գիտածետազոտականինստիտուտի տվյալներովմարգագեւոչ նային շյուղախոտի խոտում պամիջին Հաշվով րունակվում է 12,100 պրոտեին. լավ ագրոտեխխոտի բերնիկայիպայմաններում

քատվությունը

40--50

ց/ճաէ,

Մարգագետնային շչյուղախոտը

նկ.

5.

Շյուղախոտ մարգագետնային

մշակության մեջ լայն տարածում. է ստացել ՍՍՀՄ եվրոպական մա-

Ղաղախստանում, շրջաններում, Միջին Ասիայում: սի

Արնմոյան ն Արնելյան Սիբիրում, Մարգագետնայինշչյուղախոտը Հիմնականում աճում է մարդգագեկենտրոնական ողողաախններում, բարեխառն խոնավ պայմաններում, դաշտերում, Հաճախ անքիստ ցորնուկի, սիզախոտի, աղվեսագիի խրմ-

Մարգագետնայինչյուղախոտը բարձր բերք է տալիս խորը վարելաշերտ ունեցող, փխրուն, բավականաչափ խոնավ սննդանյութերով Հարուստ Հողերում,

վատ է

թեքն կավաավազային, ավազային

աճում

ցածր, ստորերկրյա չրեր ունեցող Հողերում: Լավ է

աշնանային

տանում

ցրտաճարությունները,ձմեռային ցրտերը, խոնավասեր է

է դիկարող

ն

|

ոչ երկարատնողողմանը։ Մարգագետնայինշլուղախոտի սննդարարությունըբարձր է

մանալ

ն

անա-

սունների Համար Հաճելի կեր է։ Արոտային ռայգրասի, մարգագեւոնային սիզախոտի

Հետ

մեկտեղ, մարգագետնային շյուղախոտը

Հիմնական խոտախառնուրդների

-

արոտային

բաղադրամասն է: ՍիզախոտիՀամե-

մատությամբ ցրտադիմացկուն լինելով

անտառատափաստանայինգո-

մարգագետնայինշչյուղախոտը ճաճախ փոխարինում է նրան: Արոտայինխոտախառնուրդումդիմանում է 7--Ց տարի, իսկ լավ խնամՔի ն պարարտացմանպայմաններում՝10 տարուց ավելի: Շրջանացվածէ Մոսկովյան 62, Մորշանսկայա 1304, Իվանովսկատում

յա

ն Վոստոչնայասորտերը: տեղական

Շյուղախոտ կարմիր (Է6ՏէսՅ Լսեւճ Լ.). ցածրադիր, բազմամյա, է, ունի ցանցառաթիային, ոչ բարձր (30--70 սմ) ցողուններով բույս որոնցից կոճղարմատային ն կոճղարմատացանցառաթփային ձեեր, արժեքավորեն վերջին երկուսր:

ՏՈ:

Հողային -ն կլիմայական պայմանների նկատմամբ պաճանջկոտ չէ, գլխավորապես տարածված է Մերձբալթիկայի անտառային

տափաստանայինգոտիներում: Կարմիր շյուղախոտը աղքատ,

սննդանյութերով

ն

աճում

ն

անտառա-

է նույնիսկ

խոնավությամբ վատ ապածովված Հողե-

րում:

Անասուններըլավ այն Հասակում

տային

բույս

են

ուտում

կարմիր շյուղախոտը, որովծետն վաղ

սննդանյութեր Արժեքավորարոէ, բացարձակապեսարոտադիմացկուն: Անասունների ճիշտ պարունակում է

շատ

արածեցումը նպաստում է կարմիր շյուղախոտի

Հատկապես գարնանը. Արաժեցումից Հետո

արագ

զարգացմանը,

լավ է վերաճում:

Ավազակավայինն ավազային Հողերում երկարատն օգտագործվող արոտավայրերի ճամար խոտախառնուրդների մեջ կարմիր շյուղախոտը արժեքավորբաղադրամաս է:

բավորումներում: Հն

Ոզնախոտ ճավաքված (շէ տ ք1օտշոշէռ Լ յ. ցանցառաթուփ, է: Առաջացնում է բարձրացողուն բազմամյա դաշտավլուկազդգիբույս մեծ թուփ, քանակությամբ մերձարմատային տերններով։ Լավ տերեսմ բարձրության: Արմատային. են 120 Հասնում ցողունները վակալված Համակարգը «զոր է, քափանցում է ձողի մեջ մինչե 1 մ նե ավելի խոր, թեն արմատային զանգվածի Հիմնական մասը գտնվում ( Ճճողիվերնի շերտում (նկ. 6): Ոզնախոտիսննդարար արժեքը եգե կախված է վեգետացիայի փուլից նհ արոտային Հասունացման ժաէ, մանակ ավելի: բարձր Խոտը ն կանաչ զանգվածը Հասկակալման փուլում պարունակում են 1048 կավ պրոտնին ն 40 կերամիավոր։ ՛

են

ուտում

բոլոր

անասուն-չ տեսակի

թյունը

Սզնախոտիվրա

ոռոգումն

ու

Մբ ֆումը,

ո ի րմուժումը:

գ/ձա,

է 50--60

Հասսում

Եր

լավ է

ազդում

պարարտանյութերի կարատ ր

Լ

ՎԱ աո

ռ

ՂոՂ

-

Բարենպաստ դիմանում: պայմաններում կարող է տալ Հ--4 Հար, իսկ ամենալավ բերքը ստացվում է կյանքի երկրորդ ն երրորդ ման

չի

ւտարիներում:

անալի ԵՎ է

եկ.6. Ոզնախոտ Հավաքված

գրեթե աճում

բոլոր

մասերում`

նկ պաճպանվում

օրգանական

աճում

ասվաղզակավանյութձրով յին «ողերում, թթու ն ճաճճակալած Հողերում չի դիմանում ՍՍՀՄ Հարուստ

բնական մարգագետիններում բուսածածկում

է մինչն 8 տարի'

Ոզնախոտըխոտախառրնուրդներում պաճպանվում է 4--6 տարի: երեջնուկների խառնուրդներում արժեքավոր բաղադրամաս է. Թեթնեն

չորայինճողերում ոզնախոտըցանովի է,

որտեղ մյուս

արոտատեղզերիՃիմնական բույսն խոտաբույսերի գրեթե բերքչեն տալիս: `

Ռայգբաս բարձր (/Ճհշոճէիօոստ Ըլճէւստ(Լ) 1 6Շէշ-. ՔոՇտ).) բարձրադիր,ցանցառաքուփ, բազմամյա բույս է, Առաջացնում է ճզոր թուփ, մեծ ՃՀուրանէ.

ձ2

խոտի ամենաբարձր

մում

քանակությամբ մերձարմատային տերնեներով:Մաղկաբույլը ճամակարդգըմինչն 2 մ Բարձրռայլգրասի ճզոր արմատային

ց/հա՛

է 60--70

ուտելիությունը

նրա բարձր չէ, դառնաձճամլինելու պատճառով, իսկ խոտաբույսերի այլ տեսակների ճետ՝ լավ է ուտվում:

Բարձր

`

բերքատվու-

ները: Չոր զանգվածի

.

են, 150--180 սմ խորանում է Հողի մեջ: Ցողունները լավ տերնեավորված աճում է, բարձրությամբ: Արագ վաղ ծազկում, բայց փայտաարագ նում է (նկ. 7): Ըստ կերերի Ճամամիութենական գիտաճետազոտական ինստիտուտի տվյալների, բարձր ուսլգրա0 սի խոտում կա 11,740 պրոտեին, բերքը կազ-

|

ոռայլգրասը

պական մասում,

ՍՍՀՄ

ինչպես

ն

եվրո-

Միջին

Ասիայում, Ղազախստանումաճում

է բավականաչափ խոնավ մարգաետիններում գետիններում,

լինելով վաղաճաս, բարձր

ռայ-

ցանքիտարումտալիս է գրասը

Հար,

երկրորդ տարում

Նկ.

2.

1հայգրաս բարձր

ստացվում

է ամենաբարձր բերքը, կյանքի երրորդ

ն չորրորդ

տարիներում բեր-

քատվությունը խիստ ընկնում է, մշակելու ճամար շրջանցված է ՈւկրաինաԽոտախառնուրդներում ն մարզերում, Հյուսիսային Հարավ-արնելյան Ս Կովկա1ի Հարավային ա Ի ՐՂ ր մ / ե Անդրկովկասում: Բարձր ռայլգրասը սում կարելի է ցանել առվույտի նկ կորնգանի Ճետ՝ խառը ցանքերում: Անչրաժեշտ է նշել Հետնյալ սորտերը՝ կրասնոդարսկի 137, Մորշանսկի 23, հյգեվսկի:

Ռայգբասբազմաճար(Լօրստ

ցանցառաթուվ, դաշտավլուկազգի, րով, բույս է:

Ա յգ

անն չ

բ

ը):

մե ք

նպես ամՈՎՈԿ

մ

նթ

ՍՈՐ

Հիանալի ուտում

տսլլըօոստ 50-100

են

բոլոր

Լճո.). բարձրադիր, բարձրության ցողուննե:

«Բ

ը

ր"

պարունակվ

ն

տեսակի անասունները, ինչպես խոտի

։ է 2Լ ար ուտում:

Բազմաճար ռալյգզրասը

ցանքից

Հետո

արագ

զարգանում է, Հնձից

'

`

' Լ

Հե

վ

վերաճում

արագ

ե

մ

ար

ամոաա

«թաջվում

առ-

Ասիայի

'

'

չա ում

մերձարմատային :

ռայլգրասը Արուոային

Լ

միայն մեղմ

Ն

աճում

խոնավ կլիմա

ն

մարզերում,

Բելոռուսիայլում. նրա

րածմանըխոչընդոտումեն

.)

ՀՎ

)

ր

ով

Դ

Հի (6(222 ՆՏՐար ԱՀՏԱ

ՀԱԱՈ/Հշշ ՏԱԶ

ՀՀ ՛

Ճա

ԱՒ"

ՀԱՅ

Ր

:

:

:

ՈՎ

»

ուժեղ

տալիս է

40--50

Քուսակացքում դիմանում է տարուց ոչ ավելի,

բույս

«Հա-

ցիհա խու

քիչ գեներատիվ ցոնաղՀողի մել

բոլորովին կարճացած, չատ վեղետատիվ են 1 մ թափանցում միեչե Արմատները ղուններ. Հուրան է (ւկ. 9): կաբույլը օգտագործման խոտի Համար է ցածր բերք դեպքում տալիս ե

(25

գա),

որպես արոտային

բայց

աչքի է ընկնում բարձր

բույս

արո-

տադիմացկունությամբ: է

մեջ ,

մշակության մշակությ

է

բուսական տարբեր գոտի-

ների բնական կերաճանդակներում, մեծ մասամբ անտառային նե ան-

գոտինետառատափաստանային տափաստանսնաճողային րում, շրջանների Հյուսիսում, լեռնային '

ներում: :

Մարգագետնային դաշտավլուկը է խոնավ վայամենից լավ աճում ՝

գոռա

բերում` կարճատն ողողվու '

9. Դաշտավլուկմարգագետնային եվ.

Հովիտներում, դոգավորություն-

ներում: 2ո

ավ

է

ԱԱ ե

անԱ

Հ

մամ ա

ուտում

եջկոտ

աի, Քում։

ԱԱ անը, ու

է,

Հողերում

են

բոլոր

տեսակի անասունները:

40--50 ց/հա

ձոր

վերաճէ տալիս: է մինչն դիմանում Արոււյին բուսակացքթերում

արածեցման ն

Հետո

12--15

արագ

սմ

տարի:

բարձրության ժամանակ կանոնավոր

արաԲույսերի ն ծնցումը մարգագետնային դաշտավլուկի հրկարակեցության բեր-

3-4

.

է, ցանքի տարում ձնեավորում է բարձի

Ռայդրասը դիմանում ղանգվաժ)' ճիմ: ամրացմանը: առաջացնում խիտ է

ողի Լոն

(Քօ8 քՐ2էԲՈՏ15Լ.): բազմամյա դաշտավլուկ Մարգագետնային ) (երբեմն կոճղարմատացանցառակխ կոճղարմատավոր ցածրադիր է. Առաջացնումէ սմ բարձրությամբ 40--50 բույս դաշտավլուկազգի,

դաշ-

ռայգրասբ

բում

արոտային

«

Համար օգտագործելիս երկու

Ռայգրաս արոտային

մշիգեքավոր

ողերում,

ԱՏՆ

8.

ցածր

ձմենո-

դիմանում

դարւսրության լավ ավագազաբ ավազուտներում: ԿԻ ոգուն Արոտատեղիճիշտ օգտագործմանդեպքում մարդագետնային որոտային խոտի տավլուկը ամբողջ արոտային շրջանում դիմանում է մի քանի անդամ

կ

եկ.

ն

չի դիմանում: վավ 1 ողողման ն աճում ն խոնավ, օրգանակա ն մը'թերով Հարուստ կավավազային ն կավային չՀողերում: Վատ է աճում թքու ժանր չողերում, ինչպես նան Ի

Ն2277/7525

ն

դիմացկունությունը,

/

ի Վ 27

տա-

" ծրկարատ ա րնփար "ՀԵՐԻ եռ

հրաշտակա

Ն

լալն

տարիներ (25--50) շատ լավ

երկար

ն

եցման

ԱԱ

Աճում

ունե-

Մերձբալթիկավում, կալինինգրադի մարզում,Ուկբաինայլի արեմտյան

Այս բույսը պաՀշպանվումէ

Մտգզված ցվ

չրջաններում

Ջող

կայուն արուռավայրում պայմաններում բարենպաստ է

,

տալիս է բարձր բերի Բնական կերաճանաճում է տաթ կլիմա ունեցող խոնավ չրջանդակներում ավելի շատ ներում: Ֆրովի պայմաններում կարող է տալ 6--7 Հար, բարձր (4ենկն ցենտնե ր) բերք: Մ Մշակվումէ անտառայինզուում, սուսրիը ՀԱՍն ավելի ցենտ վ մՐ ի այի, կուբանի ն Միչին Ասիայի չրովի Հողերում: ոտախառնուրդներում դիմանում է 2-3 տարի, ամննեաբարձր , է եձրկրորդ' բերք տարում: Արժեքավորբաղադրամաս է տ ն Անդրկովկասի ւույտի խառը Միջին ճարավային մարպերի քամբակացան շրչաններում: Ռայգրասարբոտային ( ԼՕստ քշրճողծ Լ.). ցածրադիր, ցանցառասմ ցողունի բարձրությամբ" Առա թուփ, բազմամյա բույս է, 15--65 ն է մեծ թվով տերններ, Ծաղկաբույլը Հասկ է են ուտում, որովճետնեկանաչ զանգվածը ( կ. 8), Անասուններըլավ Հարուստ է տերններով, ունի կերային բարձր արժանիջներ: տո

է

պայմաններիցմեկն անծրաժեշտ քատվության

է,

ժամանակ խոտապտեղծելու մշակովի արոտավայր երկարամյա

խառնուրդի արժեքավոր բաղադրամասնէ: Հատկապես աչթի

են

ընկ85

մարգագետնային դաշտավլուկի խառնուրդները: նում

Լ.),

է նշել Անչրաժեշտ

որն

աճում

գետիններում:

է

նան

ն

սպիտակ երեքնուկի

խուտա-

Ճաճճային 12. դաջտավլուկը ք81ս5էո15

մարգագետնային ճաչիճներում

ե

խոնավ մարգա.

Աղվեսագիմարգագետնային(10թ.ՇսԼԱՏ քՐՅէՇՈՏ15 Լ.). բազմամյա, կոճղարմատա-ցանցառաթուվփ խուտաբույս է, 70-/|808 սմ առաջացնում է մեծ բարձրությամբ, / քանակությամբ մերձարմատային տերններ: Ծաղկաբույլը կեղժ Հասկ է, ի տարբերություն մարգագետնային սիզախոտի գլանաձն չէ, այլ նեղանալով դեպի վեր է ջացնում փետրափունջ (սուլթան յ (եկ. 10): Արմատային Համակարգը 80-100 սմ խորասուզվում է Հողի մեց: աղվեսագին ալբի Մարգագետնային ընկնելով կերային բարձր արժանիքներով, լավ է անասունների կողմից, ուտվում ողողվող մարգագետիններում Հաճախ առաջացնում է մացառուտներ, խոտի ավելի քան առա-

20-50

ց/նա բերքատվությամբ: Շնորճիվ

ցողունի լւսվ տերնավորվածության

կ

մերձ-

արմատային տերնների առատության, խոնավ ճողերում տալիս է կեր: Տարածվածէ անտառային գոտու մարեկ. 10. Ազվեսացի ն դագետիններում, կովկասում Միջին մարգագետնային Ասիայի առանձին տեղերում: աղվեսագին վատ է տանում չորությունը, բայց Մարգագետնային լավ դիմանում երկարատն ողողմանը (մինչն 50 օր) ն դաժան ձրմ4 ռանըս կայնորձնօգտագործվում է խոտճարքա-արոտային պւանքաշրջանառությունենրի մարգագետնային խոտախառնուրդենրում: Մարգագետնային աղվեսագին արածեցնելուց ճետո լավ վերաճ է տալիս. Անտառային գոտում ամառվա ընթացքում այլն կարելի է արածեցնել 3--4 անգամ, օգտաղործման դեպքում տալիս է երկու Ճար, Խոտճարբային առատ

30--50

քքօո

գճա խուտի բերք: Սեզ սողացող (Բ Լոլք|2 Լճքշոտ (Լ.) 1Ը5-. 6: Կճսնտէլ / Ճ4քոօԼոքճոտ (Լ.) բարձրադիր, կոճղարմատավոր ԹՇ). բազմամյա

խոտաբույս է, ուժեղ զարգացած արմատային Ճամակարդով:Ջորային մարգագետիններում բարձրությունը Հասնում է 50--80 սմ, իսկ ողո100--120 սմ ղատնձրում՝ (նկ. 11), Սողացող սեզը . արոտավայրեեն րում շատ լավ ուտում խոշոր ն ձիեհղջյուրավորանասունները րը, ավելի վատ՝ ոչխարները, այծերը ե ուղտերը, բայց ծաղկելուց Հետո հրա ցողունները կոպտանում են ն արդեն անասունները վատ են ուտում: Մբնչն ծաղկելըՀնձելիս սեղզըտալիս է լավ, նուրբ ն սնընդարար խոտ: Խոպանի բնորոշ բույս

էս

է 8Սողացող սեզը տալիս ց/հա խոտի բերք, իսկ ողողվող մարգագետիններում նե լիմաննեբում՝ 20--25 ց/հա, Աճում է բնական կերաճանդակկլիներում, պատաչում է բոլոր մայական գոտիներում, ճաճախ Եկ. 11. Սեգ սողացող մեծ քանակով: կավ է տանում ճողի աղակալումը ն երկարատն ողողումը (40--50 օր), Տարածվաժէ գետաճովիտներումն չափավոր խոնավ տափաստանայինաղուտներում ն աղուտային մարգագետիններում,

ու

լիմաններում,տափաստանային սնաճողերում աղակալած

անտա-

ն

ռատափաստանային գոտու մուգ շագանակաղույն Հողնրում։ Սողացող սեզը կարող է օսդտագործվել կուլտուրական խոտճարքներում ն արոէ աղուտային ն աղակալված ճողերի Արժեքավոր բույս ւտավայրերում:

իմանային ոռոգման պայմաններում: ՔՋօԼհ.) (Ճ. ոեր Լ.). (Ճք-0Տէտ քլաՅուճ սպիտակ հաշտախոտ բազմամյա, կոճղարմատավորբույս է, մեծ քանակությամբ մերձարմատային տերեներով ն լայնաճլուղ Ճուրաններով(նկ. 124): Ունենալով կերային լավ արժանիքներ, բարձրացողուն ձները

տալիս

զ/նա,պածրացողունները՝25--30 ց/ճաչոր, 100--130գ/ճա կանաչ զանգված: է, լավ աճում զարՍպիտակ դաշտախոտրըխոնավասեր բույս տեղումների ժամանակ, դիմանում է երկարատն ողողգանում է չորությունը, Հողի նկատմանը: 8րտադիմացկուն է, վատ է տանում

են

40--50

ու

առատ

է, լավ մամբաակավապաճանչ

է

տորֆային Թթու Հողերում, չրերի Հատկապես ստորերկրյա բարձր մակարդակիպայմաններում: աճում

Գլխավորապես

է

աճում

տառային

ն

ան-

անտառատափաստանաՀահ-

լին գոտիներում, ավելի շատ դիպում գետերի Հովիտներում

է

ն

խոնավ մարդադետիններում: անելիս խոտախառնուրդներում

է երկար տարիներ պաճշպանվում տարի): Ամենաբարձր (ժինչն

3-4 տարիբերք տալիս է կյանքի ուսում նե կերում: նրա խոտը լավ

|

եկ.

12.

տելով մոլախոտերիզարգացմանը. ձն խոտճարքա-արոտայինօգտա-

աելեկցիոն սորչոերնեն Ամենատարածված

Մորշանսկայա 97,

կովսկայա 1179:

Տփիկխոտսիբիրական/Էմոոստ ցառաթուփ, մինչն կազգի բույս

մ

արա-

ՏԵԼՈճստ

Լ.յ.

է,

իսկ

առ-

խառնուրդեերինը՝

մեջ. ՀանձՄտցված է մշակության նարարված է Սիբիրում ն Հեռավոր Արնելմշակեքում ցանջաշրջանառություններում (ու ճամար: Ֆփիկխոտի բացարձակ ցրտա«Հնարավորություն է դիմացկունություն, տալիս ստանալ լավ բերք նան այն դեպքերում, երբ մյուս խոտաբույսերը ցրյոա12

ցանցաղաքուվխ, բարձրադիր, բազմամյաբույսէ, փնջաձնարմատային Ուստ

Քճշհտյ. |.

ծամակարգուի, մողունը ուղիղ է,

առաջացնում մեծ

է

կանգուն,

քանակությամբ մերձ-

արմատայինտերններ,

Ուղիղ ցորնուկը

ցանում

գործման խառնուրդներում:

30--40 զնա,

գնա

Ցոբնուկ առափնյա կամ ուղիղ / 76-ոչ որում Քշհա.) ԿՊօստել (8:օոստ դքճ-

ծեցմանը դիմացկուն է, արածեցեհլուզ «ետո արագ վերաճ է տալիս, իսկ արոտավայրերումրուսազրկված տեղեր առաջանալու դեպքում արագ լրացնում է իովլընդո-

Դաշտախոտ ապիտակ

Սպիտակդաշտախոտը

էչ

Խոտի բերքը 20--30 վույաի նե երեքնուկի ճետ

Հարվում

Սպիտակ դաշտախոտրբարժե-

բույս քավոր արոտային

վածը անասունները լավ են ուտում նրա «ետո ճասկակալումից վազ փուլերում, ն է կոպիտ քիստավոր: բույսըդառնում

խոտճարքային

արժեքավոր է

արուռային

ն

որպես ճատ-

բույս,

կապես ծարավի տափաստանային չշրջան-

Մո.«-

ներում:

Անասունները լավ

քաղմամյոա, ցան-

բարձրության լավ տերկակալված դաշոավլու-

սարդ

(նկ. 13):

կ

ձի զիջում ոչ ժիտեյակին, ոչ էլ անկոճղարՏերնակալվածությամբ նոսը Ճճասկէ, կավ ղարգացած արմամատավոր սեզին. ՄՍՄաղկաբույլը է Հողի մճջ ավելիքան1մտփ ՋորաՀամակարդր սային խորասուղվում

ուտում

նն

երիտա-

եկ. Անտառատափաստանային

բույսերը

տափաստանայինգոտու

բույս

թայց

լավ

Տփիկխոտ«իրիբական

էւ

Քեկմանիա սովորական (86շոռոուշ ցողուններով,

13.

Շրամօուտ

ԷԼԹ5է). կոշտ

տերհակալված բարձրադիր կոճղարմատավոր

:

դիմացկուն կ ձմեռնադիմացկուն է, Շատ տարածված մ Արեմտյան կ ԱրհԱճում ե է ողողվող չորային վելյան Սիբիրում, Հեռավոր Արնելքում։ լեռնային թեքություններում, կավավազային, ավամարգագետիններում, զակավային Հողերում։ Խոտը բարձր սննդարար է, պարունակում է 12--1600 Հում պրոտեին,Սակայն տփիկխոտի խոտի ն կանալ զանգ88

դաշտավլուկազդի

բույս

է,

աճում

մարգագետիններում անտառային եծրում, ինչպես

կ

է Հիմնականում խոնավ ե

տափաստանային

ն

ողողվող

անտառատափաստանայինզոտիգոտու

լիմաններում

Հողերում: (ավ վերաճ է տալիս. Անասունները Հաճուքով

նե

ճաճճային ուտում

են

միեչն ծաղկելը:

կալումը, բնական

Մաբշգագետնախոտ նմային(ՔօՏշհճյոթտտ «265(ղեղանախոտ)

ը1էօ52

ծ.

8..,

բազմաժյա կիսաբարձրադիր,խտաթուփ բույս է, 60-. բարձրության, եեղ, մուգ կանաչ տերններով: Ծաղկաբույլը լայն ցրված Հուրան է (նկ. 14): Հանդիպում է ՍՍՀՄ բոլոր մարզերում: կայն տարածված է անտառային ն անտառատափաստանային գոտինեէ խոնավ ն ջրառատ րում, Աճում

:

սմ

վածն

ճասակում, քանի որ նրա են ն տերնեներըշուտ ներդրվում է մշակուկուղտանում, «ետ խառը քյան մեջ առվույտի է լավ Համարվում ցանքերում,

բաղադրամաս: Եղեգսովորական (Քհոճքուէօ: Շ«օուոսուտ ԼՐլո.). բքարձրացողուն

խանակությունը, նպաստում է նրա

ճատյճացմանը: Ճժային

մարգացետնախոտը տատվում է (ավելի լավ ոչխարները) միայն գարնանը բույսերի աճման սկզբում. Խոտի բերքը 10--20 ցնա է։ Որպեսկերաբույս քիչ պիտանի է, որովչետն վատացնում է մարգագետնի վիճակը: ճժային մարգագետնախուռը

մ), (մոտավորապես.

է,

արուռավայրերում չարորակ մոլա-

".

Մարդապանախու, դեղանախոս, քմային ՈՐ

" 1 " ՛

արժեքավո

ացած

է.

անգամ լավ

|

Րող

կացքումնրա

ու

Ր

| րան.

ՂՂոԼ

ի շայտ

գալը

լար-

աբուլյս

/

Իուսա

երաշ-

խիք է մարգագետնի այլասերմանը։ (Ծթլքւոքիւճ ճւսոՍԵՐինոսաճատ եղեգանման,. Եե՞Րկողկուվզնիկ մլՈ4664 բազմամյա, կոճղարմատավոր, բարձրադիր, լավ տեԼոու). մ բարձրությամբ բույս է: Մաղկաբույլը սեղմված րնավորված, 2--8,5 է, թափանցում է ճողի ընչուրան է, արմատային չամակարգը ճղոր մ. խորությամբ (նկ. 15): դերջը 3,5--3,5 եղեգանման սերինոսաճատը սկսում է աճել վաղ գարնանը, աշնանացան բույսերի Հետ տալիս է կանաչ վանգվածի բարձր բերք ն օգտագործվում.է կանաչ կերի ճամար: լուկազգիների խմբին։

Դասվումէ ճիղրոֆիտ դաշտավ-

աճում քանակությաժբ

Մեժ

է

անտառային

ն

ղուռիների բնական ողողվող մարգագետինանտառատափաստանային կ ճաշճացած ներում, խոնավ տեղերում,գետերի ն լճերի ափերին, կերայինարժեքըմիջակ է, արուռավայրերում խոշոր եղջյուրավոր ն

անասունները, ոչխարները

ն

այծերը լավ

ուտում

են

մինչն

ՐԱՆՍ)

եկ.

'

ճասկա-

զանգ-

է նրիտաօգտագործվում

ցողունները

մարգագետիններում, առաջացնե-

մինչն

ց/ճա, կանաչ

սարդ

լով զուղձանման ճիմ: Խիտ ն ամուր ճիմը վատացնում է Հողի օդափո-

է 20--50

մում

-

խոտ է,

Խոտի բերքատվությունը

կազմարգագետիններում

հր

մատավոր բույս տերններով (նկ. 16, Տարածված է ամենուրեք: Աճում է գետերի ափերին, ջրերի մեջ, իսկ ցամաքում,այնտեղ,որտեղ ստոր երկրյա ջրերի մակարդակըբարձր

Տ.

է,

ՍԱրինոռաՀատ ձղեգանման

15.

ներում, որտեղ

նա

լինում է

կոճղար-

կոպիտ, խոշոր

ոչ

Երբեմն

Հանդիպում է

աղուտ-

ժեծ

բարձրությամբ(25--40 սմ) ն է, Աճում է սովոբարակացողուն Տարաբար մաքուրմացառուտով: լիս

է

ց/ճա կանաչ

20--30

կամ

ց/ճա զանգված: Խոտի Ճամար Հնձվում է մինչն Հուրանակալումը, այս դեպքում բերքը կազ2--10

մում

չոր

է

15--30

ց/ճա,

եղեգիսննդարարությունը երիՀասակում

տասարդ

քթավականին

բարձը Այդ ժամանակ,ձիերը է,

ն

խոչոր եղջյուրավոր անասունները

լավ

ծն

ուտում,

յ" ոչխարները,

վատ։ եղե Սղեզը շուտ է կոշտանում, նույնիսկ արոտի մեջ մինչն Հուրանավատ է ուտվում ծե ՐԸ

ն

տերը՝ ուղտերը

կալումը:

Նկ.

16.

եղձգ սովորական

16ՏԼԱՇՅԸՇՅՇ Լ1ՈՒ.). բազմամյա, եղեգ շյուղախոտային (ՏՇօ166հ)օ8

բարձեզրերով:Տարածված է սմ

դաշտավլուկազգի, կոճղարմատավոր, կոշտացողուն,

100--150

րության

է, Տերնեներըանճարթ են,

բույս

սուր

ե մասամբ տափաստանային անտառատափաստանային անտառային, ցածրադիր, գերխոնավ տեղերում. Ճաճճային Հողերում գոտիներում,

Հակայականմացառուտներ: Արոտավայրերում լավ Հասկակալումը), ն այդ ժաուտվում է երիւյոասարդ Հասակում (ինչն փուլերում մանակ այն պետք է Հավաքել խոտի ճամար, Ավելի ուչ առաչացնում

է

անասունները վատ

են

ուտում:

սկզբում ճնձելիսխոտի ձասկակալման

է 30--40 ց/հա: կազմում ՍՍՀՄ-ում ցանցառաթուփ բույս է, (Ճքոօք7ոօՌյ): ժԺիտնյակ է ժիտնյակ տեսակ՝ րածված է 13 տեսակ: Մշակության մեջներդրված 61 ՏճհսԼէ.), ՕՈ. սանրաձն քշճեու (Ճ. կամ լայնաճասկ, օո

բերքը

տա-

սանրանման (Ճ. ԸՈՏէձէսոՈ (Ն) Օոօւհ) Թ. ժիտնյակ անապատային(Ճ. մ6տօոԱրսո ծ. 8.): Աժ. սիբիրական(ճ. ՀԵԼՐՇսո ժ.

ն

երկու

«է

Տժհա ե)

նեղչասկանի՝ ժիտնյակ

ն

Լայնաճասկ ժիտնյակները բնուքագրվում

են

լայն,

բավականին

ճասկով, այնդեպքում, երբ նեղճասկերն ունեն նեղ խիտքիստավոր երկար, կարճ քիստավոր փափուկ ճասկ։ Տերեները գժաձն լայնաՀասկերի տերնի գույնը դեղեականաչավունէ, նեղճասկերինը՝ մուդ կաՆնաչ ն մոխրագույն (նկ. 12) Խոտախառնուրդներում ամենատարածվածը (ժիտնյակի ցանքերի մեջ 9000) սանրաձն ժիտնյակն է:

քե,

ՀիմնաՎայրի ձնով ժիտնլակը տարածված է ամենուրեք, բայց անտառատափասգոտիներում, ճարավի չոր տափաստանային Միչին ԱրնելյանՍիբիրում,Անդրկովկասում, տանայիսշրջաններում, ժիտնյակը աչքի է ընկնում, բարձր չորադիմացԱսիայում:Սանրաձն կանում

լավ կունությամբ,

աճում

է տարբեր ճողերում

(կավային,կավավազա-

յին, աղակալված ն սնաչողերում): Սանրաձն ժիտնյակը մշակության մեջ է մտցրել Վ. Ս. Բոգդանը 1896թ. Վալույսկի փորձնական կայանում:

Հետագայում տարածվել է Անդրվոլգյան, Հարավային ն Հարավ-արնելյան շատ չորային շրջաններում: Աչքի է ընկնում կերային լավ արժածը պրոտեին: եիքներով, սննդարարությամբ, պարունակում է 10--20 Խուտնունի 54,2 կերամիավոր։ Ըստ մարսելիության ժիտնյակը կարող է Հավառարվել մարգագետնայինլավ խոտին: Բերքատվությունըմիջին Հաշվով կազմում է 10 գ/հա,

Լինելով բարձր չորադիմացկուն կերաբույս, ցանքերում լայն

չա-

փով մշակվում է ճարավային չոր տաչոոափաստանային, Պովոլժինի ն փաստանային ՂազախստանիՀյուսիսային, Արնմտյան Արնելյան Սիբիրի տափաստանայինշրջաններում: են Չոր տափաստանային գոտիներումխոտի լավ բերք ստանում շագանակագույն «ողերում: շագանակագույն ն բաց Անասունները ուտում են Հետո ժիտնյակը Հաճույքով մինչն չասկակալելը, որից

Եկ.

ուտելիությունը խիստ ընկնում էւ

17.

ժիտնելակներ Սանրաձն

1.

նաճասկ չ

պ ատային,

ո

բրա

է՞11Ա

բիրական, նածասկ

կե Ք»ւիբ:

լայ-

անա-

.

սան-

3. յ

Տ.

"

«իլայ-

ժիտնյա-

ժիտնյակը միաճար Սանրաձե բույս է,

խոտի ն սերմի ամենաբարձր բերք տալիս է կյանջի երկրորդ կամ երրորդ տարիներում. Ցանովի տարածություններում խոտի բերքը կարող է Հասնել 20 գհա, Այս դուրս բույսը սկսում է նոսրանալն բուսակացքից ընկնել կյանքի 3-է 5-Շ 4-րդ տարում, լավ խնամքի դեպքում բուսակացքում մնում տարի:

Չորային գոտիներում ժիտնյակը առվույտ-դաշտավլուկազգի խոՀետ միատախառնուրդներում լավագույն բաղադրամաս է: Աոռրվույտի սին եա ստեղծում է լավ ճմաշերտ, կայուն մանրաճատիկ ստրուկտուրա: Բոլոր դաշտավլուկաղգի բաղադրամասերից չորային շրջաններում

ի

բակլազգի-դայտավլուկազգի առաջինտեղերից Մեկը պատկանումէ ժիտնյակին։ ժիտնյակն արդյունավետուԱվելի պակաս չորային շրջաններում թյամբ զգալի չափով զիջում է ժյուս բազմամյա դաշտավլուկազգիներին,

խոտախառնուրդներում

'

ՍՍՀՄ

տափաստանային ե կիսաանապատայինգոտիներում տիպչակնամենալավ արոտային բուլտեբոլոր արն է, լավ ծն ուտում

՝

սակիանասունները, առաջացնում

Սանրաձեժիտնյակիշրջանացված լավագույնսորտերըՀետնյալ6, Բրոդսկի, ներն են՝ կրասնակուտսկի 4, Դոնեցկի' է տարածված, Սանբանման որպես մշակովի բույս ժիտնյակը

Միլերովակի, 2իշմիոսկի ր

է խիտ ճիմ:

Գարնանից տիպչակը տալիս է արագ լավ կձր, ժաղկելուց Հետո չորանում է ու կոշտանում ն ուտելիությունը խիստ ընկնում է: նանն նորից անձրենեձրից Հետո տալիս է վերաք, բաղմաքիվ մեր4արմատային տերեներ ն մինչե

Վայրի ձեով աճում է Արնելյան Սիբիրում, Հեռավոր Արնելքում ն մառամբ Ղաղախստանիարկելլան մարզերում, Սանրաձն ժիտնյակի Համեմատությամբ ավելի չորադիմացկուն ն ցրտադիմացկուն է, բայց արդյունավետությամբզիջում է նրան: Անապատային ժիտնյակրըսանրաձն ժիտնյակի Համեմատությամբ

Աշ-

է ն աղադիմացկուն. Սաճմանափակ է տարածվելի չորադիմացկուն ված, պատածում է Արալա-կասպիական Հարթավայրի, Ստավրապոլի երկրամասի, Վոլոգդայի մարզի ն Ղազախստանիչորկավային Հողերում: կամ ավազային ժիտնյակը վայրի ձկով տարածված Սիբիշական է ԱրնեձլյանՍիբիրի տափաստանային ն կիսաանապատային շրջաններում, Անդրվոլգայում, Ուրալում, ՈՒՍՍՀ ճարավում, Միջին Ասիայում

(ՂազախականՍԱՀ, Ուզբեկական ՍՍՀ

արոտում: Ջմեուսյինարոտավայրի

Համար արժեքավոր Հետն

վումէ

տարիներ):

պածպան-` կանաչ զանգվածը նան

ձմռանը:

լավ վերաճ արածեցնելուց տալիս, Ճիչտ ն չափավոր արաժճ-

Թուրքմճնական ԱՍՀ)։ Աքում է ավազային լավ ավազակավային Հողերում, որպես մշակովի բույս բերք է տալիս մուգ շագանակագույն ն սնաՀչողերում։ Ավելի պաճանջչկոտ է խոնավության եկատմամբ նկ պակաս չորադիմացկուն է, քան մյուս տեսակի ժիտնեյակեերը։ Որպես մշակովի բույս կարելի է տանել ավելի ճյուսիս, քան ժիտնյակի մյուս տեսակները: ԹԸՇԷ."): Տիպչակ կամ ակոսավոր շյուղախոտ (ԻշտէսԸՅՏԱՇՅՒՅ բաղմամյա, խտաքուփ, ցածրադիր դաշտավլուկազգի բույս է, 30--40 սմ բարձրությամբ, վեգետատիվ բազմաթիվ ընձյուղներով ե արմատամերձ տերններով: Տերններընեղ են, երկար, մոխրականաչազույն, կոշտացած (նկ. 18), Տիպչակն ունի կերային լավ արժանիքներ, պարունակում է շատ սննդանյութեր ն աչբի է ընկնում լավ մարսելիությամբ: Բնական կերաճանդակներում տիպչակը տալիս է 2,5--4 ցնա ն

գ/ճա կանաչ զանդվածիբերք: Շատ չորադիմացկուն, ձմեռնադիմացկունէ, Հողի նկատմամբ աՀանջկոտ չէ, ընդունակ է դիմանալու Հողի աղակալմանը, Տափաստահային մյուս խոտաբույսերի մեջ ամենաերկարակյացնէ (տասնյակ

էչ որով-

բույս

արոտադիմացկուն է, Տիպչակը Հետո է

ն

իսկ աիոտավայրերում 10-- 15 խոտի,

օգտագործվել

կարող է

աշուն

ուշ

ցումից

բուսակացքում տիպլակը,

նույնիսկ մյուս խոտաբույսերին

եէ.

18.

Տիպլակ, չլուղախոտ ակոսավոր

գերակշռում է ն միայն շատ ուժեղ արածեցման դեպքում նա սկսում գալ: է բուսակացքից ղուրս Տափաստանայինպայմաններում արոտային բուսակացքում երկարատն օգտագործմանդեպքում տիպչակը կարելի է Համարել դաշտավ-

Հիմնական բաղադրամասերից մեկը: լուկազգի '

Տփիկխոտ կնյունյան (/Բիուստ )սոշօստ Բլտոհ կամ քտոէհ)չԼՕՏէՅԸհՖՏ|սոՇշԸ2(ԲՏ«հ.) ԽճսՏէլ/.բազմամյա, ցանցառաթուվի,50--

ի

ն

սմ

ն տերններով տերենե մ բարձրության, բազմաթիվ երկար մերձարմատային

ընձյուղներով բույս չէ(նկ. Անասուններըլավ

են

18):

ուտում

մինչն Հասկակալումը, միաժամանակ

աչքի է ընկնում սննդարարությամբ:Ավելի տանում

է

ն

ուշ

փուլերում

վատ է ուտվում: ցոր ղանգվածիմիչին բերքը

արագ

15--Չ0

կոշ-

ց/հաէ,

շատ չորադիմացկուն կնյունյան տփիկխոտը է չոր է. տարածված (այն աղադիմացկուն ն

տա-

Փետբշախոտ (Տէլքոճ).

ե աղավփվաստտաններում կիսատնապատներում, ն թույլ աղակալված Հողերում։ Այս չըրկալված Հեռանկարային ջաննեերում մշակման ճամար է։ մեկն բույսերից ՌԱՖՍՀ սաՀմաններում կնյունյան տփիկխոտը

ամենիը

շատ

տարածված է

րոֆիտբույս

Անդբկովկասում,

Սիբիրի Հարավային մաԱրնելյան սերում: Տիպիկ արուռալին բույս է, արածեցնելուց Հետո լավ վերաճ է տալիս, երկարակյաց է, դիմանում է տրորմանը: Մինչն Հասկակալումըն առաջացնումէ շատ սննդարար կանաչ զանգված ե արածեցնելուց Հետո արազ վերաճում է,

շատ

ածլուկ: տալով կերային բարձրւրժանիքներով

մը)։

Հողային անբարենպաստ Ընդունակ է աճելու ն արագ առաջացնումէ կայուն, պայմաններում երկարակյաց ճիմ. Դրա ճամար կնյունյան շատ տփիկխոտըՀամարվում է շատ արժեքավորարո-

ՏՔիկխոտ

կելունյան

լազգի

ն

րախոտը,

կամ

ԼօՏՏոքճոշ բույս

է 30--50

է (ՏԱքճ փետրախոտիկն

7ոռ

ԽՇԿՏԵԼ).

սմ 40--45 բարձրության բազմամյա, ցածրադիր, դաշտավլուկազգի, ե (նկ. 20) բույս է: Տարածված է տափաստանային կիսառանապատային խամերում։ Չորադիմացկունն աղադիմացգոտիներում,գլխավորապես

Քաքո.), խտաթուփ բարձրությամբ: Տա-

6է սմ

20.

Տփիկխոտ

ճյուղավորված

րածված է անտառատափաստանային, փաստանային ն կիսաանապատային գոտիներում. լավ է ուտվում մինչն ճասկաէ բարձր կալումը, այդ ժամանակ ունենում սննդարարություն, խակ ժաղկման փուլից Հետո անասունները գրեթե բոլորովին լեն ուտում: "Խոտի բերքը 5--6 ց/հա է, արոտային 10--15 կանաչինը՝ գ/նա,

Աբվանտակմատնաձն

(Շջոօմօո

-մ86-

կոճղարմատավոր, ցածրաէտ1օռ ք6րտ.,. արովաղ փուլերում ստացվում է բարձրորակ խոտ սմ չորադիդիր, 15--20. բարձրությամբ, ե արդեն ծաղկման տային կեր, իսկ ավելի ուշ արագ կոշտանում է ե մացկուն ձմնոնադիմացկուն բույս է, են ուտում: Միջին բերքատվությունը սկզբում անասունները նրան վատ րածված է անապատային ն կիսաանապաէ ծառայել 6--4 գ/հա չոր զանգված է. Աղակալված Հողերում կարող տային գոտիներում (էկ. 21): ցանովի խոտճարքներիՀամար որպես արժեքավոր բաղադրամաս: կուն է, Աճման

Նկ. ՝

տա-

ջություններում, ուժեղ ճմակալված Հողերում լավ ապրում է միայն կնյունյան տփիկխոտը։ առահրկար (մինչն 7) տարիների ընթացքում Սորտերն են՝ Բոջացնում է բարձր բուսակացք: 12Ո065սու

վաղ փուլերում (մինչն ՀասկակալուձինՓետրախոտերըլավ են ուտում

ոլխարները ն խոշոր եղջյուրավոր ւլնասունները ն վատ՝ուղտերը,Փետրախոտերը Հիմնականում արոտային բույսեր են. կերային տեսակետից ե տիպիկությամբ փետրախոտերիցլավագույնը Լեսսինդի փետ-

դաշտավլուկազգիխոտաբույսերիցթե-

դոլսկի,Շորտանդինսկի։ Տփիկխոտ ճյուղավորված(Ո6աղօաթյմատ

է,

կազմում

ըը,

լանձորակների ն Հեղեղատների տային բույս ամար" ջերի լվացված Հողերի ճմապատման մարզ) կլնտսկուփորձաճենակետի(Վոլգոգրադի մեծ թվով ուսումնասիրված բակտվյալներով

19.

են,

տափաստանային չրջանէ բուսական ծածկոցի աճում է Ղազախական ճիմքը։ Սովորաբար ՍՍՀ տափաստանների, Բաշկիրիայի, Արեմըտյան Սիբիրի, Պովոլժինի ն մի ջանի այլ տեղերի խոպան ճողերում ն ճին խամերում։ Փետրախոտիսննդարարությունը բարձր է: կոշտ ցողունների ն տերնների պատճառով վատ է ուտվում: ավ է ուտվումմիայն

ներում

Արնեմտյանն

եկ.

ՍՍՀՄ-ում

կա 57 բարակ, տեսակ, ձողունները անճարթ տերնները հեղ նշտարաձե, կոշտ հն, կենտրոնացած թփի Հիմքում. Փետրախոտըքսե-

:

ն

տա-

ւ

եկ.

2).

Արբվանտակ

4--88

կերայինլավ արժեքավորբույս

է,

կենդանիներըլավ

բոլոր

հն, Հատկապեսոչխարները:

ուտում

(ՃուՏէլճճ).ավազային անապատներիբույսեր Սելիններ

Ճանդիպում խոշոր խոտաբույչ սերի թվին, տալիս են մեծ քանակությամբ կանաչ զանդված, օդտաղզործվումեն խուտիՀամար, բայց տալիս են կոշտ կեր: Տարբերում են երկու տեսակ սելին. սելին մեծ (Պ. ՁՀՅՇԼոլ, շէ Քսքր. Թօտիճմխ) ն սհչին փոքր (Տ. քօոոճէԶ Ղոլո,: Մեծ սելինը բազմամյա, խոշոր բույս է, մինչն 1 մ բարձրությամբ: Աճում է շարժուն ավազաթմբերի վրա, նոսրացածֆթփերով. կերային զանգվածը կոշտ է, այդ պատճառով էլ կանաչ զանգվածը չատ վատ են ուղտերը, ձիերը, է ուտվում: Զոր վիճակում ուտում ոչխարները: է 10 գ/հա: Մեժ սելինը շարժվող ավաղուտներն կերի բերքը Հասնում Հիմնականբույսերից մեկն է: ամրացնող են

նան

ենյ

կիսատեապատներում, պատկանում են

սմ բարձրուցառաքուի,35-40 է բույս թյամբ (նկ. 22): Աճում է

կիսաշարժուն ավազուտներում: Տեբններբ ն ցողունները բավականաչափ կոշտ են, բայց նրա կերարժեքը բարձր է, քան մեժ սելինինը:

Ի մ

/

հղանակներին Հետո, սառնամանիքանձրններից ների ժամանակ ոչխարներըլավ են Աշնանը

խոնավ

Ֆարածվածէ կարակումի կզլկումի անապատներում:նրա

ուտում: նե

խոտի

բոլոր

տեսակ անասունները

նհն ուտում. Խոտի բերքը չավ է մի քանի կիլոգրամից «անում 8--10 մինչն վ/հա:

եկ.

22.

(204 սոխուկավոր Դաշտավլուկ

Սելին փոր

ԵսլԵօտ2

քածրաԼ.). բազմամյա, սմ

բարձրությամբ տարածվածֆէ կիսատնաբույս անապատայինգոտիներում ե լեռնային շրջաններում: Սներնպատային, Բերքը մեծ չէ՝ դարարությունը բարձի է, անասուններըլավ են ուտում: է 2--4 զ/ճա չոր զանգված: Հիմնականումբազմանում ճուրանից թափդիր,

10--15

է,

վող սոխուկներով:

Տփիկխոտճսկա, վաշսակավազային(Բ1ուտ քլքՅոէշստ ՆՄՀիլԼ.).

՝

՛

.

սմ բարձրությամբ, դաշտավիուբազմամյա, կոճղարմատավոր, 100--120 կազգի բույս է (նկ. 23): Տարածված է տափաստանային հ կիսաանախնչպես ն: անապատային գոտու Հյուսիսում, դոտիներում, ապյատային դլխավորապես ավազներում։ խոտի կերարժեքը բարձր չէ, որովճնտն նրա տերեները ն ցողունները կոշտ են։ Արոտավայրերումմինչն Հասկաուտում են տերնները, իսկ ավելի կալումն անասուններն ուշ՝ Հիմնականում 4--5 ճասկերը։ Խոտի բերքը 10--15 զյհա. արսերմինը՝ ց/հա, մատները մինչն 1 մ թափանցում են Հողի մեջ: Բակլազգիներ: Քակլազգիներիըն-.

Լ1Ռ46 յ. տանիքը(ԲՅՃԵՅՇ6Յ6

բու-

սական ընտանիքներից ամենալայն

նրա տարածվածներիք մեկն է, նն ավելի քան 12 «ամեջ մտնում զար տեսակ, որոնքից մոտավորաեն պես 1850 տեսակներն աճում ՍՍՀՄ տարածքում:

ՔԲակլազգի խոտաբույսերի մեծ մասը բազմամյաներ են: Դրանց են բողբոջնեցողուններն աճում

արտաքին տեսքով տարբեր Մի քանիսի ցողունները կանգուն են (կորնգան, կարմիր երեքդետնուկ ն այլն ), մյուսներինը՝ բից,

են.

(սպիտակ երեքնուկ), հրբորդներինը՝կառչող են, օրինակ Բակցողունները: Վիկի,տափոլոռի

նատարած

տարբերություն դաշտավլուկազգի-

ների, րը

աճում

է

գագաթով:Տերենե-

«երթադիր են,

բարդ,

տերնա-

կիցներով, ԾՍաղկաբույը՝ գլխիկ, ողկույզ, ւպտուղը՝ միասերմ կամ բաղմասերմ, մեծությամբ նե ձնով տարբեր: Բակլազգի խոտաբույսերի

ար-

մատային Համակարգը առանցքային է. Մի քանիսի գլխավոր արմատը թափանցում է Հողի մեջ մի քանի մետր (դեղին առվույտ, եղչեչ րավոր եղջերառվույտն այլն), կող-

նկ.

23.

Տփիկիոտ ճակա

քային արմատներընույնպես թափանցում են բավականին խորը, որը նրանցչորադիմացկուն է դարձնում, ճատկապես չոր տափաստանային

գոտիներում: Մյուսբակլազգի. խոտաբույսերի, կիսաանապատային մկնաոլոռի, արմատային Ճատափոլոռի, մարգագետնային օրինավկ՝ ն

մակարգը ճողի մեջ թափանցում է

ոչ

խորը:

ե բակլազգիները բուսակացքում արոտավայրերի Խոտճարքների ունեն, զիջում են միայն դաշտավլուկազգինետնսակարարկշիռ զգալի ն գոտու բնական խոտճարքներում արոտավայրերում բին, Անտառային

կազմում բակլազգիները

են

ամբողջ

բուսակացքի

զանգվածի10--20

Փ-ը:

Բակլազգիներ քիչ կան տափաստանային,կիսաանապատայինն լեռերբեմն նային շրջանների խոտճարքներում ն արոտավայրերում, բայց ն են մարգազետիններում ողողվող խամերում: դրանք շատ Բակլազգի խոտաբույսերի մեջ շատերն ունեն բարձր կերարժեք ն լավ (92 0 կերային տեսակետիցլավ ն բավարարեն), ուտելիություն «կ, երբեմն, խոտի մեջ մարսելի սպիտակուցները կազմում են 5--6

ծաղկելուցառաջ,Հասնում Հատկապես

են

ծ .-ի'

բույսերի Բակլազգի մասի

մոտ

լավ ծաղկման փուլի

Շատ նականությամբ:

Հաճախ բակ-

ն նույնիսկ աշնանը սերմակա(ձրեքնուկ,վիկ ն այլն): Բայցժաղկելուց ն են են Հետո կոշտանում ուտվում լավ, քան բակլազգիներըջիչ լելուց նույն փուլերում դաշտավլուկազգիները: Անասուններին բակլազգիներով կերակրման ժամանակամիջոցը կերակրումը, մեկ ն կես անգամ ավելի է, քան դաշտավլուկազգիներով որը Հատկապես անձրաժեշտ է արոտային օգտագործման ժամանակ: խոշոր եղջյուրավոր անասուննեԲակլազգիներին լավ են ուտում ն ձիերը, վատ՝ ոչխարները, այծերը ն ուղտերը: Սակայնխոշոր եղրը ջյուրավոր անասուններին նե ոչխարներին երեքնուկի, առվույտի ն իշաովուլտի կանաչ զանգվածով կերակրելիս ճաճախ փորուռուցք (տիմպանի) է առաջանում: Այդ Հիվանդությունից խուսափելու Համար խորՀուրդ է տրվում կիրառել Հետելյալ նախազգուշականմիչջոցառումները՝ բակլազգիներով ճարուստ տարածքում սոված անասուններին չի կարելի `

Հեռչո),ինչպես

ն

խոնավ

անձրնից կամ ցողից Հետո, խոտածաժկում

անչրաժեշտ է օրվա ընթացքում մի (՞րինակ առվուլտախառնուրդում) տանի անգամ իրար Հաջորդել դաշտավլուկազգի վամ տարախոտային բուսականությամբՃարուստ տարածջներիճետ:

շատափոլոռները,վիկերը:Դրանցից ջերառվույտը, իշառվույտները,

կիսաանապատմշակության մեջ: Տափաստանների, են ավելի պակաս աճում ների անապատներիչորային պայմաններում արժեք ունեցող բակլազգի բույսեր՝մատուտակ, գազեր, ուղոակիուշչ են գլխավորապես ուղտերը ն ոչխարները: որոնք Ճաճույքով ուտում Երեքնուկ (1ուօ1սո).ունի ավելի քան 200 տեսակ, ՍՍՀՄ բածքում՝ Հիմնականում վայրի ձնով (մոտավորապես70): կերի տեսակետից սաճշմանափակ է ուսումնասիրվել: Բազմամյա երեքնուկներից որպես կեր ավելի արժեքավոր են կարմիր, վարդագույնն սպիտակ էրեջնուկները: տերը մտցված

են

ն

տա-

ԵՐԵ

քնուկկարմիր

կամ

(1:. քՈ2էճոտճԼ.). մաբգագետնային

բազ-

ցողունի բարձրությամբ: Գլխամամյա, բակլազգի է, որի տերնածոցերից ծաղկման մուտերքին վոր ցողունը Հաստացած բույս

է, 50--100

սմ

են գալիս կոչվում որոնք նույնպես ճյուղեր, Հանդես

էն

ցողուններ:

զիջումդաշտավլուկազգիներին: Տերններըբարդ են երեք տերնիկներով: Ծաղիկները կարմրամանուշաչ դրանց է խաչաձն ուտելիությունը բացատրվում գնդաձնգլխիկ է, Փոշուտվում կագույնեն: Ծաղկաբույլը

բակլազգիները չեն պարունակությամբ մեծ

կերամիավորների

ավելի արժեքավորեն զանուզան Բակլազգիկերային խոտաբույսերից տեսակի երեքնուկները, առվույտները, կորնգանները, եղջյուրավոր եղ-

(նկ. 24):

է Հողի թափանցում

մեջ երեքխորությամբ: նուկի խոտը իր կերային որակով զիջում է միայն առվույտին, այն պարունակում է միջին «Հաշվով 10,140 պրոտեին (վաղ Հնձած խոկերի տը՝ մինչեՆ 1649), 40-50 միավոր ն սպիտակուցներիքանակով 15 անգամ գերազանցում է Բոլոր տեդաշտավլուկազգիներին: սակի անասունները շատլավ են ուտում. ածլուկը Հնձելուց Հետո կարելի է օգտագործել որպես արոարմատը 100--150

սմ

կարմիր երեքնուկը

մեծ

տարա-

գետնային, այնպես էլ որպես դաշԽոտի բերքը տային կուլտուրա. Հասնում

է 40--60

ց/հա, Մաքուր

'

նրձքնուկ կարմիր, կամ մարղագետնային

Նկ..24.

ն պատաս պաճանչկոտ է, լավ է տանում բարձր ջերմաստիճանները վատ՝ ձմեոռումը: երկճար երեքնուկի խոտը անասունները լավ են ուտում, քան հրեքնուկինը, որովճետն նա նուրբ է: է գլխավորապես ըկչար` երեքնուկը մշակվում

|

(օգտագործման առաչին տարի): երեքնուկի սովորաբար օգտագործվում է երկու տարի (չՀայված ցանքի տարին), որից Հետո սկսում է

նոսրանալ: կարմիր երեքնուկի տարածված |

Միաշար

Հիմնականում ոլսնաճողային

գոտում, անտառատափաստանային գոտու

շատ

Օմսկի շրջաններում,

յուս

նովոսիբիրսկիմարզերում: Բուսածածկիկազմակերպմանգործում մեծ

ղեր է կատարում Հատկապես անտառային, անտառատափաստանային գոտիների մարգագետիններում, ինչպես ն լեռնային շրջաններում, որէ գլխավորապես ցածրադիր խոնավ տեղերում: տեղ աճում 10--20 մ, խմբակցություններում երբեմե կազմում է բուսածածկի Աճում է բազմազան ճողերում. կավային ն կավավազային բերրի Հողերում աճում 4 լավ, աղակալած ն թթու Հողերում՝ վատ: խոնավասեր

Բուսական

բույս

է:

կարմիր երեքնուկը Հողի

"խոնավության անբավարարության

ն տալիս է ոչ բարձր բերք, սակայն չի դիդեպքում թույլ է աճում մանում ավելորդ խոնավությանը, վատ է աճում ն Հաճախ ոչնչանում չէ ցածրագիր, ճատկապեսգերխոնավՃողերում: Ֆերմության նկատմամբ պաճանչջկոտչէ, լավ է աճում նույնիսկ

,

վարսկի երկրամասում:

նում

Հար էրեքնուկը աճում ն

ն երկչան զարգանում ն է դանդաղ, երկչա քան Միաճար երեքնուկը նրա վեգետացիայի շրջանը սովորաբար երկար է, լավ է ձմեռում, բըչ մաքուր ն խառր ցանքերում դիմանում է մինչն երեք տարի: երկչար երեքնուկի ավելի տերնակալված է, վաղ է ծազկում ն տարվա ընթացքում տալիս է երկու Հար. խոնավության նկատմամբ աճում

՛

ւ

|

`

Մուրմանսկի կրասնոուֆիմսկի528, կրւսս-

`

.

Սիվորիցկի 416,իսկ տեղական սորտերից՝ Բիյսկի, Հ ո րիումի բմսկի, Սրձդնեռուսկի, Ցարոսլավսկի' իշչեսկի, կո

ծրկճար անլեկցիոն սորտերից ամենաշատ ունեն՝ Բետարածում լոցերկովակի 3306, Վեսհլոպոդոլյանսկի 391, իսկ տեղականներից՝

Գ

արին Դոգուալի, շակվոմ՝ Ծերուկ կամ վաբդագույ

Ջերնիգովսկի սորտերը: նոսովսկի, Արտա են սորտերը: տեղական

ն

,

իո

ար

վե

Համեմատությամբ,

|

ինչպես միաճար, այն-

շրջանացված միաճար սորտերից անձչրաժեշտ կարմիր երեքնուկի 150, Կազանսկի 1,

է նշել

շվեդական(1. հեստ

`

են

«յես էլ ծրկճար երեքնուկներ:

Ճյուսիսային շրջաններում: կարմիր երեքնուկը ճաճախ օգտագործում են խոտճարքա-արոտակազմում: Լավագույն յին, ինչպես ն արոտային խոտախառնուրդների բաղադրամասերից մեկն է, օրինակ մարգագետնային սիզախոտի կամ մարգագետնային շյուղախոտի ճետ. երեքնուկացանությունը տարածված է ՍՍՀՄ գրեթե կես մասի շրջաններում ն մարզերում: տարածքի Մշակովի կարմիր երեքնուկը բաժանվում է՝ միաճար, կամ ուշաՃաս ն երկճար, կամ վաղաճաս ձների: Միաճար երեքնուկը, երկչարի ավելի բարձր է, լավ թփակալվում է, ցողունը ունի երկար միջչանդգուցայինտարածու-` է ծաղկում, ամառվա ընթացքում տալիս է` օր ուշ թյուններ, 10-15 մեկ Հար, ավելի ոերքատու է, Միաճար երեքնուկի մշակվում է կենտրոնական ն Հյուսիային ոչ գուրու ճյուսիս-արնելյանն Ճյուսիսսեաճողային շրջաններում, ն արեմտյան մարզերում, 0մսկի նովոսիբիրսկի մարզերում, կրասնո-

անտառատափ

հ Ուկրաինայի անտառուտներում իսկ Մերձբալթիկալյում,

աաա երեջնուկացան չրջաններում մշակվում

ե

Լ.).

«ՅԵ `

Ն

ար-

չը

«28՝

նման ի տաքինից ՔԻ՛ՐՑ է կարմ արմիր երեքն ուկին, սմ 40--100 բայց .ունի Ճասնող ավելի բաբարձրության ցողուններ: Ծաղկաբույ-

՝

-

Ն

Ծար ոնոմ ավԻ : ոո բ որգաաագիկարմիր երե բուկին 35), ով. Վ. Ի ` եքնուկը : ոթ դանա «աԷ գործվում ա,ոտի է եչ Ընկնում կերային: հանի ԽՐ մո երմ քան

ն

դա

օգտա-

լ

է

խուն

ճամար:

արձը

.

,

բայց

ոյ" րի

Լլա

ա

ունի դառնաճամուանասուններն ընտե-

զա արդագույն ։

տային լավ

բույս

երեքնուկն է:

արո-

Ցանովի արո-

տավայրի խոտախառնուրդներում վարդագույն երեքնուկը

մեժ

դեր է

խաղումմիայնօգտագործման առաջին տարիներին.

Արոտային

օգտագործման ժամանակ

բուսա-

ծածկում պաճպանվում է երկար ժամանակ, քան կարմիր երեքնուկը:

եկ. ի

25.

ծրեքնուկվարդացույն, կամ շվնդական

երեքնուկը անԱյլ խոտաբույսերի խառնուրդներում վարդազույն են անասունները: նրա կանաչ վնաս է ն լավ ուտում զանգվածը

սննդարար է, սակայն բերքատվությամբ զիջում է կարմիր նրեքնուկին:ներդրվածէ մշակության մեյ. Սովորաբար ցանվում է ցածրադիր վայրերում, որտեզ կարմիր երեքնուկը վատ է աճում, կարմիր երեքնուկի նոսիացման դեքում, վարդագույն երեքնուկը, դաշտավլուկազգի խուաբույսերի «ճետ որպես բաղադրամաս մտցված է խուտախառնուրդում:Բարձրբերք տալիս 3 կյանքի երկրորդ տարում, Վարդագույներեքնուկը լավ է տանում Հողի գերխոնավությունը: Հաջող է աճում նան գերխոնավ Հողերում ստորգետնյաջիերի ոչ խորը գտնվելու դեպքում: Դիմանում է գարնանային ողողվանը՝ 10--15 օր է ջերմության նկատմամբ ն բավ է ձմեռնողությամբ:Քիչ պաճանջչկոտ ռում, քան կարմիր երեքնուկը, որի շնորճիվտարվել է ՀեռավորՀյուսիս: բարձր

անտառային ե անտադռատափաստանային գոտիների բնական- կերաճանդակներում: Մշակվում է ոլսնաճողային գռտում, Ուկրաինայում, Հեռավոր

Չորության զգայուն նկատմամբ

է:

աճում ձիմնականում

է

Արեելքում, "Հյուսիսային շրջաննեբուժ:

կարող է աճել տարբեր Հողերում'՝ ճաշիճներում, ծանը կավան թթու Հողէրում, պին,գորչ սառր բայց չի սիրում Թեթն լոր Հողեր, Այս բումի Համար լավ են Համարվում խոնավ, Հումուսով Հարուստ, կավավազային, կավային Հողերը, ինչպես ն տորֆաՀողերը: սոկա Երեքնուկ սպիտակ ղացող (1. Լճբօոտ. Լ.). ցածրաճ

(15--50 սմ) բույս ղավորվող,

սողացող

է, նրկար, ճյու-

ցողուններով:

բարձր Տերնակալվածությունը

Ժաղկաբույլր կամ

գլխիկ է,

Պտուսպիտակավարդագույն

բազմասերմ ունդ է, սերմերը մանր են, դեղին Արմատը խիստ

ղը ւ

Նկ.

է,

սպիտակ

է ճյուղավորված (նկ.26), 26.

Շբնքնուկ սպիտակ կամ

Սպիտակերեքնուկը խոտճեձի ճամար ռլակաս արդյունավետէ, քան է կարմիրը, ամառվա ինթացքում տալիս մեկ Հար Խոտի բերքը 15-30 ց/հա է: Որպես արոտային բույս զբազեցնում է առաջին տեղերից մեկը: վավ է դիմանում կոխումանը, ցածր ն ճաճախ արածեցվող արոտավայրերում աճում է մեծ քանակությամբ: Արաժեցումիցճետո արագ վերաճ է տալիս, արոտային անզոնի սկզբում առաջացնում է նուրբ, մեծ քանակությամբ տերններով կանաչ զանդվաժ, օժտված է բարձր սնընե-

դարարությամբ:

բակլազգի

Սպիտակերեքնուկը միակ բույսն է, որը ճիշտ պարարն տացման ինտենսիվ արաժեցման ոնժիմի պայմաններում դիմանում չէ հրկարամյա մշակովի բույսերի արոտավայրերի բուսածածկում

(ավելի քան 10 տարի)" Ամառվաընթացքում արածեցվում է 3--Ֆ անգամ: Արոտայինկանաչ զանգվածի բերքը 60--100 ց/հա, Մոցվաժ է մշակության մեջ, Սպիտակ երեքնուկը տարածվածէ անտառային ն անտառատափաստանայինգոտիներում, լեռնային շիջաններում, ինչպես ն տափաս-

տանային գոռում: Լավ Վ դիժանում դաժան ձմուսնը: կարմիր հրեքնուկի «ամեմատությամբ ավելի չորադիմացկուն է: Աճում է բազմատիպ Հողերում, նրա ճամար լավագույնը Համարվում է կավավազային ն կավային բայց ճողերը: Դիմանումէ հրկարատե ողողմանը, սակայն ճաճճային Հողերում կարոզ է աճել միայներանց չորացնելուց 4ետու Այլ տեսակի երեքնուկներից անճրաժեշտ է նշել

ալները:

Հետե-

բազմամյա

Երեքնուկմիջին (7.

ղաձիգ կանգուկ է,

թույլ

ումա

Լ.).

ունի նեղ տերեներ, թուփը

ճյուղավորվող,

սմ

30--40

բարձրությամբ:

Ծաղկաբույլըվառ մանուշակա-կարմրավուն գլխին է, Վայրի ձնով Հանդիպում է ճաճախանտառի եղրերին

«ին մարգագետիններում:

ուղ-

ն

անտառա-

է ամբողջ ՍՍՀՄ-ում,Ճիմնականում Տարածված

անտառային գոլեռնային շրջաններում: կարմիր ն սպիտակ երեքնուկներիՃան մեմատությամբ ավելի չորադիմացկուն է, սակայն բերքատվությամբ է, վորարժանիքննրովցածր երեքնուկնման (1. ոռելքսստ Ի 8.) առաջացնում է լայն, լավ տներնակալված թուփ, անրնները շատ խոշոր են, Սաղկաբույլի գլխիկ է, բաց վարդագույն ծաղիկներով: Վայրի ձնով Հանդիպում է միայն կովկասի լեռներում, որտեղի խոտճարքներում նե արոտավայրերում բուսածածկի ճիմնական բույսն է: երեքնուկներիմեջ ամենաչորադիմացկունըն ցրբտադիմացկուննէւ տում

ն

.

'

Տալիսէ լավ բերք ն բույս

է,

սննդարար կեր: բարձր

է, Հնձելուց Արոտադիմաքկուն

վերաճ է տալիս, լավ

ուտում

են

ն

արոտային Արժեքավոր

արածեցնելուց Հետո

արագ

տեսակի անասունները:

բոլոր

բազԱռվույտ կապույտ կամ ցանովի(8Ղ641Ը8քօտՅէստ Լ.). տերններով, է ճյուղավորվող ցողուններով, եոմասնյա մամյա բույս մանր Պտուղ բազմասերմ ծաղիկներով: կապույտ երանգի տարբեր

ունդ է (նկ. Ո

22): ՝

ժբ

Առվուլտի վերգետնյա ղանդվախիստ զարգացած

է:

Բույսի

տերնակալվածությունըէ ե 45կանաչ 55, զանգվածը են կերային խոտը աչքի ընկնում ճասնում

լավ արժանիքներով:

Առվույտի խոտը միջին Հաշվով պարունակում է 16,380 պրոտեին, իսկ կոկոնակալման շրջանումՃճըն-

մեջ այն մինչի 2045, կերային միավորները մոտ 50 են: Տալիս է մարսելի սպիտակուցնեն րով վիտամիններովՃճարուստ

ձելիսխոտի

արժեքավորկեր: Մշակության

շատ

Յ000

մեջ մտցված է մոտավորապես Խոտի բերջատվուտարի առաջ թյունը շագանակագույն ն աղուտ Հողերում 10--15 գ/ճա, իսկ սնա-

ագրոտեխնիկայի

Հճողերում, ճիշտ

պայմաններում, ւ

Հասնում

է

Հողզերում՝150--

գյճա, ջրովի գ/հա, Առվույտի ամենաբարձր

բերք ստացվում է կյանքի ձրկրորդ ն

երրորդ

Անտառատարիներին:

տափաստանային շրջաններում են տալի» 3--6, 4-4

նրանք լավ բերք Նվ. 27. Առվույտ կապույա կամ ցանվե

կլիմայական

ն

տափաստաններում

տարիների ընթացքում: Բարենպաստ Հողային պայմաններում կապույտ առվուլտի երկակարող է Հասնել25 տարվա

բակեցությունը

իսկ

կապույտ առվուլտը սովորաբար տալիս է

Ճար չորային պայմինչն 5--շ ճար: երկու, ջրովի ճողերում՝ Ճաղզվադեպ 2--

մեկ, մաններում՝ ՍՍՀՄ-ումլայնորեն տարածված է մշակության մեջ, բազմամյա

ե խուաբույսերի ցանքատարաժություններում, մաքուր ցանքերում խոտախառնուրդներումմինչն 20 գ: երբեմն Վայրիձնով լինում է Կիրդիզական ՍՍՀ-ում ն կովկասում, էլ անտսառատավփաստանային շիջաններում:Խիստ աճելով, ճղոր ւսին այդ մատային Համակարգը կարող է քավփանցելճողի մեջ 8-..10մ է էլ չորությանը: պատճառով լավ դիմանում կապույտառվույտը մեծ քանակությամբ ջուր է օղտագործում ե ոռոզման նկատմամբ շատ զգայուն է: Աչքի է ընկնում ցրտադիմացկունությամբ ն սառնամանիքադիմացկունությամբ, որը «Ճնարավորություն է տալիս այն մշակել Հյուսիսային շրջաններում:

ձողի նկատմամբբավականինպաճանջկոտէ: նրա ճամար լավ ճողերը, Համարվում սնաճողերը, կավավազային ն ավազակավային ն ճաճճացող Հողերը կայն թթու, ինչպես ունեցող ճատվություն

են

սա-

առվույ-

տի ճամար պիտանիչեն:

են ցանովի առվույտի կայնորեն տարածված խոմասնակցության

տախառնուրդները:

առվույտը կապույտ

մշակվում է բավականաչափ խոնավություն ունեցող շրջաններում չրովի ճողերում, սիզախոտի, մարդադետնային ջյուղլախոտի, Ճավաքված ոզնախոտի, բազմաճարն բոասրձիռոսյգրասների Ճետ խառը ցանքերում: Չորային ն կիսաչորային տափաստաժիտնյակի ն անքիստ թորնուկի Հետ խառը, Հան տափաստանայինգոտիներում`բարբավի անտառատափաստանային ձրի ոայգրասի, Միբիրում՝ սիբիրական էլիմուսի, Միջին Ասիայում ն Անդրկովկասումչրովի պայմաններում`ողնախոտի ն բազմաճար ռալդբասի Ճետ: ն

նային. շրջաններում"

ժամանակ կապույտ առվուլտն Արոտային օգտագործման բերքատվության, արագ վերաճի ն կերային արժեքի տեսակետից յս",

տախառնուրդում լավազույն

մեկն է, բաղադրամասերից

Այժմ շրջանացվափ է կապույտ առվույտի տեղական ն սելեկցիոն սորտ: Դրանք մշակվում են պզլխավորապես 4ՀանրաՄիջինասիական պետություններում ն Անդրկովկասում: Ամենից շատ տարածվածեն տեղական. Խիվինսկ.յա, Սամարկանդսկայա, Ֆերգանսկայա, Քալույսկայա, Բրոդսկալա սորտերը, որոնք աչքի են ընկնումբարձր տերնակալվածությամբ, չորաղդղիմացկունությամբ, անձյուն ձմեոներին դիմանալուընդունակությամբ:

:

|

ւ

ն ձմնոնադիմացկուն սելեկցիոն սորտերից ՉՋորադիմացկուն

պետթ

115, Ուֆիննշել՝Գրիմ-Ձալկեվիչ, Պոլտավսկայա256, Սրբանհմնայա , Մ, կարակալպակակայա Խերսոնսկայա սորտերը: սկայա Առվույտդեղին կամ մանզաղաձն (ՈՆ. էոլշճէռ Լ.) բազմաժյա, սմ բարձրությամբ, կապույտ առվուլժլարմատավորբույս է, 50--60 տի ճամեմատությամբ ավելի մանր տերնիկներով, վառ դեղին գույնի ժաղիկներով: Ծաղկաբույլը ողկույզէ, պտուղ մանդգաղաձեունդ (նկ. 28), Դեղին առվուլտն ունի զարդգացած ճղոր արմատային ճամակարգ խիստ արժեքավոր կերաբույս էչ օժտված կերային մեծ արժանիցքներով, լավ է ուռվում ն սնոտիմեջ, է

հկ արոտում: `

Գեղին առվույտի բնրջը բարձր .զանպված: չէ` 170--15 գ/ճա ֆոր Սակայն բաց շագանակագույնճողերում, ջրովի պայմաններում կա100 ցնա խոտի րող է տալ մինչն

բերք:

Դեղին առվույտը

լրիվ

զար-

դացման Հասնում է կյանքի

3--4

տարում: նրա վնրաձբ թույլ է, քան կապույտ առվուրտինը: Ավէլի երկարակյացէ, ճողի նկատմամբ Բիչ Եկ.

28.

Առվույտ դեղին

կամ մանցաղաձն ւ :

ն

՛ լավ բերք է տալիս թե-

ավազային

ն

ավազակավային

առվույտը Հողերում: Դեղին դիմացկուն

է

ն

ցրտա-

չորադիմացկուն:

գարնանայինն աշնանային ցրտաճարությունների:Լայնորեն տարածված է անտառատափաստանային,տափաստանայինն կիսասնապատային գոտիներում, սնաճողերում:Լ մուգ շագանակագույն ավ է

տանում

Հանդիպում Հողծրում,

ան»թառային գոտում ողողատի բարձր ե Համար մասերում,Հարավարենլյան միբիրի չորային չրբջաննեերի. մեժ հնշանակությունունի. մակայլն մշակության մեջ բիչ է օգտազործվում թոտի ն սերմի ցածր բերքատվությանպատճառով:

է

նան

է դիմանում արաժեցմանը,բավականկա-

յուն է պաճպանվում բուսակացքում: Խոտախառնուրդննրում նրա Համար լավ բաղադրամաս են ճՃամարվում ե ժիտնյակը անկոճղարմատա-Հ վոր սեղը, իսկ արոտային խուտախառնուրդներում՝ մարգագետնային

|

|

դաշտավելը: Դեղինառվույտի շրջանացվածսորտհրից անձրաժելջտ է եշել՝ կուբանսկայան, իսկ դեղնաճիբրիտայիններից՝ կրասնոկուուկայա 4009-ը հ

կինելսկայան:

եղջերավոր(/ԼօՕէստՇՕԼուՇԸսէՅէսՏտԼ.). եղչեբառվույտ

բազմամյա փովող ն վեր բարձրացողցողուններով: Աչքի է բեկհում լավ տերնակալվածությամբ,տերեները կազմում են բերքի ղանզվածի 50 (0. Հզոր արմատայինՀամակարգր քափանցում է շողում մինչն 1,5 մ (եկ. 28) բույս

է, իմքով

լավ տերնակալվածժության, նբրբացողունության ն բարձի սնընդարարության ճետնանքուվեղջերառվույտլ. (պրոտեինպարունակում է մինչե 2008) Համարվում է ամենալավ կերային խոտաբույսձրից են մեբ: խավուտում բոլոր ոդծ. սակի անասունները:ավ արուտաէ: եղջերավոր հղջերլին բույս առվույտբ մտցված է մշակության աթ Աերամն Տալիա է 20-40 ցիա

տի,

ոռ

աղադիմացկուն պաճանջկուռ,

ձ, Աճում

քն

Դեղին առվույտը լավ

-

տու

ԲշրՔ

ճեռանկարալին

յ

Տարածվածչ անտառային գոՓարավային շրջաններում,

ՍՍՀՄ

եվրոպական մասի

ռատափաստանային ն

տանային

անտա-

տափասչ

գոտիներում, հրբեժե

կովկասում, Ղրիմում Գաարիպ ուտ ուրքմենական ՍՍՀ-ի լեռներում: է

եղջերավոր հղջերառվույտը Նկ. 28. Եղչերառվույտ եղընրավոի չորագիմացկուն ն Ջուն է,

ձմեռնադիմաց-

սակայն վատ Լ տանում անձյուն ձմեռները: Հողի նկատմամբքիչ պաճանչկոտ է: կավ է աճում խոնավ կավավազային ն ճաճքճային Ճողերում, բայց ճարմարվում է չոր

ավազային Ճողերում: Աճում Է

նան

մոխրաճողերում:

Բակլազգի դաշտավլուկազգի խոտախառնուրդեերում լավ

բաղա-

ձմեռնադիմացկունությունը պածր դեպքումԼն է, Քիչ ձյունածածկի

դրամառէ, ճատկապեսոչսնաճողային գոտու շրջաններում: կ. Ա. Տիմիրյազնիանվան գյուղատնտեսականսկադեՄոսկվայի

սառնամանիքներին չի դիմանում: Հողի նկատմամբ պաճանջկոտ է քարքարոտ, չէ, լավ աճում կրային կ ավազային Հողերում, բայց ավելի լավ աճում է սնաճողերում,

միայի տվյալներով կարմիր երեքնուկի խոտախառնուրդը եղջերաովույտի ն սիզախոտի ճետ տալիս է ավելի բարձր բերք, քան կարմիր երեքնուկի ն սիզախոտի խառը ցանքերը:

Հնձիցն

`

արածեցնելուց ճետո եղջերառվույտր լավ վերաճ է լիս, 'մնալով մինչն աշուն կանաչ, որը նրան դարձնում է արժեքավոր խոտախառնուրդի ճամար, ճատկապես ոչբաղադրամաս արոտային գոտու շրջաններում: Հարավային շրջաններում (երասօակաճողային նոդարի երկրամաս, Սնեծովյանափերը ն այլն), նա ավելի բերքատու է, քան առվույտը ն կարմիր երեքնուկը, ն խոտախառնուրդում ցանվում է մարգագետնային շյուղախոտի բարձր ռայգրասի ճետ: տա-

Ճճատկապես կալցիումովՃարուստյ

Ճողերում: կորնգանի ճամար պիՃճաշճացած, բարձր տանի չեն ջրերով Ճճողերըբն Քիչ ստորերկրյա են աղակալված ճողերը: պիտանի

ու

բուԴաշտային պայմաններում

Բելոռուսական ՍՍՀ-ում եղջերավոր եղջերառվույտի ցանքատարածությունները զբաղեցնում են 4 Հազար հա:

սածածկում կարող է դիմանալ

տարի

կիրովի մարզի «Ռոսիա» կոլտնտեսությունում 100 հա մտարածուեն 36 գլա խոտիբերք: թյունից յուրաքանչյուր տարի ստանում

եղչերառվույտն արոտային բուցակացքում բարձրացնում է նրա արդյունավետությունը, զգալի չափով լավացնում է կերի որակը Կորնգանվիկատեբնայինկամ ցանովի(Օոօեւշհլտ «1ԸԱՅ10Ո1 ՏԸՇճք.,Օ. Տ8էխԽ2 Լշտ.). բազմամյա խոտաբույս է, կենտ փետրաձն սմ է, տերեներով, մշակության մեջ ցողունի բարձրությունը 70--100 սմ: Ծաղկաբույլը երկար ողկույզ է, վարդավայրի վիճակում՝ 30--50 գույն կամ կարմիր ծաղիկներով, պտուղը միասերմ ունդ է: Ուժեղ մ: զարգացած արմատային Համակարգը խորանում է Հողի մեջ 1-2 (եկ. 30): ն կորնգան ն ն բույս է, Էատ աննդանյութերի որեգանը արժեքավոր կերային ն ն ն տեղե մ պարունակությանգրավում է առաչին տեղերից մե կր, Խ Խոտիմե 8 Ր տեինը մինչն 15 65 է, կերամիավորները ավելի քան 50. կորնգանի ոքի սվրոտեինի մարսելիության տիճանով (78 (0), Հաճույքով ուտվում է անասունների կողմից, իսկ կանաչ կերը տիմպանիտչի առաջացնում:

պես

խոտը ընկնելով

աս-

Հնագույն ժամանակներից մտցված է մշակության մեչ, տալիս է խոտի մինչն 50--100 ց/ճա բերք: Առվույտացան շրջաններում կորնգաեր զբաղեցնում է զգալի տարածություն: Անջրդի «ճողերում բերքատվու-

Ր

է առվույտին, թյամբ գերազանցում օրինավկ՝ Հյուսիսայինկովկաքում,-

անտաղատափաստանայինն տափաստանային շրջաններում: կորնգանն աչքի է ընկնում լավ չորադիմացկունությամբ, բայց

3--5

դգլխավորա-

Ուկրաինայի

տափաստանա-

յին դոտում: Ցանովի կորնգանից ամենից տարածված են Ուկրաինական շատ

ն Ուկրաինսկի սովորական

սոր-

տերը:

ՍՍՀՄ-ում

րաժված

են

գանը

մշակության մեջ նան

տա-

ավազային կորբն-

0. Շ.) ն ան(Օ. ձոտոտոն դբրկովկասյանկորնգանը (Օ. էԼՅՈՏՇՅՈՇՅՏ|Ը2 ՕՍՏՏհ), Լինելով ավե-

՛

-

Մշակվում

է

'

լի

չորադիմացկուն

ն

ձմեռնադի-

մացկուն ավազային կորնդգանը ավելի լայնորեն տռտրածված է

եկ.

30.

կորնգան վիկատերնային կամ ցանովի

Ուկրաինայիտափաստանայինշրրջաններում,

յան

ՍՍՀՄ

Հարավ-արննլ-

կուստանայի ն շրջաններում,

'"րնկն ընկնում

ն մբ, նրկարակեցությամբ,

կարագանդայիմարզերում:

Աչքի է

մ ն մբ, բարձրձ արոտադիմացկունությամբ,

կորնգանի շրջանացված սորտերից քատվությամբ: Ավազային

երբեր

պետք է

2795 (սո1251, Ավազային նշել՝ Ավազային Ուկրաինսկի բարելավված, ն վորականի ավազայինի Հիբրիդ): '

ն

Անդրկովկասյան կորնգան ցանում են ճիմնականում Վրաստաչ Նա գերանում, Ադրբեջանում, ինչպես ն Հյուսիսային կռվկասում:

ղանցում է ավազային ն ցանովի կորնգաններին չորադիմացկունուն բնրքատվությամբ: բյամբ, ցրտադիմացկունությամբ

Շրջանացվածսորտերից պետք նչել՝ Ախալքալակի(Վրաստան), Ազնիխի18, Ազնիխի74 ն նախիջնանի(Ադրբծջան ), Սիսիանի, Թա2 ն լինի (տեղական)(ձայաստան),Ալմա-Աքայի Օրենբուրգիսորտերը: է

շրջաններում Թվարկված

կարհլի է մշակել բոլոր տեսակի կորնգանները, ինչպես մաքուր ցանցնրում, այնպես էլ բակլազգի-դայտավլուկազգի խուտախառնուրդներում:

ճամար խոտախառնուրդում, լավագույն բաղադրամասեր կորնգանի ճամարվում դաշտավլուլազդի խոտաբույսնրից անքիստ ցորնուկը, մարգագնտնային չլուղախոտը ն բարձր ռալգրասը,

են

:

Չորային

`

կիսաչորային չրջաններում կորնգանի ճետ խառը ցաժիտնյակը ն անկոճղարմատավոր սեզը, Արնելյան Սիբիրում՝ սիբիրականէլիմուսը, Միջին Ասիայի նե Անդրկովկասիչրովի պայմաննկ ճավաքված ողնախոտը: կերում:բազմաճար ռայգրասը նում

նե

են

Իշառվույտ (ՂԵԼՈօէսՏ).ունի

երկար, ճյուղավորված, լավ տեբնակալվաժ ցողուններ, ճզոր, խորը գնացող արմատային Համակարգ, է տալիս լորությունը ճեշտ տանել: ժաշվնրան Հնարավորություն որբ տեսակ: վում է իշառվույտի

Վայրի ձնով տարածված է

դրեթե ամբողչ միությունում, նրա առանձին տեսակները մասամբ տարածված են անտառատափասեն տանային գոտում. (սպիտակ իշառվույտ), մյուսները աճում փաստանային գոտու ավելի չորային շրջաններում (դեղին իշառվույո), ներքին Պովոլժիհում(իշաովույտ, Վոլժսկի,կասպիյսկի,ԱրեմտյանՍիբիրում ն Ղազախստանում(իշաովույտ ատամնավոր կամ աղադիմացմեծ

տա-

Ղրիմի): կոմե),Ղրիմում (իշառվույտ

:

հշառվույտըլավ, բարձր սննդարար կերային

խոտաբույս

է,

սա-

կայն անասունները լավեն ուտում նրա հրիտասարդ Հասակում: Սաղկսկզբում նրա ցողունները խիստ»կոշտանում են ն ճնտագայում ղզալիորեն ավելանում է կումարինի պարունակություն, Ճատկապես ման

որն ունի դեղինիշառվույտինը,

սուր

ճոտ

ն

դառը

ճամ.

Այս պատ-

օգտագործում խուտի ՛2ամար: ճառով էլ իշառվույտը ճաղվադեպ օգտագործում բայց Ճճաճախ նն արոտավայրերում, որտեղ անասունները Հաճույքով են ուտում. են

'

հշառվույտի շատ

տացման Համար:

տեսակներ կարելի է մշակել

կանաչ

պարարա

մեծ

Բոլորիշառվույտներիը, որպես տնտեսական նշանակություն

ամենակերային մշակովի բույս, ն հրկամյա՝ ապիտակ դեղին

ունեն

իշաոռվույտները:

իջառվույտ սպիտակ(հ. եստ օտո.). քրկամյա (Հազվադեպ միամյա, երկար ճյուղավորվաժ ցողուններով,0,7--2 մ բարձրուԹյամբ բույս է: Լավ տերնակալվածէ: Տերններըհոմասնյա են, Մազ` կաբույլբ երկար ողկույզ է, սպիտակ ծաղիկներով. Առանցքայինարմատը ճզոր է, քափանցում է ճողի մեջ մինչն 2 մ խորությամբ(նկ. 81) Որպեսկերաբույս սննդարարությամբ ցածր է ներեքնուկիցն ԷԴ. ՞ւ զ վույլտից,սակայնաճման վաղ փու-

աոռ-

ԼԴ

»

լերում տալիս է բարձր սնեդարար կեր. Մտցված 1 մշակության մեջ,

վայրի իշաովույտի բերքատվու10--30 ց/հա է, մշակովի

թյունը

իշառվույտինը՝ 40--60, իշկ բարհՆպաստ պայմաններում` 100 ց/հա

ն

ավելի

Վայրի ձնով տարածված է ամեբայց գլխավորապես՝ անէ տառատափաստանային տափաստանհային դոտիներում: Սպիտակ է ճիմնաիշառվույտը ցանվում կանում Մերձվոլգյանն Արնելյան Սիբիրի չոր տափաստանային չրրնուրեք,

չաններում:

Հողի նկատմամբ քիչ պաճանջ-

կուտ է,

աճում է աղակալված «ողեկ րում, աղուտներում շագա-

մուգ

նակագույնՃողերում:Ջի դիմա-

նում

թրու

ն շատ

խոնավ Ճողերում։ նրա Համար լավ նն Համարվում ն թույլ աղակալված անածողերը

ճողերը: Ջորադիմացկուն ն.աղա-

դիմացկունէ,

կպիտակ իլառվույաը

լավ է օգտագործել արոտի ճամար, չնամած հա տալիս է լավ որակի խոտ"

Է

եկ. 37.

)

՛

(64

Անու

սպիտակ իշաովուլո

է/3

Խոտի Համար Ճնձելիս տերեները ցողուններից շուտ են չորանումն քափվում "են,այսպիսով կորչում է բույսի ամենասննդարարմասը, են: կայն այս դեպքում էլ անասունները լավ ուտում իշաովույտն է վատ, որովճետն ալդ ժաասրուտավայրումառաջին օրերին ուտվում մանակ նա պարունակում է զգալի քանակությամբ կումարին (մինչե 1,5 0) որեբույսին տալիս է դառնաճամություն ն սուր Հոտ: Սակայն արածեցման մի քանի օրից Հետո անասունը ընտելանում է ն լավ սա-

ճատկապես մինչն կոկոնակալումը:

ուտում,

Սպիտակիշառվույտբ կարելի է օգտագործել նան սիլոսացման ն ճեռանկարային է, ճատկականաչ պարարտացմանճամար: Մշակումը պես թույլ աղակալված ճողերում:՝ տափաստանայինն անտառատափաստանային գոտիներում:

Իջշառվույտ դեղին(հ.

օէոշլոճւտ

6տո.). նման է սպիտակ իշաոէ ծաղկի դեղին գույնով:Ունի նույն նշավույտին,բայց տարբերվում նակությունը ինչ որ սպիտակ իշառվույտը. Ավելի չորադիմացկուն է, են գոտու որի ճամար վայրի բուլսերն աճում ավելի տափաստանային

չորային

շրջաններում:

Պարունակումէ

-

կումաիին, ունի շատ սուր ճոտ, արոտավայրնրում անասունները վատ են ուտում, քան սպիտակիշառվույտը: Արժեքավոր դեղաբույս է, շատ

Բնական

(Գ.

Պ/Օ1քլոստՔ01ո.). երկամյա բույս է, Ճճաստացածարմատով: Սպիտակիշաովույտից տարբերվում է իր պսաջղերով, մանի ծաղիկներով, բարձր ձմեռնակաթերթերի. վարդագույն դիմացկունությամբ, աղադիմացկունությամբ, ցածր բերքատվությամբ: Աճումէ Ստորին Պովոլժինում,Հյուսիսային կովկասում: .

(ԼՅէոոստ Տափոլոռ մարգագետնային

րություն

քթոոէճոտւտ Լ.). ի տարբեն արժեքավոր ցանովի խոտաբույս միամյա տափոլոռի,

շատ

բազմամյա

բույս

է:

:

կայնորեն տարածված է բնական խոտճարքներում ե արոտավալբերում: ԱրմատայինՃճամակարգը լավ զարգացած է: Ցողուններըծածկ-

դազաթին բեղիկներ ունեցող մեկ զույգ փետրաձե տերեներով (ոկ. 32): Բարձրբերքատու արժեքավորկերաբույս է: ված

են

Տարածվածէ ՍՍՀՄ միջին շերտերում, Հիմնականում անտառային դոտում, գերադասում է խոնավ տեղերը: Սովորաբարօգտագործվում է խոտի ն արոտի ճամար: Արոտավայրերումուտվում է վատ, քան խոտի մեջ, որովճետնեկանաչ ժամանակդառնաճամ է: Թույլ է, Արոտադիմացկունությունը

բերից

արագ

անձճետանոմ

է:

որի պատճառով արոտավայ-

բա-

ցի «Հանդիպումեն՝ տափոլոոանտառային (Լ. ՏՈԽ6ՏէրՏ Լ.), որը

տարածված է անտառի եզրերին,

թփուտներում

անտառային գոձորակներում, ինչպես նան կովկասյան լեռներում: Տափոլոոռ ե

տու

ճաճնային(Լ. թոլստէոլտ Լ.).

աճում

նույնպես անտառային գոտում խոնավ մարգագետիններում ն ճաչճճային թփուտների մեջ: Անտառային ն ճաճճային տավոլոոները արԱնաժեքավորկերաբույսեր են. են ուտուխ սունները դրանքլավ է

Վիկ "ՐՈ Շ1Յ Լ.).

ՍՍՀՄ-ում

ճանդիպում են վիկի 722 տեսակ, դրանք լինում են բազմամյաներ ե միամյաներ:

Բնական

:

Իշառվույտ վոլգյան

կերաճանդակներում

տափոլոռից մարգագետնային

կերաճանդակներում

բազմամյավիկեր: Դրանք են բազմազան պայՃարմարվել

աճում

են

մանների բուսատեղերին,

Աճում

նկ.

32.

Տափոլոոմարգագնտնային

են

ողողվող մարգագետիններում, չորային կերաճանդակներում, տափաստաններում, անտառներում, լեռների լանջերին ե որպես մոլախոտեր՝

ցանքերում:

.

,

Վիկի գրեթե բոլոր լավ կերաբույսեր են, տալիս են տեսակները սննդարար կեր, սպիտակուցային նյութերի մեծ պարունակությամբ: լավ են ուտում խոտի մեջ ն արոտավայրերում, Անասունները

Վիկ մկնառլոռիկՐԱՔ

Շոն

Լ.).

բարակ, երկար, լավ տերնակալված,կառչող,

ցողուններով:

կոճղարմատավորբույս է, 30--100 սմ բարձրությամբ

`

ԱրմատայինՀամակարգը խորանում է Հողի մեչ մինչն 2--83,5 մ: Տերնեներըզուլգ փետրաձն են, նուրբ տերնիկներով(նկ. 33): Շնորճիվ

լավ տերնակալվածության (բերքում տերնեներըկազժում

մկնաոլոռիկը ունի են

կերային մեծ

ինչպես խոտի մեչ, այնպես էլ

արժեք:

են

այն Անասունները

60--709.)

լավ

արոտավայրերում:

ուտում

:

2.

օդտազործեԱրոտավայրերում

ձն

է բուսակացբից շուտ պատճառով էլ նպաալդ տակաճարմար է նրան օգտադործել խոտի ճամար, կլիմայի նկատմամբ չորադիմացկուն պաճանչկոտ չէ, է (իձմեռնադիմացկուն:

լիս

անչճե-

թափանցում (մինչն 10 մ, (նկ. 34): Սովորականմատուտակը ճիմնականում աճում է տափաստաններում, կիսաանապատներում ն անապատներում: Ավազուոներում, տափաստանալին դգողավորություններում,գետափերին, ճատկապես ողողվող մարդադգնտիններումն գետերի ողողատներում առաչացնում է մաՀողի մեջ խորն

տանում,

Տարածվածէ ՍովետականՄիու-

տառային ողողվող մարգագետինների չափավոր խոնավ ճողերում: Դիմանում է կարճատն ողողն

մանը:

ւ:

կավ է աճում անքիստ ցորնուկի, մարգագետնային սիզախոտի

են

ցառուտներ:

տեղերի կերաճանդակթյան բոլոր ներում, բացառությամբ «եռավոր Է անճյուսիսում:Լայնչուսրածված

ուղղաձիգ կանգուն ցողուններով, կենտ փետրաբարձրությամբ, ն Տերնեները ցողունըկուղլտավուն հեն: Արմատները տերեներով:

21,5 մ

:

-

Սովորական մատուտակը ճանդիպում է նան անտառատափաստա-չ նային շրջաններում`Ղրիմում, Կովկասում ն Արեմտյան Սիբիրում: Շատ

Ը

Կրարածված է Ճճատկապես Ամուդառիային Սիրդարիայի ողողատներում, Թուրքմենական ՍՍՀ, Արեմտյան Ղազախստանին Ադրբեջանի ՍՍՀ

կիսաանապատայինշրջաններում:

Սովորականմատուտակի արոտավայրերում մինչն պտղակալումը վատ ուտում են ուղտերը ն ոչխարները,գրեթն չեն ուտում ձիերը ն խոշոր ունի մեծ նշանաեղջյուրավոր անասունները: Որպես արոտային բույս կություն, քանի որ աշնանաձմեռային արոտավայրերում ուտվում է

միայնսեպտեմբերին:

Սովորականմատուտակըորպես սիլոսային ն խոտճարբայինբույս է 10--40 ունի կերային բարձր արժեք: Խոտի բերքը Հասնում ց/հա ճատկապես վաղ ժամկետում (կոկոնակալում-ծաղկում) Հնձաձծ խոտը լավ են ուտում ուղտերը, մյուս տեսակի անասունները բավարար:

Գազեր բույսերեն, թփուո(ՃՏէոոքուսՏ Լ.,. միամյա ն բազմամյա ՍՍՀՄ-ում ներ, կամ կիսաթփուտներ: Հաշվվում է ավելի քան 850 տե-

Նկ.

33.

Տարածվածեն

գոտիներում, գլաավորապես Միջին Ասիայում Կովկասում: Այս բույսը բնորոշ է անապատներին ն լեռնալանջերին: Գազերի մեջ պատաճում են լավ կերային բույսեր, որոնք ուտում նեն բոլոր տեսակի անասունները, ատկապես այծերը, ուղտեսակ:

Վիկ, մկնոոլոռիկ

բոլոր

ն

մարգագետնային

շյուղախոտի ցանքեխոտախառնուրդներում, ն

րում դիմանում է

5--7

Բը

տարի:

մատ Մատովտակ, ՞բաղցոայ" (616Ֆուհլշ2). բազմամյա խոտա-

կը

է,

ճաստ

Լ.) (Օօ.Ք1ռեոտ

բույս կոճղարմատավոր

են ոչ

մեծ

տեղ:

'

Ուղտափուշսովոբական(Ճ1Շհշք1 քտճւմօճ1շհճքմ ք6տմ.).

բազ-

սմ բարձրությամբ, կոպիտ, քիչ տերեմամյա կիսաթվուտ է, 60--100 վակալված ցողուններով: Տերնեներըմեծ չեն, Հիմքում ունեն փշեր: Արէ ճողի մեջ (եկ. 35): ճղոր է, խորը Թափանցում մատային Համակարգը

Բազմամյա է,

-

վատ են ուտում: Ուսումնասիրվածտեսակների մեկ երրորդից ավելին չի ուտվում. Արոտավայրնրում ն խոտճարքներում գազերը զբաղեցնում

կոճղարմատներով, կա 12 քաղցրաճամ է, ՍՍՀՄ-ում տեսակ: Արժեքավոր է ճամարվում սովորական կամ մերկ մատուտա-

բույս

նոռչխարները:

0,5--

եկ.

34.

Մատուտակ սովորական

աճում Ուղտավփուշն

Ա

Ե

Ստորին Վոլգայի, կովկասի, Միջին Ասիայի կիսասնապատներում,Ճաճախծածճակայական տարածքներ: կելով Միջին Ասիայում կրում է «յանեհ տակ) «ջանտակ» տեղական

ՅԱ

Հժ,ԵՐ

ե

ի

շ

3 ԱԻ

2: 7

լճերի ափերին (շամբի), իսկ դրանցից մի քանիսը՝ նան չորային պայմաններում, անապատներում նե լեռնային շրջաններում: ըստ կերարժեքի դասվումեն միջակ ն վատ կերերի Բոշխազգիները Դրանցից մի քանիսը (գլխավորապեսփոքրերը) ունեն լավ հե շարքը: բավարար կերարժեք:,Զնայած բարձր սննդարարության(պրոտեինը մոտավորապես14,1 ժե), մեծ մասամբ չեն ուտվում կամ վատ են ուտԲոշխաղզգիբույսերի վատ ուտվելը բացատրվում է նրանով, որ ում: քԽրանցցողունները ե տերեները կոպիտ են, խիստ Հագեցած են կայժն

անունները:

/

ՀԱԿ Ց:

ան լ Վ.

ի Ե")ՀԻՆ

ՆԱԼ Աի

Եե: ՀԵ թ ի

Ն

է

Արոտավայրերում ուղտավփուշն են միայն ուղտերը ն այեն ուտում ծերը, տճաճությամբ ուտում ն ոչխարները չեն ձիերը ն խոշոր եղջյուրավոր անասունները: խոտն ուտվում է միայն ճՃ0տոկոսով այն էլ միայն ուղտերը ն ոչխարները:

Ս

`

ուտում

)

քարով:

Բոշխազգիներիմեջ են դասվում ճետնյալ ավելի շատ տարածված ` ցեղերը՝ բոշխերը, շամբիները, կիզխոտերը, կոբրեղիաները: Ամենա:

բույսն ուտվում է լավ Ուղտափուշը բավարար կեէ, ոչ մեֆ կերարժանիքրաբույս ներով:

|

Հ: Նկ.

35.

են,

'

Քոշխեբի ընտանիք (ՇՄքօոշԸՇՅ6). շատ տարածված է ամբողջ երկրագնդում, ավելի քան 3000 տեսակ: ՍՍՀՄ-ում Հաշվվում է 600 տեսակից ավելի: Բոշխծրի ընտա`

Ուղտավփուլսովորական ՈՅ

նիքը

կազմված

է

Հիմնականում

բազմամյա բույսերից, միամյանեՀազվադեպ են, Բոշխերիցողունը նհռանիստ է կամ գլանաձե, ի տարբերություն դաշտավլուկազգիների, «անդուլցներում ճաստացած չե, լցված է միջուկով, սնամեջ չէ' րը

Մաղկաբույլը՝

՛

Տերնները դծաձն են, դասավորված են երեք շարքով: Հասկիկներեն մանը, անբարետէսծաղիկներով: անտառաԲոշխազգիներիտարածված են ամենուրեք, Հատկապես յին գոտում. Աճում են խոնավ, երբեմն ճաշճճացածՀողերում, դետերի

(ՇՅԼ6:.). լալնորեն հոշխեր

տարածվածցեղ է, ճաշվվում է ավելի քան տեսակ Բոշխերըբաժանվում են խոշորացողուններիե մանրացողունների: 5--150 խոշորացողունները (բարձրությունը սմ) աճում են ճաՀիճներում, խոնավ մարդադետիններում, առաջացնելով մաքուր մացառուտներ, տալիս են 25--30 ց/հա չոր զանգված: Մանրացողուն բոշխերն աճում են չորային պայմաններում տափաստաններում ն անապատներում (ավազային բոշխ, անապատային բոշխ ե այլն), ինչպես ն տունդրաՆերում: Ցողունները կարճեն՝ 5--20 սմ, տերնները նեղ են. Ձորղանդ5--10 վածի բերքը ց/հա, կերարժեքը ցածր է, ճատկապես խոնավ, ճաճճացած, թթու Հողերում աճող խոշորացողուններինը։Բոշխերովկերակրվելիսանասունները Հաճախ նիճարում են, իսկ Հորթերը ճիվանդանում են ռախիտով: Խոչորացողուն բոշխերից լավ է ուտվում ջրային բոչխը' անապատների ն լեռնային շրջանների մանրաՏավփաստանների, Ցողուն բոշխերըանասունները լավ են ուտում, այս շրջանում դրանք ունեն բարձր կներարժեք:. Քոշխերի ուտելիությունը տարբեր տեսակի անասունների մոտ են եղջերուտարբեր է: Գարնանըտունդրաներում դրանք լավ ուտում ն խոշոր եղջյուրավոր անասունները, անտառային դոտում՝ խոշոր ները հղջյուրավոր անասունները, տափաստաններում ն անապատներում՝ ձինրը, ոչխարները, այծերը, վատ են ուտում խոշոր եղջյուրավոր անասունները ե ուղտերը: Անճրաժեշտէ նշել, որ նույնիսկ ամենակոշտ բոշխը, մինչն ծաղկելը «նձելիս արժեքավոր է որպես կեր, Հատկապես սիլոսացված ձեվով: Ջնայած վատ ուտելիությանը, բոշխերը առանձին դեպքերում կեզգալի դեր են խաղում: րային

Ուղտափշիմանրացնելը (կտրրտճատկապես խոտալլուրը) ված, բարձրացնում է ուտելիությունը մինչն 800: Աշնանաձմհռային ժամանակաշրջանում, երբ փշերն ու ճյուղերն եղանակի ազդեցությամբ փափկում

ունեն բարձրկերարժանիքներ բոշխերը:

տեսակ,ՍԱՀՄ-ում՝

'

`

բալանսում

Ստորնչորվում.է չաճախ Ճանդի-

մում

տային բոշխ,

է

ավազային բոշխ) բնութագիրը:

խերի Համառոտ

Բոշխբային (

բազմամյա

բույս

ռզսուտ

Շ.

է

երկար

բոշ-

ՄճհԼ.):

կոճղար-

մատներով, բարձր ցողուններով (50--

սմ)

ն

չատ

երկար նուրբ

տերն-

ներով (նկ. 36):

է գլխավորապեստունդրա-

Աճում

ներում ն անտառային գոտում: Մինչն խոտը խոշոր եղծաղկումը Հնձած են ջյուրավոր անասունները լավ ուտում, մյուս տեսակի անասունները

բավարար: Գարնանը արոտավայրերում եղջերուները շատ լավ ուտում, ծն խոտի բերքատվությունը են

ուտում

25--30 զ/հաէ: Բոշխ բարեկազմ (Շ.

Շաոէ.,.ունի թյամբ ցողուն,

50--150

սմ

կոպիտ,

բո6յ5

բարձրուանճարթ

տաՄԱՀՄ-ում տերեներ (նկ. 37) րածված է ամենուրեք, ատկապես Աճում է տեղերում, գերխոնավ ն գդեանտառայինգոտում, ինչպես

տերի ողողատներում, անտառատափաստանայինն տափաստանայինդո-

տիներում: Բարեկազմ. .բոշխն արոտավայրե-

րում վատ ւ

բարձր

բոլոր են

տեսակի անասունները Օժտված չինելով

ուտում,

սննդարարությամբ (մոտավո-

րապես12 կց պրոտեին)խոտը վաղ փուլերում (ծաղկումից ոչ ուշ), ա-

եկ.

37.

Բոշխ բարձկազմ

ն խիստ ընկնում ուտելիությունը դարարությունը

բարձրաճ (չրային բոշխ, բարեկազմ բոշխ) ն ցածրաճ (անապա-

պող

խոշոր եղվաբելիս լավ են ուտում ն ձիերը, անասունները ուրավոր վատ են ուտում ոչխարները, այծերը ն ուղտերը: Բույսի Հասակի Ճետ սնըն-

է, Խոտի բերքը կաղ-

ց/ճա, է հ1. 8.). բազմամյա բույս Բոշխփքված,ավազային(Շ. քհջտօմ6տ 15--30

բարձրությամբ: Ունի երկար կոճղարմատննր, արմատները թափանցումեն Հողի խորը ընդերքը: Աճում է Միջին Ասիայիանապատների ն կիսաանապատների ավազային Հողերում. էֆեմերոիդ է. Ունի բարձր սննդարարություն, արոտավայրնրում անասունները լավ 15-.

հն

ուտում,

սմ

ճատկապեսոլխարները:

Շամբի(ՏՇԼքնտ). միամյա

բազմամյա բույսեր են: ՍՍՀՄ-ում Հանդիպում են մոտավորապես 30 տեսակ. Աճում են խոնավ մարդադետիններում ն ճաշիճներում, խոնավ անտառներում, ջրամբարների ւիերին։ կոշտ, մեժ մասամբ չուտվող, կամ վատ ուտվող բույսեր են.

Շամբի ծռվային (Տ. է 60--70

սմ

ն

Լ.), բազմամյա կոճղարմատաբարձրությամբ (նկ. 38): Հանդիպումէ ՍովեՈշոէւոստ

վոր տական Միության ամբողջ տարածքում, ճՃատկապես տարածվածէ ն փաստանային, կիսաանապատային անապատայինդոտիների աղակալված մարգագետիններում: խոշոր եղԱրոտավայրերում ն ձիերը ջյուրավորանասունները ուտում են բավարար, Հատկապես ն ամռանը մինչն Հասկագարնանը կալումը, ուշ փուլերում լեն ուտում: Լավ է սիլոսացվում, սիլոսր բավարար որակի է ն անասունները վատ չեն ուտում: բուլս

տա-

կուգա (ՏՇամբիլճային,

|ո-

Լ.).

Շնտէրլտ

բազմամյա խոշոր տարածվաժ է ՍՍՀՄ-ի մասում, Սիբիրում ն եվրոպական Աճում է լճերի ե գեկովկասում. ն տերի ափերին ճաճիքներում: Արագ առաջացնումէ Համատարած Ճսկայական մացառուտներ. Տալիս է 100-200 կանաչ, կամ գա բույս

է,

24--50

վ/ճաչոր զանգված: կերար-

ժեջը շատ

աննշան է:

Աստղաձաղկազգինեբի ընտա.բոլոր նիքը (ՃՏէՇՐՅՇՇՁ6 սու). ՝

նկ.

38.

Շամբի ծովային

ընտանիքներիցամենամեծն

է,

Հաշվվում նրանում

է ավելի քան 25

Հա-

տեսակից ավելի: Սրանք տարբեր արտաքինով միամյա ե բազմամյա բույսեր են: Սրանց մեջ մրտեն նում թփուտներ ն` կիսաթփուտներ.Աստղածաղկազգիների մորֆոզար

տեսակ: ՍՍՀՄ-ում

կա 2200

լոգիական առանձնաճատկությունները ծաղկի կառուցվածքի մեջ է. է, կազմված բազմաթիվ մանր ծաղիկներից, Ծաղկաբույլը զամբյուղ որոնք մի ընդճանուր ծաղկակալի վրա կազմում են խիտ ծաղկաբույլ, մանր տերններից կազմված պատյանով: կա մորֆոլոգիական Առտղածաղկազգիների ընտանիքում

մեծ

բազ-

մազանություն՝ տերեի ձեով, պատյանի տերեների (կառուցվածքով, ծաղկակիցներով ն այլն: տարածված են ամբողջ երկրագնդի վրա, Առստղածաղկազգիները կազմելով ֆլորայի զգալի մասը: ՍՍՀՄ-ում զբաղեցնում են բնական կեբճանդակների խոտաբույսերիծածկոցի ոչ պակաս 15--2040: Անապատային գուտում խոտաբույսերի ծածկոցում գերակշռում են բարդածաղկավոր օշինդրները, դրանք այստեղ կազմում են անասունների կերի 40 զե-ը: Պարզվել է, որ ուսումնասիրված տեսակներից 46 0-ը վատ ուտովող կամ չուտվող են, դրանցից 90-ը անասուններիՀամար վնասակար են կամ թունավոր Մնացածների մեջ շատերը ուտվում են միայն որոշակի ժամանակում, օրինակ, աշնանը, վաղ զարնանը: Վատ ուտվելու պատճառըբույսի մեջ դառնաճամ տարբեր նյութերի պարունակությունն են փշոտ կամ խիտ է, Ջուտվմողկամ վատ ուտվող խմբի մեջ մտնում մազմզոտ բույսեր (տատասկափուչշ,վարդավփուչ,կատվաթաթկ այլն, Մի քանի աստղածաղկազգիներիթունավոր նյութերն ի Հայտ են դալիս ն կուտակվում են ճասունացման Հետ Ճամատեղ, այդ պատճաուտում են առանց ռով էլ այդպիսի բույսեր անասունները գարնանն իրենց առողջությանը վնաս տալու: Մի քանի աստղածաղկազգիներ լավ են ուտվում ուշ աշնանը(օշինդր,երիցուկ ն այլն): ուտելիությունը ջշոլոր անասունների մոտ Աստղածաղկազգիների տարբեր է: Այսպես, կաթնաճյութ ունեցող«երին ավելի ճաճույքով են ուտում ուղտերը ն խոշոր եղջյուրավոր անասունները ն վատ՝ մնացած են ուղտերը, տեսակի անասունները: 0շինդրներին ամենից լավ ուտում ն ոչխարները ձիերը, վատ՝խոշորեղջյուրավոր անասունները: Բազմամմեծ մասամբ ուտվում են խոտի մեյ, իսկ առտղածաղկազգիները ամբողջությամբ չեն ուտվու՝ ուտվում է նրանց տեարոտավայրերում

յա

բնեերը

ցողունների նուրբ մասերը մնացորդները, գլխավորապեսկոշտ ցողունները, ճաճախ գերազանցում են 25 96-ից, Աստղածաղկազգիները լայնորեն օգտագործվում են նան սիլոսացման Համար: ն

.

Դրանց սննդարար արժեքը բավականին բարձր է (պրոտեինը կաղ-

50,4: է 11 90, կերի միավորը՝ Դրանց մեջ կարնոր կերային նշանակություն ունեն օշինդրները: 0շինդոներ(Ճէօրուտլն Լ.). բազմամյա, ճազվադեպ միամյա բույաեր հն, Ամբողջ երկրագնդում ճաշվվում է 500 տեսակից ոչ պակաս, ՍՍՀՄ-ում 250, կերային Հանդիպում են մոտավորապես ուսումնասիրված է 25 տեսակ: Մեր երկրի բուսաժածկոցում ճ զբաղեցնում են որոշ տ. օշինդրները տեսակարար կշիռ, սակայն բու«ԲԱ Լ 22

Ճատկապես

մում

տեսակետից

սակացքում նրանցմասնակցության

աստիճանն բատ գոտիների խիստ ն փոփոխվում են: Տունդրաներում անտառային գուում օշինդրներ 222/ շատ քիչ կան, անտառատափաստանների ճարավում նրանց դերը մեծանում է, տափաստանների բուսակացքում օշինդրները լուրջ մբր-

ցակից են դաշտավլուկազգիներին ն ի վերջո անապատներուվ՝օշինդրրները ճիմնական կերային տնսակետից ավելի արժեքավոր բույսեր են 0Օշինդրների նշանակություն, անապատային գոտում կերային տեսակետից այնքան բարձըր է, որ անճրաժեշտ է առանձ-

ՆԻ:

:

չի

Ա ԱՆԱ որ

ի

Արմ Ն ԱՄՈՆ

Աշ եՆ

Ն

Ժան Ամ

է

ՍԵԼ ւ

Բ

թ`

ւ,

լ

Ց

ա ՆԵ

«Մ

բ

:

ու

նացնելորպես առանձինւնտեխումբ: սական-բուսաբանական -

0շինդրներիուտելիությունը վեգետացիայի տարբեր «Վ փուլերում միանման չէ: Գարնանը ն ամռանը, ՛որպես օրենք, ուտվում են վատ, կամ բոլորովին չեն ուտվում:Դա Նկ. 39. Օշինդր սպիտակ բացատրվում է նրանով, որ ամօշինդրներն ունենում ռանը բոլոր նն շատ սուր ճոտ ն դառը Ճամ, սառնամանիքներից Ճեւտո նրանց ճուտը նե դառնությունը պակասում է: Տարբեր անասունների կողմից դրանք են բավաուտվում են ոչ միատեսակ, ոչխարները ն այծերը ուտում րար, առանձին դեպքերում՝ նույնիսկ լավ, ուղտերը ն ձիերը՝մի բիչ |

լղազախերեն)՝սն յուղ անունը, Աշնանային արոտավայրերում լավ կեէ ոչխարների,այծերի, ձիերի ն ուղտերի ճամար։ բաբույս

անասունները վատ: Այսպիսով, օշինվատ, իսկ խոշոր եղջյուրավոր ն անապատնետափաստաններում դըրների կերարժեքը, Հատկապես ամիջոցներում ժաման ն մն ն ձմեռայի ակամիջոցներում, բավականին ւս րում, աշնանային են 9,290 պրոտ եին Մ ն Հաշվո պարունակում

օշինդրները

դաշտավլուկազգիներին: Արնավ ունեն ճետնյալ տնսակները:

ԱԱ մ

'

սպիտակ(Ճ. Դ 0շինղը

սմ

ր բարձրուրյամբ ձրությամբ:

Խճ,

Լոճռոշ

է Տարածված Ր

հրիտասարդ ցողունները ճագարներն նանը լավ, ամռանը ն աշնանը'բավարար (ՔԲեգուլն),

,

օշինդրների նկ. 38)- կիսաթփուտէ,

Ամենալայն տարածում

ն Տերնները

: :

Չ0--

սանապակիսաանապատային նե

.

աղուտնե-ի

է նան տային գոտիներում: Սպիտակ օշինդրը Հանդիպում է ԱրոԴա կնրաբույս գոտում: արժեքավոր րում ե տափաստանային ն գարնանը: Ամռանը տավայրերում լավ են ուտվում աշնանը, ձմռանը միանման ուտվելը ոչ դրա սեղոններում Առանձին ուտվում է վատ. ն քանակառուցվածքով է նրա մեջ եղած եթերայուղերի բացատրվում ուտելիությունը խիստ մեծանում է, որովճետե եթերա-

Աշնանը. կով, յուղերը

են պակասում

անգամ:

ն սպիտակ օշինդրային Սպիտակ

խմբակօշինդրադաչտավլուկազգի ցությունները այնանաձմեռային Հիանալի արոտավայրերեն: (Ճ. հծ/0շինդբանապատային է, Եռ կիսաթփուռ Ճտտօ:). եռ :

20--30

սմ

Գրլբարձրությամբ:

տարածված է Միչին խավորապես մոխգոտու Ասիայիանապատային ոչՈ ւղտերի.ն րագույնճողերում:

Հիմաշնանաձմեռային խարների

է: մեկն. (Ճ.

քՅԱՇԼՈ018

Օշինդր սմ է, 15--20 Մ/շհ.). կիսաթվուտ

նական կերերից

|

սե

ւ

կ

:

(է:

-

7/1 ՄՈՒՆ

Տ Ն

աճում է կիսասբարձրությամբ, գոտում,Քիչ նապատային ն կով տափաստանային

(եկ.40): տային գոտիներում

ն ձիերի Աշնանը ոչխարների բացառիկ գիրացման ժամանակ

ունի, նշանակություն

եվ.

40.

0.ինջր

ան

որա

անապա-

ճառով

էլ

ստացել

է

որի

պատ-

Մայ-կարա

(Ճ. Լ6տտլոցյճոո86ՏՏ.). Օշինդո Լեսսինգի

են

ուտում

զար-

սմ

բարձրությամբ կիսաթուփ էւ Գլխավորապեստարածված է կիսաանապատայինն անապատային լեռնային շրջաններում. Զինրի, ոչխարների ն այծերի Համար լավ կեր է աշնանը ն ձմռանը: Ամռանը վատ է ուտվում: Աշնանը են ն մի Քեչ ձմռանը սե օշշինդրի Համեմատությամբ ձիերը ուտում ի» Պայ ատությամբ՝ լավ: «վատ, բայց սզիյտակօշինդրի 15--820

Աա Ճա

մյուս տնսակներից կարելի է եշել՝ օշինդր Ուտվող օշինդրների Ք. Քօ1.) օշինդր Թուրանի(Ճ. էԱԼճուՇՅ ՃՏէրճշհճուճռ Աստրախանի (Ճ. Ծ. Ը.) տեսակները, որոնք ԽշՏՇհ),օշինդր ավազային (ձ. 2:Բո212 ճանդիպում

գլխավորապես կիսաանապատային

են

ն

գոտիներում,

բույս,

անապատային :

0շինդրներից մի քանիսը ճՃամարվումեն թունավոր կամ դեղաօրինակ արոտավայրերում աճող տավրիկյան օշինդրը (4- էնՔ. «1Ո8 ՊՈԼԺ.) ցիտվարային օշինդր (Ճ. Քօ|.):

Բացի օշինդրներից աստղածաղկազգիներիցկերային կարնոր նշանակություն

ունեն

Հեւտնյալներբ:

'

բույսնը

Կաթնբեկ(ՏօոճհստԼ.).

են, միամյա ն բազմամյա տեսակ, Մեր երկրի բոլոր շրջաններում լալեոկա րեն տարածված հն: ձատկապեռդաշտային կ բանջարանոցայինկաթրնեն բոլոր բեկը ուտում տեռակի անասունները, Թարմ վիճակում դրանք են ուտում սոնրեները լավ խոզերը, ձինրը, ոչխարները, ճաղարները ն սագերը: Ցողունները ուտվում են միայն երիտասարդ վիճակում, ավելի ուշ դրանք,ինչպես ն ծաղկաբույլերը,չեն ուտվում:

ՍՍՀՄ-ում

մոտ

Խատուտիկ(Լճոճճոշստ Լ.). միամյա, երկամյա ն բազմամյա է, բույսեր են, Խատուտիկը գլխավորապես մարգագետնային բույս ն լեռնային տարբեր տիպի մարլայն տարածված է Ճճարքավայրային

դադետիններում: Ցողուններն արմատավվիկի նման կարճացած են, տեեն վարդակ: Վարբնեներընշտարաձն են, մերձարմատալին,կազմում են գալիս ծաղկակիրները: Բույսը դակի կենտրոնից նետի ձնով դուրս պարունակումէ կաթնաճյութ (նկ. 41): |

ՍՍՀՄ-ում

խա-

Հանդիպում մոտավորապես 30 տնսակ: Բոլոր տուտիկների տերններըանասունները լավ են ուտում, իսկ ցողունները՝ են: են վատ: խատուտիկները լավ մեղրատու Դրանց մեջ պատաճում ն դեղաբույսեր: ուտվող բույսեր են

Ղ

`

բավարար, աշնանը

(՛ր. օ1161ոո16 ղագոոծական 3/1թ6): է ՀանդիպումՍՍՀՄ բոլոր գոտիՀյուսիսից: բացիՀեռավոր ներում,

Աէ

եֆ

գարնանը, ամուանը՝ ձմռանը՝ վատ: ձամարվում է կաթնամուղ բույս: կերալին որակով նրան մոտիկ է արնելյան սինձը (1. 0ւօոէոլլտ Լ.). երկամյա բույս էյ Ճանդիպումէ Անդրկովկասում, ԱրնելԽակասիալում, են խոշոր ենղջլուրավոր անասունները: յան Սիբիրում: Լավ ուտում Թելուկազգինեբի ընտանիք(Շհշոօքոմլճշօոճ ԼԸՏտ).բազմամյա ն միամյա կիսաթփուտնէր, թփուտներ ն Հազվադեպծառատնսակներ են Ճաշվվում են 1400 տեսակ, դրանցից Թելուկազգիները (սաքսաուլներ):

կամղեսովորական, Խայոուտիկ

:

։

այն լավ Քոլոր տեսակի անասունները

Վ

է նհրկար Քաղզմամյա բուլ« խոշոր: արմատով, առանցքային `

կտբրտփետրանման. երկարավուն

տերնեներով ված,մերձարմատային անտերն ն ժաղկակիր ոչ բարձր ավ

ցողուններով

է

ՍՍՀՄ-ում

աճում

ն

`

Դաշտայինպայմաններումմոլա-

է դայտերը, աղտոտում բանջարանոցները: այգիները,

'

ճ

ել.

41.

,

եարոիվ

ր

ՏՍ

Սինձ (1ոշքօթօքօո Լ.).

մի-

ՀԱ

ՏՅ

բազմամյա բույսեր էն, պաեն րունակում կաթնաձճեղուկւ ՍՍՀՄ-ում Հանդիպում է 48 տեսակ: կերի տեսակետից ուսումնաաիրվաժ է 13-ը, որոնցից շատերը կերային լավ խոտաբույսերեն,

ամյա

կ

ՃաժարԱռանձինտեսակներ

վում ձերը

են

մեծ

Սինկաթնամուղբույսեր:

5.

ո.

Տի

Բո»

ԱՏՀ

ՊԱԱՀԾԵՐՀ:

աԱ // ԱԳՐ»:

յ

ԿԱՆ

|

Լ.

ն անապատային արոտավայրերում թելուկազկիսաանապատային գիների նշանակությունն այնքան մեծ է, որ դրանց կարելի է առանձնացնել որպես Հատուկ տնտեսական-բուսաբանական խումբ, որոնց մեջ առաջին տեղըգրավում են միամյա շոռանները ն այլ տեսակ թելուկազ-

Վ

գիներ:

մասամբ մեղրատու են,

ձրկարամյա

բույս

է,

է

ցատներում(նկ.

42):

դասվում Սաժնաուլլ (Ճ7շհոօքհֆէսու)-

անապատներում.կան

քփուտների շարքը, երկու տեսակ սաքսաուլներ՝ սաքսաուլ է

աճում

սպի-

շն (Ճ. հոթոօո ԽնԱորմ.)ն սաքսաուլ Թջօ.): աճում է անապատների ավաՍպիտակսաքսաովըխոշորթուի է, ղուտներում: Տերեները ոչ մեֆ թեփուկների տեսք ունեն, թփի բարձբությունը 1Ն5--4,5 մ է, Հաճախփինչն 5 մ (նկ. 43):

տակ (Ճ.

Ցողունըտերեակալված է մինչն մաղամբյուղը:Տարածված է մեծ կ տափաստասամբ անտառային մարողողվող նային գոտիներում, անտառային բադագետիններում,

գոտիներում,

անտառատափաստանայիննհ տափաստանային սակայն լալնորեն տարածված են կիսաանապատներումն անապատներում,որտեղ դոանք զբաղեցնում են Հսկայական տարածություններ, Ճիմնակաեն ավազուտներում,աղուտներում ն աղակալվածճողերում: ՏՋում աճում Թելուկազգիների կերային դերը անտառատափաստաններում մեծ չէ ն

անասունները:

(Ղ. քոռՍինձմաոգազետնային

էշոտտ

են

Թելուկաղգիներիսննդարարությունը բարձր է, պարունակում են պրոտեին միջին Հաշվով 13,5 ճը, (ավ ծն ուտում ուղտերը, մի քիչ վատ՝ ոչխարները ն այծերը, վատ՝ ձիերը ն ավելի վատ՝ խոչոր եղչյուրավոր

/ Բ

տեսակ: Թելուկազգիներն անտառրայինգոտում գրեթե

են,

սաճմանափակվում է միայն երանով, որ դրանցից մի քանիսը օգտադործվում են սիլոսացման ճամար: Չոր տափաստաններումդեպի Հաբավ դրանց դերը բուսածաժկոցում ղգալի է դառնում: Թելուկազգիները մեծ Ղազախստանին նշանակություն են ձեռջ բերում Հատկապես Միջին Ասիայի Հարավային անապատներում, որտեղ կազմում են կերանը. ծիմնականումդրանք վիճ բոլոր ռեսուրսների մոտավորապես 20--25 արոտային բույսեր ենչ

խոտ էչ

ի

ն

են

.

բարձր սննդարարություն: նեն բավարար: սուններն եւտում

/

են

բացառությամբթելուկից ե մոխրաթելուկիը, որոնք բնակավայրերինմոտիկ ն խոպանների որոչ տեղերում Շատ

բացակայում

դիմանում

օգտաարածեցմանըարոտային Որպես կերաբույս ունի գործմանը: Անա-

կա

ուտում

եկ.

42.

Սինձ մարզագնտնային

Յօսէլթիստ

՝

ւ

Որպես պեր օգտագործվում

են

կանաչ ն բողբոջած ճյուղերը: Սպիտակ քսաուլը ղդոջ»ի բի ճամ Ր Հիանալի, իսկ առանձին դեպքերում ամբողջ տարվա ընթացքում, միակ կերն է, ու

ռաք

ա

ուղմո

ապմա

Ուղտերնընդունակ են

սաքոտու-

թուփն ուտել բոլոր կողմերից մինչն 3 մ բարձրությամբ ն կարող հն մեկ թփից ուտել մինչն 12 կգ

լի

կերաղզանգված:Ոչխարների աէ միայն գետնին մար մատչելի թափված չոր կերը (մեկ թփից մինչե

կգ),

Սաքսաուլի սննդարարությունը բարձր է: նկ.

Սե

43.

Սացսաուլսպիտակ

նակում 2

(0.ի.

կգ

կգ

54,3

չոր

կերը

պարու-

կերի միավոր

ն

ԺՄարածհլի Օ »-սպիտակուց

Մորոզով):

է մինչե 7 մ

սաքսաուլըավելի բարձրության, ուժեղ ճյուղավորվող բներով, առաջացնում է լյուրաճաէ Միչին տուկ սաքսաովի անտաու Բազմանում է սերմերով Աճում մեժ

թուփ է, երբեմն Հասնում

է բարձր ֆիլորացում Ասիայի անապատներում: Ամենից լավ աճում ունեցող ավազակավային, կավավազային մոխրագույն ճողերում, ճատմ խորության վրա կապես երբ ստորգետնյաչրերը դտնվում են 5--30 Աչքի է ընկնում կերային բարձր արժանիքներով,արոտապաշտպանիչ շերտում մշակելու դեպքում արոտավայրիկերային զանգվածի բերՔը, պաշտպանիչշերտին կից տարածություններում, ավելանում է, Սե սաքսաուլի ճյուղերը ուղտերն ավելի լավ են ուտում, քան սպիտակ է: շատ սաքսաուլլինը ն նրա կերային զանգվածի պաշարը

Հողի նկատմամբ շատ պաճանջկուտ չէ, աճում : աղուտներում, ավազային ն քարքարոտ տեղերում, Ջորադիմացկուն է,

տային 4ո

Բա

յինն

անապատային պայմաններում

կ

կիսաանապա-

տա

Նր ոխիան աչքի է ընկնում կեա. ոէ Բ՞ՐՔ:

լ

կն ն էս է կերային զանգվածի

աննդարարությամբ (պա1

ձ բարձր

չոր

" ս

այո Ա"ոոորազի

ո

ր» արամ, րում ն մ ոչխարների է 1 լավ ուռվող գիրար ո ո խիափով Այժմ չ տ ԻՐ" մշակության իրսաակապատՏարվա

ն

հ

ար

ն

չ

ներ ն անապատների յուրացման ն ճամար ամենաարժեքավոր ՀԵռանկարային բույսերից մեկն է, Փորձերը (1արին, Գաբուսով,

Տերենոժկին) ցույց

ծեն

տվել,

որ

ն անապատկիսաանապատներում

է

ներում կոխիանկարող

տալ

ց/հախոտ: աղուտային կամ ծլաբույս լ

|

Հ

մինչե

բի-

յուտգուն (Ճոճե:տ5 ՏՁ152 86ոէհ.).

բազմամյա ցածր ցողուններով (ոչ ավելի, քան

սմ

բարձրությամբ)

Լայնորենտարածված էկին սասանապատային անապատային

բույս

է:

դուտիների աղակալված «ողերում

եկ,

44.

Կոխիա փովոզ

(գլխավորապես աղուտներում): ուռում են Անասուններն լավ ճյուղավորվող Կոխիափովող բավարար, (ՀօՇհլռ քԼՕՏէՐՅէՅ ). բազմամյա քացիխոշորեղջյուրավորնե-

ն 25 սմ բարձրությամբ, մանր գծաձն տերնիկնեկիսաթփուտէ, 30--40 րով (նկ. 44): կոխիան չորադիմացկունէ, տրանսպիրացիայի վրա խո-

նավությունըխնայողաբար է ծախսում:

Առաչացնում է Հզոր, խորը թափանցող արմատային ճամակարգ է ջերմության ն լույսի (մինչե 3,5--6 նկատմամբ: մ/ Պաճանչջկուտ

րից, որոնք

չեն բոլորովին

ուտում

(նկ. 45):

Եղջոակիո մսալի(ԸՇ6ՇՈՅԷՕԸՅոքսՏ

ՁՐՇՈՁՐԼԱՏ

Լ..).

րածված է

լայնորեն

տա-

կիսաանապատներում կավային անապատներում, Ոչխարն

ները ճաճույքովեն

տ

ուտում

(նկ. 46):

Դիմանում է միջակ աղակալվածՃաղերում:

5--83

(Ճընտանիք Նեխոզոազգիների ամենալայն տարածված ք18668Շ)մեկե է. Դրան են ընտանիքներից

նը բացատրվում ւ նրանով, որ շատերի ցողունները կոշտեն ն պատճաճ են Հոտով եթերայուղեր: Սրանց մեջ շատ թուրունակում խիստ բույսեր են: նավոր ն դեղաբույսեր կան, լավ մեղրատու

նշենք Հետնյլալները: կերայինՀովանոցավորներից Լ.). երկամյա բույս է, 30--75 (ԸՅւսու ԸՅՐԿ1

մոտավորապես 8000 պատկանում

տեսակ, ՍՍՀՄ-ում կա

մոտ

Փեմոն

կերարտեսակ: Ննեխուրազգիների

ժեքը բարձր չէ, որովճետնդրանց մեջ լավ ուտվողները շատ Քիչ են, մասն տեսակների մեծ անասունեն ուտում, կամ բոլոները վատ .

րովին չեն ուտում:

Անապատներում

լեռնային շրջաններումնեխուրնշանակությունը բարձազգիների րանում է Դրանց աննդարար արժեքը շատ բարձի է (պրոտեինը ), ն ջիմիական բաղադրու13,800 չեն թյամբ դրանք բակլազդգիներին զիջում: Դրանց վատ ուտելիություն

սմ

բարձ-

տարածված է ամբողջ Սովետական Միությունում, լայնորեն մտցվում է մշակության մեջ. Ունի բարձր սննդարաեն տեսակի Հատկապես բոլոր րություն Լավ ուտում են հթերալուղեր, որոնք օգարոտավայրերում: Սերմերը պարունակում տաղործվում են օծանելիքի արտադրության մեչ, ինչպես նան մի ջանի սննդամթերքներ պատրաստելու ճամար. կերերում քեմոնը լավացնում է մյուս բույսերի ուտելիությունը:

րությամբ:Վայրիձնով

անասունները,

է, ժախ, քեղ (Է162Ը16ստ Լ.). բազմամյա ն նրկամյա բույս պտուղները ուժեղ ճուտ ունեն, պարունակումեն եթերայուղեր. ՍՍՀՄ-ում

են մատղաշ բույՃաշվվում է 7 տեսակ: Անասուններըլավ ուտում սերը, ավելի ուշ դրանք դառնում են ոչ ուտելի' ժախի մեծ արժեքը նրանում է, որ օգտագործվում է սիլուացման :

Ճամար:

ժախի սիլոսն անասունները լավ եե ուտում: Անճրաժեշտ է նշել Սիբիրականժախ ն Սովորականժախ բույսերը: Նառդես(Ի6ոս 2 Լ..). օգտակարիկերաբույս է, ճիմնականում Հանդիպում է «Ճարավ-արնելքում,անապատային ե անապատա-տավփաս-

տանային դոտիներում: ՍՍՀՄ-ում ճաշվվումէ սակ, կերային նասիրված են ուտում

ծնն

փուլերումն

.

տե-

տեսակետիցուսում2-ը:

Անասուններն

մբայնվաղ աճման պտուղների Հասունա-

ժացումից Հետու կոկոնակալման մանակ չեն ուտվումա̀նասուններին վախեցնում է տաք Ճոտը (նթներայուղեր շատ են պարունա-

կում): է նշել տՀչաճ Հոտով Անչճրաժեշտ խեժակիո նարդեսին(1. ՀՏՏՅՈՇԷԼմ2 Լ.). բազմամյա բույս է 80-140 սմ բարձրության, Ճճաստ վե-

Դ

Եկ.

'

46.

եղջրակիր

րին

մասում

ճյուղավորվող խոտային ցողունով: Մեժ քանակով «ճանդիպում է Միջին Ասիայում, Ղա-

:

.

նկ.

42.

Խեժակիրգարչշաճոտ

զախականՄՍՀ կենտրոնական ն Հարավային մասերում. խԽեժակիր է օշինդրային ն ավազային արոտավայնարդեսը Հաճախակի աճում

պտղակալում բնրում: Մայիսին ներն քան

.

են չոր

ուտում

է, որից Հետո տերններն ու պտուղները:

չորանում

անասուն-

ն

Վարբդազգինեոի ընտանիք(ՔԹ0ՏՀԸՇՅՇ 1ստտ.).Հաշվվում

տեսակ, դրանցից մոտավորապես 700-ը Մի քանի տեսակներ անասուններնուտում

է ավելի

`

տարածվաժ են են լավ ն բավարար (ճիմնականում տերնները), սակայն մեժ մասամբ վատ նն ուտվում, կամ բոլորովին չեն ուտվում: Չնայած վարդազգիների տադրանք բուսակացքի մեջ մեծ դեր չունեն, ն նրանց րածվածությանը, ցածր է, Անճրաժեշտէ նշել վարդազգիների ձնքաընտակերարժեքը նիքից կերային նշանակություն ունեցող մի թանի խոտաբույսեր: ՍՍՀՄ-ում:

Մատնունի (Քօէշուլլճ). բազմամյա ն միամյա բուսեր են մոտ 100: տեսակ մատն աձեւ բաժանվածեն, ՍՍՀՄ-ումկա Տերնները երբեմն փետրաձնեն: լայնորեն տաածված են: Արոռավայրերումուտվում

են

վատ, խոտի մնջ ոչ խառնուրդոԻ բավարար. Մատնունիների շատ տեսակներ մեղրատու են, մի քանիսը՝ դեղաբույսեր են մեծ

Առյուսխմիկ (Տոոքսլտօրե«),.

(ինումէ բուսակացքում: մարգագետնային տարածված

շատ

ՍՍՀՄ-ում

աճում

48):

է:

բույս

է 4

"

(եկ.

տեսակ

կայնորեն տարածված ն մեֆ նշանակություն ունի դեղագոբծական առյունխմիկբ (Տ. օք1շլոճտ Լ.). բազմամյաբույս է, աճում է ամբողջ Սովետական Միությունում:

նրա սննդարար որակը բարձր

է, խոտի մեջ ուտվում է լավ,

արո-

բավարար: Դասվում տավայրերում՝

է դեղաբույսերի շարքը:

Լ.).

Գայլաթաթ (Ճշհոոռ եկ.

48.

Արյունխժիկ

միամյա բույսեր

բազմամյա

նկ

ՍՍՀՄ-ում

կա

մոտ

են:

սոնսակ:

Գայլաթաքը սննդարար կեր է, սակայն անասունները տարբեր են Ղազախստանումկ Հարավայինկիրդիղիայումուտվում է լավ Առանձինտեսակներ ուտվում էն վատ ն մոլախոտեր ենս ընտանիք(8Լ2ՏՏԼԸՅԸՇՁՇ). ճաշվվում է մոտ կաղամբազգինեոի 2740. Աճում են ամենուրեք: Ձնայած 3000 տեսակ,որոնցիը ՍՍՀՄ-ում բարձր սննդարարությանը(պրոտեինը մինչե 2000) այս ընտանիքի արժեքավոր կերաբույսերը բնական խոտճարքներում ն արոտավայրերում շատ քիչ են, կաղամբազգիները վատ են ուտվում. դա բացատրվում է ն դրանց մեջ գլյուկողիդների եթերայուղերի պարունակությամբ, որոնք բույսերին տալիս են դառոր ճամ ն սուր ճոտ: կաղամբազդգիների են: ւտնսակեերթունավոր ն անտառատափաստանային Անտառային, տափաստանային գոտիներում նրանց կերալիննշանակությունը շատ աննշան է, միայն ն առանձին տեսակներ զլաավորապես տարածված են խոպաննձրում ուտում են անասունները բավարար: ուտում,

.

Դրանցիցեն ավլախոտը (ՏՆՏԵ մանանեխը (Տ1ոտք152154 Լ.)։

:

Լ.), «1ԱՏՏիոսռ

ղաշտային

ն Սակայնկաղամբազգիներըկիսաանապատային անապատային

գոտիներում բարձի կերարժանիքներով բույսեր են: Այդ գոտիներում̀ մեժ դրանք մասամբ Հանդես են գալիս որպես էֆեմերներ, որոնցից տարածված ն կերային լավ բույսեր են ծտամարվում Թուոբքեստանի

մալկոլմիան (Ռ121ԸՕԼուռէԱԸտտէճուտ Լա.), նուտբ սեբմնաշառը (Շհօրլտքօոճէշոօիը ք. Շ.), ակոսավոր լոջաբույսը (152էլ5 օոոոք1ոճէռ Յո. ճէ ԱՐ.) Ձիաձետերբի ընտանիքի(Քզատոկճոճշշ Լ. Ը. Քյշհ.). մեջ մտնում է 25 տեսակ, ՍՍՀՄ-ում աճում են 13-ը: Դրանքբազմամյա փոքր խո`

տաբույսեր են, որոնք ունեն Ճատվածների բարակ բաժանվող, երկար, ճյուղեր, Զիաձետերիցողունը կազմված է միմյանցից ճեշտ անջատվող միչճանդույցներից: Ցողունները կոշտ են, քանի որ պարունակում են

քանակությամբկայծքար: ՁիաձետերըՀաճախ աճում են ճաճիճներում, մարգագետիններում կ ավազուտներում, իսկ մի քանիսը տափաստանային լեռնային չբրջաններիխոտճարքներումն արոտավայրերում: են քիչ քանակությամբ, Զիաձետերը սովորաբար աճում սակայն երբեմն խամերում, ճատկապես Հյուսիսային շրջաններում, դրանք կաղմում հն զգալի տեսակարարկշիու Խոտի մեջ ուտվում են բավարար, մեժ

ու

իսկ

վատ, կամ բոլորովին ապրոտավայրերում՝

չեն

ուտվում:

Ձիաձետի մեջ կա 12 0 պրոտեին, 49,9 00 անաղուտէքոտրակտային նյութեր, որը ցույց է տալիս այս բույսերի բարձր սննդարարու133

են ք յունը: Սա կայն առանձին ա 112:2 կ Բ ք ա11:2 վ որ ռյաՐ ունակու կ ն նյութեր՝ ալկոլոիդ էկվիզիտին այլն, քունավոր Ձիաձետերիմի քանի տեսակների լայն տարածման ն նրանց ուտե- , մասին Հակասական տվյալների ճետնանքով անչրաժնչտ է թյան լիությ նձին տեսա տնսակները, բնութագրել առավել տարածված առանձին Ջիաձետ խոուտային (Էզստշատ հճլօշհողրտ Էհհ.). ունի ջիչ . 30--100 սմ աճում է ճա4ճիճնեբարձրությամբ ցողուն, մս Չորացած ճաճիճներում խոշո 2"Ի 9 առուտներով: Հնձված բ»' խոտի մեջ պարունակվումւ ծ Քա ն ակությամբԲ (նկ." 49), ՛

.

ՐԸ

Մա

-

ող

էմ

՛

(Է- ՅՐՆԲՈՏԸ

Զիաձետ դաշտային

յամբ ճյուղավորված ցողուն: ն որից ճյուղավորվում են, Աճում Ր ճյուղ

Լ.)-

ունի

15-40

սմ

խարորու-

իրեեց Ճյուղավորություններն է դաշտնրում

«երթին մարգագետիններում,

ն

Հող ւ րում( են. ավազայինկավատվազային կ. 50)/' ն

մեջ պատաճում Տարախոտերի

արրայա՞

են ն այլ ընտանիքների է ն ն սակայն դրանք ունեն կություն կամ ավելի շուր վնասակար լ Ր թունավոր ե ւԱյդպիսի բնտանիջներից են գորտնուկազգիները, շչուշանազգինե-

ցուցիլներ,

Հարաաան Ի

ոն

-

կ ք

կ զգի նն ՐԸ,

ր եց բացի կան օգտակար կերային խոսակայն դրանք բուսակացքում շատ Քիչ են, Տա վ ախոտէրի խմբի որոնք մեջ, ինչպես ասվել է, կան ն նան միամյա բույսեր, որոնք կիսատ ապատայի ն գ գոտինձ անապատային բում տարածվաժ են ն ռւնեն կերային արժեք: Դրանցից ճատկապես կարնոր են էֆեմերները, որոնց մասին ավելի մանրամասն կխոսվի ն գոտու էֆե մերային ն ելիս: է նշել եան կերային բույս րի Հատուկ խումբը՝ քա-

Ը

Ը

մեջ վատ

ն

ր

,

զգ,

Ը

բույսերից քունավոր

տաբույսեր,

շ

։

ն

նտանիքների

կիտան

-

,

անապատային լ

Անճրաժեշտ

րայի

րաքոսերը:

ՐԸ արածը լիշ Ծոոավայր

(Լ 1ՀհծուՏ)պատկանում են ստորակարգ բույսերին: ՓաբաքոսեՐը ն բաք ին տեսքով Քոլ անցից մի Ք բանիս Հիշեցնում դրանցրը է մամուռներին, 21: կայն ի տարբերություն մամուռների, դրանք չունեն ոչ տերեներ ն ոչ էլ ցողուններ,նրանք ունեն քալոմ (ոտորակարգբույսի մարմին),որը կազմված է սիմբիոզի մել գտնվող սնկերից ն չրիմուռներից, |

,

ը,

աճման

սա-

բնույթի քարաքոսերը

բաժանվում նն ձրեջ խմբի. 1) կեղնային կամ փիփուրային, որոնց թալոմը կեղեի կամ փրփուբի ձնով ամուր սեղմված է սուբստրատին (սննդատու |, միջավայրին (առի կեղնին կամ քարին): ատ

:

2) Տերնանման, ունեն

են

սուբստրատին (լինում

թեփուկի են

ձն,

Հատուկ անկաթելերով կպչում

կաղամախու վրա )։

`

4) Թփակալվող,նրա թալոմը կազմված է քփաձնե աճող քյուղավորվող ցողունիկներից (եղջերվաքոս),կամ էլ կախված է ժառձրից

(մորուքավորքարաքոս ),

կամ փրփուրայինթարաքոսերըկերային կձղնային նշանակություն չունեն,Տերնայինները ուտում հն միայն եղջերուներն խիստ սովաժության դեպքում: կնրայինտեսակետից ամենաարժեքավորները Թփակալվող փարացոսերն են (լադել), չնայած դրանք պարունակում էն ջի) սպիտան տալիս են կուցներ,Հանքային աղեր ցաժրբերք: ՍՍՀՄ-ում քարաքոսերը զբաղեցնում են մեժ

տարածություն,

Ճաւոկապես ն Հյուսիսում՝տունդրայում անտաղատափաստանում, որ-

տեղ նրանք եղջերուներիՀամար Հիմնական կեր են ճանդիսանում: Մեժ` քանակությամբ քարաքոսեր կարող են ուտել ն ուրիշ ոչ-

կննդանիներ՝

խարներ,այծնը, նույնիսկ խոշորեղջերավոր անասուններ: Դրանք նորեն տարածված են

Եկ.

49.

Ջիաձնտ իրուտալին

նկ. 50. Զիաձետ դաշտային

կիստանապատներում:

լայ-

ՏունդրայումեղջերուներիՀամար լավ կձր է եղջերվաքոսը,կամ եղջերվամամուռը |ԸԼոզօուռ Յոթ Ա6րոտ (Լ-) Պ/շե.յ, որն եղջերուներն ուտում են ձյան տակից (նկ. 51),

'

՝

ն թունավոր բույսեր Վնասակար

եկ.

51.

ն նկատի ունենալով կերային խոտաբույսերի մեջ վնասակար թուէ նավոր բույսերի զգալի տարածվածությունը,անճրաժեշտ դրանց բնութագրել ըստ քիմիական բաղադրության ն կենդանիների օրգանիզմի վրա թողած ազդեցության: Վնասակարբույսեր: Սրանց թվին են դասվում այն բույսերը, որոնք չեն պարունակում թունավոր նյութեր ն Համարվում են նույնիսկ սնըն-

ծղջերվաթոս,

կամ ծձղջերվամամուռ

Անասունները լավ

են

քարաքոսեր:

դրանց ուտելուց կարող է առաջանալ անասնաբուծական մթերքների (միս, բուրդ, կաթ) փչացում, պնասունների առողջության մաճ: Այնպիսի բույսեր, ինչպիսիք են կիզխոտը վատացում, երբեմն էլ՝ (.ուօքիօոսո), փշոտ տատասկը (ՇՄԱտնստ.Տճէցղսդ), անքավ խոզանուկը (ՏՇէ2Յ քԱՅԱՇՅ)ուտելիս անասունների ստամոքսում առաջանում են գնդաձն մաղային դոլացումներ (այսպես կոչված ֆիտոբեղոարներ:չ որոնք խանգարում են սննդի անցնելունն առաջացնում են մարսողության ուժեղ խանգարումներ, իսկ առանձին դեպքերում` մաճ: կինում են փշերով կամ կոշտ ասեղներով պատվածսերմերով բույսեր, որոնք ուտելու ժամանակ մեխանիկական վնաս են պատճառում կաշվին, ստամոքսին ն աղիջներին, առաջացնելով բորբոքումներ: Այսպիսի բույսերից են, օրինավ՝ մազանման փետրախոտը կամ տիրսան (Տեքճ շռթյռէ), վայրի ցորենը (Ճօքօքտ էլսոոքոտ), կպչուն բողբ (Ըստ (քքսէճ7։ Ռչրարներին վնաս են Հասցնում մազանման փետրախոտըն մի քանի այլ փետրախոտեր, որոնց սուր Հատիկներն ոչխարի բրդի մեջ ու մկանային Ճյուսվածքներում խորն ընկղմվում ն առաջացնում են թարախային բորբոքումներ, երբեմն էլ

իսլանդականմամուռը ԼԸճէոոեն նան մորուքավոր ուտում եղջերուներն

ուտում

(Ղ.)Ճեհ.|։

1Թ51ոոճ162

Աճ

բայց դարար,.

նան

Տունդրայում ն անտառային գոտում բավականինլայնորեն են ալպիական կլադոնիան րածված են այնպիսի քարաքոսեր,ինչպիսիք ն (Ը: Պ1էտ): (Ը1ոմօոլն լքօտէոտ), կամ յագելը, կլադոնիամիտիսը ն անապատային շրջաններում անձրնների կիսաանապատներում ժամանակ ոչխարներըն

տա-

լավ այծերը

են

ուտում

Հատկապես

մանանա քարացքոսային

Է)ճու-): (ՃՏթմոլճ 81քթլՈ046561էօոս ունեն ե անտառատունդրայում ւունդրայում Չնայած քարաքոսերը կերային մեծ նշանակություն, բայց չեն կարող լիարժեք կեր Համարվել: են քիչ (4 ժո), ն զգալի քանակությամբ պրոտեին նրանքպարունակում է: թթու նն պարունակում,որի պատճառովճամը Ճաճախ դառնավուն են Քարաքոսերիմեծմասը դանդաղ են աճում, տարեկան տալիս

շրջաններում, զանգված: ՄիաժամանակՀլոաիսային «ճետ քարաքոսերի զգալիորեն տունդրայում անտառատունդրայում աճում ծն են խոնավ նրանք մմուղները, շատ տեղերում, տարածված ն այլն, Մամուռները, որմարգագետիններում ճաճիճներում, խոնավ պես կանոն, կերային նշանակություն չունեն, չնայած չկերակրվածեղենս չերուները նրանց մի քանի տեսակներըուտում 1--4,5

գյ/ճաչոր ն

ժամանակ այս Տարբեր գոտիներումբուսական ծածկոց ստեղծելու կամ այն չափով մասնակցում են այլ ընտանիքներիներկայացուցիչ-

սակայն դրանց տեսակարար կշիռը բուսական ճամակեցությունսովորաբար մեծ չէ ե խոտճարքների ներում ն խմբակցություններում ներ, ր

ու

մաճ:

.

.

Բուրդը փչացնող բույսերի չարքն են դասվում փոքր առվույտը (816մ1Ը29օտլոլոճ,, մազմզոտ լապուլը (Լճքբս)ճ օշհլոշէոճ)ն այլն: Քնության մեջ պատաչում են բավականին շատ բույսեր, որոնք (երբ կովերն ուտում են) րաթին տալիս են տճաճ Հոտ, փչացնում են նրա Քամը" Հլածուկը (83ԼԵՅՐԸ1), մանանեխները (Տնոճքտ), չնկոտեմը (ՂհլռՏքլ) գարչաճոտխեժակիրը(Բօոսլն 8558 1ՕՇԱՄՃ),սովորական եղեգը (Քհոճքո1է6Տ ԸՇՕոսոյտ), վայրի կաղամբներբ (8ԹՅՏՏԼՅ) օշշինդրները(ՃԱ6ոՈոՏ12),վայրի սոխերը ն այլն: կան նան բույսեր, որոնք կաթր ներկում են տարբեր գույներով՝ երկնագույն, կարմիր, դեղին, Այսպիսի բույսերից են կովացորենները (Պօլճտքյւս տ), անմոռուկը (8170ՏՕէտ), մակարդախոտը (Օլստ), իշակաթնուկը ( Էսքիօքելճ), վայրի սոխերը (Ճլիսո) ն այլն: /

"

արոտավայրերիբուսակացքիբնույթի վրա չի ազդում:

ՐՐ

Մի

բոլորովին թունավորչէ, իսկ նրա երիտասարդընձյուղները մարդն ժում տագոր է սննդի մեջ: Քունավորնյութերի պարունակութրունը կախված է նան տեղի

քանիբ բույսեր,օրինակ աղբակոտեմը (Նօթլաստ ԼԱմ618)6),

ջանի

,

Ջ18Երճէճ) (Ըճածրոտ «ինտալիս գարնանացան օրգանիզմի Դրանքուտելիսանասունների նավոռ չունե քանի առաջանում, աո . 7 "խանգարումներ ժամանակ՝ .

շեկլիկը

մսին

'

են

տաճ

ու

թ ու

ն

ու

բու

Ր

Քերում ուժեղ

սեր:

վորման թունավորման

ժամանա

դեպ-

ւրա

-

մաճ

ողողատներում մշակելիս պարունակում է զգալի քանակությամբ թունավոր նյութեր, կասպից ծովի ափերին՝ աղակալված ձողերում մշա-

թունավորկհրաբույսերի մեջ Հայտնի են 328 տեսակ բացարձակ այնպիսիներ, այսինքն՝ թունավորներ, կասկաձելի տեսակ ներ, որոնք ուտելիս անասունները կարող են թունավորվել: Այս բոլորի միաեն ցույց որը ուսումնասիրված տնսակների 15 ի-ը, սին ղպաղպմում է տալիս ՍՍՀՄ ֆլորայում թունավոր բույսերի զգալի տարածվածության

կելիս աչքի է ընկնում ավելի

մեժ տոքսիկությամբ: Ստվերում աճած թունավոր բույսերի ավելի թունավոր

-

ալկալոիդներ, որոնք գլխիկի Ճասունացման

որոնք

նրա որոջակի մասերում, երբեմն էլ այդ մասերի առանձին տեղերում: Օրինակ, թունավոր մոլեխինդի, ընձախոտի, ղանձլամերի թունավոր նյութերը են. դգլխավորապնս կոճղարմատներում, մատնացուկինը՝ տերններում, իսկ արջնդեղի

Հանդակներից

կուտակվում

բուլժերը:

թունավոր նյութերը՝ սերմերում:

մ

Բույսի մեջ քունավոր նլութերը որոշում են տարբեր մեթոդներով, ները ալկալոիդները միկրոքիմիական րոք որոնքբչյլիխոմեթոդներով, դ

պայմա

շշ

ցությու

7)

ք միջ թունավոր հյութերի առաջացմանվրա: քանի չիվատակ ն քունավոր նյութերի քանակը

այլն)

Բո"

է

նգի ին

բի (բա

փոփոխ հարու Ա

Ալթայի սաՀշմաններումոչ միայե չունի թունավոր Հատկություն, այլն լիարժեք բավարար կերաբույս է, ընձախոտը աճելով կ(ապլանդիայում,

ան

.

ուովող

Վնասակարն թունավորբույսերի դեմ պայքարի միջոցառումների ն ն ն Հ նք բի ն արոտավայրերի բարելավ արք ւ. քննարկելիս: աշխատանքները

Մառի յաոոմի հո" արար

.

ռոչներում միացնում են անջատված ալկալոիդներն անլուծելի նստվածքնե Գ ն ութի անջատում են սպիրնե րի ձե ձնովա,Ֆլյուկողիդները Ճեւու զ ղ նյութից տո վն Իա դինեքարային քթուների սպիրտային լուծույթներով: նների մեծ ն են թողնում ՐԸ ազդ ե Արտաքին բ բույսերի

Արչընկույզի ն բանգիի թունավոր նյութերն ավելի ինտննեսիվեն

տեղաբաշխումից:

էն

ն օրինակ,

քան

Պարզվաժ է, որ անասուննեոր որոշ թունավոր բույսեր կարող են ուտել այնպիսի քանակով, որը մաՀացու է նրանց Համար, առաջներում այդ բույսերը չեն կերել: Այսպիսի բույսերից են ատամնուկը, արջնդեզընայլն: Այս բոլորը խոսում է այս կամայն բույսը թունավորների շարքում դասելու պայմանականության մասին, Սակայնանասուններիճնարավոր թունավորումը կանխելու Տամար անչրաժեշտ բնական կերաիսպառ վերացնել թունավոր ն կասկածելի թունավոր

ենւ

Բույսի քունավոր նյութերը կուտակվում

էն,

'

կուտակումը:

'

զուգրնթաց պակա-

ճետ

բույսերը:

ն սառն առաջանում գիշնրը: Անձրնային որոշ եղանակները ալկալոիդային բույսերի մեջ (շիկատակ, արջընկույզ, ընձախոտ ն այն) թուլացնում են քունավոր ելութերի միննույն թունավոր բույսերի կարող ծն սլարունակել Այսպիսով, տարբեր քանակի տոթսիկ նյութեր, կախված վեգետացիայիփուլից, Հողակլիմայական պայմաններից ե աշխարճագրական

Բույսերի թունավորությունը (տոթսիկությունը)բացատրվում է միացություններով (ալկալոիդներ, նրանց մեջ եղած Հատուկ քիմիական գյուվողիդներ,ձքնրայոււ Տոքսիկ նյութերը թունավոր բույսի կյանքի ընթացքում առաջանում ն կուտակվում են տարբեր ձնով: Այսպես, ղանձլամերի ամենաձրիտասարդ մաթունավոր մասը երիտասարդ ժիլերն են, արչընկույզի են, քան Հճասունացածները,խաշխաշի սերն ավելի թունավոր չշասունացածգլխիկի կաթնաձեղուկում պարունակվումէն մեծ քանակությամբ սում

արնհոտտեղերում աճած

բաց,

մասին:

քքունր), էր,շրգանական

այլ

խոտը (րալի տափաստանների ւս մա չորային բարձրադիր չա Հարթավայր րում մշակելիս քիչ, իսկ երբեմն բոլորովին թունավոր չէ, Ուրալ գետի

:

իսկ մի

են

լու

էկո-

Զրինակ, (րիական, Հզագլիմայավան Վանաներից' արա ե

դոր-

՛

օգ-

-

/

հնչանս ՀՎ

|

նշվել շվել

է,

է,

-

Քու թունավորբույս

պատկանում մածություն: Դրանք

են

ի տարբեր

աար րն բոլոր

ու

տ բավականին տարածբուսական ամբերին,բայց

չ քանակով: Այսպես, բնական կերաճանդակներում աճող կերաբուսերն ուսումնասիրելիսպարզվել է, որ թունավոր բույսերի մեծ մասը պատկանում է կ տարախոտերի խմբին:Թունավոր

նավորշատ

բույսեր

գտնվում են

այս

խմբի ճետնյալ

(ուսումնասիրվածտեսակներից տոկոսներով )՝

կասկածելի Թուբնտանիքթներում

դորտնուկաղգիներ՝

խ կ ակա

եր զգիքե,"

11:

Բայց տարախոթերի խմբի մեջ

կան այնպիսի

Ըն139

տանիքներ, որոնց մեջ պատաձում են 4սկալական քանակությամբ պարունակում են թունավոր բույսեր (օրինակ, Քշակաթնուկազգիները 94, մորմազդիները՝ բուսակաց8900), բայց դրանց մասնակցությունը քում մեծ չէ. Շատ տարածված ն իրենց տնտեսական եշանակությամբ կարնոր ընտանիքների մեջ թունավոր բույսերը Համեմատաբար շատ չեն, Օրինակ, դաշտավլուկազգիխոտաբուլսերի մեջ թունավոր ն կասընդՀանուր թվում, կածելի թունամորները, ուսումնասիրված տեսակների կազմում ձն 2 գկ, բակլազգիներիմնջ՝ 5, բոշխերի մեջ՝ 1, իսկ տարախոտերից բարդածաղզկավորների մեչ՝ 8 ն թելուկազդիների մեչ՝ 30, Համառոտ բնութազրենք առավել տարածված բույսերի թունավոր

առուների մեջ, խոդետավփերին,

Ֆավ մարգագնտիններում (եկ. 53),

.

Անասունները չեն Հաճույքով

ուտում, տճաճ

մոտ

նում

Լ.).

Ոսկեծաղիկ (Շճյէհճ քյատէոյտ

դորտնուկազգիների ընտանիէ, քի բազմամյա բուլս

Տերեներն

են, երիկամաձն, ամբողջական

ցո-

սմ զունը բարձրացող, մերկ, 25--50 բարձրությամբ, Սաղիկները ճն, խոշոր, Աճում է ՍԱՀՄ բոլոր շրջաններում, Հաճախ պատաձում

դեղին

եկ.

55.

Գորտնուկթունավոր

է

պարունույնպես

Թունավորվելիսանասունների առաջանում

են

աղեխիթ, լուժ,

Հաճախամիզություն, գլխավորա-

ը վին

է

աղեստամո

ախն

էլ ծրիկամները: Ոսկեժաղիկը խոտի ժեջնույնպես

`

աի ուղին, րբեմն

թունավոր է, Մեժ քանակությամբ

է

էն,

ինչպես քունավոր

պես վնասվում

ոսկեծաղիկ սլարունակող խոտով

տիններում,

ժամանակում կենդանիները մաճա-

ն

դառը

հակում է պրոտոանեմոնին:

Թունավու գոբտնուկ (ՋՅոսում ստ ՏԸՇ)ԸՐՅԷԱՏ). դորտնուկազդիէ: Ցողունն ուղիղ հերի ընտանիքի բաղմամյա բույս է, ակոսավոր, 15-45 սմ: տերնալի,բարձրությունը մանր են, դեղին Ծաղիկները տարածված է ամբողջ ՍՍՀՄ-ում: (ոկ. 54): խոնավ մարդագեինչպես ե դեւտերի, ջրամբարների, ճաշիճնծրի, ջբանցքների ափերին ն այլ տեղերում: Պարունակումէ լակտոնների խբմբին պատկանող պրոտոանեմոնին թունավոր նյութը: Գորտնուկով թունավորվելիս, ուժեղ ախտաճարվում ձն անասունների մարսողության ուղին ն երիկամները, առաջանում է թուլություն, չղաձղություն, կաեդնելու ունակության կորուստ ն թունավորվելուց Հետո ճաճախ կարճ

ունի

որ

գորտնուկը, այն

տեսակները:

Պատաչում

քանի

Համ.

կերակրելիս ձինրբ չյուրավոր

խոշոր

ն

եղ-

անասունները մաճացու

նվ.

53.

Ոսկեժաղիկ

թունավորվումեն,

տբաբողկ կաղամբազգիների ընտանիքից, տերեները նստադիր :

թունավոր(5157տեւլստ 1օ«օթհջԱսոՇ. ձ. իՂ.). է |

Սիազյա ցողունիՀիմքում

'

բույս

,

նջտարաձն,

տավ: Քույսի բարձրությունը15--20

նոտած, ծաղիկներըմանր են, սմ է,

օպի-

աճում է ՍՍՀՄ Գլխավորապես Ճճարավումն տափաստաններում, է խոնավ աղակալված տեղերում, Ճարավ-արնելջում: Պատաճում լայն է տարածված Անդրվոլդայում: է

գլլուկողիդ թունավոր նյութը:ԹունավորմաննշանՊարունակում լորձունքածոսություն,

ներն

հն՝

աղեխիթ, ռունգներից փրփրող Ճեղուկի Դուք, ուժեղ շնչաչեղձություն, մարմնի ջերմաստիճանի բարձրացում,

խիստ գրգռվածություն: տնում է Հիվանդությունը նելու դեպքում" 5-ջ օի՛

Հ»

աղբաբողկ

2-3

Անասունը թունավորվում

խոտ: պարունակող

օրչ

է,

ձրբ

ժանր լիուտում է.

Մոլեխինդ թունավոր (ՇԱ «օը Լ.). Խեխուրազգիների ընտանիքի բազմամյա է: Ցողունը խոտաբույս ճյուղավորէ, սնամեջ, 1--1,5մ |

քրգարությամբ:Տերեներըհոափետրաձնքնզքավորվածէն, Ծաղիկները պիտակ ձն, ածրմնապտուղը՝ գնդաձե, կոքղարմատները են, մսալի Պաստ, ճաճախդուրս են գալիս Հողի մակերես (նկ. 54), Հանդիպում

ամննուրեք, գլխավորապես անտառային ն անտառատափաստանա-չ Աճում. է դերխոնավ ն խոնավ մարգադետիններում, յին դուռիներում: ափերին: գետերի ն ջրամբարների

Շասո քունավոր

է

ԱՐԹ»,

'

է: Պարունակում է կոնին, կոնՀիղրին, մեթիլկոնին ալկալոիդները: Թունավոր են բույսի բոմասերը, Ճատոլոր կապես պտուղները ն արմատները:Արածեցման ժամանակ անասունները չեն չոում նրա չոՃաճ մրկնաճոտի պատճառով, սակայն սոված եասուննեիի արածեցման ժամանակ Հատ-

բույս

Ամենաթունավորբույ-

Հիմնակապարունակում է ցի-

սերից մեկն է, նում

կուտոքսին

թունավորնյու-

Թը ն, բացի

այդ,

ցիկու-

տին ալկալոիդըո Ցիկուոոք-

սինը գրգռիչ ներդործություն ունենում է երկայնաձիգ ուղեղի նկ ողնուղեղի վրա,

ու-

առաջացնելով անասուննեբի չղաձղություն ն բարձրացնելով նրանց ընդճա-

նուր

ա-

դրգուսկանությունը:

կապես խոշոր եղ-

Թունավորեն բույսի բոլոր կանաչ, մասերը, ինչպես

Տ»

այնպես էլ չորացված վիճակում, Հատկապես թու նավոր են կոճղարմատնե-

ջում,

եկ.

54.

Մոլեխինդթունավոր "

|

ուտում անասուններն

բույսի ընձյուղները` պոկելով Հողից կոճղեն

այս

Հետ միասին, արմատների

.-

Թունավոր մոլեխինդըուտելով կարող է առաջանալ կենդանիների ուժեղ թունավորում, շնչառության կաթված ն մա: (Ըօուսո Ոճշոլուստ բծավոր նեխուրաղգիների Գինազոխ Լ.). ընտանիքի երկամյա բույս է: Ցողունը խիստ ճյուղավորված է, մինչե մ բարձրությամբ: Տերեներըբծավոր են, հոափետրաձնճյուղավոր1--2 ծաղիկները մանր են, սպիտակ: Պտուղը երկսերմիկ է (նկ. 55): ում է ամենուրնք, բացի Հեռավոր Սիբիրից ն չեռավոր Արնելցից: Պատաճում է մոլախուտված վայրերում, բանջարանոցներում, թվուտնե-

վա

"

րում

ն

դետերի ափեոռհն: ԵՈ

.

ՀԵՐ/ ԱԻՀ

315ՀՏ

Հ

ՏԱՑ:

:

Խոտի դեպքեր:

ման

ԴԱՏ Ց:

ի

Թունավոր մոլեխինդը, որպես կանոն, անասունՍակայն ները լեն ուտում:

կանաչ այլ բույգարնանը, դեպսերի բացակայության

չ

ՀԱՐ

ըը:

ջյուրավոր անասունների, լինում են զանգվածային թունավոր-

մեջ թունավոր ճատ-

կությունը

նկ. 55..Գինազոխ բժավզոր '

նում:

վածայիններդործություն է

ունենում:

չի

վերա-.

Գինազոխով

թունավորումը

կաթ-

է ընդճանուր Նկատվում "թուլու-

իջեցում, զգայունակության անչետացում, դժվաթյուն,ջերմաստիճանի րանում է շնչառությունը: Առողջացումը կարող է տեղի ունենալ 2--3 օրից Ճետո, ուժեղ թունավորմանժամանակ մաճը վրա է ճասնում չընչառության կաթվածիցմի քանի ժամ անց: :

Անդուզ(Մ6ՐՁէՐԱդ).շուշանազգիներիընտանիքի բազմամյա

Ցողունն ունի

մ

բույս

ավելի բարձրություն, Տերեները խոշոր են, լայն, շվալաձե,որոնք իրենց ապլատյաններով միմյանց պինդ գրկած առաՀ է

ն

ցողուն ((եղծ ցողուն), Մաղիկներըմանր են Հաստ ձն (նկ. 56), կոճղարմատները ՍՍՀՄ-ում Հաշվվում է անդուզի 7 տեսակ, որոնցից

ջացնում

են

ված է ոբելի

.

86բոհ.). (Մ: Լօեօկտոսո անդուզը ի

շատ

է, Հատկապեստոքսիկեն նրա սփրորգետնյա մասերը:

դեղնականաչ:

շատ

տարած-

թունավոր

բում

IJ"{ f,u,w4

{

pw 9w nntf/JwJp

f'" LJ,

lflfuw,{npw "{ b u

tw J'l,

uiwpw t)

w Jpn 'l.1.

j! n<J,

4Jn<Uf,uf,91

UfLUU1W'>nL

W'l,'fnL'l_f!

qp b fl b

IJIJLU

'llwJ ('Wl/nLJ

lw,j,n ,{

f,,nui'>wp j! 'l, bpnLJ

I,_

w -GmJ

I

{

4Jm

1,n<p

/,_

UJJ,) b('['

,{npn<J

{

1,4wui,f_nLJ

pw4pb tfr u,

Ut, 'J l1L'l_['

wnw1.i,u!, ntJ

(Colchicum autumnale

l;&q.hq w2&w&w J�l'i

ptu'l__J u,JJW pntJU

,)w 'l. fr4!,hp[' ,[wp,,wqn<J!, Swpwr},f_wr}

wp/,_J n<U1

i/_nr

j!

n<J I

{

b l,,

IJIJL,U

U-GntJ

{

(,

pn<Juf,

P"L"I'

b ,{pn"fw4w1,

f,,nl,w ,[

Jwuf,

t

bl,

w funpJw4l',

/uwf,,ui,[ntJ '>w-Gwf,,

{

upui f,

pmfJJw!,/!

L4w ui,[n <J

zl,lwnntfJJnt!,{!

I,_

{

zl,'lb 'l.n,[ w!,wunt'l,!,b pf,

{ 1!1,fJw !, ntJ,

j! n<J

t

ntui,{ntJ

{

b ,f_pn"lw4w1,

'l,pf,JmJ,

Jwuf,

wuui'l.wr}w'l.4w 'l.11f,Hpf,

{

'>wpm,[w if,£

/,_

U1[', npf,

..

Jb1. 4w

I,_

W('IJ U1w ,[w J(' b pntJ I

f}nt'l,w,[_np 1, Jn<f} bp'

14'1,wumHhpf, r}wLp fJntbw,[n['n<f/Jn< 'l,,

50%

Lw,[np,{btfr u 1,4wui,[ntJ

{ 30-50

uJ pwpA­

r}w 'l. fr4HPI' ,[w f''l "'l/"<Jt, (t,4. 57)1

,{w ui, Junuif, J b 1.' pw,{wpwp1

ff/wpn<1,w4nul

2-3 opt

'>wpw,[- wpUuw'l,

Ufttf,L Uuf,w1mJ 1 !lwpnpw4 Jntwfunu,

J lU(' l/ lUl/1,u,f,l,1,bpntJ

w n'l,f,b, 'l

{

f!!, '1 1:w-

'IJ,[w pw 9wr}

wL4wlnfr !, bp1 'l

.if, b pf,

'fWZ­

U.nw1.w91,ntJ

1ll/uw,[npwUfhu .if,b pf,1

1:w Jw p /Jnt'l,w,[_np

ntJ b 'l. qpqn,[_iur}n<fJJm'l,,

t

U.pnu, tu,[ IJJ Jp bpntJ

{

UJ'b Jun­ {1

frn<_­

J4w1,1,bpf, t 'l. w.iqn<-

ll' f,_

I,_

uJ .

U!,wunt !,!,bp f!

1:wpw,[/J'nt!,w ­

"f'"l bu "4np9-

1:w ui4w"lbu

{

upuif,

qnpr}nt!,bntfJJn<!,[' ,

Jw1:, fl1,w Jwr}

f}nt!,w ,[_npn<Jf!

qw2mw 1ltn1�w qqw &Jw r.

zwu,

ntJh 'l.

fJntbw,[n­

'>w'l_,[w'lb "{

(Stellaria graminea),

{,

J b­ /uw4m'l.qf,fibpf, ['!,u,wl,f,j!f, pw'l_JwJiw f,,nuiwpnt JU {1 8n'[_nt !,{! AJ"<'l_UJ,[_np

IJIJLU

bl, ,

{

t

wz'l,w'l,I! ,

,[bpw!,n<J

lfr

!, ,

M.).

bf,

,{f,Gw4,

4nl,[ntJ

J wpun'[_ n<p'Jw!, mrzn< Juw!,qwpn<J'l,bp,

4w fl,[_wr}f,9 wnw1.w LmJ

U.um'l wc\wq��

J fr1,ll,_

4ntfu/r9f,!, WL4"t"fr'll',

uinj!uf,4n<fJJnt!, ['

1,JW['­

Jnu, wnw1w 'l,ntJ

u, bf, 'ltuJ f,1,

picris C. A,

t,

{

zn•zw'l,w 'l.qfr!,bpf,

wp/,_Jntui

Jwpqwqbuif,1,1,bpn<J 1

Jwub p[' ,

4b ­

'l b"{j! bpntJ

w 1,w unt1,1, b pf,

WJ[,{wr}/!, j!

ff/wuiw,;n.J

JW(' qwql;u,f,1, !, hpn .JI

qb U1UJ "' b pf,1, I

1:wu!,ntJ Jwt;'

4wJ Jw1,mzw4w qn<J!,I Uw 'l.4n<J

f,,nui l"P w 9!,b tfru1 lfrm!, w,f_npn<J �w!,p ['

!, mJ

{

L.;,

bf,'

(

u,bpntJ I

p,,,.1,;,,_

'lpn<f/Jnt

8nrzn•1,f, pwpApn•P,,, •.,, ['

Uz!,w!,wJf,!, z!, 'l b 'll! "IUJ{'n<!,w4n< J b!,

Uw'l,p

w puiw

pwp wf,,nu/l, b pf, wpwqw9ntJ, ,fpw

upuif,

qnpr}nt!,bntfJJw !, w !,4mJf,91

[' !, uru,Lf,1/r

9n<9w 'l,f,z fibp f,

tn< ,), ,j, uf,,ntJ1

r}w4,)4ngfibp,

1.'l.wdqn<fJJn<!, , nn<'l,qf,9 ,j,p,j,n< pf,

bl,

ltunn<f/Jw!, I,_

up uif,

,f_npJwf,

mJh 'l. qpqnn<J,

n unbtfru

bpbpn<'l,

( Acroptilon

'l-w n&�6

zptw!,!,b pn<J,

"If'" u,n,[hpw u,{' f,­

I,_ W J[ UJ{4lU[11f,,,Hp,

'lfo1,

fJn<["<PJn<'l,,

U-GntJ

b!,

"{UJf'IJLf,tu4n<J t Uf{'l1-

U1n,[b pw u, pf,1, 1 'fWJf,!,

f,,nuin,{

UJu"{ f,uf, f,, nui

pn•fli wJp1 Sbpi,_1,bpf! l,zuiwpw A!,_

fl nl'l,w­

l,w-Gw fu

fl nL'l,w ,{np,{n<J,

I,_

IJLU11JLJ

IJ,11/_buiw4w!, Uf,n•fl1n•'l,n<J1

b 'l.f' b{' f,1, I

uiw1,frl!P pw'l_J wJ JW pn<JU {1 !Jn'[_n<b [! bJn<'[_w,f_np [' 1,

IJw4wJ !, nlfuwp­

b ppbJf,

wJpn'J.1.

lU 1, U1 lU nf,

z'blw nn<fJJn<l11 ll'n<'l,w,f_npJ w f, hphn<JfJLhp [' uihntJ

!,pw 'l,n,[

"{

,{wp[' lfr n<uin<Jt

!, b p['

u f,uiw 41 "{

t qph/Jb

uJ hp4w pn•fl1w Jp1 Sb pHbp[' 1,zuiw pw dl,_ bf,,

1:wppb 91,n'[_ f,,nu, ( '>wppwr} f,,nuiwpn <JU),

qnuif,-

wu,Gw nn,{ uiw­

1:wJf,

16-60

bpp f,,nuif, ptu'[_lU'f[ll1</JJtu1, J�1. UJUU1'[_Wr}W'l_/r4[' zw u,

fln.L'l,w,f_npnLJf! zw u, '>W'l_qWqJn LU1 t•

unL(',

r}w'l.f,fub p [' '

'flUlU1bpnLJ I

w 'l,u,w nw Jf,1,,

wpnuiw,[w Jp b{' nLJ

l!/rl pwpdpwsn'l., Ubn<J

!}1, w Jw r} W1, 'fn<'l_f, LWJ'l, uiwpw r}­

Jw 'l,[' ,

t,

un<p,

wpnuiw,{wJ ph­

w1, mw nw u, w,j,wuu, w'l,w Jf,1,

1,b pn LJt

·,

Ut. 57. '>wnl,J,G

ՏՈՐ

Էլ

փազոդրոլ)

հագքոհոձ

"լց

|

"էզ

գոկոմախսոկաղքոկուվ

զ

.

դմզդդառողո վտսչ ջոչտ -հռչ

|

շ

/

իճ

Ր

մս

յ"

խասոջոոխ վրոչ դ հոզնոի վղոժ

ղոց

՛09

9.լ

՛էՂ

:

ղզ

մմզդրամաիողաք իսվեղոմ

ՊՈ 'մմզրմզոոց մախողակ ողո «ոկտոչ չմմզդեվայոնի մո ղվրոխսնհ Հադո «դվրովճուվն վ բափոդոամուխ մ մսիտղաի տսոդիովսր ոսբր տոց

ԱՐ

«ՏՏ «ՀԱՎԻՆ |

ՉՐ«Է

է

րոսմ

|

Է

ՆԻՍ

ՊԱՄՏ. 71.

ոլ թն

զրո

-

ԻՆ

Հատսե

ղվլ ղվլիողոտոտփուտ ղ

ե

ոզուղվ րսմզդնսղոմոծղոմ վմզմմոիոկուղմ էլ յբսջղ

-:

ՆՆՎ

-:

ոսի ։

րոմ

:

«ավոր վր ոզխոկտտչ «նվո -վոոսքշվնոմ ճնսմրո 'ո-րչղը 7 /ո'սչոտոկ, չտսչ մանդ ՛մղոջ փոս դորա) (6 կղ) մմզրմղո վչտղվմոովդղցզ րաղնզեվչ մդոր -ցրմզո 7 կվփոստմեստվ,2 հար մկոոլըղղ դրսնեոնաչոկուտվխոո Հավ մմզդկվնող չդջովլվոամտզիղզ մամսո| :

,

րո" 052--Շշ

՛ոաոկ

ւմսիոնոսքց

փժվղոտդմ վմզդվեհորմար Վ-ղլ տոռսետիտ լոսմզղղոծմձ ղվտիոտմուչ ողզմովսիոոյն 3 րոսցո (:326Լ 1161ք12)5Ծ 4) վնստսվբկասցմտկածվ «(19 հղ) բրամզղղվտցծոոնմոր «րոամզրոռվ «րոսմզտչոն ) լոսխվեդոչ (3լ Թ ին 681: -|) մփոամ -տղզտս հագմակոշվ(09 հղ) 4գր վմզդտոափըրոսմզղդղվոզեոծմուր րոսմզժղոն ղվմղմեց վմզղչմոխողոջ) բաց (Ղ ՇլոՏթ յ) մերսդ ղց ջոիքոմուտ 1զիոսու ր"«-Ոչոր -Վտկոչվ սւսո րոհ դտկասսիսո չրրամզիսմակնոջ մժսփ ղզ ղզ ոզտզմ ջոիժոիուչղթոճսղթիսն -ոմղո /դջտիջ (մլոջումո դջոքե) վղթ «/ըիսմ «զջֆտվոտձդ դմզղկվնողր մզմմուտ «ղզ րո 09--0 վմզղկաովտ մյմմոտ փիաղիոկոծվ պիամչոդքոկ մախոդակ 1 րկ «ողամթխ յոսմզդղոտեմօՄո ղ լրրսմզդղմզտ յոսմզղղանսն մոայլ

մվնոլմգՏ մմզղղմզջ

Բոողվի մղաիամջմում հտոզտ

1 բրսիինոչ րբ'օ-րչրըը 1 որսժ (ոլիտվր խԽզնոինուչ)ոլրորեո: ՀՀ վժվղուղմ վմզդվեհակոաղվոկոչւվ 1 6լզյօվմուլ) հխսդմտկտմվ ղոքքիսզղյաջմսեփոմո (իրստոջ չրրատոողվ -նղմ ղաքքիսսոաէղն ղաքլիսեջոնք ղամլիսղոակուսեմեմառ յ) լոսղնոճծ

մմս Հոստ 3) /րրսամսիող դրամսիողաք 'իսչոր բրսղաոձմղի իսվեղոժ ղը ղզմ դքո -ռալ|վմզքմսչ ղ վմզիսի լ լրսիտոկղ վոջոչ դմքոկարվոստոս

մմ

մամ

մմզդղմզբ չմրոիցիսմջմում

քղանսք

տու

որամ

ոտիրովմզ

1381Ա ՏոԱԾՃՅՏՕ4:|) վեզտմ ՂՈ

չիսչոր 3 բսղոձմզի ճվջոիքոկ վտմոո)ոոց մս «րոամսիողաը| նցք:ս մ 'ճդցղ:ս ոմն վնցտ մմզղ իսժղողոցչ "հվնոջ դ մմզդղմզտդզ բատոա գրզմմզ «մմզլմսչ ոզխտկտուչ «մմզդեան

ո»

Հոր

վով /յոստոս

գզք մերակդմմմտդմզդդառողո

կոռոֆոցգը

հոմգդաոատոլոզխակտաֆ ղց մախողակ մմզոտր մամ վորսվ ,մմզգ ՛դվրոխոսկո 7 յոսկոդոամոլ,

-հվոլոկիո

ղվոսմտո

՛գվրովնոսվն

մրոամզմմոիվյորտ ջ րոսջո «Մմզդճաղոմոձ ժզմփոդզրո 3 սկ" մերսկդմճմոաչ ոմմոոլ,

"

`

-դոժ

յոսկոմոի

կվփատ

ւմնստլ,

կղ)

(99

տս

չածմոահ "կուովոո

տտծ մզրմգո

) րրսկողամոի

ոտն մաճառ) մմզղկեվնոր

ղզ

իամզդժջտիմտկմաքսո| /մախադոարիսկ «ղղ մաքսովմմզդղմգջ ,դոմըիամոիմզ դգվր 3 նսիմսիոնոքջ. մդանոջ 7 որամ տլրովի վժվղոտդմ տովո| վմզդվեեարմսր «-ղ աոլսօայգջ օյոլոզ) տսցտծստեէրսկղմճար դզղամ դաէքիսկվոժստամզդ -Քոջո ր'սմզդդոտոտվփխոտ եվկ դվյլուլյ 9 մսիողաը վլղիտ ղջվղսան ջոջտ լրրսմզեսչ ջոիխիոկոնո վմզփոտվիսք ճվոոտկ չՔվմզղղորմոի դոկովեսակ) լ ջոիոոկ մղամքիսմսիողացկ վջվղսոն դլոկոր /նամզիցաէչդզ բրսղուուր ղ ճոսմզիվ (Մսզտա մմզդդսաոոդո մզալիսնսոմոր | յհաիտոառ «դոոէը ոսիմաքոմ:

եււ.

:

չողերում, չոր լանջերում, արոտավայրերում: իշակաթնուկ ճաճեային (Է. քոլստէոլտ).աճում է ճաշիճների եզրերին,խոնավ մարգագետինՀ .

ներում:

կախված է Ֆոքսիկությունը

-

ԵՐՐՈՐԴ

.

կաթնաճյութի մեջ եղած հվֆորբին

ն

մի թանի ալկալոիդների թունավոր նյութերի պարունակությունից, ուտելիս ախտաճարվում է բերանի լորձաթաղանթը, հշակաթնուկն ըմպանը, տեղիէ ունենում աղեստամոքսայինուղու ծանր խանզգարումներ (փսխում, լույծ), ծակոցներ, ջղաձգություն, խախտվում է արյան ծանր թունավորվելիս անասունները Հաճախ մաճաշրջանառությունը, նում

:

ՍՍՀՄ

ՔՆԱԿԱՆ

ԳԼՈՒԽ լ

ԿԵՐԱՀԱՆԴԱԿՆԵՐԸ, ԴՐԱՆՑ ԴԱՍԱԿԱՐԲԳՈՒՄԸԸՍՏ ՔՆԱԿԱՆ ԳՈՏԻՆԵՐԻ

ԵՎ ԲԱՇԽՈՒՄՆ

-

։

ե դասակաոգումը կեբաճանդակնեոի հինական պասպորշտավոոումը

են:

Որպես կանոն, անասուններն չեն ուտում, բայց իշակաթնուկ այնուամենաչնիվեղել են խոշոր եղջյուրավոր անասունենրի, ոչխարների հ այծերի թունավորման շատ դեպքեր: Հիմնականումդա պատաճում . է որտեղ իշակաթնուկներըլինում հն զանգվածային, ` արոտավայրերում, իսկ անասունները՝սոված,

'

.

Միությունում գլուղատնտեսականկերաճանդակներն Սովետական

(առանց եղջերուների արոտավայրերի)զբանցնում են 606 մլն. հա: բաժին է ընկնում 328,5 Դրանց կազմում բնական կերաճանդակներին մլն հա (չճաշված 443,3 մլն հա նղջերուների արոտավայրերը), որից Խոտ41,5 մլն ճայ, արոտավայրեր մլն. հա: թոտՀճարքները՝ են օգտաարոտավայրերը ծառայում որպես անմիջական Հարքներն

՞

ու

գործվողբնական

կերաճանդակներ. Բացի այդ, արոտավայրերի ն մասամբ խուճարքների տակ են դրվում երկրորդական օգտագործվող, ավելի քան 60 մլն. ճա կերաճանդակներ(անտառներ, թիուտներ, ճան այն) Հիճներ,ձորակներ ամենամեծ Քնական կերաճանդակների

տարածությունները գտնվում

են ՂազախականՍԱՀ-ում (186,4 մլն. հա), ՌՍՖՍՀ (92,5 մլն. ճա), ՄՍՀ ՍՍՀ Թուրքմենական (35,38 մլն. հա), Ուզբեկական (24,0 մլն. հա) ն ավելի Ն Մերձբալթյան Հանրապետություններում (1իտվականԱՍՀ՝

1,0 ե է

մչն. հա, կատվիականՍՍՀ՝

Մոլդավական ՍՍՀ(0,41

մլն.

1,3,

ճա),

էստոնական ՍՄՀ՝ 0,8 ւիլն. հա)

Միջինասիական Հանրապետություններումկերաչանդակները(Հիմ-

դլուղատնտեսականկերաճանդակներիկազնականումարոտավայրեր)

զբաղեցնում են մեծ տեսակարար կշիու եթե ՍՍՀՄ-ում բնական կերաճանդակները կազմում են ձանդակների ընդճանուր տարածության 61,8 00-ը, ապա ՂաղախականՍՍՀ այն Հասնում Է 83,2 ՍՍՀ՝ 9Ջշ ծ. Չն, Ուզբեկական ՍՍՀ՝ 85,7, Թուրքմենական մում

գլուղատնտեսական

Այս ճանրապետություններում Հսկայական տարածության արոտավայծառայումեն որպես անասնաբուծության կերի Հիմնական բազա, Խոտճարքներըն արոտավայրերն ընդունված է ուսումնասիրել ըստ բեական, Հողակլիմալական գոտիների (տունդրա, անտառային գոտի, րեր

ն անապատատափաստան, կիսաանապատային անտառատափվաստան, ունեն Համեմատ, ոչ միայն ճողակլիմայական, այլն բուսաորոնք յին) կան ծածկոցի բնորոշ առանձնաճատվություններ: Սակայն այսպիսի խոշոր բաժանման դեպքում Հնարավոր չէ նույնիսկ բավարար չափով սաճմաններում տալ բուսաժածկույթի բնութագիրը, քանի որ գոտու նկատվում են ճողային ն կլիմայական պայմանների, ոնլինֆի, խոնաաստիճանի ն այլնի մեժ բաղզմաղանությունն որից էլ առաջավացման նում է բուսական ժածկոցի բազմազանությունը:Այս ծածկոցը բուսականության պատաճակահկազմ չէ, այլ բուսական խմբակցությունների է բարդ փոխաօրինաչափ ճամակցություն, որոնց միջն դարձ Ճարաբերություն՝ սննդի, լույսի, ջրի Համար պայքարում: : Դժվար չէ նկատել, որ բուսականությունն մարդգազետիններում, , ճաշճիճներում, տափաստաններում, անտառներում էապես տարբերվում ձ, նրա չորային մարփոխվում է նույնիսկ նրանից, դագետին է, Թե՞ ողողվող, տորֆային, Թե խոտարոսային ճաճիճ ն "

սաճմանվում

բնույթը

կախված

այլն:

է բույսերի այս կամ այն նպաստում գործունեուկյանքի տեսակների զարգացմանը, զ) միկրոօրգանիզմների

թյունը

առաջացնում է բուսական Ճճամակեցություններ կամ ասոցիացիաներ կոչվոլ բուսական տարբեր խմբակցություններ, որոնք ստեղծվել են միջավայրի, բուգոյության Համապատասխանպայմաններում որոշակի ե մսատեղի ռեժիմիբույսերի Ճճարմարվողականության օգտագործման անձչրաժեշտեն դարձնում բնական կերաճանՀետնանքով։ Այս բոլորը

դակների դամակարգումը:

կերաչանդակներիդասակարգումը

է բուսականության, կառուցվում

ռելինֆի, կլիմայի, խոնավացման պայմանների, կերաճանդակների կուլտուր տեխնիկական վիճակի կոմպլեքս Հատկանիշներին Ճճամապատասխան:

Հողի,

.

ն արոտավայրերի Խոտճարքների

բուսականության տեսակային կազմը Ճղորությունը կախված են ոչ միայն բույսերի կենսաբանական առանձնաճատկություններից, այլը բնական գորժոններից։ Այշպիսի գործոններից են՝ ա) կլիման, որը որոշում է. ջերմուքյան, լույսի ն տեղումների քանակը, ինչպես ն դրանց բաշխուե րատ մբ տարվա ընթացքում բույսի վեգետացիայի առանձին շըրմեծ ջանների, բ) Հողերը, որոնք աղդեցություն են գորժում բուսակացն աճման Քի կազմության, մարգագետնայինբուսականությանբերքատըվության վրա, գ) մալրական ապարների տեսակները, որոնք Հիմք են ծառայում ճողի նկ ենքաչողի առաջացման ճամար, դ) ռելիեֆը, որը կլիմայի ն մայրական ապարների տեսակների ճետ Ճամատեղ սաճմանում են խոնավացման պայմանները ե տվյալ բուսատեղի չրով ապաե

խոտաբույսերի աճման

-

ն

ցեսը։

նրա

Հետ

որը

կապվաժ օրգանականնյութերի կուտակման պրո,

Համակեցությունների դասակարգումնունի երկու Հիմն ֆիտոցենո(բուսատեղի) ֆիտոտոպոլոդիական ուղղություն՝

ուսական

նական

լոգիական

(բոսախմբակցության):

ուղղությունը կայանում Ֆիտոտոպոլոգիական

է երանում,

Հիմնված դասակարգումը սական խմբակցությունների

է

որ

բու-

բուսատեղերի

տարբեր տիպերիվրա. Այս դեպքում մարգագետիններիբնութագիրը կառուցված է բուսատհեղիուսումնասիրության վրա (ոնլինֆ, խոնավացում, Հող, մայրական ապարների տեսակ ն այլն), որի Ճետնանքով տարբեր տիպերը, որոնքըստ բուսաորոչվում են մարգագետինների են խմբերով (չորային,լեռնային, ցաժտեղի նմանության միավորվում բեր,

`

Այսպիսով,բուսատեղզիորոշակի պայմաններում բուսաժածկոցը

ռեժիմը, Հովումը, ե) ջրային

ոյոզվող

ն ալլ

մարգագետիններ)»

ուղղությունըկայանում Ֆիտոցենոլոգիական

դասակարգումը Հիմնվում գագետինների

է

է

նրանում,ի մար-

բուսակամարգագետնային

նկարագրության,բուսականունության բնույթի, նրաՀատվությունների ն թյան կազմի կառուցվածքի Հիման վրա առանձնացվում են բուսական որոնց Հետո բուսաբանական կ էկոլոզիամորֆոլոխմբակցություններ, գիական Հատկանիշների Հիման վրա միավորում են ավելի խոշոր խրմ-

բոշխային դաշտավլուկա-տարախոտային, բերում, (դաշտավլուկազգի, է

այլ մարգագետինների):

-

դասակարգումը Բնական կերաՀանդակների ֆիտոտոպոլոգիական մանրամասն`մշակել են Ա. Մ. Դիմիտրինը, Ն Գ. Ռամենսկին ուրիշդասակարգումը՝Ա. Գ. Շեննիկովը ն այլ ՀԵ-

ն.

ներ,ֆիտոցենոլոգիական տազոտողներ:

ն ֆիտոցենոլոգիական դասակարգումները Ֆիտոտոպոլոգիական են. լրացնում Մանրամասն գործնականում միմյանց փոխադարձաբար

բնութագիրը բուսականության իմանալով

(տեսակային կազմը, տվյալ խմբակցության բերքատվությունը),բուսատեղի պայմանները, կարելի է

ն առավել բարելավման մշակելբնական կերաճանդակների

արդլու-

ցանովի խոտճարբների արոտանավետ օգտագործման, ինչպես Այսպիսով, բնական կերաճանմիջոցառումներ: վայրերի ստեղծման ե առավել արդյունավետ օգտագործման,ինչպես դակների բարելավման ն արոտավայրերի,ստեղծման միչոցառումէ ցանովի խթոտՀարքների դասակարգման ժամանակ ներ».Այ սով, բնական կերաճանդակների ն բուսատեղերը Հանդիսանում են Հիմն

Ա

ն

ելնուցյաններ

նական Հաշվեմիավորները:

Այժմ ընդունված

է ՍՍՀՄ

բնական կերաճանդակներիֆիտոտոպոլոգիական դասակարգումը,որի Հիմքում ընկած է բնական գոտիների տարբեր տիպի բուսատեղերում (ռելիեֆ, խոնավություն, Հող ն այլն) դտնվող բուսական խմբակցություններիդասակարգումը: Ըստ այս դասակարգման,որը մշակվել է Կերերի Համամիութենական դգիտաճետազոտական ինստիտուտում (Ռամենսկի, Ցացենկին ն բնական բոլոր կերաճանդակները ուրիշներ), բաժանվում են 25 դասի: 1. Չորաճովտային մարդագեւտնային խոտճարքներ ն արոտավայիեր, ճիմնականումՀանդիպում են անտառային գոտու Հարքավայրե«որում ն լանջերում, ողողատներից դուրս, Ճմամոխրային ն այլ ՝

ղերում:

:

Մարգագետնատափաստանային խոտճարքներ ն արոտավայրեր՝ անտառստափաստանային զուտում, սնաճողերում (ճզորներից մինչն ենթապոդզոլայինները), աղակալվածՃողերում: 3. Միջին ն չոր տափաստանային խոտճարքներե ւսրուտավայրեր (Ճատկապեսվերջինը) Հիմնականում տափաստանայինգոտում սովո2.

:

։

րական

ճարավային սնաճողերում, ինչպես ն մուգ շագանակագույն չողերում, Հաճախաղուտներում: 4. Տափաստանային ավազային արոտավայրնը ն խոտճարթներ՝ մոխրաճողերում ն սնաճողերում: ավազակավային Հողերում, տավաստանային ն անտառատափվաստանային գոտիներում: 5.

ն

Անապատատավփաստանային խոտճարքներ (կիսաանապատային)

ն քարարոտավայրեր՝ կիսաանապատային գոտում,կավավաղային

ն

քարոտ,

6.

գոր Ճճողերում ն աղուտներում: շագանակագույն, Անապատայինարոտավայրեր, անապատային կավաավաղային

րեր

բաց

մոխրագույն Հողերում.

Անապատատափաստանային ((իսառանապատային) արոտավայշագանակագույնն գորշ ավազակավայինՀողերում:

8.

Անապատային արոտավայրեր ավաղամոխրագույն Ճողերում, միջինասիականանապատներում:

ն 9. Ցածրադիր դոգավորությունումգտնվող մարգաղդնետնային խոտՀարքներն արոտավայրեր, անտառային ն անտագլխավորապես

ռատափաստանայինգոտիներում, մարգագետնայինն Ճաշճային, երբեմն թույլ աղակալված Ճողերում:

մարդագետնա-չ

ա Գոգավորոււ տավարի գլխավորապեստափաստանային 10.

Տ

Ցաժրա

"

ի

յու

ւսա

բքներ,

դոտիներում, անապատային

ն

'

լիմանային Հատակային ու

ե

արո-

կիսա-

գույն ն մարգագետնամուգ գույնի, (իմանային շագանակագույն,երբեմն աղակալված Հողերում: ՛152

ն

տային

յին

բուսականությունը: ն արոտախոտճարքներ մարգագետնային 15. կարճաողողատային

Հողերում, Հեղեղատային չրերով վայրեր՝ ալյուվյալ մարգագետնային 15 օրից ոչ պակաս ողողվող Հողերում: խոտճարքներն արո-՝ մարգագետնային 13. երկարաողողատային օր Հեղեղատային ջրերով ավելի քան ողողվող: ն չռավայրեր, խոտՀչարքներ 14. նախալեռնային մարզագետնատափաստանային

ն սնաճողերումը արուռավայրեր,լվացված սնաձճողերում լնոնային

սնաձճողերումշագանակա15. նախալեռնային տափաստանային ե

'

՞

--

գույն Հողերում:

,

են

նախալեռնային կիսաանապատային անապատային գորչ մոխրագույն Ճողերում: 12. Լեոնամարգագետնային արոտավայրերն խոտճարքներմոխրան

15.

դույն, շադանակագույնն

լին գոտում

ն

Հողերում՝ անտառալեռնաանտառային

գորշ

կարբոնատայինլեռնամարգագնտնատափաստանալին

գոտում: անտառատափաստանային յինՀողերում՝ ն 18.

արոտավայրերխոտճարքներ (ճիմ|եռոնատափաստանային

նականում առաջինը), սնաճողերին շագանակագույնլեռնային Ճողե-

րում:

,

,

եռնաանապատային ն

18.

բաց

ն քարքարոտ -.

կիսաանապատա" արոտավայրեր Ցածրադիրուժեղ աղակալած ն մի ջանի վայրերում ցածրադիր գոտիներում, անապատային լին աղու(մերկացած ւղուտներում ն տակիրներում Հովիտներում, գետերի նն աղուտադերազանցում բուսակացքում տարածություններ): 11.

ջին Ասիայի լեոներում

բաց

ղերում:

Լիարոտավայրեր՝ կիսաանապատային

գորշ շագանակագույն,

ն

մոխրազույն ո-

արոտավայրեր (ենթալպԲարձր լեռնային մարգագետնային )՝ բարձր(նոնաշղքաների ցուրտ գոտում, խոնավ կլիմաալոլյան

20.

յան

ն

ն մարգագնտնատորֆային յով, ճՀումուսով Հարուստ մարգագետնային Հողերում։

արուտավայրեր լեռնային շաԲարձր լեռնատափաստանային դանակագույն 4ճողերում: "22. Բարձր լեռնային կիսաանապատային ն անապատային արոտավայրեր լեռնային մոխրագույն Հողերում, գլխավորապես Միջին 21.

Ասիայում: 23.

Հողերում,

ա

Լ.ոնատունդրային արոտավայրեր, քարքարոտ ՍՍՀՄ Հյուսիսային ն Հյուսիս արնելյան մասի ե մանաթը

նե

ն

ե

ե

տունդրային լեռներում,

ոո

տունդրաներում ձարթավայրային տունդրային արոտավայրեր, ե Ճողետ ունդրային ճանքային ւտորֆույին անտառատունդրաներում, 24.

ն

ցությամբ կարող է խիստ

այնքան են փոփոխվումձեռք բերումբոլորովին նոր դառնում է ուրիշ տիպի ն այլ բուսաՀատկանիշներ, որ մարգագետինը, Հողերում նորմալ չորային ծանրկավաավազային Օրինակ, կանությամբ: տիպն գետնի

վրա րում որոշակի խորության ն տոր25. ՌաՀշճային խոտչարթներ ն ուրոտավայրեր, Հանքային անտառային գոտում, Հանֆայինճաշճային Հողերում, ճիմնականում

մշտնջենականսառած:

մա-

մամոսյին ժածկոցով պատվելու ճմի կուտակման կերեսին մեռած են ն ի վերջո վեր են ածվում. Քաճճանում Հետնանքով աստիճանաբար ու

ճացածրադիր ճաճճի:եվ ընդճակառակը: աիպիկ տորֆամամոածածկ

Հիճների մակերեսը դելյուվյալ ն ալյուվյալ ջրերով ն դրանց բերվածքխոնավմարդգագեներով լվացվելիս ռկզբում փոխվում են ցածրադիր Հետո դառնում ազդեցությամբ բերվածքների Ճանքային իսկ տինների, են պակասխոնավացվածն, կորցնելով կապը ստորգետնյաջրերի ճետ, փոխակերպվում են այնպիսի որոնցջրային ոնեժիմը

նշանա-

մարգագնաինների,

է տեղումներից: կախված

օրինակներ, երբ մարգագետնի մի տիպը փոխակերպվում է ժի այլ տիպի, նկատվում են նան Հողի աստիճանաբարաղակալման աստիճանաբար ժամանակ, երբ, օրինակ, ողողվող մարդգագետիններն են Հետո մի այլ տիպիկ ածվում աղուտների, իսկ վեր աղակալվում, նման

տառաճատվածները:

5--25ց/հասաճմաններում:

'

երկրորդային շգտագործման այլ կերաճանդակներ(ձորեր,աղուտՀներ, ավազուտներ) օգտագործվում են Հիմնականում արածեցման ն շատ ճազվադեպ՝ խոտճարքի Համար: Ջորակների արոտավայրերը(մո1 գտնվում են ՍՍՀՄ եվմլն ճա) դրեթե ամբողջությամբ տավորապես

`

ն րոպական մասի անտառատափաստանային դգուռիտափաստանային ներում. Աղուտներըն աղակալված ձողերը, ավազուտները որպես արո-չ

տավայրերլայնորեն

են արուռային օգտագործվում

պակասության դեպքում:

"

դեպքում տիպիկ չորային տավաստանները՝ օշինդրա-շյուղախոտային բուսականությամբ, ճեղեղային չրերով ողողվելու ն լիմանի առաջացման ժամանակ վերափոխվում են խոնավացած ն ճաշճճացածբուսատեղի' Խուտշարքներին արոտավայրերի բուսատեղերի ն տիպերի նշված խիստ դանդաղ, տեղի են ունենում բուսականության փոփոխությունները են շարունակվել կարող Հարլուրամայսպիսիճերթափոխությունները

յակներ:

՛

Քնական պալմանների աղդեցությամբ բուսակացքի տարածությունների փոփոխությունները, նույն բուսատեղում, Հաճախ ունենում

ն Խոտճարքների աբոտավայբերի բուսականության փոփոխությունները

տեսակային են

ժամա-

երբ որոշակի զոնայինփոփոխությունները,

'

Բնական խուտճարքների ե արոտավայրերի նույն. տեղանքի բուսակացքը միանման չէ: Փովոխվում է ինչպես խուտաբուլսերի քանակային կազմը, բուսական մի խըմզանգվածը (բերքը)այնպես էլ տեսակային բակցությունը (ցենոզը)փոխարինվում է մեկ ուրիշով: Այսպիսիփոփոխությունները տեղի են ունենում բնական դործոնների կամ մարդուարտադրական գործունեության ազդեցությամբ: :

Բուսականության փոփոխություննեւը բնականգործոննեռիազդե-

ու

մարգագետնի. գերխոնավացման, սիստեմատիկ մարգագետինները

դիպում են ն այլ գոտիներում: Բնական կերաճանդակների մեջ մտնում են երկրորդական օցտագործման Համար մոտավորապես50 մլն հա անտառներ ե Թիուտներ, 10--15 մլն հա ճաՀիճներ ն 3 մլն ճա այլ կերաճանդակներ (ձորեր, ավազուտներ,աղուտներ նայլն): Անտառային արոտավայրերը ե խուռճարքները ավելի մեծ կություն ունեն անտառային գոտում, նրանց կերային արժեքը ցածր է (շատ են թունավոր խոտաբույսերը),կանաչ զանգվածիբերքատվություՀամար 2,5--Ց գ/ճա,Խուճաարքների նը 10-20 ց/հա,չոր ղանգվածինը՝ ճիմնականում օգտագործվում են անտառի եզրերը, բացատները, անն արուռավայրերը գտնվում են ՀիմնաՌաՃճճային խոտՀարքները է տատանվում ղուտում, կանումանտառային նրանցը բերքատվությունը

հ մարգալինել:ձաճախ բուսատեղը զգալի

ժամանակամիջոցում բու.վանելով սակացքում մի բույսին փոխարինում է մեկ ուրիշր, դուրս ն տեսքը: այն բուսականությանը տալով այս-կամ առաջինին Արտադրականտեսակետից սեզոնային վոփոխականությունն ունի մեծ Հատկապես տափաստանայինե կիսաանապատանշանակություն, յին գոտիներում, երբ անասունները ղարնանից ուտում են էֆեմերներ, ն դաշտավլուկազգիներ այլ բույսեր, իսկ աշնանը՝ այդ ժամանակ ուտելիությամբ աչքի ընկնող շոռաններ ե օշինդրներ: Հաճախ դիտվումէ այն դեպՍեզոնային փոփոխականությունը վեքում, երբ այս կամ այն տարածքում բուսական Համոակեցությունը գետացիայիընթացքում փոփոխում է իր արտաքին տեսքը, Սա բա155

ցատրվում է նրանով, որ Համակեցությունում դտնվողբույսի տեսակների ղարդացմանփուլերը (ծաղկում,պտղակալում ն այլն)միաժամանակչեն ընթանում (որոչ մասը ժաղկաթավ է լինում, մյուսները ծաղկում են ն այլն): Այնպիսի ֆենոլոգիականփոփոխությունները, որոնք որոշակի բուսականությանը ժամանակավորապեստալիս են այս կամ պաճերին այն ընդչանուր արտաքին տեսքը, կոչվումձն ասպեկտներ, վերջիններս ւարնեկանզարգացման ընքացքում, կարող են փոփոխվել մի քանի անգամ: Այդ դեպջում այս երնուլթը կրում է ասպեկտներիչերթափոխ

անունը:

'

փոփոխություններմետեորոլոգիական

Բացի այդ, տեղի պայմանների ազդեցությամբ, ն բնութագրվում են նրանով, որ դրանց փոխվում է բուսակացքի կազներգործությամբ միննույն բուսայոեղում բուսակացչոր մարգագետինների մրս Այսպես, տարիներին, չորային են դեպքում, այն քում զգալիորեն ավելանում չորադիմացկուն բույսերը, ե ծնն, գործադիր երբ դաշտավլուկազգիները բակլազգիները ճնշված դաշտավլուկազգիներըն բակլազմարգագետիններումավելանում են տարիներին չոր ն չափավոր խոնավ գիները: Ընդճակառակը,անձրնային զգալիորեն ավելանում է դաշտավլուկազգիների մարգագետիններում աճը, իսկ ցածրադիր ն խոնավ մարգագետիններումխոնավասեր ն բոշխերի աճը: րբախոտերի Ողողվողմարգադետինենրում երկարատն ողողման ազդեցությամբ. բուսականությունը նույնպես զգալի փոփոխվում է, Ուժեղ տարալցման տարիներին` գերակչոում ծեն կոճղարմատավորդաշտավլուկազգի"ները (սեզ, ցորնուկ), այն դեպքում, երբ ոչ մեծ տարալցման տարինեբին՝ ցանցառաթուփ դայտավլուկազգիները ն թփային բակլազգիները: Նախորդ տարիների կլիմայական պայմանները Հաճախ ազդում են բնական կեհրաճանդակների բուսական կազմի փոփոխություններիվրա: Այսպես, անձյուն տարիներինցածր աստիճաններում Հաճախ ցրտաճարե վում են այնպիսի արժեքավորբույսեր, ինչպիսիք արոտային ոայգրասը են, հրեքնուկներն եղանակայինպայմանների ազդեցությամբ զգալիորեն փոխվում են ն բուսակացքիկերային արժանիքը տնտեսականարժեքը: են ունենում

տա-

`

տն

են

բուսականության մեջ զգալի փուվոխություններ Մարդադգետնային նան կախված կատարվում մարգագետնի տարիքից:

ստադիան մաոգագետնային պոոցեսի Ճմակալման :

-

Հողառաջացման միասնական Մտեղժելով

պրոցեսի ուսմունքը շնորճիվ բույսերի փոխներգործության

Վիլյամսը Հաստատեց, որ Հողաբուական կոմպլեքսների միջավայրի միջն տեղի է ունենում կաղմավորման որում ընդ բուսականության փոփոխում, Հաջորդական պրոցեսն Հողառաջացման է ճողի վիոփոխմամբ: ուղեկցվում փոփոխումը ծագոտում ընթանում է Հետնյալ կերպ: 0րինակ, տայգա-անտառային Վ. Ռ.

ն

է նպաստում կազմավորումը ռաբույսհրի

վրա է Հասնում թիզարգացմանը,

անտառում

այսպես կոչված պոդզոլային երկու է ճմային ժամանակաշրջանի փոխարինվում նակաշրջանը, որը ե ճաՀճային, ճմային ժամանակաշրչանը մարգագետնային ստադիալով՝ փոխարինվում է է

ունենում

ալդ

ժամա-

տեղի ըստ Վիլլամսի, Այսպիսով, տավաստանայինով: Հաջորդական փոխարինում: ժամանակաչրջանների

մծջ մանրամասն ուսումնասիրենք, մարգագետնաբուծության Ավելի մարգագետպրոցեսի ունեցող, Ըմային առավել կարնոր նշանակություն նային ստադիան։ Անչրաժեչտ է նշել, որ ճաշճային օրինավ՝ միայն գերխոնավպայմաններում, րինում է մարգագետնայինին

ատադիան փոխա-

անտագոտում, ինչպես ե արեմտյան ցածրադիր տալգատնտառային ունենում ռատափաստաններում տափաստաններում,երբ տեղի է լրիվ այլասերմանը: ճաշճացում, որը վկայում է մարդգագեսոնի Հաջորդաբար գմակալմանպրոցեսի մարգագձանալինաատադիան կոճղարմակոճղարմատային, փուլ՝ երեջ 1) է զարգացման անցնում ցանցառաթուփ ցանցառաթիային, տավոր բույսերի գերակշոումով- բ) ն թփային բակլազգի բույսերով, գ) խտաթփային, դաշտավլուկազգի ու

խաաքոսի դաշտավլուկազգիներով: Զարգացման մի փովը փոխարինվում է մյուսով շնորչիվ Ճճետնյալ պատճառների:Մարգագետնայինբազմամյա դայտավլուկազգինձրըընմեոն դունակ էն Հողի վերին շերտում, արմատների կոճղարմատների մեռած ձրմորոնք նլութեր, օրգանական նելու Հետնանքով, կուտակելու Գարնանը պայմաններումչեն քայքայվում: ռանը, ցածր չերմաստիճանի .

պակասության Հողում խոնավության ավելցուկի ն օդումթթվածնի Զմոսն վրա Հասնելուն է սնահրոբ քայքայում: մանակ կատարվում են ստորգետնյա մեռնում դաշտավլուկազդգիների բազմամյա պեսնորից Այսպիսով ե վերգետեյա մասերը, որոնք չեն Հասցնում լբիվ քայքայվել: մեուժ նրա Չնայած նյութ: է օրգանական կուտակվում տարեցտարի ժա-

սննդանյութեր, բայց մեջ կան մեծ քանակությամբ են: անմատչելի

Հողեւպոդղզոլային

դրանք բույսի

Համառ

լո7

պրոցեսում կերաճանդակիվրա

կուտակված օրգանական նյութը պաճում է չատ ջուր, ացի այդ էլ ավելի է նպաստում ճողում մեռած օրգանական նյութերի ավեորը լացմանը:Չքայքայվածօրզանական նյութերի կուռակման «ետ միաժամանակ փոխվում են Հողի ֆիզիկական Հատկությունները՝պակասում է ցրաթափանցելիությունը, վատանում է անրացիան, տեղի է ունենում անանրոբ ւսրոցեսով,բույսերի ավելիարժեքավոր խազում, ուղեկցվելով խմբերը փոխարինվումեն քիչ արժեքավորներով,իջնում է մարգագետնի կերային նշանակությունը: եթե կոճղարմատային փովում մարգագետնային բուսակացքում դերակշոում են «ողի ն աերացիալի եկատմամբ շատ պաճանջկոտկոճղ-

ճանապարչին (խոածնձի ներգործելու կիրառում

ազդեցություն, արաժեցում, ագրոտեխնիկայի այլն)" է Խոտչունձն ն

Խոտճնձի ազդեցությունը:

ուժեղ ազգեցություն

քող-

բուսական Համակեցությունների տեսակային կազմի, բույսերի առանձին տեսակներիամման ճղորության, իսկ երբեմն էլ ամբողչ խմբի

նում

"վրա:

Համար օշգտագործմանդեքում Խոտ4ճնձի

առաջին՝ բուսակացքից

Հերթին ամբողջովին վերանում բարձրաճ բազմամյա խոտաբույսեն այլն), որոնցից շատերը աստղածաղկազգիներ րը (նեխուրազգիներ, բազմանում են սերմերով ն չեն Հասցնում սերմակալել (ժախ, ասպիրակ, ճարճատուկ ն այլն): Խոտչնձի ճամար օգտագործման դեպքում են ընկնում նան միամյա ն խոտաբույսերը,ճատկապես դուրս կեն

արմատավորդաշտավլուկազգիներըհ այլ ընտանիքներիարժեքավոր կոճղարմատավորբուլսերը, ապա սնուցման ն օշդափոխանակության պայմանների վատացման չետ դաշտավլուկազդի կոճղարմատավորների են դալիս անհրացիայինկատմամբ պակաս պաճանջփոխարենի Հայս կոտ եհ խտացածՀողերում ավելի լավ աճող, ցանցառաթուիդաշտավլուկազգիները: Սկսվում է ցանցառաթփայինփովը: օրդանական' նյութերի կուտակման, Հետագայում պրոցեռի վատացման ն ապա 4ողի , ամրադման ժամանակ ցանցառա-

ուշ

սերմնակալողները:

երկամյա

երկար ժամանակ բուսակացքում օգտագործելիս Համար Խուոճշնձի

բարձրադիր դաշտավլուկազպաճպանվում են ավելի արագ զարգացող ն մարգագետցիները բակլազգիները,օրինակ, դաշտավլուկազգիներից՝ սեղըյ) աննալին սիղախոտը, մարգագետնային շյուղախոտը, սողացող Քիստ ցորնուկը, իսկ բակլաղգիներից՝երեքնուկները, կորնդանը, կացածրաճ պուրտո առվույտը ն այլն: Այս գեպքում ավելի ճնշվածենրը .ն բակլազգիներն են (մարդադետնադաշտավլուկազդիները պածրադիր են բուն այլն), որոնք զբաղեցնում սպիտակերեքնուկ դաշտավլուկ, ին ամենաներքնի շերտը: սակացքի Մարգագետնայինֆիտոցենովի տեսակային կազմի վրա մեծ ազէ գործում «նձի ժամկետը նե բուսակացքի կրկնվող «ճունձը: դեցություն Այսպես, մինչն ծաղկումը Հնձելիս վաղաճաս խոտաբույսերը(ճոտավետ Հասկիկ, գորտնուկազգիներ,խատուտիկներ ն այլն) բուսակաց-

սննդառության

դաշտավլուկազդգիներըդուրս են ընկնում բուսակացթից» քսիավոր իրենց ւռեղը ղիչելովխտաթուփ դաշտավլուկազգիներին, Ցանցառաթփային փովը փոխարինվում է խտաթվփայինով՝ տափաստանի պայմաններում պրոցեսի մարգագետնային ճմակալման փովոփ ստաղիայի՝' վերջնական Վ. Ռ. Վիլյամսի ճմակալման պրոցեսի տեսության նկատմամբ եղավ բավական չատ առարկություններ (մուկաչե,կարին, Շեննիկով, Ռա-

բուտնովն ուրիշներ): ԴրանցիցՀիմնականն այն է, որ բնության մեջ չի դիովում անտառիփոխարինումմարգադետնով: Այնինչ նշված է, որանտառաճատված տարածություններըմարդու գործունեության շնորճիվ վեր են ածվում մարգագետնի(անտառաչատված ւտարածությանմար-

անտառային արուռավալր), անտառաձճասվածները ոչընգագետնացում,

Հետազոտությունները փա ր (անն)դայիս արառատված ն այլն, որմիջատներով

/

տարբեր

են

տվել անմիջապես ի մարածություններում տիպի դաշտավլուկազգիներն ոչ թե միայն ցուլց

կոճղարմատներ: Աղ դիտումներից (Լարին, Պանֆիլե, Մալցն, կոժուխով) պարզվել է, որ տափաստանայինխտաթուփ դաշտավլուկազգիների(ակոսավոր շյուղախոտ, փետրախոտեր) թփակալման ճանգույցի գտնվում է ոչ թե սմ խորության Հողի մակերեսին (1. Ռ. Վիլլամս),այլ 1--4

վրաս

Բուսականության փոփոխությունը մառդու զոբծունեության շչնոր-

ճիվ լինում

է

շատ

բազմաղան ն կարող է կատարվելնրա օգտագործման

`

քում խիստ պակասումեն:

տարիներ սիստեմատիկաբարկրկնվող, նույնիսկ օպտիմալ ժամկետում, «նձի ազդեցությամբ, «Հատկապեսերկար օգտագործման ե դեպքում արժեքավոր պանցառաթուի դաշտավլուկազմեժ մասը չեն Հասցնում պտղակալել ն անգիների ն խուսափելիորեն դուրս են ընկնում բուսակացքից, ճատկապես երբ չի խոտճարքային բուսակացքի արժեքը Շատ

չպարարտացման բակլազդիների

Տ ի

:

՛

իր «Մարդադգետնաբուծություն մարԴիմիտրինը է տալիս, ճիմունքներով» աշխատությունում ցույց գագետնաբանության որ դուրս ընկած դաշտավլուկաղզգիների նեբակլազգիների փոխարեն այս

ՊրոֆեսորՍ.

Մ.

են՝ դեպքում զբաղեցնում

-

«Վաղաչճաս» բույսեր, այսինքն այն տնսակները, որոնք մինչե առաջին ճարի ճասցնում են ծաղկել ն սերմեր տալ (ճոտավետՀառսկիկ, մարգագետնայինաղվեսագի, դաշտային փայլուկ, բնմոն, խատուտիկ, գորտնուկներ, կժվուկնքր ե այլե), 2) «Ուշաճասռտ բույսեր, որոնք նույնիսկ երկրորդ Հարից Հետո Ճճասցնումեն աշնանը մինչեՋրտաճարությունները վերաճել ն սերմնակալել(սովոիական դաշտախոտ, աշնանային առլուատամ, մարգագնտնայհն տերհվփուկ, մակարդախոտ, ասպիրակ, ժախ ն այլն): Ց) Բույսեր «կողքից», այսինքնբույսեր, որոնց սերմերը Բերում է քամին (մարդգագետնախոտ, եղեգնախուտկ այլն) ե չուրը (4իու ավե1)

գայլուկանման առվուլտ), ինչպես ն մի քանի տարախոտեր(ճազարատերն, աշնանայինառյուծատամ, խատուտիկ, գորտնուկ սողացող, գային մատնունի ն այլն, իսկ տափաստանային մարգագետիններում

մա-

օշինգրիկներ)'

ՏՈՄ

սերմերով բազմացողխոտճարփետքային բույսերի ն տարախոտերիտեսակների թիվը (անճիտան, ն են այնպիսի բույբախոտնր, աքլորարբուկ այլն), բայց ավելանում սեր, որոնց ծաղկաբույլերը չեն ուտվում ն դրա Համար դրանքկարող են սերմակալել (ավելուկներ,գայլաթաթեր ն Բույսերի տարբեր տեսակներ միանման չեն արաժեցմանը, կամ ունեն տարբեր արոտադիմացկունություն Տարբեր Հաուկ)» 4) Բույսեր կառչող սերմերով, անասուններիե քոչունների միջոցով սակային փուլերի մարգագետիններեուլնպես տարբեր կերպ են վերաառաչ բերվում տարաժվողներ, արածեցվանը: Մարգսգետինը մտնտեսական տեսակետից է Բուսակացքի վել վատանում կոճղաիմատային փուլում, Հատկապես արուռային վիճակիվրա Հսկայական ազդեցություն է գործում ուժեՃունձը,խոտճունձաչրջանառություն ե օգտագործման ժամանակ: Անասունների արածժեցումն ինտենսիվ մանկիրառելը այլն, որի մասին րամասն կպատմվի«ԽոտՀարքների է խտաթուփ մ, խոտաբույսերի զարգացումը, ղացնում ճիմը խտանում արդյունավետ օգտագործումը» դլխում, արագանում է ճմակալման պրոցեսը: ԱՐածեցման է ազդեցության մասին ավելի մանրամասն ասված ազդեցությունը բուսականության արդյունավետ օգտագործումը» «Արոտավայրերի Անասունների արածնցումն գլխում: առաջին Հերթին խտացնում է ճիմբ ն

Միաժամանակխիստ պակասում՛հն

.

այլն):

վերաբերվում

՛

`

Արաժեցման

փոփոխության վբա:

Ճճողը:Հատկապես խտանում

կավային ն կավաավազային խոնավ Հողերը, որի Հետնանքովավելանում է նրանք մաղականությունը, պակասում է անրացիան, ուժեղանում չ չրի դոլորշիացուժը: են

ղակավային նկ ավազային Հողերը փոշիանում

են

քում:

Չորային, ավա-

ՔՆԱԿԱՆ ԳՈՏԻՆԵՐԻ ԽՈՑՀԱՐՔՆԵՐԸ ԵՎ ԱՐՈՏԱՎԱՅՐԵՐԸ

արածեցնելու դեպ-

Հողի ոտնաճարումըն ճիմն ուժեղացնում են ճմակալման պրոցեօր: ճիմն աճում է, ավելանում է ճմաշերտիխտությունը, որը պալմաններ է ատեղժում խատաթու դաշտավլուկազգիների աճման Համար (նարդոս, ճն այլն) Այս դաշտավլուկաղգիճմայինմարգագետնախուտ ների Հետագա արածեցումը ուժեղացնում է նրանց թփակալումը ն արագացնում է խտաքփայինճմի առաջացումը, միաժամանակ ակտիվանում է նրա մեռած օրդանականնյութերի քայքայումը, ճիմը դառնում է ջրի ն օդի Համար թափանցելի: վելի քափանցելի ավելի Ն նասունների արաժեցումը ազդում է բուսակացքի վրա՝ նրանց տքսակալին կազմի, բույսերի կլանքի, Հղորության ն աճման վրաս Ռա

՛

ՍՍՀՄ-ում ՀՄ-ո

յինք

.. Ա ԲԱՆԻ գոտի (տունդրա ն

Բաղքր դաջտավուկազ նիներ, բակլաւգինն . հո" ա

,

ն

գաղզետնայինդաշտավլուկ,

160.

մկվսու

գ

ՐԸ

կարմիր շյուղախոտ,

լդաշտախուտեր,

Լ

զա -

մար-

սպիտակ երեքնուկ,

են

Հետե

ն

նրը՝

ունդրա

-

անտառային, անտառատափաստանալին, տափաստանային,կիսաանապատային, անապատային:

գտնվում յուրաքանչյուրում Դրանցից խո" արոտավայրեր, Բացի

ձն Մ:

Հ

ներր

Ն

ն

ն

միանման տնսակարար կշոով կան բնական տարբեր

այտ,

գոտիների մեջ մտնող լեռնային շրջանների խոտճարքներ ն արոտավալՀարավի լոոնային շրջաններում (մովկաս, Միչին

ե

ո

ՈՀ

|

:

Մ ազան Բոնա անտառատունդրա), ժ

Բնական տարբեր ՐԲշՐ

Մի

ն Գգ գոտինձրի ր խոտճարքների շթարքաոր

ա ԱԱ

արոտավայրերի Ր 1Ր Ր.

անման

տա-`

չեն,

չետնանքով նկատվում է ճաչճացում, Հողի մշոնջենական սառեցում

կազված արի ԱԱ է

մամուռնե

նե

րից

ու

մ միքանի ն

ե

ն խոտաբուլանրից

ա

|

6--834

|

4.

ՍՍՀՄ"

ն առռտավայբեբի խոտճարքների տարածություններն, բստ բնականզոտիների ոապտատ-

Տարածու-Լ

Գոտի

Թյունը (մլն. Հայ

ՔԱՎ

Ադ

Բացի

ալդ,

հղջերունծրի

արբոարոտավայր տավայր

|խոտճարթ

.

Տունդրա ն

անտառա-

տունդրա

21,0

1209,0 Անտառային Անտառատափաստանային 154,0 Տափաստանային 156,0 կիսաանապատային 123,0 Անապատային 176,0 ։

Հարավի լեռնային չրչանները

Ընդամենը

93,3

2231,3

--

20,5 8,0 6,8 4,7

--

26,3

՝

18,8 59,6 91,5 94,2

-

41,6

3,6

45,6

ի

327,0

291, 52,0

գոԳետերի ողողատներ նույնպես պատաճում են բնական բոլոր ն լեռնային շրջանների բուսականուտիներում: Ողողատների,ինչպես են գուտիներիպայմաններն, որոնցում ազդում այն վրա թյան բնույթի են: դրանք դտնվում կկմաններ դտնվում են բոլոր բնական դոտիներում, բացառությամբ կիմանները գտնվում են ցածրադիր տունդրայի ն անտառային դոտու փակ տեղերում, Ճոսք չունեն, լցվում են տարբեր ժամանակներում: դրանք կերային տարածություններ են, որոնք ժամանակավորապես դարնա(մինչե երկու ամիս)խիստ խոնավացվում են նային մակերեսային ջրերով: երբեմն լիմանները առաջանումեն գետերի դելտաներում, օրինավկ՝ գոտումլեՎոլգան կասպիցծովը թափվելուեղում: Յուրաքանչյուր ունեն տարբեր բուսականություն իրենց լուրաճատուկ բնույթը, մաններն ն այլն, որի մասին կխոսվի առանձին, բնական գոտիներում լիմա-

զլխավորապոս

-

--

--

--

--

343.3

եային ս/արգադետիններն ուսումնասիրելիս:

Անցնելով Համապատասխանաբարառանձին բնական դոտիների,

գուտում Անտառային

ծառատեսակների

ն

բուսամարգագետնային

կանության աճման ճամար տեղումներն ու ջերմությունը բավարար ենյ Լբնդ որում երբեմն նշվում են Հավելյալ խոնավություն ն ճաշճճացում: Տափաստանայինդոտում, չնայած տեղումները ն չերմությունը բավարար են մարդագետնայինբուսականության ն մշակովի բույսերի աճման Ճամար, սակայն մշտապես զգացվում է խոնավության անբավարարություն, ճատկապես ամռան կեսին: Անապատայինգոտու կլիման, ամառվա բարձր ջերմաստիճանի ճետ միասին, աչքի է ընկնում խոնավության. խիստ անբավարարությամբ, որն ազդում է բուսականությանբնույթի վրա, բուսակացքում գերակըշռում են չորադիմացկուն բույսերը՝ շոռանները ե իսկ որոշ

դեպքերում՝ էֆեմերները:

օշինդրները,

Սակայն գոտիների սաճմաններում նույնպես դիտվում է բնական

փոփոխություններ: Այսպես,աստիճանաբար գնալով պայմանների

դե- .

արնելք կլիման դառնում է ավելի ցամաքային, որն ազդում է բուռականության կազմիվրա: անուՀյուսիսիցՃարավ գնացող, ճորիզոնական դոտիականություն

ւի

նը կրող թվարկված. գոտիներինզուդընքաց ուղղաձիգ գոտիականություն: "

ՈքաքօյալՕ0-Ը6ՂԵՇԽՕՃՕՅՑԱԸԻՑՇԱԵՕՏ

քՀրօիսքՕտճաիճ 3ՇԽ6ՂԵՒՇՐՕ

ԽԼ., «Խ0ղՂօՇ», 1975, Շ. 143.

շրջաններում կ' իոնային Փօւտճ Շ(

ն արոտավայրերի անչճրաժեշտ խոտճարքների նկարագրմանը, չ բուսականության բնութադրման ճետ տալ յուրաքանչյուր բնական գոտուկլիմայական ն Հողային պայմաններիբնութագիրը, որպես բու-

բնական

սականությանկազմի դործոններիո ազդող

ն

կերաշանդակների բոլոր

վրա Ճճատկությունների

ն գոտի(տունդոա՝ անտառատունդոա) Տունդոային

Ընդճանուրբնութագիոր:Տունդրային գոտին ընդգրկում է ՍՍՀՄ եվրոպական ե ասիական մասերի ճյուսիսային ավփերը՝օվկիանոսի երէ մինչն Սակարությամբ: Տունդրայի Ճյուսիսային սաճմանը Հասնում ռուցյալ օվկիանոսը, իսկ ճարավայինն անցնում է՝ Հասնելով եվրոպական մասի "մինչն 655, Թայմիրում՝մինչե 725, Հեռավոր Արնելքում մինչն 605 Հյուսիսային լայնությանը: Տունգրայի գրաված տարածքը Գրո Տունդրայի կազմում է 321 մլն Բա, կամ ՍՍՀՄ տարածության

կլիման խիստ է: Ամենամեղմկլիման կոլա թերակղզում է, որը դրտերվում է Գոլֆստրիմի Խիստ ազդեցության տակ, Արնմուտքից արնելք շարժվելուն զուգընթաց կլիման դառնումէ ավելի ցամաքային, ձմեռն ավելի դաժան է, տեղումները քիչ են։ Լենա գետի դելտայում դրանք տարեկան 100 մմ-ից ավելի բիչ են: Ռրոշտարիների ճունվարի ն փեՀասնում էր --40՞Ը, իսկ Հուլիսինը՝ տրրվարիմիջին չերմաստիճանը --Ց5Ը: Առշնելքում, կալիմայից այն կողմ, որտելզ սկսում է դրսնորվել խաղաղ օվկիանոսի ազդեցությունը, կլիման նորից դառնում է մեղմ:

.

մս-ից չի անցնում Տունդրայում տեղումների քանակը 200--300 ն Ճուլիսին օդոստոսին), իսկ տարվա միջին ջերմաս(ճիմնականում տիճանը 0"Օ-ից ցածր է: սմ, է մինչն 20--30 Քաց տունդրայում ձյան ծածկոցը Հասնում Հազվադեպ մետրից ավելին է լինում, բայը շնորչիվ ճաճախակի ե ե ուժեղ քամիների անընդչատ չարժվում Հիմնակականգ է առնում նում թփուտների մոտ: Տունդրայի դաժան բնական պայմանները նպաստում են Հողի մշտնջենականսառեցմանը, ն միայն ամռանը, երբ Հողի վերջին շերտերը կարճ ժամանակովՃալչում են, Հնարավոր է դառնում

:

Տունդրայում

այլն): թուփ,Հապալասենի

Տունդրայում չատ բույսեր գետնամածփովում են (բնեռային ուռեՖիներ, կեչի), իսկ որոշ մասը բարձիկաձնեն, որը նրանց Ճնարավոն լավ ձյան ծածկոցի պաշտպանությունից րություն է տալիս օգտվել տանել ձմեռվա ցածր ջերմաստիճանները: նեն առանձին բույսերն աճում Տունդրայի Ճյուսիսային մասում են ճողի մերկ ճատն որոնց միջն նկատվում ճմիկներով, փնջերով վածները,խոնավ տեղերում դգերակշոում են դաշտավլուկազգիների են քարաճմիկները, դրանց միջն եղած տարածություններումաճում

.

.

Վեգետացիայի ժամանակաշրջանըտնում

տուս»

է 2--4

մամուռներ: կան շատ թփուտներ, քարաքոսեր, Ճճարավայինմասում Տունդրայի կանաչ մամուռներ,կան տորֆամամռածածկ ինչպես ն գորշ չեն տարածվել: Թփուտշատ բրածություններ,սակայնդրանք այստեղ են ներից գերակշոում գաճաճ կեչին, լավդանոնը, թփային ուռենիները, ջոսեր

ամիս, բայց ջության բույսերն սկսում չափից ավելիարագ աճել, այնպես որ Հ--8 օր անց շատ բույսեր սկսում են ծաղկել: Տունդրայիռելինֆը ամենուրեք միանման չէ, Ընդչանրապես տունդրան ճարթ տարածք է, երբեմն ցածրադիր, փոքր բլուրներով կտրտված,կամ էլ բարձրադիրդուղձավոր մակերեսով, Սակայնտունդրայում պատաձճում են բավականին բարձր տեղեր, օրինակ Չուկոտյան երկիրը, որը լեռնային երկիր է (Պայ-խոլ լեռնաշղթան ունի 450 մ բարձճետ

են

րություն),Տմանյան բլրաշարքը է,

տեղերում 200 առանձին

կատելնոկղզու առանձին բարձունքները320

ծասնում

են

մինչն1000 մ):

մ են,

ն

կությամբ պատաճում

աճում

են

են

:

:

քարաքոսեր

ն

մամուռներ,

տեր), տարախոտեր,իսկ ցածրադիր գերխոնավտեղերում՝ խոտաբույսեր (բոշխեր, կիզխոտէ այլն): խոտաբույսերը տունդրայում քիչ Քակլազգի

`

`

Խոտային բույսերից

դաշտավլուկազգիներ (եղեգնախոտ, դաշտավլուկ,

շյուղախո-

:

Հիդրոֆիլ

.

`

տա-

արոսենիները, ճապալասենին, խոտային բույսերից՝ բոշխը։ ԱվելիՀարավ, անտառային դոտու սաճմանին մոտ, ակսվում է ենթագոտին, որբ կարծես անցողիկ աստիճան է անտառատունդրային ղեպի անտառայինգոտին: Անտառատունդրայի ցածրավայրերը Հաճճխ զբաղված են լինում կամ թփուտների խիտ մազառուտնեճՃաճճային տարաժություններով րով: Զոր տեղերում Հողը ծածկված է քարաքոսերով, իսկ խոնավ տեղերում՝ տորֆա-մամոածածկ դգուղձավորվածճաճիճներով, բուսածաֆկոցը կազմված է Հապալասներից։ Գետերի երկայնքով, միջգետակային տարածություններում ն ջրաբաժաններումմեծ քանակով Հանդիպում են անտառներ, չատկապես անտառատունդրայի Հարավային մասերում, 20--30 տրտեղ նա զբաղեցնում է տարածության մ, Որպես երկրորդական արոտավայր օգտագործվում է Հատապտուղներով Հարուստան. Կոառը, այս անտառները ճաճախդտնվում են անտառային դոտու ՀյուԱյստեղ նույնպես Հանդիպում.են անասուններիկեսիսային մասում: րի Համար օգտագործվող դաշտավլուկազգի խոտաբույսեր ն այլ խոտամին բույսէր, Այսպես, 0Օբի դելտայի կղզիներում (անտառատունդրա ), ՑԺբըթափվող դետերիՀովիտներում կան լավ մարգագետիններ,որոնք օգտագործվում են ընտանի անասուններիճամար որպես կերաճանդակ-

ներ,

են,

միաժյա բույսեր գրեթե չկան, դա պայմանավորվածէ կարճ վեգետացիոն շրջանով, որի ժամանակ ոչ միայն միամյա, այլն բազմամյա խոտաբույսերը -չեն Հասցնում պտուղներ առաջացնել, Դրանց զգալի մասը բազմանում են միայնվեգետատիվեղանակով`

ն

ու

մ-իք ավելին նոր երկրում՝

Սովորաբարտունդրայում գերազանցում է Հողառաջացման քաշճային պրոցեար, որն ընթանում է ոչ միայն ցածրադիր ն ճաշճային տեղերում այլ» տունդրայում բավականին մեծ տարածք զբաղեցնող չոր տարածություններում։ ճողերը փոքր Հզորություն ունեն, Հիմնականում տորՏունդրայի ֆաճաճճայինն հղմաճաճճային թույլ դոդզոլացաժ, կավավազայինէն: Որոշտեղերում պատածում են ավազային ն ավազակավայինՀողեր: Տունդրայի բուսական ծածկոցը կազմված է Բուսականությունը: ցածրաճ թվփուտներից (ուռենի, գաճաճ կեչիներ նե այլն), մեծ քանա-

կան մշտադալար բույսեր (լավդանոն, ակնա-

ն

"

բույսերի կյանբըո

շատ

ո Է

'

Տունդրայի բույսերն աչքի են ընկնում դանդաղ աճով, բարձր ցբրտադիմացկունությամբ:Սաղկավոր բույսերի բնորոշ առանձնաճատկությունը ծաղիկների առատությունը, խոշորությունը ն վառ դունավո-

բումն է:

'

կերային շատ

մե

նշանակություն

ուննն

թփային զարաոսերը

ե զաճան կեչի),Հետո (ոչռենիներ, այլն), քփուտները (եղջչնրվաքոս

գնտնաամենից բարձրարժեք բոշխերը։ Դաշտավլուկազգիներից ն տաիախոտերից՝ մարգագետնախոտը, ոլորուն տարա չլուղախոտր փոքր գետային մարեմխոտը,կատվաթաքը,ոյչլախոտը։բակլազգիներից՝ քանակությամբմի թանի տեսակ գազեր: մամԱմենից շատ տարածվածէն Հետնյալ տիպի սոունդրաները՝ ռային տունդրան, տունդրային ճածիճները, քարաքուային տունդրաները, թփային տունդրաները, տունդրայինմարգագետիններըն ողողվող արոտավայրհրը: Մամռային տունդրայի բուսականության ծածկոցը կազմված է թփուտներից, մամուռներիը, քարաքոսերից ն փոքր բանակությամբ խոտային բույսերից,Գտնվումէ տունդրայի արեմտյան կ կենտրոնական մասերում, ինչպես ն Սառուցլալ օվկիանոսի ափերին: Ճաճիճները, որոնք զբաղեցնում են տունդրայի ամՏունդրային բող, տարածության 2085, Հիմնականում գտնվում են արկտիկական տունդիայում ն տնտառատունդրալում:Քուսականությունը զլխավոչ րապես կազժվաժ է մամուռներից, բարձրագիր մասերում ածում են Քփուտներ ն քարաքոսեր, իսկ ցածրադիր տեղերում՝բոչխեր ն կիզխոտ: Քարաքոսալինտունդրաները, որոնք զբաղեցնում են տունդրաների ամբոզչ տարածության ավելի ջան 20 Գյ, Հիմնականում ժաժկվաժ են Փարաքոսերովն մամուռներով: Խոտայինբուլսերը ն թփուտները բիչ ձն, Օգտագործվում են Հիմնականում ձմռանը: Գտնվում էն Հիմնաեն

Հարավային

կանում գոտու

կենտրոնական Լ մասերում: Թփայինտունդրանձրը գտնվում են տունդրայի գոտու Հարավային մասում, ճաճախ լեռների ն բլուրների լանջերում: Գերակչոում են

թփուտները(կելիները, ոււենիները, լաստենին), խոտային ծածկոցը խայտաբղետէ, կան շատ կանաչ մաժուռներ, ռ"լատաձում բավականին են փոքր քանակությամբ որոնք ամենից շատ տարածվաժ քարաքոսեր, են տունդրայի Հարավում: (տունդրայի տարածքի մոտավոՏունդրային մարգագետինները

րապես 100), տարածված

են

տունդրայի տարբեր մասերում, իսկ

թյուններ: Հեռավոր Հյուսիսի փորձակայաններիՀնտազոտություններըցույց են տվել, որ անտառատունդրայում ն տունդրայի Ճարավային մասում, գետերի ողողատները թվփուտներիցմաքրելոց ն ագրոտեխնիկական Հետո միջոցառումներ(չորացում, պարարտացում ն այլն) կատարելուց աճեցնելով բազմամյա խոտաբույսեր, կարելի է ստանալ խոտի բարձր բերջ, դրանով իսկ ստեղժելով խոշոր եղջչյուրավորանասունների ճամար կերի բաղա: են: Հիմնականում Հարթավայրատունդրային ԳրտԱրոտավայրերը ն նթվելով տունղրաներում անտառատունդրայումդրանք ղբաղեցնում են Հակայական տարածություն (291,8մլն. հայ: ՀողըՔույլ պոդզոլային ն տորֆային է, որոշակի խորությամբ մշտնյչննական սառած: Տարբերում են երեք խումբ Հարթավայրատունդրային արոտավայրեր՝ ն ջարաքոսային, թփուտային: խոտային

որոնք արոտավայրեր), (ձմեռային արոտավայրերը Քարաքոսային

կազմում են տունդրային արոտավայրերի մոտպվորապես400ը, դրտնրվում են գլխավորապեսքարքարոտ տեղերում բուսական ծաժկոցում գերակչոում են տարբեր տեսակի քարափոսերը(հղջերվամամուռներ), որոնք լավ կեր են եղյչերունեիի Համար: Քարաքոսայինարոտավայբերի չոր, ուտվող արոտային կերի բերքատվությունը կազմում է 0,5-2

գնա,

Խոտային ն քփուտիկային արոտավայրերը(ամառայինարոտավալբեր) կազմվաժ են բոշխերից, տարախոտերիցն մամուռներից, ինչպես ն թփուտներից՝ կեչիներից, ուռենիներից։ Այս արոտավայրերըծառայում են հղչերունքրին կերակրելու ճամար, գլխավորապեսամռան ըն-

թաջջում: ն

արոտավայրերի Խոտային Քփուտային ց/նաէ,

են

տունդրայի տարածջի մոտավորապես2,500, ունեն դաշտավլուկազգիներից, տարախոտերից,երբեմնէլ բոչխերից կազմվածլավ բուսածածկ ն 4Ճանդիսանում են ամառային ն աշնանային արոտավայրեր:

Տունդրայի ն անտառատունդրայի գոտիների Հիմնական տարածքը զբաղեցնում են արոտավայրերը խԽոտճարքներ գրեքե չկան, չնա լած

չոր

կերի բերքը

3-4

Անտատոա յին գոտի

ողող-

վող արոտավայրերը խոչոր գետերի ողողատներում, զբաղեցնում

գետերի ողողատներում կան խոտճարքի Համար պիտանի տարածու-

Անտառալինգոտին Ընդճանուր բնութագիոը:

ընդգրկում է անտառներով զբաղված Հսկայական տարածություն: Հյուսիսում այն նրա Հարավային սաճմաններն անցսաշմանակցվումէ տունդրանեձրին, Գորկու մարզերի, Թանում են Ուկրաինական ՍՄ2,Տուլայի,Ռյազանի, ն ԻՍՍՀ Բաշկիրական Հյուսիսայինմասերով անցնում ԻՍՄՀ,

քոարական եե

է Սիբիրիմեժ Անտառայինգոտինընդգրկում (ւրալիցարնելք:

մա-

Անտառայինգոտու

տակ զտնվում տարածքիավելի քան 5040, աբ.

է 1210

մլն նա, կամ

ՍՍՀՄ

ղեր: Այս անտառներըանտառային գոտու արեմուտքում զբաղեցնում են լայն շերտ, որը դեպի արնելք նեղանում է: ՍՍՀՄ եվրոպական մասի Հյուսիս-արնելյան անտառային զգուին ունի փշատերն տայզայի բնույթ: Այստեղ արդեն երնում է Սիբիրի ազդեցությունը, ճաճախ պատաճում են սիբիրչան եղնեինին, սիբիրյան կվենին, սիբիրյան մայրին): Սիբիրում անտառը կազմված է փշատերն տեսակներից (եղենի, սոճի, եղնինի ն այլն/ Տայլզան այստեղ անմիջականորեն վերածվում

ամառով Անտառայինգոտու կլիման աչքի է ընկնումմեղմ, տաք ն բավականին ցուրտ ձմեռով: Տարվա միչին չերմաստի(15--20»Ը) Տարեկանտեղումները Ճանը-.Տ-ից մինչն ԷՏ«Ը, Ճուլիսին՝ 10--20«Ը։ մմ է, ծրբեմն էլ քիչ, նրա մաքսիմումը լինում 500--200 է Հուլիս-ն օգոստոսին,մինիմումը՝ ճունվարին փետրվարին:Դեպի արնելք չարժվելուն զուդըրնթացկլիման դառնում է ավելի ցամաքային ն ամառը է, իսկ ձմեռը՝ դաժան: Զմոանը ցրտերը ճասնում են --60"Ը տաք (8ա-

աետառատափաստանային զոտու ն միայն ՀեռավորԱրնելքում, Ամուր դետի ավազանում կան լայնատերն անտառներ: Մանրատերն ւոեսակներից աճում հն կեչին, բարդին, լեստենին: ն խառն անտառների կայնատերն միջին ճարկը (լարուսը) կազմված չ զանազան թփուտներից՝ տխլենի, բոնչի,արոսի, ազնվամորի,դժնիկ,. մասրենի, ցախակեռաս ն այն, Ստորինճարվում տարածված ձն, ըստ կազմի խայտաբղետ խոտային բուսականություն, կախված անտառային է

կուտսկ ):

՛

Հեռավոր Արնելքում կլիման ավելի մեղմ է, ամոանը փչում են Հարավ-արնելյան խոնավ, ճամեմատաբարոչ տաք քամիներ, իսկ ձըմքամիռանը գերակշռում են ճյուսիս-արեմտյան ն ճլուսիսային ցուրտ ձմնոն այստեղ ցուրտ է լինում: էլ Այդ պատճառով ները: Անտառայինգոտու ռելինֆը բազմազան է: Այսպես, ՍՍՀՄ եվրոմասում ճանդիպում են բարձունքներ (Վալգայսկու, Սմոլենսկպական Մոսկովյան բարձունքապատերըն այլն) ն այնպիսի ցածրավայրեր, ինչպես պոլոսլեն (Պրիպլատի Սիբիրի անտառայինգոավազանում): տու մեծ է մասամբ ճարթ կամ բլբապատ: Այստեղ (տայգա) ոնլինֆը մեծ Հարթազբաղեցնում է Արեմտա-Սիբիրական տարածություններ վայրը, որն ընկած է Ուրալյան լիոնաշղթայի (արնմուտքում) ն ենիսեյի (արնելջում) միջն: Խոշոր բարձունքներ 4Ճանդիպումեն կրասնոյարսկիցՃարավ, ննիսեյի այ ափով ձգվում է ենիսելի լեռնաշղթան: նրանից արնելք րածված է Միբիրիլայնատարած ճարքավայրըչ որի բարձրությունը մ է: Արնելյան Սիբիրը զբաղեցրած 300--400 անտառային գոտու ռարձրադիրլեռնային տարածությունը, նույնպես ծածկված է անտառ-

ճոռղիցն ծառատեսակների բնույթից, են

աճում

`

Է

Է

մազմզոտբոշխը

ճողերը գլխավորապեսպոդզոլային են,

պոդզոլային ճաշճացաժո

ճմա.

Բուսականությունը:Անտառային գոտին ծաժկվաժ է անտառներով մարզագետիններով: Մեր երկրում անտառների ընդչակուր տարաժությունը մոտ 880 մլն. ճա է, դրանց մեժ մասը գտնվում է անտառային՝

նա), Այս

գոտու

արեմտյան

ն

Հլուսիս-արեմտյան

մասերումկենտրոնացածեն խառր։ գլխավորապեսլայնատերնանտառներ (կաղնի, թխկի, Հացենի ն ազլն), որոնց խառնվում են շատերն ցե-

՝

ու

Հողմաժաղիկը,ձզկինը, գնարգորտնուկը, ընտանիքից՝ աար րից ինչպես դարնանաժաղիկը, կաղամբԱԱ: արա զգիների, խուլ ղինչազգիների, պտներանմանեերի ընտանիքնենան

Րի

ն

ննրկայացուցիչներ, Փշատերնանտառներիմիջին

թյունն

ն

ե

այլ

ստորին ճարկերում բուսականու-

ավելի միանման է։ ՍՍՀՄ եվրոպական մասի փշատեին անտաս-

ների միջին Հարկուժ ավելի Հաճախպատաճում.են արոսի, զիճի, իսկ խոտային ծածկոցում՝ պտեր, դետնամուշկ,

Քենի, '

նան

տեղերում տարախուտերից ճՃատված Հաճախ. պատա«ում են. վարդազգիների ընտանիքից՝ գայլաթաքը, դետմատնունին, նամորին, խլածաղիկազգիների ընտանիքից՝ կովացորենը, խլածաղիկը. շուշանազգիների ընտանիքից՝ Հովտաշուշանը, աղոավաչքը» դորտնուկբացատներում

ն

դոտում (245 մլն.

այլն:

կայնատերնն խառը անտառներիստորին Հարկում, ինչպես

Մերձամուրում ռելինֆը խիստ կտրտված է, չնայած տեղ-տեղ կան

տարածություններ:

ոզնախո-

այլն. Բակլազգիներից՝

ձրեքնուկները միջին,մարգագետնային), անտառային ն (լեռնային, ն այլն: անտառաԲոշխերից՝ ն յին բոշխը, ւ

Անտառային գոտու

ն

մարգագետնային տակխոլոռը, ոլոռները

ներով:

Ճար

պայմաններից,Այստեզպա-

անտառայինչյուղախոտը, չնալին սեզ

(ը,

Է

տա-

`

այլ

գլխավորապես"ոարախոտերի խմբից տարբեր ընտանիքների բազմաթիվ բակլազներկայացուցիչներ, Դաշտավլուկազգիները, գիները, ինչպես ն բոշխազգիներնփոքր քանակությամբաճում են անտառիբացատներում, անտառաճատված տեղերում ն անտառամագոույցներում, Դաշտավլուկազգիներից աճում են ճավաջված

Ը

մաս-

Ճովտաշուշան,

ն ժարդագետնախոտ, բադախոտ, պիրոլիկ։թթվառվույտ այլն.

Մի-

'

Չորայինմարգագետինները բաժանվումՖն՝ ա)

բացարձակ չորաառատ խոնավացող չոժամանակավոր չափավոր չորային, գ) վին, բ) աաա ն Բացարձակչորային մարգագետինները գտնվում են բարձր չորային տեղերում, բլուրների վրա, թեքությունների վերին մասերում ն այլն։ Այս մարգագետիններըխոնավությամբ ապաճովվածեն անբավարար, որովճեւտնձնճալի ե անձրնային չրերը Ճոսում են ավելի ցածր տեե ֆին են բավականին նին խորը: նվում իսկ ստորնրերկրյա չրերը ղերը, գտնվու Բացարձակչորային մարգագետինների բուսականությունը նոսրաաժ ն ցածրաճ է, որն ամռանը Հաճախ չորանում է, իսկ Հնձելուց ն արածեցնելուց Հետո վատ է վերաճում: Ազքատճմապողղոլային Հողերում Հիմնականում աճում են ոչխարի շյուղախոտ, փայլասենի, դաշտախոտեր: Բուսակացքիորակը ցածրարժեք է, չոր զանգվածիբերքատվությունը2,5--9,5 գնա է, Ավելի Հարուստ Հողերում, ճմային միջին մոխրագույն կավատվազային ն կարբոնատային ճողերում թագավորում են սովորական դաշՀինա, որ երկ րաո ոաւկակւա երեր ն այլն: կանաչ զանգվածի բերդետնային աաա

արոսի,

են աճում բիրի (Տայգա) փշատերմանտառներիմիջին Հարկում Ճապադեղին ակացիա, թփային դափնի, խոտային բուսաժաժկոցում՝ լասենի, թթուճատի, խիտ ծածկոցով կանաչ մամուռներ, իսկ Ճյուսիսում ե

տարածվաժ են սպիտակ քարաքոսեր(գլխավորապես

ոի Բ

ղչերվամամուռը

//

ն նրան

բնութագիրը նրանց ւս Մենք տվեցինք անտառներիճամառոտ ինչպես նան նրանց մեջ Հարկային ն խոտայինբուբածվածությունը, այն կապակցությամբ, որ այստեղ անտառները լայն կանությունը, չափով օգտագործվում են անասունների արածեցման ճամար, իսկ երբեմն էլ՝ խոտճնձի Համար (անտառային բացատներ, անտառահզրեր, ն անտառաճատվածտեղեր ն այլն): Անտառայինխոտճարքների արոբերքատվությունը չի գերազանցում. կանաչ զանգվածի տավայրերի 12--20

ցյ/ճա-իցկամ խոտի3--5

տա

-

լ

սկ

ց/ճա-ից:

ու Անտառային դոտում ուղղակի օգտագործվող խոտճարքներն հա ճա (խոտճարջներ)20,5 մլն. արոտավայրերըՃաշվվում է 46,8 մլն.

Ար ԱՆԻ

աա հի

ղլերվաբարաբոսայինարոտավայրեր: ն Անտառայինգոտում կան ըստ վիճակի բուսական ծածկոցի բա-

Ամ

ինչ-

ո» ոդ» Մարգարայի աադավան աի" արուն դրանց ՍԱ իմբտրինը ետիննե՞ը ողողվող Է լրջամաբային բերըթաերի՝ աաա պո,

վականին

պես

ն

մ

(եվ.62):

գրոթուկը, Պազաբաա ա

արբէ Խփոն աակ ւմ

ո

ս

արոտավայր:

են ջրաբաժանչորային մարգագետինները տեղադրված Չափավոր.

ննրի Հարթավայրերում ն թեքությունների միչին մասերում: չողերն աչքի նն ընկնում միչին խոնավությամբ, թույլ պողզոլացվաժությամբ, օրգանական նյութերի չնչին պարունակությամբ: Այս չորային մարինչպես սոգագկտիններում աճում են այնպիսիդաշտավլուկազգիներ, վորական դաշտախուռը, փայլասենին, ճոտավետ ճասկիկը, իսկ ավելի Հարուստ ողերում՝ մարգագետնային սիզախոտը, մարգագետնային .գաշտավլուկը, անքիստ ցորնուկը, Հավաքված ոզնախոտը, բակլազգի-

մարգագետնային առյուծաթաթը, Ֆնրից՝ երեքնուկը,տարախոտերից՝

նկ.

Պրոֆիլ, մարգագետիններիգլխավոր դասերի ն ծնքադասերի ոծլինֆի վրա սխեման ծովի լանդշաֆտի (նրկրապատկերի)

62.

:

(բոտ

Ա. Մ.

Կոնինվուկը

"Թյունը

6--15

ն

Դիմիտրինի)։

ն

բնրքատվուայլն: Չափավորչորային մարգաղզետինների են որպես խուտճարքներ ցնա է, դրանք. օգտագործվում

արոտավայրեր: ժամանակավորապես առատ

«տիններբտեղադրվածեն բաժանվում չոբային մարՄայբցամաքային մաբգագետիննեբը են մասնրում, բարձր տեղանքի բարձր որոնք ընկած գագետինների, ն ն մարգագետինների,որոնք բլուրների լանչերի վրա, ցածբավայբային են

զբաղեցնում

թյունները:

են

ցածրադիր ճարք տարածությունները ն

դոգավորու-

ունեցող, տեղումների

խոնավացող

չրաբաժանների Հարթ

չորային ն

թույլ

թեջություն

ժամանակ (ճիմնականում գարնանը ն աշնանը)

ջընրի ժամանակավորլճացող, «մակերեսային չպնծրում. Այս մարգագետիններումաճում '

են

տեղ-տեղ ճաշճացաժ

տե-

սովորական դաշտավլուկ,

դաշտավել, մարդագետնախու», շնային "փարգաղետնային ,

մարդագե-

դաշտախուռ,

`

բոշխեր, մարեմխոտ, ասպիրակ,մատնունին այլն: խոտիբերքատվությունը 10--15 ց/հա, դոլայն տարածվածեն Ցածրադիրմարդագետինները տում, Դրանք այստեղ. բնական կերաճանդակներիճիմնական տիպերից մեկն էն, Դրանք դտնվում են ցածրավայրերում,ձորակներում, գետերի Հովիտներում:Բուսականությունըկազմված է գլխավորապեսմանր բոչն մարախոտերից (ասպիրակ,գայլաթաթ, խերից, մարգագետնախոտից դետային մարեմխոտ), Խոտի բերքատվությունը 10--15 գ/նա,(վացված աճում են բոշիխ,կնյուն, փայլասենի, լուծժադեղն այլն. Խոտի ճողերում 6--12 բերքը գ/նա,Մուգ գույնի Հողերում աճում են մարգագետնային ` սպիտակդաշդաշտավլուկ,ճաճճային դաշտավլուկ,մարգագետնախոտ, մարգագետնային չյուղախոտ: կարմիր չլուղախոտչ սիզախոտ, տախուր, ն սպիտակ կարմիր երեքնուկներ,բոշխեր ն այլն, Խոտի բերքատվությունը տատանվումէ 8--20 ց/նա, են, ղրանց բուՑածրադիրմարգադետիններիցշատերը ճաշճացքածժ է սականությունըՀիմնականում կազմված խոնավասերբույսերից, բարձրբացողունբոշխնրից: Հեռավոր Արհելքում ն Արեճլյան Սիբիրում կան բարձր բերքատու հեղեդնախոտային ցածրադիր մարգագետիններ, Ցածրադիրմարդագետիններիցեն ճովտային խոնավ ն ճաշճճային մարգագետինները,որոնց բուսականության մեջ, կախվածխոնավացման աստիճանից, լինում են դաշտավլուկազգիներ, տարախոտեր, ճաճախ կիզխոտերն խոնավասեր բոշխեր,կնյուններ, այլ բույսեր:

անտառային

ԱՆՏԱՌԱՏԱՓԱՍՏԱՆԱՅԻՆ ԳՈՏԻ

:

Ընդճանուբ բնութագիոր:Անտառայինն տափաստանայինգոտինե-

բի միջն ընկած է Համեմատաբար նեղ անցողիկ շերտ՝ անտառատափաստան, որն զբաղեցնում է 154 մլն. ճա, նրանում անտառըՃերթափոխվում է խոտային բուսականության4ետո Այս գոտում բնական կե-

րաչանդակներիՀաշվվում

են

21,2 մլն. հա, դրանցից խոտչարքները8 Բա նն,

13,2 մլն. մլն,արոտավայրերը

Անտառատափաստաններն ենթարկվում էն երկու Հարնան գոտինեբի կլիմայի ազդեցությանը, բնդ որում ՍՍՀՄ եվրոպական մասի անտառատափաստանների կլիման, ՍՍՀՄ առիական մասի կլիմայի ճա-

մեմաստությամբ, ավելի խոնավ է նտաք ՍՍՀՄ եվրոպական մասի տեղումների տարեկան միջին քանակը մմ է, ասիականինը՝315--400 460--560 մմ, տարեկան միջին չերմասն --0,4- -Ս,ՇԸ: 3,3--8,8՝Ը տիճանը Համապատասխանաբար

Անտառատափաստանի ոնհլինֆըզգալի չափով տարբերվում է անգոտու Կոառային ոռելինֆից' ՍՍՀՄ եվրոպականմասի անտառատափաստաններումկան խորը, ուժեղ ճյուղավորվող ձորեր, պատաճում են խորը գոզգավորություններ, երբեմնչրով լցվաժ, իսկ տեղանքի ամբողջ ոհլիեֆը բլրապատ է. Հլուսիսում տեղադրվածէն ցլխավորապեսմոխրադույն անտառայինՀողեր, Հարավում՝ լվացված, սնաճողեր, պատաճում են ն սովորական սեաճողեր:

տիպիկ

ՄՍՀՄ ասիական մասի անտպառատավաստաններն առավելապես են, պատաճում ծեն լեռնակատարներ, թեքություններ, Ճճարթավայրեր :

միմյանց ճետ ճաջորդողերկար նեղ բլուրներ ն ձորեր, որոնք ճաճախ պատաճում իշիմի ն Բարաբինիտափաստաններում:Ասիականմասի տափաստաններիանտառայինզանգվածներըՃաջորդումեն տափասրանային լայնատարածտեղանքներիՀետ, բայց մեծ մասամբ պատաճում են անտառային փոքր տարածքներ (փշոտ ծառատեսակներից կազմված անտառիկ),որոնք տարածվածեն փոքրիկկղզյակնեքիտեսՓով։ Ասիական մասի ճողերը ճմապոդղոլային,սովորական ն տիպիկ սմ, անաճողերեն, փոքր ճզորությամբ, ավելի ճաճախ40--50 Հակամասի, ասիական մասում (Արեվմտյան ռակեվրոպական շատ են Սիբիր) ալկալի ճողերը ն աղուտները, ինչպես ե լճերն ճաշիճները: : եվրոպական մասի անտառատափաստանների Բուսականությունը: բույսերի ծածկոցը աչքի է ընկնում տեսակային խոտային բազ: կազմի այստեղ գերակշոում են բաղմամյաների:Աստիճանամազանությամբ, փար դեպի ճյուսիս շարժվելով այն զգալի չափով փոփոխվում է, Այսեթե սնաչողային գոտու կենարոնականշրջաններում մարգագետապես, են ուղիղ "նայինբուսականությունը ննրկայացնում ցորնուկը,եղջյուեղջերառվույտը, փավոր սողացող սեզը, մարգագետնայինսիզախոտր, մարգագետնայինտափոլոռը, ապա ճարավում մարդաՏյուղախոտերը, բուսականության մեջ սկսում են ի ճՃայտ գալ մեծ քանատափաստանայինսիզախոտը, դեղին առվույտը, կորնգանը, "կությամբ «ակոսավորչյուղախոտը, կելերիան, ժիտնլակը, փետրախոտերը: եվրոպական մասիբնական կերաճանդակների 15 զ/ճա է, բերքատվությունը Աաիական մասի անտառատավփաստանների ո բուսածածկոցընույնպես է ն կախված է բուսատեղից: Սարաճարթերը, «բազմազան որտեղ կենտեն լավագույն ճողերը, դրված են վարծլաճողերիտակ: Այատեղ գերիշխում են սովորական եղձգնախոտը, Քուսաժածկոցում մարգագետային դաշտավլուկը, մարգացնծուն, արնուկը ն այլն. Այս կնրաճան6--8 չոր զանգվածիբերքատվությունը չդակների ց/նաէ. Հակայական տարածություններզբաղեցնող ցածրադիր Հարթավայու

«են

ու

չգքանային

էբոնացաժ

'

րերը ծածկված են բոշխերով ն եղեգով, իսկ ավելի բարձրադիրտեղեեզը, օշինդրները, րում ն աղուտներում ի ճայտ էն գալիս սողացող հղեգնախոտըս անողնոցը, կեղժ ոչխարի չլուղախոտը, գետնատարած Հարթավայրիավելի բարձրադիր մասերում ճիմնական բույսերից են շյուղախոտը, գետնատարածեղեգնախոտը,տափաստանաակոսավոր յին ասպիրակը, ճաղարատերնները,դեղին մակարդախոտը,պոնտական

օշինդրը:

|

տիպերը՝ մարգաԱվելի տարածվածբնական կերաճանդակների ն արոտավայկամ գետնային խոնավատափաստանային խոտճարքները են ցածրադիր տեղանքին,ծածկված են դաշրերը: որոնք ճարմարվել տավլուկազգիտարախոտայինինչպես քանրոֆիտ,այնպես էլ մեզոֆիտ բուսականությամբ: ՔԲուսակացքում Հաճախճանդիպում են սովորական դաշտախոտ,մարգագետնային դաշտավլուկ, ակոսավոր չյուղախոտ, եղեգնախոտ,դեղին մակարդախոտ,եղեսպակ: Ջոր զանգվածի բերՔատվությունը 2--14 գ/ճա, Անտառատափաստանային գոտում զգալի տարածություններ են զբաղեցնումլիմանային մարգագետինները,որոնցում, կախվածխոնավացման աստիճանից, աճում են այս կամ այն բույսերը (դաշտավլուկաղզգիներ,բոշխեր, տարախոտեր, եղեգ ն այլն): Խոտի բերքատվությունը լիմաններում 10--20 գ/ճա: Անտառատափաստանային գոտում, կան նան երկրորդականօգտագործվող կերաճանդակներ ճաճիճներ, (անտառներ, ձորեր),որոնց բուն դաշտավսականությունը կազմված է ճիմնականում տարախոտերից ն լուկազգիներից, իսկ ցածրադիր վայրերում՝ բոշխերից այլ խոնավասեր բույսերից: Ասիականմասի արնելյան անտառատափաստանների (նովոսիբիրսկի ն կեմերովոիմարզերը, Ալթայի երկրամաս)գրեթեբոլոր ջրաբաժանները ն

վարված ծն միջանտառամասային տարածությունները

ն

ցանված:

Տափաստանային գոտին ճյուսիսում բնութագիոր:

սաշ-

Սե

ն է մանակից է անտառատափաստաններին,ճարավում Ազովիծովափերին, ընդգրկում է Հյուսիսային կովկասը ն Մերձվոլգյան

ճասնում

տարածություններըմինչն Ուրալ, Ղազախստան, որտեղ սաճմանակցվում

տարածքը 156 գոտու գոտուն: Տափաստանային կիսաանապատային ճա է, որից 6,8 59,6 մլն. ճա, խոտճարքները՝ արոտավայրերը մլն. ճա, են՝ անտառի բացատարբերիչ ցուցանիշներն մլն. Տափաստանի լ

Ր. Մ

"

ա.

ամիծրի:

Տափաստանային գոտի Համառոտ

կայությունը, տեղանքի Հարթ ռելիեֆը, տաք ն չոր կլիման, խայտաիղետ ն ճարուտո բուսականությունը: գոտու կլիման բնութագրվումէ ամառվա(ճովիս) Տափաստանային Է բարձի ջերմաստիճանով (միջինը 22--245) ն ցուր" ձմեռով (միջին 4,5- 5,55: չերմաստիճանը՝ միջին Տարեկան 412»), ջերմաստիճանը՝ Տարեկանլինում են 350-400 մմ տեղումներ, Այս գոտուն բնորոշ են Օրիինչպես ջերմաստիճանի,այնպես էլ տեղումների տատանումներ: անն 1,5--2 նակ, Հյուսիսային Կովկասում Ուկրաինայում տեղումները դամ շատ նեն, քան ՂազախականՍՍՀ, իսկ տարեկան միջին ջերմաստիճանը՝ Ղազախստանում 2--3անգամ բարձր է: ն 4ա: Տափաստանայինգոտու ճողերը գլխավորապեսսովորական նան են, սկաճողեր, ինչպես շագանակագույնճողեր որոնք տերավային սաճմաններում, Շատ պավոբվածեն Հիմնականումկիսաանապատների են ճողերի աղակալումներ, որը կապված է տեղումպատաճում : Հաճախ : ճետ: ֆերի. անբավարարության Տափաստանայինգոտու ոնլիեֆը Հատկապես ՍՍՀՄ եվրոպական մասում, ավելի քիչ է կտրտված, քան անտառատափաստաններում, իսկ Քարավայինչրջաններում գերակշռում են ուժեղ արտաճայտվածՀարթաեն նակ ցածրադիր վայրեր, որտեղ կուտակվում են վայրեր: Փատաչճում ջբի որոշակի պաշարներ,որոնք ազդում են բուսականությանզարգացցածրավայրերը,սնվելով ստորգետնյաչրերով ճամանվրա: Այսպիսի են աղակալված: Բարձրադիր ճարք կամ ընդարձակթույլ ւ ճախ լինում բ քնջությունները տափաստանայինգոտում ճաճախ տարաբաժանվածեն տչ մնժ իսկ երբեմն էլ գետերի խոշոր ողողատգետային Հովիտների, Բարձրադիր ճարքավայրնրում Ճաճախ ճանդիպում են ձորակներ փերի: Տ. լեռնագոգավորություններ, որոնք վերածվել են Ճճեղեղատների, խանն դակների գետաճովիտներիցանցիչ Անտառատափաստաններում,տափաստաններում, ինչպես ն նախաձորակների, ճեղեղատներիզարգացումը լեռնային կիստանապատներում Անտառապատումըարագ կանգնեցնում է Ճառսնումէ զգալի Ֆրանց աճը: Վերջին տարիներինիրագործվում են լայն միչոցառումներ անտաւլասպատման միջոցովձորերի ամրացման Համար: անտառազուրկտաորպես օրենք, Տավփաստանը Քուսականությունը: է: ԱնտառներՀանդիպում են միայն Հյուսիսային մասերի ածություն ե, ջրաբաժաններում,իսկ մնացած մասերում՝ աննշանքանակությամբ ե `

ր

լո" ՅՆ.

ն ձորակներում Հեղեղատներում: ցածրավայրերում, մեծ ձնավորվում են խոԲուսական խմբակցությունները մասամբ

կրում են գնրազանցապես պարղ անբավարարպայմաններում, ֆփավության

՞

կազմվածէ տափաստանայինշլուղախոտերից, ավազային վարսակից,

արտաճայտվածփքսերոֆիտբնույթի Հատկանիշներ,որոնք ճյուսիսից Հարավուղղությամբ ուժեղանում հն. բազմազան էւ դրանց շատ Տափաստանների բուսականությունը ճլուսիսալին վասնրում, որտեղ տեղումները Համեմատաբարչատ են, են անտառատավաստանա-չ խոտային բուլքերն րստ կազմի մոտենում վին գոտու տափաստանային տարածքի բույսերին, Դեպի Հարավ սկըսվում է փետրախոտալինտափաստանը,որտեղ աճում են Հիմնականում

օշինդրներից ն

:

բարձրադիր չրաբաժան տարածությունները զբաղեցնող, չորալին բուսատեղերի Համար տիպիկ բուսականությամբ չորային մարգագետիններիՀետ Համատեղ կան ողողվող ն լիմանային մարգագետիններ,որոնք բուսականությունը կազմված է Հիմնականում խոնավասերբույսերից՝ կնյունների, բոշխերի ն տարախոտերի խառնուրդներով:

փետրախոտերը:

ն կիսաալիմաններ(գետաբերանի Տափաստանային ծովախորշ):

չագաԱյնուճծտնդեպի Հարավ փետրախոտայինտափաստանները

նակագույն Հողերում փոխարինվում են փետրախոտա-շյուղախոտայինի, որտեղ բուսակացքում գերակչոում է ակոսավոր շյուղախոտը, իսկ ավելի ճարավ սկսվում է չյուլղախուտաօչինդրայինն օշինդրային կիսաանապատների բնորոշ բուսականությունը, որտեղ փաստանները՝ են էֆեմերներ ն էֆեմերոիդներ: աճում Գարնանը տափաստանների բուսական ծածկոցը, մեժ քանակությամբ ծաղկող ն արագ ծաղկաքափվողբուլսերի շնորճիվ կանաչ Է ն «օրերըճասցնում են սերմնակավառ, դրանցից շատերը, մինչն լոր ն Ամռան Հասունանալ: լել վերչերին բուսականությունը լորանում է, ն տափաստանըդիտվում է մեռած, պաճպանվումեն մի քանի կանաչքսերոֆիտ բույսեր, օրինավ՝սովորականՀավակորեկը: Դեպի Հարավ, բուսակացքընոսրանում է, ի ճայտ են գալիս մերկացած ճողեր, կրճատվումէ բույսերի տեսակային բազմազանությունը,

նապատայինգետերը գարնանը Ճորդանալու ժամանակ 4եղեղում են գետարձրանները, իսկ երբեմն էլ չեն Հասնում մինչն ծովերը ե խոշոր լճերը (Վասպից ն Արալյան ծովերը, Բալխաշ լիճը ե այլն) ողողում են Հակայականտարածություններ,Հաճախ տասնյակ Հազար ճեկտարտարածություններ, Հարթավայրերն ցածրադիր տեղեր, դրանք ժաժկելով չրի ոչ ճաստ չերտով։

տա-

՝

Գարնան վերչին--ամոան սկզբին,մեծ տարածություններաղզատ-

վում են չրից։ Ջրի արագ դգոլորչիացմանչետկանքովի Հայտձն դալիս կերային արժեքավոր բուսականություն՝ չաղզակալվածն արժեթավոր Քիչ արժեքավոր՝աղակալվածճողերում: `

(իմանայինարոտավայրերը ն խոտճարքները պատաձում են տափասգոտու տանային ինչպես եվրոպական, այնպես էլ ասիական մասերում:

լալնորեն Հարավ-արնելջում

Չորային բուսատեղերում՝անբարենպաստկլիմայական պայմաննե-

րի

կան տիպերը միյին

մայինէն, ՄիջինՆ

ն

լոր

ու տափաստանային ավազուո տափաստա-

չոր տափաստանային կեծրաչանդակները Հիմնականումօգտագործվում են որպես արոտավայրեր: Հողերը սովորական ն Հարավային սնաճողեր են, ինլպես ն մուգ շագանակագույն,Հաճախ էլ աղա-

կալված: ՔԲուսակացքը կազմված է քսերոֆիտ դաշտավլուկազգիներից (ակոսավորշլուղախոտ, օշինդրներն այլն), բակլազգիներից (դեղին վուլտ ն գազեր), օշինդրներից, որոնք Հաճախ ունենում են մեժ տեսա5--10 կարարկշիու Խոտիբերքատվությունը ց/ճա, ն խոտճաոքնեւը Ավազուտատափաստանային աբոտավայբեոր կենտեն հ րբոնացած գլիավորապես Սիբիրի Ղազախստանի տափաստանների ,նաճողային, ավազային կամ ավազակավայինՀողերում, Քուսակացիը առ-

տարածված է

ոռոգումը, լիմանային

-

որը

բերքատվությունըբարձրացնում է 3--4 անդամ, իսկ երբնմն՝ ավելի, Խոնավ չաղակալված լիմաններում աճում են սողացող սեզ, անբիստ ցորնուկ,մարգագետնային աղվնսագի, ծղեգնախոտ, բոշխեր-խոնավ աղուտային չլիմաններում՝ աշորային գարի,ժերարդի կնյուն, շոռաններ,

է բերքատվությունը: պակասում

դադարում է բույսերի աճի,դրանքբացի քսերոֆիտներից Հետնանքով են, չորանում ճիմնաՏափաստանային գոտումխոտճարքներին արոտավայրերի

բույսերից:

այլ

գոտում, Տափաստանային

որդանախու, ազութայինօշինդր,չոր աղուտային իմաններում՝ուսնրանման ժիտնյակ, տափաստանային 2լուղախոտ,

շչոռաններ, թթենի, մազմղոտ փնտրախոտ,արվանտակ, Ջոր զանգվածիբերբատվուքյունը 10--20

ց/հա,

Խամ ե

նային

նկատի ունենալովռափաստա-չ խոպան տափաստաններ:

ուղղակի օգտագործվողբնական կերաչանդակներիմեծ անբավարարությունը,Հատկապես եվրոպական մասում, երկրորդական գոտու

օգտագործման տակ

էն

խոտճարջները: "

գրվում խամ

ու

խոպանների արոտավայրերը ն

բնույթը ն կերային տեսակներիցնրա արժեԽամերի բուսակացքի որոշվում է խամի տարիքով,Խամերում սովորաբար տեղի են ունենում բուսականության Հետնյալ փոփոխությունները: :

Քը

է77 |

Հ20---Է25"Ը, Հունվարին՝--15--16"Ը, միջին չերմաստիճանը է, գորշ, աղակալածն աղուտներոԶգաՀոզբ բաղ շաղանակագույն ղբաղված են կավավազայինն կավային 4ողերով: լի տարածություններ 15-կազմում են կիսաանապատների զանգվածները Ավազային ե սվաղներ 20Գ| (թավշանմանավազներ,բլրավոր, ալիքաձե-թմբաձն է, Հուլիսի

Վարված տարածությունը ճաջորդ տարում թողնելով առանց մշակշատ ցածրորակ: ման ծածկվում է մոլախոտային բուսականությամբ՝ ն չուտվող խոտաբույսերով (շշինդրներ, կոպտացողուն,վատ ուտվող ն Ճլածուկ, փափուկ կաթնուկ այլն) սագախոտ, դաշտայինպատատուկ, Բերքատվությունը մոտավորապես15---20 ց/հա խոտ:Մոլախուտային խամը փոխարինվում է միչին տարիքային կոճղարմատայինդաշտավ`

ավազայինՀարթություննծր))

որոնք կոչվում կիսատանապատներըչ Բուսականությունը:

քերչա-

լուկազգի կոճղարմատավորբույսերով (կոճղարմատավորսեզ, 8.--15 ց/հա Խոտ, գետնատարածեղեգնախուռն այլն)բերքատվությունը

խոտ: ներ

բնական կերաճանդակՄիչինտարիքի խամերը չատ արժեքավոր

են:

՛

Հետո Ճանդաշտավլուկազգի բուսականությունից կոճղարմատավոր

բուսակացքում

գալիս ցանցառաքուփ դաշտավլուկազգիները, ակտումեն զգալի տեղ գրավել բակլազգիները (գազեր, դեղին առվույտ դես հն ն

այլն): Հողի խտացման

ետ

ն դաշտավլուկաղգիները կոճղարմատավոր

օշինդրները նոսրանում են, Ճանդես են գալիսճմայինդաշտավլուկավզդիները (տիպչակը, փնտրախոտըն այլն) սկսում է Հնագույն խամի ատադիան,այս ժամանակամիջոցում(10--15 տարի) գծրակյոող ծն ն Հնագույն խամի բուսակացքը դառնում տիպչակն ու փնտրախուտերը մոտենում է տափաստանային Խոպանի բուսականությանը: Այժմ խամերը պատաճում են միայն ոչ մեժ տարածությունների վրՎ տարածված լինելով վարելու ճամար պի խու անները Տափաստանային

ճացաճատիկներին այլ զաշՀամար: Ղազախստանումխոպան տային մշակովի բուլսերի ցանքերի Հողերը մնացել են միալն աղակալվածն աղուտ Հողերում: տանի ճողերի վրա, օգտագործվում

են

գոտի Կիսաանապատային Ընդճանուրբնութագիրը:կիսատնապատներնընդգրկում են Վոլգայի ն Ուրալի ցածրավալյրերը,Մերձկասպյանցածրավայրերընյ անց-

նելով Վոլգոգրադի Սարատովի,0րենբուրգի մարզերի Հարավային մասերով փովում են կասպից ծովից «ճեռու դեպի արնելք մինչն Ալթայ ն կենտրոնացած են գլխավոՉինաստան: Արեմտյան կիսաանապատները ն րապես Հարավում՝ Պովոլժինում Ղազախստանում: գոտին զբաղեցնում է 123 մլն. հա, Նրանում կիսաանապատային բնական կերաճանդակները96,2 մլն. ճա, որոնցից 4,7 մլն. նճա խոտՀարք է, 91,5 մլն. հա արոտավայր: մմ կյիման ցամաքային է, Տարեկանտեղումներիգումարը 150--300 ՛

են

նան

ծառայում են որպես անցողիկ դոտի տափաստանա-անապատներ, ն բուսականումիջն,Տափաստանային փաստանների անապատների տա-

`

ն անաթյունը կազմվածէ քսհրոֆիտ խոտաբույսերից,մեզոփիտների ջոռաններ): բույսերի խառնուրդներով (օշինդրներ, պպատների նույն կլիմայական պալմանբուսականությունը Կիսաանապատների ներում որոշվում է Հողի բնույթով:Այս Հատկանիշովայն խմբավորա) բուսականուվաժ է ծիմնականում Հետնյալ երեք ֆորմացիաներում՝ ե թյուն կավավազային կավային Հողերի վրա, որոնք իրենցից ներկայացնում են կոմպլեքս խայտաբղետ կիսաանապատներ,որի մեչ բույսերի ճետ միասին աղուոՔսնրոֆիտ տարախուտադաչտավլուկազգի քն մեծ խմբակտեղ ներում գրավումավլաբուլսաձն-օշինդրայքն ցությունը, բ) բուսականություն ավազների վրա ն ւվազային զանգե վածներում (սն Հողեր, Մերձկումսկային ավազային զանգվածներ այն), գ) բուսականություն ողողվող մարգագհտիններում-լիմաննեգետերի ցածրայում, գտնվում են դլխավորապես կիսաանապատային

լայբերում:

կավավաղայինն կավային, թուլլ աղակալվածն վատ խԽոնավացվող ձողերում աճում են ակոսավոր շլուղախոտ, (եսսինգիինտրախու, սպիտակ օշինդր ն երիցուկ: Բնորոշ են նան փովող ավլաբուլար: ժիտնյակը ն ոչ մեժ խիստ նոսրացաժ քանակությամբ միամլաներ: Բուսակացքը է, ստորգնտնյաօրգաններիզարգաքածությունըանբավարարէ: Աղուոների վրա 4իմնականումաճում են սն ն սպիտակօշինդրները, ավլաբուլսը։ Դրանցիցբացիայս Ճողերում մեծ ջանակությամբ պաեն քաֆուրխոտ, ավյաբույս, ժիտնյակներ, գարնանային միամտաշում ն ցածրակարգ բույսեր՝ ջրամամուռներ, քարաքոսեր ն մամուռներ: յաներ մուգ գունավորված4ողերում աճում են ավելի Գոզավորությունների բույսեր՝ խուտաբույսայինտափաստան:Այստեղ բուտիպի խոնավասեր սականությունը խիտ է, բուսակացքում բավական մեծ տեսակարար կշիռ տափաստանայինչյուղախոտը, փետրախոտերը,կելերիան, ժիտնյակր, երբեմն մեծ քանակով տափաստանայինտարախոտեր: ն ավելի մետր բարձրությանավազաբլրակներից, Առանձին, 4--20 կազմված շարժվող բարխաններում,բուկամ ավազաբլրակաշղթաներից բույսեր չեն աճում, սականությունը շատ աղքատ է. Հաճախ գագաթներին ունեն

.

լանջերում, կամ նրանց միջն ընկաժ իջվածքներում(ճողմբարխանների նային գոգավորություն)լինում են առանձինքփեր կամ վայրատերնին կիյակի ոչ մեծ մացառներ, փքված ն կոլխիդականբոշխեր,ավազային ն այլ բուլսերի խառնուրդով: օշինդգրների Ցածրբլրակներովն բլրաշարբերով(2--3 մ բարձրությամբ)ալիավելի խիտ է Քաձն քմբային անչարժ ավազների բուսականությունն է Այստեղ գերիշխում սիբիրական ժիտնյակը, օշինդրների, խիժաճարՃատուկի ն այլնի ճետ խառը: Չոր զանգվածներիբերքը 6--10 ց/ճա' կարելի է օգտուգործելխոտճարքի ն արոտի ճամար: ՔԲուսակացքի են կիսաանապատներում բնական կերաճանդակները ներկայացվում ն Հետեյալ տիպի խոտճարքներով արոտավայրերով ե արռտավայբեր Զորտափաստանների խոտճարքներ չադանակագույն ճողերի վիա, կիսաանապատներում ղբազեցնում են մեծ տարաժություններ: Բուսականությունը կազմված է զլխավորապեսակոսավոր չյուղախոտից,երիցուկից,ճաճախզգալիբանակով աճում են օշինդրներ: Չոր զանգվածի բերքատվությունը5--10 ց/հա, ն

`

լ

օշինդրը ն աղուտային

Ֆերից

ե այլ

ե

այդ

են

պատճառովէլ վերջիններսստանում

բւսքառիկնշանա-

Քություն:

ւ:

:

զոտի Անապատային Հլուսիսալինլալեն լայնարձակտարածություններ նության 48"-ից Հարավ, բնդգոկում ն Բալխաշլիճ ն փովում են մինչե դեպի կասպից Արալյանծովերի միջն, Անապատներնընկած բնութագիոր: Ընդճանուր

են

զբաղեցնում են ընդարձակ կիրգիզականՍՍՀ-ում Թուրքմենական, Ուզբեկական, տարաժություններ

Ասիայի լեռների սսրոտները:դրանք Միջին

՛

մասում: ՍՍՀ Հարավային Ղազախական մմ 100--200 կլիման չոր է, ցամաքային, տարեկան Անապատային ամառվա չոգ ամիսներին 30-ից Միջին ջերմաստիճանն տեղումներով: )՝ --Ց": (ճունվարին բարձր է, ձմեռայինը

Փողերըթույլ լվացված կամ ուժեղ աղակալվածեն, Հումուսով աղզէն ժոխրադգույն Շատ են ալկալի, աղուտ Հողերը: Գերազանցում քատ:

Բ

են

ց/ճա,Ամանի

խոտի Հիմնականմասը Հավաքվումէ լիմաճԶորպայմաններում

:

Լիմաններ պատաճում քավական զգալի կիսառնապատներում տարածությամբ: Դրանք զբաղեցնում են 5,8 մլն. հա, որից 2 մլն. ճա խոտճարքներեն, 3,8 մլն. հա արոտավայրեր: գարնանային Աիմաններթ ջրերով լցվում են տարբեր ժամկետներումն տարբերխոնավությանվրա, Ճողերը աղակալվածեն կամ աղուտներ են, Ոզողմանխորությունիցե տկողությունից կախվածլիմանի բուսան արդյունավետությունը չափով փոփոխվումէ՛ կանության կազմը զգալի կարճ ժամանակովն փոքր խորությամբ ողողվելու դեպքում դերակշռում նն օշինդրները, սագախոտերը,երբեմն էլ ժիտնյակը, տավփաստանային շլուղախոտը, կելերիան ն այլն: Խոտի բերքատվությունը 8--

բույսեր:Խոտի բերքը 20-25

ջրային բույսերով:

խոտճարքներբտարածված են կավավազային,բաց շագանակագույն գորշ ճողերում, ինչպես նան ւղակալված ճողերի կոմպլեջսում: Բուսականությունը Հիմնականում օշինդրները, երիցուկները, ակոսավոր շլուղախոտի ն այլ բուլսերն են, իսկ չորային ն աղակալվածՃողերում՝ սն օշինդրի, քաֆուրխոտը:Ձոր զանգվածներիբերքատվությունը 1,5--8 ց/ճա:

ց/նա:

այլ

ցածրադիրմասերը զբաղված են եղեգի մացառուտներով,շամբով

ն

0,5--5

են

կազմը Հարուստ է լինում ն բարձրանումէ բերքատվությունը, պակացքի ե արոտավայրերի օգտագործվումեն խոտճարքների լիմանները այսոլիսի սմ խորու30--60 ն ժամանակ երկար ջրերով Գարնանային Համար: թյամբ ողողվելու դեպքումլիմանի բուսակացքիՀիմնականումկազմվաՓ սեզից, որին խառնվում են ժիտելակը, ջերչախոտը, է լինում սողացող

է

Անապատատափաստանային. ((իսառնապատային) արոտավայրերը

Անապատատափաստանային ավազայինարո((իսառնապատային) տավայրերի ն խոտճարբներըտեղավորվածեն կիստանապատի ավաղզների ն ավազայինզանգվածներիվրա' Այս կերաճանդակների բուսական ժածկոցը կիսաանապատային զոտում կազմված է գլխավորապեսսիբիրական ժիտնյակից,փետրախոտերից, օշինդրից։որ զանգվածիբերքը

ց/ճա, Այստձղ լիմանները օգտագործվում որպես արոտավայրեր: Ավելի երկար ժամանակ ն մեժ խորությամբողողվելու դեպցում բու-

Հողերը:

Ս

ջերմաստիճանըտեղումներիչնչին քաԱմառվա ամիսներիբարձր են դառնում օդի ն ճողի անբավարարԽոնավությանը, նակր պատճառ նդ որում ջուրը գոլորշիանումէ չատ, քան այն թափվում է տեղումեն թողնում բուսաաղդեցություն հերի ձնով: Այս բոլորը Հոակայական ն

Վանությանբնույթի վրա:

բնույթն ունի բուսականության Անապատներում Բուսականությունը:

՛

Բ

Անապատներիմի քանի տեղերում դիտիբ առանձնաձատկությունները: արվում է ուժեղ նոսրացած բուսակացք, աղճուկբոաականությունն դյունք է անբավարարչոեղումների: քաերոֆիտուժեղ արտաճայտված բուսականությունը վլնապատային Ֆեր էն,

ղրանցից ամենից

շատ

Հանդիպում են թփուտներ(«պիտակ

սկ

սաքսաովւլ,

սաջսաուլ,

Աո Բորաավուշ շոռան,

տ

(անիքի

բողբոջա

գեղածնկիկ), կիսաթվփուտներ(օշշինդրներ,

անապատներիտարածություններիկոմպլեքսի Հետ: Այս տարածություններում Հողի մակերեսին, սովորաբար աղակալվածմոխրագույն Հողերում դիտվում են մանր քարեր, խիճ: Բուսականության են միայ կավային անապատներին։ նապատները նման անապ Քոր առաջինում բուսականությունը երկչարկանի է, վերին Հարկում կիսաթփուտներ, օշինդրներ կիսաթփուտայինշոռաններին պատատուկի,ինչպես ն թփային գազերի խառնուրդներով:ՍտորինՀարկում՝ էֆեմերներ, դրանք մեջ Հիմնականոմ անապատայինբոշխն է, սոխուկավոր դաշտավլուկը ն Ճազվադեպփջված բոշխը' գանվելով գլխավորապես Սիրդարյա, Աղուտայինանապատնեոր Տեջենա,Մուրճաբա ն այլ գետերի շրջաններումմեծ Ամուդարյա, րածություններ չեն զբաղեցնում ե ճչաճախ տեղ-տեղ տարածված են մյոս անապատների միջն. Այս տարածությունները տեղավորված են

Ն

ուռարբույսեր (ճասկաքիս-

Ան

ոռան),

խոշո

Տն

էգիլոպս), բակլազգիներ ն ցորնուկ, արնելյան անապատասեզ ՛

՛

(ար որ հարաւ ո աի նառլու» որ. միամ

եր,

ԲՆ

նե

միա

աաաուվի

Բոշի»

ծ

" աաա

Հացճամեմ

ՊՔԱԱՇ Քոջիչ

մ:

գերիշխում են օշինդրները նե չոռանները: այլն): Անապատում մեծ է տեսակարար կշիոր (մսալի չոմիամյա շոռանների Քավականին ռան, բրդոտ չոռան, ողնուցավոր շոռան, վալրատերն ն այլ բույսեր): բնուլքը Ճճարմարված է նրանց բուսականության Անապատների Հիմնական տիպերին, որոնք կախված Հողագրունտներիծածկոցից, բակ աղուտային անապատների: ժանվում են կավային, քարքարոտ ամենամեծ տարածությունները զբաղեցնում է Միչին Ասիայում Հիմնականում կենտրոնացած մլն. որը անապատը ( ճայ), ավազային է Կարակումին Կզբլկումի շրջաններում, Հարթավայրայինավազներ պատաճում են՝ ճազվադեպ, գերակշռում ձն թմբապատային ձնի ավազբարձրությունը 5--50 մ), որոնք բաժանված են լայն (500-) ճ"վիտներովն բլրային ավազներով(բացակայում են թմբեր, ճովիտներ, առկա են ոչ մեծ բլիակներ ն գոգավորություններ): Ավազային անապատում տարածված են գլխավորապես թփուտակֆեմերային արոտավայրեր,որոնցում աճում են ծառանման թփուտ-. ներ, թփուտիկներ, կիսաթփուտներ, բազմամյա ն միամյա խոտաբույսեր: Մեծ տնսակարար կշիո ունեն լում

ն

տա-

ռելինֆի ցածրադիր մասերում: Տարվա չոր ժամանակ աղուտները ծածկված են լինում աղի բյուրեղների կեղտասպիտակ շերտով, խառնված Հողի մասնիկների Հետ. Անձրնների ժամանակ աղրւտները ծածկվում ձն աղի լուծույթով, մասում Ավելի ուժեղ աղուտների կենտրոնական բուսականություն չկա, եզրերին աճում են թփային չշոռաններ. Թույլ ձն միամյա, իսկ երբեմն էլ բազմամյա ճյութալի շոռաններ:

արՆո Բի

ԱմուՄիչին Ասիայի աղուտային անապատների մեջ (Սիրդարյա, ն ն Մուրճաբա գետերի ճովիտներում գարյա, կասպից ծովի ճարավարնեելյան ափերին) մեծ տարածություններ են գրավում տակիրները: Դրանք գտնվում են գրունտայինչրերով խորն ընկած ցածրավայրերում, ՛

չֆեմերները,

Ավազայինանապատների զգալի

մասում աճում են ճիմնականում փքված բոշխը։ Բուսական խմբակցություններն երեքճարկանի են վերինը ծառաթփային (բարձրությունը 15-8 մ), կազմված է սաքսաուլից, Ռիխտերին սակավատերնչոռանների խառնե նց մեջ ջ գերակշռում գե են գազերդով. միչին՝ միչի ման անի թվփուտներից, որոնց ն ատորին Հարկ՝ Հիմնականում : բուսակացքը բը ի կազմված է փքվաֆ աճում են ն այլ միամ է խից, միամյա բազմամյա խոտաբույսեր (սո ւս ր դաշ Վլ", վարդակակաչ Ր» սագաթաթ: Կավայինանապատներ:Մակերեսը աչքի է ընկնում ճարթ բնույՀողը տիպիկ թով, կամ քուլլ տարաբաժանվածքմբային ոհլինֆով' մոխրագույն է կամ թույլ աղակալված, եթն ճողբ կավային է կամ կավավաղային, ապա կոչվում է կավային անապատ, իսկ եթե լյոսանման 1՝ լյոսանման անապատ: Սակայն նրանց մեջ էական տարբերություններ չկան, կավային անապատըլինելով Հարթ, քամիների Համար տարածություն է, ն ձմեռը լինում է ցուրտ բաց Քաշքարոտ են անապատներ» կավայինկամ լլոսային պատաճում

սպիտակ

սաքսաուլլը

ն

նու

ՆՀ Ք. ո

.

,

աճո

ա

-

մամ,

-

Գածկվաժեն

խիտ, չոր ժամանակ ոչ մեծ բազմանկյան ձնով ոճաքճքվողտղմակավայինկեղեով։ Անձրեների ժամանակ տակիրի մակերեսր խոնավանում է ն քաէ է ն եղե նում ռք մեան է չրի Համ չերտ, ճամար անքափանցելի առաջանում Քերը միանում էն ժաման նվում ե մաներեսին Հ է մամանակ, ձրկար պաճպանվում ջուրը տակիրի մակերքսին Տակիրները, որպես օրենք, զրկված են բուսականությունից, երբ են ավազի բարակ շերտով, այդպիսի տակիրների վրա աճում Թածկված բազմամյա իոկ. երբեմն չատ

են,

՝

:

Քնմիամլա, ՍՍՀՄ

էլ՝

շոռաններ: Հյութալի

գլխա անապատների կերաճանդակներնօգտագործվում են աննշան մլն (94 էվորապես կերաչանդակների որպես խոտճարքներ (2 մլն. հա),

քիվ

ճա)ախ րարռտավալիքր րանա

Բնական

նչ

քանա

ագարի»աաա Պիարրը անագան արապատաավազաին

կավավազային«ողերում)ն մի արոտավայր (ամայի արբուտավայրեր Հայի ո

աղու-

են:

:

Լեռնային շոջաններ Լեռնային շրջաններ կան տարբեր բնական գոտիներում:Հարավամին լեռնային շրջանները զբաղեցնում են 93,3 մլն. նա, որից բնական, կերաճանղդակները կազմումեն 45,2 լե. ճա (խոտճարքներ3,6 ն արբո-. : տավայրեր 41,6 մլն. ճա): Մեծ տարածքներովլեռնային արոտավայրերը ն

`

մմ,

այն դեպքում, երբ Միջին Ասիայի լեռնային շրջաննեավելիՔիչ են: րում տեղումներն Բուսականությանբնույթի վրա մեծ ազդեցություն է քողնում: ժովի ն արոտավայրերի տեղադրման բարձրումակերնույքիցխուտճարքների տեղանքի տեղադրման բարձթյունը:Բարձրլեռնայինարոտավայրով րությունըպայմանավորում է լեռնային արոտավայրերի ն խոտճարքների բուսականությունը: Այն շրջաններում, որտեղ թափվում են բավականին քանակով տեղումներ, մի քանի արոտավայրեր ն խոտճարքներ առաջացնում են բարձր լեռնային բուսակացքեր, որոնցում գերակշռում են խոշոր տարախոտերը, դաշտավլուկազգիները,ոզնախոտը,հղեգնախուտբ, անքիստ ցորնուկը: 600--1000

բոտճարջները,

«Տաջիկական,կիրզիզականՍՍՀ ն կովկագտնվում են Ղազախական, ռում. Լեռնային արոտավայրեր պատաճում են Ուրալում ն Արնելյան, Սիբիրի տունդրայինգոտում (0,4 մլն. հա)չ Միջինասիականճանրապետություններին կովկասիլեռնային ջաններում բուսականությունն աչքի է ընկնում մեծ բազմազանությամբ: ն առանձնաճատուկ դոտու բնույթով: Տունդրային լեռնային բույսերը՝ են են, գրեթե նույնն ինչպիսիք տունդրային ճարթավայրերինը, ինչսնս ն Ուրալի անտառների ու Արնելյան Սիբիրի լնոնային արոտա-. վայրերի ն խոտճարքներիբուսականությունը, որտեղ դրանք տարբերվում են շրջապատի անտառների բուսականությունից միայն ենթալպյան ե ալպյան մարգագետիններով: '

շրբ-`

`

շրջանների բուսականությանբաժանումը գնում է ըստ Լեռնային ուղղաձիգ գոտիականության: Տարբերումեն երկու խումբ արոտավալրեր ն խոտճարքներ՝ա) խոտճարքներկ արոտավայրեր ցածր լեռնային բնդգրկելով նախալեռնային մարգագետինները(մարւոարածքներում, դգագետնատափաստանային,տափաստանային, կիսաանապատային, անապատային, բ) արոտավայրեր բարձր լեռնային տարածքներում: .. լեռնային արոտավայրերինն խոտճարբներինկարելի է՛ Ցածրադիր

ե խոտճաոքներդտնվում ԼԵռնամաբգազետնային աբռոտավայբեոը գլխավորապես կովկասում, Միջին Ասբայոմ,Ալթալում, Հեռավոր Արնելքում, Այս արոտավայրերը Ճճատուկեն լեոների անտառայինգոտուն: չողերը լվացված ն պոդզոլացած անաճողեր են, պոդզոլային են ե ն գորշ. Ամենաշատ տարածված են եղեգնախոտատարախոտայ հն

Հադաշտավլուկազգի-տարախոտային Բուսակացքում մարգագետինները:

ճախ ճանդիպում են եղեգնախոտ, Հավաքված ողնախոտ,մարգադկտնային սիզախոտ, անքիստ ցորնուկ, դաշտախոտ, սրոճունղ, կարմիր հրեքնուկ, ժախ, Ճալնորուկ, զանդակածաղիկ,ղանձլամեր: Մի ջանի են թունավոր տեղերուտ աճում խոտաբույսեր: Ջոր զանգվածի բերբա-

տվությունը

10--20

ց/ճա,

Խոնավվայրերում կ գոգավորություններում կազմակերպվում են դեղնախոտայինմարդագետին,իսկ խորը ցածրավայրերում՝ բոշխային մարգագետիններ,բոշխային (բարեկազմ, բշտիկավոր), կնյունային,

դաշտավլուկով Ճաճճային դասել լնեռնամարգագետնային, լեռնատափաստանային, լեռնաանապա-`

բոլո»

տային կերաճանդակները,որոնք անապատատավփաստանային բը գտնվում են ծովի մակերնույթից 600--800 մ-ից մինչն 2300--2400 բարձրության վրա: Բարձրլեռնային արոտավայրերըգտնվում են ծովի մակերնույթիք ն

մ

բարձրության վրա, դրանք բաժանվում են բարձրլեռնա-չ արոտավայրերի(ենթալպյանն ալպյան) ն բարձրյին ն անապատայինարոտավայրերի: լեռնային "տափաստանային ն կչիմայական Հողային պայմաններիշնորչիվ կովկասիլեռնային արոտավայրերի բուսականությունը ւրարսիստեմիխոտճարքբների է Միջինասիականլեռների բուսականությունից: կովկասիլեռբերվում ն յին շրջաններում տարեկան տեղումները միջին քանակի են, կիսատմմ, տափաստանային ն մարգատանապատային դոտում 800--550 մմ ն բարձր լեռնային գոտում 400--1000 փաստանային գոտիներում՝ 2300--4000

մ

մարգագետնային ու

տալիս են 45--30 տինները

ն

այլ

բույսերով կազմված:

Այսմարգագե-

ց/նավատ խոտ: ե Լեռնատափաստանային առբոտավայբեոր ներկախոտճաոքնեոր

Հիմնականում որպես արոտավայրեր: Դրանք զբաղեցնում կովկասի,Միջին Ասիայի ն Ղազախստանի մարդագետնալեռնային տափաստանայինն միջին տափաստանային դոտիները:

յացվում

են

են

դոտում տարածված Մարգագետնատափաստանային

են

տարախ

տադաշտավլուկազգի մարգագետնատավաստաննեի, որոնց բուսակացջում գերակշռում են դաշտավլուկազգիներից՝փետրախոտեր, ակոսավոր շյուղախոտ, ցորնուկներ,

2)":սիզախոտ, ողնախոտ, մարգադետնային

ղախոտ.բակլազգիներիը՝ դազեր, առվույտներ. երեքնուկներ,

տարա-չ

խոտերից՝ մակարդախոտ, այծախում: Միջին տափաստանային գոտում լայն տարածված են փետրախոտային տափաստաններ,դրանց բուսակացքում աճում են գլխավորապեսփետրախոտեր,ինչպես ն ակոսավոր

`

ն սանրանմանժիտնյակ,գազեր, կորնգան

շյուլախոտ, սեզեր, ,

տարա-

զանգված: աբոտավայբեոր

ն ԱՏ իաատանային ԱԱաաամիի լեոներում, Դրանջ Հիմնականում

ի ոռեր։

Բերքատվությունը

կենտրոնացածեն դրվում րազանցապես

գ/ճա ցածր որակի չո

Միջին Ասիայի

են

գնորպես

արոտի տակ, օգտադործվում են

ն

է Հողերը տարեկան քանակը Տեղումների Հարքներ։ կաղմեն: Բուսականությունը

խոտ

բաց

150-200

մմ

գորշ կ մոխրագույն շաղանակագույն,

արոտավայր ն ): ված է օշինդրներից էֆեմերներից (օշինդրաէֆեմերային ակոսավոր են նան աճում շոռանննր, մեծ քանակությամբ սակայն

դաշտավլուկ ժիտնյակ,մարգագետնային շյուլախոտ,փետրախոտեր,

կ այլ արոտավայ-չ փետրախոտաշյուղախոտային (օշշինդրաշոռանային, ն են

օդտադործվում բեր): Արոտավայրերն

աշնանը, ձմռանը

Չոր զանգվածիմիչին բերքատվությունը ց

ճա,

գարնանը:

(ենթալպյան արոտավայրերը

ն ալպլան) ՃարԲարձր լեռնային մարվել են տեղանքիխոնավ ն ցուրտ կլիմային: զբաղեցնումեն բարձր լեռների ցաՀ ենքալպյան մարգագետինները են Կովկասում, Ղրիմումը Փըբ մասերը: Դրանքլայնորեն տարածված Հասնում են մինչն ծառատեսակաչ Միջին Ասիայում, Ղազախստանում: ենթալոլյան յին ն թփուտային բուսականությանվերին սածմանները: են ընկնում բուսականծածկոցի զգալի խայտաՀ աչքի մարգագետինները

է կլիմայական պայպայմանավորված բղետությամբ, դաշտավբուսականությունը մաններով: ննթալպյան մարգագետինների որը

մասամբ

մեծ

կազմվաֆ

են, դաշտավլուկազգի-տարախոտային

լուկազգի-բակլազգի,

ցորնուկներ, շյուղախո« դաշտավլուկներ, մեղոֆիս» խուտաբույսերից՝ բոգեր, մատիտեղեր, ղանձլամերնելը տեր, գայլաթաթեր,եղեգնախոտեր, ն այլն։ Ավելի խոնավ շրջաններում դերաղանցումեն ցածր բուսականություն,իսկ արժեքով բարձրացողունտարախոտային

նն

կերային

ավել

պակաս խոնավ շրջաններում,մեծ մասամբ պատաճում ցորնուկներ: խո եղեգնախոտ ն տարախոտեր: Հարթավայրայինմարգագետինների, են սպիտակ դաջ: լինում Հաճախ նավ տորֆային ճողերի բուսակացքում մարգագետնային աղվեսագի, ճմային մարգագետնախուգդ են

ախոոոը,

բոշխեր:

տեղադրվածեն լեռների բարձրադիր Ալպիականմարգագետինները մասերում, բարձր լեռնային գոտու ուժեղ արտաճայտվածջերմության որի Հետնանքով ալպիականմարգախատ անկման պայմաններում,

(5--15 սմ) աչքի է ընկնում քածրությամբ բուսականությունը դնետինների Մեծ բարձրու: ն բազմացմամբ: ուժեղ արտաճայտվածվեզետատիվ թյունների վրա

նա

բու է մամռաքարաքոսային Հաճախ փոխարինվում

սականությամբ:

ալպիական բուսականությունըգտնվում են կովկասի, ԱլԱսիայի լեռներում: Ալպիական մարգագետիններըտեղաթայի,Միչին են ենթալպերից բարձր, կովկասում՝ Հաճարենու անտառային վորված ՍՍՀՄ

պատաճում է ծովիմամարգագետինները դուոը վերն: Ալպիական 2500-2900 մ, Ալթքայու՝2200--2800, կովկասում կերնույթից բարձր մ վրա: Ալպիական գոտում կարելի է ՃՀան3200--4000 Տյան-Շանում

դիպել մարգագետնի, տափաստանի, կիսաանապատի ն անապատի խայտաբղետբուսականությամբ: կովկասի ալպիական գոտում են դաշտավլուկազգի,տարախոտային,բոշխային մարգագետիններ, նարդուսային ն կոբրեզիային արոտավայրեր: Արոտային բերքատվությունը10--20 ց/նաէ, ՀՐ Ասիայում մեծ չափով ճանդիպում են արոտավայրեր,որոնյ է մազանման կոբրեզիան, Այսպիսի կերաճանղդակները որպես լավ արոտատեղերմանր եղջյուրավոր անասուն, ինրի ճամար: Բերքատվությունըմոտավորապես 10 ցլնա չոր կեր: Միջին Ասիայի ալպյան գոտու Հարավային լանջերում լայն արոտավայրեր 8--14 ց/հա րածված են նան բերքատվությամբ: Ցածր լեռնային ցաժրավայրերում ՀԲ ում են տարախոտաբոշխայինարոտավայրեր սնագույն բոշխի

իրենց

արագա

Արի Ա 9" աո ԱՆԱ

բի

տա-

շյուղլախոտավարսակային

արիան

րրակշոումով: Ալթայում գ

ար Բորյան ո Կր ԱԲ տաի

մ

բարիձ-

ալպյան տարախոտային մարգագետինբուսակացքում կան ակոսավոր շլուղախոտ, դաշտավլուկ, թփուտներ: Ջոր զանգվածիբերքատվությունը »իլ բացի, Ալթայում կան բոշխատիվարսակային տափաստաններ 3--5 ր զա ր բնրքատվությամբ՝ ձիերի, խոշոր ն մանր եղտարածված

»

2200--3000 ծովիմակերնույթից են

տավա ըր Իխոագաշտավլուգանգի աո Գո ների ճամար» 17Հոր ր անապատային արոտավայիերը ւ" թռափաստանայի, կենտրոնացած բարձրադիրմասերում տարածված լ ԱՆԱՐ Միջի սիայում (Պամիր, Տլյան-Շանի բարձր լեոգլխավորա ր

ց

ր Նո ւ

"

"

կ

ն

քե

երում), րապես

|

Խոնավության անբավարարությանն չոր կլիմայի պատճառովկեաչքի են ընկնում հոսրացած բուսակացքով, որի մեջ կ դաշտավլուկաօշինդրային բուսակալ ամառային արոտներ: Չոր զանգէ, ց/ա ամիրի բարձր լեռնային գոտում տարածված են շյուղախոտային մակերեսիցմինչն 4200 բարձրությանվրա), որոն(ծովի արոտավայրեր են, բացի ակոսավորշլուղախոտից արնելլան փետրախոտ, ցում աճում

հորն արաակլուկանգի Ա Աաաա» Հ» ո Հրո զ.Ի փոքյունը --6

-

,

օշինդր, այլը ժայռային մատնունի, գաճան սոսուրեա, դաշտավլուկ, արոտավայրերը, Պամիրում շատ են բորբոսատեսուկափետրախոտային ն

որտեղ բացի

ն արնելյան փետրախոտից, պատաբորբոսատեսուկից

օշինդրներ, էֆեմերներ:Այս սնապատայինարոտավայրերը տալիս են չոր զանգվածիՉ--4 ց/նաբերբ' բուսակացքով աղքատացած արոտավայլինում են նան տարախոտային Գամիրի չոր բուսատեղերում շյուղաեն ւտարկավան, աճում դաշտավլուկ, օշինդրներ, րեր, նրանցում 2--4 ց/նա՛ խոտ ն այլն: Չոր զանգվածիբերքը են օշինդրային անատեղադրված Տյան-Շանի բարձր լեռներում պատային արոտավայրեր մոնղոլական փետրախոտով,օգտագործվում բերքը 3--4 ց/հա' են Ջոր ղանգվածի արածեցման ճամար: ոչխարների

Հում

են

ն նույնպես,ամռանը,աշնանը

ձմռանը լավ

Այս բարձրլեռներում կան ն կարճաքիստգարիով արոտային կեր տվող, ակոսավոր շլուղախոտով Հարուստ աղակալվածմարգագետիններ: զբաղեցնում են բնդճանուր արոտավայրերը լեռնատունդրային ւոունդրային արոտավայրերի (290 մլն. ճա)միայն 0,5 մլն. ճա ն րածությունը: նրանք գտնվում են ՍՍՀՄ-ի Հյուսիսային ճյուսիս-արեՍիԱրեմտյան ն Արնելյան վելյան մասերում (անտառային գոտում, ն )չ Լեռնատունդրայինարոտավալբերի լեռներում Հեռավոր Արնելքում է քարաքոսերից, կազմված բուսականությունը րերի գլխավորապես ն ն ուռենի բոգ այլն) թփուտներից (ճավամրգի, րախոտերից (քարբեկ, են ն այլն), Օգտագործվում որպես արոտավայր եղջերուների ճամար:

առաջանում են լավ պայմաններ խուտային բույսերի զարգացման Ճամար: Հողերը թեն տարբերվում են, կախված բնական գոտիներից, ինչւպես ն ողողատում գտնվելու տեղից (գետաճունայինմաս, կենտրոնամերձդարավանդայինմաս), բայց բոլորն էլ բերրի են, կան ողողատ, ունեն լավ անհրացիան փխրունություն: Էստ ողողման տնողության, ողողվող մարգագետիններըբաժանվում են կարճատն, միջին տնողության ն երկարատն ողողվողների: կարճատնողողվողները ողողվում են ջրով մինչն 15 օր, Պատաճում են ՍՍՀՄ գրեթե բոլոր գոտիների փոքրըգետերի Հովիտներում ն մեծ գետերիբարձր մակարդակներում:

ողողմարգագետինները ողողատային (մեղմողողատային) են բոլոր ն Փատաճում գոտիներում զբաղեցնում 15--25 օր:

Միչին

վում ձն առավելապեսմեծ գետերիողողատները: երկարատնեները չրով ողողվում են 25 օրից ոչ պակաս: Տարածեն տունդրաներում ն սովորաբար զբաղեցնում են խոշորգետերի ված ողողատները.երկարատն ողողվող արոտավայրերն օգտագործվում են աննշան չափով, քանի որ նրանք գտնվում են տունդրաներում, Սիբիրի Օբ, ենիսել, Անա ն այլն)ցածրավայրերում: խոշոր գետերի (Պեչորա, բուսակացքի ձնավորման ամար, շատ Ողողման տնողությունը անՀրաժեշտգործոն է, ժամԱռաչինգլխում նշված են բույլսնրի ողողադիմացկունության միջադիմացկուններ ն հրկարադիկետները՝ սակավադիմացկուններ, են կարճատն մացկուններ, որոնք լիարժեք չափով Ճամապատասխանում ողողվող, միչին տնողության ն երկարատն ողողվող մարգագետինների ողողման տնողությանը Մեծ մասամբ արժեքավոր խոտաբույսերը երմաոգագետիններ Ողողվող կարատն ողողմանը ճազվադեպեն դիմանում ն միայն շատ քիչ արէ, ջրեՀեղեղատային նշվել ինչպես Ողողվող մարգագետինները, ժեքավորխոտաբույսեր(անքիստցորնուկ, կոճղարմատավոր սեղ, եղերով լցվող գետաճովտայինտարածություններ ն մերձլճային ցածրադանման դեղձանկախոտ, ճՃաճճայինտափոլոռ, սովորական դաշտավվայրեր են. Ողողվող մարգագետիններ պատաճում են բոլոր դգոտինելուկ) ողողմանըդիմանում են 40--50 օր" են Ճունի ընդլայնական ուղղուրում ն զբաղեցնումեն 25 մլն. ճա, որից խոտճնձի տակ գտնվում են ԳետերիՀովիտներում տարբերում 24 մլն. հա ն արոտավայրերիտավ՝11 մլն. նա, թյամբ իրարից խիստ անկախ երեք մասեր՝ 1) մերձչունային, Հունին չողողվող բնական կերաճանդակների Ողողվող մարգագետինները, մոտիկ, 2) կենտրոնական կամ միջին, 3) մերձդարավանդային,ՀուՃամեմատությամբ,տալիս են բարձր ն կայուն բերք, դրա ճետ միասին նից ամենից շատ երկարաձգվածն Հիմնական ափին կամ մերձդգետաեն: ն բարձրորակ որպես կանոն, կանաչը, արոտային խոտը յին դարավանդինանմիջապես Հարող (նկ. 63), ավելի ՈղոզվողմարգագետիններիՀամար բնորոշ հն, որ նրանք յուրաՄերձչունային ողողատըգետի գործող կամ նախկին Հունի երկա-Քանչյուր տարի ողողվում են գարնանայինճեղեղատային չրերով, որիջ րությամբ զբաղեցնում է նեղ շերտ. նա բնութագրվում է ավելի Հզոր ն տիղմը, Ողողատի նստում ճնտո են բերվածքները ավազային բերվածթով՝ լեռնակատարները(բարձունջների)գոգավո-. ալյուվիալ ժամանակ խոնավացման բարենպաստ պայմաններում ժամանակ առ րությունների (իջվածջների)Հետ միմլանց Հաջորդումեն: ողողվող մարգագետիններում դեպքում ն տիղմի բերման Հետնանքջով Մերձճունայինողողատում գլխավորապեսղարդանում է, Հողի խոեն

տա-

տա-

'

ռեժիմի

|

ռ

Մրֆդարավեծ նարմավնջ գր 76/8

1:

'

եկ.

63.

Գետաճովտիընդլայնական կտրվաժջի

ումն

./

'

Կ

ն

ողողվողմարգագետինների

ճիմնական տիպնրբ դիբթի ոնլինֆի վրա:

Հզ-- միլին ճեղեղատիգիծը, մզ-- զետի մակառշդակը սակավաջոուբաոձթյան ժամանակ,Սզ-- ստորբզետնյա չբեր, Ա-- մաշգագետնի ԱՍ-- ստորգետնյա ությունը զետիսակավաչոււմակառդակից, ք-ե-ի խորությունը մառշզազգետնի մակեւեսից,Ը-- բարձո մակառղակի Մ-միյին մակաողակի մարգագետին,8-- ցածր մառշզագետին, ՄՆ-Լկ-- լեռնակատաբներ, մաշգագետին, մակաոգակի ճանին: վանդային

մեոձդարա-

կոճղարմա-

նավությանկ անրացիայի նկատմամբ ավելի պաճանջկոտ,

տավորնձրիցկազմվածբուսակացց: Մերձճունայինողողվող մարգագետիններըբաժանվում են՝ ա) բարձր մակարդակի մարգագետիններ,որոնց բուսակացքնանտառային գոտում կազմված է կոպիտ տարախոտերից(ժախ, անճիտան ն այլ ննխուրազ-̀ գիներ) ն ուժեղ զարգացած արմատայինՀամակարդովբույսերից, իսկ տափաստանայինգոտում` տափաստանային բույսերի (ակոսավոր չյուղախու, կնյուններ, կելերիա), մարգագետնային դաշտավլուկազգիների ն տարախոտերի խառնուրդներից: բ) Միջին մակարդակի մարգագեբուտինենրը(Հաճախ խոնավ են)՝ տարախոտադաշտավլուկաղզգիների սականությամբ, լայնատերնեարժեքավոր մարգագետնայինդաշտավլուկազգիներով, բակլազգիներովե տարախոտերով: գ) Ցածր մակարդակի մարգագետիններ(ճաճախ խոնավ են|՝ տարախոտադաչշտավլուկազգի բուսականությամբորտեղ լինում նն սեզեր, անքիստ ցորնուկ, մարգագետնային դաշտավլուկ, սպիտակ դաշտախոտ, բեկմանիա, դեղձանկախու ն այլն: կենտրոնականողողատը գտնվելով անմիջապես ճունամերձտարչսծությունում, ամենից լայնարձակն է, Ճաարթված ոնլինֆով ն ավաղակավային նստվածցով կենտրոնական ողողատի մարգագետիններըբաժանվում են բարձր, միջին ե ցածր մակարդակի մարգագետինների, տարբերբնույքի բուսակացքերով՝ Բարձր մակարդակի մարդագետինները, թույլ ողողվող ն ճաճախ ամոանը անբավարար խոնավության պայմաններում,աչքի են բըեկ-

Համեմատաբար ցածր բուսակացքով: նրանում գերազանցում են դաշտավլուկաղգիները՝սիզախոտ, կարմիր չյուղախոտ, ցանցառաքուվի ե տարախոտերբակլազգիների խառնուրդով: ինչպես Միչին մակարդակի մարգագետինները, բարձր մակարդակի մարՀամեմատությամբ բերքատու են, ավելի բարձր կերային դագետինների գերազանցումեն դաշտավլուկազգին դաշտավլուկաԱյստեղ արժեքով: մեջ կան՝ տարախոտային բուսակացքերը, դաշտավլուկազգիներից որոնց մարգագետնային չյուղախուտյ աիզախոտ,աղվեսագի, դաշտավլուկ, կարմիր չյուղախոտ, բակլազգիներից՝ դեղին առվույտ, ծէերեքնուկներ (կարմիրն սպիտակ)մկնաոլոո. տարախոտերից՝մարգագետնայինտերեն մակարգախոտեր,գորտնուկներն այլն, փուկ, մարգագետնայինխորդենի, ցածր ողողատի կենտրոնական մակարդակի մարդադետինները ամեն տարի ողողվում են: Գերխոնավացաժ Հողերում, Հատկապես ամռան առաչինկեսում, աչքի են ընկնում խոշոր, Ճավատար բուսակացքով' խոնավասնր դաշտավլուկազգիներով (օրինակ, սպիտակ դաշտախոտ, ն դեղձանկախու),խոշոր տարախոտերով բոշխերով(սրատերե, ճմային նում

ն

այլնի ողողատը, Մէրձդարավանդային

Հիմնական ափին մոտ, ունի կավային ալյուվիալային նստվածք. Մերձղարավանդային Հողբ բույսերի Համար պարունակում է զգալի քանակությամբ պաճնստային սննդաէ կայուն ռեժիմով ն շատ Հաճախ Հագեցվաժ խոնավությամբ:

նյութեր, Բնութագրվումջրային

ողողվող մարգագետիններըտեղավորվածԵ՛ Մերձղարավանդային Հումուսալին, երբեմն աղակալված,Հողերի վրա, Դրանցթվում ճանխոնավացվող մարգագետիններ դիպում են աղբյուրի ջրերով առատ փարթամ բուսականությամբ,որի մեջ գերազանցում են մարդագետնային շյուղախոտը, կարմիր չյուլախոտը, մարգագետնայինդաշտավչուկը, սովորական դաջտավլուկը, ճմային բոշխը, ճմային մարգագնտնախոտը ն այլն: մարգագետիններըտարածված են տարբեր գոտիներում, Ռողողվող ունեն որոեղ իրենց առանձնաճատկությունները, Ռղողվողմարգագետիններըտունդրայում ն անտառատունդրայլում Սիբիրի զբաղեցնում են մեծ տարածություններ, Ճճատկապես Արեմտյան Ճճոսում են խոշոր գետերի երկարությամբ, որոնք ճարավից «լուսիս (18նա, ենիսեյ,0բ)։ Այս մարգագեւոիններըգերազանցապեսերկարասոն ողողվող են, դրվում են արոտավայրերիտակ, Հիմնականում ծածկված են թփուտներով, ինչպես ն դաշտավլուկազգի տարախոտայինբուսակացզքով:

մարգագետիննեՀ ցածրադիր լճավփնյա կաղմված է բոշխերից ` (բոշխաՀիմնականում րում բուսականությունը օդտամարգագետիններն ողողվող Տունդրաներում ` տունդրաներ ին ):

Ո աճճացած

գործվում 11,2

մլն.

են

դոտում Տափաստանային

ողողվող մարգագետիններ, դասավորնհ խոնավացմանաստիճանիցկախված գետերի Հովիտներում, ված բուսակացթիբերքատվություն խիստ տատանվում է, Գարնանային ուժեղ Հեղեղումների տարիներին ե ամռան սկզբում տեղումների է, խոտաբույսերի բերքատվությունը բարձր Հակառակ դեպքում դեպզարգանում է ծայրաճեղ դանդաղն բերքատվուջում բուսականությունը թյունը ցածր է: Ողողվողմարդագետիններից ճավաքում են 15--30 գ/տ

ողողատնհրումե

դնեոնսանբավարար չափով

են

առատ

անտառայինգոտումղբաղնցնում մարգագետինները Ողողվող 7,1. մլն.

ողողվողները

տարածություն, դրանցից կարճատն 4,1 մլն. հա: իսկ հրկարատեր՝

հա

նա են,

ձենն

են

75 0-ը գերխոնավ գոտումողողվող մարգագետինների Ախոատռային մի մասը ճՃաճշճացած են, նրանց խոնավ,

ծայրաստիճան մարգագետիններում Մերձդսրավանդային են խոնա-

խոտ:

դոտում Տափաստանային

առաջանումմերձդարավանվության առատության առկայությամբ նատվածքներով: Այսգոտում դայինմամոայինճաճիճներ,սոորֆային

ցածր

մերձդարավանդային մակարդակի

նույն ողողատի ամենացածրադիրմագտնվում մարգագետինները սում: Այս մարգադետիններում, սովորաբար եհրկարատե ողողատներում Հանդիպում հն Հաճախ Ճաշճացաժ, բոշխային մարգագետիններ, որոնք բուսակացքում իշխում են բոշխերը, խոնավասեր դաշտավլուկազդիները (դեղձանկախոտ,եղեդնախոտ, եղեգ)ե բարձրաճ, ցածրարժեք, Հաճախ ճաշճճայհն բնույթի տարախոտեր(ասպիրակ, խմի, ջրակորոս են

կենտրոնացած մարգագետնայինխոշոր ղանգվածները գլխավորապես Դվինայի,Օբի,Պեչորայի կամայի,ծյուսիսային Վոլգայի, 0Օկայի,

"հն

ողողատներում:

գոտու խոնավկարճատնողողվող մարԱնտառատավփաստանային աճում են կարմիր շյուղախոտը, շնադաշտախոտը, մարդգազետիններում ն այլն, գորտնուկը սողացող իսկ. գագետնախոտը,սովորական բոշխը, են Հիմնականում̀ պատաճում բուսակացքում մարգագետինների չորային ը

՛

դաշտավլուկ, մարգզագհամարդազետնային երեքնուկներ, շյուղախոտ, ճավիկ, ճոտավետ նար». ճային սիզախոտ, սովորական դաշտախոտ, տ

դուս:

:՝

ն

այլնի

-

են Տափատոանային գոտում պատաձճում մերձդարավանդա աղակալվածՀողերի վիա աղուտային մարգագետիններ,որոնց բուսակացքում գերիշխում են սպիտակդաշտախոտ, քերչախոտ, մազախոտ, քաֆուրխոտ,աղուտայինօշինդր, սպիտակօշինդր ն այլնւ

երկարատնողողվող գերխոնավն խոնավ մարգագետինների բու-

սակացքում անքիստ

ցորնուկին կոճղարմատավոր սեզիՀետ միասին

բուսակազգալի քանակով ի Հայտ են գալիս բնկմանիա,կնյուններ, բոշխեր: երկարատնողողվող խոտճարքների արոտավայրերի ն խոնավ մարգադետիններում է: Գերխոնավ Դոն, Խոշոր գետերի (Վոլգա, նությունը բազմազան Դնեպր, Կուբան, Ամուդարյան այլն) ս ողադաշտախուտ, սպիտակ են մարգագետնային աճում աղվեսագի, ներքին Հոսանքի ողողատներում, բացի տարախոտերիցմեծ ջանակուն

,

ող

սեղ,

Բոշ-. եղեդնախուտ, գետնատարած հրեջնուկներ, դաշտավլուկ, են աճում

Չորային մարգագետիններում անցիր"

տարախոտեր: խեր 2" դաշտավլուկ, սպիտակ Ցորնուկ, մարդադգետնային ն ղախոտ, երեքնուկներ ն. տարախոտեր,Աղակալած աղուտ են սանրաաճում սեզ, անքիստ ցորնուկ, կոճղարմատավոր տիններում ե

աոախուն արդագ -

ժիտնյակ դաղարիկ,մատուտակ ե այլն: Այս 15--26 գ/ճա՛ բերքատվությունը նման

կհրաչանդակների

անտառատափաստափաստանային Ռղողվողմարգագետինները կարճատե զբաղեցնում են 8,3 մլն. հա, դրանցից գոտիներում տանային 2,9 են 5,4 մլն. ճա ն երկարատե՝ մլն. հա, ողողվող բնուգոտու ողողվող մարգագետինները Անտառատավփաստանային ն ւսնտառդաչ ինչպես Քագրվում են նույն առանձնաճատկություններով, ննե մ յին գուտու մարգագետինները: ն

'

թյամբ Հանդիպում են եղեցնային մացառուտնելրո

ն կիսաանապատների անապատների րողվող մարդագնաիննքրը են զբաղեցնում ղգալի տարածություն (5,4 մլն. հա, որից կարճատն ողողվող՝4 մլն. հա, րկարատն աղողվու՝14 մն, նայ գետերի ողողվող մարգագետիններնունեն մի քանի Անապատային առանձնաճատկություններ։ Գետերի Ճճորդանալըտեղի է ունենում լեռ-

ներում սառցադաշտերի Ճճալչելու ժամանակ, ընդ որում ողողվում են ոչ մեծ տարածություններ, որոնք վարարած չրերի դադարելուցՀետո արագ չորանում են:

ճետնանքովխոնավությունը ջերմության գոլորշիանում է, այդ պատճառով էլ ողողատի «Հողըաղակալվում է ու միայն մերձճունային մասերում ա ւոաճում են ոչ աղակալվածՃողեր. Ողողատներիաղակալված Հողերում տարածված է ուժեղ աղա0դի չորության

ն

բարձր

արագ

ւ

շ.83

.

բույսերով գերիշխող բուսակացց՝ անողնոքի դիմացկուն . անախոտի,

խառնուրդով: արվանտակի

ցող

Ողողատիցածրադիր մասերի բուսակացքում գտնվում են սողասեղ, եղեզնախոտյ դեղձանկախոտ,մատուտակ ե այլ բույսծր:

Ցածրադիր ավելի խոնավ Հողերում աճում են եղեգի մացառուտներ, երբեմն եղեգի մացառուտները սեզին ավփնախոտիխառնուրդներով, են Ճսկայական տարածություններ, զբաղեցնում ՍՍՀ բնական տիպերը մաբգագետիննեոի Հայկական Ք

Բ3-՝ Հայկական ՍՍՀՅԽ ընկած է մ

4371, 35,8 ն 21,170, Համապատասխանաբար 6 դոտիՍՍՀՄ տարածքը բաժանված է բնական ՃՀողաբուսական ների, որոնցից մեկը լեռնային շրջաններն են (Հ. Գ. Անդրեն, 1981, էջ 133): Հայկական լինելով այս դոտու մի մասը, ունի իր ուրույն :ոՄՍՀ-ն ուղղաձիգ գոտիականության առանձնաճատկությունները:, ղաբուսական կազմում են Է2անրապետությունում բնական կծրաճանդակները 61,560, որից խոտդյուղատնտնսականօգտագործվող տարածության ն 1,110 10,4նը արոտավայրեր՝ ճարքները՝ ւ,

են

ե՛խոտճարքկերն արոտավայրերն րստ բնական ուղղաձիգ գոտիչ են նների բաժանվում Հետնեյալ կերպ (0 բնական ճողաճանդակների 2,600, տափաստաընդճչանուրտարածությունից ). կիսատնապատալյին՝ 18, 6,440, 200, անտառատավաստանային՝ Հետանտառային՝ նային՝ (ճՃատ13,940, ենթալպյան՝28,840, ալպյան՝ 11 Յե ն արտադոտիական Ճացած ն դերխոնավ)2 8: ու

բնական խոտճարքներիՀիմնականում դգրտձանրապետությունում

ենթալպյան նրվում են (55 խուռճարբների ըբնդճանուր տարածությունից) Հետանտառային՝28,00կ, զութում՝ 31,640, մարգատափաստանային՝

22,000

արտազոտիական՝14,2,

իսկ արոտավայրերը (6

արոտա-Հ-

ընդչճանուրտարածությունից), ենքալպյանը կազմում է վայրերի տափաստանային 20,240,

Բնական մարգագետիններիայս տիպերն ըստ ուղղաձիգ Ճճողաբուսական գոտիների առաջացել են բնական բաղմաթիվ գործոններիաղդեցությամբ:Դրանք էն' տեղանքի ռելիեֆը, ժովի մակերնույթից բարձլ/ տեղումները: ձեր, կողմնադրումը, ջերմաստիճանը րությունը, Համառոտ բնութագրենց դրանք բատ գոտիների' Այժմ

Կիսաանապատային գոտի |

ւտարաընդճանուր կաղմումէ Հանրապետության բարձրությունը

ն

0,900, ճայինը՝

ճաճ-

|

մ" 46,1 ն ն 1800 8,646, 600--1800 բարձր՝ 50,380. Այն ժության այդ ե րբ ճՃավասար մասշտաբով ցուցանիշները դեպքում, Անդրկովկասի

(

8,500 ն 12,400,կիսաանապատայինը՝ Հետանտառայինը՝

1.

նա Փոքր կովկասի արնմտյան մասում: լեռնային երկիր է, որի բարձրությունը ժովի մակերնույքից կազմում, չ 400-ից (Մեղրի) մինչն 4095 մ (ԱրագածՓ լեռ), ընդ որում մինչե

18,200,

մարդագետնայինը՝ 15,540,

28,8,

ալոլյաձը՝

բեկորներով Հիմնականում Արարատյան դաշտավայրն է, / առանձին մ եղեգնաձորի, Ազիզբեկովի, Մեղրիի ե այլ շրջաններում 600--1200 է սակավ տեղումներով (200-բարձրությանսաճմաններում, Բնորոշ 300 մմ) ե բատ տարվա նրանց անչավասար բաշխումով, եղանակների ամառվա տաք (մինչն 41) ն ձմեռվա ցուրտ (-31-) ջերմաստիճանով, չեն ստեղծում, որպեսզի բույսերը կարողանան լրիվ որոնք պայմաններ օգտագործել Հողի պոտենցիալ բերրիությունը Գոտուն բնորոչ են ն ձմոռանի որոնք արոտավայրերը, կիսաանապատային վաղ գարնանը են օգտագործվում ոչխարների արոտի Համար:յ Բուսականություննաղքատ է: Այստեղ Հանդես են դալիս օշինդրներ, փետրախոտեր, ժիտնյակներ, նեղատերն Հաղարատերններ, լվաժաղիկենր, զանազան աղադիմացկուն բույսեր, էֆեմերներ ու էֆեմերոիդներ, կիսաանասլատային բնական կենբաճանդակների ընդծանուր տարա23000 հա, ծությունը կազմում է ավելի քան որն ըատ ՀՍՍՀ գյուղատետեսության մինիստրությանանասնաբուծական ինստիտուտիմարդագետինների բաժնի բաժանված է Հետնյալ տիպերի (Համառոտ Հրաչ Հանգ, 1975): Մ2 0շինդբա-էֆեմեռրային զբաղեցնում է 12960 հա կիսաանապատ. Ճարքավայրերում, բլուրների ստորուռՀիմնականում տարածություն, ներում հ նախալեռնային մասերում. Բուսակացքում գերիշխող բույսերը օշինդրներնեն, իսկ գարնանըխոնավության պայմաններում աճում են էֆետերները ե կֆեմերոիդները (դանթոնիա ցորնուկ, ճախորդենի, փոքր առվույտ, սոխուկավոր պյոնական. ցորնուկ, պալարակիր կեղծ նեղատերն բոշխ ն այլն): Արոտային բերքատվու6-8 թյունը ընդճանուր 8--142, ուտվող ղանգվածը՝ ց/հա, Առանձին տարիներինէֆեմերային բուսականությունըկարելի է Հնձել խուռիճամար: բ. 0շինդբա-շոռանային կիսաանապատ մ Շուրջ 16500 հա է: Տարածվածէ գոտու 880--1100 բարձրու-

չ

առատ

դաշտավլուվ,

սաշմաններում քյան

Հուոեղերում: Հարթավայրերում ցածրադիր չուղի ծանր կավային է, գարնանը լցվում է ջրով: Տաք եղանակներին ե ճաջճջվում է: Բուչորանում է, մակերեսը Հողի գոլորշիանում րը գերիշխում է Հոտավետ օշինդրը, իսկ ուժեզ աղակալվաֆ սակացքում Հողերում՝ շոռանները(մսալի, մոխրագույն,ծառանման ն այլն): Բերն

ընդճանուրի 7--Տ8, քատվությունը՝

ու

8--5 ուտվող ղանգվածժը՝

Որպես արոտավայր օգտագործվումէ

մարտ-ապրիլ ամիսներին: Գ.

գ/ճա,

Հոկտեմբեր--դեկտեմբեր ն

կիսաանապատ 0շինդբա-դաշտավլուկազգի

ծանդիպում է ծովի մակերնույԲուսական այլս խմբակցությունը «ոմ վրա, որտեղ ոնլինֆը բլրային է, թից 1200--1500 բարձրության նն փետԲուսակացքում օշինդրներիցբացի Հանդիպում ղը քարքարոտ: իշակաթնուկներ,տեժիտնյակներ, ակոսավոր շյուղախոտ, րախոտեր, 1` բեփուկներ ե այլն. Գարնանըբուսակացքըշատ Քե բիչ միատեսակ աճման Բուսակացքը շնորճիվ: էֆեմերների ն էֆեմերոխդներիբուռն կ է է ոչխարների Հանդիսանում բավականինարժեքավոր գարնանա10, ընդճանուրը ն յին Բերքատվությունը՝ աշնանային արոտավայր: 6--8 ց/ճա, ուտվող ղանգվածը՝ Տարածվածէ նաԴ. 0շինդրա-տաբախոտային կիսաանապատներ. կ լանջերի, չափով առավել սարաճարթերի շրջանների, խալեռնային մանրախճա-քարկամ ավազաջքարքարոտ կողմնադրության Հարավային `

Քարոտ

Ճողերիվրա:

Ճատարածվածբույսերն են նեղատերն Այս կիսաանապատներում բովզարատերնը,Ճազարատերնտարկավանը:Որպես երկրորդական ն Այս սեր կան վայրի գարի, Մարշալի իշակաթնուկ, տերեփուկ այլն: նա է, բերքատվու5120 տարածությունը ընդճանուր

կերաճանդակների 10, ուովող թյունը՝ընդՀչանուրը ե.

2--7 ց/ճա, զանգվածը՝ է ցածրադիրՀարթավայԳոյացել Շոռանայինկիսաանապատ.

է, գերային ալյուվիալ ճողերի՛ վրա" Բուսականությունը բազմազան են. րակշոող բույսերը տարբեր տեսակի շոռաններն Արդյունավետուէ ձմռանը ն գարնանը, թյունը ն կերի որակը ցածր է, օգտագործվում ուտվում են անձրնիցՃեարոտավայր: Սովորաբար ոչխարների

որպես ն

տո

շուրջ սառնամանիքներին։Ուտվող զանգվածիբերքատվությունը

գ/նաէ, Աննշան տարածություննե2. 0շինղբա-թփուտային կիսաանապատ.

կազմբուսակացջը Հարթավայրում, բով Հանդիպում է Արարատյան ն ն ի նչպես թփուտային է օշինդրից» ճոտավետ ված Հիմնականում բույսերից (գազեր, ավլաբուլս, դեղնածաղիկ,կալիա-. կիսաթփուտային

խոտ, քաֆուրխոտ ն այլն): Ցածր արդյունավետ կերաճանդակէ, բրոնում է մոտավորապես2400 ճա տարածություն: Այս գոտում Արաքսգետի, ինչպես ն Ադրբեջանական ՍՍՀ-ում Քուռ գետի մերձափնյա Հարթ կամ թույլ քեք տարածություններում կազմակերպվել են այսպես կոչված ցածր լեռնային մարգագետիններ,

ավազակավայինմանրախճա-տղմային բերովի Հողերի վրա: Խոնավապումը կատարվում է գարնանը գետի չրերի ողողմամբ ն ստորգետնյա սմ է, կազմված է դաշչրերով: Բուսակացքիբարձրությունը 60--80 ն տավլուկազգի-տարախոտայինբակլազգի բույսերով, ճանդիպում են կոճղարմատավորսեզ, մարգագետնայինդաշտավլուկ, փքված աղվեսագի,ղանաղան Ճազարատերններ, դետմանդակներ, անողնոցիկներ, նամորիանման երեքնուկ, բարակատերն եղյերառվույտ նկ այլն: Ունի խոտճարքային ն արոտային նշանակություն, խոտի բերքատվությունը 10--13 (20) ց/հա,կերարժեքըբարձր է, 3.

ԼԵռնառափաստանային գոտի

Ճայ ասյփա ա

ճ նում

ՍՍՀ-ում կերաճանդակները Տափաստանային Հայկական են

ավելի քան

Հազ. հա տարածություն, ծովի

զբաղեց-

մակերնույքից

(1800) մ բարձրությանսաճմաններում:յ Ռելինֆը բազմազան է (սարաճարքեր, թույլ ն ուժեղ քեքություններ, ճարթավայրեր): Այս գոտին բաժանվում է երեք ենքագոտիների՝ ն չոր տափաստաններ, միջին կամ իսկականտափաստաններ մարդա-

1000--1500

զգետնատափաստաններ: Գոր

ւ-Ա.

Բուսակացքընոար է, կեբաճանդակներ: տափաստանային քանակով

կազմված է ճմային դաշտավլուկազգիներից,գարնանը մեծ ն է(ֆեմերոիդներ։Հողը գորշ աճում են է կամ բաց էֆեմերներ կագույն, խճոտ, ճզորությունը փոքր, զբաղեցնումէ

Այս

Բ.

չուր

շագանա-

32000

ճա:

կերաճանդակները բաժանվում են.

Ռելիեֆը Հծիմնականում Դաշտավլուկազգի չոջՂ տափաստաններ.

զանազան թեքության լանչեր են ն ոչ մեծ տարածություններով Հարքի: Բուսակացքընոսր է, միայն գարնան ամիսներին ճողի մսկերեսը երբեմն ծածկվում է 75--8000-ով:Բուսականության մեջ գերիշխում են փետրախոտերը,ակոսավոր շլուղախոտը, կելեդաշտավլուկազգիներից րիան, միամյա ցորնուկները։ Որպեսերկրորղական բուլսեր Հանդիպում են տարկավանը, կատվաղաղձը, անթառամըն այլն: Արոտային կերը է լինում գարնանը ն ամռան սկզբին, ամռանը խիստ պակասում շատ է: Գարնանըկարելի է արաժեցնել բոլոր տեսակի անասուններ, իսկ ամ-

ռանը՝ միայնոչխարներ:

Գ.

չոբ տափաստան: Այս կերաԴաշտավլուկազգի-տաբախոտային

Հանդակները թեքությունների ցածր մասերում, դլխսվորապես արեմտյլան ն կենտրոնական ձայաստանում: Բուսակացքում գերիշխում են Հիմնականում ակոսավոր շյուղախոտը, փետրախոտերը, կելերիան, ցորնուկները, անթառամը, ավստրիական օշինդրը ն ւսյլն: Այս խմբակցությանըսովորաբար ուղեկցում են կեղժանեղատերն բոշտարածված են

Խր, մազժղոտ սեզը, կապույտառվույտը) քաքսուկը, սոխուկավոր դաշտախոտը ն այլն. Բուսակացքի խայտաբղետությունըբացատրվում է բուսատեղի բնույքով ն անասունների արածեցման

նակությունը ն արդյունավետությունն աննշան հն: Քը 6--7, ուտվողը՝ 2--4 գ/ճաէ, Ը.

Տբագականտային գազեբիմացառուտներ: Չբաղնցնում

է բլուրների ներքեի մասում,

նախալեռներին ուժեղ ոտնաճարվածգորշ դարչնագույն ճողերում. Խոնավացմանպայմանները նպաստում կն էկոլոգիական Հատկություններով ն աման Համփուլերով միանման ընկնող էֆեմերների էֆեմերոիդների աճմանը: Զանգվածայինկերպով աճում են դանթոնիա, ցորնուկ, սոխուկավորդարի, փոքր առվույտ, սոխուկավոր խորդենի, պտղափշավոր կպլուկ, սոխուկավոր դաշտավու

ու

լուկ

ն

Հում

բույսեր: Բազմամյադաշտավլուկազդիներից պատան այլն: ակոսավոր շյուղախոտը, կելերիան, փետրախոտերը

շատ

են

ուրիշ

Բուսակացքըխիտ է, տեղ-տեղ նոսր: Այս խմբավորումներիչոր զանգվածի բերքատվությունը6--8, իսկ ուտվողը 4--5 ց/հա է, Տնտեսական արժեքը տարբեր է՝ գարնանը ն

ամոան

սկզբում էֆեժերների բուռն աճման ամառվա չորային ամիսներին՝ ցածր:

ժամանակ բարձր է, իսկ

են

դգրչ-

խավորապես ոտնաչարված ճողատարված լանջերը: Այստեղ տարածված ձն լեոնային քսերոֆիտներից երեք

խումբ բույսեր՝ տրագականտա-

յին (բարձիկավոր)գազեր, ականտալիմոններ(ողնաթուվ) ն եղջյուրավոր կորնդաննհեր բույսերը Քիչ են, (դարձյալբարձիկավոր): Խոտային Հանդիպում են կելերիա, փետրախոտեր,բոլի ն ուրիշներ: արածեցման ճետնանքով տարածությունները գրեքն Անսիստեմ

ազդեցությամբ, մերկացել

Ընդչանուր 7--10, ուտվող զանգվածը 2--6 ց/հաէ, բերքատվությունը Դ. Դաջտավլուկազգի-էֆեմեբային չոր տափաստան:Հանդիպում

Ջոր զանգվածի բեր-

են,

ղապաշտպան

խիստ աղքատայցել, խոտային բուսւսկանությունից ճո-

դեր կատարում են նշված բարձիկավոր բույսերը: գարնանը Ճանդես են դալիս նան էֆեմեր բույսեր՝ սոՍակայն, խուկավոր դարի, փոքր առվույտ, ցորնուկներ, խորդենի, պալարավոր եղջերագլխիկ ն այլն, որոնք Հնարավորություն են տալիս կերաճանդակներն օգտագործել ոչխարների ճամար որպես գարնանային արոտավայոեր: Թ.

որոշ

Իսկական տափաստանային կերաճանդակներ: Այս կերաչան-

զբաղեցնում են մեծ տարածություններ դակներն (ավելիքան 135 1200--1600 (1800) մ բարձրության հա): նովի մակերնույթից

Հազ. վրա տարածված են ստարաճարթերի, թույլ ն ուժեղ թեջությունների Հզոր սնաճողերի կամ շագանակագույնՀողերի վրա: Բուսականությունը խայտաբղետ է: Բուսական խմբակցությունները բնութագրվում են ճմակալման պրոցեսի ուժեղ զարգացմամբ, որտեղ բուսակացքի գլխավոր զանգվածը կազմված է դաշտավլուկազգիներից, :

է ամառվա վերջում ն աշնանը որը դրանց գերազանպայմանավորում չոր տափաստան: Տաբշախոտա-դաջշտավլուկազգի է Տարածված ն սարաճարթերի բուսակացքում: Զանգվածային կարգով թույլ թեքությունների սակավածղոր շագանակագույն ցություն տափաստանային են նան ն Հողերում, ն

Ն2

Բուսակացքը խիտ է եռաճարկ, Բուսակացքում լինում են ճիմ առաջացնող խայտաբղետ տեսակներ՝ նեղատերնն մանրա-

Քույլ

ծաղիկ Հճազարատերեներ, մատնունի, տարկավան, տնրեփուկ, մաղակիր «եզ, կելերիա, մազանման փետրախոտ ն այլն, Բերքատվությունը 2--8, ուտվող զանգվածը՝ 5--6 գ/ճա, Որպես արուտավայր օգտագործվում է գարնանըն ամռան սկզբում:

չոր տափաստանթփուտնիԴաշտավլուկազգի-տաբախոտային բով: Տարածվածէ խոշոր քարքարոտ ն թեք լանջերում, Բուսակացքը խայտաբղետէ, Հիմնականում բույսերը Քսերոֆիտթփուտներըեն՝ փշատերնեներ,արնելյան սզնի, դիճի, սալոր, նշինի ն այլն: խոտայինբույլանրից ՃաճախՀանդիպում են ժիտնյակը, կելերիան, տատարկավանը,

Զ-

րախոտերից՝ .եղեսպաակը, լնրգախոտը, ճազարատերեները, մակարդախոտը,

ուրցը,

քարառվույտր ն

այլ

բույսեր:

Սրանց կերային նշա-

տառախոտերը բակլավզգիները,իսկ գարնանը ղարդանում կամ սակալ՝ էֆեմերները: Այս ենքադոտում առաջանում են լորալին մարդագետիններն Հան-

առատ

դես ճն գալիս Հետնյալ կերպ. 1.

տափաստան.Հանդիպում է ծովի մակերեԴաշտավլուկազգի

բարձրության սաշճմաններում, ճւարթությունների Հվոր շագանակաղույնկամ սհաճողերի վրա, ինչպես նան թեքությունների վրա սակավաճզոր կամ կմախքային ճողերում: Բուսակացքը կազմված է շատ տեսակներից, ծածկում է ճողի մակերեսը շ5--8000, 2մակալումը 60--250կ է, աստիճանականությունըբավականին լավ է ծն փերախոտերը (թռզերաղանցում Բուսակացքում արտաճայտված: ակոսավոր շյուղախուլ,, մազմլոտ ղատերն, մազանման, Լնսսինվի), սեվի, կելերիան, ճմային դաշտավլուկը, քաղիքանման ցորհուկը, մու-

վույքից

1450--1700

մ

ե

րուսաբույսր

այլն,

ւուսրախոտերիցպատաճում

են

մանրածաղիկ

ն

այլն

փետրախուոը, Հաղարատերնները, նեղատերն

վերոնիկանկ

Չոր զանգվածի ընդճանուր բերքատվությունը կաղմում է 8--16, ուտվող զանզվածը՝ 7--12 ց/ճա, կնռաճանդակներնօգտագործվում են խու ճարքի ն արոտի ճամար:

Ջանգտափաստան. տաբախոտա-դաշտավլուկազգի ՔԲակլազգի

՞.

հուսակացքում գերազանցում են վածային ղարգացման չի Հասնում: կորնդգաններ,առվույյտներ, եղբակլազդիներից մի քանի երնեքնուկնեո, ն են գազեր, Հաղարա-չ այլն, լինում ջերառվույտներ Տարախոտերից ոչխարի շյուղախուո, սանտերններ, լերդախուտ, դաշտավլուկազգիներից՝ 10. բանման կելերիա, տափաստանային սիղախու: Բերքատվությունը՝ 5--10 գ/հա, 15, ուտվող ղանգվածը՝ 3.

Հանտափաստան. Հիմնականում Տաբախոտադաշտավլուկազգի

սակավաշղոր, չշազանակագույնկամ սնաճողերի վրա, թույլ թեքություններում, ճազվադեպսարաճարթերում: Քուսակացքըմիջին խտության է, Հողի մակերեսը ծածկում է 75--

դիպում

900,

են

սակայն

թույլ է, ճմակալումը

Բուսակացքում Հանդիպում են ենղատերն

մանրածաղիկ Հաղարատերններ, սանրանման կելերիա, կապույտ առվույտ միջին ն մազակիր սեզեր, գազեր, տերեփուկ, տարկավան, ակոսավոր շյուղլախոտ ն այլն. Հաճախ ճանդիպում են էֆեմերներ (միամյա ցորնուկներ), սոխուկ

կավոր դաշտավլուկ, Հացճամեմն այլ բույսեր: Այս կերաճանդակն օգտագործվում է ապրիլ--մայիս որպես արոտավայր: Հոկտեմբեր ամիսներին, Զոր վանգվածի: կազմում բերքատվությունը վածինը՝ 6--12 ց/հա,

է 8--1ն,

ն

օգուստու--

ղանգուտվող

ն ուժեղ քեքություններ ունեցող, սակավաճզոր, կողմնադրմանթույլ Հողերիվրա ուժեղքարքարոտ Բուսականություն բավականին խայտաբղետ է, Հողի մակերեսը ժածժկումէ 30-- 2000: Տրադականտայինգազերից ամենից չատ լինում են նապաստակապոչը: ոսկեգույնը ն նրանց ուղեկցող տեսակներ՝ ակոսավոր շյուղախոտը, կելերիան, մազանման փետրախոտը, խայտաբղետ ցորնուկը, վերոնիկան ն այլն Օգտագործվում է որպես արոտավայր ապրիլ--Ճունիս ն օզոստոս-սեպտեմբեր ամիսներին: կերային արժեքը ցաժր է, անասունները վատ են ուտում, լինում են ուրց, լնրդախոտյ որովՀետնբուսակացքում սա-չ

էւ նրանց ճամար ճուտը Հայկական ՍՍՀ կեբաճանդակներ: Մաբգատափաստանային

ղավարտուկ, որոնց

մարչ բարձ(2000) դատափաստաններն բության սաճմաններում՝ վոռվա բարձրավանդակում,կիրովականի, Դիլիջանի ենթաշրչաններում,Սնանի ավազանի, Վայքի, Զանդգեղուրին բարձրության վրա: այլ շրջանների Համապատասխան սնաչողեր են. Դրանք ընկաֆ են ճողերը Մարդգատափաստանների ն Հարթ թույլ թեքությունների վրա, աչքի են ընկնում օրգանականկնյու-

արտաճայտվածեն

քարքարուու

աչքի են ընկնում բուսական տեսակների Մարգատափաստաններն լավ բուսակացքը խիտ է, ւսստտիճանականությունը բազմազանությամբ, ամենաուժեղ որում արտաճայտընդ արտաճայտված,

խմբակցությունն լեռՀանրապետությա բուսականությունը Մարգատափաստանալին

ված է ստորին Ճարկում:

նային զանգվածներումառաջացնում է լավ արտաձալոված անցողիկ անտառայինի: տափաստաններից գուտի՝ լավ արտաճայտված են թույլ քեջությունՄարգատափաստանները առանձին դեպներում, ալիքաձե ռելինֆ ունեցող տարածություններում, քերումսարաճարթերիգրեթե ճարթ տեղերում:

Այսպիսիկերաճանդակներըլինում

ներում, շագանակագույնսակավատղոր Հողերի վրա: ն խիտ չէ հռաճարկ է: Թփուտներից կան ալեճեր բաԲուսակացքը լը, դժնիկը, մասրենին, դաշտավլուկազգիներից՝ ոչխարի շլուղախո-

կելերիան, ժիտնյակը. տարախոտերից՝ լերդախոտր, եղեսպսակը, Խողանանման Պաղարատերնը,իսկական եղան լելուն, ուրցը, քարաոմույտը։ Այս կերաճանդակն աչքի է ընկնում ոչ բարձր սննդարարությամբ: ցոր ղդանգվածիբերքատվությունը6--շ, ուտվող ղանգվածինը՝

տր

-2--4

գնա,

ՏԻագականտային Բնորոշ է բուսական տարախոտափաստան. չոս-դաշտավլուկազգի ֆոնով, Ջրվոծ բարձիկավոր փշոտ գաղերով: ՀանՄ

8»:

դիպում է ծովի մակերնույթից 1300--1800

մ

քարձրության տարբեր

մ

1500--1800

Թերի բարձր պարունակությամբ (ճումուսը՝ 10--1940), Հզորությունը մեֆ է, քեջությունների վրա ավելի կմախքային են, սակավաշզոր ն

տափաստան թվուտնեոով. Դաջտավլուկազգի-տաբախոտային են քարքարոտ ուժեղ քեջություն-

մ.

տձւսն

ղբաղեցնում ավելի կերաճանդակներն Մարդատափաստանային ունեն հա մի շարք բուսական որոնք Հաղար ջան տարածություն, |

:

են

խմբակցություններ: Պատա4ում 1. տափաստաններ: Դաշտավլուկազգի

են

թեթ

ղա-

ռիվայր, միջին թեքության տարբեր կողմնադրմանլանջերում կախված

են տեղանքի թեքության աստիճանից ն կողմնադրումիցփոփոխվում կազմը ն երանց քանակաւոնհսակային բուսական խմբակցությունների պաԲուսակացքում դաշտավլուկազգիներից կան փոխՀարաբերությունը,

խայտաբղետ ցորնուկ, նեղատերեհ փետրախոտ, մազակիր. տիվարսակ, ոչխարի շյուղախոտ, սանսեզ, ոսկեգույն սեղ, սողացող րանման կելերիա ն այլն: Հարավիավելի քարքարոտ, ուռնաճարվածժ մեծ է ակոսագալիս Հանդես թեջություններում բավականին քանակով վոր շլուղախոտը: Բացի նշված տեսակներիցբուսակացքում պատաճում են նան Հավաքվածողզնախոտ,ճմային դաշտավլուկ, մարդագետնային սիզախոտ, մարգագետնային շլուղախոտ, անքիստ ցորնուկ նե այլե: պատաճում են անատոլիականկաթնախոտ, աղվամազաՀՏարախոտերից բակային աբեղախուտ,վեցպսակաթերթայինփրփրուկ, անդրկովկասյան՝ ուրց, կոչի ուրց, բոգանման վերոնիկա, բաղեղ ն այլն Բակլազգիներից կան բորձիլովյան, նման, մաղզմզուս երեքնուկներ, կովկասյան եղջերառվույտ, փոփոխականվիկ ն ուրիշներ: Այս կերաճանդակներիբերքի կերարժանիքը ն ուտելիությունը ց/նա/ բարձր է: Համախառն բնրջը կազմում է 12--18, ուտվողը՝ 8--12 Դաշաավլուկազգիտափաստանային կերաճանդակների ընդճանուր տարածությունը շուրջ 30 Հազար ճեկտար է: Առանձին տեղերում օդգտագործվում է որպես խոտճարքներ, իսկ Հիմնականում արոտավայր Վերչինս պիտանի է բոլոր տեսակի, Հատկապես խոշոր եղջյուրավոր անասունների ճամար: տաճում

շ

ներ:

լ

Բակլազգիե տաբախոտադաշտավլուկազգզի մաճշգագետնատաՊասռաՀչում են թույլ ն միջին զառիթափ թեքությունների փաստաններ: տարբեր կողմնադրություններում: 3.

Բուսակացքում

զարգանում են բակլազգիներըն ճանդիպում ֆոնային (Հիմնական) բուսեր: Բուսակացքը խիտ է, ճմակալումն առատ

տա-

ն

բածություններ,

են փոփոխականն այլ վիկեր կովգերաղանցում Բուսակացքում ալպյան, մարգազգետնանման,բորձիլովյան, կասյանեղջերառվույտը, ու

մազմզուտ երեքնուկները, անդրկովկասյան կորնդանը, վիրախոքարառվույտը: Սրանց ուղեկցում են խայտաբղետցորնուկը, կետը, վերոնիկան, գանգրաճեր ավելուկը, մատնունին ն այլն: լերիան, ն

յին

մառզատափաստաններ: 4. Տաբախոտադաշտավլուկազգի

Պատա-

տարբեր քեքությունների կ կողմնադրության, ինչպես ն սարաեն ուրցի տարբեր տեսակաճում Հարթերիվրա: բԲուսակացքումառատ ներ, բոլի, արնելյան աբեղախուտ, խայտաբղետ ցորնուկ, ոզղնախոտն ց/նա,՝ ուտվողը՝ այլն: Բերքատվությունըբարձր է. ընդճանուր՝ 15--20 են 10--15 գ/հա։Օգտագործվում որպես արոտավայրեր: չում

հն

5.

ենթմաբգատափաստաններ տաբախոտային Դաշտավլուկազգի

ալպյան տարրերով Մարդատափաստաններիվերին սաշճմաններում, միջին պառիթափ տարածքների «Հյուսիսային կողմնադրություններում Հանդիպում են բուսական խմբակցություններտիպիկ ենթալպյան բույսերի խառնուրդներով

տաճախոտայինմաոբգագետնատափաստանԴաշտավլուկազգի

Գանվում են տարբեր կողմնադրման թույլ ն միջակ թեքությունների վրա: Բուսակացքըխիտ է, ճողի մակերեսը գրեթե ամբողջությամբ ծածկված է, ճմակալումն ուժեղ է: Այս խմբակցությունում դաշտավլուկազգիներից Ճանդիպում են խայտաբղետ ցորնուկ, ոչխարի ն ակոկելերիա, տիվարսակ, սավոր շլուղախուտեր, նեղատերն փետրախոտ, են սեզ, որոնք առաջացնում շյուղախոտակելերային,փետրասողացող խմբակցուխոտաչյուղախոտային, ցորնուկատիվարսակային ն այլ թյուններ: Այս խմբակցություններումպատաճում են նան նման ն ալպինտենսիվ արածեցման ճետնանթով յան երեքնուկներ ե այլն, Մակայն են ուժեղ զարգանում մոլախուտայինբույսեր, տարախոտերիցերնչակ, գեղավեր, ն քուսակացքը դարձնում են գրեթե միատեսակ: Սրանք դերակչոնլով վատացնում են կերի սննդարարությունը: Այս խմբակցությունը խոտճարջայինէ, 15--20ց/ճաընդճանուր ն 10--14ց/հա ուվող ղանգվածի բերքատվությամբ:

են

գճա է: Ուտելիու Ջոր զանգվածի բերքատվությունը 12--18 են է՛ խոտճարքային Հանդիսանում թյունը կերարժանիքըբարձր ուժեղ,

են

'

Այստեղ լեռնային սնաճողեր են, բավականին Հզոր, ուժեղ

քմա-

խիտ, բազմաճարկ, կալված, թույլ քարքարոտ: Հողի Ժակերեսր լրիվ ծածկված, Բուսակացքում լինում են խայտաբղետ ցորնուկ, մարգագետնայինսիզախոտ, մարդադետնային շյուղան խոտ, ալեչեր երեքնուկ Այս բույսերի Հետ ցրված ձնով Հանեն դես զալիս ենթալպյան բույսեր՝ Ֆիշերի տերեսփուկ,Ռուպտեխտի ժվժվուկ ն այլն, որ զանգվածիընդճանուր բերքը կազմում է 15--20, 8-12 գյնա, Այս կերաճանդակն օդգտագորֆուտվող զանգվածինը՝ վում է խոտճարքիՀամար: Բուսակացքը բարձր է,

այլն:

6.

մաբզագետնատափաստանային գոմացառուռներ Թփուտային

Այսպիսի տարածքներ Հանդիպում

տում:

տարբեր կողմնադրուլթնեբավականին թեք, խոշոր քարհրով ծածկված լանջերում, Այլստեզ են մատնունիներ,ասպիրակ: Այս մացառուտՀիմնականում 4Ճանդիպում են տարբերւտտեսակի ներին ուղեկցում խայտաբղետ խոտային բուսանն որսլես արոտավայրեր, որի ընդճանուր կանություն:Օգտագործվում 3-6 բերքը կազմում է ց/ճա, ուտվողը՝ են

րում,

շ.

6-10,

Այսպիսի Հանդակներ Տբազականտային գազեբիմացառուտներ:

սպլատաճումեն

Հարավային լվացված, բավականին թեք,

ուժեղ ուռնաճարված լանջերում:

քարքարոտ,

դազերի ճետ Տրադականտային

լինում

են

նան

ողնաթիինր, խոտայինբուսակացքում Հիմնականում քսերոֆիտ

Այս Հանդակներն աղքատ էն, օդտագործվում են որպես ատրոտա-չ վայրեր ոչխարների ճամար, Համախառնբերքը լինում է 5-2, տընտնսականը՝2--4 ց/հա,

ւ

ը

մեխակներ, վերոնիկա ն այլն: Այս մարգագետիններն իրենց բնույթով խոտճարքային

Հողատարումից ճամար ժանրաբեռնվածությունը խուսափելու պետք

է խիստ պակասեցնել, Շ

3.

օգտագործվում են

վող

Անտառային գոտի

ն այլ Ապարանի, Հրազդանի, Ազիզբեկովի, Գորիսի,Ղափանի շրջան-

լավ են /Անտառները

պաճպանված ավելի անմատչելի ոնլինֆն սարաճարթերում թեքություններում Թույլ դեռնս նախաճեներում: ղափոխական ժամանակներում բնակչության կողմից անխնա Հատումների պատճառով անտառները շատ տեղերում ոչնչացվել, կամ խիստ նոսրացվել են, է Սառատեսակների ոչնչացված կամ նոսրացված տեղերում, բաղզմազան պայմաններում, զարգացել են խոտային բույսերը ն առաջացրել

ուտ-

ց/հա, Այս մարդագետիններից արտադրվում

է

սովորաբար այլն: Խմբակցությանը մաղանման դաշտախոտը, սիզախոտը, խողանակերպճաուղեկցում անճարթ մատնունին, ալպյան սրոճունդը, կովզարատերնր, ուրցը, փրփրուկը, արյունակարմկասյան գորտնուկը, վեցպսակաթերթիկային րավուն խորդենին ն այլը Այս մարդագետինների բնրքատվությունը 12--18, որից ուտվող զանգվածը 6--10 ց/հաէ: Հանրապետությանորոշ տարածքներում պատաճում են տարա-

ալոլյանմատիտեղ, ճակա

բոգ

ն

են

ճետանտառային մարզագետիններ:շ Այսպիսի մարգաբացի Ճճանդիպումեն փոքրացած,

Հետանտառային մարդագետինները Հանրաղետությունում ավելի

տաբախոտա-դաշտավլուկազգի մարգագետին: Հետանտառային

ն են միանտառի բացատներում ն եզրերում, թույլ ծՓարածված շատ Բուսակացքը բարձր ջին թեքությունների վրա. (60-70 սմ) է, հռաչարկ, ոչ շատ խիտ, սակայն Հողի մակերեսը ծածկվում է ճաեն տնսակետից այստեղ տարբերվում մատարած:Ֆիտոցենոլոգիական մի քանի խմբակցություններ լուրատեսակ բուսական խմբակցություններով Մեկ խմբակցությունում Հանդիպում են նարդեսաձն դելաբոխի, ,

|

նոսր տարածված ժառատեսակներ (Հիմնականում կաղնի) ն թփուտներ,

Ճճետանտառային մարդաղետիններ ղանձլամեր խոտադաշտավլուկազգի

բազմաստիճան բույսերի

Ճազար հա նն, որոնց բուսակացքը բարձր է, ն պետք է օգտագործել միայն որպես խոտճարքներ, Արուտայինօգտադործումը պետք է ամբողջությամբ Հետաարգելվի, ծառատեսակների դա ոչնչացումը կանխելու նպատակով: -

Այս գոտում, գետինեերիմի շարք 1.

չնայած

:

դետիններումխոտայինբույսերից

քան

զանգվածը՝ 8--12

2.

Անտառայինգոտին Հայկական ՍՍՀ-ում մեկ ամբողջություն չե կազմում, ն Հանդես է գալիս կղզյակներով, Հանրապետության Հյուսիս-արնելյան չրջաններում, Լոռվա բարձրավանդակում, Գուգարքի,

այսպես կոչվաժ

են,

14--22, որպես արուտավայր: Բերքատվությունը

բարձր կեր: կերարժանիքովբավականաչավի

ին

ներում

Բուսակացքը տեսակներով Ճճարուստ է, բացի խայտաբղետ ցորեն կարմիրշյուղախու, նրբա"նուկից ն դաշտախուերից սպատաճում գեղ կելերիա, մարդաղետնային դաշտավլուկ, սովորական ավելուկ, երեքնուկներ, տերեփուկներ, սպիտակ, միջին ն նման Քարաովույլտ, ոն

բույսերեն:

բուսական խմբակցությունների, կան մարգատիպեր:

րոտ

Հետանտառային դաշտավլուկազգի-տաբախոտային մաոգագե-

տին:Բոնում

է

Ճանրաղետության ամբողջՃետանտառային մարգագե-

տինների կեսից ավելին, տարածված է թույլ վրաչ անտառիբացատներում ն եզրերում:

բազմազան է, Բուսակացքը թով բնորոշ է լշայտաբղետ ցորնուկի

ն

միջին թեքությունների

ուղեկցությամբ, որոնք լավ զարգանում են անտառային թույլ "Քեքություններում, բացատներում, եզրերում, անտառային բուսակացքի վերին չնրտերում: Ղանձլամերներըմարդադետիններում տարածված են ոչ Համատարած, այլ ճանղդեսեն դալիս տեղ-տեղ խմբերով: Այս մարդագետինների բուսակացքը լուրաճատուկ է, ամենից շատ սպատաճում են ճոտավետ ճասկիկ, ճմային մարդգադգետնախոտ, կովկասյան զորտնուկ, անտառային դաշտախոտ, սողացող երեքնուկ, ալպյան անմոռուկ, խորդուբորդ առյուծատամ, խայտաբղետ ցորնուկ ն այլն: կոբելի ղանձլամերով մարգագետինները, ըստ իրենց կազմով ն կառուցվածքով "

(աստիճանականություն, ճմակալում), քիչ են տարբերվում առանց ղանձլամերիտարախուռա-ղդաշտավյլուկազգի մարդագետիններից:

դաշտավլուկազգի--տարախոտային բնուլ-

դաշտախոտի տարբեր տեսակներիտարածվածությունը, խիտ է, բազմաստիճան, Լրիվ Բուսակացքը ծածկում է Հողի մակերեսը, առաջացնում է Համատարածճիմ,

ն

։

"

Հան3. Տաբախոտային մաոգազետին, լայնատեոն տաբախոտերով:

դիպում է անտառի ոչ մեծ ստվերապատ բացատներում ն անտառի եզբերին: Բուսակացքում պատաձում են փնչաձն Հողմածաղիկ, ուռենա-

`

տերնային տերեփուկ, գրոսճելմիայ ճուռակախուս, ոջլախոտ. դաշտավՀուռավետ ճասկիկ, խայտաբղետցորլուկավգիներից՝ բարձր ռայգրաս, նուկ, ոզնախուտ ն այլնւ Համախառը բերքը կաղմում է 15--30 գ/հա,

ուտվող ց/հա, Սակայն բուսակացքում կուլտացողուն տարախոտերի զերաղանցության դեպքում: կերաժանիքը ցածր է:

զանգվածը՝6--12

մաոՀետանտառային բակլազգի-տաբախոտա-դաչտավլուկազգի չոր լանջերին: գազետին:Այս տիպը բնորոշ Է տարբեր կողմնադրման 4.

Քուսակացքի շատ տեսակներովՀարուստ ԲակլաղգիններիցՀատկապես շատ կան ալոլյան կարմիրն նման երեքնուկներ, փոչ փոխական վիկ, կովկասյան եղջնրառվույլտ,վիրախոտ ն այլն: Շատ են ն ճայկական շուշան, հռաբաժան աստղաբույս, սովոտարախուտերը՝ րական խնկածաղիկ, անթեմ ն այլ տեսակներ. Այս տիպը խոտճար14-24 քային է, բերքատվությունը ց/ձա, տնտեսականն կերային արժեքը շատ բարձր է: խայտաբղետ է

ն

մաբգագետինառանձինծառեոով նե թփուտՀԵտանտառային

Տ.

նեբով:Տարածվածեն

անատոի վերին սաճմանի երկայնքով: Այստեղ թփուտներից տարածված են մասրենին, ասպիրակը, գայլաթաթը, մոշենին, ազնվամորին, իսկ ծժառատեսակներից՝ կաղզնին։Խոտայինբույսերից Հանդիպում են մարգագետնայինշյուղախուտ, անտառային դաշտախոտ, կարճոտնուկ, եղեգնախոտ,կարմիր երեքնուկ, խայտաբղետ վիկ, մարգագետնային սիզախուռ, դաշտախոտ, ողզնախուտ,խայո»աբղետ ցորնուկ, Ֆիշերի ստերեւուկ ն այլն: Բերքատվությունը՝ 8--12 ց/նա, լ

Մասբենու

6.

միջին

ե

ասպիբակիմացառուտներ: Անտառային

գոտու

վերին շերտերում, անտառի տակից ոչ վաղ ազատված րածություններում զանգվածայինզարգանում են մասրենու ն ասպիրակի մացառուտներ,որոնք ուղեկցում են միմյանց: Այսպիսի խմբավորումներում թփուտներից տարածված են մասրենին, ճոնին, գայլաքաթը, մոշենին, ավնվամորին, դժնիկը, տանձենին, բալենին ն այլն: բուսակացքը Ճճարուստէ ն կազմված է անտառային ն մարԽոտային խոտաբույսերի տեսակներով: Բուսակացքը սովորաբար Ճա դագետնային է, լրիվ ծածկում է ճողի մակերեսը ն- օգտագործվում է որպես րուստ ոււոՀբերքը կազմում է 8--12, Չոր զանգվածի արոտավայր: ընդձճանուր 4--8 վող ղանզվածինը ց/հա, ն

տա-

տբագականտային գազեբիմացառուտներ:ՍոՀետանտառային են լինում վորաբար ճարավային լանջերի Հողատարված, ուռնաճարված, Քարքարուս տարածություններում: Մացառուտներըկազմված են դաղերի մի շարք տեսակներից(մանրագլուխ, նապաստակաղպոչ, ոսկեզույն, ուղ7.

'

'ղատերե), գազերի Հետ ճանդես են գալիս ոզնափափ ն եղջյուրավոր լինում են նան այլ քփուտներ՝ սզնի, Այս խմբակցությունում կորնգան:

աղալեչեր բալենի: Խուտային բուսականությունն է ն կազմված է քսերոֆիտ բույսերից՝ սոխուկավոր դաշտախուս, Փատ ակոսավոր շյուղախոտ) փայլող կելերիա ե այլն. Այժմ այսպիսի ուրց, են որպես արոտավայրեր, բերքատվուօգտագործվում կերաճանդակներն

դժնիկ, տանձենի,

ուտվողը՝ 2--4

թյունը ցածը է՝ ընդՀանուրը5--ն,

Հ-

4.

ցնա:

զոտի Ենթալպյան

չԵնթալպյան գոտին պարզ արտաճայտված է Արեմտյան Անդրկովմ, Արնելյան ե ճարավային Վասում ծովի մակերնույթից 2000--2500 մ Հայկաբարձրության սաճմաններում)/ Անդրկովկասում 2300-2200 մարճաճախ կան ՍՍՀ չոր շրջաններում Հարավային միկրոլանջերում ն են մինչն ալպյան գոտու ձգվում սաճմանները դատավասաանները այսպիսի տնղերում ենթալպեր չեն արտաճայտվում։ենթալպերը րածված են Հիմնականումուժեղ ն միջակ թեք լանջերում, թույլ թեջուՍՍՀ ենթալպյան տարածքը թյուններ ն սարաճարթերքիչ են: Հայկական Հաշվվում է ավելի քան 252 ճազար հա, չողը լնոնամարգաղզետնային կամ վոշեէ, կավային, քարքարուո, ճատիկավորված կավավազային, է, բավականաչափ 4ումուսով Հարուստ "ճատիկային ստրուկտուրայով: ճողը սսկավավրա թեքությունների Ուժեղ թթվային (Ծո-ը 6,5--5,5)յ տա-

ճզոր է, կմախքային,մակերեսը քարքարոտ:

Կլիման բարձր լեռնային. է, տարեկան միջին

800--900 Ձ-- ՏՅ, տեղումները՝ Հ

Բուսածածկը առատ

ներում Հաշվվում է

խմբավորումՀարուստ/(որոշ առաջացել են պատճառով տեսակ), չորի

է, տեսակներով

120--130

կերաճանդակներիշատ

չներմաստիճանը

մմ։

տիպեր, որոնք օգտագործվում են որպես խոտ-

Հարքներ ն արուտավայրեր: նպաստել է մարԲուսական խմբավորումների խայտաբղետությանը նե անխնա օգտագործումը: որիալատանսիստեմ գոտու դու կողմիցայս ճառով առաջացել են գուտուն ոչ տիպիկ նոր խմբավորումներ:

ճմակաղզմողներՃանդիսանում նն դաշտավլուկազգիենթալւպերում

նան այլ ները, երբեմն բոշխերը, սակայն ճմակալումը չի բացառվում խմբերի կողմից: տնտեսական-կենսաբանական Հիմնականում 13 է, որոնբուսական ենթալպյան խմբավորումները

խայլցից լայն չափով տարածվածեն դաշտավլուկազգի-տարախոտային ն գետնատարած տարախոտա-դաշտավլուկազգի տաբղետ չյուղախոտը

ինչպես տարախոտերի խմբավորումները,

չորադախմբավորումներ

ն

կանտային գազերով Այդ խմբավորումները Հետնյալներն են. 1.

յին

-

ե դաշտավլուկազգի-տաբախոտաԵնթալպյանդաշտավլուկազգի

Զբաղեցնում մարզազետիններ:

էեն Հարթ, Թույլ, միչին, երբեմն տարբեր կողմնադրմանթեքություններ, ՀաճախՀանդես են գալիս ցորնուկային, ցորնուկաշյուղախոտային, ցորնուկա-կելերային, շյուղախոտա-կելերային խմբավորումներ, ընդ որում ցորնուկային մարաՀ ղազետինեերը տարածված են խոնավ տեղերում, իսկ մնացածները մեմատաբար պակասխոնավ, միջին թեքության ն քարքարոտ թեք լանջերում։ Չնայած տեսակների քանակային խայլտաբղետությանըբուսակացքում, բակլազգիների գերակշռության շնորճիվ, աչքի է ընկնում միատեսակությամբ, սակայն բացի խայտաբղետ ցորնուկից, ոլխուրի շլուղախոտից, սանրանման ն կովկասյան կելերիաներից, որոնք ճանդիսանում են գերակշռող տեսակներ, տարածված են նան ալպիական դաշտավլուկ, նման երեքնուկ, կովկասյան եղջերառվույտ, ոջլաղեղ, խոշորածաղիկ թթվիճ, Ֆիշերի տերեփուկ, Ռուպրեխտի ծվծվուկ, վերու նիկա, Ստեվենի ղանգակածաղիկ, ցցված փայլասենի, կովկասյան գորտնուկ ն այլն Բուսականությունըճողի մակերեսը ծածկում է գրեթե ամբողջչուըբնդճանուրը՝ 10--18 թյամբ: Բերքատվությունը՝ ց/նա,ուտվող զանգ6--12 վլածը՝ գնա չոր զանգվա Բուսակացքիկերային արժեքը բարձր է: քարքարոտ

,

ե տաբախոտա-դաչտավլուկազգի Տաբախոտային մաբգագետինԱյս խմբավորումները տարածված են լավ խոնավացվող Ճյուսիսա-

2.

ՆԵՐ:

յին թեջությունների վրա, Բուսակացքը խիտ է, բազմաճարկ, մինչն սմ բարձրության, Հողի մակերեսը ծածկվում է ամբողջությամբ, սակայն ճմակալումը թույլ է:

է, շագանակագույն, Հողըլեռնամարդգագետնային թքվային։Բոապա-

խմբավորումները բազմատեսակ չեն կացբիդաշտավլուկազգի

ե

կաղզմ-

ենթալպերի Համար սովորական տեսակներից՝ (խայտաբղետ ցորնուկ,ճոտավետ ճասկիկ, կովկասյան կելերիա, ոչխարը շյուղախոտ վաժ

նեն

տարածված այլն: Տարախոտերից

փնջաձն Հողմածաղիկը, Խոշորածաղիկ թթվիճը, աքլորաբուկը, ալպիականմատիտեղը, կովկասյան քոսքսուկը, քարկոտրող անիսոնը, Ֆիշերի տերեփուկը, վարդագույն ն երիցուկը, աստղաբույսը այլն: Այս բույսերի տեսակները մասնակցում են գրեթե բուսական յուրաքանչյուր խմբավորմանը ն երբեմն այս կամ ալն տեսակը գերակշոող է լինում: առանձին տեսակների դերակշոությամբ Տարախուտերի բնորոշվում ն

են

մեժ

,

է

:

"

բարձրությունը, խտուբնույթը՝առտիճանականությունը, բուսակացքի

աստիճանը: Այսպես,փնջաձն Հծողմածաղիկիե խոշորածաղիկթթվիճի գերակշռությանդեպքում բուսակացեըլինում է իսկ ճմակալումը՝ թույլ: Կաղամախի ն անիսոնի գերազանցուհրկճարկ, է ճողի ուժեղ ճմակալումը: թյունըպայմանավորում

թյունը, ճմակալման

Բացի վերը նշված տեսակներիցայս խմբավորումներումտարախոչ Կոերից պատաչում են նան ալպյան անմոռուկը, բոգանմանվերոնիկան, Ռուպրեխտի ծվծվուկը, մազմզոտ երեքնուկը, ալպյան դաշտավելը, Ճայսիրունատես երկնափուփովւը, աբեղախոարնելյան կականեղեսպսակը, ն տը, արնելյան Ճճալնեորուկըայլն: տիպիկ խոտճարՏարախոտայինմարգագետինները գրեթե բոլորը ջային են, տնտնսական տեսակետից արժեքը միատեսակ չէ, բայց բոյորն էլ բավականինբերքատու են։ կերային տեսակետից ամենաարժեքավորը Ճամարվում է այն մարգագետինը, որում գերակշոումէ քարկոտրող անիսոնը: մարդագետինների չոր զանգվածի Տարախուռադաշտավլուկազգի բերքը 10--18 գ/ճա, '

տամաբգագետին գետնատարշած Տաբախոտադաչտավլուկազգի

Յ.

ճանդիպում Բախոտեբով: Հիմնականում

միջակ գերակշռողբույթեքության խոնավլանջերում: Այս կերաճանդակներում անրը՝գայլաթաթերը, եռատամնուկները,որոնք Հողի մակերեսին իրենց ն տերնային վարդակով

է Հյուսիսային թույլ

ն

բարձր ցողուններով առաջացնում են վատ արտաճայտված աստիճանականությամբ խիտ բուսակացք: Բուսակացքը միատեսակ է, ճավասարված, ճողի մակերեսը լրիվ ծածկված ն ուժեղ ոչ

ճմակալված:

սովորաբար Հանդիպում են խայԳայլաթաթիՀետ բուսակացքում տաբղետ չշյուղախոտ, մանրապսակաթերթիկ,ոչխարիչյուղախոտ, նման երեքնուկ, տիվարսակ, ժայռային եզան լեզու, սողացող երեքնուկ, գար-

սնիսոն, նանայինմինուարցիա, ժայռակոտրող ն

այլն:

.

սանրանման կելերիա

Այսպիսի մարգագետինների ուտվող զանգվածիբերքատվությունը 8--12 ց/ճաէ ն օգտագործվում է որպես արոտավայր: 4. խոնավդաշտավլուկազգի-տաբախոտային Չափավոր մաորգագեպատաճում են սովորաբար թույլ ն միԱյսպիսի խմբավորումներ տին:

ջակ թեքությունների վրա ն բուսակացքում խայտաբղետ ցորնուկի ճետ պատաճում են ոսկեգույն տիվարսակ, մարգագետնային ոսկեվարսակ ն այլն: Այսպիսի մարգագետիններիընդճանուր բնրքատվությունը կազմում է 12-24, ուտվող զանգվածը՝ 6--14 կեսերին ճնձելիս Հունիսի ց/հա:

տիվարտակը

5.

ճմակալված թեքությունների վրա:

ն

ուժեղ

լավ

,

Այս մարգագետիններում գերակշռող տեսակը անդիսանում է խայտաբղետ չյուղախոտը, որը խտաթուվիէ, առաջացնում է ուժեղ ճիմ ն 30--40 սմ տրամագծով գուղձեր: Խայտաբղետ շյուղախուտը ճողի է, սովորաբար է լեոնամարնկատմամբՔիչ պաճանչջկուտ տարածված ռագնտնային, ճումուսով Ճարուստ, թույլ թթվային սնաճողերում: Խայտաբղետչշյուղախոտի Հիմնական ուղեկիցներ Ճանդիսանում են երկարատն դաշտավլուկը, խայտաբղետ ցորնուկր, կովկասյան կելերիան, բոգանման վերոնիկան, մազմղոտ երեքնուկը, գետնատարածբոշխը, ալպյան դաշտավլուկը, կզմախը, խոշորաժաղիկթթվիճը ն այլն: են՝ 12--22 Բերքատու մարգագետիններ ց/հա կազմում է ընդՀչանուրը, 2--12 ց/հաուտվող բերքը (ճարը):Սակայն բուսակացքում խայտարբդետչյուղախոտի գերակչոման ճնտնանքով| կերարժանջիըցածր է կամ միջակից ցածր: նպատակաճարմար է թույլ թեքություններում օգ: տագործել որպես խոտճարք ն ճնձել մինչն շյուղախուտի ծաղկելը, իսկ ե արածեցնել ավելի մեծ թեքություններուԲ որպես արոտավայր վաղ

ժամկետում: 6. Բոշխա-տաբախոտային մարգագետին:Այս

իշխում

միջակ թեքությունների վրա, տեսական կազմով ճաեն, բուսակացքով՝ րուստ խիտ: Այս խմբավորումը ճարուստ է բակլազգիներով մաղզմզոտ:նման, ալպիական երեքնուկներ, փոփոխական ն այլ վիկեր։ Տարախոտերից բավականաչափ զարգանում են տխուր զանգակածաղիկը,ճսկա ղզիվան, կովկասյան քոսուկը, բոգանման վերոնիկան ն այլն: Ոչ ցածր բուսակացքն ապաճովում է նրա բարձր բերքատվությունը (չոր զանգված 12--18 ց/ճա)կնրարժեք՝ շատ բարձր է ն օգէ ճամար: տագործվում խուտճարքի 8. Լայնատեբնբույսեբովխոնավմարգագետին: Տարածված է միջին, երբեմն միչջինից բարձր թեթ լանջերում, լավ ճմակալված, մեժ մասամբ Հյուսիսային ե Հյուսիս արեմտյան թեքություններում: Բուսակացքը խիտ է, բազմաստիճան, ըստ բուսական կազմի խայտաբղետ: Բուսակացքումգերիշխում նն տափակատերն,արեելյան ն արյունակարմրագույն խորդենիները, խոշորածաղիկ Թթթվիճը, փնջաձն ճողմածա-

Հում

Դաշտավլուկազգի-տաբախոտային մարգագետին խայտաբղետ

ցոբնուկով,Տարածվածէ գլխավորապես ճյուսիսային թույլ

ոջլադեղը, տափակատերնդաշտախոտը, գայլաթաթը, Սիրտորպի կովկասյան գորտնուկը, խայտաբղետ ցորնուկը, մարգագետնային կնվարսակըչ տխուր զանգակածաղիկը, ալպյան մատիտեղը, իսկական մակարդախոտը,կովկասյան կելերիանն այլն: Այս խմբավորումներիընդճանուր բերքատվությունը կազմում է 12--25, տնտեսականը՝ 8--12 գաւ Խուի կերային արժեքը միջակ էւ նան

ոս-

"

տա-

տեսակներով: Բուսակացքումգերակշռող բարեկազմ պպարվյան բոշխերից բացի ճանդիպում են նան ոսկեգույն տիվարսակ, մանիշակագույն շյուղախոտ, մարգագետնային դաշտավլուկ,ոսկեվարշատ

ն

Պակ,մազանման դաշտախուտ, տափակատերն դաշտախուո, մարգագեւտՀ

Դային սիզախուտ, ոչխարի շյուղախոտ, օշի աղվեսագի, Մեյերի դաշտավլուկ,ճուռավետ ճասկիկ,իսկ տարախոտերից՝ սովորական ավելուկ, ժայռային եզան լեզու, խոզանակերպճազարատերնիկբոգանման վե րոնիկա ն այլե' Այս խմբավորումների ընդճանուր բերքը 12--16 ց/հա է, ուովող դահգվածը՝ 2--10 գ/հա: ՏՐ

խոնավ մարգագետիններ: Դաշտավլուկազգի-տարախոտային

9.

կողմնադրուՀաոնվումեն թեքավուն, թույլ ն միջակ քենքությանտարբեր են մաղանման ն աճում թյան լանջերում: Բուսակացքում առատ փակատերկ դաշտախոտեր, մանուշակագույն գարի, մարգագետնային սիզախոտ, ճավաքված ողզնախուու Այս բույսերի խառնուրդում լինում են նան անքիստ ցոոնուկ, աղվեսագի, վնցպսակաթերթքային փրփրուկ, նման ն մարգագետնային երեքնուկներ ն այլն: Այսպիսի մարգագետին-

.

ն

պատաճում բուսակացքում ղիկը: Բացիայդ, գերակշռող տնսակներից

են

Հողը բավականին ճզոր է ն ճմատորֆային: Ըստ բուտական կազմի` այս կերաճանդակներըբավականին միաոչ

թույլ

են

մարգագետիններում

բարեկազմ կ պարվյան բոշխերը, որոնք կազմակերպվում են 2500--2800 մ բարձրության սաճմաններում կ ճանդես են գալիս ալիջաձն թույլ քեքություններում ու միջակ ղառիթաի, իսկ ենթալոլյան վերին սաճմաններում՝ բավականին ուռնաճարվածֆլանջերում:Այստեղ են

են, պաղաղ

Պատամարգագետին: Բակլազգի-տաբախոտա-դաշտավլուկազգի

7.

ստացվում է բարձրարժեք կեր, իսկ ուշացնելիս կերարժանիքը ընկնում է, որովճետն ն ոսկեվարսակը չուտ Ճճասունանում ն կուպտանումեն:

ների

չոր

զանգվածի բերքը լինում է

18--24

ց/հա ն օգտագործվում

են

որպես խոտճարքներ:

10.

"ք

մեծ

կազմակերպվում ենթալպյան բարբձբախոտային մարգագետին: ն Հյուսիսարեմտյան թույլ ն միջակ թեճյուսիսային

մասամբ

կից: Բուսագուոուվերին սաճմաններին անտառային քություններում,

բարձրությամբ նէ ոնսակայինկազմի բազմազանությամբ: Տարախուտայինտեսակները կազմում են բուսակացքի ճիմնական զանգվածը, սակայն մի որնէ տեաակ գերակշոող չի Հանդիսանում Մարգագետնիառանձին ճատվածնեկացքն աչքի է ընկնում

իր խտությամբ, անսովոր

"

բարձրացողունբուլսերից Ճավաքվածոզնախոտը,մյարդադետնայինուկեվարսակը, արնելլան դաշտավլուկը, ճայկական չուշանը, ամենախոշոր աստղածաղիկը, տխուր ղզանգակածաղիկը,շուշանաբանջարը,եղեզնախոտըն այլնւ Հասնում սմ, նա խիտ է, է 170--180 Բուսակացբի բարձրությունը

րում բնորոշ

են

նրա տակ ոչ բարձր կարմիր շյուղախոտը, նման երեքնուկը, սպիտակ խուլ եղինջը, մեծ աքլորաբուկը ն այլ բույսնը սովորականիցավելի բարձըը են աճում (70--80 սմ): Այս խմբավորումներն առաջացնում են մեձ քանակությամբ վեդետատիվ զանդված ն օդաչոր վիճակում բերքատվությունը Հասնումէ 20--35 գ/ճա,Այսպիսի բերք կարելի է ստանալ մինչն օգոստոսի կեէ կ բերսանրը,նրանից Հետո տերնհայինզանգվածիմեծ մասը մեռնում է: Չնայած բարձր բնրքատվության, գյուղաՔատվությունը ընկնում տնտեսականարժեքը բարձր չէ: '

"

Բացի նկարագրվածմարդազետիններից,ենթալպյան գոտու բուսատեղերում զարգանում են խոշորախոտային մաքառուտներ, որոնք իրենց բուսակացքիկառուցվածքով, ե ըստ բուսատեղի, խիստ տարբերվում են բարձրախոտայինմարգագետիններից: :

են ենթալպյանդոզարգանում Խոշորախուտային մացառուտները

սարալանջերիստորուտներիթույլ թեքությունների, Ճյուսիսային թեՔությունների մանրըալիքաձեյ, Ճարթավայրերիոչ մեծ զողավորությունների ն լեռնային դետերի ճարք ափերի խոնավ տարածքներում: Այստեղ աճող խոտայինբույսերն աչքի են ընկնումճղոր բարձրությամբ, բաղզմաթիվ խոշոր տերեներով: նրանք ՀՃանդեսեն գալիս կղզյակներով, բուսակացքի տեսակային կազմը բազմազան չէ, երբեմն մացառուտը կազմված է լինում մեկ տեսակից: Այս խմբակցություններին ճատկապեսբնորոշ հն տարախոտերից ժախը, Ճսկա խոշորաբազմագլուխ գրոսճչյեմիան,արնելյան զիվանը, Ճալեորուկը, բարձր կղմախը ն այլն, բարձր մարգարտախոտը, Հայկական աղվեսագին, բակլազգիներից՝ գրեթն մաքուր գորդ է առաչացնում սողացող երեքնուկը: Այ. խմբակցություններիբերքատվությունը շատ բարձի է (32-35 գ/հա չոր զանգված), սակայն կերարժեքը ցածր է: նպատակաճարմար է կանաչ զանգվածը սիլոսացնել: ենթալպյանգոտու Ճճլուսիսայինկռղզմնադրության միջակ զառիվայր հ զառիվայրլանջերի միջն ընկած ալիքաձն տարածքներում զարգանում են զայլաճատ բույսի ոչ մեծ տարածքներովմացառուտներ:Այս մացառուտներում թփուտներից սպատաճում են նան ենթալպերին Հատուկ մասրենիներ ն առտպիրակենի, Գայլաբաթը թունավոր է, անճրաժեշտ տու

է պայքարել նրա դեմ

ն

ոչնչացնել Հերբիցիդներով,կամ մեխանիկական

միջոցներով: մացառուտվարդի) (ալպիական 11. Մարգագետիններ մոտավառոդի են -

զարդանում ՃՀյուսիսային մարգագետինները ներով.Այս թփուտներով

խոնավ Թույլ թեքություններում: կողմնադրության տարածություններ, բոնում են մեժ Արեմտյան Անդոկովկասում մեֆ վրա' Նրանցից են ոչ մւարածությունների պատաճում` եզրերին: Այս կովկասյանմրտավարդը պատաճում է քարեկույտերի

2ՀՍՍՀ-ում

ստվնրացնումեն Հողի մակերեսը, որի լինում են բիչ: Խոտաբույսերի տնսակնեբույսերը խոտային պատճառով ճասկիկ, Հոտավետ են՝ նարնրկարատերնդաշտավլուկ, բից պատաճում ն անտառայինխորդենի,Ճալնորուկ, կովկասյանկուրկուրա այլն, դուս, 12. Փովող Ալպյան դուռում մյուս թփուտների գիճումացառուտներ, մ տրացածրաճ, Չ--4 է Համեմատությամբ ավելի Հաճախ ւպզատաճում սմ բարձրությամբ գիճութփուտներիցկազմված մամագծով, 35--40 են մեծ խմբերով քարցառուտներ։ Գիչու մացառուտները պատաճում ն խճոտ, Ճաճախ շատ ուժեղ զառիվայր, լավ լուսավորված քարոտ, ւաքացվող Ճարավային Թեջություններիվրա' Այս խմբավորումներում են աղվամազոտ ցորնուկ, խայտաբղետ բույսերից պատաճում խոտային թթվիճ, քարկոտրող անիսոն, Սիբտորոպի տակե վարսակ,խոշորածաղիկ կ բույսերը բուսակացքում բոնում նն առաայլն: խոտային դաշտավլուկ չին Հարկը, երկրորդը՝գիճին: ն խճոտ Ճարավային լանչերում ն ինտենսիվ Ավելի քարքարոտ արածեցված տեղերում՝ գիճուն ուղեկցողներ են դառնում քսերոֆիտ բույսեր՝ մաղզմզոտ սեղ, ուրցադաղձ, ոչխարի շյուղախոտ, նրբագեղ ն կելերիա, իսկական մակարդախոտ, գազեր, սզնի, ասպիրակ այլտ ց/նա, ուտվողը՝ 5--9 ցա, Արոտային ընդճանուր բերքը 10--16 թփուտների լինում

են

խիտ,

'

օգտագործվումէ որպես արոտավայր».

դաշտավլուկազգիներից՝13.

ն

Հարավային միջին. գազերիմացառուտներ. Տբագականտային են բուսական խմբակցուուժեղ թեքությունների վրա Ճանդիպում

թյուններ, որտեղ առաջացել

ռտուտներ:

են

գազերի տրադականտային

մացա-

Չկարգավորվողարածեցումը, ուժեղ ոտնաճարվածությունը.ճողատարումը, դարավանդավորվածություն խախտել են ճՃամատարած2ողային ծածկոցը ն ստեղծվել ձն պայմաններ այնպիսի քսնրոֆիտ բույսերի զարգացման ճամար, ինչպիսիք են բարձիկավոր գազերը: բույսերից այսպիսի խմբավորումներումզարգանում են Խոտային սանրանման կելերիա, խայ: ոչխարի շլուղախոտ, կովկասյան կելերիա,

տարբղեւտ ցորնուկ, տատասկներ

ն

տարբերտեսակի ուրցեր, եղեսպսակ, կատվադաղձչ

այլնւ

է

'

Այս խմբավորումներիբերքատվությունը բարձր չէ, արոտային չոր. զանգվածի բերքատվությունը6--շ զ/նա է, ՝

5.

Ալպյանգոտի

Հայկական ՍՍՀ-ում ալպերը գրեթե բոլոր զանգվածներում ջացնում են պարզ արտաճայտված գոտի ծովի մակերկույթից 2200-3500 մ բարձրության սաճմաններում ն բոնում են շուրջ 116 Հազար ք

առա-

ճեկտար չ տարածություն: Ալպյան

չ

բնական պայմանները շատ

յուրատեսակ են: Ունի սարաճարթերը, տարբեր կողմնադրման ուժեղ զառիթափերը,բազմաթիվ ժայոնրի ն ապառների-քարակույտերի (չինգիլներ) դուրս նետվածությունըբնուքագրում են նրա մակերեսը: Ուժեղթեջություններում զգալի տարածություն են կազմում փլվածքները: բարդ

գոտու

Ընդարձակբարձր լեռնային ռելինֆ

մայրական

հսկական ալպյան մարգագետիններկազմակերպվում են թեքությունների ն մարաճարթերիլնոնամարգագետնային մանրածատիկՀոԷ

ճմային կամ վրալ Վերջիններս բավականաչափ

ղերի յին

տորֆային են, աչքի են ընկնում խոնավությամբ, Ճճատկապես դարնանային ե

աշնանա-

ժամանակամիչոցներով:

Ալպյան բուսականությունը, դաժան կլիմայական

պայմաննե-

րի ճետնանքով,ցածրացողուն է: Բուսակացքի աստիճանականությունը թույլ է զարգացած, ուժեղ արտաճայտվաժէ ստորգետնյան

վերգետնյա

ընձյուղներով վեգետատիվբազմացումը, այս պատճառովճողի վերին մանրաճատիկշերտում ուժեղ զարգացած է բույսերի արմատային ցանՑըչ Ճողն ուժեղ ճմակալվածէ, որտեղ բույսերի արմատները,կոճղարմատները ն երկրորդային ընձյուղները կազմում են խտ 2յուսվածքային զանգված: Ալպյան խմբավորումներում միամյա բույսեր Հաղզվադեպ են:

Ալպյանգոտու

բազմամյա խոտաբույսերնաչքի էն ընկնում իրենց տեմպով, նրանք Հասցնում են, չատ կարճ վեգետացիոն ժամանակամիջոցում, ծաղկել ն սերմեր ճասունացնել, զարն գացնելկարճացած ընձյուղներ ձմեռել կանաչ տերնեներով: զարգացման

արագ

Բուսաբանական տեսակետիցալպյան բուսականությունը տնսակային կազմով Համեմատաբար է, սակայն աչքի է ընկնում խմբակաղքատ

ցությունների քազմազանությամբ: Այս

բազմազանությունը խորանում

ւ

անընդմեջ արածեցումով, որի պատճառով զարգանում են երկրորդային տեսքը փոխվում է: բույսեր ն ալպյան մարգագետինների Ալոյան մարգագետիններըիրենց բնույքով իսկական արոտային են, որոնց բուսակացքը ճիմնականում կազմված է կերաճանդակներ բուկսծրից, ցորնուկների գերազանդաշտավլուկազգի-տարախոտային ցությամբ: Այսպիսի խմբավորումներ տարածված են ծչայկականՍՍՀ ալպյան գոտու դրեթե բոլհր զանգվածներում: Այս տիպի մարդադետինների բուսակացբում գերիշխում են խայտաբղետ ն աջարականցորնուկները:Բուսակացքը25--30 սմ բարձրության է ն Հարուստ է տեսակնե բով, ճողի մակերեսը ծածկում է Համատարած: Բուսակացքումդգերակշռող բույսերից բացի լինում են նան բոգանման վերոնիկան, ոչխարի շյուղախոտը, կովկասյան կելերիան, ալպյան անմոռուկը, նման երնքթուզը, միամյա դաշտավլուվը Ալպյան գոտում, ըստ բուսական խմբակցությունների առաջանում ծն մի շարք տիպի մարգագետիններ:

1.այլե'

Բ

Վ.

Պատաչճում Դաշտավլուկազգի-տառախոտային մարբգագետին:

է

տարբեր բուսատեղերում՝ ակսած սարաճարթերից մինչն ուժեղ զառիթափերը: Բուսակացջըխիտ է, տեսակներով ճարուստ, Համատարած ճմակալված: Բուսակացքումգերիշխում են խայտաբղետ ու աջարական ցորնուկները, ոչխարի ալպյան մանուշակագույնդաշտսվլուկները։ Այլ բույսերից այստեղ լինում են նան բոգանման վերոնիկան, կովկասյան կելերիան, ալպյան անմոռուկը, նման երեքնուկը ն այլն:

շյուղախոտը,

Արոտայինընդճանուր բերը վածը՝ 6--10 ց/հա,

ու

կազմում է 10--18,

ուտվող զանգ-

Պատաճում 2. Տաբախոտա-դաշտավլուկազգի մարգագետին:

է լեոԿային սարաճարթերիբարձրադիր մասերում խճաքարայինսակավաճղոր, բավականին ոտնաճարվածճողերում:

գերիշխում են Բուսակացքում

փայլուն օշինդրը, ուրցը, գայլաթաթը, մատնունիները, հռատամիկը: Ոչխարների արոտավայր է, բերքատվությունը 8--12 գ/հա չոր զանգված: 3. Դաջշտավլուկազգի-փայլասենու մարգագետին: Հաճախճանդիպում է ոչ մեծ տարածություններով, կղզյակննրով, լրացվելով ալպիական այլ տիպի բուսականությունուի Զարգանումէ ոչ մեծ սարաճարթեբում, ափսնաձն ցաժրավայրերում անձրնային ն ձնճալի ջրերով մըշտական խոնավացվող տեղերում: Փայլասենումարգագետինների Հողը բավականին «զոր է (30-40 սմ), լեոհնամարգագետնային,տորֆային է ն թթու: ձողի մակերնսը '

լավ ճմակալված: Բուսածածկոցըխիտ է, ոչ բարձր, 4իմնականում կազմված է փայլասենուց բուսատեսակներով աղքատ, ): Բուսածածկոցում դիտվում են նան մանուշակագույն շյու(նարդուս ղախոտ, կովկասյան կելերիան, դաշտավլուկը, ժայռային եզան լեզուն ն այլն: Սրանց արոտային բերքը կազմում է 3--» կեգ/նա, սակայն է է։ կողմից ուտվում Փայլասենին ոչխարների րային արժեքը' ցածր Ճեմիայն երիտասարդՀասակում, մինչն Ճասկակալելը,կոպտանալուց տո ոչխարներն անգամ չեն ուտում: լրիվ ծածկված է

4.

ն

Քնորոչ մարգագետին: Խայտաբղետ խոտային

է խայտաբղետ

բուսատեսակային կազմով, որի մեծ մասը տարախոտեր են կազմամ բարձրության վրա կերպվում է ծովի մակերնեույթից Չ800--2900 ն սարաճարթերում սարաճարթանման թույլ թեքություններում: Հողը լեռոնամարգագնետնային է, տորֆային, 15--1840 «Հումուսի պարունա-

կությամբ:

Այս մարգագետնի բուսակացքում լինում են Ստեվենի խատուտիկ, կովկասյան գայլաքաթ, պոնտական բոգ, ծիրանագույն ճոճոռուկ, եռատամ զանդակածաղիկ։ալպյան դաշտավլուկ, կովկասյանկելերիա, աջարական ցորնուկ, կովկասյան ուրց, եռատամուկ, կոլպոդիում ն այլն Չնայած:բուսակացքիցածրության (ալպյան գորդեր),կերային արժեքը ն բնոքատվությունը զգալիորեն բարձր են (5--10 ց/ճա չոր զանգված), մաոշգագետին: Այպյանգոտում 5. Բոշխա-դաշտավլուկազգի բոշխեբի մի քանի տեսակներՀաճախ Ճճանդիպումեն թույլ թեքություններում, ճումուսով Ճարուստ 4Հողերում գերակշռող բույսեր: նրանք գոտու առանձին մասերում առաջացնում են բուսատեսակներովաղքատ, միատեսակ, աստիճանականությունըվատ արտաճայտվածբուսակացք ունեցող բոշխային մարգագետիններ, Բոշխերին բնորոշ ուղեկիցներ են Հանդիսանում շյուղախոտը, խայտաբղետ ցորնուկը, ալպյան անմոռուոչխարի կը, կովկասյան գայլաթաթը, լեռնային գորտնուկը ն այլն. Այսպիսի մարդագետիններիարոտային ընդճանուր բերքատվությունը կազմում 2--7 է 6--10, ուտվող զանդգվածը՝ գ/հա 6. Ալպիական մարբգագետին խայտաբղետշյուղախոտով:ՔԲուսական այս խմբակցությունը զարդանում է բոլոր ճնարավոր կողմնադրությունների տարբեր թեքություններում: Բուսակացքըբարձր է, աստիճանականությունըլավ արտաճայտված: Հողի ճմակալման աստիճանը ն բույսերով նրա մակերեսի ծածկվածությունը,կախված արածեցման աստիճանից, տարբեր է: Բուսակացքում ընդճանուր ֆոն առաջացնում է խայտաբղետ շյուղախոտը, ճիմնական ուղեկիցները ծժանդիսանումեն խայտաբղետ ցորնուկը, աջարական ցորնուկը, ոչխարի շյուղլախոտը, ալպյան դաշտավլուկը, բարեկազմ բոշխը, 0շչեի զանգակածաղիկը,բո216

այլն: Զոր զանգվածիբերկերարժեքը ցածր է' խայտաբղետ

վերոնիկան, ալպյան անմոռուկը պանման

,ջատվությունը 8--142

գնա

է,

ն

ցորնուկի վատ ուտվելու պատճառով:

վաշակվածավեմաշգագետին 7. Տաբախոտա-դաշտավլուկազգի

լուկով:Նման

է

միայն մարգագետնին, տարախոտա-ղդաշտավլուկազգի մեծ

բուսակացքումզգալի չափով տարածված է ավելուկը

ն

բոնում է

ոչ

տարածություն: 8.

գազեբով:Այս խմբաԱլպյան մարգագետին տՐագականտային

գլխավորապես Հարավային լանջերի ուժեղ Տնտեսական նշաոտնաճարված տարածություններում: թեքությունների տարածված են նակություն գրեթե չունեն, չնայած խոտաբույսերից

վորումները տարածված

են

Հազարատերնուկներ աջարական ցորնուկը,ոչխարի շյուղախոտը, է 2-4 ց/ճա, կազմում զանգվածի բերքատվությունը այլն: Ուտվող 3500 մ մակերնույթից ծովի Հ. Կ. Մաղաքյանը (1915) նշում է, որ է, որից վերին սաճմանն մարգագետինների ալան բարձրությունը ն սառույցի գիծը ձյան անմիջապես ճետո սկսվում է Հավիտենական վրա), կամ ակավում Գլխավոր լեռնաշղթայի է

(առավելապես

կովկասյան

Համատարած ժայռեր ն ապառաժներ,որոնց վրա մարգագետնային (Փոքր կովկասի լեռներ): չեն կարող զարգանալ ճամախմբումներ սաճմաններում, ոչ ժայռային ն փլուզայս

են

Սակայն

բարձրության

են նիվալ բնականլանդշաֆտվող տաիածություններում,առաջանում են Հյուսիսային սառցաներ (լեռնային տունդրաներ), որոնք Հիշեցնում ՀՍՍՀ-ում՝ Արագածի գագաթին, Այսպիսիք կան մերձ տունդրաները: Աչքասար (Ջավախքի լեռնաշղթա), Աժդաճակ (Դեղամա լնոնաշղթա) տահ Կապուտջուղ լեռնաշղթա, լեռների վրա, շատ փոքր

(Զանգեզուրի

րածություններով:Տնտեսական արժեջ չեն ներկայացնում:

"

։

Ճանճայինմաշգագետիններ

կարդաբանվում ինչպես նշվեց լեռնային բնական կերածանդակները դոտինեբուսական բնական ըստ վեր, դեպի ուղղությամբ լեռների տեղաբաշխորոնք բնականորեն րի: Սակայն կան կերաճանդակներ, գոկիսաանապատային սկսած են ուղղաձիգ դոտիներում, բոլոք ված են կոչվում որոնք մինչն ալպյան գոտին ներառյալ, կղզյակներով, տուց ազոնալ (ոչ գոտիական ) մարգագետիններ:Սրանք ճաճճային մարդաՀամար ջիչ բնորոշ, ամլեոնաշխարճի դետիններ են, ձայաստանի բոնում են 8,6 Հաղար ճա տարածություն: են

.

բողջՀանրապետությունում

գետերի Հանդիպում Այս կերաճանդակները ն աղբյուրներիելման տարածքներում: են

ճունն

ի վեր, լճափնյա

են,

Այսպիսի մարգագետիններիբուսական խմբակցություններ պարզ տեսակային կազմով ոչ Հարուստ: Սրանցից նշենք մի ջանի տիպեր. 1. Կիսաանապատային Այս դոգոտու ճահճայինկեբահանդակներ:

ամենատարածվածտիպը եղեղային ճՃաճիճնէ, որտեղ գերիչկ մացառուտ է առաջացնում ասիական եղեգը: Բուսական խրմխում է, եղեգին ուղեկցող բուլբակցությունը տեսակային կազմով աղքատ սեր ճանդես են գալիս նեղատերն փշատենին, տխրող պալարաշամբին, ճաճճային ճովվափողը, դունը, վերոնիկան, Ճակա դաշտախոտը, կինյունները ն. այլն: Այս կերաճանդակն օդտադործվում է արոտավայրի կամ խոտճարքի ւում

Համար:

:

ե մարգատափաստանային Տափաստանային գոտիներիճաճնային կերահանդակներով: Չնայած միջին տափաստանայինզուտու խոնավությանպակասությանը, այստեղ կան զգալի տարածություններովճա-

2.

առանձնաճատկությունները:

գյուղատնտեսը, կիսաճանդակներն, բնութագրել ւսյլ աղբյուրների են կատարումն տեղում ուսումնասիրություններ Հատուկ զոոտեխնիկը ուրվազծի նկարագիրը: յուրաքանչյուր

ւտալիս են

է պարզել, Թե լուԳույքագրմանժամանակ ճշտությամբ պետք չ ներկայացնում Հողամաս իրենից ինչ տիպիկերաճանդակ րաքանչյուր ճողամասը Այնուճետն այս է նկարագրությանմեջ: ե նա մտցվում դրանցնկարագրվումէ ն տվյալներնըստ ցուցանիշների մանրամասն 5-ում: վում հն աղյուսակ

11--25՝, վզառիվայր՝

ջակ

50-ից

ավելիթեքությամբ: 5.

Սովիու

գույքացույակ կեբաճանդակների բնական ս

"Րաու

ու

ուքա Ցուցանիշը

ու

կերաճանդակի տիպը վ

մար-

Ռւրվագիծֆ

Հողամաս (աճղական անվանումը) Հողամասի տարածությունը(ճա)

Աաաա ա

,

Ռելիճֆը

ջրնլ

Բա

ոգողա-

կա-շտարախոողողատային տային աշտավլու-

ազենոտին Կրո»

պասպոոբտավո՞ումը:

/

"

ժթ

ւ...

:

Բնական կերաճանդակների ճիշտ կազմակերպման,արդյունավետ օգտագործման ն անճրաժեշտ միջոցառումների կիրառման ճամար անանցկացնել բնական բոլոր ձրաժեշտ է յուրաքանչյուր տնտեսությունում ն խոտճարքների արոտավայրերի լրիվ Ճաշվառում, պարզել նրանց որակը, տալ բուսակացբի առանձին տարածությունների ն ճողիմանրամասն բնութագիրը, ցույց տալ բերքատվությունը, տնտեսական վիճակը, բարբելավմահ ե օգտագործման նախատեսվող միջոցառումները: կերաճանդակներիգույքագրման ժամանակ անչրաժեշտ է օզտագործել դյուղատնտեսականՃճանդակների պլանները, Հողային քարտեզն) է նենրը։ Հողաշինականքարտեզին կցվում րվագ ծային վ յե (կո ն տուրայի Հա շվարկային են ւ ցուցակ, որում ցույց տրվում գյուղատնտեսական ճանդակներիտեսակները (խոտճարք, արոտավայր), նրանց տարածությունները, բայց չկան լուրաքանչյուր ուրվագծի բնական ն տնտեսա-

անակ

:

սո-

Բնականկեբաճանղակնեոի գույքագոումըն

բլուր-

զառիվայր՝

ուժեղ

ստեղծում

ւավայրի ճամար:

լեռները,

ո

դաշտավլուկազգիները կամ բոշխերը: ն փքվաժ աղվիսագին, Առաջիններիցդերակշոող են մարգագետնախուտը բոշխերից՝ նապաստակիբոշխը։ Այլ բույսերից այստեղ լինում են ղացող գորտնուկը, ոսկեծաղիկը։ Օգտագործվում է խուճարքի ն արոբուսական ֆոն

ապա

են

ենթալպյանե ալպյան ճաճնայինկեբաճանդակներ։ Այստեղ են

պլանավո-

րելու ճամար:

նշվում Հարքավայրերը։ «Ռելինֆ»սյունակում ն այլն, ողողատները թեքությունների ները, ցածրավայրերը, 2-10", ՂՂ»-միքեքն զառիվալր՝ թյունները,նրանց ղառիվայրությունը. ն 26-50" ուղղաբերձ՝

ճիճներ, որոնք ծածկված են ճիդրոֆիլ բույսերով Այս խմբակցությունների ճիմնական բույսերը եղեգները ն բոշխերն են: նրանց ուղեկցող բույսերն են 4սկա դաշտախոտը, գորտնուկները, Ճաճճային անմոռուկը, փքված աղվեսագին, պարսկական դաշտավլուկը, գորտնուկային կնյուեն որպես խոտճարքներ, նը ս այլն: Օ0դտագործվում 3.

ն Սակայն մանրամասն բնութագիրը ե ուրվագծի մանրամասն նկարագրումը մասերի առանձին քարտեվի ճիշտ խիստ անճրաժեշտ է Հանդակի օգտագործումբ ն ըստ Քարտեզի են, որպեսզի եթե նյուքերն անբավարար

վան

ակ

տի աեզամարգագե-

աին

.

աք

ա աաա

պայմանեճրը դոնավացման

/ուսականուքյունը ղանգվաժ)

(Ցա 27ՐՔ6

1"

Տամսական (կոզառուրունխնիկական) տա

ո

վիճակը նախագժվող միջոցառումԲարձլավման նճրը

Արթ ու

ք

ժատազործումը բարձլատո

Խոնավացման պայմանների

այլն: Յուրաքանչյուր առանձին դեպքում Անթացանքը

«Հողռ սյունակում նշվում է Ճճողի տիպը (ճմա-պոդզոլային, ճՃաշն այլն), մեխանիկականկազմը ((ավային, կավատվազային,

ՄիաժամանակՀայոնաբնրում են տարածություններ, որոնք, բակամ այն միջոցառումները կիրառելուց ճետո, հրենց բնելավման աս կարելի է օդտագործել: Առանձնացնում են տարավիճակով բնական ծություններ խոտճարքի, կամ արոտավայրի, կամ էլ կոմբինացված՝

բնութագրմանժամանակցույց են տալիս նրա աղբյուրը ստորդետնյա չրերը,գետերի ողողումները. խոնավացման աստիճանը՝ նորմալ, ամառը չորացող, գերչագեցած, նշվում է ողողատի լցվելու ժամկետը, տնողությունը ն խորությունը: ճային

ավազային, ավազակավային, տորֆային):

բնութագրման ժամանակ նշվում է բուսակացքի Բուսականության խտությունը (խոտաբույսերով մակերեսի ծածկվածության մարգագետնի տոկոսը), բուսակացքի կազմությունը բակլազ(դաշտավլուկազգիների, գիների,բոշխներին տարախոտերի մոտավորտոկոսները, նրանցում բույսերի գերիշխող տեսակները, ինչպես ն վնասակարն թունավոր խԽո-

տաբույսերը): բերքի որոշման Մարդատարածություններում

Համար Հաշվի է

առ-

նըվում մի քանի տարվա բերքի քանակը, ըստ Հաշվետվությունների տվյալների կամ դեզի չափումների, կամ միջին չափի մի քանի դեզիկների,կուրոնրի կշռելու միջոցով: բերքի որոշումը Արոտավայրերում

ունի մի քանի դժվարություն-

ներ, քանի որ դրանց մասին տնտեսություններում միշտ տվյալներ չեն

դեպքում անչրաժեշտ է օգտագործել նման բնական լինում:Այդպիսի պայմաններ ունեցող տնտեսությունների տիպի արոտավայրեսռարբեր բի բերքատվության վերաբերյալ ճրատարակված նյութերը:

Արոտային

տարածության բերքատվությունըկարելի է որոշել բնական պայմաններով տվյալ տարածությանը մոտիկ խոտճարքներիը խոտի ստացված բերքով, Արոտավայրերի բերջաավությունը չոր զանգվածիբերքով արպետք է օգտվելարոտավայրի տաճայտելու ճամար ճիմնական տիպերի բերքի չոր նյութերի պարունակությանգործակիցներից:

«Օգտագործումը»սյունակը լրացնելու Համար նշվում է ինչպես օգտագործել բնական կերաճչանդակները արոտավայրի կամ խոտճարթի Համար, օգտագործման ժամկետները,արածեցվող անասունի

«Տնտեսական վիճակը» սյունակում

նշվում

է

տեսակը:

կուլտուր-տեխնի-

կական վիճակը՝ մաքրությունը, գուղձավորությունը, թփուտավորույունը, ճաշճացումը: Տրվում է թփուտավորման, դուղձավորման,ճաՀճացման, կոպտացողունմոլախոտերովվարակվելու աստիճանի մանրամասն բնութագիրը:

ն

միջոցառումների ձները: գիսկիրառվող

ցուլց

են

տա-

ճամար: Անչտրա դեպժեշտության նշվում է ցանովի խոտճարքին արուռավայրի ճամար տարածությունները: Գույքագրումից բացի, անց է կացվում կերաճանդակներիպասպորտավորում, որը մանրակրկիտգույքագրում է, դրանց ավելի մանրամասն որակական-քանակական Ճաշվառմամբ ն յուրաքանչյուր մարդագնտնամասի ուրվագծի (կոնտուրի) բնութաղրումով գրանցելով ճողային պլաօդտադործման խոտճարքա-արոտային

քում

նիվրա:

կերաճանդակներիպասպորտիզացումըպետք է օրգանապեսկապված լինի նրանց օգտագործմանպլանավորմանճետ. ժամանակ մանրակրկիտՃճաշվառմանեն Պասպորտավորման

են-

թարկվում բնական խոտճարքները, արոտավայրերը ն կերաճանդակների տակ դնելու նպատակովյուրացման ճամար ենթակա ճողերը (թփուտններ,ճաճիճներ, ձորակներն այլ անճարմարճողեր): Ստացվածտվլալները, կազմված մի քանի աղյուսակներից, մտցվում նն պասպորտի

մեջ:

Դրանցից մեկում մտնում են, արածեցման ն խոտչնձի ճամար Լլ խուտճարքառանձնացվող արոտավայրերը (բնական ն բարելավված) ն նձրը, ինչպես արոտավայրի կամ խոտճարքի փոխանցմանենթակա (ցածրարժեք անտառներ, թփուտներ, ճաճիճներ ն այլն) կերաճանդակ-

ները:

կազմվում է նան աղյուսակ, որի մեջ մտցվում են երկրորդական օգտագործվող արոտավայրերը ն խոտճարքները՝վարելաչողերի կազմում եղած խամերը, պետֆոնդից յուրացվող կերաճանդակները,դուրս գրված, բայց ճաճախ արածեցման ն խոտճնձի անճարմար Ճողերը: Այնուճետն կազմում են արոտավայրերի ն խոտճարքներիտիպերի ուրվագծերը ն դրանց բարելավման միջոցառումները։. Սրա Համար օգտագործում են գույքացուցակի տվյալները:

ճամար առանձնացվա

«նախագծվող բարելավման միջոցառումները» սյունակումթվարկ-

վում են աղբից ն

թփուտների, գուղձերի ճեռացումը, մարգագետնի մաքրումն քարերից, մակերեսի փխրծցումը,չորացումը,

խոտաբույսերի

«տագործվելեն գիշատիչ ձնով, անխնա, անժամկետ, անսիստեմ, բաՀ րնլավման աշխատանքներչեն տարվել ե այդ բոլորն իրենց Ճճերթին վատացմանը: նպաստել են մարգագետինների ժամանակից շուտ ՍՍՀՄ-ում բնական խոտճարքների միջին բերքատվությունը կազ: մում 4--4,5 է 10 ց/հա չոր զանգված, իսկ արոտավայրերինը՝ ց/ճա

ՉՈՐՐՈՐԴ ԳԼՈՒԽ

ԼԵՌՆԱՅԻՆ ԽՈՏՀԱՐՔՆԵՐԻ ԵՎ ԱՐՈՏԱՎԱՅՐԵՐԻ

ԲԱՐԵԼԱՎՈՒՄԸ

ՄԱԿԵՐԵՍԱՅԻՆ

Հայկական ՍՍՀ-ում բնական խոտճարքցածր բերքատվությունը ն արտադրված կերի ների ն արոտավայրերի դեոնս անբավարար որակը արգելակում են անասնաբուծական մթերջների արտադրության բարձրացումը: Բացի այդ, ոչ ճիշտ ճարաբերություն (1:2--8) կա խոտճարքային ն արոտային տարածությունների ՍՍՀՄ-ում,

այդ

թվում

ն

միչն, որի պատճառով մսուրային կերի կուտակման ճարցը շատ դեպպայմանքում բացատրվում է բնապատմականն տնտեսապատմական ների անբավարար լինելով: րնական կերաչանդակների ցածր բերքատվությունը ճիմնակա-

ն ւտտնտեսապատմական է բնապատմական պպայմանբացատրվում ա նբավարար չլինելով: ների

նում

Բնապատմականպատճառներիշարքն են դասվում մարգագետինն ների զարգացման ընթացքում բուսածածկի բուսաբանական կազմի առաջացմանսկզբից ճմաշերտի վիճակի բնական փոփոխությունները,

Ճասունացնրա Հաջորդականզարգացմանսիուլերի (երիտասարդական, ն ծերացման) անցումը, որի Հետնանքով ման պակասում է բերքատվությունը ե ընկնում է արտադրված կերի որակը: Այսպիսի զարգացման Հողը պնդանում է, նրանում վաընթացքում

մարգագետինների

օրանանրոբ պրոցեսներ, է, որի խիստ դանդաղում ճետկանքով՝ գանական նյութերի քայքայումը զարգացման ճամար նպասարժնճքավորբույսերը չգտնելով աճման դուրս են ընկնում, բուսակացքից աստիճանաբար տավորպայմաններ նրանց փոխարինում են կերի տեսակետից վատորակ, վնասակար ն

տանում

է օդային ռեժիմը, զարգանում են ու

քունավոր բույսերը:

ծերանում

ն

Այսպիսով, մարգագետիններըժամանակից շուտ ճաճճանում,իսկ մամոռակալում, լասերվումեն՝ խոնավ պայմաններում են անբերրի ածվում վեր չորային միջավայրում տափաստանների: վերաբերում են մարդուգորպայմանները Տնտնեսապատմական ծուննությանը: Դեռնս ճնագույն ժամանակներից մարգագետիններնօգ222

այ-

Գ.

Անդրեն:1981):ՀայկականՍՍՀ-ում

ընկնում :

են

տվյալներին: Մրբութենական

այս

ւովյալներըգրեթե

Սշկայնգիտաճետազոտական Հիմնարկների

ն

առաջավոր

Համ-

տնտե-

սությունների բազմաթիվ փորձերը ցույց են տվել, որ բարելավման աշխատանքներ կատարելու դեւպզքումբնական խոտճարքների ն արոտավայրերի բնրքատվությունը բարձրանում է 3--5 անգամ: Մարգագետիններիբարելավման աշխատանքները բաժանվում են Քրկու Հիմնական խմբերի՝ մակերեսային բարելավում կ արմատական բարելավում: Մակերեսայինբարելավման ժամանակ չեն ոչնչացվում մարգագետինների ճմաշերտերը ն նրա բուսական ծածկոցը, կատարվում են ազՀաբոտեխնիկականմիջոցառումներ բույսերի աճման ն զարգացման մար լավագույն պայմաններ ստեղծելու նպատակով: բարելավում կատարվում են այն մարգագետիննեՄակերեսային րում, որոնք դեռես գտնվում են իրենց զարգացման կոճղարմատային ն ն կան ոչ պակաս 20-ցանցառաթվային սփուլերում բուսակացքում 2500 դաշտավլուկազգին բակլազգի խոտաբույսեր: Մակերեսայինբարելավման սիստեմի կիրառման Հիմնական խընդիրներն են լավացնել բույսերի ջրային, օդային, սննդային ռեժիմնեկատարել ճմաշերտի խնամքի, բուսակացքի բարելավման աշխանը։ տանքներ, մարդագետիննավելի երկար ժամանակ պաճել կոճղարման բարձրացնել տային ե ցանցառաթփային զարգացման փուլերում նրանց տնտեսականարժեքը: Վատ բուսակացք ունեցող մարգագետիններում, ճատկապես նրա ծերացման շրջանում (այլասերված մարգագետին), մակերեսային բարելավումը տնտեսապեսարդյունավետ չէ, այս պատճառով անճրաժեշտ է կատարել

խոտճարռրքներիկ

լավում։

արմատական արոտավայրերի

րբարե-

Արմուտականբարելավման ժամանակ, ոչնչացնում են մարդագեւոինների ճմաշներտերը բնական բուսակացքը ն այդ տարածության վրա ստեղծումնոո՝ արճնստական, ցանովիխոտճարքներ սարուտաորոնց վայրեր, մասին կասվի Ճաչորդգլխում: ու

ու

բարելավման տեխնոլոգիական Մակերեսային աշխատանքները

արտաճայտվում են Հետեյալում.

1.

կովտուր-տեխնիկական աշխատանք223

ներ, 2. միջոցառումներ ջրային ն օդային ռեժիմների բարելավման Համար, 3. սննդային ռեժիմի լավացում, 4. ճմի խնամքի աշթատանքներ ն 5. բուսակացքիլավացում:

բում

տա-

աշխատանքներ Կուղտու՞-տեխնիկական

կազմել է մատությամբ դակներում՝

Այս աշխատանքներիէությունը տեխնիկայի միջոցով մարգագետինները կանոնավորտեսքի բերելն էչ Հանրաճայտ որ Հայկական են, թփուՍՍՀ լեռնային մարգագետիններիորոշտիպեր քարքարոտ կան ձորակներ ն շատ նրանց մակերեսին գուղձավորված, տավորված,

վնասատունետարածմանը, նպաստումբույսերիՀիվանդությունների է բնական խոտճարքների բազմացմանը:Այս բոլորի Հիմքում ընկած

ները: Ստորկ չարադրվում է տանքների ճամառոտ

Հիմնական աշխակուլտուր-տեխնիկական

բնութագիրը:

(եոնային մարգագետիններիմի խոշոր մասը ծածկֆարբճավաք: Դրանք փոքրացնումեն խոտճարքների ված են մակերեսային Քարերով: ն արուսավայրէրի օգտագործվողօգտակար տարածությունը, խանդգամեքենայացումը, մեխանիրում մարգագետինների աշխատանքների ժակական վնասվածքներպատճառումանասուններին, բերքաճավաքի են մեխանիկականկորուստները, խոտճունձըավելի մանակ մեծանում ճհտնանքով. կատարելու բարձրից աստիճանը տարբեր է լիքարքարոտության Մարգադետինների 10 տոկոս քարերով ծածկված նում: Մարդգագետինների տարածքի միջն Համարվում է թուլ, 20 տոկոլինելու դեքում քարքարոտվածությունը աի չափով, միջակ, 40 տոկոսի չափով՝ ուժեղ, իսկ 60 տոկոսից ավելին Համարվում է օգտագործման Համար անձճարմար 4Հողատարածություն: Քարերը լինում են տարբեր մեծության՝ մի թանի կիլոգրամից մինչն մի քանի տոննա: Դրանց մի մասը ճենց Ճողի մակերեսին են, մյուս մասը տարբերչափով Ճողի մեջ թաղված:

մինիստրությանն գյուղատնտծսության գյուղատնածնսության մեքենայացման գիտաչետազոտականինստիտուտների ստեղծած քարաչավաթ մեքենաները Հեշտությամբ Հանում, Հավաքում են քան ավելի օգտադործվող տարածությունը ավելանում է 10--20 րերը տոկոսով (Շ. Մ. Աղաբաբյան,1959): ՀՍՍՀ

ու

տափաստանային կերաՀան-

բերքատվությունը

Համար օգտագործվում

զարգացմանճամար,

արոտավայրերիբերքատվությունը ն բերքի կերային արժանից-

չոր

զանգվածի ավելացել է 27 տոկոսով, օգտագործվողտարածության ավելացման կ չունձը ավելի ներքնից կատարելուՀետնանքով: Հավաքելու ն դաշտից Քարերը Հեռացնելու են տրակտորներ, բուլդողերկեր, ցածրանիստ մետաղյա սայլակներ,

բերքաճավաքի աշանբարենպաստպայմաններստեղծում մեքենայացմանը, խատանքների

ն

տոկոս,իսկ

քարճչավաք կատարելով

են գործվող օգտակար տարածությունը,խանգարում

րի

գագետնատափաստանային խոտՀարքիչոր

անճարթություններ, որոնք պակասեցնումծե մարգագետիններիօգտա-

ն

տոկոս Հրազդանիշրջանի Քաղսիի կոլտնտեսությունԶ. Գալատյան, Մ. Ա. Վարդանյան,1962) փորձերը մեր (9. ներում են տվել, որ միայն ցույց առաջին տարում մար-

է,

աճման

խիտ բուսակացք ունեցող մարգագետիննեքարերի տեղերում բուսակացթերը շուտ են վերականգնվումրոս

Պ. Շատվորյանի (1852):Ալպյան մարգագետիններում առաչին 3 րիների բերքի միջին Հավելումը, քարեր չճավաքած տարածքի Համե-

:

:

մարգագետնայինարժեքավոր բույսերի

Քարչավաքից«Հետո

պողպատյա ն

ճաստ

թերթաթարշակներ,

Հանում

Հարթ տարածություններում Հողում կիսաթաղվածբարերը են Դ-210 Հավաքում մեքենայովն Ս-80 տրակՎ Հանող-Հավաքող

տորով, Հողատարման պրոցեաներըչզարգացնելու Համար թնթություննծրի վրաճողում կիսաթաղված քարերը չպետք է Հանել, մանր Մակերեսային բարերը Հավաքում, Հեռացնում են քարջակներով, խոշոր բարերը (3--5 տ), բարձում են պողպատյա թերթաքարջակների վրա ն տրակտորովճեռացնում, իսկ ավելի խոշորները պալմանրացնումեն, ապա Հեռացնում: թեցնում, կատարում են նան ձեռքով: Քարչավաքը Այդ դեպքում մարգագետիններիմակերեսայինքարերը կուտակում են ն բարձիչ-փոխադրող .

Ճեռացնում: մեքենաներով Քարակույտերը մարգագետինների մակերե-

սին չի կարելի թողնել, ջանի որ դրանք բուսերի Հիվանդությունների տարածման ե վնասատուների օջախներէն,

բազմացման

Մարգագետիններից ՀավաթվածՔարերը կարելի է

օգտագործելճանապարչներըթարածածկելու, մարգագետիններում աղաջացաֆ փոքրիկ ձորակներըլցնելու, թեցություններում դարավանդներ կառուցելու, արոտավայրերում Հերթական արածեցման վանդակների ինչպարիսպներ, նա ն չամապատասխան չենքեր կառուցելու Համար, Քարերը կարելի չ

լցնել նան փլուզումների Հետնանքով առաջացած կամ ձորակների,

Ճատուկ փորված փոսերի մեջ կ Հողածածկել։ Հետո անՔարՀավացից Հրաժնչտ է մարգագետնիմակերեսը Հարթնցնել, պարարտացնել ն բազմամյախոտաբույսերի խոտախառնուրդներով ենթացանքկատարել: ոչեշացում:Բնականխոտճարքներումն արոտավայրեԹփուտներբի

ն բում,ճատկապես Հետանտառային ենթալպյան մարգագետիններում,

տարածված էն թփուտներ ն միայնակ ծառատեսակներ: ենթալպյան գո`

(ճիօցօ-

են կովկասյան մրտավարդ թփուտներիցքւպատաճում մճոմոօո ԸՃաըՅ71Ըստ ՔՅ|/Ա.),Հավամիրգ (Մճշշոստ 8ՆԼէԼԱԿՏ Լ.), դաֆնյակներ (Թոքհոճ ջ|օտաւուը Լ., Օ. օ191465 Լ.), փովող գիտի տում

նե այլ տեսակներ: Հետանտառային (՛սոլքճոստ քք 268 Շ. Խօ«շհ.) մարգագեյոիններումտարածված հն ասպիրակ (Տքաոծճ հքօղըլլօիո Լոո.), մասրենի (Թ058 Տք1Ո0Տ1ՏՏոՅ Լ.), ինչպես նան լեռնային կաղցաքի նք (ՕԱոբստ ուտուճւոէհօւն Բ. օէ. 8Լ.)/ որ տափաստաննձրում՝ Շհոտե ոզկիսաքփուտներից հն.) Տքւլոռ (ժանտափուշ) (ԽՅլսւստ է 1տօո չոր լինում 8015Տ.): Վերջինս նաքթուփ (փշաբարձ) (ՃՇճուհօ լանջերում, դրանց պետք է այրել կամ կտրել արմատաքարքարոտ

վզիկից:

Թփուտներըմեժ վնաս են պատճառումմարգագետիններում,դրանք տեղ են գրավում ն պակասեցնում մարգագետիններիօգտակար տարա-

ծությունները,ճանդիսանում

են

բույսերի,Տիվանդումոլախոտային

վնասատուների տարածման օջախներ: Թփուտների մեջ խոտաբույսեր, որոնք չեն Հնձվում, արոտավայվնասակար չեն կարողանում ուտել ն դրանք սնրմակալում են անասունները րերում Թփուտներիմեջ լինում են սերմերը տարածում մարգագետիններում: ն լավորակ, վնասակար թունավոր խոտաբույսեր, որոնց վիա ձմեռում են բուլսերի ճարուցիչները ն Ճաջորդ գարնանը վաՀիվանդությունների Թ փուտների բոնաժ տպրածքը լավագույն միրակումբուսակաքքը: է կրծողների բնակվելու, բազմանալու ն բուսականությունը ջավայր թյունների աճում

ու

են

ու

ոչնչացնելու ճամար:

'

թփուտներով ծածկվում երբ մարդագետնայինտարածությունները Ճճեռացնել ն այդ

են 20--25 տոկոսի չափով, անչրաժեշտ է դրանք րածությունը մակերեսորեն բարելավել, իսկ 25 տոկոսից ավելի լինեարմատապեսբարելավել: լու դեպքում՝ ԹփուտներըճՀնռացնում են ձեռքով կամ ԿԲ-4Ա թփուտակտրիչ ն (նկ. 65) մեքենաներով (նկ. 64), ԴՊ-ՏԱ արմատաճան-ճավաքող

Կ-1

եզ.

64.

փոցխով(նկ. 66):

եկ.

ԿԲ-ՎԱ Թփուտակտրիչ ՛

68.

66.

Արմատաճանկախովի

Կ-1

փոջխ :

Թփուտներըպետք է կտրել արմատավղզիկից,այլ կերպ դրանք

նո-

րից կվերաճեն։ Ծլարմատավորթփուտների ոչնչացումը պետք է կրկնել անդամ, քանի որ դրանց մնացած կոճղարմասոներից նորից բեեն առաջանում: ձՃյուղներ Թիուտները պետք է կտրել ամառվա Այսպիսի, կեսերին, որովճետն ալդ ժամանակ նրանք իրենց արմատավզիկներում բավարա քանակով սննդանյութեր կուտակածչեն լինում կ դժվարությամբ են վերաճում: Ձառիթափերումթփուտները պետք է Ճեռացնել զգուշությամբ, Հո2-38

Հ վնրացնել դարնան վերջերին, աստիճանաբար ն տեղերը ճարթել

ու

ցանել բազմամյա խառնուրդ,որեէ զգարանմիչապես խոտաբույսերի Ֆանացան Ճացզաբույսիծածկոցուր ձավ արդյունք է ստացվում, ձհրբ է որպեսդաշտապաշտպան մի մասը թողնվում շերտ մարՔփուտների դագետինները Ճիմնական ուզղությամբ փլող քամիներից պաշտպանելու

տա-

կախովի

արմատաշան

Նկ. '

դրանք չպետք է ճեռացնել, քանի որ արոտավայրերի օգտագործմանը չեն խանգարում, ընդճակառակը օգտակար են՝ շոգ ժամերին անասունները արնից պաշտպանվում են դրանց սաղարթի Հովանու ներքո

Առանձինթփուտներկարելիէ ոչնչացնելնակ

ԴՊ-8Ա Արմատաճան-Ճավաքող

Ճերբիցիդներով,

եղանակն այնքան էլ գոճացուցիչ չէ, Ճատկապեսծլարմատավորների ճամար: Գուղձեբի ոչնչացումը. Որոշ տիպի մարգագետիններՀարոնի են իրենց գուղձավորությամբ: Գուղձերն ըստ իրենց ծագման լինում են ուրնաճարային, խուտաբույսային, կոճղային, քարային, մրջնային, խլուրդային ն այլն, դուղձերն առաջանում են թեքությունների ՈտնաչՀարային վրա անապուններին չափից ավելի տնական, ճատկապես գարնանը հե աշնանը Հողի խոնավ ժամանակ անսիստեմ, անժամկետ արածեցումից: Այս լինում են երկարավուն, տափակ գագաթով: բայց

այս

փգուղձերը '

Լեռնալանջերում, ճողի էրողիայի չառաջացման ճամար գուղձերը սովորականձնով չի կարելի ոչնչացնել: Այսպիսիթեջություններում անՀրաժեշտ է ագրոտեխնիկական(պարարտացում,ենթացանք, արածեցման ժամկետների կարգավորում, ճերքական արածեցում ե այլն) միջոցառումներկիրառելովպայքարել դրանց դեմ,

Բուսական ծաղում ունեցող զուղձեր առաջացնում են խտաթուփ բույսերը, բոշխերը ն կնյունները: դաշտավլուկազգի ենթալպյան գոտում գուղձ առաջացնողտնսակներն են խայտաբղետ բարձր լեռնային աղվեսագին, նարդոսը: Խոնավ ն ճա2շլուղախոտը, ճաճճային բոշխերը, ճաճճախոտը, կնյուճային մարգագետիններում՝ տափաստաններումՕփետրախոտեր ն չոր նային բուլսերը, իսկ

ն կոճղային գուղձերը Ճանելուց Ճետո պետք է լցնել մարՔարային զագետիններում Հարթեցվող ցածրադիր տեղերի ն ձորակների Հատաիսկ բուսական ծագում ունեցող գուղձերը կտրելուց ճետո փռել արթեցվողտեղերի վրա կամ օգտագործել կոմպոստներում: Փուղձերն ոչնչացնելուց ն մարգագետնի մակերեսը Հարթեցնելուց ճետո անճրաժեշտ է բուսազրկված տեղերում կատարել բազմամյա խոտաբույսերի ցանք, պարարտացնել ճանքային պարարտանյութերով

տիպչակը:

մը,

մամԳուղձեր առաջացնում հն խոնավ պայմաններում ոչ բարձր նան մրջյունները, ռապատված քարերը ն ծառերի կոճղերը, ինչպես

Խլուրդները ն այլ կենդանիներ, որոնք իրենց բները կառուցելու մանակ մարգագետնիմակերեսում առաջացնում են տարբեր մեծության գուղձերը լինում նեն անկյունավոր» Քարայինն կոճղային ճողակուրտեր: ժա-

իսկ 30--35

զնդաձն, մրջնայինը խլուրդայինը՝ ն

սմ

կասեցնում

թյունը:

տարբեր

տրամագծով):Գուղձերը բոնում

են

են

հրոշ

մեծության (10-մակերես ն պա-

օգտագործման օգտակարտարածուչմարգագետինների

Գուղձերի խանգարում են մարգագետնի մակերեսում կատարվող Բերքաճավաքիժամանակ մեծանում մեքենայացված աշխատանքներին, հե բերքի մեխանիկականկորուստները՝ստիպողաբար բարձր 4նձելու կ

կորուստներովՀավաքելու պատճառով:Խոնավգուղձավորվածմար-

նպաստավոր անասուններիոտնաճարման զագնետիններում , դեպքում

պայմաններ են ատեղծվում մարգագետիններիճաճճացման ճամար: առաԱյստեղից Ճետնում է, որ, նախ պետք է կանխել գուղձերի ոչնչացնել: ջացումը, իսկ կհղածը՝ ,

վաղ գարնանը մեջ Նախազգուշականաշխատանքների արոտավայժամանակ թեջություններում աշնանը ճողի խոնավ ուշ մսուրաքանակով է բավարար (դրա Համար պետք բերի չարածեցնելը ն արոտավայրերից քաճ ավաքել յին կեր կուտակել), խոտճարջներից ն րերը, ոչնչացնել մրչյուննհրի ն խլուրդների բները միշտ ճարթ պաճել են

մտնում

ն

ն մակերհար։Սիստեմատիկաբարպարարտացման փոցխմարգագետնի

դեմ կ երկամարգագետինների ծերացման միջոցով պայքարել ու փուլերի րացնել նրանց կոճղարմատային ցանցառաթփային տնողուման

թյունը:

մինչե 15--20 տոկուի չափովդուղձավորմակերեսը Մարգագետնի է գուղձակտրիչներով, փոցխերով ված լինելու դեպքուման4ճրաժեշտ

ոչնչացնել նրանց, Ավելի մեծ չափով տարածվածլինելու դեպքում պետք ֆրեզների կամ է կատարել արմատական մարգագետնային բարելավում վարելու միջոցով:

փոջեել.

|

սրակերեսային աղբ են Հճամարվում Աղբիճեռացում: Մարգագետնի մակերեսային ջրերի Ճոսքով բերված մեռած բույսերը, ծառերի ու նան գուղձերի, կտորտանքները, թփուտների ե թփուտների ինչպես : ժառերի բների ճեռացումից Ճետո մնացաժ օրգանականնյութերը, որոնք խանգարում նեն բույսերի պակասեցնում են Է օգտակար տարածությունը: Անճրաժեչշտէ դրանք փոցխերով Ճճավաքել, դաշտից Հեռացնել ու այրել, իսկ մոխիրը օզտադործել որպես պարարտանյութ: Լեռնային մարդգագետիննեչ հարթեցում: Մաոգագետնի բում քարերի, թփերի, գուղձերի, ծառերի, կոճղերի Ճեռացնելուց Հետո դրանց մակերեսին մնում են տարբեր մեժության փոսեր, բացի այդ» մակերեսային Ճոսող չրերը ձորակներիեն առաջացնում ե անբարենպաստ պայմաններ ստեղծում բույսեռի աճման, զարգացման ճամար, ինչպես ն ժամանակ խանգարում են մեքենաների աշխատանքներին: խոտճնձի Մարգագետիններիմակերեսը պետք է ճարթեցնել բուլդոզերնելով ն գրեյդերներով: Քարերի, թփուտների, գուղձերի ոչնչացումից ե ճարթեցումից Ճե: տո մարգագետնի մակերեսի զգալի մասը բուսակացքից զրկվում է, ւուստի անճրաժեշտ է պարարտացնել ն բազմամյա խոտաբույսերիխոկատարելենթացանքու փոցխել: տախառնուրդներով :

.

մարգագետն

ամանը,

մակերեսի

:

Հադեմ: (նռնային մարգագնտիններում Պայքար լեոբկացումնեբի

են բուսական զրկված, լերկացած տեղեր, Քախ պատաճում ծածկույթից կեն անասունների մակատեղերում, որոնք առաջանում արոտավայրերի բնակատեղերի ն ջրելատեղերի չշրջակայքերում, մրջչնանոցներում:Այսպիսի տարածությունները տնտեսություններումերբեմն զզալի մեծոււ,

:

թյան

են

Հասնում:

`

Արոտավայրերըանսիստեմ օգտագործելու ժամանակ (իսկ դա դեռնս ՀՍՍՀ-ում շատ պետական ն կոլեկտիվ տնտեսություններում գոյությունունի) դիշերային մակատեղերից անասունները ամեն օր արոտավայր նն քշում ազատ կերպով շառավղաձն բոլոր ուղղություններով է բնակավայրի շրջակայքի արոտավայրերումբավականին մեժ շառավղով ճողը պնդանում, լավագույն բույսերը տրորվում բոլորովին ոչնչանում են ն տեղանքը լերկանում է, կամ այսպիսի տարածքներում են միայն կոշտացողուն, կերի Համար ոչ պիտանի բույսեր: մնում են, որտեղ ւսնասունները ճանդատանում մակատեղերը, ծերեկային երկար ժամանակ օգտադգոիժելիսայդ տարածքները նույն վիճակին են

արժանանում: կինում

են

մարգագետնում

նան

ն ուշ

դեպքեր,,երբ «նձելուց Ճետո խոտը դիզվում է է տեղափոխվում:Դեզի տակ բույսերը շատ շուտ

ովնչանում են: Արոտավայրերում,Հատկապես չոր տափաստանայինն կիսատնապատայինգոտիներում, որտեղ բուսակացքը «իմնականում կազմված է օշինդբներից, մրջյունները ոչնչացնում ն լերկացնում են տարածու-

թյունը:

կերաչանդակներումլերկացումների դեմ պայքարի լավագույն միեն գործիքներովՃողիմշակումը, բազմամյա Համապատասխան դաշտավլուկազգի ն բակլազգի խոտաբույսերի խառնուրդ ցանքերի կուտակումը ն անասունների ցեռճեկայինմակատեղերի Հաճախակի (3--5 օրը մեկ) փոփոխումը: Բնակավայրերիցանասուններին դեպի արոտավայրեր պետք է տանել միայն նախատեսված ճանապարճներով:

չոցներ

ՄԱՐԳԱԳԵՏԻՆՆԵՐԻ

ՋՐԱՑԻՆ ՌԵԺԻՄԻ

ԼԱՎԱՑՈՒՄԸ

Մարգագետնային մեզոֆիտ բույսերն ըստ խոնավության պաճանջի բաժանվում են երեք խմբի՝ երաշտադիմացկուն, կիսահրաշտադիմացկուն ն խոնավասեր: Առաջինխումբը կարողանում է աճել ն բերք կաղմակերպել ճողի դաշտային խոնավության 40--50, 50--60, երկրորդը` երրորդը՝ 70--80 տոկոսի պայմաններում: Վեգետացիայի ընթացքում մարգագետնայինխոտաբույսերը 1 հա-ից դոլորշիացնում են մինչն 50 Հազար ց ջուր: Հողում կուտակվող չրի աղբյուրները, դրանք՝մթնոլորտային ւտեղումները ն ստորերկրյաջրերն են։ Մարգագետիններում բարձր բերքի ձնավոիման ճամարանճրաժեշտ է, որ ստորերկրյաչրերի մակարդակըարոտասմ խորության վրա, իսկ 80--90 լինի խոտճարքներում՝ 60-վայրերում

Սակայն Հայկական ՍՍՀ լեռնային ոելիեֆի պալմաններում այն խիստ փոփոխական է, գոզավորություններում կարող է բարձր լիՀատկապեսջրաբաժաններում խիստ ցածր: նել, իսկ լեռնալանչերում, սաճմաններում գոյություն գոտու բուսական էլ Այս պատճառովնույն ունեն չորային, խոնավության բավարար ապաճովված ն խոնավ մարդագետիններ, իրենց Համապատասխան բուսական խմբակցություն70

սմ:

ներով:

Հողում հղած խոնավությանպաշարը պայմանավորումէ կերաճանն ատացվողկերի որակը: դակիբերքատվության չասիը

Հայկական ՍՍՀ չոր տափաստանային գոտում, որտեղ տարեկան տեղումներըչեն գերազանցում 300 մմ-ից, կերաճանդակներիչոր զանգվաժի բերքատվությունը լինում է 2--Ց գնա սաճմաններում: Մարդա-

մմ են բերգոտում, որտեղ տեղումները 500--800 տափաստանային Քատվությունը տատանվում է 25--30 (40) գ/նա սաճմաններում:

Չպետք է ենթարկվել բնության ջմաճաճույքներին: Անչճրաժեշտէ տարիներին կարգավորել մարգագետնի ջրային ոեժիմը, նրանում բոլոր բարձր բերք ապաճովելու Համար: Պետք է չորային կերաճանդակների ճողում ավելացնել չրի պաշարը, իսկ գերխոնավ ն ճաշճային մարդապետիններումայն պակասեցնել մինչն տվյալ բուսական խմբակցության պաճանջի սաճմանները: ՀՍՍՀ խոտճարքների ն արուռավայոռոգումը: Մարգագետինների են րերի մեծագույն մասը գտնվում տարբեր աստիճանիթեքությունների վրա, ճետնաբար պետք է օգտագործել ոռոգման տարբեր ձներ։ րային աղբյուրների (գետեր, գնտակներ, աղբյուրներ, լճակներ, արտաճուչրեր) մեժ մասն իրենց դիրքով կերաճանդակների Համեմատությամբ գտնվում են ցածր մակարդակի վրա: Սրա Համար անճրաե ապա ժեշտ է տեխնիկական միջոցներով ջուրը բարձրացնել օգտաոռողման պորժծել

ճամար:

Մարգագետինների մակերեսային ոռոգման ժամանակ չուրը

վող տարածություն է տրվում

ներու: ձնճալի Գարնանը

ն

բաց

ոռոգ-

առուննրով կամ ճկուն խողովակ-

ուժեղ անձրեների ժամանակ բազմաթիվ

ձո-

բերից ն ձորակներից գաճավիժում են Հսկայականքանակությամբ ջրեր, են Հողի մանի մասնիկները, դլուրալույծ րոնք իրենց ճետ տանում աղերը (բույսերի «ամար մատչելի սննդանյութեր): միջոցներով կառուցված են շատ ջրամբարներ,որտեղ Պետական են աղբյուրների, գետակների ն տեղումների ջրերը, որոնք կուտակվում էին գալիս Հանրապետությանսաճմաններից: այդ դուրս մինչն Սակայն դրանքդեռես Քիչեն: Յուրաքանլյուր պետական կոլեկտիվ տնտեու

ունի իր տարածքներումավելի փոքր մասչՀնարավորություն տաբներով կառուցել արճեստականյրաճավաքներ ն այն օգտագործել

ռու յուն

կ ցանքերի ոռոգման ճամար: Այսպիսիբնականչրովի կերաձչանդակների 20--30 ցիա բարձր կերարժեքով կերաչանդակներր տալիս են

խոտի բերք, ջանի որ այսպիսի պայմաններում դաշտավլուկազգին բակլազգի խոտաբույսերն ավելի լավ են աճում ն բուսակացքում գերիշխող են. Ռռոգմանայսպիսի մեթող օգտագործելու ժամանակ ջրովի տարածություններում ստեղծված ցանովի մարգագետինները տալիս են մեկից ավելի Ճար ն բարձր ու որակով բերք: Մարգագետինըորպես խոտճարք կամ արոտավայր օգտագործելու ճամար առաջինՀերթին պետք է Ճաշվի առնել նրա խոնավացմանպայմանները ն ոռոգման կամ չորացման անճրաժեշտությունը:

Մարգագետինըոռոզելիս պետք է նկատի ունենալ բուսակացքում խոտաբույսերի տեսակների կենսաբանականառանձնաճատկությունննրը, Հողային եղանակայինպայմանները,տնտեսականպաճանջները: Բացի ւռյդ», պետք է իմանալՃարերի Թեվըհ դրանց կատարման մոտավոր ժամկետները: ցրման թիվը որոշելու Համար ոչ միայն նկատիէն ունենում այլ՝ նան ստորերկրյա չրերի խոեղանակային պայմաններն, ն բությունը գարնանայինչրերի կուտակումը: ԽոտճարքներումՀողի խոնավությունը պետք է պաճել նրա ղաշտային խոնավունակության 70 ը-ի չափով ու

,

վեթաճը ճնձից ճետո արագացնելու ճամար անճրաԽուտաբույսերի է ժեշտ մարգագետինըջրել Հնձի ժամկետից 5--2 օր առաջ, կամ 4նձից 2--4

օր

ճետու

ջրում Մարգագետինները

մի քանի ձներով: Այդ ձեերից մեկը ողողումն է. Ֆարնանը պետք է մարգագետնի ժամանակավորապես ստեղծել պայմաններՀարթավայրերում,դոգավորություններում,ձնչալի ն առատ անձրնների ճոսող ջրերի կուտակման, ինչպես նան գետաճովիտներում ողողատները գետի վարարաջրերով լցնելու ճամար: Այսպիսի չրերն իրենց Ճետ բերում են Ճողի նուրբ մասնիկներ, դյուրալույծ նան կուաղեր ն ոչ միայն Ճողը ճագեցնում են խոնավությամբ, այլ տակվում են բույսի ճամար շատ կարնոր սննդանյութեր: Այսպիսիողողէ մինչն վող մարգազետինների խոտի բերքատվություն, Ճասնում են

ց/ճա, ն կիսաանապատային գոտիներում մեժ նշանակուՏափաստանային թյուն ունի լիմանային ոռոգումը. Թույլ թեցջություններումՀորիզոնա50

կան ուղղությամբ

է 60--70 կառուցվում

սմ

բարձրությամբՀողապատ-

"նեշ: Հոսող ջրերը

վում:

կանգ (4նճալի,անձրկային)

են

առնում

ե

ննրժըժ-

:

կիմանները լինում

միաճարկ, երբ թեքության ամենաստորին ն ավելի սմ բարձրության կառուցում Ճողապատնեշ, հ. բազմաճարիկ,երբ թեքության վրա Ճորիզոնական ուղղությամբ կա50--60 սմ բարձրությամբ:Միջչռուցվում են մի քանի Հողապատնեշներ մասում

են

են

60--70

պատնեշայինճեռավորությունը կախված է թեքության աստիճանից՝որէ, այնքան միջպատնեշային տարածությունը մեծ է ն ընդչակառակը: կիմաններըփնում նն բնական (այդպիսիները 2ՍՍՀ շատ կան՝ ն արչեստական: քիջչնակներ) կիմանային ոռոգումը բերթատվությունըգրեթն կրկնապատկում է, նպաստում է երկրորդ ճարի ն բարձր կերարժենքով կերի ստացմանը: 40-50 սմ ն ջրի խորությունը (իմաններում կարելի է ճասցնել պաճել 20--25 օր: Այս դեպջում պետք է նկատի ունենալ լիմանի բուսական լմբակցությունում հղած զլխավոր ճ 7 չ րի լճացբուսատեսակների քան թեքությունը թույլ

մանը դիմանալու Ճճատկությունը: Ըստ ն.

Անդրենի(1981) լիմանային ոռոգման ժամանակ ցորն դաշտավլուկազգի նուկադաշտավլուկազգի տարախոտայինմարդագետիններիբերքատվությունն ավելանում է 2--8, իսկ սեզային մարդգագնտնինը՝6--2 անգամ: ման

Գ.

ոռոգվում են սովորականկորիներով ե Մարզագետինները եղանակով, Հատուկ սարքերի միջոցով:

անձրնաց-

'

Մարգագետիններում ընդունված է նան ստորգետնյաոռոգման ձեր: բույսի Ճմաշերտում,արմատային Համակարգիտարածման գոտում կառուցվում է ստոոդետնյա ոռոգման

ցանց պոլիէթիլային կամ կավե Խոզովակներու: կառուցված չրարգելացման (21լոային,սիստեմի միջոցով խողովակներըլցնում են ջոով։ Վերջինսխողովակներիվրա էղած անցքերի միչով շախմատաձնե դասավորված

ներժժվում է Հողի մեջ,

Այդպիսիոռոգման ժամանակ, անձրնացման հղանակի տությամբ,մարգագետնի բերքատվությունըբարձրանում է անզգամ: `

ճամեմա.

1,5--2,5

Մա դարձյալ լավ Ձյան կուտակումը: միջոցառում է Հողում խոնավություն կուտակելու Համար: Ձյան կուտակմանչնորձիվ բույանրը լավ ճն ձմնռում, չեն ցրտաճարվում, գարնանը երկարաձգվում է ձյանՀան ձնչալի չրերի մակերեսային Հոսք չեն տաոցի ժամանակամիջոցը դանդաղ,Ճալչելու շնորճիվ լավ են ներժծվում ճողի մեջ ն մարգայունը չորային շրջաններում բարձրանում է 50--

միս

Աո րրաովոժ

Ձոարբիացում:Բնական արոտավայրերի բերքն արդյունավետ օդգն անասունների մթերատվությունը բարձրացնելու ճամար

Զյունը տեղում պաճելու նպատակով քամու դիմաց շարժական վաՃաններով ցանկապատէ կառուցվում: Վաճաններըպատրաստվում են Կուախտակներից, Րից

եղեգի, է օգտագործել Րռլ ր Լե բարձրացող զո արնաժաղկի պատրաստված ճացաբույսերի, ցողուններից խրձիկներ: Զյան կուտակմանը նպաստելու կ քամիներիցայլնպաշտպանելուճամար մարգագետիններում կատարում են նան կուլիսային ցանքեր: Դրա ճասմ լայնումար գարնանը:կտրում Հեռացնում են ճմաշերտը 10--15 Ճաւսունացած թյամբկ ցանում եգիպտացորենկամ արնածաղիկ: Դրանց նան

կարե

ն զամբյուղները Հավաքում վկողիերը

տագործելու

ձեռքով, մնացած ցողունները ցանկապատի դեր են կատարում ն նպաստում են ձյան կուտակմանը: կուլիսների լայնությունը կախված է մշակվող բույսի ցողունների բարձեն

րությունից,

նշանակություն / շ

մեծ

բարձրացողուն

:

ունի

արոտալին ր մ

խմելու լ

շրջ անում

չը

ով

նրան րաց

ապաճովելը: ինչլնս Սովետական Միության շատ Ճճանրապետություններում, այնպես էլ ՀայկականՍՍՀ կերաճանդակներումկան մեծ տարածքներ, են։ Այսպիսի կերաճանդակներըորպես : որոնք ջրազուրկ կամ ջրասակավ արոտավայր օգտագործելիս անասունները չրելու ճամար ստիպված Քշում են Հեռու տարածություններ,բայց այնուամենայնիվկենդանիները օրվա ընթացքում ըստ պաճանջի չջրով չեն ապաճովվում:։ Աճայ այսպիսի են անդրադառնում անասունների պայմանները խիստ բացասաբար մթերատվության բարձրացման վրա: Այս բոլորը վերացնելու Համար Բ

Ն

`

է ֆրաղուրկ անչտրաժեշտ կերաճանդակները ջրարբիացներ:

հղած ավելորդ,կամ մարՀողում Մաոգագետինների չորացումը: գագետնի մակերեսին երկար ժամանակ լճացած ջրերը, նպաստում են բուսակացքումլավազույն խոտաբույսերի ոչնչացմանը, մարգաղետնի բերքատվության իչեցմանը ն բերքի որակի վատացմանը: Արոտավայէ ժամանակին նրա արածեցմանը, բերում ավելորդ լջուռը խոչընդոտում ն պայմաններ են ստեղծվում անասունները ճիճվային Հիվանդություններով վարակվելու Համար:

Ֆրարբիացումը տեխնիկական կոմպլեքս միջոցառումների սիսսակավաջուր ն ջրազուրկ տարածություններում անասուններին ջրով մատակարարելըն սպառողներինջրով ապաճովելը: Բնական կերաճանդակիարդյունավետ օգտագործման, անասնա-չ տեմ

ոռոգելի

.

,

են ճարնհանճողատարածքներից, Այսպիսի Համաքմանը, որոնք Ճոսում ջրերլ- կուտակվում են տեղանքի փակ գոդավորություններում, դետաճովիտների ցածրադիր մասերում:

ճամար անճրաժեշտ է լճարերի երկարատնլճացումըկանխելու

սմ խորության առուներ, որոնք պետք տեղերում ունենալ 20--25 են առուները ղուրս է կառուցվեն դեռես աշնանը: Աշնանը կառուցված տանում աշնանային անձոններից կուտակված չրերը, ն մարգագետնի մակերեսին սառցակեղն չի գոյանում:

ցող

Բնական ճաճճացած ն գերխոնավ մարգագետնի չրային ռեժիմը կարգավորվում է բաց ն փակ դրենաժային սիստեմների կառուցմամբ:

Մարգագետնիբուսական խմբակցություններում արժեքավոր բույահրը պաճպանելու, մարգագետիններիցբարձր բերք ստանալու ճամար

մակերեսային ջրերի Հեռացման Ճետ միասին պետք է իջեցնել ստորեր60-տարաձություններում կբրյա չրերի մակարդակը(խԽոտճարքային սմ 25--85 70 սմ, արոտավայրերում՝ խորության վրա), այն ճաշվով, որ ամբողջ վեգետացիայիընթացքում պաճպանվի ճողի լրիվ խոնավու-

լիարժեք կատարման ծրագրի է մինչն 1990 թվականը ճանրապետությունախատեսվում նպատակով ում նում նել 1 120 ճազար հա ն ջրարբիացնել դարձնել 60 ճազար հա կերաճանդակներ: ՀայկականՍՍՀ արուռավալրերը գտնվում են տարբեր աստիճանի թեքությունների վրա, դրանց մեծ մասը ջրասակավկամ ջրազուրկ են, ջրային աղբյուրները գտնվում են մեժ Հեռավորությունների վրա, որի պատճառով արոտավայրերի կերային ոռնսուրսներըլիարժեք չեն օդգտագործվում, Անասուններըջրելու Համար քշում են Հեռու տարածուէ ազդում մսատու թյուններ, որը բացասաբար անասունների ու մատղաչների թաշաճի, իսկ կովերի՝ կաթնատվությանվրաւ Արոտային կերն արդյունավետ օգտագործելու, անասուններինրին չրով ապաճովելու, բնակատեղերը ջրով մատակարարելու ն ճնարավորության փափովկերաճանդակներնոռոգելու Համար անճրաժեշտ է ստորերկրյա ջրերը, աղբյուրների ն գետերի ջրերը նպատակաճարմարձնով տեղաբաշխել բոլոր կերաճանդակներում, Լեռնայինշրջաններիարոտավայրերիջրարբիացման ճամար, որպես ջրի աղբյուրներ օգտագործվում են մակերեսային ն ստորերկրյա ջրերը: բուծության ֆրոնտում երկրի պարենային

Մարդգագետնի մակերեսային ջրերի լճացումը ժամանակավորբնույթ ն նձրնաջըն նան մ, ն արդյունք ն է ժե ձնճ ալի, գարնանը է կրում, անձրնաջրերի տեղացող ուժեղ ն :

է,

"

ջրո

-

բ

:

ջրեր Մակերեսային,

են

լեոճամարվում դնտերը, Հեղեղատները, աղբյուրները ն ձյունագոտիների

նային զանգվածներիտարբեր դաշտերն սառցադաշտերը: ու

(նրբ,

թյան 60--8040-ը:

-

Հ82

յ

.

.

՛

9--Ջ

Եկ

00Հ--051

3 բբսդոտ

վմզցիսլդոնղղո չմրոմցիստարզգրոջ

դղզ

Աժ

տոչ

մմզցիոդոնղղո ջտի

ղ՝ դակողտեմօ եմ Մոժոժ վմ վմզդղնմսնողր վմզցրսյղ կատակ իսժղողազչ ղտրմատժիոժ իշչմախաղդոջ դաոկադմկով մորոֆ :ամզդնոմ) մոտկախ նմա յոսինտր վ. մզլիտղոանղղո մ,սչ մզղվմուտ մոկմղ նում մզչլիսլղաոնղղո ղլ բող -Փմզի նվնոչ մմզորսմ վմտտ ղզիը 1 ղոալքիսմոմտիոժղո վմզչիսքղ ղոկաողրվջ վմլյ -ոնղղո վզմտտր մորտչ վմզորսմ բյանսչ մստջտոտոխ -

'

վմզգգվտ ատակտց/ն1 9) ր Արոր խաազակոր ն ռա ն

-

Քորոգու

Բ

ո

Ա

ո

տ

Ա

։

տ

ր

Ա

|

տ

փղոմիսմը փդուժփցր Հոտ

(մմզփոտնղումն մորտջ յալզմմդվմզղղաոողո րյամզդկոջմ ղ յոսմզդմում -րոմմ ղոկոտոզչմո ղ ղոկողմ կով «մզղեսրո|տորստիտ րբոկ մզղկոտ «Հու Սողզղա յ ժտզեո րամզմլոի ղորջմվեոտեը միսմզղկուիանսո|րոկ իսմզղժեղոմ: բոսիմնտովափ ղղ նզտ 1|տ վր Տվնզտ վր մմզմճ նսոս» չմզղղացիսնդոիվչ վկտողտ ղաոհողոտնղզիջոմուտկ ձզի վմզղղդառողտողխոոմլտ «րոսկոջ չ-վի մջմոժ դաոկտմոտվղտռ ղղզիղտն) ժտզիխմմզմծ լոսմզնզտոյզմը' (Թ261՛դոյժվզր :ր 9) րկ «2 --ՔՉ0 մոսմղմիոի փոցվս -տե վղզիո կով րկ օչ--օշ'ը 1զղտրչտո նվմզմմտոիոտսմոմղալիսմ Հաիոսզջ վնզտոյզմմ րսիմտ 1 նփսչմսո| րրսմզղղորիոխհ ղտայիսժզը րկ 58 199 .բկ ք 40568 1 րոռրեոկ դտ րուժ օ91 ոգվը 46999 -խզնվ-րկ շ տխտ «զր00լ ժղզղսեղմ դղալըիսիտողքիոկղվմձվրլոսժիզն բկ լ րզ ՛ոզոռոր չմփու դոքքիսիտողքոկ վմզիսկ 1 ղոէլիսմսիոսգջ

"տահտ

ճվրեսկ վմզորսմ

'

-

վմզոհաժ,

բոաժմզմ մղամկիակաղամոհ ղվլփր ոո "0692 1 ոաջ րսժովն ղաոբնոտմոմոխ վենոկամիուտծոն րրակոմզմմուտ գօջլվ ոլրող: -ցրո րբոամուտԸ Լ 21. 1 ոոչ ղմ փ'սկտմզմմոտ դորճուտմոմուհը: Վ 3 1ցնգ մոսքցիսկողսմոխ վմզղվեհո' ոտքրբովի իսլորմսղ օիվ«րՀ -կոսմիոտծոն լոսմմզմ վկատմզմմոտ1վեոստո (գաքմումոնը "Ո 2) յում -ցջմսփ ոքրոկմզ դորճտտմոմոխ վմզմմտիոտսմո ստան ղոքիհր րեկ դոկողոմոռամ վժճոկառոամվմ 3 ժման -զդդվազետեմոր դոկողմ 1զոսփափմրայքիսննսս ոզողլտ մղաէքը ով ցմսանոտեօջ Փոիճկորոչ մմզցիսւղուտմոմոխ սս Հակողամոխ վմզդվեեովյկոմ ովղղնուտմոմոխ իսվզցիսմղոտմոմոխ դոկայոսվյոկ դ դակամափոսֆվղորնսկովի կով "մդաքիիակաղամոխ վմզդվեետկւմիոտծոն 9 ոբսղոմղիո րաժնուկոոյամ ովզդճուտմոմախ իխամզչիմդատմոմոխ դակատսեռ մղվտզետեմուր վղոբնսկովբ

մորոչ «ամզմճղվմզղդսոտղո 1) ղսսամ ղ իսսզմմ վասալմնտբտկ վու -դմթ դզ լոսիղո մազղմումրումմմամսմ վմզղիոնդոջամզկ վմզղղոճմն դվ «աղազմշրը դոկահլուշ սեր 0ց6լ ատզջ Քայզմճ Ֆր ցշչ մ/մ դողվր ոգ յցնզ մմզքիսղ ջոտխովոկէր վմ4-1 լ նսիղտե լրամզմլտիոտամու վղոձմճ լյրստատնզկ տովո| դ ծզր վմք ղզ բոաղ ՄԱԴՐ Հոմր մմզղվղոնղզկ լոսժիոզն «ազղվն տաոխտկղտջ վզտստեզկ "ա 1զղտր ձզր նղոմղ ղաողոնսմոկք նլոմ Դղզրո|մտսճ ղողտնսմտկ մմզդղսոտղո մս տտոտկղոն ջտինցզմորվմոչ ղամզմճ 1զղն ղ կլտտխոտվոի «ոզղողլո բրոկ 1զտտխոտղգրզգնղղզրո| մփսծ) ժտզո մմզղղսոտղո նվնզտմս

«007 78--6:9 մոսկոմզմմոտ ամի վղոֆ դիսդ զ02՛62 ջոիմտ /օ/ջք--8'9 ալ ։ոսկամցմմոտ լ զեց յոսժմզմ մղաքցիսկողամոխ վմզղվենոյկոմ (եկ 09--«««Ա) --Հ4Հ տմի վղսգ վմսֆփոսգ ոսկոմզմմոտ ազ 2'0»--5'2Է :գ0յ 8-21 տմի վղսֆ դիսդ տոսկամցմմոտլ մոսկոմզմմոտ ազ ՛0եջ՛ջ8-)՛9 գգ 1զրեոկ յոսջոխեդան մաՀ ,ոմի վղսգ գլ Կեշ9--6/Ֆ Գել վժմցմ մմզորաժ վենովկոմ (դորնոտմոմոխ նղտսո) րրավեատո վմզջ «փոփտիմուտ օ ջոինտտմտմոխ իսրսվյոկ լոսղտցետեվոր ջՔուիկումուխ վղոլմոմոնը ր Չ 'Փոմխոտոց իսկջոջորնսչ 'ատսե ղոքխհմոցվղզ չմղորնոիո| վժզքմո մոմոն -ղմղո վժմզմ նսիճուո մղորնոյզիտ ղոքիսկողամոխ վմզորսմ վենո| յոսժմզվ «մղորկոսոսկ Ժզբթմով)վմղզչիսղոն -կոմ ղդ վենհոկոամիտամոն -ղմղո ղվլոտոզջտխ վորսմ ղզ լրստոռխող մմզցիսմղոտմոմտվ,:մղոմք լոսդոհաքը մրոանաեմոհ Հաճցեետ ղդակառունոմվոզնսմո դորոկոխջ «մրվբզս ղվլոնօ ղդ փոմայգամկվրմսիոժզթմո ղվլոնսչ ղզ լոսղնտնցքոա ղվլոմճ վնս։ ղզ լոսիմսիտղսղտկ դմո (տց/8 001--09) մոսքքիսիտոժ -մղզմվղտզետեմոր ղզ լոսղճոմջմոմ ղլոտվրՎա մմզջիսմղոտմոմոլ, ղմզղնոտմումոխնղոմն մկզր նվմ

-զդրոսստնսձվրեմտկողձոստ դորճձովջմոմ ղաքի սիտոժմզմ վմզղկոն 7 րյովյոկ Եկ 002 -ղոջոմզկ ղոկողմ (մոմողտզշ :։մսգոսփ Եկ 09--0 ճվնսչ մժմզմ վտսո| ղվլողտզե --ըջլ

Բ: ղոկոտսեոտգջոտվե իսմզդյոքիտ Հոհմոր ց (Վչո) վտոստվտողվ վմզմզկ ղոտիղտվորոմյվի -Վյ 'ի) ոսկվրզնոկը ղոկողզլիսվրորոծ

Փոմվնմզինվնսչ

յոսմաիողուրմոր ճվմզմյոիտտամտ մղոաքքիսմսիոսզչ վմզնզտուզմը՝ վմզղվղ «մղոալցիսիտոմզքր -ոնղզի բրյառտկոհ վ րոաժիոզնվմս (1 ղղաէքիսմսիոտսզ:ղվլրտղդորչոո ղորձժ :դաքիսմսիոսց: ղո նվնզտոակմճ«մղաքքիսմսիոսզչ դարձ 7 րոսիմակՄնզտովզմճ ղՀղվր Փվնցտ ղորնցջոմո վմզղղաոոդը 3 ժտղո յորստղզկրոքջոիղուրչտո ղվմզղղառողո չկզտտյղմնվոզն զ Հժ դ իսմղղնիսստկ ղողվոտտոխորտչ մցնցտոյզմծ կյատոչ Փոխիմսիոչ -ոկ իտլ Սողցղս | ժտղզիոտմի վմզղդաքիսմսիտսզչ վկտճամսմորոչ դմզմճջոնզ վմզդղաոողտ իսկոտոխղ մալզջմսետտեօտզիտղանկնմտ '

տարբերակում՝ 46,4,

Ինա

է, որ ալպյան գոտում տարբեր գոտիներում տարբեր է եղել:"Պարզվել տ/ճա գոմաղբը պետք է մտցնել 6, իսկ ենթալպյան, մարդագետնատափաստանայինե չոո-տափաստանային գոտիներում՝ 4 տարին մեկ անդամ: Այս կարգով մտցնելիս 1 տ գոմաղբի դիմաց չոր զանգվածի բերքի ճավելումը կազմել է ալպյան գոտում 151 կգ, իսկ մյուս գոտի-

տարբերակում 56,140, ենթալպյան գոտում

12,5, 21,8, 45,3, 74,0 86,540» Տամապատասխանաբաիր՝ Պրոֆ. Շ. Մ. Աղաբաբյանը(1959) ՀայկականՍՍՀ մարգագետնատափաստանային գոտում կատարածբազմամյա փորձերի արդյունքնեբից ելնելով տվել է լեռնային մարգագետիններիպարարտացմանՀե-

սոնյալ սխեման.

Պարարտանյութերի ներմուծումն

20000 Գոմազբ

պ

60`

ՔչՕչ

-

բստ

տարիների (Կգ|ն)

տարի "

Ն

ազդում են արմատային Համակարգի աճման Պարարտանյութերն վրա Դաշտավլուկազգի բույսերի արմատների աճբ վեգետացիայի ակզբում ավելի բարձր է, քան բակլազգիներինը,այս վաղ գարնանը Հող մտցրած պարարտանյութերըդաշտավլուկազգիներն ավելի լավ են օգտագործում:

պատքառով

Տեղական պաբաբտանյութեր Գոմաղբ: Գոմաղբը մարգագետիններում ավելացնում

աճման

բույսի

է

ն

զարգացման Համար պաճանջվող առաջնակարգսննդանլութերը, պաշտպանում է Հողում գտնվող բույահրի մարգագետնային բող-

ձմյանըցրտաճարվելուց: Բացի այդ, բոջները օդային մարգագետնի

ն

գոմաղբը նպաստում է չրային ռեժիմի լավացմանը, անձրնեորդերի

պրոցեսների

բազմացմանը, Հողում ընթացողմիկրոկենսաբանական ուժեղացմանըն ճմակալման պրոցեսի շնորՀիվ Հողում կուտակվող օրդանականնյութերի քայքայմանը, րում

Գոմաղբի լավագույննորման (20 տ/ճա ): լեռնայինխոտճարքնե| արոտավայրերում բերքատվությունը բարձրացնում

ց/ճա,ընդ

է

30--

որում ամենաբարձրը ն ամենաչոր տափաստաններում Ջածրը՝ ալպյան գոտում (6. Մ.

Աղաբաբյան, 1959),

Ճողում պատիճանաբար Գոմաղբը է քայքայվում

քոազդե-

ե նրա ցությունը տնում է մի քանի տարի, ՀայկականՍՍՀ նախկին անասնաբուծական Գչի-ի (այժմ ան

ննրուվ՝ 170--203 կգ մեծ ազդեցություն է թողնում նան բնական կերաճանդակԳոմաղիբը ների բուսակացքի բուսաբանական կազմի վրա. Գոմաղբով պարարտացվան դեպքում, չպարարտացրած տարբերակի «ամեմատությամբ, անտառատափաստանայինն չոր-տափաստանային գոտիներում ստացված բերքի մնջ դաշտավլուկազգիները պնկասում են ճամապատասՀիսկ մարդադետնատավաստանային,ենթալպվանաբար 18 ն 20, յան ն ալպյան գոտիներում ավելանում են 13--6200: Բակլազգիբազմամյա խոտաբույսերի պարունակությունը բերքի մեջ ավելանում է չոր-տավաստանային գոտում 7 անդամ, իսկ մյուս դոտիննրում՝ 2--8 անգամ: չակառակդրանց, տարախոտերը պակասում են 7--42740, բացառությամբ չոր տափաստանների,որտեղ դրանք ավելանում են չորս անդամ: Բոշխերիպարունակությունըբերքի մեջ պակասում է 14--6340, են իսկ ալպյան գոտում դրանք ավելանում 1940 (ալպյան գոտու բուսակացքում բոշխերը Ճաճախգերակշոումեն): Մա Գոմաղբաճեղուկ: անասունների մեղն է, որին խառնվում է նան գոմում դոմաղբից դուրս Հոսող Հեղուկը, կովերի կուրծը հ գոմի Ճատակը լվանալու ճամար օգտագործված չուրը: Գոմաղբաճեղուկըձմեռը Հավաքում են անասունների դգոմերինկից կառուցված Հատուկ ցեմենտապատ ճՀորերում:1 տ դոմաղբաճեղուկը ն 9Ք:Օ»--0,1, ՃչՕ--5,5, ԸՇոՕ--0,2 պարունակում է ԱՎ--2,5, այլ --3,9 է: նյութեր՝ կգ, իսկ մնացածը չուր Այսպիսովգոմաղբաճեղուկը ճամարվում է աղզոտակալիումական պարարտանյութ,որը Ճենց առաջին տարում լիարժեք չափով բարձրացնում է բերքատվությունը:20 տ/նա նորմայով պարարտացնելիսնույն տարում 0մարգատափաստանային գոտում բերքի ճավելումը կազժել է 10,6 գ/նա,իսկ ենթալպյան դոտում՝

Մեկ

0,1 ջուր

գ/Բա(Ա.Ս.

11,7

Թելումյան):

դգոմաղբաճեղուկըիր մեջ պարունակում է 2,5 ՇոՕ--0,2 կգ ֆոսֆոո (5:Օ»), 8,5 կգ կալիում (Օյ), տ

կգ այլ նյութեր: Հետաղզոտությունները ցույց

կգ ազոտ, կգ 988 լ

ն 8,7

տվել, որ դոմաղբաճեղուկ մտցնեչափով բարձրանում է բազմամյա խոտաբույսերի բերքատվուանասնաբուծական-կերարտադրութ Ըստ ն. Գ. ԳՀե) մարգագետնաբուծության դոմաղբաճեղուկը բնական խուտճարքներում թյունը: Անդրենի բաժնի Հող Հ0 տ/նա 2--3, է բարձրացնում անգամ: Քերքը իսկ արոտավայրերուվ՝5--6 գոմաղբի ետազդեցության արդյունավետության

տվյալներով

ացված

լիս

են

մեծ

տնողությունը

`

.

Հեղուկգոմաղբըստացվում է գոմաղբը ջրի

խառնելով: Անաէ գալիս արտաթորանքի տեսական ակադեմիայի մարգագյուղ Աո ր գ բուծության ամբիոնի տվյալներով 60 տ եղուկ գոմաղբը Հող մտցնելիս Համապատասխանումէ պարարտացմանԻխօքօջց նորմային: ձայաստանում Հեղուկ գոմաղբով պարարտացնելը Հայտնի է շատ աաա գաի կամ մարգագետինները ոռոգելիս գլխամասում առվի վրա փորվում է 80 սմ տրամագծով նե 1 մ խորությամբ փոս Այստեղ լցվում է գոմաղբ ն ոռոգող ջուրն անցնում է այդ փոսի միջով: նղանով խառնելով գոմաղբը լուծվում է ոռողզում է տարածքը: իճարկն այդ դեպջրում ն Հեղուկը տարվում քում սննդանյութերը Հավասարապես չեն բաշխվում ամբողչ տարածքում, մոտակա ավելի շատ է կուտակվում, քան 4եռավո«ետ

աաա որն

թոն Ա որ)

աաա աաա :

ու

տեղերում

վրա: րությունների

ժամանակ պետք է խոնավացնել(լավ է է ամավա ընթացքում ճասունանում որը գոմաղբաձեղուկով), ն դառնում է քայքայվում են օրգանական նյութերը) (մասնակիորնս իր արժեքով չի միատարր զանգված: կոմպոստը որսլես պարարտանյութ

կույտը ժամանակ

առ

8--12

ղիջչումգոմաղբին: է կոմպոստը գարնանը, ամպամած եղանակինցրվում մարգագետնի այն պետք է վերամակերեսին ե փոցխվում է, իսկ վարելաճողերում

ժածկել: կոմպոստը 4ող է մտցվում

նորմայով: Պարզվել է, կած ման

որ

տ/հա

տարին մեկ անգամ Հ0--30

4--Տ

տարիներիմիջն ընկոմպոստովպարարտացնելու

օգտագործպարարտանյութերի Հանքային ժամանակամիջոցում մարգաէ Այսպիսի լինում: ավելի բարձր արդյունավետությունն

գետնից ստացվում է մինչն

Թոչնաղբ:Շատ

40--50

ց/ճաչոր զանգվաժ:

սննդանյութերով Հարուստ օրգանաբարձրարժեք, ե

Թոչնաղբը պետք է ճավաքել, չորացնել չէ 4--500 ԽՆ 3պարունակում պաճել չոր տեղում: նրա չոր դպանդգվածը տեսակի բույսերի ն 440 ՔչՕ:, 2--345 Է:Օ, Օգտագործվում է բոլոր պարարտացմանճամար: Պարարտացմաննորման մարգագետինների տրվում է երկու ձնով՝ խառնել չորացած տորֆի կամ կան պարարտանյութէ:

5--7 ց/ճա,որը բուսաչողի ճետ, կամ լուծել ջրում տալ

|

Նկ.

67.

պարարտանյութեր Ճեղուկ

Օրգանական

ցրող

ՌԺՏ-8

թոչնաղբ

մաս

որպես Ճեղուկ պարարտանյութ: Թոչնաղբըճող է մտցվում գարնանը:

ու

մաճ

ն

չուր

|

կարելի է Մարգադետիններըօրգանական պարարտանյութերով Արոտավայրերում փոփոխումներով: պարարտացնելնան մակատեղերի են դրսում ն Հանգստի գիշերելու ճամար նըոոչխարները պաճվում մատեցվում բաց դաշտում:Որոշակի օրեր նույն տեղում որպես ու

Հեղուկ գոմաղբը կարելի է տալ նան անձրնացման կամ ցրող մեքենաների (նկ. 67) միջոցով, որի դեպջքումմ աշխատանքի վրա ծախսումները քչանում են, արդյունավետությունըբարձրանում նկ ստացված

նում

վիճակում օդտագործելիս աղուռի կորուստը

քչա-

է,

կոմպոստըպատրաստվում Կոմպոստ: Թերի (կ(ննցաղայինաղբ,

է ճողի

ն

օրգանականեյու-

գոմաղբ, տորֆ, մոլախուռներ,ծառի

տերններ

այլն) խառնուռդով: Այս բոլորը միմյանց խառնելով կույտ է արվում մ բարձրության, իսկ 1-15 լայնությունը ն երկարություն "ւնըց անկա-

ն

ցած

տարանն

ն

ար

ոչխարների «ոտը Հանգստի ամար ն այսպիսո' մակատեղ կարելի է ' '

նոր

պարզվել է, Ուսումնասիրություններից

ն ն նքնարժե է' բերջի ինքնարժեքըընկնում

ճեղուկ Գոմաղբը

կատեղ օգտագործելուց Հետո Հաջորդաբար տեղափոխվում է

ա

չափերի,

գլուխ ոչխար 6

ժամ

կուլին, 9. Վ. Լուգվինովա)յ: փորձերը ցույց են տվել, ն Ադրբեջանումկատարված Հայաստանում մ" վրա պատ 4 ժամ մակատեղում 2 ոյխար որ 1 միչին Հաշվով 48'թ, բարձրանում հոգու տարվա

"նակվում է աք:,»1է»ո,: (է.

Գ.

ի

հոկ

ժամ

բերջատվույունը

լովարտտավա

չավանապատճառը 30Գը. Վերջինի պակասելու ւպաճելով

Մ.՛Աղաբաբպետք է վերագրել մեզով բուլսնրի «այրմանը» (6.

յան, 1958): |

Ֆույն տեղում պաճելուց Հետո մարգագետնի հա մակերեսում կուտակվում է 2,39 տ գոմաղբ ն 3,39 տ դոմաղբաճեղուկ(մեզ), որոնը մեջ պարու-

բար

որ

:

Կ. ատ

Ր

լիս, երբ

Գ.

կուլինի մակատեզերիփոփոխումըմեծ արդյունք է

ժամում

1 մշ

վրա պաճվում է

տա-

ոչխար:

ՍՍՀ ենքալպՀայկական (1952) փորձերի արոտավայրերումոչխարների մակատեղերի փո-

Ըստ Ա. ՄՍ. Թելումյանի

գոտու չորային փոխման միջոցով արոտային կերի բերքը միավոր տարածության վրա բարձրացել է 1,5--3 անգամ: Այսպիսի փորձեր Սովետական Միության շատ շրջաններում կատարվել են ոչ թե միայն ոչխարների ճուռերի, այլ հան տավարի նաչ խիրների միջոցով: Մակատեղերիփոփոխման միչոցով արոտավայրերի կանաչ զանգ8485-1280, Այսպիսի վածի բերքատվությունը կարելի է բարձրացնել պարարտացման:միջոցով բարձրիարդյունքի Հասնելու ճամար անասուններին մակատեղերից Հճեռացնելուց անմիջապեսճետո անճրաժեշտ է մարգագետինըփոցխել:

յան

պաբաբտանյութեր Հանքային Լեռնային խոտճարբներիհ արոտավայրերիբերջատվության բարձրացման ամենաճիմնականմիջոցառումներիցմեկը Ճանքային սլարարտանյութերով պարարտացումնէ՛ կնոնային մարգագետիններիճանքային պարարտանյութերովպարարտացման ճարցերը բավականին խորն են ուսումնասիրվածընդճանրապեսԱնդրկովկասում,Ճատկապես Հայկական ՍՍՀ-ում (6. Մ. Աղաբաբյան, Մ. Կ. Պավլովիչ Ա.. Ս. Թելումյան ն ուրիշներ), ինչպես նան Վոացական ՍՍՀ-ում (Ա. Ա. Սանաձե, ն Ադրբեջանական ՍմՀ-ում Շ. կիպիանի) (Վ. Մ. Հաջին,Գ. Ա. ԲալԳ. կ. յան, կուլին):Այս ուսումնասիրություններիճիման վրա տրված է լեռնային խոտճարքների արոտավայրերիպարարտացման նորմաները ն նրանց օգտագործման օրինաչավփությունները: Ազոտականպաճբաբտանյութեր: Բոլոր տիպի մարգագետիններում օգտաղործվում: են ազոտական բոլոր պարարտանյութերըամլակալին սելիտրա (ՊԷԿԱՎՕ),որի մեջ ազոտը 3400 է, ամոնիումի սուլֆատ կամ ազոտը՝ 20,800, նատրիումաժծմբաթթվային ամոնիում |(ԻՌԿՆ:թՏՕ"). կան սելիտրա (ԻՏԻՎՕ:). ազոտը 1500, կալցիումական սելիտրա որի ԼԸ2(ՎՕ4):).աղուտը՝ 1300, 4ելուկ ազոտական սլարարտանյութ, մեջ ազոտը կազմում է 82,300 ն-միգանյութ (լարբամիգ)

ԼԸՇՕՈԾՆ):).

Կազոտը՝4600. Սակայն ամենից շատ գործածական է ամոնիակային սելիտրան: է, որ ազոտական պարարտանյութի մարգագետիններում Պարզված բերքն ավելի շատ է բարձրացնում, երբ Հոզ է մտցվում ֆոսֆորի կամ ու

ֆոնի վրա: Այսպես, աղզուռ-ֆոսֆոր չկալիֆոսֆոր սլարարտանյութերի միայն ազոտի տարբերակի տարբերակներում, ւն ազոտ-ֆոսֆոր-կալիում

:

բերքն ն միջին տափաստանային դուռիներում : Համեմատությամբ, չոր անտառատաանգամ, փարդատափաստանային, է Ն2--18 ավելացել ենթալպյան ն ալպյան գոտիներում՝1,4--8 անգամ, իսկ Կիաստանային

անգամ, իսկ Հողին տրվաՓ 1 կգ ազոտի դիմաց գոտում` 1,03--11 կգ, ե միջին տափաստանայինգոտիներում ատացվել է 3,5--7,7 չոր 20,7--27,5 կգ չոր զանգված (6. Մ. իսկ բարձր լեռնային գոտիներում՝ նան, է տարվա ընթացքում չորս որ Պարզված 1959): Աղաբաբյան, մարգագետինների Ինօ լեռնային նորմայով պարարտացնելիս միանվագ 18,9 է գ/հա,նույն նորմաչորս տարվա միչին բերքատվությունը եղել 24,5 յով ամենամիս պարարտացնելիս՝ գ/հա, Ֆոսֆոր-կալիումի ֆոնի Իարձրացնելիս լեռնային մարվրա ազոտի նորման մինչն 150 կգ/ճա է, իսկ ճետագա բարձբարձրանում բերքատվությունը գագետինների է Ընդ որում տնտեսական տալիս: րացումը բերքատվության անկում առումով արդյունավետէ ՔԷ ֆոնի վրո։ Իօ նորման: բերքի մեջ աղուռը ավեԲնական մարգագետիններիբուսակացջի բույսերի կշռային պարունակությունը: Այսլանում է դաշտավլուկազգի նեհղատերն փետրախոտովմարպես, եթե տարախոտադաշտավլուկազգի կազգագետնիբերքում առանց պարարտացմանդաշտավլուկազգիները են 36,8, է ասել 47,4» մել պարար։տացվածստարբնրակում աղա ենթալպյան գոտու, բակլազգի-դաշտավլուկազգիմարգագետնում՝ ճամապատասխանաբար32,3 հն 30,30ը, իսկ նույն գոտու բոշխադաշտավլուկազգի խոնավ մարգագետնում՝4,8 ն 5,440. Ալպյան գոտու մանրաժաղիկ նոատամիկով տարախոտալինմարգագետնում առանց պարարտացման տարբերակի բերքի մեյ դաշտավլուկազգիները կազմել են 7,1, իսկ ազոտով պարարտացման տարբերակներում նրանց պարունակությունը բարձրացել է: Ընդ որում ազոտի պարարտացման նորաստիճանաբարբուսակացքում մայի բարձրացումը մինչն 150 կգ/ճՃա, ավելացնում է դաշտավլուկազգիներիպարունակությունը, իակ ազոտի Հետագա բարձրացումն իջեցնում է դրանց պարունակությունորմայի 150 նորմայում այն կազմել է 58,645, իսկ Կգ նորմանր: Այսպես ԱՎ յում` 56,140: Սակայն ազոտով պարարտացումը տնտեսապես արդյունավետ է Իր նորմայի տարբերակներում:

Ֆոսֆոբականպաբաբտանյութեր: Մարգագետիններումկարելի է ծՀասատեսակի ֆոսֆորական պարարտանյութերը: օզտադգորժելբոլոր րակ սուպերֆուսֆատր | ԸՀ(էեբՕՍ»:.ԷնՕյ, որի մեջ ազդող, նյութը՝ ՔչԾ:չ կազմում է 19--204Ն, կրկնակի ն եռակի սուպերֆոսֆատները ՞

ուժեղ ազդող պարարտանյութեր են, Ք:Օչ կազմում է Համապատաս32--35 ն 45--50Գ0. խանաբար լինում են փոշի կամ ճատիկավորված (գրաՍուպերֆոսֆատները Վ վիճակում: երջինս ավելի Հարմար է տեղափոխման,մենուլացված) քենաներով Հող մտցնելու ն կորուստները պակասեցնելու ճամար: Ֆոսֆորական ալյուրը պարունակումէ 20--Չ9Գ0 ՔշՕ», որը սովորաբար օդտագործվում է կալիումական պարարտանյութերիՀետ միասին: Թոմաս շլաքի մեջ Ք:Օ» 1440 է։ Այս պարարտանլութնօգտագործվում է թքու ՃՀողերում:Թոմաս շլաքով լավ է պարարտացնելվաղ գարնանը:

Բնական մարգագետիններում, ինչպես ասվեց

վերնում,բույսնրի

Համար ազոտի սով կա: Դա պետք է բացատրել նրանով, որ բուսակացէ դուրս Փի բերթի ճետ շատ աղոտ տարվում,ապա չպարարտացնելու ն մարգագետնային բակլաղգի բույսերի պակասության բուսակացքում կենսաբանական ազոտ ճողում շատ քիչ է ավե(3-4) ոպլատճառով լանում։ Մարգագետնային բուսակացքում բակլազգիների ավելացումով տնտեսության մեջ կնվազի ազոտի պաճանջչը,քանի որ վերջինների արմատային ճամակարդի վրա ապրող պալարաբակտերիաների դործունեության շնորճիվ օդի ազատ ազոտը կապվում է Հողի ճետ. Հողում կենսաբանականազոտի քանակի ավելացմամբՃայորդմշակ-

վող բույսերի ճամար

է ֆոսֆորի մեծանում

պաճանջը: Պարզված է, որ ֆոսֆորն ինչպես կալիումի, այնպես էլ ազոտ-կալիում ֆոնի վրա Ճող մացնելիս մարգագետինների բերքատվությունը մեծ չափով բարձրանում է, քան առանց դրանց: Պարղված է նան, որ Ք:չՕչ»-ով պարարտացման նույն նորմայի (թռ կգ/ճա) պայմաններում չորային կերաճանդակներում (չոր նե միջին տափաստանային չպագոտիներում) րարտացվածի «ամեմատությամբ բերքի ավելումը ավելի թիչ է (0,9--5,4 ց/նա), քան բավարար չափով խոնավությամբ ապաճովված պայմաններում (մարգատափաստանային անտառատափաստանային, ենթալպյան ն ալպյան գոտիներուվ՝ 11,1--32,27 ց|լհա)։Այսպիսով, առային խմբի գոտիներում ող մտցված 1 կգ Ք:Օ:-ի դիմաց խմբի գոտիներում՝ ստացվում է 15-86 կգ, իսկ երկրոր Յ,2--54,5 կգ խոտ: Ընդ որում ԻԼ ֆոնի վրա բերքի ճավելումը ն փոխՀատուցումն ավելի բարձր է, քան Ի ֆոնի վրա: Հայտնի է նան, որ ֆոսֆորական պարարտանյութը չորս տարում միանվագՀողը մացնելու առաջին տարում, չպարարտացրածիճամեմատությամբ, բերքատվությունը բարձրանում է տարախոտադաշտավլուկազգի մարգագետիններում4,1 ց-ով, երկրորդ տարում0,9 ն եր,

րորդում՝ 0,5 ց-ով (6. Մ. Աղաբաբյան): Աչսպիսի օրինաչափությամբ բերքի ճավելումը փոփոխվում է

լեո-

Սակայն ազդեցությունը գոտիներում: նային մյուս Հողաբուսական է ենթալպյան գոտում: արտաճայտվում առավել վրա Հավելման բերքի ամենամյա պարարտացումը, Ֆոսֆորական պարարտանյութերով որոշ առավելություններ Համեմատությամբ: միանվագ պարարտացման այն տնտեսակայն տեսակետից, ունի բերքատվությանբարձրացման 9:Օ5

չի արդարացվում: սական արդյունավետությամբ

ւ

ունեն Հող Հետաղդեցություն: ւպարարտանյութերն Ֆոսֆորական նպասբերքի բարձրացմանը մոցված ֆոսֆորականպարարտանյութերը 1--2

տարում, այլ նան Ճաջորդ միայն պարարտացման Ճող մտցված ֆոսֆորի Մարգագետիններում "րիներում: ) Հաճախ ավելի տարում ե րկրորդ (ճետազդեցություն բերքի տա-

են ոչ

տում

Հավելումը

ազդեցությամբ

տարում: է լինում, քան առաջին բարձր ճող մտցված օգտագործմանտարիներում խոտադաշտի Առվույտի Ապապարարտանյութերը ազոտի ֆոնի վրա ֆոսֆոր-կալիումական են բարձրացրել րանի սարաճարթիպայմաններումնրա բերքատվությունը տարուվ՝ 20--30,9, Հետազոտության 12--21,240-ով (Գ.Ջ. Գալստյան, 1921): տարում՝

5140,

Հաջորդ

իսկ երրորդ

Ք:Օ»-ով Փորձերը ցույց են տվել, որ լեռնային մարգագետիններում 60--90 է: կգ/ճա լավագույն նորման պարարտացման

են մարգագետիննննպաստում պարարտանյութերը Ֆոսֆորական՝

ընդ որում բակլաղգիկշոի ավելացմանը, րի բերքի մեջ բակլազգիների են 3,5 ենթալպյան մարգագետիններումավելացել դաշտավլուկազգի

մարգագետիններում՝ տարախոտա-դաշտավլուկազգի անգամ, չեն 2,2

ան-

բակլազգիները մարգագետիններում աղդեցուպարարտանյութերի որ ֆոսֆորական ավելացել: մեծանում ավելի ւլարունակությունը բերքի մեջ բակլազգիների թյամբ մեծ տոկոս որտեղ դրանք Համեմատաբար է այն մարգագետիններում,

դամ, իսկ թոնավ բոշխային

նկատվում է,

են

կազմուն

պարարտանյուկալիումական Կալիումականպաբաոտանյութեր: |

բարձրացմանը:

են բույսերի բերքատվության քերն անշուշտ նպաստում են տալիս ճաչճային ն գերխոնավմարգագետինԴրանք լավ արդյունք տորֆային ն լեռնացածրադիր» Հետո),ողողվող, ներում (չորացնելուց

յին

մարգագետիններում

Համարօգտագործւարարտացնելու կերաՀանդակները Բնական ն սիլվինիտը: նրանց աղբ կալիումական Քլորիդը» վում են կալիումի է պարունակվում Համապատասխանա նյութը (4»Օ) մեջ ազդող 60-62,

պեսէլ

Ք

ն

15,

Աղաբաբյանի (1959)կալիումը, ինչպես միայնակ, այնե չոր տափաստակամ ԽՔ ֆոներիվրա կիսաանապատային

Ըստ Շ.

Մ.

նային գոտիներում օգտագործելիսավելի պակաս արգյունավետէ, քան բարձր լնռնային գոտիներում: կալիումը բերքատվության բարձրացմանը ավելի մեծ զափով նպաստում է չորային պայմաններում ֆոսֆորի, իսկ խոնավ Ճճողերուվ՝ ազոտ-ֆոսֆորիֆոնի վրա: կալիումականպարարտանյութերը ֆոսֆորիֆոնի վրա օդտագործելիս բուսակացքում որոշ չափով ավելանում է բակլազգիներիպարուԸստ ՆՇ. Մ. Աղաբաբյանին Ս. կ. Պավլովիչի 10 տարվա նակությունը: միջին տվյալներով ենթալպյան մարգագետինների.բերքի մեջ բակլազգիները ֆոսֆոբի ֆոնի վրա կաղմել են 12,140, ֆոսֆոր-կալիում ֆոնում՝ 20,640: պետք Հ կալիումական մարկազետինները պարարտանյութերով 2--3 անդամ: Պարարտացմանտարում տարին մեկ պարարտացնել են դրանք բերքի բարձրացմանը քիչ նպաստում, իսկ Հաճախ բերքի ճավելում չի ստացվում, դեռ ավելին, ենթալպյանգոտում երբեմն մարԿալիումական դագնետիններիբերքատվության իջեցում է նկատվում, բնրքի բարձրացում նկատազդեցությամբ առավել պարարտանլութերի տան է երկրորդ սարում,ապա երրորդ, չորրորդ վում պարարտացման րիներին: Ալպյան գոտում բերքի բարձրացումչի նկատվում: պետք է պաՄագագետինները կալիումականպարարտանյութերով ազդող նյութի րարտացնել աշնանը, կամ վաղ գարնանը 60--20 կգ ֆոսֆորի կամ աղոտի ֆոնի վրա: Ճճաշվով (0: Հանքայինպարարտանյութերը լավ արդյունք են տալիս, երբ օգտագործվում են Ճճամատեղ:Պետք է նկատի ունենալ, որ եթե մարզագետինների բուսակացքում գերակշռում են բակլազգի բույսերը, ֆոսմեժ չափով բարձրացնում են ֆոր-կալիումական պարարտանյութերը բերքատվությունը: Բերքն ավելի շատ է ստացվում, մարգագետինների երբ դրաւք տրվում են ազոտի ֆոնի վրա, այսինքնմարդգաղզետինը է լոիվ ճանքային պարարտանյութերով: Այսպեսպետք պարարտացվում է պարարտացնել ճատկապես այն կերաճանդակները, որոնց բուսական խմբակցությունում գերակշռում են դաշտավլուկաղզգիբույսերի տնաակստացները: Բարենպաստպայմաններումայսպիսի մարգագետիններում վում է երկրորդ Ճար, կամ լավ վնրաճած աճլուկ: արդլունավետությունն ավելի բարձր է լինում, երբ Պարարտացման ն Ճանքային օրգանական պարարտանյութերըօգտագործվում են միաեն տվել, որ ՀայկականՍՍՀ բարձր լնոնալին 4ոտեղ: Փորձերըցույց ղաբուսական գոտիներում գոմաղբով պարարտացմանշ0 տ/հա տարբերակում, չպարարտացվածի Ճճամեմատությամբբերքի ճավելումը կաղտարմել է 11-24 լրիվ Հանքային ց/ճա, պարարտացման(քատ)

ԷՔերակում՝16--40,

իսկ գոմաղբով նույն քանակի Հանքայինպարարտարբերակումբերքի ճավետանյութնրով միատեղ պարարտացման լումը եղել է 28--60 գ/հա: աշնանը, գարպետք է պարարտացնել Բնական կերաչանդակեները նանը կ ամռանը: են Հայկական ՍՍՀ-ում կատարված բազմաթիվփորձերը ցույց պատվել, որ լեռնային բոլոր Հողա-բուսականգոտիներում աշնանային բնաարդյունավետէ: Մեր Հանրապետությունում

ւ

`

բարտացումնավելի

Լ

արածեցվում են մինչն ուշ աշուն:Այսդեղլջում կերաճանդակները բույսերըչունենալովասիմիլյացիոն մակեռնս թփակալման Հանդույոննդանյութեր ն անճոաժեշտ քանակությամբ չեն կուտակում ում, բույսերը ժամանակին վերաճ չեն տալիս: Աշնանը վաղ դարնանը տակ բույսերըիրենց տրամադրության վաղ գարնանը պարարտացնելիս արագ սննդանյութեր մատչելի ունենալով բավարար քանակությամբ վան

`

' -

`

,

Ն

են վաղ, ճաջորդ վերաճը տեվերաճ են տալիս, Ճնձվում ն արածեցվում ժամանակին նե արոտավայրերը վեգետացիայիշըրղի է ունենում ջանում օգտագործվում են մեկից ավելի անգամ, իսկ խոտճարքները տալիսեն երկրորդ Հար: 30--40 Հողը պետք է պաօր առաջ ցրտաճարությունից՝ Աշնանը ե ֆոսֆոր-կալիումով, իսկ գարբարտացնել զոմաղբով, կոմպոստով

(օրգանական Հանքային): նանը՝ ազոտական պարարտանյութերով նան երբ աշնանը տրվում են դեպքում, է այն Լավ արդյունք ստացվում իոկ գարնանը ճանքային: Աշնանը օրգանական պարարտանյութեր, ն

դոմաղբոլորտեսակիպարարտանյութերը՝ դեպքում չպարարտացնելու Ը

առակոմպոստը, ֆոսֆորը, կալիումը կարելի է տալ վաղ գարնանը շրջաբույսերիվերաճի ժամկետում, իսկ աղզոտը՝ չին իսկ Հնարավոր

Քը,

նում:

երբ են բոլոր ոչ մարգագետինները: պարարաացվում հ է բավարար չափով խոնավությամբ աւպաճովված մարդագետինն մեկից սպասվում է խոտճարքիցերկրորդ ճար, իսկ արուտավայրում Ամռանը

"

Ճեավելի անդամ արածեցում, ապա խոտճարքներումառաջին Հարից Արոտաազոտական պարարտանյութերով: պետք է պարարտացնել նձել Հետո վայրերում առաջին արածեցումից Հնձիչ մեքենաներով Հնձած զանգվածըճավաչկնրված բույսերը, տալ սնուցում ն փոցխել՝ ն պարարտանյութը ճողին խառնեՃճեռացնելու ջելու, արոտավայրերից շփման մեջ դնելու ճամար: լու կամնրա տո

Ճեւ`

Միկոոպաբաոտանյութեր

Պիրիտային բովվածքը ծծմբաթթվի արտադրուքյան մնացորդ է, է լուծվում, սլղինձ Ջրում դժվարությամբ դեր պարունակումէ 0,35--1,54, խաղում բույսի կյանքում: ն է գտնվում ճամակարշատ Պղինձը կարեոր պլոլիֆենոլ կոխդազ,ասկորբինկսիբայց Ճճողումմիկրոօրգանիզմների բույսերի արմատային դազ ն այլ ֆերմենտներիկազմում, որն ազդում է բույսի ածխաջրատշողի թրվության չեորճիվ աստիդի կենսաբանականգործունեության ների ն սլիտակուցների ն լուրացվում բույսնրի կողմից: Պիրիտադառնում ճանաբար լուծելի վթա, բարձրացնում է բույսի փոխանակման է քթվածնի օգտագործման ինտենսիվությունըն յին բովվածքը ճող է մտցվում աշնանը 5--6 ց/հանորմայով: ԱրտարՔլորաֆելի՝ սինթեզումը (3ո.. Վ. Գեյվն, 1961), մատային սնուցման Համար օգտագործվում է պղնձարջասպի0,02-Պղինձըբարձրացնում է նան բույսի 0,0540-անոց լուծույթը 200--400 լ/ճա նորմայով: էլ ցրտադիմացկունությունը ձմեռնադիմացկունությունը, ուժեղացնում է նրա մեջ ներթափանցող Որպես բորական պարարտանյուք օգտագործվում 1 բորաթթուն լլալիումիքանակն ԽոշչՕ.8«Օ.. կամ բորաքս (նատրիումի բորաքս՝ ռլաշտոլանում նրանսլառկելուց, (Ւ68Օ։) 2-93 կգ/ճա, ավելացնում է ն 14-20 գեներատիվ օրգանների ֆանակը աերմի կգ/Բնորմայով: 10ԷՆՕ) բերքատվությունը, նպաստում է բույսի մեջ ընդանուր օգտագործման արդյունավետությունը Մբկրողարարտանյութերի Մոլիբդհնը ազոտի ավելացմանը, մտնում է ֆերմենտների ռարձր է լինում, երբ նրանք «ող են ւոցվում մակրոպարարտանյութերի այն կազմի մեջ, որոնք մասնակցում քն բույսի կողմից ճողից կլանված նիտրատային Հետ միասին կամ սննդանյութերով(ՎՔԽ) Ճարուստ ճողերում: ազոտիփոխանակման ամինային ն ապա ամինաթթվային ձնին, նպաստումէ պալարաբակտեԳայքա» Ե այքաո մ մոլախոտեոի դեմ: րիաներիկողմից մթնոլորտային ազոտի ֆիքամանը, Բոոը նպաստում է բույսի բնդճանուրղարգացմանը՝ Մարգադգնտիններում մոլախոտ են անվանում այն բույսերին, որոնք թլորոֆիլի ն վազմակերպմանը, չունեն կերային արժեք ֆիզիկական վնաս են պատճառում անասուննյութափոխանակությանը, Հողում ավելորդ լինելու դեպքում թունավորումէ Մանգանը ներին կամ թունավորումնրանց: Վնասակար ն թունավոր բույսծրի «ին, դժվարացնումէ բույսի մեջ բնութագիրը տրված է սույն դասագրքիերկրորդգլխում: ֆոսֆորիներթափանցմանը ն խանգարում է բակլազգիբույսերի նորմալ Մոլախոտերը բնական անբարենպաստ պայմաններում ավելի դիզարգացմանը: ն են, այղնձի բորի պակասության Հողում քան նույն պայմաններում աճող դաշտավլուկազգի, բակմացկուն մոլիբդենի, դեքում բուսակացջում խիստ պակասում են ն լավագույն կերալին աբժեք ունեցող տարախոտերը: լազգի բակլազգի խոտաբույսերը: Բույսիկյանքում զգալի դեր են կատարում նալ այլ միկրոտարրե Մոլախոտերն ավելի ինտենսիվ են օգտագործում բույսերի ճամար մա ն ոլղինձ, երկաթ Հողում (Ցինկ, եղած մատչելի սննդանյութերը ն խոնավությունը: Բարձրացոայլնի են տվել, ցույց Փորձերը որ դունները ստվերացնելով պակասեցնումեն մարգագետնայինբույսերի լեռնային մարգագետինները միկրոպարարտացնելիսնրանց բերքատվությունը տարրբձրով ասիմիլյացիոնմակերեսը, որի 4ետնանքով իջնում է նրանց բերքատվուբարձրանում է 30--5008ՄԼ212 Աղաբաբյան, ն վատանում արոտային կերի թյունը խոտի որակը: 1858): Շ. Մ. Ըստ Որպես միկրոպարարտանյութեր Աղաբաբյանի (1858) տվյալների ճետանտառային լայօգտագործվում նն ամոնիումի ժոլիբղատը (Ռ10-- 50--5409), նատերկ թթվիճով վարակվածմարգագետնի բերքի 4040-ը խոշորածաղիկ ամիոնիումանատրիումի Ժոլիբդատ ), մոլիբդենացված (/40--30--354ե է կազմում միայն ենքալպերում խրձիկավոր Ճճողմածաղիկով թթվիճը, սուպերֆոսֆատը ն ԽուոՀչարքներում մարգագետնի կազմում է Ճողմածաղիկը,ալպյան վարակված բերքի արոտավայրերում 45050-ը բույսերի ցողունակալման շրջանում մոլիբդենովկատարում են գոտում եռատամիկբույսով վարակված մարգագետնի բերքի 60Գը՝ հոաարտարմատային սնուցում: Դրա Պամար1 Ճա-ին վերցնում են 100--150 գ մոլիբդեն (200--300 գ ամոտամիկը: Լեռնային խոտճարքների ն արոտավայրերի մեծ մասում նիումի մոլիրդատ կամ 300-400 գ ամոնիումանատրիումի վող կերը կազժում է ընդճանուր բերքի 40--454Ն, իսկ առանձին տեժոլիբդատ) ն լուծում 300--500 է րում ղերում՝ Հազիվ 10--2040։ Ալապիսով,Հողի բերրիության 50--6010-ը, իսկ Մոլիբդենացված սուպերֆոսֆատը նանը չող են մոցնում 1,5-2 ց/ճա հրբեմն էլ 8Տ0--9040-ը ժախսվում նորմայով(200--400 գ Մոլիբդեն), է չուտվող բերքի կազմավորմանվրա: Մարգագետիններում մեժ վնաս էն Հասցնում նան անաօգտագործվում են նան պիրիտային Այս բոլորից բացի մոլախոտերը (կոլչեդանի) բովվածքըն ս ռուններին նե վատացնում արտադրվող մթերքների որակը: ղնձարջասպը:

Միկրո

արարտանյութերը մեծ

են

.

ու

'

ու

սճրմարտադրությանը, բծւլ-

ու

(ԻԹ--0,1--0,24Ե),

ուտ-

զար-

ի

կեռաձն փշեր Զանազան

ունեցող բույսերը փաթաթվում են ոչխարէ բույսի վրա կամ բույսի մասնիկների բրդին, որը պոկվում մնում ն մնում են ները բրդի մեջ դրանով պակասեցնում բրդատվությունը, բուրդն աղտոտվում է, որից ընկնում է նրա որակը: Փշերը մեխանիկորեն վնասում են անասունների մաշկը ն մաշկային. ղանազան Ճճիվանդություններիառաջացման պատճառ դառնում: կան մոլախոտեր, որոնք վատացնում են անասնաբուծականմթերքների որակը՝ ճամը ն բուրմունքը, կաթը գունավորվում է դեղին կամ կարմիր դույներով: Թունավորմոլախոտերից անասունները Հիվանդանում են, վնասվում է նրանց ներքին օրգանները՝ սիրտը, երիկամները, աղեստամոքսային տրակտը ն նյարդային «ամակարդը: Հետնաբար,մոլախոտերի դեմ պայքարն անճրաժեշտէ մարդագետնայինբուսակացքիբերքատվության բարձրացման ն կերի որակի լավացման ճամար Մոլախոտերիդեմ պայքարի միջոցառումներից են նրանց «եձելը պարարտացումը, պարարտանյութերիճիշտ օդմինչն սերմակալումը, տագործումը, մեխանիկականոչնչացումը (այրել, արմատախիլ անել, կոճղարմատները կտրել, վաղ «նձել, քիմիական պայքար, խոտճնձի ն արոտի օգտագործման Ճաջորդականփոփոխում, ճմաշերտի օդային ռեժիմի կարգավորում ն այլնւ

Տարիների ընթացքում (2--3

տարում) մոլախոտերը կարելի է

աստիճանաբար, դրանք սիստեմատիկաբար, տարվա ընքացքում 1--2 անդամ ճնձելով ոչնչացնել, մինչն բույսերի ծաղկելը կամ ծաղկման սկիզբը: Այս ձնով կոչնչանան միամյա ն սերմերով բազմացող բաղմամյա մոլախոտերը (ճողմածաղիկ, քեշեր, փետրախուռհր, սպիտակա-

ծաղիկ):

վաղ ճաճախ ծնձելիս մարգագետնի մոլախոտային բույսերը չեն Ճճասցնում կուտակել պաճեստային սննդանյութեր ն ամռան վատ պայմաններում ոչնչանում են, Մոլախոտերըկարելի է ոչնչացնել արածեցումը ն խոտճունձը ճիշչո ժամանակին կազմակերպելու միջոցով՝ կիրառելով արոտաշրջանառուն

թյուն ն խոտճարքաշրջանառություն: Յուրաքանչյուր արածեցումից «ետո պետք է չկերված բույսերը, տան խոոճնձիչներով թեթն չնձել, փոցխել արոտավայրերից դուրս կարելի է օգտագործել կոմպոստներում: նել: Դրանք Խոտճունձր որպես պայքարի միջոց օդտադործելիս անճրաժեշտ է վաղաճաս մոլախոտերը ճնձել սերմակալումից առաջ, բարձրացողուն մոլախոտերը մինչն նրանց ծաղկելը:Ցածրացողուն ն վարդակավոր մոլախոտերը պետք է արմատավղիկներից կտրել, իսկ շատ տարած250

Փալարաբարելավում: արմատական կատարել ված լինելու դեպքում. ճա-

պետք է կտրել, Հեռացնել մոլախոտերը "վոր,փշոտ ն կուլտացողուն .

դործիքներով: մապատասխան

պետք է կազմակերպելսիստեմատիկաու արոտավայրերում, ամեն տիպի խոտճարքներում տարի "բար գյուղամերձ ճանապարճների,առուների, դետերի եզրերին, ձորերում, տարածՀեշտությամբ սերմերը նրանց այլապես տարածություններում, դեմ Մոլախուտերի

պայքարը

ն բոլոր

աղտոտում դաշտերը: Հնձած պետք է օդտադործելկերի 2ւսզանգվածը Մոլախոտերի ն թունավոր մոլախոմար (կանաչ,խուռ, սիլոս, սենաժ):Վնասակար

վում ւ

են

ն

տերը կոմպոստացնել: են Մոլախոտերիդեմ պայքարում

բիցիդներով: ցող

"

Օգտագործվումեն Հերբիցիդներ (2,4

ջիմիական նյութերով՝ճեր-

ընտրողականՀատկություն Հիմնականում դ»

բույսերին: երկշաքիլ

`

նան

Մ-4Խնայլն),

ունե-

որոնք ոչնչացնում են,

հն

մասը երկշաքիլավորներ Քանի որ մոլախոտերի սակայն դրանքոչնչացպետք է օգտադործելվերը նշված Ճերբիցիդները, չէ' Քանպատակաճարմար որը նում են նան բակլազգիխոտաբույսերը, ն են նրանց մեջ մեծ մասը երկշաջիլավորներ ցի այդ, տարախոտերի դարձյալ ցանկական կերային լավագույն բույսեր, որոնց ոչնչացումը է մարդագետիններում, կարելի Հերբիցիդներ կիրառել: այն լի չէ' Ուրեմն ն շատ Քիչ որտեղ բակլազդի խոտաբույսերը լավագույն տարախոտերը ուսմ. այն Տ. կամ են (0. 2 Մորոզովա--1952, Ռաբոտնով--1955), ) վատ են աճել երեքնուկները (ճատկապես րիներին, երբ բակլազդգիները մեծ

ապա

բուսակացքիստորին արկում են: ունեն մարգաՀերբիցիդները Հիմնականում մեժ նշանակություն 2,4 դ ճամար, թփուտների ոչնչացման Հերբիօջախներով գետիններում են: լեռնային ոչնչանում անմիջապես օդտագործելիս թփուտներն ցիդը Հերբիցիդներով կարելի է ոչընարոտավայրերումն խոտճարքներում ն (ցաջի,մոշենի,դիճի, փշոտ գազեր չացնելչարորակ թփուտները կորնգան), որոնք պակասեցնումեն մարգագետնիօգտաեղջյուրավոր գործվող օգտակար տարածությունը, իջեցնում նրա բերքատվությունը

ն

վնասում անասուններին: տիպերի, լավ ուսումնասիԱնշրաժեշտ է, ըստ մարգագետինների ն նկատի ունենալով տեղանքի կազմը րել բուսակացքի բուսաբանական պայռելիեֆը, կողմնադոումը,ճմի վիճակը ընտրել մոլախոտերի դեմ որպեսզի մեծ վնաս չճշասցվիխոտճարքների քարիմիջոցառումները, ն տեղիք չտրվի' Հողատարման բուսակացքին կ

ու

արուռավայրերի

հուսականմնացորբդնեբի այրումը մարգագետիններում: խԽուտճարք-

են չՀնձված, իսկ ներում Հաճախ մնում արոտավայրերում չկերված, բույսերի ժնրացած, կուղիտ մասերը: Դրանքմնալով մինչե աշուն ն 4ա-

տարում

խանգարում են խոտճնձին վատացնում են խուտի որակը, իսկ արոտավայրերում արուռային կերը լի օգտագործվում: Բացի են բույսերի այդ բույսի ծերացած մասերի վրա ձմեռում Ճիվանդություններ տարաժողների, վնասատուների ճարուցիչները ն դրանք Հաեն դառնում: չորդ տարում վարակի տարածման աղբյուր չորդ

ու

Բույսի ծերացած մասերը պետք է Ճեռացնել կամ կեփոցիխելով մակերեսն րբաճանդակի այրելով: Ալրելը անասունների մակաբույժների դեմ միջոցառում է: Ոչնեչանումեն շատ տզեր ն այլ մապայքարի կաբույժներ, ինչպես նան գյուղատնտեսական կենդանիների շատ Հիվանդություններ տարածող (միջանկյալ տեր) մանր կենդանիներ. Այ-

րելը նան արոտավայրերում թյուններ տարածողների ու միջոցառում է:

Այրելը դակներում:

բույսերի Հիվանդուխոտճարքներում վնասատուների ոչնչացման Ճարուցիչների |լ

խիստ վարակված կերաճանեն մոլախոտեռոով կատարում

Այրմանլավագույն ժամկետը վաղ դարունն է, ձնճալից մոտ մեկ շաբաթ անց։ Այս ժամկետում այրելիս դաշտավլուկազգի խոտաբույսերը գրեթն չեն տուժում ն կերաճանդակի չի պակաբերքատվությունը սում: Ուշ գարնանը չպետք է այրել, քանի որ բույսերին եժ վնաս է Պասցվում, այրվում են աճը ակսաժ բողբոջները: դանդաղում է բույսի աճն ու ղարգացումը, որոշ բույսեր էլ բոլորովին ոչնչանում են, խորչուրդ չի տրվում այրել աշնանը, որովճետն չկերված կամ չՀնձված նույն տարվա բույսերի վերերկրյա օրգաններըոչնչանում են ն ձմռանը ձյունածածժկը քամիների միչոցով ավելի Ճեշտությամբէ քշվում: Լատ Վ. Ս. Բոգդանովի(1939) տվյալների այրման տարում կերա-

չա յրվածիՀամեմատությամբ, պակաՃանդակների բերքատվությունը,

սում

է

22,300, ի Հաշիվ ոչնչացած բույսերի:

ՍակայնՀաջորդ տարում բճրքատվությունը բարձրանում է, Օրենբուրգի մսակաթնային անասնաբուծական դգիտաճետազոտա-չ կան ինստիտուտիտվյալներով այրումից Հետո արոտավայրերում ուտ-

վող կերի քանակը ավելացել է 4290, Բույսերի ծերացած մասերի այրեմիջոցով երբեմն բերքը ավելանում է 1,5 անգամ: ՀայկականՍՍՀկատարված այրման փորձերի 12 Մ. ամփոփումը ՀամեմաԱղաբաբյան, 1958)ցույց Է տվել, որ չայրվաժ տարբերակի տությամբ ժեկ անգամ այրելու դեպքում առաջին տարում բերքատվությունը պակասում է միջին Հաշվով 5,4 գ/ճա, երկու անգամ այրելիս՝ լու

ջ5ջ

'

11,4

ց/հա(օ«տուգիչիբերքը

70,2

քի ավելացման ճետ լավանում է

ց/հա), Սակայն, Ճաջորդ տարում բերնան

նրա որակը: Բերքում ավելանում

109, պարունակությունը դաշտավլուկազգիների

չ

բակլազգիներինը՝

պակա8,800, իսկ բոշխերի պարունակությունը 4,6, տարախոտերինը՝ Ս. սում Ղազարյան, 1954): է 15,347 (Մ. արոտավայրերում, որտեղ կան Տիպչակային ն փետրախուային նան կոճղարմատավոր դաշտավլուկազգիբույսեր (սեզ ն այլն) այրումը ն օշինդրային բույսերի դրական արդյունք է տալիս, սակայն բակլազգի է ազդում, որովճետն նրանց վերաճ տվող բողբոջվրա բացասական հերը գտնվում

են

4ողզիմակերեսին:

.

կիսաանապատայինն անապատային գոտիներում այրումը վնաթփուտները ն այլ արսակար է: Այրելիս ոչնչանում են օշինդրները, ժեքավոր կերաբույսերը: պետք է Չոր տափաստաններումայրվող տարածության շուրջը 1 մ լայնությամբ վարել, կրակն այլ տարածություններում չտարածվելու ճամար:

|

քամու Այրումը մանակ, նախօոոթ զգուշացնելով շրջակայջի բնակչությանը: պետք է կատարել եղանակի խաղաղ կամ թույլ

:

:

ժա-

կեբաճանդակներում Ենթացանք ՝

.

Լեռնային բնական կերաճանդակներիբերքատվության բարձրացտեխնոլոգիական միջոցառումների(կուլտուր Համար կիրառվող տեխնիկականաշխատանքներ,օդային, ջրային, սննդային ոնժիմների

ման

միասին անչճրաժեշտէ ճոդ տանել, որ բնական բուլինի գործակիցը մասնակցության բույսերի արդյունավետ սակացցքում բարձր: Սրա ճամար բնական խոտճարքներում ն արոտավայրերում

) ճետ լավացում

պետքէ կատարել ենթքացանք, պայմաններում կատարված ենթացանՏարբեր Ճճողակլիմայական ն բարձրացնումբերՔը զգալիորեն լավացնում է բուսակացքի վիճակը սերմերով ենթքացանքպետք Բաղմամյա քատվությունը: խոտաբույսերի է կատարել ոտնաճարված արոտավայրերում, երիտասարդ խամ ն այլ ճողերում, որտեղ բուսակացքը խուած Հողերում, ավազային ու

նոսը է:

՛

ենթացանքի միջոցով բարելավվում է բնական բուսակացքը։ նրանում ավելանում են դաշտավլուկազգի ն բակլազգի բույսերի պարունակությունը, բարձրանում է բերքատվությունը ն լավանում ստացված կերի որակը: '

ԶՇ2

վտտկղ «մղողձչո րոկ մղողմոնմամցորամ տլրովր կով «մղողմոհ 3 լոբսիմոտակ ծղաոնուղց իսմցրմցո վմզորսմոտսո| ոքրուրեույ վկտոզտ տսղոժ չնտսդսովոտաղվ1զրետկ ղ մփոլ ղոլիսնկոդոոր Հոսխալ լոսնիաղսողվուտսո| յզղուրչոր չմզրմզո վմղորսմոտսով վիսղոն ջոիմորմուչ ղվմ ոԼրուրեոմ վեհոյկոմ ղ վենակավիոտծոն կտոզտ ջ--շ քոլիտ 1զմտղմմորոչ վժղոճուքղղ -զղղորքոխ ղտակոաուրվյկվոանոտ 1զղոճ ) ժտզոի ճորվն վղանսն 00լ մսղաժում չրմզո 0շլ մս Պաղզզոա վտոկդ մորաչ Հայզղորչառ դորմսդ վժդանույդզ Հա (դորմող ճին վժղոճուղզ) միվք վմզդղանաննսոտկախ լոսժնոկոռյամ ովլոտ լ մնմաճողը :մոզկ վմզղղոսնսն վմզտսովոմոտ ղ միվի վմզղղանաճ վմզղվե -հտյկտմ ղ վմզդվենոկամիոտծոն 1զղոչ ճվ-դլր 0յ մորոչ "այզձամս վմզոխսմ Հոնտուր ՛ճ008--02 խադ ղորմող վժղունոլղզ ճվղոմո 0005 ոզխոմսիոտոր մղոանք ղզ րրսղոձղմալյոսմոտ դվճոսո վժղոն 3 ղվլոտչաոն վրմզո կողայջ ջոիղոն մս 9 տլոչոմղոշ Հաղդոկոյջ չիսժղունուվղցլոսիճումմ մոռկոհ ղդ միվք վմզդ Հական տզիոտեօ 1 բոսիիծոչ իսովիոհր «(դր 0լ յ"ս-ավ լ) ոսնսճ Հմա 3 լոսղվ) րոսոզմցկոր ր լ մմ ) լրսիիսչոխո ժմզմ մջմոմ ժմոշ վր տոց վմզդդաքքիատահոտգչ վմզոխսմոտնվ արորհոմ մ-ճ005վմզղղանսնվմզտ -աղվոմոտ ղ մրաքիսձնսմրո դիվի վմզդղանան վմզղվենոյկոմ դ վմզղ -վեհակամիուտմոնղզ յոսիղանդմ մզոխսմ մոկտտեօ ողոմս յոսմս նղմ վմզժրո| ոմո4 /փեհոկոմիատձուն) դ մզտասվամոտ փեհոկում «(մզովճամ տոմ ջոնզ վմզղղանսն ՛միվք դոկտոցտղտ վմզորոմ ղվլողտղետեմորբր վժճոկոուսմ | 1 յոսիիծոչ մորու ոմր մղաէջիստո| ոմի վոզմզկոր ր չղուրմսդ ղտկողմ իսզղստ վիչոչ ) լրսիղորչոոռ ղուրմող վժդուճոիղը տշվջ վմզդկտոգտվմզոխամ1զմատոակ դ դրաքքիսմտղմ վժդուն 1կմինոչ մորբոչ վմզղղորմոխ ղոկոքուրվկոանաչ1ոքիտ 1 տմզքոմչղո իսկատ Հոխղ ազմոտոակ ժղաճուվղզ իսմզբմզո վմզորսմոտավ որորեուլյ վմլաի ոքՒրորձոմ ջոժ ժիսնմաղսող վմզբրմզովմզորսմոտսո| -տիոչ նվմզղդվտզետեմորդող ոզուղվ «(դէտ ղ կալիատձանԴրոդմսճ «տսդվողես «տսվտեհվո ղվլողտցետեմոր որսխիսոձվ «ղաեղմակ տրսի վիսղոճ տլիորեոմ ք յոսիմոտոկ մժղոճ մորոչ -սո) վմզորսմոտսով| մղվտցետեմոր: Դոմզղնոնմտոտտվմց մղշալիսիտտաժմզմ յայզղնումթմում վկոանզաչոմգկիսճաձվր վժղոճոզոզ յզմոտոկ 3 ղ վկվի դող

հակդնախու մժնակոոսմ վլզմոկ ժղոճոչղզ

վմզորսմոտավլո միսմզբրմղո

ղոքչիսողտդջ իսզդի ճվմզդղաքցիսմսիոմողչ 1 բրաղոովեղոչ դ մած ) լոգո» րո ըջ

չմլոիատամո ղիսեոիո1

աց/ն57»

13 յրաիճուտո «դոլիամջմոմ

ջոինղոն մ.1 կոուամ

ՒՏ2

իվչմաղծ վմզղրյանգտ "մղողմոն վովլոր դ ովիոտ 1 ցո նոմու ղվմզոզկ բոսժեզնՀայզղվ)ջաոիիսչոխո մրոլլիսի նմոծոտ 9 յրսոկովըք ս լոս ջաիղուն դվմզոզկ վմզժբզախզոդղաղշու (սռատվտողվ «աղառվ«ղաոմաձո ղակատսհատզջուտվն ղդակաջսմողոողո ղոէքիսմտովղվի ղացիսողտ (6661) վիսկբոլյ "վ 'Ո տոց /իսմզորոսմ -ղմտոնոսքե վ-չրը ղտկոկքոչ) կմատտակ3 փզմակ Փղաճույղզ բոամզղկանղաջումզ ոլրովր ղող 'վ-Գ02:69 3 յզնոմջմոմ մղաիսկաղամոխ վմզղվենոկ -կամ «վղոեղմսկ ջոջո իվչմաղմ ստզչ նվժղոճուվզ գկ չ8 Պմզդվեհո -կամ ղ ֆ'ջշ 006Հ9 դ 1լըրեոկ մմզտսովոմուտ մմզղվենոկավիոտտձան վկոնղոչոմզկ որ (6661 (ղոմմոմոնը ր "Չ) ճորվն ոսժնոկառամ վժմզմ տց/Տբջ լը ղոքլիսջոմոտ ջոմուտոկք ժղոնուղց Ժմզմ վջոիեղուն .մո՛ տց/3ց/ջջ 1 Սզիճոտո նվժղանոլվղզ ջոիմտտակ իսղտեղմակր'ամզղ շՈՈշ -կանդոչավզկ 'ատսն ղվլողոտոսփոատ մս վղոճմձ վղվլուց մջմոմ վժղոնոլղվ (ղիտ չմղաէջիստզիողդաննմո յոսմզղ ղց ճիրաճ մմցջմսփ ջոիմաոտակ(մփամտզ չրը ղոկուկվնոբ) -ղոձմմ ղվլողազ| Մո ղոլիսվը ղոկոտզիսը դ ր'ս-շրը զ"կոկլոշ ւ 9 բյսղումոսղ մժճոկոաամրուկ ղզ յոսղոկ -մզր ճվլրսկջոջ ղոկոոսմ մզեղտ ղվջղոսո «ովղմոտակ մզղժղոտուռի -Հա դարիովզմում կողորոք ղվլաոզմզկոր նցտ դակոկվդովզտ-մատիակ -մս յ ժտզիո ժղոնոլիղկ 1 մջմոմ մղ րոսմզնզտ վովողքո ղող |զմոտոտոկ Հաէջիստզիողաքնմովժղոնուվղզ բամզղղաիաջոմու: վովոոր չմմզո -համ դվճոսո ղ վլողտզեանեմոր ղզ ըրաղոտզջդո դիածախամ ղվլմզչ իսսոջ յոսղոմոսղ տովո| մժնոկտուսմ վմզղղւաքքիսջոմոտ դոզումոկոչ Հոտխ վմզղղաոտղո րբրսամզղղվողետեմոր ղորմուողտս ղվլողսզը նաճ չրոամզղղվտզետեմուր -զղոս ժնոկտուսմ տոամոչ իսմզտսվաոմոտ«ջոիլոկորջ եղբա ովլոտ վ՛ ժղյարնմո խոլ մժղոճուվդը. փսմզոլնսփ մաիոկասախակո մմզմլոի ջոիակոր:վ նզքա կով «իսմզովնսփմսիտկողոխոն բակ հոնեվե մսիող | փզմուկ էղզով|նսփ նաճղղւս տմզմորց ղսսմոյփ -րոտո մմզղկտնղոչոմզկ ղ իս :րճսիո|նսիփի իս-3ՎԱԱՎ բոկ իս-3Վզ 3 բրբ"սինոտմոմոխմղ Հաքիսջոմոտ նտ մմզ «րոսիճոտո ց ժղյալնմտ իտլ ճվժղոնուվղզ 1 պնոլղիտ իսփոՀչ վետեն մղահլիսիտոծժվզմվկոնղոչովցկ փոսժղութուիղզ Փոիմուտոկ իսմ -ցրվզո վմզորսամոտտսո| վմլտի լրսմզմյոի տոձ վ-ՈշՈՈ ո յոսմցղտոռ ղդ վիսձվղմզծ «վն կով «իսմզդկաղժզմց յլոսմզեմոր վլախամզրգդ -ադո -ոմեղվղզ| չրոհղո շ զրզմե լ 1զնոլկիտ մճվկոջմսե վմզորսմ նսիտոռ ճվրնսկ վմզղղյաոտղո «զրցըյ իսիճո ղվճվր 1 1զնումջմոմ մղաքլիսիտ Հոժմզմ վկանղդոչոմզկ իսճոձվի վժղոնաքղվ լբրսսցջմսփ ժմոՀ վր ջոի -Սոտտակյոսմզղղոտոռփոատվմզեմոր վկողվոսքտկը վետամղզմը ս

ռեժիմիլավացումը: Օդային

ցանվողբույսի կենսաբանականառանձնաճատկությունները: ունենալով

Ջ

ենթացանք կարելի է

կատարել շարքացաններով կամ ձեռքով: կամ ճիմ ունեցող կերաճանդակներում չունեցող փուխր կաՃմաշերտ րելի է ցանելսովորական ճացաճատիկի կամ խոտաբույսերի շարքացաններով, խիտ ճմաշերտ ունեցող մարգազետիններութ սկավառակաձն խոփիկներ ունեցող շարքացաններով:Թեքություններիվրա, քար-` քարոտ վայրերում, որտեղ շարքացանիաշխատանքը ճնարավոր չէ, ենթացանքը կատարվումէ ձեռքով (շաղացան ): Վերջինիս դեպքում ծառի ճյուղից Ճյուսած ցաքաններովցաքանել սերմերը Հողի ճետ շփման մեջ դնելու ճամար: Ավելիմեծ թեքություն ունեցող կերաճանդակներում ձեռքով ցանելուց Ճետո սերմերը ճողածածկ անելու նպատակովոչխարի ճոտը 2--3 անդավ անցկացնելցանված տարածքով: ենթացանքկատարված տարածքներում նորածիլ բույսերի աճման, զարգացման Համար լավագույն պայմաններ ստեղծելու ն ճողում նրանց ցանքից առաջ ճավաքել մակերեսային քանպատակով ամրապնդելու րերը, պարարտացնելօրգանական ն ճանքային պարարտանյութերով: Բուսակացքումերիտասարդբույսերի պաճպանությանՀամար, ենթացանք կատարված տարածքում, առաջին երկու տարում արգելել անաարածեցումը: սուններով, ճատկապես ոչխարներով կերաճանդակներումենթացանք կարելի է կատարել նան ինքնացանության միջոցով, Սրա ճամար առանձնացվում է այնպիսի կերաճանդակ, որտեղ բուսակացքում գերիշխում են ցանկալի խոտաբույսի մեկ կամ մի քանի տեսակներ ն գրեթե բացակայում են վնասակար թունավոր բույսերը, Առանձնացվածտարածքից Հավաքում են քարերը, պարարտացնում, փոցխում ն արգելում անասունների արածեցումը: նշված խոտաբույսերի սերմերը լրիվ Ճասունանալուց ն բնական ճանաւպարճովթափվելուց Հնտո խուոճնձիչ մեքենաներով կամ ձեռքով ճընձում են բուսակացքը, Ճեռացնում Հնձված զանգվածը ն տարածքը ցաքանում 1--2 Ճերք,մինչն սերմերի Ճողածածկվելը: ինքնացանությունկատարված տարածքում, երիտասարդ բույսերը պաճպանելու նպատակով առաջին երկու տարում նույնպես պետք է արգելել արոտավայրի ճամար օգտագործումը: Բույսերի ծաղկման սկրվբում բուսակացքը ճնձել ե կատարել խնամքի անձճրաժեշտաշխատանքներ: Հետագատարիներին ըստ տետեսության պաճանջիայն կարելի է օգտագործել որպես արոտավայր կամ խուտճարք: '

:

ւո ճողի վարելաշերտըճմակալվում, Սովորաբարմարգագետնի ստեղծվումէ անաերոբ րանում է, վատանում է օդաթափանցելիությունը, ճամակարգի ճամար արմատային որի բույսերի շնորճիվ պայմաններ, է գործունեությունը անրոբ միկրոբների պակասում թթվածնի քանակը, նե օրգանական նյութերի քայքայումը խիստ դանդաղում է: թուլանում աստիճանական բուսաՃետնեանքով Այսպիսի պայմանների զարգացման կացքից սկսում են դուրս բնկնել առաջին ճերթին կոճղարմատավոր առանցքարմատավորբույսերը, ապա՝ցանցառաթվուտները: Այս ծէրնույթների Հետնանքով մարդագետիններըծերանում, բուբույսերը, տեղի սական խմբակցություններում գերիշխում են խտաթուվփ է ունենում բերքատվությանն կերի որակի անկում: ն

Մարգագետիններիօդային ոնժիմի լավացման ճամար սովորաբար Հանձնարարվում է փոցխել սովորական ն սկավառակավորփոցխերով ն կատարել Ճեղքավորում: են տվել, որ փոցխումը մարգածատ ճնտաղոտություններ ցույց բացասական արդյունք է տալիս Փոցխբ մերկացնում է դետիններում բուլսերի արմատավզիկները թփակալճմաշերտի վերին Հորիղզոնում ման Հանգույցները ն, եթե դա կատարվումէ աշնանը, բույսերը ցրտաՀարվում են, իսկ չորային շրջաններում գարնանը կատարելիս դրանք` ու

են: Դորանում

-

Բուլսծրի չորացումն ավելի ինտենսիվ է կատարվում, երբ փոցխե-

ու

Հետո

լուց

ների

նրանց

մեռած

մակերեսից:

մնացորդները ճեռացվում

են

մարգագետին-

ԳերմանականՃայտնի գիտնական կլապպնիր ն ուրիշների ճետազոտություններիՀիման վրա Ճճաղորդումէ, որ ճմաշերտի փոցխումը իջեցնում է մարգագետնի բնրքատվությունը: նույնպես ճանգել են այդ եղՍովետականշատ Ճետաղզոտողներ .

րակացությանը:

:

ՄՍ. Կոնյուշկովի Ճինգ տարվա

փորձերը ցույց են տվել, որ ողոմարգագետիններումփոցխածտարբերակի միչին բերքը կաղղատային Հին խոտճարքինը մել է 70,2, չփոցխածինը՝22,6 ց/ճա, իսկ ցանովի Մ. Աղաբաբյանի փորՇ. 88,7 ն գ/ճա: Ճամապատասխանաբար 81,4 ձերում սկավառակավորփոցխերովփխրեցրածմարգագետնիբուսակաց82,500-ից իջել է մինչն քում դաշտավլուկազգիներիպարունակությունը 20,240. Սրա պատճառը հղել է այն, որ փոցխի սկավառակները կտրաԿոնլ պակասեցրել են դաշտավլուկազգիբուսերը: Այստեղիցնա եզՆ.

ու

ւ

'

9--83

րակացնում է, որ սկավառակաձն փոցխերով լեռնային մարգագետինները չպետք է փոցխել: բացասական Փոցխելու

տողների Վ.

Ի,

մոտ

դերը արձանագրվածէ

(Պ. Վ. Շատվորյան-- 1956,

(արին-- 1925

ն

ուրիշներ)։Բայց

ն.

Գ.

Գ.

Զ.

.

ՃետազոԳալատյան-- 1921, նան

այլ

Անդրենը(1981) նշում

ուժեղ ողողված, կոճղարմատավորբույսերով ճարուստ ն նուրացած բուսակացք ունեցող կերաճանդակներում փոցխելը նպաստում է որոշ չափով բերքատվության բարձրացմանը. Շ. Մ. Աղաբաբյանի փորձերում կոճղարմատավորբուլսերով ճարուստ կերաճանդակներում Ի օՔօրօ ն երկու ճետ, փոցխելը խոտի նորմալով պարարտացնելը բերքատվությունը գ/հա-ից բարձրացրել է 32,7 ց/ճա-ի:Փոցխելը դրական արդյունք է տվել նան ներքին Մերձվոլգլան չրջանում բազմամյա խոտաբույսերի, ճատկապես ժիտնյակի արուտավայրերի ն ավլաբույսի «ին ցանքերում (Պ. Գ. Բեգուչն-- 1975), է,

որ

ծերացման դեմ պայքարելու, նրանց երիտաՄարգագնետինների սարդացնելու ն այդ շրչանը (կոճղարմատային)ավելի երկարացնելու լավագույն միջոցը ճմաշերտի վերին Հորիզոնի յիխրեցումն է. Փխրեցումբ կատարվում է մարգագետնային ֆրեզներով (նկ. 68) կամ Համասմ պատասխանանքն գուքաններով մակերեսային 10--12 խորությամբ վարելով: Այս պրոցեսում կտրատվումեն կոճղարմատավոր բույսերի կոճղերը, չի բացառվում ցանցառաթուի ն այլ բույսերի որոշչափով. արմատախիլ արվելը Բայց այլաբոլորը թողնում են դրական մեժֆ աղզդեցություն: Օդային ն չրային ռեժիմների լավացման, բուսակացքի խտացման (կտրատվածկոճղարմատներից նոր բույսերի առաջացման ճաշվին), երանց երիտասարդացման, Հետնաբար ն բերքատվությանբարձ.

վավ արդյունք կստացվի, երբ փոցխումից առաջ պաիսկ ճետո կաւտարվիենթացանք ն փոխվի: Ըստ Վ. Ա. Միրարտացվի, բնական մարգագետինների խոտի , խենի այսպիսիմիջոցառումները

րացման վրա.

բարձրացրել են բերքատվությունը

մինչն

գ/ճայբուսակացթում սեզի

Օրենավելացել է 7,900-ով: Ըստ Վ. Ի. եվաննի :սպարունակությունը չ բուրդի մարզում բերքատվությունը ավելացել է 12040-ով: Դրականար-

դյունք է ստացվել Սարատովի,Ռոստովիմարզերում, Արեմտյան Սի: բիրի սեղայլին խամերում (Վ. ի. (արին, 1956): Ըստ ն. Գ. Անդրենիթերչախոտային խամնրում բերքատվությունըբարձրացել է 30--1504ը-ով: Քարենպաստպայմաններում սեզային խամերի երիտասարդացման ճեց/հա չոր զանգվածի' Հեղիտնանքով բերքը բարձրանում է 20--25 նակը նշում է, որ փխրեցումը պետք է կատարել խոնավ պայմաններում 3--4 տարին մեկ անդամ, ՝

բավականաչավ -

:

՝

ն ըՎ |

Հաննու

եկ.

68.

Կցովի ճաճճային ֆրեզ ՖՔ-20

:

ՀԻՆԳԵՐՈՐԴ ԳԼՈՒԽ

ԼԵՌՆԱՑԻՆ ԿԵՐԱՀԱՆԴԱԿՆԵՐԻ ԱՐՄԱՏԱԿԱՆ ԲԱՐԵԼԱՎՈՒՄԸ,

ՑԱՆՈՎԻ ԽՈՏՀԱՐՔՆԵՐԻ ՈՒ ԱՐՈՏԱՎԱՑՐԵՐԻՍՏԵՂԾՈՒՄԸ

ԿԱՄ

ն մյան վիճ այն այժմյան վիճակն Հայկական ՍՍՀ բնական կերաճանդակների

`

-

միշ"ւ. արան 1իջո9:4 ա մաքազորոնային

Հնա-չ պիսին է, րավոր չէ նրանց արտադրողականությունըայն աստիճանի բարձրացնել, որպեսզի ստացվեն բարձրարժեք խոտճարքներ են արոտավայրեր: Բնական կերաճանդակներումմակերեսային բարելավման արդյու» նավետությունը ցածր լինելու դեպքում անչրաժեշտ է կատարել արմատական բարելավում` վարելու միջոցով ոչնչացնել բնական ճմաշերտն ու բուսականությունը, որից Հետո ցանել բազմամյա դաշտավլուկազգի ն խառնուրդներ ստեղժել ցանովի խոտխոտաբույսերի բակլազգի

Ճարքներն արոտավայրեր:

նշանակությունը:ՑաՑանովիխոտճարքնեբի աբոտավայբեբի ու

նովի կերաճանդակներըլայն 4նարավորություններ են ստեղծում դաշտային ն կերային ցանքաշրջանառություններիճիշւո զարգացման, նրանցում մշակվող բույսերի պլանավորված տեղաբաշխման ճամար, որը սաճմանված պլանային առաջաչ դյուրին ն Հնարավոր է դարձնում անթների լրիվ կատարումը, ՛ են ինչպես արն արոտավայրեր ր Ր ր "Բ ստեղծվում ՐՔ մատական բարելավման ենթակա բնական կերաճանդակներում, այնպես էլ վարելաճողերում: Ցանովի կերաճանդակներումարտադրվում է բաղմաղան կերատեսակներ(խոտ, արոտային կեր, սենաժի ն սիլոսի Համար կանաչ զանդված, 4լութալի ն խտացրած կերեր): ն արոտավայրերից է ճաստաստացվում ՐՔ ր ՐՐՑ ՎԻՐԲՑ Ցանովի խոտճարքներից տուն կ բարձր բերք ն ապաճովվում է կերի կայուն բազայի ստեղծումը: Ցանովի կերաճանդակներիցստացված կերի որակը բարձր է այն բանի ն բակլաղգի ցանովի շնորճիվ, որ խոտախառնուրդումդաշտավլուկաղզդի խոտաբույսերը, բերքի մեջ ավելի մեծ տոկոս են կազմում, քան բնական կերաճանդակների բերքում։ Այդպիսի կերաշանդակներից արտան: բ Հազե Հ կերամիավորներ: երամ է ին ն յութերով վում էն սպիտակու, պիտակուցայ կ Հագեցված դրվու

խոտՀարջներ տանովի

|

:

լ

:

ո

Ցանովի կերաճանդակներում կազմակերպվում է բարձր արդյունավետությամբ կանաչ կոնվելեր, որտեղ անասունները գարնանից մինչե աշուն կերակրվում են բարձրորակ սննդարարկանաչ կերով: ինտենսիվ օգտագործվում են Հողի Ցանովիմարգագետիններում ն մեջ եղած սննդանյութերը մտցված պարարտանյութերը: Մարգադետնային Հողում կուտակվում են մեծ քանակությամբ օրգանական նյութեր (ճումուս, կիսաքայքայված խողանի ու արմատայինմնացորդներ), որոնք վարելուց Հետո, օդային ոնժիմի լավացման ճետնանքովՀանքայնացվում են ավելացնելով բույսի ճամար մատչելի սննդանյութերը: մեկն էլ այն է, Ցանովիմարդադետինների առավելություններից որ քիչ ծախսումներով ն բարձր բերք ստանալով,արտադրված կերի ինքնարժեքը լինում է ցածր: Ցանովի մարգադետիններում բուսակացքի խտությունը լինում է նորմալ՝ ստացվում է Համատարած ճիմ, որի Հետնանքով վերանում է ն 2: ջրային էրոլիան։ հող Հողմային դոր մ Ցան մ ծտիննն բի բուսակացքու ն անովի մարգագետի մեծ են խոտաբույսերը տոկոս կազմում,կերի որակըլ«վ բակլազդգի է, պարարտանյութերի արդյունավետությունըմակերեսային բարելավ Ման 4ամեմատությամբ բարձր: Ցանովիմարգագետիններիբերքատվությունը բարձր է: Ըստ ակադեմիկոս ի. Վ. Լառինի տափաստանայինգտու անջրդի պայմաններում ցանովի մարդադետինների 1 հա-ից ստացվում է 20 ց խոտ՝ կիսաանապատայինն աղուտ ճողերում՝ Չ0--ՉՏ ց, ձորալանջչեբում՝ 18--25 ց, Ուկրաինայիկենտրոնականսկաճողային դուռում՝30-40 զ, կիսաանապատայինկ անապատային դգուտիների ավազային ճո12--15 ղերու՝ 10--15 ց, տունդրաներում՝ ց, որոնք դերաղանցում են անգամ, Ճրովի բնական կերաճանդակների բնրջատվությանը 10-15 Ճճողերում ցանովի մարդագետիններից, բարձր նորմաներով պարարտացնելիս, ստացվում է էլ ավելի բարձր բերք (300--600 ց/հա կանաչ ավոր): Ր) ԳԳ կերամիավ Ր" ւս նգված, ւս կամ ւս 8000--14000 -ն 6. Մ. Բատ լոռվա բարձրավանդակումցանովի խոտԱղաբաբյանի Ճարքի վեց տարվա խոտի միջին բերքը կազմել է 1033 նրա մեջ եղել այն ե ՐԲ է 32,600, . դեպքում, պարունակությունը «Ղ:1 Ի ակլազգիների Դ 1", բնական խոտճարքում այն միայն 4,600 է: նույն տիպի մարդագետինեհերում, միննույն նորմայով տրված, ֆոսֆորական պարարտանյութերը դեպքում մակերեսային Ր / Ի բարելավման խոտի ԲՈՐՔ բերքատվություն րՒ ՔՐարձեն 20,5, 48,4 իսկ արմատական բարելավման ժամանակ՝ րացրել գ/ճա: բնրքի Հճավելումըբնական մարդագետնի Հճամեմատությամբ Այսպիսով ։ Է փազմել է, մակերեսային բարելավման ժամանակ 48,4, իակ արմատա։

դաշտավլուկազգ

-

ց/հա,

Է

`

.

՛

՝

ցանովի 29,800. Ըս գոտիների ՀՍՍՄՀ-ում ձ է բարձր «Հավելումըշ րի բերքի (185--4550 խառնուրդ ցանքերի Քե չրովի ն Թե անջրդի պայմաններում (աղլուսակ )

արարին ա րախուճարութ որի ար ե

ան

ՍԱՆ»

շաւո

մատի

յ

ա

լտ

,

6.

Արմ Բմատական բարելավման առդյունավետությունը ըստ Կ

ւ

գոտինեոի(րստ

)

այնկերաճանդակլավման պետք է ենթարկել մ ՑԱՐ Հնարավոր չէ բարձրացնել ր դրողականությունը կերե րեսային բարելավմանմիջոցով: այլասերբարելավման ենթակա են, 1) ժե րր Արմատական ն գերխոնավ րը, 2) ճաճճային ված, մամռակալված մարգագետիննե ե

չ,

,

հատա կլուկազգի 5 խա

Տափաստանային Մ.

Ալլան

ցած

։

ջ.

:

ցածր է

Ա

մ Մար-

ու

րը

կարլ ե ի է

մ

կայն

ն կերաչ անդա

15"

մ

աարաժո

կնե

Աաաա ա

՛

`

աա

աար

կերաճանդակնե

ւթյու

ԱԱ րի

արձր տայգրաս

Մարգագետնա -

բաիելավումը կատարվում է կեսիստեմում կամ դրանցից դուրս:

մ

»

|

7»

ոայգրաս

42,0

ցորնուկ իոն

-

2 8,6

11.7 ,

Հիոնյակ

48,0 ,

60,1

65.0

22:1 96,6

46.0 34'5

ա

,1

`

80,8 95,5,

փորձա " դաջում

ց/ճա

93,7 58,5 65,5

,

28,/ ոո

-՞

|

23,1 104.5

124,6

87, շ

-

:

"

-

,

-

)

Գալատյանի :

նա

92,4

ա

Ջ.

է

Պրոի, Մարտունու

առվույտ

24,.8 ,7

Կորնըե

ռայգրառ

ր

,

»

Զառի կոլ-

ձ| մաքու նկՏոր

ո

դախոտ

».

չ

մ

ցորնու րնուկ

ՀԱ" Աո Այդ մարգագետիններում:

կարելի ի զատարոլ 111 արմատական բարելավումը թեքություններում ե ճամար, իսկ խուսափելու ընդ մեջ շերտով, ջրային ճողատարումից ծ մակերեսային բաՔ է կկատարել պետք թեթեքություններում րձր 155.ից բարձր է

րելավում:

բ

բարելա վման ենթարկել, բարհլ / մակերեսային արմ բարելավում կատարում են մինչն րիի թ

թեքություններում

րային

աան Անջիստ

ւ-

լ

։

կորնգան

ո-

Հրանի Տանն /

չրչանի աի սությունը

:

է Հե կապված նոր ճմաշերտի ստեղծումը որովճետն Հետ. Վարելու դեպքում այդպիսի նման ը կկեբրաճանդակներ էրոզիայի: / Հողմային կենթարկվեն

յ

,

մ

տետ.

ԴԻ խոտախառնու ց/նա

ը շատ / լեռնային մարգագետիններ,որոնց «ողի «զորություն են են խճեր: կամ ավազներ խորը չ մայոական ապարները մ արգագետիններըչի Այսպիսի է սմ), (10--12 բալակ չատ

րել, կարելի վարե ա

ա. Իրի,

Խոտաբույսըն

ու

ուռ Հմա շերտը

Բոշ

--

միջինը)(բոտ Գ. տարվա

բու

նոսրա-

շատ

։

400,0 ա

80,0 100.0

բէ Բազմամյախոտաբթույսծրի խոտի ԲՈՐՔԸ Մացուր ցանքերում

խոտախառնուրդներում (երե րեթ

բարելավել: արմատապես գագետինները , փոքր է.

285,0

:

պետք է

կ ան ջ

50,0

ր

4մ

է,

նմ

,

33,0

չ

ազմ նները, մարգագետինները,

ն

ե

կլ

30,0 40,0

կա

չս

ք, թեջություններ, որտեղ բուսակացքը խիստ ք,ուենն (դպիսի իսկ կերի որակը ոլախոտված ու

13,6 16,6 18,0

Անտառատափաստանային

ւ

:

12,0

ծնքալայրան

լ

,

արգատափաստանային

աններում մարգագետինները թյ գոտիականության րում, ուղղաձիգ են մ թեքություններիվրա, սակայն կան Հարթու -՛ Հիմնականումնվո սա

ր

26,0

8,0

19.

նը

մից

տ

քորավոր Հաոանար

,

կիշաանապատային Հանի)

Ջոր տափաստանային

-

բարելավելուց Հետո, 3) անտառամարգագետինները՝ ո" մ տարածությունները,4) բուս կ Հատված կակամթփուտաճատված ն բակլազգի բույսերը փոքրամասնություն բույսերը մեծամասնություն կազմող մարգագե ն բույսերովվարակված ն երկրամ բկրամաք' րապես լեռնային Ճճանրապ տության ընդշան ը ռեժիմ իմբ

/ չրային

բարծլավուՀետո

Ցանովիմար| գագետին բծլավված չբա-

-

Հալելում

բ

տիպը կկրաճանդակի Բնական

բալ

մ Բիր ները, րոնց

պղա ձ"

խամննւանուն նունարմատա Խոտի միչին բծ

Արմատական ենթակակեբահանդակնեոը կան բաբելավման

Արմատական

լեռնայինո

Աղաբաբյանի)

ՆՇ. Մ.

102,9 '

-

գ Է

82.2 ՛

51,3 5"

"7 Ր

109,3

113:8 93,6 յ

-

-

երկարատն օգտագործումը: Օգտագործմանբոլոր տարիներին խոտաբերքատվությունը բարձր ն կայուն մակարդակի վրա ւվաճելու խոտախառնուրդումպետք է լինեն կարճակյաց, միջակյաց ն դաշտավլուկազգի ն բակլազգի բազմամյա խոտաբույսեր: արճատկ օգտագործվող խոտադաշտեր ստեղծվում են Ճիմնակաւ ում բերրի վարելաճողերում, որտեղ Հիմնական վարի ժամանակ պարարտացվում են չափավոր նորմաներով ֆոսֆորական ն կալիումական իսկ նախացանքայինմշակման ժամանակ՝ փոքր ազոտականպարարտանյութեր: օգտագործվող խոտադաշտերստեղծվում են ւ անասնաբուծական ֆերմանեռից ոչ Հեռու (1--2 կմ վրա), բարձր | միջակ բերրի վարելաճողերում ն արմատական բարելավման ենթակա

Վերջինի դեպքում խոտադաշտը (ցանովի մարգագետինը)օգտագործվում է ավելի երկար (10--20 ն Ն արոտավայրերի տեսակնեոր Ն նշանց Ցանովի խոտճարքնեբի

Դաջոի Համար ոզարամյաց

ազէլի) տարիներ

ՀՍՍՀ-ում: ուղղությունները ստեղծման ճիմնական

Ցանովի խոտճարքները ն արոտավայրերը ստեղծվում են միամյա բազմամյա խոտաբույսերի կենսաբանական խմբերով կազմված խառնուրդներով: Միամյա խոտաբույսերով ստեղծված խոտադաշտը օդտագործվում է մեկ, իսկ բազմամյաներովը՝մի քանի տարի: Մեր Հանրապետությանբնական ն տնտեսական պայմաններից ելնելով ցանովի խոտչարքներ ն արոտավայրեր պետք է ստեղծել Հիմինչպես ն դրանց սիսնականում ցանքաշրչանառություններից դուրս, տեմում։ Որոշակի ագրոմիջոցառումների կիրառումով բազմամյա խոտաբույսերով ստեղծվում են տարբեր տիպի խոտճարքներ ն արոտահ

Բայրեր:

բ

արարաայուքնր, ոաարրող )2իր Հորոգուիմամբ

Այդ դեպքումխոտճարքաարոտային մարգագետիններում: տնտեսությունը պետք է վարել ինտենսիվ, որտեղ ճանքային պարարտանյութերը պետք է օգտագործվեն բարձր նորմաներով, մեր ճանրապետությա

:

Կարճատե

(2--8 տարի)օգտագործվող բարձր բերքատու խոտ-

Հեկտարից7000--10000, անջրդի պայժաններում՝ չով պայմաննձրում կերի միավոր ստանալու նպատակով:

Հարքներ արոտավայրեր, որոնցում պետք է գերակշռենբակլազգի խոտաբույսերը, որտեղ խուտադաշտում կօգտագործվի կենսաբանական ն

ճիմնականում չափավորնորմաներով ֆոսֆոսզոտը, կպարարտացվի է ստեղԱյդպիսիկերաճանդակներ պարարտանյութերով: կարելի

ճանդակները

րական

կիսաանապատայինգոտում լուրացվող աղակալված Հողեձել րում, չոր տափաստանային,միչին տափաստանայիննկ մարգագետնատափաստանային գոտիների, չրովի նե անջրդի տարածքներում: կարճատն օգտագործվող խոտադաշտում մշակվում են երկամյա, ն միջակամյա որտեղ խոռակավամյա խոտաբույսեր, (ճ2իմնականում) տախառնուրդի ցանքի նորմայի70--755. (պետք է լինի բակլազգիներ, ՀՍՍՀ

25--30"). դաշտավլուկազգիներ:

(4-5 Կոարի) օգտագործվող բարձր բերբ.Միջին տեողությամբ

արոտավայրեր, որտեղ խոտախառնուրդում բակլազգի խոտաբույսերը պետք է կազմեն 50--550ըն, դաշտավլուկազգիները 45--5090։ Այդպիսիցանովի կերաչանդակներ ստեղծվում են բոլոր Ճողաբուսական գոտիներում: խոտախառնուրդներում պետք է լինեն ն կարճակյաց միջակյաց դաշտավլուկազգի բակլազգիբազմամյա խոխոտճարբներ

քատու

ե

ու

տաբույսեր։

տարի ն ավելի) օգտագործվող բարձր ն կայուն բերքատվությամբ խոտճարքներ ն արոտավայրեր Այսպիսի ցանովի կերաճանդակներիբուսակացքում դաշտավլուկազդի խոտաբույսեգ.

ԾՐոկաբատեն (7--10

կազմում են 70--75գկ, բակլազգիները՝20--25Գ0: Այդ խոտախառնուրդները դաշտավլուկազգիների երկարակնցության չնորչիվ ապաճովում էն ցանովի խոտճարքներին արոտավայրերի

բը

`

Ն եբկարատն օգտագործվող կերտցանովիխոտճարքաարուտային

:

է ստեղծել նպատակաճարմար նոր չուրացվող սակավ բերբի ճողերի վրա ն արմատականբարելավմանենթակա կերաճանդակներում, ցանելով ճիմնականում դաշտավլուկազգի բազմամյա խոտաբույանր, առանձին տարիներին օգտագործել բարձր նորմաներով օրգանական, իսկ Ճաջորդ տարիներին՝ Հանքային պաչափավոր

նորմաներով

րարտանյութեր:

|

Այսպիսիցանովի մարգագետինները խոտադաշտի երիտասարդ տա-

րիներին (4--6

տարի, նայած պաճանջներին)օգտատնտեսության են որպես խուտճարք,իսկ Ճճաջորդ տարիներին՝ արոտավայր: ոտադաշտի օգտագործման միջին տարիներին պետք է անճրա-

րա է

չափով կատարել բազմամյա խոտաբույսերի սերմերով ենթացանք,բուսակացքը նորմալ խտությամբ պաճպանելու Համար: / մարգագետիններնբատ օգտագործման ձնի բաժանվում 11 չորս խմբի՝ ա) խոտճաոքային, երբ մարգագետինըօգտագործվում է միայն Հնձելու, ձմեռային կեր կուտակելու Համար. բ) արոտային, Ցքշտ

Ցանովի

օգտագործվում մարգագետինը

է

անասուններին արածեցնելու Համար՝

գ) խոտճաոքաաբոտային (կոմբինացված) նույն տարում օգտագործվումէ խոտմարգագետինը դեպքում ն

գարնանից

մինչն աշուն.

ՀՄԴ Ճարջի

արուի Համար, Էնդ որում գարնանային վերաճի բուսակացքը ճարը) պետք է ճնձել խոտի, սենաժի կամ սիլոսի Համար, իսկ Հաջորդվերաճիբուպակացքըօգտագործել արոտի ճամար. Մարգա-

զառաջին

՝ .

՛

գետինը կոմբինացված օգտագործելիս չի կարելի գարնանային վերաճը Հարը)արածեցնել, իսկ Հաջորդ վերաճը «Հնձել խոտի Հա(առաջին մար, որովճետն աշնանը կազմակերպված բույսի ընձյուղները աշնանից մինչն վաղ գարուն ցածր ջերմաստիճանիպայմաններում անցնում են իրենց կյանքի կուսական շրջանը: (էտապը) ն առաջացնում գեներան տիվ բարձր ցողուններ, իսկ Ճաջորդ վերաճերի ժամանակ (գարնան ամռան բարձր ջերմաստիճանի ամիսներին Վսռաջացած ընձյուղները) կուսական շրջանը չեն պայմաններում աշնանացան խոտաբույսերը անցնում, ճետնաբար գեներատիվ ցողուններ չեն առաջացնում, ուստի խոտճնձիճամար պիտանիբոսակացք չի կազմակերպվում:

բարելավմանճամար առանձնացված կերահանդակների Ա՞շմատական ն աբոտավայբեբ նախնական լուբացումըցանովիխոտճաոքներ ստեղծելուճամար Արմատականբարելավման ճամար, ճատկապես նոր յուրացվող

է կատարել տեղանքի, անչճրաժեշտ ճանդակներում, Հողի, բուսակա-

ուսումնասիրություններն այնուճետե նության ու Հիդրոտեխնիկական ն Հիդրոտեխնիկականաշխատանքների ձեռնամուխ լինել մելիորատիվ

կատարմանը:

:

Մելիորատիվ աշխատանքներձեռնարկելու Համար անճրաժեշտ է որի վրա նշել տեղանքի վիկատարել տեղաճանույթ, կազմել քարտեզ, ճակը՝ ճանապարճները, ջրային աղբյուրները, թփուտները, ճաճիճները, քորաշամբերը ն այլն: վրա Ճորիղոնականներանցկացնելու Հսմար տեղանբի Քարտեզի մակերեսը (ձորակներ, բարձունքներն այլն), ճատկապես չրովի րածքներում, պետքէ ուսումնասիրել: Հիդրոտնխնիկականուսումտա-

իրեննւ լավ

նասիրության

արն կայ

ջրերի

չուսյին

առկայությունը, խորությունը, բնույթը, նրա ռեժիմը (ավելանալք, պան վերգետնյաչրերի պաշարները: կասելը ), ստորգետնյա աշխատանքներիկատարման Համար, մինչ կուլտուր-տեխնիկական այդ կատարված պասպորտավորման աշխատանքների«իման վրա, գրի. է առնվում մակերեսի վիճակը, թփուտավորվածությունը, գուղձավոր'

բազմամյա

Բատ Տ. Ա. Ռաբոտնովի (1950) խոտային բույսծրի կլանքր բաԺանվում է չորս չրջանի (էտապի), ա) Սկզբնական ճանգիստ՝աքրմի ճառունացումից մինչե ժյումբ. բ) կուսական՝անրմի ծլումից մինչն բուլսի Հասունացումբպտղակալման ճամար. զ) գենեջրատիվ' ձրբ բույսր կարող է ժաղկելե պտղաբերծլ. դ) ձեԲացման՝ պտղաբերմանթուլացում, երբեմն էլ պտղաբերմանլրիվ բացակալություն: Լ

վածությունը, քարերի առկայությունը ն նրանց բնույթը (մակերեսային, թաղված ողի մեջն այլե), բուսականությունըն այլնւ նախապատրաստականաշխատանքներըկատարվում նշված բոլոր հն սակավ արդյունավետ կնրաճանդակներում ն ապա ձեռնամուխ լինում Հողատարածքի վարելու ն խոտաբույսերիցանքի աշխատանքնե-

`

բին: Ցանովիբարձր արդյունավետ մարգագետին ստեղծելու

.

նպատակով անձչրաժեշտ է փխրեցնել Հողը, քայքայել ճմաշերտը, ոչնչացնել վայրի բուսակացքը, լավացնել Հողի ահրացիան, որպեսզի Հողի միկրոկենսաբանական պրոցեսները լավանան, օրգանական նյութերը քայքայվեն ն ստեղծվեն ցանովի քազմամյա խոտաբույսերի աճման 4ամար լավագույն պայմաններ: ձետնյալ Հատուկ աշխատանբները Սակայն նախապատրաստական է պետք կատարել արմատական քարելավումից առաջ: Հայկական ՍՍՀ-ում ճաշճացած Ճահճացածճողեբիյոսբացում: չեն. Մարգադետիններիպասպորտավորման տարածությունները շատ տվյալների Համաձայն մեր Ճանրապետությունումճաճիճները կազմում են 8600 հա, որոնց մի մասը յուրացված է: ՍՍՀՄ-ում

ճաճիճներըՀսկայական տարածություն են կազմում: Մեծ չափով (58 մլն. ճա) դոանք գտնվում են ոչսնաձողայինգոտում, որիզ 52 մլն. հա է (Ի. Վ. (արին ն ուրիշներ, միայն ՌՍՖՀ-ում 1975), իսկ ն գոտում ճաչշիճների գերխոնավ մարգագետինների տաանտառային րածքը կազմում է մլն. հա (ն. Գ. Անդրեն, 1981): ՍՄԿԿ կենտրոնական կոմիտեի ն ՍՍՀՄ Մինիստրներիսովետի որոշման մեջ նախատեսված է 1925--1990 թթ. չորացնել 9-10 մլն ճա ն ճաճիճներ գերխոնավ Հողեր, որից 2--Ց մլն. ճա-ր՝ փակ դրենաժ-

ներով: «ոի

|

,

լ

արա գրրարաոն աաա անարար բույսի արմատային կուտակվում են թունավոր միաՃորիզոնում է, թուլանում ցություններ, Հողի լուծույթիօսմոտիկ ճնշումը մեծանում է Ճճողիմիկրոօրգանիզմներիգործունեությունը: Հողիգերխոնավացումը կարճացնում է արոտավայրերիօգտագործման տնողությունը ե նպաստավոր պայմաններ ստեղծում ճիճվային Հիվանդությունների Համար: Դեռնս 1711 դարում ակադեմիկոս Պ. Ս. է գհրառաջարկել Պալլասը խոնավ ողերի չորացումը որպես ֆացիոլոզ Հիվանդության Հարուցիչ Աարդի երկժծան ճիճվի դեմ պայքարի միջոց: յուրացնելու ճամար նախ պետք է կատարնհլ ստորՃաճիճները դնետնյաչրերի խորության ն զորության, ինչպես ն վերգետնյա ու ա

աճ ը,

ջ67

`

գրունտային յրերի «իդրոտեխնիկական ուսումնասիրում, որից ճետո կատարելլորացման աշխատանքներ: Գրունտայինջրերի մակարդակի իչեցման ժամանակ պետք է եկատի ունենալ, որ բազմամյա խոտաբույսերի Համար ստորերկիլա չրերի մակարդակր գետնի մակերեսից լինեն խոտշարքային տարիածություններում.60--70, արոտավայրերում՝25- 80 սմ խորության վրա' Դաճիճներիչորացումը ն գերխոնավ մարգագետինների չրային ոնժիմի կարգավորումը կատարվում է բաց չրանցքներով կամ ստորգետնյա փակ դրենաժներով, որոնք մանրամասն ուսումնասիրվում են «Մելիորացիա»ուսումնական դասընթացում: Ստորնտրվում է մի քանի Համառոտ տվյալներ. Բաց յրանցքներով չորացման ցանցը կազմված է մի քանի տարբերից. ա) չորացնող չրանցքներ, որոնց մեջ Հավաքվում են Ճճողատարածքների ստորգետնյա չրերը, բ) չրաճավաք չրանցքներ, լինում են ավելի լայն ն խորը, դոանց մեյ Հավաքվում են չորացնողջրանցքների քրձրը, գ) մագիստոալ ջրանցքներ, սրանց ն չրընդունիչների (գետեր, լճեր ն այլն) մեջ թափվում են չրաճավացջրանցքներիչրերը: սմ, լայնուլինում է 50--70 Չորացնող ջրանցքների խոռությունը 80--Չ00 սմ, թյունը՝ Հատակում Չ0--80, վերնում՝ նհրկարությունը

են յրային բույսեր տնսական վնասատուները բազմանում են, աճում է զգացվում: կ Հաճախ ջրանցքըմաքրելու անծճրաժեչտություն

:

.

։

ի ւո րբ

ԿՄ-

ԱԱ կ-2)

։

մ:

400--1200

ջրանցքների ճեռավորությունըմիմյանցից Չորացնող

40--200

մ,

որը

է լինում կախված է Հողի խոնավության աստիճանից, կլիմա-

ունենում են մինչն պայմաններից: Ջրաչավաքյրանցքքներն սմ լայնություն, իսկ մազիստրալխորություն, Հիմքում 30--40 սմ, Հիմքի լայնությունը՝ մինչն ների խորությունը արվում է 150--200

յական

ն այլ

սմ

Նկ.

20. Թրթուրավոր էջսկավատոր է-303 Վ 0,4 15

չնրձփով

60 սմ,

նշված չրանցքները փորվում են ԿՄ-1400 (նկ. 69) ջրանցքափորիչ մեքենայով ն է-303 (նկ. 70) է-304 Վ, է-625 Բ էքսկավատոր-

ներով

:

.

բաց ռիստեմը,փակ դրենաժների Չորացման Համեմատությամբ, ունի մի շարք առավելություններ, այն է, որ չրանցքները Ճեշտ են Հարմարեցվում տեղանքին, լավ են ճեռացվում մակերեսային չրերի, Ճեշտությամբ են կատաիվում մաքրման աշխատանքները: Միաժամանակ բաց սիստեմի չորացումն ունի նան իր թերությունները. խանգարում է. կ Հողի մշակման բնրքաշավաքի մեքենայացման աշխատանքներին,Հողամասի օգտագործմանգործակիցը փոքրանում է մինչն 1040-ով, պաՀանջվում է չրանցքների վիա կառուցել կամուրջներ, ձմռանը ն վաղ գարնանը ջրանցքում սառցաշերտ առաջանալու պատճառով չորաքվող տարածքից չուրը չի Հեռացվում, կեղտոտվելու Հետնանքովգյուղատըն268

Փակ դրենաժները բացերի Համեմատությամբ ունեն տնտեսական են կեզգալի առավելություններ,քանի որ վերջիններսպակասեցնում իսկ օգոագործվողօգտւսվետ սռարածությունները, րաճանդակների

առաչինները` ոչ' եղած բազմապիսի փակ դրենաժներից ամենաարդյունավետ խորը չերտերում ուժեղադրենաժն է, որի դեւլքում խլուրդային Է ն նում է աճրացիան դործունհությանճամար միկրոօրգանիզմների

Հողի

Բնական Պաբաբտացում:

րել է արտադրվող մթերքների ճամախառն արտադրանքը(ճացաճատիկ 35--40, պտուղներ Չ200--250 ց/ճա) ն զուտ եկամուտի մակար-

դակը(Հ.

կնրաՀանդակներբ արմատապես բարեէ լրիվ պարարտացում. Սովետական անճրաժեշտ կիրառել լավելիս ն արտասաճմանումկատարվածշատ փորձեր ցույց են Մբությունում տվել մարգագետիններիարմատականբարելավման ժամանակ տրված պարարտանյութերիարդյունավետությունը: մարգատափաստանաչ ՀայկականՍՍՀ անտառատափաստանային, ն յին ողողվող մարգագետինների«ճողի վարնլաշերտը ճարուստ է օրզանական նյութերով, բայց բույսի ճամար մատչելի սննդանյութերով ԸՆ ՔչՕ»,ՏՕ) աղքատ է: Միջին տափաստանայինգոտու չորային մարնյութերով Հարուստ չեն կ աղքատեն մատօրգանական գագնետինները չելի սննդանյութերից, իսկ չոր տափաստանայինգոտու կերաճանդակեն ն օրգանական ն բույսի ճամար մատչելի ները աղքատ նյութերից սննդանյութերից,ճետնաբար, արմատականբարելավմանենթակա տարածքներում ստեղծած ցանովի մարդագետինննրիցբարձր ն սննդանլութերով Ճարուստ բերք աճեցնելու ճամար անճրաժեշտ է ճողը լրիվ պա-

Պետրոսյան,1924): Ֆրեզերներովմշակում են գուղձակալված կ Հզոր ճմաշերտ ունեցող մարգագետինները քիչ քայքայված տորֆաճաճճայինՀողերը ն անմիջապեսգլանում չչորացնելու ճամար: Պրոֆ. Հ. կ. Մաղաթյանը(1959) խորճուրդ է տալիս մարգագետնի սմ ճզոր ճմաշերտը աշնանը ֆրեզով մշակել մեկ Հերք 10--15 խորությամբ: Ֆրեզի կորտածժճմի կտորները թողնել մարգագետնի մակերեՊ.

ու

սին, որպեսզի դրանք չորանան, ճաջորդ գարնանը, ճողի քեշի ժամանակ նորից ֆրեղզել(1--Ց Ճերք) ավելի խորը ն փոցխել. Այդ դեպքում ճիմը կտրատվում, մանրացվում է ն ճնարավոր է կատարել ցանք: Գարնանը անչրաժեշտության դեպքոմ կատարվում է կրկնակի ֆրեէ քայքայվում, քան գուզում. Այսպես ֆրեզելիս ճիմն ավելի շուտ թանով վարելիս: Ճճողի նախնականմշակման ճամար կատարվում Մարգագետնային ն է նան փոցխում: Ծանր ակավառակավոր սովորական ատամնավոր ն է փոցխերով կազմվում ագրեգատ մշակվում է ճողը: Սկավառակավոր փոցխը կտրում (ձնում) ն բաժանում է ճմաշնրտը, իսկ ատամնավոր փոցխը փխրեցնում է: Խոպանի այդպիսի նախնական մշակումը մեր Հանրապետության կարելի է կատարել ճիմնականում գարնանը թնքուպայմաններում թույլ է' չՀողատարման պրոցեսներից վրա, թյունների որտեղ ճմաշերտըճետ ն կատարել ծածկոցով ճամար գլանել փոցխելուց խուսափելու բազմամյա խոտաբույսերի ցանց: մշակվում է նան աշնանը գութանով շուռ Այսպիսի ագրեգատով տված տարածքներում ճմաշերոր: ծովտաչորային, մինչն 54 թեքությամբ լանջերը աշնանը վարել հաճերք փոցխել սկավախագութանիկավոր գութանով, գարնանը Չ--3 ԲԴՆՏ-3,5 մարգագետինները գերխոնավ փոցխով: Ցածրադիր ռակավոր չորացնելուց ճետո աշնանը վարել ՊԲՆ-75 գութանով ն փոցխել, դար-

ն փոցխենանը նորից մշակելԲԴՆՏ-2,2 ատամնավոր սկավառակավոր բով. Ողողվող մարգագետինները գարնանը ջրերը ցամանքելուկ ճնտո վարել նախախոփիկավորգութանով ն փոցխել ատամնավոր փոցխով: ն միջին Անտառատափաստանային չորային տափաստանային դոտիների խոպանը վարել աշնանը կամ գարնանը, փոցխել սկավաու ատամնավոր փոցխերով ն ցանել, իսկ մինչն 15" թեքուռակավոո թյունները նույն ձնով վարել մշակելմիայն գարնանը ն անմիջապես .

ու

օ

ու

ցանել:

րարտացնել: `

Աշագացված մաոգագետնազում

Արագացվածմարգագնտնացումը բազմամյա խոտաբույսերի

ցանքն է. արմատականբարելավման հնթակա տարածքներումկատարՀված կոմպլեքս աշխատանքներից (կուլտուր-տեխնիկական, մելիորատիվ, Ճճողիմշակում ն այլն) անմիջապես Ճետո, առանց դաշտային բույսերի (2--Տ տարի,մշակման շրջանի: կարելի է կատարել բոլոր տեսակի մարգադետնացում Արագացված ե մակերեսի տարբեր Ճճողային կլիմայական, տեղանքի ոնլինֆային պալմաններումն ճմաշերտի զարգացման տարբեր աստիճան ունեցող կերաճանդակներում: Արագացվածմարդգագետնացում Ճերթին պետք առաջին չ կատարելչորային ն բավարար խոնավություն ունեցող Ճովտալանջային, լեռնալանջային, ողողվող ն ավազայինու խճային գրունտ ունեցող ն ինչպես նան կիսաանապատային կերաճանդակներում, անապատային

գոտիներում:

:

Ուժեղ ճմակալված, ճաճճացած, մոլախոտերով խիստ վարակված կերաճանդակներումբազմամյա խոտաբույսերի ցանքը պետք է կատատարի ղաշտային միամյա բել 1--3 բույսնրմշակելուց ճետ: կիսաագոտու (Արարատյանդաշտավայր) աղակալված ճողերում նապատային նպատակաճարմարէ բազմամյա խոտաբույսերը մշակել միամյա բույսերից Հետու Աղակալված Ճճողերում միամյա բույսեր մշակելիս լավանում է Հողի ջրային ռեժիմը: երկրորդտարում Ճողը առանց շուռ տան լու վարելու միամյա բույսեր մշակելիս «ողի աղակալված շերտը ավելի է աճում (հ. Վ. կարին»1925): '

ատեղծվում են

լավադույն պայմաններ: Խլուրդային դրենաժներբ կա-

ն կավային ճողերում,չի կարելիկառու-՝ ռուցվումեն կավավազային ն Հողերում: ցել ավազային տորֆային Փակ դրենաժները կառուցվում են Ճատուկ մեքենաներով: խլուրդամնքենանեդարսվում են դրենաժային ն խլուրդային յին դրենաժննոր Ա դրենադարսիչ 158-202 Դ-659, ԷՏ8-163 կամ (եկ. 71), րով (Դ-652) էքսկավատորներով:

Դրննաժներիկառուցելու ճամար փորվում են ճաճիճներում 0,8--1, մ խորությամբ նեղ ջրանցքներ: ՖրանցՀողերում՝ 0,8--1,5 առովորական ունեցող է անցքեր խոՀատակում դրենաժը (պատերին դարսվում Քի կամ ջուռը բաց թողնող նյութեր (քարեր, ղովակներ (լավն, պեմենտե) վրա ժառի ճլուղերից կամ եղեգից կազմված խոձեր ն այլն), Դրենաժի սմ ֆիլտրող շերտ` խոշորաճատիկ ավաղ կամ դաոսվում է 10--15 խիճ, արմատները վերն դրված ճիմ, ապա ծածկում են Հողուր Միջդրենաժային տարածությունը պետքէ լինի տորֆային Հողերում 30-15--40 50, սովորական Հողերումվ՝ մետրո ն գերխոնավ տարածություններըչորացնելիս նկատի Ճաճշճացած շատ պետք 4 ունենալ,որ երբեմն ստորերկրյա ջրերի մակարդակը հջեցնելու պատճառով, նախկին ճաճիճները կարող են վերաժվել չոր տափաստանի, Հատկապես չոր կլիմայական պայմաններում, որտեղ ողոգման չի լինի աճեցնել մարգագետնայինլավաՀնարավոր առանց

գույն բույսեր:

Ճաճիճների ն գերխոնավ

Հողերի

չորացումը լայն չափով կիրաոնան արտասաչմանյան երկիներում, Հատկապես Անգլիայում, որտեղ կան մեծ տարածություններով ճա:իճներ ն գերխոնավ մարգագետիններ.Չորացման մեթոդները ն օգտադործվողմեքենաները գրեթե նույն տիպի են, ինչ ՍովետականՄիությունում, միայն նրանք ավելի շատ կառուղում են փակ գրենաժներ։ Անգլիայում փակ գրենաժներ կամեծ են ռուցելիս թրծած կավն խողովակներ, չափով օգտագոոծում դրանք բանկ են նստում,բայց օգտագործվում են երկար ժամանակ (ավելի քան 100 տարի):

վում

է

Դրա մնջ աշխատանքներ: Կովտու--տեխնիկական

են 4-րդ գլխում նկարագրվածմիջոցառումները, բարելավման ենթակա տարաժությունները ծառատեսակներից, բփուտներից, կոճղերից, դուղձերից, Քարերից մաբրելը ն մարգագետնի մակերեսի ճարթեցումը (ձորակներ, առվակներ, փոսեր ն այլն): մջակումը:ԽոպանՀողերում ցանովի մարդգագեՀոդի նախնական ստեղծելու ճամար տիններ անճրաժեշտ է լրիվ ոչնչացնել ճմաշերտը ն մշակման ենթարկել վարելու, բնական բուսակացքը: Հողբ նախնական

մանում

.

Գարի ՎԱՏՏ ՆՈ».

թ

ի

|

մ

ը

ՍԵՒ

ե

նկ.

Խ-՛

Ուրդոցադարսիչլ էքսկավատոր ԷՏ8-163

71.

փոցխով փոցխելու կամ ֆրեզելափոցՀետագայում սկավառակավոր խելու միջոցով: Վարը կարելի է կատարել աշնանը, գարնանը ն ամռանը: Հարքություններում կամ մինչն 5" թեքություն ունեցող թույլ ճմակալված, թփուտներիցազատ խոպաններում լավ է վարը կատարել աշնանը նախագութանիկավորգութանով, լրիվ (180") շրջելով վարելաշերտը (Ճմաշերտը): Հաջորդգարնանը սկավառակավորն ատամնավոր փոցխերովկազմված ագրեգատով վարելաշերտըմշակելծ--10սմ խորությամբ 1--3 անգամ կ կատարել ցանք: Գարնանըն ամռանը ճմաշերտը վարել, անմիջապես նախացանքային մշակման ենթարկել նույն փոցխերով կոշտերը մանրացնել ն ճողի մակերեսը Ցանքից առաջ կամ նրանից ճնետո գլանել:

ճարքեցնել:

գուցանով Պլանտաժի

խոր վարը (մինչե 70 սմ) կատարվում է տորֆային աղակալված 4ողերում։, Ընդ որում վերջինում մի քանի տիպի ալկալի Հողեր վարելիս Հողի մակերնս է բարձրացվում գիպսային շերտը ն առանց գիպսացման կատարվում է ինքնամելիորացում ե

(ն.

Գ.

Անդրեն, 1981),

չայկական ՍԱՀ-ում ագոոքիմիայի ն Հողագիտության դիտաճետազոտական ինստիտուտ, Արարատյանդաշտավայրի աղիացած Հողերը ծծմբական թթվով ն երկաթարջասպովմշակելով ն կիրառելով կովտուր-տեխնիկական միջոցառումներ, ապաչովել է այդ Ճճողերիոչ միալն քելբորացիոն վիճակը բարձրացրել բերրիությունը, այլե բարձրացու

:

Միամյա բույսերի մշակումով ճող, նախապատրաստվումէ

բազ-

մամյա խոտաբույսերի ցանքի ճամար, դրա ճամար նրանց անվանում են նախապատրաստող կամ նախնականբույսեր: բբ

մարգագետնացմանաշխատանքնեԹեջություններումարագացված է Հողի մշակման աշխատանքներիցանպետք կատարել գարնանը:

ցանել բազմամյա դայտավլուկազգի խոտաբույսերի բույսերի (գարի, վարսակ, գարնանացան ցորեն, միամյա խառնուրդ, վիկ-գարի, վիկ-վարսակ ն այլն) ծածկոցով: Քազմամյա խոտաբույսերը ցանքի տարում դանդաղ են աճում,իսկ արադ Վերջիններըկարճ ժամանակում առաջացնում են միամյաները՝ բուսակացք ն կանխում չրային չճողատարման պրոցեսը (էրոզիան): Հաջորդտարիներին վաղ գարնանիցբազմամյա խոտաբույսերը արագ վերաճելով առաչացնում են խիտ բուսակացք ն ճանդիսանում էրոզիայի դեմ պայքարի լավագույն միջոց: միջապես

«ետո

ճացաբույսը նպատակաճարմարէ օգտագործման պալմանով։ ԾՍածկոց գարի կամ վարսակ, քանի որ դրանք ենթացքանքիվրա բացավերցնել «սականմեծ ազդեցություն չեն թողնում ն տալիս են բարձր սննդարար կեր ու ծղոտ» Մեկից երկու դաշտ պետք է զբաղեցնել Հատիկային միամյա խոտաբույսերով (վիկ-գարի, վիկ-վարսակ, ոլոռ-գարի։ ոլոովարսակն այլն) ն մեկ. դաշտ ճատկացնել շարաճերկ բույսերին (կերի «Ճակնդեղ, գոնգեղ ն այլն): Վտորնբերենք ցանքաշրջանառությանսխեման, 1-ին դաշտը՝ ճախոտաբույսերիխոտախառնուրդ: քաբույս-բազմամյա Բ

2--Ֆ-րդ դաշտերը՝ խոտախառնուրդ

6-րդ դաշւոը՝ հդիպտացորեն սիլոսի ճամար 7-րդ դաշտը՝կերային արմատապտուղներ 8-րդ դաշտը՝ միամյա խոտաբույսեր: դաշտերի մեծությունը կախված է տվյալ Ցանքաշրջանառության տնտեսության 4նարավորություններից ն պաճանջներից: խԽոտադաշոր որպես արոտավայր օգտագործելիս, ճատկապես կանաչ կոնվելեր կազմակերպելու ժամանակ, կպաճանչվի խոշոր դաշտեր: Բազմամյա խո2--3 տարի օգտագործել որպես խոտճարք խոտ, դաշտը տարույսերի սիլոս պատրաստելուճամար, 1--Ց տարի որպես արոտավայր, աննաժ, կոնվեյեր: կազմակերպելով կանաչ

'

|

Ցանքաջոջանառություններ Մարգագետնայինկերարտադրությունում ընդունված է կիրառել ն ֆիերեք տիպի ցանթաչրջանառություններ՝ Ճճողապաշտպան կերային, տոմելիորատիվ (բԲուսամելիորատիվ): Կեշային զանքաշոջանառություններ: Դրանքլինում են երկու տեսակի՝ ֆերմայամերձ ն խոտճարքատրուտային կամ ըստ Վ, ԹՌ. Վիլյամսի մարգագետնային: ցանքաշրչանառությունումնպատակ է դրվում արՖերմայամերձ տադրել կոպիտ (խոտչ, ծղոտ), ճյութալի (կերային արմատապտուղներ, բույսեր), խտացրած (ճատիկային) կերեր ն բոստան-բանջարանոցային սենաժ, կանաչ զանգված սիլոս, սպիտակուցավիտամինային ւսլլուր պատրաստելու, անասուններինթարմ կանաչ կերով ապաճովելուճամար: ցանքաշրչանառությունըՀնարավորություն է տալիս Ֆերմայամերձ նրա բազմամյա կամ միամյա խոտադաշտերում կազմակերպել կանաչ կոնվելեր անասուններին, Հատկապես կքու կովերին, արոտային շրրկերով ապաճովելու նպատակով ջանումկանաչ են տացանքաշրջանառություններըկազմակերպվում Ֆերմայամերձ մոտ վարաբուծական ֆերմաներին մինչն կմ Ճեռավորության վրա, անասունների արոտավայրը մոտիկ լինելու ն բերքի տեղափոխման ծախսերըպակասեցնելու ճամար: կազմակերպվումեն կերային ֆերմալամերձ 6--8 դաշտացանքաշրջանառություններ, որտեղ մեկ դաշտբ պեփք է ճատկացնել բազմամյա խոտաբույսերի ծածկոցով ցանքին, 3--4 տարի տնտեսական :

|

Մարգագետնային կազմակերպվումէ 4իմցանքաշրջանառությունը

ականում նոր յուրացվող կամ արմատական բարելավման ենթակա

բնակատեղիցկամ ֆերմալիը ճեռու բնական կնրաճանդակներում: Մարգագետնային ցանքաշրջանառություննունի երկու շրջան՝ դաշմոսյին ն մարդագետնային։ Առաջին շրջանը տնում է ջ--4 տարի ն շակվում են միամյա դաշտային բույսեր. նրկրորդշրջանը՝ 7--8 տարի ու երբեմն էլ ավելի), որտեղ մշակվումեն բազմամյա բակլազդգի դաշխոտաբույսերիխառնուրդներ: ավլուկազգի է Դաշտայինշրջանի, ժամանակ պետք է պայմաններ ստեղծել ճմաՖրտիլրիվ քայքայման, վայրի խոտաբույսերի ամբողջականոչնչացն ճամար, Այդպիսի «նարավորություններ ստեղծվում են ճողի Ճիմական վարի ն նախացանքային աշխատանքներիկատարումով ն դաշային բույսերի մշակումով: Ստորնբերում ենք մարգագետնային ցանքաշրչանառության օրի-

Ն

«

եստ Աղաբաբյանի (1958). աններ ցանքաշրջանառություն, խԽոտճարքաարոտային այ Շ. Մ.

Ը

:

Հարքավայրերում ն

կիրառմամբ,

թույլ

չարաճերկնե-

(մինչն 70): թեջություններում

կերի ճամար (գարիչ վարսակ), կտավատ, սիլոսաՀացաճատիկ

լն ն կերի բոստանայինբույսերը: |

Հողապաշտպանդեր են կատարում: Ալդ ցանքերի բերքաՀսմ) Հավաքը պետք է կատարել բարձրից (ճողի մակերեսից 10--15 ճոն է կանխում վաղ աշնանը գարնանը Քարձր խոզանը զգալի չափով ն խողատարման պրոցեսը, նպաստում ձմռանը ձյան կուտակմանը բարեճաջեղ ձմեռելուն: Հաջորդ գարնանը (Լլանքի երկտաբույլսերի բորդ տարում) բազմամյա խոտաբույսերը վերաճ տալով առաջացնում քն բուսակացք ն դառնում էրոզիայի կանխման Ճճիմնական միջոց: մեժ ն Ավելի (20--25" ավելի) թեքություն ունեցող լանջերում առանց վարելու բազմամյա խոտաբույսերի սերմերով կատարել ենթացանք: Սերմերը Հողի ճետ շփման ժեջ դնելու Համար Հողի քեշի ժամանակ փոցխել, իսկ դա անչնար լինելու դեպքում ցանված տարածության անդամ անցկացնել ոչխարիՃոտ: վրայով 2--3 Աղիացած Ֆիտո-մելիորատիվ ցանքաջոջանառություն: Հողերի յուրացմակ ճամար կիրառվում է ֆիտո- մելիորատիվ աղու) (բուսամելիհրատիվ)ցանքաշրջչանառություններ։Աշնանըվարի ժամանակ մտցվում Է գիպս ն օրգանականպարտրտանյութերն կազմակերպվում Հետնյալ տիղի ցանքաշրջանառություն. 1. Հացաճատիկ 2. շարաճերկ(սուդանիխոտ, եդիպտացորեն,սորգո), 3. ճացաճատիկ-- բազմամյախոտաբույսեր

կարտոֆիլ): Շարաճերկ (եգիպտացորեն,արմատապտուղ, 3. Միամյա բույսեր կանաչ կելի կամ Հատիկի Համար (միամյա գարի, վարսակ, վիկ դարու կամ վարսակի խառնուրդով), ռայգրաս, բազմամյա դաշտավլուկազգի ն բակլազգի խոտաբույսերի խառնուրդ 2.

Համակարգ

հնքացանքով:

խոտախառնուրդխոտի ն արոտի Համար: Ցանքաշրջանառությանայդ տիպը կարելի է կիրառել նան 2--11կ ն ցանքը կատարվի թեքնքություններում, ալն պայմանով, որ վարը ջության Հորիզոնականներիուղղությամի: բ) խոտչարքաարոսային ցանքաշրչանառություն, առանց շարաթեքություններում. Հերկների կիրառման, 12--15՝ 1. Հչացաճատիկ կերի ճամար (գարի, վարսակ), կտավատ: 2. Հացաճշատիկ, վիկմիամյա խոտաբույլսհր(միամյա ռայգրաս, ենքացանքով: խոտաբույսերի բազմամյա վարսակ, վիկ-դարի), 3--7 խոտախառնուրդներխոտի նե արոտիճամար. դ) խոտճաոքատրոտային ճողապաշտպան ցանքաշրչանառություն 15--25" թեքությունների վրա 1. Հացաճատիկ (դարի, վարսակ) բազմամյա խոտաբույսերի ենքացանքով: 2--12 տարին բազմամյախոտաբույսերի խառնուրդ: դաշտիեւմկիրառվում է պարարտացման Այդ ցանքաշրջանառության սիստեմ: 5-րդ տարում տրվում է 20 տ գոմաղբ ն Պաքանա, 6-րդ տարում՝ Խո, 7-րդում՝ ԷՎօաքաէ ն, 8-րդում՝ Աա, 8-րդում՝ գոմաղբ 20 տ. 4--8

յ

ն

Վոքո,

10-րդում՝Ի«, 11-րդում՝Աոաքօրօտն 12-րդում՝ԻԳ: Մինչե

10-րդ տարին օգտագործվում է խոտճարքերՀաջորդ տարիներում՝արոտնողությունը կատի ճամար: Հաջորդտարիներին արոտային շրջանի տարի, որով կկանխվի ողի էրոզիան բելի է երկարացնել մինչն

1859:: (6.Մ. Աղաբաբյան,

Հայկական ՍՍՀ-ում լնեռնալանչերըմեժ տարածություն են գրավում, է ն տարբեր աստիճանի էրողացված, 68դրանց բուսակացքը աղքատ տնաբար, այդտեղ ճողապաշտպանցանքաշրջանառությանսիստեմում ցանովի մարդադետիններիստեղծումը ն դրանց արդյունավետ օգտադործումը Հանրապետությանանասնաբուծությանղարդացման գործում մեծ նշանակություն կունենա. 10--20" թեքություններումնպատակաէ ճարմար առաջին տարին դարնանի վարել լանջի Հորիղոնականների փոցխել ն անմիջապեսցանել գարի կամ վարսակ, բազուղղությամբ, մամյա խոտարույսերի Միամյա խոտաենթացանքով: խառնուրդների բույսնիը ծլելուց ճետո արադ աճում, քփակալվում ն ցողուն են տալիս, Հողի վերին շերտում (15--20 սմ) տարածում էն իրենց արմատային

՛

:

ն

(ալկալի,

4. .

"Վ

խուռաբույսեր:

անձրաժեչտության

Առաջիներեք դաշտերի ցանքերը, րոտ կարելի օգտագործել կանաչ ղանդվածֆկամ Ճճասունացածբերք ստանալուՀաչ

մար:

դաշտերը Բազմամյա խոտաբույսերի

առաջին 2--3 տարին օդորպես խուոճարք, իսկ Հետագա տարիներին, ըստ պաճանչի, "ոավորժել ,

կամխոտճարք: չարոտավայր

Այսպիսի ցանքաշրջանառության մելիորատիվ նշանակությունը է նրանում, որ բուսակացքըճողի մակերեսը ստվերի տակ կայանում է մինիմումի, Հետնաչպաճելով, նրանից չրի գոլորշիացումը ճասնում իար Ճողի ընդերքից աղի նորզանգվածներվեր չեն բարձրանում: Բակլազգի բազմամյա խոտաբույսերիգլխավոր արմատր սեպի նման խոՀետո նա է մաճշանալուց չրանում ճողի խորը շերտերը, քայքայվում ն

Ը

տեղը մնում չարմատի Հետ

ջրի

է որպես ուղղաձիգ խողովակ, նրանցով ոռոգման միասին խորը շերտերն են անցնումաղիացած Հողի վարելու եղած աղերի մեծ մասը:

շերտում

Խոտախառնուոդներ

Քաղմամյա խոտաբույսերըմշակվում են մաքուր ցանքերով (ցանէ անջատմեկ տեսակ բույս) կամ մի քանի տեսակների խառնուր-

իլ" (խոտախառնուրդ): դով `

ՍՍՀՄ-ում ե արտասաճմանում բազմաթիվ անդամ լայն չափերով ուսումնասիրված են բազմամյա խոտաբույսերի մաքուր ցանքերի ն Խոտախառնուրդների ճամեմատական արդյունավետությունը, Բազմաթիվ փորձարկումներով ապացուցված է, որ խոտախառնուրդներում բույսի ոնրքատվությունըավելի բարձր է, քան նույնբույսինը մաքուր

ցանքերում:

ո ձա 61,2 զյճա, ն ի ոտախառնուրդում՝ ի "7 նում (Ղազախատան) տալի ի փորճաղայանում ն 48,1, առվույտի դաշտում՝ առվույտի ժիտնլակի դաշտում՝ ց/հա արմատային զանգված: ՀայկականՍՍՀ-ումՍնանի ավազանի ջրովի պայմաններում առոէ 68,8 գլա արմավուլտի խոտադաշտի վարելաշնրտում տա յին չոր զանգված, առվույտի ն բարձր ռայլգրասի խոտախառնուրՀդում՝ 88,7 րդի բուսակացքում արնի ճառագայթների լուսավոչ ն ԸՕչ գազը բությունը ավելի ինտենսիվ են օգտագործվում: Դա կախէ ված բուսակացքիբարձրությունից, 8, / Բոմոոր բուլսերի տերնադասավորությունից: Դ ր անք Ուրա

կուտակվել

՛

:

Խոտախառնուրդները սովորաբար կազմվում են բակլազգի ե դաշտավլուկազգիբույսերով: Ակադեմիկոսի. Վ. Լարինը(1975) ամփոփելով ՍՍՀՄ-ում 83 գյուղատնտեսականգիտաճետազոտական4իմնարկների փորձերի արդյունքնե ԻԼ 9.18 բե է տվել, 1, Պր խուտախաոռն առնուրդի ի խոտի միչջին չին բերքատվություտվությո նը կազմել է 53,3 զ/հա, որը նույն բուլսերի մաքուր ցանքերի միջին բարձր է եղել՝ Ց երքատվությունից ավելի 14,4Գ8-ով, Բշրքա / Հա փորձերում Բարձր մեմ |

ույց

որ

ՀՅ

մինչեգլ ի

թ

ացի

ց/ճա, Խոտախառնու

լ

Ն

բարձր

է

։

,

շատ

է բնրքատվությունից, վությունի

է

ոչ

խառն խոտախառնուրդները

մ

աքուր

:

Խո-

Ջանքերի Համեմատությամբ մի շարք առավելություններ, տալխառնուրդիբերքատվությունը բարձր է, որը արդյունք է բույսերի կողմից ճողի սննդանյութերին խոնավության արմատայինՃճամակարգի ինտենսիվ օգտագործման: Բակլազգի խոտաբույսերի արմատները Հողի մեջ խորանում են 1,5--2 մետրից մինչն 10 մ ն ավելի (առվույտինը 2--10, կորնդգանինը՝ 1,5--9, երեջնուկինը՝ 0,8--9 մ,, բայց արմաշուրջ 3, իշառվույտինը՝ տային Համակարգի Հիմնական զանգվածը (50--2040) գտնվում է սմ խորության վրա: Հայկական ՍՍՀ ԳԱ նախկին հրկրագոր20--80 ինստիտուտի Մարտունու փորձակայաժության գիտաչետազոտական նում կատարված(1946--1952 թթ.) մեր ուսումնասիրությունները(1921) են տվել, որ առվույտի արմատային ճամակարգի 51--59(0 գրտցույց սմ շերտում: 22--4200՝ 10--20, նըվում է Հողի 0--10, 14--640՝ 20--80 ցանովի խոտաբույսերի արմատայինՀամակարգի Դաշտավլուկազդի մեժադույն մասը գտնվում է ճողի վարելաշերտում, քիչ քանակի արեն ավելի մատներ թափանցում խորը(100--150 սմ): Հողի վարելաշերտի մեկ միավոր ծավալում խոտախառնուրդի քան մաքուր կուտակվում է ավելիշատ արմատային դաշտում ղանդգված, ցանքում: ԲելոռուսականՍՍՀ-ում կարմիր երեքնուկի խոտաղաշտում կուտակվել է 48,9 ց|հաարմատային մնացորդ, իսկ կարմիր երեքնուկի ն մարգագետնայինսիզախոտիխոտախառնուրդիդաշտում՝ 65,2 գ/նա ն եթերայուղատու (Դ. Գ. կասլյանով),Ուկրաինայիլուղատու բույսերի Ճամամիութենական գիտաճետազոտական ինստիտուտի փորձակայանում կորնդանի մաքուր ցանքուվ՝ 48,9, կորնգանի ն անքիստ ցորնուկի ունեն

,

`

Ի.

Վ. Լարինի (1949) Հետազոտություններից բարձրության բուսակացքում բակլազդի Բով բույսերի 2300է ր ր Ս տերնների Գ ՐՔ առվույտ) ցողունի ներքնեի (երեքնուկ, րոք 0-Ը տնվում Ցող սմ վրա, իսկ նույն բարձրության մասում Հողի մակերեսից 0--30 ն ներեն 640 ե, դաշտավլուկազգիներինը (աիզախուտ, շյուղախոտ, ոզնախոտ)) իսկ նրանց խոտախառնուրդումբուսակացքի ամբողջ բարձրության վրա երենի գրեթե4 ճավամարալամխ աժ են գրեքը տմրոնձրը դասավորվա Խոտախառնուրդիդաշտում, մաքուր ցանքերի Համեմատությամբ Հողում ավելի շատ Ճճումուս ն ջրակայուն ագրեգատներ են լինում, Ըստ Մ. ի. Տարկովսկու(1952) 2--5 տարի խոտախառնուրդ մշակած դաշտում է Ճումուսի պարունակությունը ավելացել 21,240 -ով: Մարտունու Կիորձակայանումմեր փորձերում (3. Ձ. Գալստյան1921) առվույտի 2 տարի օդգտադործված խոտաղաշտում 4ումուսը եղել է 2,6900, իսկ աո2,9000: Ըստ ի. Վ. Լա"վուլո--բարձր ոռալդուսս խոտախառնուրդում՝ րինի (1922) տարբեր պայմաններում դրված փորձերի միջին տրվյալներով Հողում ջրակայուն ագրեդատները0,25 մմ-ից բարձր) բակլազգիների մաքուր ցանքերում եղել են 50,6, իսկ խոտախառնուրդների տավկ՝58,840: են բակլազգիների ն տվել, որ Ուսումնասիրությունները ցույց մաքուր ցանքերի խոտաղաշտումբույսերի վնադաշտավլուկազգիների `

Հայտնի է,

Ղ"1

-

Գոողենսկալային

Ամ. Ռ.

՝

որ

սմ

ւ.

`

տարածված են Ճամեմատաբար ավեսատուները ն 4իվանդությունները քիչ. Այսպես, կերերի Ճամամիութեիսկ խոտախառնուրդում՝ վի շատ, ԳՀ նական ինստիտուտիփորձերում երեքնուկի բուսակացքի 1 մշ վրա. եղելէ 50, սիզախոտի ղդաշտում՝38,5, իսկ նրանց խոտախառնուրդի : Ճատ 8,3--16,5 որդեր ն (ճարսնյակներ, բուսակացքում՝ վնասատու "

.

:

ճանճեր):

Հալրոնի է, որ անասունները դաշտավլուկազգիներիարոտը ավելի ախորժակովեն ուտում, քան բակլազգիներինը, իսկ նրանց խոտախաոՀ նուրդի արոտը ավելիՀամաչափ են ուտվում,ն օղտազործմանգործա:

վիցը 5--10, երբեմն էլ 385--4540-ովբարձր է մաքուր ցանքերի Համեմատությամբ. ՄիաժամանակՀայտնի է, որ բակլազգիների(առվույտ «ետո, առան այլն) ցանքերը պրոտավայր օգտագործելիս (անձրններից են տիմպանիտ(փորուռուցք) վոտյան ցողին) անասունները տառապում մեծ մասամբ մաճացու է, իսկ բակլազգիներիու որը Ճճիվանդությամբ։ այդպիսի դաշտավլուկազգինձրիլխոտախառնուրդիՁ0արոտավայրերում երնույթներ չեն նկատվում: Բակլազգին դաշտավլուկազգի բույսերի խոտախառնուրդներից ատացվումէ ավելի լիարժեք կեր, քանի որ նրա մեջ մեծ չափով. պարունակվում են սպիտակուցներ,ածխաջրեր Հանքային աղեր: չամար չորացնելիս ն խոտի Քելիս բակլազգիների տերնների կորուստը գրեթե կանխվում է: Խոտախառնուրդիչորացած ղանգվածը ճավաքելիս դաշտավլուկազգիների տերեները պաշտպանում են բակլազգիների տերնները թափվելուց: Մինչդեռ մբայն բակլազգիների խոտի Հավաքման ժամանակ տետեների կորուստի մեծացման պատճառով, նրանց խոտի մեջ պրուռհինաբույվին նյութերի պարունակությունըբակլաղզգիու դաշտավլուկաղզգի աներիխոտախառեծուրդի խոտի Համեմատությամբ, պակասում է: Խոտախաոռնուրդներ կազմելիս պետք է նկատի ունենալ մի շարք դրանց բարդությունը (տեսակներիթիվը): առանձնաճատկություններ՝ օգտագործման տնողությունը, խոտախառնուրդիօգտագործման ձնր, տեսակային կազմը, դրանց վաղաճասությունըն այլն: նշված առանձնաճատկություններըանտեսելուդեպքում խոտախառնուրդները իրենց նպատակին չեն ծառայի ն դրանց արդյունավետությունը մաքուր ցանջերի Համեմատությամբ կլինի ցածր: Խոտախառնուրդներն ըստ իրենց բարդությանլինում են երեք խմբի՝

մարգագենային ցանքաչրջանառություններում: հողի" ծրկարատնօգտագործվողխոտադոշ

"ը

6ն է 2--3Տ, 4--ջ ավելին պարզեցրաժ՝ բարդ՝ կազմվում տեսակ տարբեր կենսաբանականխմբի բակլազգի ն դաշտավլուկազգի Կորն

ոը

կազմվում ավելացնել առի

արոտամ

"ս ա

ճարքնձրի երկարամյաօգտագործվող ցանովիխու" ինքն ինչպեսծրգարոոմ պետք է կազմված երի խոտախառնուրդները պետք բը սսռ դաշբարձրադիր յոթփաղյա ր ցառաքուփ մոճղարմատավոր էլ սակավամյա ի, այնպես ը -

եի մո

իեն բակլազգի բույսերից: ախար Բարձրադիր մարի աան խուոՀարքային» դաջոավե երեք ձնով. ար արոռային Հըն4խոտադաշտը Հուռին դեպքում տային բու երկրորդ դեպայինկեր արտադրելու է նի վում աշնանամանն ամռան ո

ու

ր

ն

7"

արո

Ը

ն

արոտավայր գարնան,խոտչարքաարոտա ո

ն

Քում՝ որպես աուններն արածեցնելու Համար, իսկ խոտադաշոը է Հնձել, իսկ ձնով օգտագործելիսառաջին ը պետք

ճարձրը ճաջորդ ր. Հաջորդնեարածեցնելը»՝ : դնել արոտի տակ: Հակառակ առաջինչարը խո աշնանը վաղ գարնանը, Հնձել չի կարելի, չես Հանգույթփակալման ւ բույանրի արատավզիկում (բակլազգինեո) բողբոջները Ա կաղմակերպված ըճնսացիմիո՞ ում (դաչտավլուկազգիներ) `

ն

'

բը

ո

ն ուշ

ն

Հ

ո"

պայմաններում ները ցածր (3--5") ջնրմաստիճանի Բուրդ

գններարի թ ամիսներին կազմակերպված բողբոջները րիչ են գովելու գոր փոփոխությունն այդպիսիՀարից Կ/աստիճանիպայմաններումկենսական առաջին խոտաբույսերը ենթարկվում աշնանացան գար» ել առաջացնում են ենթարկվում կան փոփոխությունների Փարնան ու

ն

վեգետատիվերկար ցողուններ ("նճվոն զանգված):

ն ամռան

19-րդ դարի վերջերինն 20-րդ դարի սկզբներին արեմտանվրոպական ն ՍՍՀՄ-ի գիտնականներիմի մասը գտնում էր, որ ծրկարատնօգ-

որ այդպիսի (10--15, նուլնիսկ 20) տեսակներով, պատճառաբանելով, բարդ խոտախառնուրդներըցանկացած Հողային ն կլիմայական պայմաններում կտան կայուն բեր: Խոտադաշտերնըստ օգտագործման տնողության լինում են կարճատն՝ 2--38, միջին տնողության՝ 4--6, երկարատն՝ 27--10 ն ավելի տարի: Կարճատն օգտագործվող խոտադաշտերը ստեղծվում են դաշ-

ավլուկաղգի

Քաաի

ւ

խոտաբույսերով:

պետք է կազմելավելիշատ տագործվող խուտռադաշտի խուռախառնուրդը

կպքում

Առաշին մրի

ճմ

աարի Ւ Նարգմածը

խոտադաշտի

միամյա կամ

խոտաբազմամյա բույսերի խոտախառնուրդներով' տար Է: Միջին դեքում 2--Յ երկրորդ է իսկ ԲոՄմեկ, դաշտը: օգտագործվում չ ժիջակյաց տադաշտը ծ տնողության դության օգտագործվողխոագո քարձր Լ ն վերջին տարիներին սերով, ընդ որում օգտագործման պետքէ որ"2 որմ ում բերք ապաճովելու Համար խոտախաո Հացարբոմ՞ Գեշ սակավամյա ն կոճղարմատավոր

ու

Ա

մ է

«ոո

ն

'

Համար" (ր Ճարերում առաջացնումբարձր ցողուններ է 4նձել կամ ճարը կարելե

ջացնում ալուկ, են

որը

է միայն արաժեցման պիտանի Կր

նանացանխոտաբույսերը (կապույտ

այլն) բոլոր.

:

ատիվ բազմաճար առվույ», են «Ր

ո

ն վեգետատիվ),Հետնաքար ցանկացած նորից օԳԺ առաջին «արը է նում է խիտ» ժեցնելՍակայն խորչուրդ. կացքը 1ի" խոտչնձի Համար, քանի որ Բուշ բարձր ն բերքառատ:

կոագորժել

տրվո'

է

Ի

տեսակային կազմը: Խուռախառնուրդների Խոտախառնուողների ճամար անճրաժեշտ է մշակման արդլունավետությունը բարձրացնելու

'

ճիշտ ընտրել նրանց բուսաբանական կազմը, նկատի ունենալով տեղանքի բնական պայմանները՝ Հողաբուսական գոտին, կողմնադրումը (էքսպողիցիան), ճողի խոնավացման ն բերրիության պայմանները, բույսիկենսաբանականՃատկությունները՝ կյանքի տնողությունը, թփաարագությունը վեզետակալման բնույթը, բազմաճարությունը, աճման ն կյանքի տարիների «օգտագործման ձեր ցիայի ընթացքում ըստ երաշտադիմաց(խոտճարքային, արոտային, խոտճարքատրոտային), կունությունը, ջրալճացման դիմանալը, ճիմ առաջացնելու աւտկությունը, վերաբերմունք բուսական այլ տեսակների նկատմամբ ն այլն: Խոտախառնուրդի բուսաբանական կազմի վրա որոշակի ազդեցություն է թողնում նան խոտադաշտի օգտագործման ռեժիմը: Արոտային օգտագործման,Հատկապես 6 սմ-ից ցածր արածեցման դեպքում բուեն ընկնում առաչին Հերթին բակլազգիները: Որպես սակացքից դուրս անքիստ ցորնուկը, մարգախոտճարք օգտագործելիսլավ են աճում գետնային աղվեսադին, կորնդանը, առվույտը, իսկ արոտավայրերում մարգագետնային շյուղախոտը:, դաշլավ են աճում մարգագետնային տավլուկը, սպիտակ երեքնուկը Մարգագետնայինաղվեսագին մաքուր ցանքերում ավելի արոտադիմացկուն է, քան մարգագետնային սիզաճետ ցախոտի ն շյուղախոտի ճետ խառը ցանքերում, իսկ ոզնախոտի է նելիս կարճ ժամանակում խոտախառնուրդից բոլորովին դուրս ընկնում: Ըստ Ա. Շտելինի «խոտճարքային» ն շարուռային» բուսակացք ձեվավորվում է խոտադաշտի միջին ն երկարամյա օգտագործելու ժամանակ, երբ բակլազգիները բուսակացքից դուրս են ընկնում: Դրա ճամար անչրաժեշտ է կազմել այնպիսի լխոտախառնուրդներ,որոնք լինեն լիարժեք ն Ցանովի արոտավայրերիՀամար Կխոտախառնուրդներկազմելիս պետք է ընտրել տարբեր վեգետացիոն տնողություն ունեցող (տարբեր

օգտագործվող: երկարամյա

որպեսզի բուսակացքում ժամանակներում բույսեր, առաջացած ծաղկող)

արածեցման ցիկլերի, իսկ պետք է ընտրել միաժամանակ խոտճարքայինխոտախառնուրդներում ծաղկող տեսակները, որպեսզի խոտչնձի ժամանակ բոլոր բույսերը մեծ զանգված առաչացրած լինեն: կազմկիսանապատայինաղուտ Ճճողեռի ճամարխոտախառնուրդ աղակալում ն այլն) վում է անբարենպաստ պայմաններին(չորություն,

զանգվածը

ավասարապես բաշխվի

ըստ

դիժացող բույսերով: Նկատի ունենալով վերնում նշված պայմանները

ն

պաճանջները

անչրաժեշտ է ճիշտ ընտրել

խոտախառնուրդի բաղադրամասերըն

տեսակի ցանքի Հարաբերությունը (յուրաքանչյուր նրանց քանակային խառնուրդում: նորման) ՍՍՀՄ-ում

երկրներում կատարվածբաղմաթիվ արտասաճմանյան են տվել, որ միջին ն երկարատնօգտա-

ն

ուսումնասիրություններըցույց

պետք է խոտախառնուրդները խուտադաշտերի գործվող

կազմել ցանն բարձդաշտավլուկազգի կոճղարմատավոր բարձրադիր ցառաթուխ ն արոտային Խոտճչարքատպրոտային րադիր բակլազգի խոտաբույսերով: պետք է ավելացնել ցածօգտագործման դեպքում խոտախաոռնուրդում րադիր արոտային խոտաբույսեր (սպիտակ երեքնուկ, գայլուկանման առվույտ, եղջերառվույտ, մարգագետնայինդաշտավլուկ, սպիտակ դաշն

տախոտ, տիպչակ,ժիտնյակ ե այլն): Խոտախառնուրդներում,Ճատկապես երկարատն օգտագործվողնե-

րում, պետք է ընդգրկել կենսաբանականտարբեր խմբերի (տես ջին գլխում) խոտաբույսեր: Դրանք են. Առաջինխումբ (երկամյաների իշաովույլտներ, որոնք կյանքի երկառա-

բորդ

տառում

մեռնում

են:

երկրորդ խումբ (շսակավամյաներ )՝ կարմիր ել վարդագույն նհրեք-

է. նուկներ. կյանքի երրորդ տարում բերքատվությունը խիստ իջեցնում երրորդ խումբ (միջակամյաներ կապույտ առվույտ՝ եղջերաովուլտ, մարգագետնայինն եղեգանմանշյուղախոտեր, մարգագետնային սիզախոտ. բարձր բերք հն տալիս կյանքի երկրորդ ն երրորդ տարինեն, բերքատվությունը զգալի չ տարում, բին, չորրորդ կյանթի Չորրորդ խումբ (հրկարամյաներ)՝ սպիտակ երեքնուկ, դեղին առԺ մ ջ էն ապիտակ դաշտախոտ, կարմիր վոտ, ամախտնայի տարում: շյուղախոտ, բարձր բերք են տալիս կլանքի երրորդ ն չորրորդ

ընկնում դաշտավլուկ,

աժայ այ թրգարատն

խորադաշաի ր զորա ցորնուկը, Բ մինորբ Ար" ա ոչ

ր Բ1Ր"ՐԴ

յ ՀԱԱ Լր հր Հր Խո ամի առք հար բերի միջին բերրի խոնավության դուրս

չի

ոզ

.

Ճողերու

տեղը,

ն

որմալ

պայման-

երկար ժամանակ: ՍովետականՄիության ն արտասաճմանյան 4ետազոտությունները

ներում

օգտագործվումեն շատ

պարզել են, որ խոտախառնուրդներկազմելիս նկատի պետք է ունենալ նան բակլազգիների ն դաշտավլուկազգիներիբարձրադիր ն ցածրադիր բույսերի քանակային փոխճարաբերությունները րստ խոտադաշտի օգ-

տագործմանձնի

տնողության(աղ. 8): Խուտճարքայինխոտախառնուրդները հրկարամյա ն

օգտագործելու

ոիանի, Գորիսի,Մեղրու ցածրադիր մասերը) չրովի պայմաններում՝ կաառվույտ, բազմաճար ոռայգրաս, պույտ մարդագետնային շյուղախու, անջիստցորնուկ, ողզնախոտ,մարգագետնայինդաշտավլուկ,սպիտակ

դեպքում անչրաժեշտ է, որ նրանցում որոշ չափով որպես բաղադրամաս լինեն նան ցածրադիր(արոտային) բազմամյա խոտաբույսեր, քանի որ երկարամյա օգտագործման վերչին տարիներին խոտաղաշտը դրվում է արոտային օգտագործման տակ: խուռադաշտըարոտային ն արոտալխոտճարքայինօդտագործման դեպքում, արոտավայրը ավելի արդյունավետ դարձնելու ճամար խոտախառնուրդում անպայման պետք է լինեն ցածրադիր բույսեր: 8.

Խոտադաշտիօզտազորժման ձեր

Չոր տափաստանայինգոտու անչրդի պայմաններում` դեղին առվույտ, կորնգան, իշառվույտ, ժիտնյակներ, ողնախոտ, տիպչակ, կոճղարմատավորն անկոճղարմատավոր սեղերո գոտու ջրովի ողերում` կապույտ առՄիջինտափաստանային վույտ, կարմիր երեքնուկ, իշառվույտ, սպիտակ երեքնուկ (արուտավայշյուղախուտ, արոտային | բարձր րերում),ոզնախոտ, մարգագետնային ռայլգրասներ, անքիստ ցորնուկ,: դաշտավլուկ, սպիմարգագետնային ստակդաշտախոտ: նույն գուռու անջրդի Ճճողերում՝կորնգան, կապույտ ն դեղին առվույտներ, իշառվույտ, ողնախոտ, բարձր ուսյգրաս, անքիստ ցորնուկ, ժիտնյակներ:

խմբերի քանակային կազմը Խոտաբույսերիկենսաբանական խոտախառնուրդում (1)

|

Օգտագործման տնողությունը

արձան

ԽոտՀարբայինՄբջին տնողու-

Քյու:

ծրկարատն

Ար»ռայինքի

տնողու-

ծրկարատն

ԽոտճարքաարոՔԵ,տնողուտային երկարատն

Քակլազ-| Դաշտավ| խոտճար-| Արոտա-

«ի

|

լուկազգի թան

ան

30-50

28-80

|80--88

10--20 80--90

| ին

Լ

ն ենթալպյան անտառատափաստանային Մարգատափաստանային,

զոտիներում՝ կարմիր, վարդագույն ն սպիտակ հրեքնուկներ, ապտան. դեղնաձիբրիդային Հիբրիդային առվույտներ (մարգատավ սոսնային

-

անտառատափաստանային գոտիներում)իշաոռվույտ,մարդագետնային սիզախոտ, ,անքիստ ցորնուկ, արոմարգագետնային շյուղախոտ, մտայինն բարձր ռայզրասներ, ոզնախոտ, մարգազետկային դաշտավլուկ, սպիտակ դաշտախոտ: ն

25--30 70--75 30--85 55--70

10--20 80--90 25--30 20--75 30--35

65--20 60--70

10--20

89--90

30--35

Աբովյանի, Եղեգնաձորի,

են գարնա-չ Ցանքի ժամկետը: Քազմամյա խոտաբույսերը ցանվում ն են տվել, որ ամամռանը աշնանը: Հետազոտությունները ցույց

նի, ռանը կ աշնանը կատարածցանքերը Հաջորդ տարում, գարնան ցանքի Ճամեմատությամբ տալիս են ավելի բարձր: բերք: երկարատնն տաք աշուն ունեցող երկրամասերում (օրինավ՝ կրասնոդար) աշնանը առանց Ժածկոցի ցանված խոտաբույսերի մար(առվույտ,կորնգան, ողզնախուտ,

30--40 65--20

բարձր արդյունավետությամբ օգտագործելու Խոտախառնուրդները ճամար ճիշտ պետք է ընտրել նրա բաղադրամասերը: նույն Հողակլիմայական պայմաններում խոտախառնուրդների շատ տեսակներկարելի է մշակել, սակայն նկատի պետք է ունենալ նրանց բերքատվությունը: օգտագործման բնույթը ն տեղի պայմաններին Հարմարվողականությունը: կողմնորոշման ճամար ստոր բերվում է ,խոտախառնուրդներում օգտսգործվող բույսերի տեսակները, ըստ ՀայկականՍՍՀ կլիմայական պայմանների: Արարատյանդաշտավայրի ն չոր տափաստանայինգոտու (Թալինի, Աշտարակի, Կաիրիի, Ազիզբեկովի, Սի281

դաշտախոտ:

շյուղախուտ, անքիստ ցորեուկ գազետնային

րիների

ն

այլն) կյանքի երկու

տաՀ

զանգվածի միջին բերքը կազմել է 96,9 ց/նա, իսկ կարճ խիստ ձմնո ունեցողշրջաններում բարձր բերք ստաց(Սիբիր) "վել է գարնան ցանքերից: :

աշուն `

չոր

ն

Խոտախառնուրդներ ցանելիս անձչրաժեշտ

է նրանց աշնանացան

բաղադրամասերը լ ղդաշտավլուկաղդի աշնանը ցանել

ծածկոցով, իսկ գարնանացանդաշտավսերմերով: արվում է՝ ելնելով բակլազդի խոտաբույսերի էլուկազգի Այսպես ցանովի խուտաբույսերի չն դաշտավլուկաղզգի ձմռացրտադիմացկունության Պարզվել է, որ աշնանը լավ զարգացած արմատա-չ իճատվկություններից: ունեցող բակլազգիները, կինՃճամակառգ որոնք աճել ն առաջացրել են

լ գարնանը

6-6

ենթացանք կատարել բակլազգի

իսկ Ճճանգույց,

բույսի

ն

արմատավզիկը սմ-ի չափով գտնվում

է

սառնամանջիներինդիմանումկն այնպես, ինչպոս ները 0րինակ, ծրբ նրձքնուկը աշնանը դաշտավյուկազգի աշնանացան իսկսկան առվովտը՝4-5 ունենում է լավ զարգացածվարդակ, իսկ ճողի մեջ, ձմռան

ձմեռում բարեՀաջող

են:

տերեով ցողուններ

ժամկետը ընտրելիս Բազմամյա խոտաբույսերիաշնան ցանջի դաշտավլուկազմինչն ծլումից նկատի պետք է ունենալ, որ սծրմերի կամ վարդացողունակալումը իսկ բակլազգիների գիներիքփակալումը, մինիմում է, որ պաճանչում ն կի կազմակերպումը նոանց կոփումը 50-60: ունեցող օրերի Թիվբլինի 55 ջերմաստիճան ցանքը պետք է զատարձլվաղ ժար խոտաբույսերի Գարնանացան խոտաբուոերի ամառային նանը: է ստացվում արդյունք կավ ՀՍՍՀ լեռնայինպայմաններում ավազան, (Սնանի եղեգնաձորի,Ազիզքանքերից'բարձր Մ

բազ

ոաղմամ աւվա

/

ր

Ամասիայի, Արագածիշրջաններում, Ղուկասյանի, սմաձրադի մասերը) բարձրադիր կ Համանման շրջանների Սիսիանի բեկովի, Այդպիսի ցանքերի ճունիսի վերչերին: ռայինցանքպետք է կատարել նն Հանդիսանալ զբաղված նախորդ կարող

կ

մաջուր ցելերը: Ջրաղված

լինի մինչնՀունիսի ՉՏ-ը: է ազատված, լի ցելերի դեպքում դաշտը պետք ցելերը պետք է զբաղեցնելկանաչ Այչպիսիպայմաններում

զանգվածի

վիկ, աշորա նւ այլ ): Համար «Ճնձվողորնէ բույսով (աշնանացան (Շ դաշ ններում միջին գոտու պայմաններու (Շիրակի Մեր Հանրապետության Հյուսիս արեԱբովյանի, Հրազդանի, Լոռվա բարձրավանդակ, ւտավայր, Ճուլիսի է ամառային ցանքեր պետք կատարել վելյան ն այլ շրջաններ) Հեբերքաճավաքից միամյա խոտաբուանրի առաջինտասնօրյակում, լ

-

ո

կամ ցելերի վրա'

նա-

նրչանկից դաշտավայր, (Արարատյան գոտիներում Ցածրադիր ն Հարավ արնելյան

խալնոնային գոտու

ցածրադիր մասերը» ինչպես

կացանք (խողանացան) մասերը)ամառային ցածրադիր շրջանների վաղաճաս միամյա լոոռաբույսերի, րելի է կատարելՀացաճատիկների, `

անմիջապես կարտոֆիլի կաղամբի բնրքաճավաքից ն

Հետո

ոչ

ուշ

Հուլիսի կեսերից: ցանքերումճիմնաԽորճուրդ է տրվում ամառային ժամկետային Գյուղայ սերմնադաշտեր: ոտաբուլանրի ր խոտաբույսեր կանում ստեղծելբազմամյա են որ տվել, բաղմամյա կան ցույց տնտեսական գիտությունըն սգրակտի կ սնրմնանյութիորակը

սերմարտադրողականությունը խոտաբույսերի

ցանքերում: բարձր է ամառային ցանջնրումոչ Սակայն նկատի պետք է ունենալ, որ ամառային, է Հողում եղած բացատրվում միշտ են սերմերը ծլում ժամանակին, որը Անյրդի Հողերումցելերի խնամբի խոնավությանանբավարարությամբ:

լավ պետք է կատարել Հողում բավարար չափով խոաշխատանքները նավություն կուտակելու Համար: Ֆրովի Հողերում անճրաժեշտ է դաշտը ջրել, ապա «ջեշիջ ժամանակ նախացանքայինմշակման աշխատանքներ կատարել ն անմիջապես ցանել: Խորճուրդ չի տրվում բազմամյա ' խոտաբույսերը ցանել ն ապա ծլաչջուր տալ: Վերջին դեպքում

վում է անճավասարխտության խոտադաշտ: Ցանքիձեր: Քաղզմամյախոտաբույսերը մի որնէ միամյա Հետ ցանելիս կոչվում է ծածկոցով ցանք, իսկ մաքուր առանց միամյա բույսի, կոչվում է առանց ծածկոցի ցանք:

ատաց բույսի

մանիա,

Ցանջի այս երկու ձներից որեէ մեկի ընտրությունը կախված է առաջին Հերթին տեղի պայմաններից՝ ճողի խոնավացումից, ծածկող բույսի վաղաճասությունից, ստվեր առաջացնելու ճատկությունի Հողում եղած սննդանյութերի պաշարից ն այլնչ ինչպես ն արտա դրատը ն տեսական պայմաններից:

ա

'

խոտաբույաերիծիլն Բազմամյա

Ավ

յուն

նն

ստվերացման

մամբ:

( 7 ատղաշ բույսերը այո

Հողում եղած մատչելի ն

3 ւլնկատւ-

ոննդան դանլութնրի

-

ռ

Սածլո /

94 4ողերում, ապաճովված

թե րով

չ ցանք

կարճ րճացողուն, չ

չ պետք

լայն ւ

աճո ղ

7 ակ ու րիիին Ն ին

բատ

ԵՍ

/

ա.

.. Հոն"

աոա լորի

վարա ,

արսա

է կատարել խոնավությամբ ն սննդանյուընտրե որտեղ, որպես ծածկոց պետօ է ընտրել

տերեներով, թույլ թփակալվող, առաջին ջ փու" , բուլսեր։՝ Դրանք նկատի, ունենալով ր բույսերը կարելի է թվարկել ՐՔ ով" մ անանեխ, միամյաիշառվույտ, մոգար, եգիպկորեկ, փափուկ ցորեն, վիկկարծր ցորեն, աշնանացանաշորա, առնո ւրդ, վարսակ, գարի, միամյա ռայդրաս (հ. Վ. Լարին): ոչ

դանդաղ

լերում

`

ն

րի»

կ"ո խոոաթովաւիը որտեղ Հողի խոնավացումը կատարվում առանց ծածկոցի պետք է ցանել

յո

կլիմա պայմաններում, է մթնոլորտային տեղումներով, իսկ վերջիններս քիչ

եջ

ա

չոր.

։

ա

են:

նածկոց բուլսը ստվերացնելով ն ինտենսիվ օգտագործելով Հողում ղած մատչելի սննդանյութերըորոշակի բացասական ազդեցություն է թողնումենթացանք բազմամյախոտաբույսերի աճման կ զարգացման նկատի ունենալով, տր ցանքիտարում բազմամյաները վրա: Սակայն են աճում դանդաղ սովորաբար բերք չեն տալիս, առանց ծածկոցի անելիս ճողօգտագործման դործակիցը լինում է ցածր, Ճետնաբարանրաժեշտէ դրանց ցանել ծածկոցով: Էատ ի. Վ. լարինի (1925) ամփոփման, առվույտացան շրջաննեւ

ու

թում կատարված 36 փորձերի միջին տվյալներով առվույտի խոտ է ծածկոցով ցանքերում 31,3, իսկ առանց ծածկոցի՝ 32,6 գ/հա, փատացվել

տարում առանցծածկոցի տալիավայրի պալմաններումցանքի է 2--Ց ե 2. Գալստյան): Հար 45-50. ց/ճախոտիբերք (ՌԴ. հնթացանքի վրա բուբույսիբացասականազդեցությունը Ծածկոց են կիսածածկոՀ ճ ամար ցանում բազմամյա խոտաբույսերը լացնելու ցով՝ ժակոցբույսի ցանքի նորման պակասեցնելով25---30գ0-ով: Արարատյանդաշտավայրի պայմաններում(էջմիածնիշրջան Ծաղկունքի կոլտնտեսություն)գարու կիսածածկոցովառվույտիցանքի երեք նորմալ ծածկոցով ցանքերի ՀամՓմիջինբերքատվությունը Է մատությամբբարձր է եղել 15--Ֆ0Գ9-ով» ցանելու Համար ւՔազմամյա խոտաբույսերի խոտախառնուրդները դբանց բաղադրամասերիսերմերն ըստ ձեի, մեծության ն սորունության պետք է խմբավորել: Բակլազգի խոտաբույսերի աերմերն ունեն մակերես ն սորուն են, այդ պատճառովդրանքսերմնակլ»ր ձն, Հարթ խառնուրդումշարքացանի սերմարկղում մի փոքր ցնցումից իչնում են Հատցած ե գրավում արկղի Հատակային մասը: կություն ունեն նան մի քանի դաշտավլուկազգիխոտաբույսերի(մար-

խուի բնրջը ցանված հրեջնուկի ժածկոցով շրջաններում հրեքնուկացան

44,7 հղել է 39,6, առանց ծածկոցինը՝ ց/ճա, առշրջանի մեր (Գ Ձ. Գալստյան, 1921) փորձերում Մարտունու կազմել է վուրտի խոտի չորս տարվա միջին բերքը չրովի Հողերում ճողե90,3 ա նջրդի ցյ|ճա, ծածկոցով ցանքում 83,4, առանց Փածկոցի՝

54,5 ց/նաչ 40,5 րում Համապատասխանաբար են գարնանացան որ տվել, ճացաբույսեիը խոՄեր փորձերը ցույց տաբույսերիՀամար ավելի լավ ծածկոց նեն, քան աշնանացանները, են վերջինների ատվերիտակ ն մինչն որովչնտն խոտաբույսերըծլում ն

տարվա Ը

վերջը մնում ստվերում: բերքաճավաքի Ծածկոցբույսի բացասականաղդեցությունըբազմամյա խոտաբույճՃաջորդ ահրի վրա դիտվում է ոչ միայն ցանքի առաջին տարում, այլն է' նվազում տարիներին, սակայն այդ ազդեցությունըՃաջորդաբար վրա որոշակիոլայմանխոտաբույսերի, Ծածկոց բուլոը բազմամյա մոլախոտերը առանց Հաճախ ունենում է ազդեցություն: դրական ներում են առաջացնում,քան ծածծածկոց ցանքերում ավելի խիտ բուսակացց ն բազմամյա խոտաբույսնրիծիլերը խիստ ստվերացման կոց բույսը,

ոչնչանում: Ծածկոց բույսի տակ սկզբնական պայմաններում ն չեն շրջանում մոլախոտերըդանդաղ են զարգանում խիտ բուսակացք Բացիայդ, ծաժկոցի խոզանը նպաստում է ձյան կուառաջացնում: ծին խուտաբույսերի ձմռանըպաշտպանէ Հանդիսանում տակմանը շուտ

սպիտակ դաշտախոտ, մարզասիզախոտ, դեղձանալխոտ, դագնտնալին

գոտու (ԱրարատյանդաշՀայկական ՍՍՀ չոր տափաստանային Կտավայրին կից նախալեոնայինգոտի, եղեգնաձորի,Ազիզբեկովի, Սիարանի, Մեղրու շրջանների ցածրադիր մասերը) կեղնակալվող, է ձեռըն: ցած ն ավազայինճողերումծաժկոցով ցանքկատարելուցպետք նան էրոէ ուժեղ կատարել պաճ մնալ: Առանց ծածկոցի ցանք պետք ն ճովտային ցածրադիր զացվաժ, հրկարատն ողողվող մերձգետային

աղիա-

ճողերում:

սռլիդաշտավլուկ, (մարգագետնային խոտաբուլսերի Բազմամյս:

տակ դաշտախոտյ սպիտակ երեքնուկ, գայլուկանմանառվույտ) խոեն, տախառնուրդները,որոնք սովորաբար ծածկոցի տակ ոչնչանում են ցանվում անճրաժեշտ է ցանել առանց ծածկոցի: Առանց ծածկոցի նան խոտան տեսակից) (անկախ տեղի պայմաններից խոտաբույսերի

բույսերի սերմնադաշտերը: (կապույտ առվույտ, բազԲազմամյա գարնանացանխոտաբույսերը առաջինտարում առանց կյանջի կորնգան) բազմաճար մաճարռայգրաս, օրգաններ ն տալիս գեներատիվ ծածկոցի ցանքերում առաջացնում են ձն խուտի ու սերմի բերք: կապույտ առվույտը Արարատյանդաշտա-

ոզնախոտ, գնտնային շյուղախոտ, տիպչակ, արոտային ոռայգիաս, ն անկուղարմատավորսեղեր) անրմեր, որոնց մակեԲայց դաշտավլուկազգի խոտաբույսերի րեսը «արթ է ն սորուն է, ուղիղ ցորնուկներ, բարձր է ռայգրասներ, մարկարմիր չյուղախոտ, մարդաունեն գնտնային ն քաչճային դաշտավլուկներ)մեֆ մասի սերմերը կոպիտ քիստեր, կամ մազմղզոտմակերես, կամ ուժեղ արտաճալտված են Հոսում: կոպիտ թեփուկներ, որոնք սորուն չեն ն դժվարությամբ Սակայնոչ սորուն սերմերը կտավատա-երեքնուկատրորիչով մշակելիս դրանքդառնում են սորուն: սերմերը ցանվում խոտաբույսերի խոտախառնուրդների Բազմամյա հն ծածկոցով կամ առանց ծաֆկոցի, շաղացան կամ չարքացան խոճացաճատիտաբույսերի Հատուկ շարքացաններով կամ Ճճարմարեցված կատարվում է մի զանի ձնհրով։ Ծածկոցի ն խոտաբույսերի սերմերը ցանվում նն խաչաձե, կամ միմյանց Հաջորդողշարքերով: Առաջինդեպքում նույն տարա-Հփությունը պետք է ցանվի կրկնակի անգամ, իճարկե առաջնությունը է տալ միմյանց ճաջորդող շարքերով ցանքին, այդ դեպքում ենպետք թացանք բույսերի լուսային ռեժիմը լավ է (ինում, իսկ ցանքի վրա կա-

կոճղարմատավոր

նեն

լերին:

Այդպիսի ֆիզիկական

|

բազմաճար (անքիատ աղվեսագի, ժիոնյակներ, գագետնային

ցանքը շարքացաններով, Շարքացաններով կային

տարված աշխատանքները՝ կրկնակի պակաս:

Մածկոցբույսի ն խոտաբույսերիմիչշարքային տարածությունները լինում են 7,5 (նեղ չշարքանի)կամ 15 սմ (սովորական չարքերով)

10--83

լայնությամբ: Լավագույնըպետք է Ճճամարել 15 սմ, որովճետն ծաժկոցը ն հնթացանքը միմյանց Ճաչջորդողշարքերով ցանելիս նրանց միչշարքային տարածությունները կազմում են 2,5 սմ ն ծածկոցի բերքա15 սմ միջշարթային Հավաքից Հետո խոտաբույսերը լավ են աճում տարածություննձրով: Մածկոցը ն ենքացանքը խաչաձն ցանելիս կարելի է միջշարքայինտարածություններըվերցնել 2,5 սմ: Տեղանքին խոտախառնուրդիտարրերի սերմերի վիճակից ելնելով իսկ ենթացանքը նրա վրա շաղածածկոցըցանվում է շարքացանով, կազմված ծառի ցաքաններովխոտաբույճյուղերից ցղան: Այդ դեպքում սնրի սերմերըՃողածածկել: Խոտաբույսերիսնոմնադաշտում ցանքը պետք է կատարել առանց ելնելով ցանվող խոտաբույսերիմորֆոլոգիական ծածկոցի ն. լայնաշարք: Հատկանիշներից(ճյուղերի քանակը, ծհրկարությունըն այլն) միջշարվերցնել 30, 45-կամ 60 սմ: ջային տարածությունը Բազմամյա խոտաբույսերի սերմերը մանր խոոությունը: Ցանքի են, պարունակում են քիչ քանակությամբ սննդանյութերչ առաջացնում են թույլ ընձյուղներ ն. դրանքդժվարությամբ են ճաղթաճա(ծիլեր) րում շողի մասնիկների դիմադրող ուժը որի պատճառովխորը (4-5սմ) շերտերից դժվարությամբ են դուրս գալիս ն մեծ մասամբ ոչընչանում են: Վերջինիպատճառովստեղծվում է ոչ ճամաչափխտության

բուսակացք:

ճետազոտություններցուլց Բազմաթիվ

տվել, որ սերմերի դաշտային ծլունակությանվրա ազդում են կլիմայական պայմանները, Հողի մեխանիկական կազմը, ստրուկտուրան, խոնավությունը,նախացանքային մշակումը, ցանթի ձեր ն տեթսնիկան: Ակադեմիկոս հ. Վ. (արինը խորճուրդ է տալիս, խոնավությամբ ապաճովված շրջաններում դաշտավլուկազգի խոշորասերմ խուտաբույանբի (մարգագետնայինշյուղախոտ, ռայգրասներ, ժիտնյակներ, ցործանր Հոնուկներ ն այլն) ցանքըկատարել թեթն Հողերում 2,5--8,5, ղերում՝ 1,5--42,5 սմ խորության վրա, իսկ մանրասերմ խուտաբույսեբինը (ձրեջնուկներ, եղջերառվույտչ առվույտներ, սպիտակ դաշտախոտ, մարգագետնայինդաշտավլուկ, մարգագետնային աղվեսագի, կարմիր ն շլուղախոտ այլն) տափաստանայինգոտու սնաճողերում ն շագանակագույն թեթն ճողերում՝ 1--2,5 ն ծանր չողերում՝ մինչն 0,5 սմ խորության վրա: Այդպիսի պայմաններում խոտաբույսերիսերմերի դաշտային ծլուլինում է մինչն 50400, չնայած ցանվող սերմերի լաբորանակությունը տոր ծլունակությունը բարձր է լինում (90--9540 ն ավելի): Մեր ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ խոտաբույսերի

են

ծլունակությունըբարձրանում է, երբ շարքացանի խողովակի դաշտային խոփիկի բացած ակոսիկի Հատակը փխրեցվումչ Հարթեցվում ն սերմեբը ցանվում են միննույն խորությանվրաս Դրա ճամար ավելորդ չի լինի շարքացանի ցանող խոփիկի ետնի մասում ստեղծել ճողբ փխրեցնող ն Հարթեցնող Հարմարանք: Ֆոնտանի կոլտնտեսությունում ձեռքով ստեղծված այդպիսի պալմաններում սնաճողերում ցանված առվույտի սերմերի դաշտային ծլուսմ խորության վրա, 1--2 ն նակությունը 3--4 5--6 սմ խորության վրա ցանված սերմերի Ճամեմատությամբ, բարձր է եղել ն կազմել է 25--80Գ0:

Ցանքի նորմայի ճիշտ ընտրությունը Ցանքինոբման:

մեծ

կություն ունի մշակվող բույսի բերքատվության բարձրացման արժեք կերի արտադրությանգործում:

ն

նշանաբարձր-

Ցանքի նորմայի Ճիշտ Հաշվարկը ճատկապես մեծ նշանակությու խոտաբույսերիխառնուրդ ցանքերի Համար:'խոտախառնուրդի յուրաքանչյուր բաղադրամասիցանքի նորման որոշվում է Հիմք ընդունելով բույսի կենսաբանականճՃատկությունները,նրա ցանքի նորման խոտախառնուրդիին մասնակցության չափը: մաքուր ցանքում, սերմնանյութի ցանքային որակը, խոտադաշտի օգտագործման ձնր ն տնողությունը (աղ. 2): Աղյուսակում նշված ցանքի նորման նախաէ տեսված խոտաբույսերի սերմնանյութի 10040 ցանքային պիտանիուքյան, առանց ծածկոցի շարքացանով մաքուր ցանելու ճամար, կարճատն օգտագործվող խոտաղաշտում: Շաղացանիդեպքում ցանքի նորման ավելանում է Չ20--Չ500-ով խոտադաշտըմիջին տնողությամբ (4--5 տարի) օգտագործելիսցանքի նորման ավելանում է 25, իսկ երկարատն(2--10 ն ավելի տարի) օգտագործելիս՝ 5000-ով:։ է ստանում

Խոտախառնուրդներ կազմելու տեսական Ճիմունքները դեռնս ուսումնասիրված են անբավարար: Դրա չամար խոտախառնուրթդները կազմվում են ճիմնականում ելնելով տեղի պրակտիկայից, այդ պատէլ խոտախառնուրդինմասՃառով էլ ինչպես ցանքի նորման, այնպես նակցող տեսակներիթիվր խիստ տարբեր է: ՌուսաստանիՃեղինակները ցանքի նորման, սերմնանյութի 10047 ցանքային պիխոտախառնուրդի Ճամար, ընդունում են ցածր (առվույտինը՝ 10--12, կոտանիության ըընգանինը 20, ժիտնյակինը՝ 10,

Ճճետազոտողները կողմնակից Հայաստանի մապատասխանաբարՉ0--25,

130--140,

յան երկրներում էլ նույնն է։։ եթե

կգ/ճան այլնյ» բարձր նորմաների (ճա22 Արտասաճմանկգ/ճա):

ոզնախոտինը՝

են

20,

ԱՄՆ-ում

խոտախառնուրդիբոլոր

տարրերի ցանքի նորման միասին կազմում է 15--40,

ապա

Ավստրիա291

Բելգիայում այն տատանվում է 50--60 կգ-ր նորվնգիայում ն Անգլիայում՝ շուրջ30 կգ/ճա, բուսական տեսակների թիվր ղարձյալ կազմող Խոտախառնուրդ 4--9 ԱՄՆ-ում է, ԳերԱվստրիայում ն Բելգիայում 8--15, տարբեր է։ 9--6, Մեզ Անզլիայում՝ 3--4: մանիայում, Դանիայում, նորվեգիայում՝ մոտ Հայկական ՍՍՀ-ում Շ. Մ. Աղաբաբյանը(1959) Հանձնարարում է խոտախառնուրդիկազմը ընդունել 39--4 տեսակ, 24--ՅՉ ցանկգ/ճա յում

ն

-

Ց

Ց

Քի նորմայով:

տեսակների ընտրությունը, թիվը, նրանց քախԽոտախառնուրդում նակային 4Ճարաբերությունը (ցանքի նորման)որոշելուճամար Ճաշվի հն առնում բուլսի կենսաբանական Հատկությունները, տեղանքի պայմանները, մշակության տեխնոլոգիան ն խուռադաշտի օգտագործման ձնը (աղ. 10): Գետք է նկատի ունենալ» որ բակլազգի խոտաբույսերըավելի արադ հն աճում, սակավամյաեն, դրա ճամար խուռադաշտիօգտագործման տարիներին, Հատկապեսարոտային օգտագործմանժաառաջին 2--8 մանակդրանք շարքից դուրս են գալիս, որից Հետո միայն ձնավորվում են դանդաղ աճող ղաշտավլուկազդի, գլխավորապեսկոճղարմատավոր կ ցածրադիր, խոտաբույսերի են դուրս շուտ բուսակացքը: Բուսակացքից ւբնկնում նան ոչ ստվերատարտեսակները(մարգագետնային դաշտավլուկ, սպիտակ երեքնուկ), իսկ ստվերատարները(ոզնախուտ,մարդգագետնային շյուղախոտ, ժիտնյակներ, անքիս։տ ցորնուկ, անկոճղարմատավոր սեզ ն այլն) երկարեն դիմանում: Խոտախառնուրդիի տեսակային կազմը ընտրելիս նկատի պետք է ունենալ, որ մի շարք տեսակներ (բակլազգիներ, բազմաճար ն բարձր ռալգրասներ) խիստ ձմռանը ցրտաճարվում են, իսկ այլ տեսակներ (մարգագետնայինդաշտավլուկ, սպիտակ դաշտախոտ, սպիտակ հրեքնուկ) շատ շոգ եղանակներինլավ չեն աճում: կան տեսակներ.էլ (մարդագնետնայինդաշտավլուկ, մարգագետնային աղվեսագի, ոզնախոտչ անջքիստցորնուկ) որոնք ազոտի բարձր նորմաներով պարարտացնելիս կեր: լավ հն աճում, տալիս են պրոտեինովՃարուստ (մինչն16--12007 բույսի տեսակների աճման երկարակեցքուԽոտախառնուրդներում Թյունը կախված է խուտադաշտի օգտագործման ձնից. Այսպես, արոտային օգտագործման ժամանակ բուսակացքից դուրս են ընկնում բարձաճում են ն րադիր բակլազգիները, իսկ լավ երկար ղիմանում մարգադետնային շյուղախոտը, մարգագետնայինդաշտավլուկը, սպիտակերեքնուկը։ Խոտադաշտըխոտճարք օգտագործելիսլավ են աճում անջքիստ ցորնուկը, մարգագետնային աղվեսագին,կորնգանը, կապույտ ազվեսագինմավույտը,կարմիրերեջնուկը ն այլն: Մարգագետնային Հ

առ-

-՞

Հ

-.

ՆՆ

ՅԵՆ ՊՀ Հ

ռ՞-

պ

ՀՅ,

Յ

ՖԻ ԷԷ

ՏՆՏ

-ՏՎ.

Հ

-

ՀՎ 3ՏՀ ՀՖ ՀԻՀ

Հ

Ե

ՆԼՇՀՅՅՀ..

Հ. «.ՅՀ ՀՊՀՀ:Վ«

«

ՀՎ

ՀՊՀ։:ԿՎ

Է|

3/|3-Է

5|Հ`' Կ).

Հ,

Պ« | Պ

Գ

ՊՓ

Ւ

`Ջ Ֆ» | |

Պ«

|

ՀՎ Պ

Վ

Հօ

ՊՓԹ

Հ

Ն: Հ

՛

Է Հ.Գ ԿՀ

--

Դ

Պ

Ջ

՞

.

Հ

:.3 Է.

ՀՈ

Յ

-

Հ

)

ՀՎ3

յ

Տ

ւղ

Թ

Տ

ծ

-ՏՋ

Փ

Տ

Է

Տ

ԷԵ

5.

Է

Տ

Տո

`

-՞Հ

Է

Յո

.Յ3111||ՈԱ1 Տ Տ

Շ

`.

..

Հ

«ՀՏ

։

Տ

-ծ

թ

Տ

ՏՏ

Հ

Տ

-

--

։

ե

«-3-Հ

«ՅՅ

Հ -

-

շ

լ

Տ

Է

՞

՞ -

Հ.Հ"

:: ԳՏ «Վր Հ. ԳՃ.

ՆԷ ՀԻ -Տ

ԷԼՎ

-

ՏՏՏ

: `

|

՞ռ

Վ«Հ

-

Փ

ՅՅ Հ

`

ԷՏ Տ

-

-

4Հ. 34 ՊՀ

Հ

Հ

,

`

Հ

ՀՈՒՅ Ցա»

ՆԱՑ

Հ.

Հ

ՊՎ ՊՎ | |

.9Փ.

«

Է,

չ

ՏՅ. 5.15

Ջ

|

ՏՆՏ:`

ց `

Պ

Հ

`

Յ

.

Է

»

»

'

ՀԷ

Հ

ՀԷՀ

-

Յ

ՊՀ

Հ

է

ՋՖ

Հ. 38

«ԱՀ:

Հ

Պ

Վ

Հ«

«ՀՅ

ՋՋ ՓՕ | |

«Տ

|

|

.

'

՞

Հ.Հ

Տ

Չ

-

կ

.1ՅՀԵ

՞

ւՅ,1

Հ

Ն

Հ

Հ

Հ

Յ

չ

ԵՀ

ՋՈ

3Հ Ե

Հ

-. `

.

ւ

ԷՖ

ՏԻ.

:

Տ

-

--

՞

Հո

մմ

ո. |

|

Տ

Է

ՏՏ ախ

Տ

|

Տ

`

Պ

՞

Ջ

«

՞

ՀԶ Ֆ»

Հ

ՏՊ

Ջ

Պ

«

Հ.

Տ

Ճ

Պ

ՊՀ

ՓԳ

ԷԵԷԱվզ.. ԾԹ

Թ

ՏՖՏՓ»

ՎՊ

Հ

Հ

ոռ

ՀԵՏ

Հ

Հ

`

ԺՀ

-

Տ

Հ

Է.

Ե

։.

ԱՅՅ (1 Տ

`

`.

Տ

Հ

Է

Է

`

Տ

Հ

ա

«Վ ՊՀ ԵՀ.

ա

6.

ՏՏ

ՀԵՅ Տ Հ

ՅՆՅ:.:

|

:ս

:

«|

Տ.

Տ

`

ա

Պ

ՀԳ զ Տ

Է

Հ

ՏՊ

Հ

-.Պ

Տ

ՊՉ0

Հ» Հ

ՅԼ

Կ

Է) -

-

Յ

`

Պ» .38

ՊՅՅՀ Հ

-

Տ ՞

`

Հ

-Հ

Տ-

-

ՏՏ

: Է

ՎՊՀ»

ՏՏՀՀ-ՏՀ

» ՀՏՀ .40ւՀ։.'

Տ

Շ Հ

'

Հ

1.

Ց

..

Հ

92. ԺՀ ՏՏՀ

ՅՅ

"` Հ

ՏՏ

Հ

՞Փ»

ՂԳ » ՓՀ՝«

Վ

յն

՞

Է

մ

-.

ՒՂ

` Հ

Է-

Ջ

Հ

՞

Ի .

ՅՏՀ `

ՏՃ

Տ

է)

։

ՀՆ -

Ց

Տո

Տ

Կ

'-

Հ

Հ

-

ՀՎ Տ

Հ

ՀՏ

Հ

Ն

ՏՅ Հ

9ՅՀ -

Հ

Է:

ԷԷ

ԷԷ

Տ `

Թթ. ՞Պ` Հ

'

Յ

Տ

..

Պ

«2

ՔՀ

Ե

Տ

Ե

'

Հ

'

`

ՅՀ ՏՖՀ«

Ե

ՊՋ49

| |

զ

»

4.

Ջ .Ճ

Տ

».

` :

-`

Տ«

ցանքերում արածեցմանըավելի լավ է դիմանում, քան մարդգադետնային սիզախոտի կ մարգագետնայինշյուղախոտի խառնուրդնեցանքերում ավելի շուտ է ոչնչանում: բում, իսկ ոզնախոտի ճետ խառը՝ Շատ ճեղինակներ ոզնախոտին Համարում են ագրեսիվ բուլս։ ՀրազՀողերում ե. Ա. Շաճբազյլանիփորձերում ոզնադանի շրջանի ջրովի խոտը ցանքի 3--4-րդ տարում խոտախառնուրդիցգրեթե բոլորովին է մղում կապույտ առվույլտինչ դուրս Չցրային շրջաններում որոշ կիսաբարձրադիր ն ցածրադիր դաշտավլուկազգիներ(ժիտնլակ, տիպչակ) տալիս են բարձր բերք, ալդ խոտախաոդեպքում նրանց պետք է մտցնել խոտճարքջաարոտային 45-իսկ արոտայինլխոտախառնուրդներում՝ 25--385Գ0-իչ նուրդներում՝ 6040-ի չափով: կազմելիս Այս բոլորը ցույց են տալիս, որ խոտախառնուրդներ ն տեսակի է առնել բոլոր ուշադրությամբ ճաշվի պետք պաճանջները պայմանները, ալլապես խոտախառնուրդըտվյալ բույսերի մաքուր քանՔերի Համեմատությամբ կունենա ցածր արդյունավետություն: քուր

Ցանքիխնամքը

Կեղեիոչնչացում:Սովորաբարցանքի խնամքը սկսվում

՝

է

բույսերի

Փլելուց Հետու Սակայն ցանքից «ետո մինչն խոտաբույսերի ծլելը անձրեներից Հողի մակերեսը կեղնակալում ն կոշտանում է, Հատկապես խոտաբույսերի աղիացած ն կավային ու կավավազային ողերում, նուրբ ու թույլ ծիլերը դժվարությամբ են դուրս գալիս ն նրանց մի մաստացվում է նոսրացած բուսակացք: Այս երնույթի ար ոչնչանում է ու դեմ պայքարելու ճամար մինչն խոտաբույսերիսերմերի ծլելը անճրաժեշտ է շատ թեթն փոցխերով ջարդել կեղնը։ կեղեր ջարդելու ճամար. օդգտաղործվում է սովորական ատամնավոր (զիգ--զագ) փոցխը կամ

-

անմիջապես

նել դաշտից:

դեմ պայքարում հն նան Հճերբիցիդներով: Մոլախոտերի եթե ենթացանք բույսերը դաշտավլուկազգիներեն, կամ խոտախառնուրդում են կ դրանք բուսակացքի բակլազգիները շատ ներթեի Հարկում են ծածկված մոլախոտային բույսերով, ապա վերջիններին կարելի է ոչնչացնել Հերբիցիդներով: Մոլախոտերի դեմ պայքարի միջոց է ցանքի ժամկետը: նկատիունենալով, որ ցանովի բազմամյա խոտաբույսերըցանքի տարում բերք չեն առաջացնում, ուստի խոնավությամբ ապաճովված վայրերում (մար-

բիչ

դատավփաստանալին, անտառատափաստանալին, ենթալպյան զոտինե-

րում, տեղումների բավարար քանակի, ստորերկրյա ն մակերեսայինՃոաող ջրերի առատության դճպքում) դրանց ցանքը կատարում են ուշ ժամկետներում, երբ մոլախոտերը զանգվածայինծլված են լինում ն Հողի նախացանքային մշակման ժամանակոչնչանում են: Մոլախոտերի դեմ պայքարում հն խոտադաշտի օգտագործման րիներին Ֆարնանը մոլախոտերի վերաճից Հետո պետք է փոցխել ն ոչնչացնել միամյա բուլահրիծիլերը: Մոլախոտերի դեմ պայքարի միջոց է խոտադաշտի վաղ Հնձելը, երբ վաղաճասմոլախոտերըդեռ չեն սերմնակալվել: տա-

Ճողուրագ:Վերջինս ռուռացիոն կարճ ատամնավորաստղաձլպտտվող ն է բուլսերը քիչ հն վնասվում: կեղնը ջարդում ճավասարեցնում ոչնչացում: Առանց ծածկոցի ցանքերը շատ ճաճախ Մոլախոտերի նն մոլախոտերով ն դրանք ենքացանք խոուժեղ չափով վարակվում մեծ ավելի վնաս են տալիս, քան ծածկոց բույսերը: տաբույսերին Ծածկոցի տակ մոլախոտերի փնծ մասը թույլ է աճում կ հնքացանք խուռաբույսերին զգալի վնաս պատճառում, մինչդեո առանց ծածկոցիցանջերում մոլախոտերըփարքամ աճելով ուժեղ ճնշում են հնթացանք. խոտաբույլսերին,ստվեր առաջացնելովխիստ պակասեցնումեն նրանց .. լուսային ռեժիմի, «ողից վերցնում են մեծ քանակությամբ չուր ու

ցանովի խոտաբույսերըթույլ են աճում, ոննդանյութեր։Այդ պատճառով թփակալման Ճանգույցում (դաշտավլուկազգիներ) պաճնստայինսննդանյութեր չեն կուտակվում ն դրանքոչնչանում են 4մռանը կամ գարնա-չ-. նային ցրտաչճարությունների ժամանակ: Առանց ծածկոցի ցանքերումմոլախոտերի դեմ պայքարի Հիմնաեն 30-կան միջոցառումը նրանց Հնձելն է: երբ մոլախոտերըՀասնում 40 սմ բարձրության անչրաժեչտ է թեքն Հնձիչ մեքենաներով Հողի մա10 սմ կերեսից մոտավորապես բարձրությամբ Հնձել, այն Հաշվով, որ հնթացանք բույսերի (Հատկապեսբակլազգիների) մասեիը գադաթային Հնձվածկանաչ զանդվածը փոցխերով չ(տրատվեն: Ճճեռաց-

`

Խոնավության կարգավորումը. Այդ մասին ասված է սույն դասաչորրորդ գլխում: Մեր ճանրապետության ցանովիմարգագետին-

գրքի

ներում գերխոնավպայմանքերչեն ստեղծվում, ճետկաբարգերխոնավության դեմ պայքարի արցը վերանում է: Հիմնականումմնում է

չրով մարգագետինների ցանովի

ապաճովժան Հարցը: ցրովի տարածու-. թյուններում խոտադաշտիջրով ապաճովման Հարցը լուծվում է ոռոդման միջոցով, բոլոր այն ձնեերով, որոնք Հայտնի են մելիորացիայի դասընթացից: Բացի դրանից,ցանովի մարգագետիններինխոնավությամբ կարելի է ապաճովել ձյան կուտակման միջոցով, որի մասին ասված է չորրորդ գլխում: -

Մեր

խոտադաշտերըճիմնականում գտնվում ճանրապետությունում անձ-

են տարբեր աստիճանի թեքությունների վրա, որտեղից ձնճալի ն ն չրերի մեծ մասը անտեղի Հոսում րեների ժամանակ Հեռանում են, Հոսող չրերի Համար պաշպանման խոտաձորակներով դաշտի մակերեսին թեքության Հորիզոնականների ուղղությամբ կատարում են ճեղքավորում: Դեռես մեր դարի սկզբներին Ն. Ա. Դիմոն խորճուրդ է տվել ճեղքՔավորում կատարել ճողի խոնավության ոռնժիմը լավացնելու ճամար: Մակերեսային չինրը ճեղքերով Հողի մեջ են թափանցում, որը կանխում է Հողի էոռոզիանն բարձրացնում բերքատվությունը: Ճեղքավորումը կատարում են աշնանը թները Հանած գութաններով։ Այս ժիջոցառումը պետք է արմատավորել մեր ճանրապետությունում նկատի ունենալով, որ խոտադաշտերը թեքությունների վրա են, տեղանքը անջրդի սակավաեն, է, ոռոդման Ճճնարավորություններ ջուր տեղումները անբավարար գրեթե չկան: ն Փորձարարական կան որոնք շատ արտադրական աշխատանքներ են պուլց տվել ճեղքավորման տնտեսական բարձի արդյունավետու-

մակերեսային

.

,

թյունը:

Բազմամյա խոտաբույսերը վաղ ձմոսգարնանային անբարենպաստ պայմաններում ենթակա ծն փչացման՝ սառցակալման, լխկման, տրղպման, արտամղման: Սառցակալում:Հողամասիմակերեսի անչարթության ն ձնչալի չրերի կուտակման պատճառով վաղ գարնանը խոտաբույսերի դաշտում առաջանումէ սառցակեղն, որի տակ բույսերը թթվածնի պակասից. ոչնչանում են. Սառքակեղեր ետք է ջարդել կողավոր կամ գալարավուն մակերես ունեցող գլաններով, իսկ դարնանը Ճալեցումը արագացնելու ճամար նրանց վրա ցրել մոխիր կամ ֆոսֆորական ու կալիումական «պարարտանյութեր: Ր /

Աշնանային կամ 1խկում:

դարնանային ջրերը կուտակվելով լճա-, Հողի մակերեսի ցածրադիր մասերում: Բուլսերը չրի մեջ շըն-՝ չաճեղձ են լինում, պաճեստայինսննդանյութերը ծախսվում, քլորոֆիլի Հատիկները քալթալվում, դեղնում են ն կարճ ժամանակում մեռնում: ԴրանիցՀետո ջրի մեջ դրանք սկսում են լխկել, Պայքարի միջոցներն, են ճողի մակերեսի ճարթեցումը, ջչրադիմացկուն բույսերի մշակումը, աշնանը բույսերի կոփումը, ոչ խորը չսռվակներով կուտակված չրերի նում

են

Հեռացումը:

Տղպում: երբեմն աշնանը դեռես չողը չսառածֆ օդի ջերմաստիճա-

ձյուն, Զյան տակ, չսառաժ նի միանգամից իջնում ն տեղում է առատ Հողում բույսերի բջիջներում ուժգին շարունակվում են կենսական պրո-

ժախսվում են պաճեստայինսննդանյութերը,նոր աննդանյուցճաները, թեր չեն անկային չճիվանդություններով բույսըթուլանում, սինթեզվում, են է, վարակվում ն մաճանում Պայքարի միչոցառումներն գերաճած աճլուկի ճնձելը (պրակտիկայում Հաճախ արաժեցնում են), առաջին ձյան տեղալուց ճետո անմիջապեսգլանել ձյունը ն տաք Հողի ճետ չրփման մեջ դնել, վերջինս արագ սառեցնելու Համար: Աշնանը Հողի վարելաշերտում ներծծված առատ Աշտամղում: խո նավությունը ձմռան ուժեղ ցրտերից (ճատկապես անձյուն ձմռանը ն ճողը բարձրանում է վերե, իր ճետ բարձրացնելովբույսերը: 1դ ժամանակ (պխավորապես

ա

բույսհրի արմատներընստում

րաովում րա

ցանքի տարում)

է, Սառույցըճալչելով Հողը մակերեսին չորանում: Պայքարիմիակ միջոցը վաղ են,

ու

բույսերը

նանը, դեռ չորացած, սերի արմատներըամրանում են

բույսերը մնում գար-

բույխոտադայտի գլանումնԴրանով ն

Հողումչեն

է'

ոչնչանում, Խոզանիհեռացումը:Մածկոց բույսի խոզանը խանգարում է ենթացանք խոտաբույսերի նորմալ աճին, խոտիբերքաճավանքի ժամանակ դժվարացնումէ խոտՀնձի աշխատանքը,կեղտոտում է բերքը, իսկ արոօգտագործելիս իջնում է կանաչզանգվածի ուտելիության աստավայր ճեռացվում է գարնանը փոցխերի միԽոզանի բարձր լինելու դեպքում նրան տրորում են գլանով, ապա` փոցխում,

տիճանը: Խոզանը

ատամնավոր

ջոցով,

ենթացանքխոտադաշտում:երբեմն ցանքի տարում բազմամյա

խոտաբույսերիդաշտային ծլունակությունըցածր լինելու դեպքում, կամ ամառվա բույսերի զգալի մասի ոչնչացումից ստացվում է

չորությունից բուսակացը: Հայտնի

նուր է, որ բակլազգի բույսերը օգտագործման երկրորդ-երրորդ տարվանից մեծ չափով խոտախառնուրդիցդուրս են ընկնում, Խոտադաշտի բերքատվությունը, նրա մեջ սպիտակուցային

նյութերիպարուսակությունը, ճողում կենսաբանականազոտի կումը թուլանում է,

կուտա-

Խոտադաշտիբուսակացքը նորմալ խտության պաճելու, բերքատվությունը ն բերջի որակը բարձրացնելու ճամար անճչրաժեշտէ բազմամյա խոտաբույսերիսերմերով կատարել ենթացանց: կատարելու Համար պետք է սնուցել ազոենքացանք խոտադաշտը ն ֆոսֆորական պարարտանյութերով,ընտրել տեղի րին լավ Հարմարվաժբակլազգի ն դաշտավլուկազգի կենսաբանական խմբերին պատկանողլավագույն տեսակներ, որոշել ենթացանքի նորման ն ծածկոց բույսի բնրթաճավաքից,իսկ օգտագործման տարիներին առաջինճարից Հետո ցանել փոցխել, ենքացանք կատարված խոտադաշտբառաջին երկու տարիներին

ազան

պայման-

ու

գտագործել չի կարելիարոտավայի ելու Համար:

էրիտառարդ թմ» բույսերին

խոտաբույսերի

դաշտում ճողը նստում, ամՓոցխած բազմամյա օդային ոնժիմը վատանում է: Գարնանը րանում է ն վարեհլաշերտում Ճետո է զգացվում փխրեցնել խոտադաշ-ճաիրնհրից անՀրաժեշտություն տի մակերեսը: Փխրեցումը կատարվում է ատամնավոր կամ սկավառակավոր փոցխերով' կ

ընձլուղառաջացումը,բակլազգիների արմատադաշտավլուկաղզգիների վզիկում սննդանյութերի կուտակումը ն բարձրանում է բույսի պաճանջը ջրի ն սննդանյութերի նկատմամբ: Փոցխումը, փխրեցնելովՀողի մակերեսը, Հեշտացնում է տեղումննրի ջրերի մուտքը վարելաշներտ,նվազեցնում է նրա մակերեսից չրի. գոլորշիացումը: գարնանային փոցխուՎ. Ռ. Վիլլամսը չի ընդունում խոտադաշտի Հետազոտողները փոցխելու մը: Խոտադաշտը գարնանը են։ տարակարծիքի կրասնոկուտսկիսելեկցիոն կայանի փորձերում գարնանը խոտա-, 2--4 ճնրք փոցխելովժիտնյակի բերքատվությունըբարձրացել դաշտը է 12,8

|

գ-չից մինչն14,4գ--ի'

ԱՐՑ փորման իսկ դարնանային փոցխումը բուսակացքը չի լավացրել: Արարա Գրիգորյան ուրիշներ, 1858) գարնանայի (Հ. լան,դաշտավայրում յունը փոցխումը բարձրացրել առվույտի որ Բիրքաավով Ապարանի փոց-. տվել (1871), բաճարթում մեր փորձերը Ցույց

Գլադկոլի (1950) Սարատովի Ը բարձրացրել Հետո կատարված փացխումըառվույտի բերքատվությու Ըստ Մ. Ֆ.

է,

ն

կ.

է

են

ոռի

.-

րջ

թեքն ճողերում բերքատվությու-, խումբմուգշագանակագույն առվույտի

իվ.

նը բարձրացրելէ առանց սնուցելու 4-- 15, սնուցաժ՝ 16--28կ0-ով, տարբերակում բերժանրը շագանակագույնճողերում չպարարտացրած 3--12, է իսկ պակասել ավելացել պարարտացրածում՝ քատվությունը

4--6Գ9-ով:

չ. :

Ծանր Ճողնրում, որտեզ ստորերկրյա ջրերբ բարձր (8--4 մ) քն, փոցխը խոտադաշտիմակերեսը չի. Հողը Հազեցված է խոնավությամբ,

փխրեցնում:

լավացնելու, գաինանը ծլած մոլախոտերըոչնչացնելու, սնուցման կարգով տրված պաՀ րարտանյութերըճողինխառնելուՀամար

Փոցխումը անՀչրաժեշտէ Հողի օդային ոնժիմը

ժամանակգարնանի ցա-

Ճետու նեվի բույսերի վերաճի սկզբում առաջին չարից անմիջապես դաշտը, ճիմնական պարարԲազմամյա Սնուցում: խոտաբույսերի է սնուցել,Բույսի ճամար ճողում մտացուվիցբացի, ամեն տարի պնոք Ճետ դիանք դուրս եղած մատչելի սննդանյութերը չեն, փբնիքի անսպառ

տարվում ն, չնայած բնական ճանապարճովդրանց մի մասի վերականգնժանը,պակասում են, բերքատվություննիջնում է: Բազմամյա խոտաբույսերից ծրագրավորված բարձր ն կայուն բերք ստանալու Համար պետք է Ճողիմեջ մտցնել անշրաժեշտ մատչելի սննդանյութեր: նորման որոշելու ճամար պետք է ունենալ Խոտադաշտի սնուցման 1 ճա-ից արտադրվող բերքի քանակը, Հողում եղած մատչելի սննդանյութերի պաշարը ն Պողում հղած ու տրվող սննդանլուկողմից բույսի Թերի օգտագործման գործակիցները: Ըստ ակադեմիկոս Ի. Վ. (արինի (1975) խոտախառնուրդի1 գ խոտի մեջ պարունակվում է 1,5--2 նույն քանակի Է:Օ, կգ ազոտ, 0,4--0,6 կգ թչՕչ, իսկ 1 ց արմատային ղանգվածում՝ նշված թվերից երկու երրորդով պակաս: Այսպիսով, խոտախառնուրդի40--50 գ խոեն տըր ն 60--70 արմատային պարունակում զանգվածը մինչն ց կգ ազոտ ու ԽՕն մինչն 55 կգ ..Օ:։ սնուցում տրվում է ցանքի տարում ծածկոց բույսի խԽոտադաշտին բնրքաճավաքից «ճնետո, որպեսզի երիտասարդ խոտաբույսերի մեջ կուտակվեն պաճեստայինսննդանլութեր, բարձրանա դրանց ցրտադիմացքկունությունը,) ձմեռնադիմացկունությունը, մինիմումի ճասցվի ձմեռվա ընթացքում բուլսերի անկումը, որպեսզի Ճաջորդ տարում ստացվի լավ վերաճ ն բարձր բերք: Խոտաբույսերինպետք է սնուցել ամեն տարի գարնանը, իսկ երկճարի դեպքում նան առաջին ճարից Ճճետու Բազմաճարբույսերի խոտադաշտին սնուցում պետք է տալ նան վերջին ճարից կամ վերջին արածեցումից Ճետո, բուլսերի մեջ անճրաժեշտ քանակով պաճնստային սննդանյութեր Համար: կուտակելու Խոտաբույսերի սնուցման վրա մեծ ուշադրություն պետք է դարձնել, ճատկապես դրանց օգտագործման երկրորդ ն երրորդ տարվանից Հետո, որովճետն ալդ տարիներին բուսակացքը նոսրացած է լինում ն անճրաժեշտ է ստեղծել լավագուլն պայմաններ բույսերի թփակալման աստիճանը բարձրացնելուճամար: են

Վ. Ի. Վիլլամսը (1946, գտնում է, որ խուտադաշտըլուրաքանչլուր ՀարիցՀետո պետք է փոցխել, որովչետն Հարից Ճճետո ուժեղանում է

վերաբերյալ

Հողի քեշի պետք է կատարել Փոցխումը ն

:

բանակի

ՏՐ

փորձեր ցույց են տվել, որ ԾԱ-ով աշնանային սնուցումը տաավելի արդյունավետէյ. քան գարնանը: թա-իպարարտանյութերի նոովման ն է րեկան ոչ քե կոտորակային ձնով պետք մտցնել աշնանը, Շատ

|

չ

՛

/

մտցրած ֆոսֆորը նպամգարնանը, ն առաջին ճարից «ետու Աշնանը ընձյուղների ավելացաճին, է արմատներիփարթամ ն ցրտադիմացկունության բարձմանը, բույսի ձմեռնադիմացկունության ն րացմանը, Հնտնաբար բերքատվությանավելացմանը: ւորվում են գարնանըն յուրաքանԱզոտական պարարտանյութերը են Հարից Հետու Դրանք ջրում ճեշտ լուծվող նյութեր ն կոտորաչյուր է լավ արդյունք: կային օգտագործումըտալիս ինստիտուտում գիտաճետազոտական Կեռերի ճամամիութենական են տվել, որ գարնանը խոտադաշՄ. Ս. Աֆանասնայի փորձերը ցույց տին տրված ազոտը առաջին ճարում ապաճովելէ 26, երկրորդում (աՀլուկ) 6 ն հրրորդում՝ 4 գ/նա բերք, նույն քանակի ազոտը կոտորակային ձնով մտցման դեպքում (գարնանը ն յուրաքանչյուրՃարից ճետո) ստացվել է Համեմատաբար 13, 15 ն շ գ/ճաչ Վերջինի առավելություՀավասարաչավէ նը կայանում է նրանում, որ բերքը Համեմատաբար ժամկետների: Բերքի ամաբաշխվում ըստ ճարերի ն ըստ օգտագործման վերջինս ունի որոշակի առավելուռային օդտագործման

վերերկրյա

տում

քոնն»

ժամանակ

-

-

Տ

ԳԼՈՒԽ

ՎԵՑԵՐՈՐԴ

`

ԵՎ ՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ

ԱՐՈՏԱՎԱՑՐԵՐԻ

ՍՏԵՂԾՄԱՆ

ԱՌԱՆՋՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Աշոտավայոի ե աբոտայինկերի նշանակությունը անասուններիճամաո |

Անասնաբուծությանզարգացման, նրա մթերատվության բարձրացգործում մեծ է արոտավայրի ն արոտային կերի նշանակությունը: ՍՍՀՄ տարածքում արոտային կերաճանդակներըզբաղեցնում են Ճճսկայականտարածություններ, կազմելով ճարյուրավոր միլիոն ճեկտարներ։ Այսպես, ուղղակի օգտագործվող բնական արոտավայրերը կաղմում են 327 մլե. ճա, որից անտառային գոտում՝Հ6,3 մլն. ան13,8, տավփաստանայինում՝ 59,6, կիսաատառատավփաստանայինում՝ նապատայինում՝91,5, անապատայինում՝94,2 ն լեռնային շրջաններում՝ 41,6 մլն. ճա: Արոտավայրերի ճիմնական տարածությունները ուղղակի օզտագործվող բոլոր արոտավայրերի 25,240 գտնվում են գոտիներում: տափաստանային,կիսաանապատայինն անապատային Դրանիցբացի, տունդրաներում է. անտառային վոտու ճյուսիսային մասերում կան 343,3 մլն. ճա եղջերուների արոտավայրեր ն մոտավորա-՝ խուպես 60 մլն. հա նհրկրորդայինօդգտադործվողարոտավայրեր ձորեր, Ճարքներ (անտառներ, թփուտներ, ճաճիճներ, ավազուտներ ն ման

ու

այլն: Միությունումարոտային կերը բնական կերաճանդակՍովետական մեծ տեսակարար կշիռ ունի, ՀատկապեսԱրնելյան ներում Սիբիրում, Հեռավոր Արնելքում, իսկ Միջին Ասիայիճանրապետություններում Հանդիսանում են անասունների (բացի Հյուսիսային Ղազախստանից) են Մոտավոր ճաշվումները ցույց Հիմնական աղբյուրը կերակրման ։

են կերի մեջ ստանում տալիս, որ ամռանը, անասուններն արոտային պրոավելի քան 60, ն տարվա կերամիավորներիպաճանջի տեինի մոտավորապես 2500. Արոտավայրերին արոտային կերի դերն ավելի է մեծանում, շնորՀեվ արոտային ժամանակաշրջանի երկարատնության: Մեր երկրի

մարսվող

"

կենտրոնական շրջաններում. այն տնում է մուռավորապես կես տարի, Հարավում կ ճարավ-արնելքում՝ 2--Ց ամիս, իսկ մի քանի շրջաններում

11.

Տարբեր կերծրի

Միջին Ասիա)անասունները ճա(Հյուսիսային Անդրկովկաս, կովկաս,

60--204),

տարեկան տված կաթի զ

կԿերատծսակ ՛

(կովերի

կգ-ի:

ՀիաՎ»ր

ՐՐ"է,

քանն

ի

մեց:

Հան

Բայի րուն

ն (գլխավորապես կալ ցիումի ե ֆոսֆորի աղերը անճրաժեշտ քանակի բացակայությանդեպջում ճնարավոր չէ ապաճովել անասունի աճը ն զարգացումը: բերենք արոտային Համեմատության կանաչկերի, արմաՀամար տապտուղների ն սիլոսի սննդարարության Հիմնական ցուցանիշները (աղ. 11): կանաչկերի ճամեմաԱղյուսակ 11-ից երնում է, որ արոտային տությամբ, ճատկապես երբ կան բակլազգի խուռաբույսեր, մյուս կերեհե սպիտակուցներիպարունակությունըցածր էւ կանաչ կերի սննդարարությունը (1 կերի միավորում 150 գ ն ավելի սպիտակուց)«նարաէ տալիս առանց լրացուցիչ կերերի, ամբողջ արոտային շըրվորություն կգ կաթ: ջանում յուրաքանչյուր կովից օրական ստանալ 15--16 Արոտային պաճվածքը ղրական ազդեցություն է թողնում անասունւո

» մոր

խխոտի

ս

նն

ն րի

-

օրգանիզմը ներիվրա, այն նպաստում է նրանցաճին զարգացմանը, տարբեր Հիվանդությունների, «Հատկապեսթոքախտի նկատմամբ դառնում է դիմացկուն: ու

մեծ նշանակություն են ունեցել Արուռավայրերը

ստացման ավելիարդյունավետ ցեղերի

գործում,

նան

անասունների

օրինակ, Հյուսիսային

Դվինա գետի ողողվող ճարուստ մարգազետիններումստացվել է բարձր արդյունավետ խոլմողզորյանխոչոր եղջլուրավոր տավարը, Ս0կագնտի

Հոր ի

սպի-

||տնին |կուց

|ապիա.

ՊՐ".

քա-

գան

|»ա-

|

|ճարպ|քա- | նյութ |

:

անազոտ ՀՔոորակ տային

նյութեր

կանաչ կեր

'

զգալիորեն շատ են, քան տերնները չկորցրած, նույն կանաչից պատրաստած խոտի մեջ 0րինակ, լավագույն արոտավայրի կանաչ զանգվածի 100 կգ չոր նյութերի մեջ կա 60--80 կերի միավոր, իսկ լավագույն խոտոսր 50--60: սովորաբար Դա բացատրվում է որ կանաչ կերի ճամեմատությամբ նույննրանով, իսկ լավ չորացրած խոտի սննդանյութերի 3040-ը կորչում է: Բացի այդ, խուռի մարսելիության գործակիցը, կանաչ խոտի ճամեմատությամբ, 15--204, ցածը է: Վիր կանաչԱո վիտամին ճ-ն մոտավորապես 10 ան-

Փարունակությունընը

Է

Ս.

կերի

:

Տաք Արային փանաչ ԱԱ» ի

սննդարարնյութերը կանաչզանգվածում

ս

Ո

մե

արզված է, որ արոտավայրերում կ մսուրային շրջանում անասուններին կանչ կերով, առանց խտացրած կերերի, առատ կերակրելու դեպքում կարելի է կաթնատվությունը Ճճասցնելտարեկան 3000-4000

կգ կծրի

Ճախ արածնեցվումեն տարին բոլոր: Արոտայինպաճտվածքի ժամանակ տտացվում է անասնաբուծականմթերքների Հիմնական մասը ր

Հիմնական ցուցանիշները ոննդարարության

արզագետնալին (միջին

ոմ

1,8

24,8

|

8,5

.|)12

22725 | 26| 22 1 :5 1

14, շ

| 1 | 50 | 5 0.8 55 9,0

էե

աաա

Մաքարի ճակեդեգ 88,7 0,9 0,1 1. 202 294 05 շր 4 02 0:5 18,8 ԿԱՂ 0,6

ւ

Գետնախնձոր

|

0.6

1,5

|

|

Խ3

2,2

|

ոօ

|

0,8

14,8

3,4 10,6

Սիլոս

2.2 եգիպտացորձնի | 02 | 5 | 16,2 | 07 | 2,5 Արնածաղկի ւ 125 9.4 23 ," Ար այրի:Մատիս 15-2 « ոփույտի :

|

1,7

Ա

խոտաբույսերի բույսեր

հշաովույտի

16,

1,

15,3

ւ ն5

,

|

Փ6

23 լ իթ

2,

,

|

6,8

ջ6 3/2

ղ1

,

|

|

9,ջ 6,1

,

9,8 7,8

լավ բերքատու ողողվող մարգագնտիններու՝ կարմիր գարբատովյան տավարը: ձանրաճայտ կոստրոմա ցեղի ստացման գործում մեծ դեր Են գետի դետաբերանների արոտախաղացել Վոլգայի ափերում կոստրոմա վայրերը: Արոտային պաճվածքն անասունների վրա բարերար ազդեցություն է գործում ոչ միայն անտառային անտառատափաստանային, այլ նան ու

չորային գոտիներում: Անասունների արոտային պաՀվածքի պայմանքերում սրոտավայրերի արդյունավետօգտագործումը խիստ այժմեական Հարց է: Այսսլես, միայն Ճերթական արածեցման սիստեմիկիրառումը «4նարավորություն է տալիս նույն տարածության վրա պաճելու 20--3500 ավելի :

' :

:

պիտանի է

գոտին, Հատկապես այւ մմ-ից պակաս չեն, որից արոտայինշրջանում տեղում է ոչ պակաս300 մմ: Ամենից բարձր բերք(70 ց/4ա չոր զանգված) ստացվում է չափավորԽոնավացողբավականինճարուստ ճողերում, իսկ չորային Ճճովտամարգագետնային ցածր բերք (30--Ց5 ց): Չի բացառվում Ցանովիաբոտավայ երկաՐեբիստեղծումը տարածություններում՝ րատե օգտագործվող մշակովի արոտավայրերի ստեղծումը չոր տաՀ ժիտնյակի ն դեզին առվույտի միջոցով, չնայած այսելնելով բնատնտեսական կարելի է ստեղծել երկու փաստաններում պայմաններից տիպի արոտավայրձր՝կարճատն(փոփոխական)պարբերաբարկրկնվող կլինի ավելի ցածր (12--15 ց/ճախու): տեղ բերքատվությունը ե բարձր մարգազետնացմամբ երկարատե (ճիմնական) օգտագործվող: Գոյություն ունի արդյունավետ երկարատն մշակովի արոձն. Կարճատն օգտագործվող տավայրերիստեղծման երեք 1) արժեքավոր խոտաբույսեր ունեցող աբոտավայբեբի ստեղծումը: Այս եղանավը շատ քիչ է տարբերվում ժամաբնականկերաճանդակներիբուսակացքի լավացման միջոցով, 2) ցախոտճարքների մարգազետնացման ն 3) յուրացվող ն նակ ցանքի ճամար ճողի նախապատրաստման նովի ճին.խոտադաշտերը արոտավայր դարձնելով ցանքի ագրոտեխնիկայի կատարման եղանակներից: նախնական աշխատանքներ (թփուտների ճնռացում, րածություններում ն ճետո ցակարճատնօգտագործվող արոտավայրերիխոտադաշտում կարելի չ արոտային խոտաբույսեր Հարթեցում այլն) կատարելուց ցանել՝ Հյուսիսային շրջաններում երեքնուկներ (կարմիր ն սպիտակ, նելու միջոցով: եղջյուրավոր եղջերառվույտ, Մշակովի երկարատնօգտագորժվող արոտավայրերիցբարձր ն կասիզախոտ | շյուղախոտ. մարգագետնային ճարավում՝` առվույտ (դեղին, դեղնաչիբրիդային, յուն բերք ստանալու ճամար պետք է պարարտացնելյուրացման առային կապտաճիբրիդային), ն օգտագործման 4Հաջորղտարիներին: նոսրացածբուսակացք ունեցող ժիտնյակ, անքիստ ցորնուկ, իսկ արեմտյան շրջաններում ավելացվում է նան ավազայինկորնդան, մուգ շագանակազույնն տարածություններիբերքատվությունը բարձրացնելու ճամար պետք է. սնաճողերում՝ակՔիստ ցորնուկ,իսկ վելի չորայինշրջաններում՝ կատարել ծնթացանք: ժիտնյակ. ված Հողերում՝դեղին ն դեղնաճիբրիդային Քնականբուսակացքի եղանակով ստեղծված երկաբառբելավման առվույտ: Ցանքի առաջին տարում բուսակացքբ 2Չ0--25սմ րատկ օգտագործվողմշակովի արոտավայրերում կուլտուրտեխնիկական բարձրության ճասնելիս պեւտքէ Հնձել։ Հողի չորացման ն տեղումների անբավարար աշխատանքներկատարելու, պարարտանյութերմտցնելու, ենքացանք լինելու դեպքում Հնձից ճնտո ւնճրաժեշտ է ծանր գլաններով գլանել: կատարելու դեպքում բերքատվությունը խիստ բարձրանում է, որը երեերկրորդտաբվա գարնանըանճրաժեշտէ նորից գլանել ն անասուննեվում է |ենինգրադինախկին անասնաբուծականփորձնական կայանի բին արածեցնել:` տվյալներից(աղ. 14): կարճատեօգտագործվող արոտավայրնօգտագործվումէ 4--Տ տաներմուծումը ն ենքացանքը նպաստել են բուՊարարտանյութերի Րի» պարտադիր սակացքի որակի լավացմանը: Եթն մինչն մշակովի խոտաբույսերի ենկաոգովկիրառելովՀերքական արածեցում:Այնուչետե թացանքըբուսակացքումգերակշռել են ցածրարժեքդաշտավլուկազգիյուրաքանչյուր տարիընդճանուր տարածության մեկ քառորդկամ-փեկ Հինգերորդմասը վարում ն կատարում են բազմամյա ենբը ն տարախոտերը, նհնթացանքիցՀետո տեսակայինկազմը ապա խոտաբույսերի նոր ցանք՝ գարնանը մի որնէ միամյա բույսի ծածկոցով, իսկ ամոաֆ դգալիորեն լավացել է՝ այստեղ կարմիր երեքնուկը եղավ ամենակայուչ ն աշնան ժամկետներում՝ առանց ծածկոցի: Այսպիսով, նը ն լավ պաճպանվեց:երեթնուկըն սիզախոտը արոտականաչումավեստեղծվուվ է լացրին «ննդանյութերի քանակը: Այսպես, առանց պարարտացմանն Հավաշռար արտադրողականություն ունեցող արոտավայրեր: ենթացանքի տարբերակում1 կգ չոր նյութում Հում պրոտեինըկազմել է Այսպիսի արոտավայրեր կարելի է ստեղծել ոչ միայն բնական արոնան 14,4 տավայրերին կից, այլ 60, իսկ ֆոսֆորով կալիումով պարարտացված ն ենթացանք գյուղամերձ կամ ֆերմայամերձ ոտնաճաթՀ ված տարածություններում: կատարված 19,840: տարբերակում՝ ԵՐկաշատն ենթքացանք կատարելու ճամար պետք է նկատի ունենալ ճմի խտուօգտագործվող աբշոտավայբե՞րի ստեղծումը:Այսպիսի արոտավայրեր կարելի է ստեղժել երկրի գրեթե բոլոր շրջաններում: տվյալներովսիզախոտըխիտ ճմի վիա ղրական Թյունը:Փորձակայանի անասուններ, իսկ արոտավայրերիարդյունավետ օգտագործմանբոլոր միջոցառումներիկիրառման դեպքում բնական արոտավայրերի արդյու: կարելի է բարձրացնել2--3 անգամ: նավետությունը

Ամենից

շատ

ոչ

սնաճողային

որտեղ տարեկան տեղումները շրջաններում,

տա-

.

աղակալ-

՝

ու

Յ07

մյումվերջին

բարձլավված արոտավայրքրում

Չոր զանգվածի բերթը

որի

Բարծլավված

(9/ճա) արոտավայրում

տարբժրակր

-

ճ

'

|Քր-

չին ոո բորդրք առա

-

|

|

որ-

|

լ

պարարտացմա մ

տարում «մ մտցված է Ֆորի ալյուր 10 ցյնա, այնուժծտն րաքանչյուր տարի Քլրեց

նույնը ձեքացանք'

Ա

ա

|

85--5040,Այդ երկրներում

մում

8540.

:

Ֆ

|59,5

|928

'

35,3

26,9

քրծքնուկ

ույս բույսից

35,0

|

113,6

.

|100

կազմում է

| 1224

|40,0

"

|

47,1

458 | 1512

արդյունավետությունը: խոտաբույսերի Բազմամյա

.

ստեղծման ճարմշակովի երկարամյա արոտավայրերի նշանակություն է տրվում։ Այդպիսի արոտավայրերի ստեղծման Համար բարենպաստ պայմաններ կան Մերձբալթիկայում, ՌՍՖՍՀ՝Հյուսիս-արնեմտյան,արնեմտյանն կենտրոնական մարզերում, ոչսնաճողա-

ցանքի Խոտաբույսերի

յին

գոտու

ճին

դաշտը

`

մասերում,Բելոռուսիայում, Ճյուսիսային Արնեմտյան Ուկրաի-

բավարար տեղումներ ունեցող մի քանի այլ շրջաններում: էստոնականՍՍՀ շատ սովխոզներ ն կոլտնտեսություններ երկարամյա արոտավայրեր ստեղծում են բնական կերաճանդակներում։ վավ ձե3--4 ընթացքում տագործման մաններում ն Ր ախի արվա բնքացք ի նամ ա վավորվում է բարձր բերքատու ն ամուր ճմով արոտավայր: 45--80 տարի օգտագործվող այսպիսի արոտավայրերի 1 հա-իցճավաքվում է կերամիավոր: սրոտավայրից ԼատվիականՍՍՀ- ում 25 տարվա ստացվում մինչե 4000 կերամիավոր: Հյուսիշ-արնելյան գյուղատնտեսական գիտաճետազոտական ինստիտուտի տվյալներով 6 տարի օգտագործվող երկարամյա մշակովի չոր ղանգմիջին բերքը կազմել է 50--65 գ/նհա արոտավայրի ված: շատ տնտեսություններ Հսկայական միջոցներ Մոսկվայի էին ծախսում գնովի կերերի ձեռք բերման նպատակով: Մշակովի արոտավայրեր ստաղժելուցՀետո զգալի չափով ամրացավ կերային բազան ն անասունների է կերով: Սա բացատրվում գլխաքանակն ապաճովվեց արոտավայրերի բերքատվության խիստ բարձրացումով (աղ. 13): Մերձբալթյան ճանրապետություններում երկարամյա մշակովի արոկերի միավոր: Այդտավայրերի 1 Հեկտարից ստացվում է 2500--3000 է ստանալ 20-քան կերի անչրաժեշտ ն

ջի

երկարատն օգտագործվող

մեթոդը, Ցանքից ամենապարզ

վոլտուրայով,

տ

ա

օգտագործվող

է

տարձկան մարզում

միջոցով

ծձրկարամյա արոտավայրեր ստեղծելը շատ արդյունավետ է, քանի որ ճենց առաջին տարվանից նախ ծածկոց ստեղծվում է Հզոր բուսակացք՝ Ճւսջորդ տարիներին բազմամյա խոտաբույսերով: Արտասաճմանյաներկրներում երկարամյա մշակովի նկ կանադարերին տալիս են մեծ նշանակություն: 0րինակ, ԱՄՆ-ում

`

՛

արոտավա-

:

այում

`

նն

Բ

մեծ

:

բազմամյա խոտաբույսերի խոտախառնուրդներում գերիշխում արոտադիմացկունխոտաբույսեր (մարգագետնայինդաշտավլուկ, սպիտակ երեքնուկ ն այլն, ն կազմակերպվում է լավ բուսակացք, պարարտացման ն ճերթական արածեցման սիստեմ կիրառելով դառնում է լավագույն արոտավայր: Այլասերված կ(նոաճանդակներում խոտացանության միջոցովմշակովի երկարատն օգտագործվող արոտավայրեր ստեղծելու Համար նախքան ցանելը, անճրաժեշտ է կատարել զգալի աշխատանքներ(չորացում, թփուտների, գուղձերի Հեռացում, ճողի մշակում կ այլն): տարի անց

ցին

՝

արոտավայր դարձենլը Ճամարվում է

3--5

շարք

տարվա

ՍՍՀՄ-ում

|164,9

արդյունք չի տվել, իսկ լավ խոնավացվող, թույլ ճմաշերտ կ նոսրացած բուսակացք ունեցող մարգագետնում խիստ բարձրացել է աիոտավայրի

Մի տնտեսություններում 2--8Հազարկերամիավոր։ օդտադործված կուլտուրական արոտա-

(1906--1855Թթ.) 1 հա-ից ստացվել է ավելի բարձր բերք. օրինակ, Հաներսդորվայրի ն 3913, Բիրկենչայնեում՝ 5225 կերամիավոր: Ֆում՝ էրենբերգում՝ :

"90

|

ցանքատարածությունների

ԳՖՀ-ում ամբողջկերապաճանջի 1040 ստացվումէ երկարամյա Միջին արդյունավետությունը «եկտարից մշակովի արոտավայրերից:

:

12,4

է

երկարամյա մշակովի արոտավայրերը կազ70-բազմամյա խոտաբույսերի

են

ֆոս-

կարմիր ախզախոտ8-ական

իՆաին

յուրաքա ու վուրաքանչյուր

ե

|

գլուղատնտհեսական տա-

Ի,

որշի Փորձի ին առաջին

Էրարն

են

504. չուրջ բկերաճանդակների ն. Դանիայում անասունների Հոլանդիայում Շվեյցարիայում, րեկան կերաբաժնում արոտային կերի տեսակարար կշիոր Հասնում

Ֆդ-

ոտ

տարի տարի տարի տարի

Սռուգի ( եջ չառա ծնքացանթի)

տարվա

15 տարում դրանք զբաղեցնում

Համար միավոր ապածովելու

ՑՏանովիչրովի արոտավայրերի

13.

տնտնաություններում (Մոսկվայի

Մոսկվայի Վարզի արգյունավետությունը

լ

Տիմիրյազնի անվան գյուղատնտեսական

Ա.

Կ.

ակադեմիայիմարզաղնտնաբուծության ամբիոնի տվյալներով, 1926--1929

.

միջինը)

քք.

Լ

Հ. 3:Յա

Տնտեսության

Մացված էն

1:34

նվանումբ

Քային պարարտանյութե յւքնր կգա ձ

ՀՀ

կոլխող «Բորեց»

րման բոա

-

ԵՀ

անվանու

Հան-

-

Լ

պ

|

-

.մ.

մա

ժեջը,

հա

.

ՍՍՀՄ

50-ամյակի անվ. սովխոզ

Սովխոզ «Գորկի -2»

աց

ԱՄԿԿ 1111

Համագումարի անվ սովխոզ Սովխող «Նովոսելկի»

որր

ի

«Դր

վ ՑԻՆ

|

ինք-

ե»ո- կ մել| նարՐրլճա) (փո) է

2,8

2,5

3,3

Սովխոզ«կոստանտինով-

ակի»

|

.

|

1/0

կռպտացողուն խոտաբույսեր՝ թվովցածրարժեք է բերէ որակը, պակասում տարախուեր վատանումբուսափացքի ջատվությունը:

|

|

|

3,0,

|

|

3,4,

ւ

դալիս

են

մեծ

ն

Անչճրաժեշտէ արոտավայրն օդտագորժել այնպես, որ խիստ պակամ վերանան արածեցման վնասակար Հետնանքները:

:

|

"է

ազդեցությունըբուսակացքիվբա:ՀԲույսերի կրծելը, Աբածեցման:

ի Հայտ

ԲԻւավավոր Վոր

ում

ի

են

սկսում

դգերաու

' 1 Տ ն է դաշտավլուկը, մարգագետնային կշռել արոտային ցածրադիր բույսերը՝ սպիտակ հրեթնուկը՝ դեղին կարմիր շյուղախոտը, տիպչակը, ն այլն: Այս նույն ժամանակում խիստ պակասում են կուտացողուն,

|

|

ո"

վնասումը, ճնշումը, տրորումը որոշակի չափով բացասական աղդեցություն են թողնում բուսա ացքի վիճակի վրաւ Արածեցումն ազդում է նան մարգագետնային կերաճանդակիՀողի վրա, ամրացնում, փոխում ջրային, օդային ն սննդային է նրա ֆիզիկական Հատկությունները, լինում է այն, որ փոխվում է բուսական ծածռեժիմները:/Հետնանքը են բույսերի տեսակները, պաճպանվում են գլխավոկոցը, պակասում դեպքում բույսերը:Ռչ ճիշտ օգտագործման րապեսարուռադիմացկուն

Ումվ.մ.

իսօ

ւ|

Ս տաց-|

Ջրոտավայրերի օգտագործման աոդյոնագետ ի

`

դեպքում

արածեցման

ա ր

Հ

ո

բուսակա

առվույտը

ռ աբուլսերը, քով արոտավա որի Հեւտնանքո ծրարժեք, վատ աովող խոտարուանրը, ցածրարո ք բարձրանումէ' րի արդյունավետությունը նրաԸ Արդյունավետ օգտագործման ժամանակ Հիմնական պաճանջը ն ե ե ե ն րի «րտա

ո

-

Ծոմո «իԲիո ոմ լ Աա ո անակ ա: Հ մ. ո են կերով ապաճովվեն ն արտադրվի

|

,

գ/նա Հատիկի բերք. Բնական է, որ կպաճանջվիշատ աշխատանք ն միջոցներ, քան ցանովի արոտավայրերում: կերերի ծամամիուքենականինստիտուտի տվյալներով ցանովի է է ստացված կերի միավորների ինքնարժեքը, մշակովի բույսերից կերային բարձր է՝ վիկ-վարսակինը4, կեարոտավայրերի Համեմատությամբ,. 2,5, կարտոֆիլինը՝ 8, արմատապտուղրային Հատիկավորբույսերինը՝ ի

ոյք,

ւճայացք

«Ր

անասուններ

չատ

անասնաբուծական մթերքներ: ն 1"

նշա

արգ" 4 Դ" -

Ք

Հոր 17 ազ

քանակությամբ

հռայի

Ն քանավուիյոոն Հարցում մեծ ծ

են

ն ե պա Հե բույսերի զարգացումը, նրանց նկ այլն:

րի աճն բույս աննդանյութերիկուտակումը, վերաճը,արոտավայրի«ճանգստի» ժամանակաշրջանը ն վաղ վամ բառձբությունը Աբածեցմանժամկետը, Լանակը:ԴԾատ է բույէ վատանում ամրացնում արածեցումը ժամկետներում ու

Ս

12 անգամ: ներինը՝

կազկատոնիայիպայմաններում 1 կերի միավորի ինբնարժեքը մում է՝ գարնանացան Հատիկային մշակովի բույսերինը՝ 6,3, կարտոֆիլենը՝ 11,2, Հիբրիդ գոնգեղինը՝ 10,4, կանաչ կերերինը՝7,6, ցանովի խոտաբույսերինը՝4,4 կոպ., ցանովի արոտավայրերինը միայն 2,3 կոպ.:

"զբ: աճը, բուսավացքի ամ ավարի Ցոոա աո րացի է վաղաժամ արդյունավետությունը կարող ո զի

"2 աերի

ն

ու

ալ

այլասերում

խիստ ձնճալից Հատկապես անմիջապես Վաղ արածեցումը, չափավոր կուտաչ խախտում է պաճեստային աննդանյութերի կերպով է բուսան Հետնանքով վատանում ծախսումը, որի կումը Դա բացատրվում է կ ընկնում է բերքատվությունը: հազմըճետո,

բուսակացծի

`

Յ10

ԶՈԶ

'

քանական սննդանյունրանով,որ կանաչ ընձյուղները գարնանը ւպաճնատային -

:

Թեր

նէ

շատ

ծախսում

կուտակել ո

նկ

վերաճից միայն

10--15

անց սկսում

օր

են:

'

Մ ոնԱրա ա

Բացի այդ,

վաղ իսկ է բոլորո արոտավայրը, Ժեցնելիս ճիմը կարող քայքայվել ոչնչանալ: Սակայնուշ արածեցման դեպքում էլ բույսերը կոպտանում չեն, ն մեխանիկական կորուստը մեծանում է, Հաջորղ վերաճը պակասում կ արոտավայրի արդյունավետությունն ընկնում է: 4. Արոտավայրերի արածեցման օրացուցային պլանը տարբեր գոտիներում միանման չէ, ն կախված է ոչ միայն բնակլիմայական, այլ նան նույն տարվա օդերնուքաբանական լավաօր գույն ժամկետ Է ճամարվում բույսերի վերաճը «սկսվելուց 12--20 ն անց, երբ բույսերը լիարժեք թփակալված կլինեն կսկսվի նրանց ճյուարածեցում սկսելու Համար նկատի պետք է ղավորումը։ Բացի այդ, ունենալ բուսավփացքիբարձրությունը, որը տարբեր գոտիներում կլինի

էֆեմերալին, օչինդրային

ա-

՛

Բուսակացքի

Արոտավայրիտիպը

:

Սմ

Ոչ սնանողայինգուոի

Ֆորային ո

ն

փոքր գեածրի Հովին

ամԴ մարյին Բո աացվո

ս

ն

Ջորագին ցածթավայրային Միջին

մակարդակի ողողատ, Ր

կաա

ՅԼ2

ան

փո

ն

Ի.

աաա

-՛

աի

մակար- ր

արձր Բորոր

.

ն

Աթ,

10-12

ա աք

հտաճովիտնն

ցանովի

մ

2...

Վ

ւ.

որ

Է

12-15 15--18

բազ-

18--20

Վ

.

Փետրախոտային, գինտրալոտա-տիպլակային(աղուտեերում) .

Խոպանալին-ըաժրավայրային, ցանովի Ս.

`.

ձո Ի

12-15

քազմամյաներ

աա իր` 7իշ,մ ." եզնրովազա

ային ն քոլախոտային խամ ախոտծրով ն

8--10 1

10.

Մարգատավաստանալին, խոպանային փծարախոտատարաոտային ու անցողիկ անզավինիցտիպլակալինի

15--18

6.»

նղեգՂե |

Լեռնայինշոջաններ `

Ալպյան

ԱԳԱԱԳԱԱԱՆԱՆԱՐԱՈ

Ա

6-»

:

Ենթալպյանտարախոտային

ձմնոծլու

:

6-8

ԲԱՏԱՎԱԿՐԱՐԱՆԿ

Տիպչակային,դաշտավլուկային, ու ժիտնյակա-օշինդրային

պայմաններիցւ/Արաժեցման

տարբեր(տես 4Հետեյալաղլուսակի): Աշնանը արածեցումը պետք է դադարեցնել բույսերի վեգետացիատրվի կուչ օր առաջ, որպեսզի Հնարավորություն յի ավարտից 25--80 ն դգարտակելու պաճնստային սննդանյչութեր՝բարնճաջող նանն ինտենսիվ վերաճ սկսելու ճամարոժ կարնոր նշանակություն ունի նան արածեցման բարձրությունը: Ցածր (2--3 սմ) արածեցման դեպքում արոտավայրիարդյլունավետությունը Հաջորդ տարում ընկնում է, բարձրի (10--15 սմ) դեպքում բուսակացքի մի մասը չի օգտագործվում: նկատի ունենալով բույսերի պայմանկենսաբանական առանձնաճատկությունները, կլիմայսկան ն է ները։ խորճուրգ տրվում արածեցնել անտառային ճյուսիսային անտառատափաստանային դգուռիներում4--ՑՖսմ, անապատներուվ՝ 2-.3 3--4 սմ, ցանովի սմ, տափաստաններում ն կիստանապատներում մարդագետիններում 4--5 սմ բարձրությամբ,

ն տափաստան Անտառատափաստան

Բ

10--15

ՈԳՈՎՈՎՈՎՈՎԱՐ

նովմազգի դաջրավլովազգիտարա խոտա|

-

20-35

Արոտայինսեզոնում, նույն տարածությունում արածեցմանթիվը

կախված է բուսակացքի տեսակային կազմից, վեգետացիայի տնողությունից ն եղանակից: Այսպիսով, բնական կերաչանդակներում արածեցման թիվը կաղմում |՝ անտառային գոտում 3--4, ցածրադիր ն

ողողվող մարգագետիններում 4--5, 8, անտառատափաստաններում՝ 1-տափաստանեհրում՝2--8, անապատներում|լ կիսաանապատներում՝ 2 անդամ, 5-իսկ չափավոր խոնավացվող ցանովի 6 անդամ, երբեմն էլ ավելի, յուրաքանչյուր գոտում կան բազմաթիվ տեսակի մարգաՍակայն գետիններ, որոնց արածեցման թիվը տարբեր է: Արածեցմանթվի ն ժամկետի որոշման ժամանակ անճրաժեշտ է անասուններիկողմից բուսակացքի լրիվ «օգտագործմանը:Չպետք Հեւտնել է ժամանակից շուտ քանի ոի այս դեպքում անասունները արածեցնել, բույսին շատ ցածրից են կորումն վերաճը տեղի է ունենում դան-. շատ "դաղ: Ջի կարելի նան արածեցումն ուշացնել(20--25 սմ ն բարձր), այս ւդեպքում էլ բույսերի մի մասն անցնում են ծաղկման շրջան, կողտա-չ նում ան ննե են բե նն, ախինա նում, Առանանան ուտում |լ Բորքի գորուստ է լինում, Առա : «ջին արաժեցումը տնում է 30--35 օր, երկրորդը պետք է սկսել նրանից

արոտավայրերո

.

.

:

ո"

:20--25 ՛

Հետու Ամծնաբարձր բերքը օր

է առաջին արածեցման ստացվում

ժամանակ,

առաջինի

է երկրորդը նրանից զգալի քիչ է, իսկ ձրրորդը կազմում 50-60Գը: Արածեցումն ույշացնելու դեպքում անչրաժեշտ է ճնձել, ժամանակին կատարելու Համար: արածեցումները ծավալը:Արաժեցումըճիշտ կազմակերպելու ճամար ԱՐոտավայոի անձճրաժեշտէ իմանալ արոտավայրիծավալը, այսինքնորոշելթն1 հա քանի անասուն կաարուտավայրում,արոտային ժամանակաշրջանում,

Ճաջորդ

րելիէ կերակրել:

Ուկրաինայի գիտաճետազոտականՃիմնարկների տվյալներով Ճասակավոր խոշոր եդջյուրավոր 1 գլուխանասունի Համար պաճանջվում հա բարձր բերքատու է 0,4--0,5 նրա մատղաշի ճամար՝ արոտավայր, 0,18--0,2, 0,2, Հասակավոր ձիու ճամար՝ 0,25-մերուների Հճամար՝ հա' ոչխարի Համժար՝ 0,02--0,08 Մեկ կաթնատու կովին, Հերթական արածեցման հա, Բելգիայում՝ 035 յում պլանավորվում է 0,4--0,5

0,3,

Անգլիադեպքում հա

վայր:

Պլանավորմանճամար պետք

է

կանաչ կերի նորման, այն կազմում

արոտա-

1 գլուխ օրվա իմանալ անասունի է կովինը 40--75կգ,մատղաշինը՝

ոչխարինը՝ 6--8 30--40, Հորթինը (մինչե 1 տարեկան )՝ 15--29, (չոր տափաստանային ե անապատայինշրջաններում լոր կերի Հաշվով 3-ն կգ), գառներինը՝ 2--3, մերուներինը՝ 10--15 ձիերինը30--40 կգ, Արոտային շրջանի տնողությունը ըստ գոտիների տարբեր են: Անօր, տառային գոտում այն կազմում է 100--140 անտառատափաստա150--200, նայինում՝ 180--200 օր: տափաստանայինում՝

Աբածեցմանկաոգրն ունի Գոյություն

տեխնիկան

արածեցման մի քանի սիստեմներ դրանցից են՝ երբ անակամ անսիստեմ վել Հայտնի ա) արածեցումը, ամեն են օր արածում ամբողջարոտային շրջանում ւսրոտասուններն վայրի ամբողջ տարածքում. ը) կապված երբ անասունը պարանով կամ շղթայով կապված արածում է որոշ տարածության վրա, ապա փոխադրվում է Ճաջորդ տարածությունը ն այդպես շարունակ. արածեցում, երբ արոտային տարածություդ) (զագոնային) է ) կ ճերթով արածեցնը վանդակների (արոտաբաժինների վում է: (Մոր երկրում ընդունված է արածեցման ազատ ն ճՀերքական Ը

ւսա

ազատ/

արածեցում,

հերթական, բաժանվում

ձները: ն

'

կապված արածեցման սիստեմը կիրառվում չ Շվեդիայի, Դանիայի այլ երկրեերի մանր տնտեսություններում, որտեղ արածեց-

մի քանի

լում

են

ցուլեր,

սուններ:

թանակով քիչ նոր ցեղային, երբեմն Հիվանդ

Հերքական արածեցման սիստեմն մեմատությամբ ունի

ազատ

անա-

արածեցման սիստեմի ճա-

Հակալական առավելություններ,

արածեցման Անսիստեմ((ազատ)

դեպքում բուսակացքում աստիլավ ուտվող դաշտավլուկազգի ն բակլազգի բույսերը ոչնչանում են, դրանց փոարժեքավոր են ն խարինում վատ ուտվող չուտվող խուտաբույսերը, ինչպեսնան քիչ արդյունավետ, ցածրաճ բույսերը) բույսերչլինելու ՀետնանԼավագույն Քով անասուններն սկսում են ուտել ցածրարժեք ն ծերացած բույսեր, որի պատճառով ընկնում է անասունների մթերատվությունը:

ճանաբար պակասում բույսերը, այնուծետե

Մեր երկրում

ն

են

արտասաճմանում կատարվածբազմաթիվ փորձեր

տվել «երթքականարածեցման սիստեմում արոտավայրի բարձր մթերատվությունըազատ արածեցման սիստեմի Համեմատությամբ, ցույց

են

-Հերթականարածեցման ժամանակ արոտավայրը սովորաբար բա-

ժանվում

է

որոնց բուսակացքն վանդակների,

արաժեցվում է 4Հերթաառաջին վանդակում, են երկրորդ վանդակ, այստեղ արածեցնելուց Ճեապա, տո փոխադրվում են ձրրորդ վանդակ, այնուծնտն չորրորդ, Հինգերորդ ն է այսպես շարունակվում մինչե բոլոր վանդակների արածեցման ավարտը, որից Հետո անասունները փոխադրվում էեն առաջին ե ակսվում է արածեցման երկրորդ բոլորապտույտը (ցիկլ,, ըստ ճերնույն վանդակներում, Որպեսզի Հաջորդ բոլորաթականության պտույտի արաժեցմանճամար բուսակացքում բույսերը վերաճ տված լինեն անչրաժեշտ է, որ յուրաքանչյուր ազատ վանդակ արաժեցումից լինի 25--30 օր: Ը Հերթական արածեցման դեպքում պաՀպանվում է արոտավայրի բարձր արտադրողականությունը, բարձրանում է արոտային բույսերի կենսունակությունը, կանխվումէ նրանց վաղ ծերացումը ն լավանում է արոտավայրի սանիտարականվիճակը:լ Կերերի ճամամիութենական պարզվել է, որ Ճերինստիտուտում թական արածեցում կիրառելով, ողողվող մարգագետիններում կանաչ կերի ավելանում է իսկ մարվող

արածում կանությամբ: յ/Սկզբում անասուններն

փոխադրվում

նեն

վանդակը

բոլոր

Քանակը 5400.

246ն,

սպիտակուցներինը

ՀաՀերթականարածեցում կիրառելով, անասունների պաճպանման մար, պաճանյչվողարոտային տարածությունը պակասում է, Ռչխարաբուժական Համամիութենական դիտաճետազոտական ինստիտուտի տբրվյալներով Հճերքականարածեցման ոլորապտույտի կիրաոման դեպքում

է 24--4000 պակաս արոտային տարածություն, ռպաճանջվում

Վանդակիօգտագործմանժամկետը կախված է նրանից, թն անաորքան ժամանակ կարող են ստանալ բավականաչափքանակի չաունները 0գտագործման օր: Սովորաբարվանդակն օդտազործվում է 3--Շ է նան արածեզման որը բարձրությունը, կարգավորվում ժամկետով

ազատ Լեոնային շրջաններում Հերթական արածեցում կիրառելիս, անաարածեցմանՀամեմատությամբ, կարելի է կերակրել 20490ավելի կաթ, միս յուններ ն ստանալ 250 ավելի անասնաբուծական

մթերբներ՝ է 15- 20 բարձրանում կաթնատվությունը կովերի (Աղաբաբյան),

`

լկեր'

ե»

«պետք է լինի

իսկ անասուններիքաշաճը՝25--804Խ: մեծ նշանակություն ունի վանՀերթական արածեցման Համար ն օգտագործման տնկողությունը։ թիվը նրանց մեծությունը, բերքատվումեծությունը կախված է արոտավայրի կախբերքատվությունը Արոտավայրի մեծությունից: թյունից, նախիրի որ ամեն տարի ված է տաբվա պայմաններից,բայց դա չի նշանակում, է լինեն կապետք դրանք մեծությունը, վանդակների պետք է փոփոխել է փոպետք դեպքում յուն մեծության: Բերքատվությանփոփոխման ճամաԱստ կերերի փոխել վանդակում արածեցման տնողությունը, վանմիութենականինստիտուտի, 100 գլուխ խոշոր տավարի ճամար: չափերի: է Հետնյալ լինի դակների մեծությունը պետք -

դակների Վանդակների

Ջորային արոտավայրոչ անաճողային գոտում

Վանդակի

մեծությունը 12-27

|

|

6--8

Ռղողատբարձր բերքատու Թույլ ողողվող փոքր գետերի ողողառներում

,

զոզավորային,Հովտային Ցաժրավայրային,

Անտառային

Անտառաձճատվածային :

Ճաշճային

ր"

15--25

10--830

10-35

Հարավային թեքություններում Վաղ գարնանա-տիպչակային

30--85

քոլատիպչակային, փետրախոտային, Անտառա-զարնանային

Հ.

յին խամ

կոմալերսային չոր

Ան

35-40

տափաստանում

60-80

որո

խամ, փետրախոտային սեզային Դաշտավլուկային ն

Ցանովի բազմամյա խոտաբույսային

ջչ

15-30 4--6

5 սմ:

է նախրին Հատկացված արոտավայրի Վանդակներիթիվը կախված վանդակի մեծությունից, նրա օգտագործման տնողուԿտարածությունից, թյունիցչ բերքատվությունիցչ բույսերի վերաճ տալու ն արոտային բերք ճատկությունից: ինչպես նշված է երկրորդ արածեցումը առաջացնելու 20--25 է օր անց, իսկ այնուճետկ՝ ակվում առաջինի դադարեցումից ճետու տնում 30--40 է միչջինը օր նթե ընդունենք բույսերի վերաճը օր, ապա վանդակի 5 օր արածեցման դեպքում պաճանջվում է 7 վանդակ (բացի առաչին վանդակից), ճետնաբար օգտագործման տակ է դրված լինի 8 վանդակ, բացի այդ, է պետք ունենալ նան 2-8 պետք պաճեստային վանդակներ: Այսպիսովվանդակների թիվը կարող է լինել անտառայինգոտում 12, անտառատափաստանայինում՝ 16, տափաստանում՝16, կիսատնա24: պատայինում՝ շրջաններում վանդակներիթիվը ըստ գոտիների դարձյալ Լեռնային 70--14, տարբեր է, այսպես, Ալպյան դգուռոսի8--10, ենթալպերում՝ ն 12-16, անտառամարգագնտնայինում՝ տափաստաններում՝16--30 20--40: կիսաանապատներում` է ձենը տարբեր է լինում, ամենալավը Ճամարվում ուղղանկյունը: կողմերի 1:2 կամ 1:3 ճարաբերությամբ, որոնք ավելի Ճարմար են արածեցման նկ աշխատանքների մեքենայացման ճամար: Սակայն կարող են լինել նան այլ ձների վանդակներ, որոնք Ճարմարբեցվումեն տեղանքի բնական սաճմանների Ճճետ՝ գետակներ, ձորակ՝

|

Արոտավայրիտիպը

շուրջ

"`

|

:

|

Վանդակների

Ներ, ջշրաբաժանգծեր

այլն: Ուղղանկյուն ձնի դեպքում անճրաժեշտ է լայնությունը վերցնել որ յուրաքանչլուռ ւսյն Ճւաշվով, Խոշոր տավարինընկնի 2, խոզին՝ մ ն 0,3 0,5, այծին լայնությամբ չոարածություն: Աբածեգմանկարգը: Առաջին Հերթին անճրաժեշտ է արածեցնել այլն վանդակները, որոնց բուսականությունն ավելի շուտ է Հասկակալելու, դրանց շատ լինելու դեպքում պեւոք է ժամկետավորվածՀնձել խոտի, աննաժի, կամ կանաչ կերի Համար. Առանձին խմբերի Համար (կովեր, ոչխարներ) արոտավայր առանձնացնելուդեպքում պետք է նկատի ունենալ բուսակացքի վիճակը:Սակայն գործնականում նպատակաճարմար է ճամակցված՝ այս դեպքում առաջին չերթին արածեցվում են կովերը, ապա՝ ոչխարները: |

ն

ոչխարին

օգտագործումը.

Համակցված

չմ օգտագործումը

լա

.

արդյունք նթ

տալիս,

է

Ուխարա-

գիտաճնետազոտակավում

ն բուծական ն այծաբուծժական Համամիութենական ինստիտուտի տվյալներով ճամակցված օգտագործման դեպքում արոտավայրի ծավալը ավելանում է 38--4040, որովչետն բուսակացքի տեաակային կազմը միատարր չէ ն դրանք տարբեր խումբ անասունների օգտագործումը դրական կողմիցմիանման չեն ուտվում:Համակցված ն է ազդում նրանց բույսերի վերաճի պաճպանմանվրա: մ կատվիայումն էստոնիայում մշակովի հն խմբային արածեցում: Առաջին ճերթին վանդակում արածեցվում է բարձր կաքնատու կովերի խումբը, ապա՝ միջին կաքնատվության իսկ երրորդ Ճերթին՝ մնացած անասունները: Յուրաքանչյուր վանէ 1--2 դակում անասունների խումբը մնում օր, այսպիսով 3--6 օր: օգտագործվում է հավետ է կավ բուսակացք ունեցող արոտավայրում շատ արդյունավ է Արեմտյան նվրոայի շատ բաժնային արածեցումը, որը "կիրառվում երկրներում ն նոր Զելանդիայում: Արածեցման այս ձնի դեպքում օգտագործվում է շարժական ցանկապատ (էլեկտրալար): մ (երբեմն չատ), լայնությունը պետք է լինի 0,6--0,8 երկարությունը կախվածէ նախիրի մեծությունից, այն Հաշվով, որ յուրաքանչյուր կովին Հասնի 1,5 մ տարածություն: Այսպիսիդեպքում բուսակացքն ուտվում է ինչպես մաուրում կանաչ կերը, Քաժնային արաժեցման ցանկապատըօրվա տնդայ շարժվում է 1--Չ անդամ: Շատ ցուցադրականէ տարբերձնի արածեցման մթերատվության տվյալները (աղ. 14):

նրա օգտագորժման ձնից

| կիՎանդա-՝արին ՍԱՆ Հ տությու- տարից եր(."Ք) ժուիյ"ւգ

Վանդակների

Օգտագործմանձեր

.

Թեր

մն-

Ր

վբա

լ

Բնդամճեը .

'

Ազատ

ար

Նարթ

աան

է

:

։

Հերթական արաժեցում

1 օր արաժեՎանդակում

Հա

ին արածեցում

1.35

շ8

է

Ը

յձկտրացանկապատով

ժամով արածեցում

-

-

2,5

վ4կգտարի | 100-ից ալո Մառնրը ՄՈՐ

2150 135 .

'

ի

10700

Հ

մեծության վանդակնե-

են

2-3

(ավազույն արոտավայրերում կիրառվում է բաժնային արածեցում, էլեկտրոցանկապատի («էլեկտրաձովիվ») օգտագորժմամբ։ Անգլիայումանասուններն արաժեցվում ենմշակովի լավ արոտաօր:

վայրերում,

որոնք բաժանված

|

վանդակների, ցանկապատվումեն

են

ժետաղալարերով, քարերով,էլեկտրալարերով, կառուցվում է նան կենդանի ցանկապատ թփուտներով: Սանրաբեռնվածությունը յուրաքանհա: չյուր գլխի ճամար 0,4--0,5 կովերի կաթնատվությունն օրա12--16 կան կազմում է

կգ:

Ֆրանսիայում տավարը վանդակում

արածում

է 2--3

օր:

նրանց

մսուրային շրչանը տնում է 9.-3 ամիս, Շվեդիայումսկզբնականշրջւնում անասունները վանդակում արածում են 3-3 օր, ալնումեան 5-6 օր, խոչող եղջյուրավոր անատուններըչատ մքերատու նն, կաքնաավությանն լալն կազմում է տարեկան 4000--5000 կգ: Շվեդիայում100 ճա

Այստեղ

տեսական

Ն ար

Ճանդակին

ընկնուժ է 902

զ

Հա,

մեգերի

գյուղատըն-

կաթ:

Նոր Ջելանդիալում է. մի շարք այլ երկրներում լայն չափով տարածված ն շատ արդյունավետ Հ բաժնային արածեցումը: մեծ

ր

ճա

բարձրության ժամանակ: Վանդակում անասուններն արածղւմ

ժամանակ բնքացթում

ՄՔճրասվոյուն Մինինա) (թ885ւհ, կախված

4-5

Ցուրաքանչյուր խոշոր եղջյուրավորանասունի ճամար ժանրաբեռնվածությունը0,25 Բա, Արածեցումը սկսվում է բուսակացքի 15--12սմ րի:

Արոտաբաժնի

Արոտավալրի

բացարձակառավե-

Համեմատությամբ, միաժամանակ նկատարոտավայրի մթերատվության ավելացումը վանդակի ինտենսիվ արածեցման

Մոսկվայիմարզի «Աենինսկիլուչ» կոլտնտեսությունում ամբողջ

չանդակն

շարժական (էոխորագան)

է Հերթական արածեցման

մշակովի արոտավայրը բաժանվաժ է

զ

14.

է

ազատ

օգտագործման դեպքում: (կարճաժամկետ)

արոտավայրերում կիրառու

վերը,

երեում Աղյուսակից

լությունն

ԱՐածեցման տեխնիկան: Արոտավայրերի օգտագործման

ժամանակ

նշանակություն ունի արածեցման տեխնիկան, Արոտավայրի բուսակացքիարածեցումը կատարվումէ պանկապատերով առանձնացված կամ առանց գործման

ցանկապատերի վանդակներում: Արոտավայրերի օգտաձեր ցանկապատերով ամենաարդյունավետ արածեցումն է, Ցանկապատերը կարողեն լինել շարժական կամ մշտական (պատրաստվում են ձողերից կամ մետաղալարերից ): Շարժականների ճամար են պատրաստվում

վաճաններ, որոնք մեկ վանդակն արածեցնելուց Ճետո Ճաջորդ վանդակի սաճմանները: Տանկապատված վանդակումարածեցման առավելությունը կայանում.է նրանում, որ բուսակացքն օգտագործվում է պլանավորված ն ճովիվի դերը ժամանակին անասուններըջրելու ն լրացուցիչ. կերակրելու է, մեջ

տեղափոխվում են

կազմակերպվում վանդակումՀաճախ արածեցումը Ց8անկապատված արգելում է

որն անասուններին «էլեկտրականՀովիվ» կիրառելով, թուլ, անվնաս գալու դ ուրս էլեկտրական աչմանված տարաժությունից

է

Հոսանքը բաց լարերին Հոսանքի Հարվածով: էլեկտրական բաբախող էլեկակումուլյատորով, մարտկոցներովկամ Հաղորդվումէ առանձին սմ բարձրության վրա: 80--90 տրալարերը ձգվում են ձն Անգլիաօգտադործվում լայն մասշտաբով «էլեկտրաճովիվներ»-ը

երկըրՀոլանդիայում, յում,Ֆրանսիայում, ներում: վանդակում, ծթե արածեցումըկատարվում է չցանկապատված անասունԳԴՀ-ում,

ԳՖՀ-ում

ն

այլ

.

.

առաջընթացըն Հովիվը անընդչատ զսպում է նախիրի մաքուր ուտում են օրվա բաժին ները դանդաղ իրենց ոտքի տակից մեծ վանդակումայս ձեի արածեցումը բուսակացքը: Չցանկապատված 4նից, քանի որ առավելություններունի վանդակումազատ արածեցման են արածել թարմ, ամեն օր սկսում առաջին դեպթում անասուններն չկերվաժ մեկը այսպես ձնեերից արդյունավետ օգտագործման Արոտավայրի է։ Այս ձնի էությունը կայակիսաարածեցումն կոչված մ է ոչ արածեցվում բուսա կացքն նում է նրանում, որ արոտավայրի կիրառուկիսաարածեցման բողջությամբ, այլ նրա բերքի 40--5040: է ն դանդաղում աճն զարգացումը մով բույսերի առանձին փուլերի ապա

բուսակացքում:

բուսավացքի

ամ-

ու

ժամկետը, որը օգտագործման արոտավայրերի պայմաններում: գոտու չորային Հատկապես

սրանով երկարումէ անծրաժեշտէ,

շատ

արագացված

է

կատարվում վաղ գարնանայինկիսաարածեցումը

որից ժամկետներում(10--19 օրվա ընթացքումբոլոր վանդակները), Կիէ լրիվ։ ւրածեցվում բուսակացքն Հետո վանդակից ակսած առաջին

մինչն Համարվում է թփակալումից ժամկետ սաարածեցման լավագույն արածեանգամ ծրկրորԴ սկիզբը):

ցողունակալումը(Հասկակալման ցումը

20-- Չ5-օր է կիսաարածեցումից կատարվում

ն

անց

նույն Հեր-

ինչ կիսատրածեցումը: քականությամբ /

:

սիստեմը օգտագործման Աբոտավալբերի ճամար մեծ նշաԱրոտային տնտեսության Ճիշտ կազմակերպման սիստեմը: նակությունունի արոտավայրիօգտագործման ֆերմայից ոչ անասնաբուծական ծթե արոտավայրը գտնվում է ն անասունները ջրելու կքելու ավելի, բան 2 կմ Հեռավորությանվրա են ֆերմա,ապա այս ձերկոչվում ա Համար

գիշերելու

քշում-բերվում

-

ստացիոնար օգտագործման

կամ մոտակա սիստեմ: Այդ դեպքում անասունների Համար արոտավայրերում ոչ մի կառույց չի պատրաստվում: հսկ եթե ար"տավայրը դտնվում է 2 կմ-ից ավելի Հեռավորության վրա անասունները քշվում-բերվում ծն արոտավայր ն արածեցման ամբողջ շրջանում պաճվում են արոտավայրում, այս ձեր կոչվում է արոսիստեմ, այլ կերպ սա անասունտավայրերիօգտագործման Ճճեռագնաց ների լագնրային պաճվածքի ձն է: Անասունների լագերայինպաճվածքի դեպքում արոտավայրին կից է բնակատեղ, որտեղ կառուցվում են անասունների կազմակերպվում ճամար գիշերային ճանգստի, լրացուցիչ կերակրման ն կթելու տեղեր, ինչպես նան սպասարկող անձնակազմի ճամար Հանգստի նե կուլտուրական ժամանցի կառույցներ: պաճվածքի ժամանակ պետք է ապաճովել անասուննեԼագնծրային րի լիարժեք կերակրումը կանաչ, ճյութալի ն սիլոսային կերերով: Սրա են միամյա խոտաբույճամար լադգերային շենքերիցոչ Ճեռու ցանվում ու սեր կ սիլոսային կուլտուրաներ: Անասուններիամառալագերային պաշճվածքըշատ արդյունավետ է: մարզի Աենինիանվանկոլտնտեսությունում լագերային պատՄոսկվայի վածք Ճճետոմեկ կովի տարեկան կաթնատվությունը 2930 կգ-ից Հասել. կգ-ի, իսկ կալուգայի մարզի «Պուտ կ կոէ արոտավայրերի

բոստանային

կազմակերպելուց է

մունիզմու» կոլտնտեսությունում՝ 1278-ից 3007 կգ-ի: կազմակերպմանժամանակ անճրաժեշտ է կագերային պաճվածքի ուշադրություն դարձնել արոտային տնտեսության կազմակերպման ն կաճավորման վրա, Կաճմանել արածեցման օրվա ռեժիմ: Անչրաժեշտ է ամենալավ ժամանակը(առավոտյան նհ հրեկոյան ժամերը) ճատկացնել արածեցմանը: Բարեճաչջողպայմաններում (ամոան սկզբում ն կեանրում) անասուններն արոտավայրերում պետք է լինեն օրական 10 ժամից ոչ պակաս: Ջրման ոռհժիմսաճմանելիս նկատի ունենալ, որ պաճանջնամռան կեսերում ավելի շատ է, քան գարնան կ աշնան ամիսներին: Անասունների լրացուցիլ կերակոումը պետք է կազմակերպել երեկոյան ն ցերբեկվաՃճառգստիժամերին: եթե շրվա, կերաբաժնում նախատեսված է խտացրած կերեր, ապա այն պետք է տալ առավոտյան, իսկ գիշերային արածեցման դեպքում խտացրած ն կանաչ կերերով լրացուցիչ կերակրումը կատարելցերեկվա ճանգստի ժամերին: Ամառվաշոգին գիշերային արածեցումը կաթնատվությունն ավելացնում է 10--15գկ։, իսկ ցերեկվա լրացուցիչ կերակրումը 15--254ե: ւպաճվածքիժամանակ արածեցնելու, ջրելու, լրացուցիչ կե(ագերային

'

11--83

րակրելու, Հանգստի ժամկետներըորոշելիս անասունները պետք է բաչ ժանել տնտեսական ն ճասակայինխմբերի, ընդ որում ամենալավ ժամ-

կետը ճատկացնել արածեցմանը: Օրվա ընթացքում անասուններին կթելու ժամկետներն որոշելիս, նկատի ունենալ սլաճանջները:

զոռտեխնիկի

ն նախապատոաստումը կաճավոռումը Աբշռոտավայբեոի ի

ու

Սեզոնայինառշռտավայշեր:երբեմն տարբեր սհզոններում

կաճավորումն Արոտավայրերի

թիվը օգտա-

են մեծ միմյանցից գործվող: գտնվում արոտավայրերը ճեռավորության

վրա (տասնյակ կամ Ճարյուրավոր կիլոմետրեր),օրինակ, Հարավ-արեն լեռնային շրջաններում, ինչպես ն Արեվելյան կիսաանապատներում

վելյան Սիբիրում: Այս շրջաններում բնական արոտավայրերիօզտաՀեռագնաց պաճվածքը,արոտավայրերի գործման ձեն անասունների Հսկայական տարածությունների սեզոնային օգտագործումն է, որտեղ անասուններն արածեցվում են միայն գարնանը ն ամռանը, աշնանը կամ կան արուտավայրեր, որտեղ անասուններն արածեցձմռանը:Սակայն ԻՍՍՀ են տարին բոլոր վում (Բուրյաթական ն այլն): Լեռնային շրջաններում ենթալպյան ն ալպյան արոտավայրերն օգտագործվում են միայն ամռանը, իսկ նախալեռներումու ճովիտներում՝ նան աշնանա-ձմեռային ժամանակամիջոցում: հպքում պետք աճված Հեռագնա ' տանել անասուններին ազնաց դեպք Ք է Ճոգ պաճվածթի նան արոտավայրերիճիշտ օգտախմելու չրով ապաճովելու, ինչպես ն գործման արածեցմանլավագույն տեխնիկայիկիրառմանճամար Մեր երկրի «Հսկայականտարածությունները,Հատկապեստափաստանային շրջաններում (ՍՄՀՄ եվրոպական մասի Հարավ-արնելց, Հյուեն ն Հնարավորություն Ղազախստան, Սիբիր այլն), սիսային Կովկաս, տալիս արոտավայրերի ամառային օգտագործման սեզոնում կերակրել. մեծ քանակի անասուններ, արածաբտում կազմակերպելու միջոցով արածաբտմանառավելությունըկայանումէ նրաԱրուտավայրերում նում, ոի արածեցման ճիչտ կազմակերպմանժամանակ ստացվում է լավ արդյունք ն միաժամանակ անասունների Համար շենքեր չի պա-` կրճատվում են խնամջի վրա կատարված աշխատանքային Հանջվում, |

՝

-

ծախսումներըն այլն:

:

ու

անասուննախապատրաստումը

ներին արածեցնելու ճամար զգալի չափով նպաստում է նրա մբերատվության բարձրացմանը: կաճավորման նախապատրաստում ասելով

չրելատեղերի, ցանկա-

Հասկանում ենք մակատեղի կառուցումը, լավ պատերիու անցուղիներիպատրաստումը:

անասուններիկայանելու տեղ, Մակատեղ՝

,

Այսպիսով, պակասում են անասունների պաճվածքի վրա կատարՀ . ված ընդճանուրծախսումները: ժամանակ մեծ նշանարոտարոման կություն ունի անասունների ընտրությունը, արոտավայրերի ճիշտ օգտագործումն ու արածեցմանտեխնիկան:

ճամար անասուննեշի աբշածեցման

տավայրե յրերի ման ւս ժաման ամանակ: չ լինեն 300--500

նառչ

2նեռագնաց-լագերայինն

կազմակերպվումէ արոստացիոնար-մոտակաօգտագործն

չկեղտոտելու ՖՋրելատեղը մ Հեռավորության վրա: ,

ճամար, :

մակատեղերը պեւոք

Հեռագնացչ-լագերային պաճվածքի Անասունների

ա

լու

աե էլ

ժամանակ 4իմ-

( 44թ ասին ո հայի ւ Բարով /Ք:Գոմորի ր ձ/ ԳոիԳ " կթվում լ» այո)արոտավայրում, այնտեղ

Ր հական

մ

եղ ն ակատեղ

Բայց

ղժվումչ

ատ

չ

ն

թո. 1"4

ՈԽԽՈՐ ր

ր

Է

պատրաստ

են

րը

ե

արդ

ապա

ժամանակավոր մակատեղ, որն օգտագործվում է

3--5

մակատեղերը 4երքականությամբպետք է ստեղօրով:ժամանակավոր ծել շարժական ցանկապատներով արոտային տարածությանտարբեր. տեղերում: նախ, վարակիչ պաշտպանվելու,ապա արոտավայրըպարարտացնելունպատակով:

Հիվանդություններից

շրջանի 150 Արոտային

օրում

խոշոր եղջլուրավոր անագոմաղբ ն մեզ, որոնք իրենց մեջ գլու

սունները արոտավայրում թողնում պարունակում են 100--150 կգ ազոտ, 60--70 կգ ֆոսֆոր, 150--200 կգ կալիում, 90--120 կգ կալցիում ն այլ տարիները, որոնք Համազոր են պարարտացմանը։ Այսպիսով 100 գլխից կազմված ց գոմաղբով ճա արոտավայր: նախիրը կարող է պարարտացնել 10--15 են

րելատեղը անասունների արոտային պատվածքի ժամանակ նույնեն Համարվում պես ունի մեծ նշանակություն:Լավագույնչոելատեղեր մաքուր գետերը ն գետակները, աղբյուրները ն մաքուր Ճճոսողչրերով կազմված լճակները,կեղտոտվածչճոսող ջրերով ջրելատեղերըպիտանի են: չեն, քանի որ դրանք զանազան Հիվանդությունների աղբյուր կաճավորվածլավ չրելատեղ անչրաժեչտ է ինչպես արոտավայրերի ճեռագնաց, այնպես էլ մոտակա օգտագործմանժամանակ Դրանց Հեռավորությունը արոտավայրից պետք է լինի կթու կովերի ճամար 1--1,5 կմ, բտվող տավարի, ոչխաբների ն այծերի Համար՝ 2--3 կմ, խոզերի Համար՝ 0,5--1 կմ, խոճկորներովմայր խոզերիՀամար՝ ֆերմայից 0,25--0,5 կմ ն ձիերի ու ուղտերի Ճամար՝ 4--6 կմ'

"

:

ՉՀոսող չրերով չրելատեղը պետք

է

ձեովցանկաճարմարեցված

ԱՐՈՏԱՎԱՅՐԵՐԻ ԸՆԹԱՑԻԿԽՆԱՄՔԸ

'

պատել, որպեսզի անասունները չմտնեն չրի մեջ չկեղտոտեն: Զրելատեղը չրճոր կամ աղբյուր լինելու դեպքում պետք է. ցեմենտով, փայտով կամ աղյուսով դրանք շուրջը կառուցել ճարթակներ՝ շրջապատը չկեղտոտելու ճամար, ն տաշտակներ, որոնք կլցվեն չրով անասուններինչրելու ճամար: եթե բնական ջրելատեղեր չկան, ապա անճրաժեշտ է արոտավայր է ջուր բերել ցիստերներով ն լցնել տաշտակներիմեչ: նան շարժական ավտոմատ խմոցներով ցիստերներ (եկ. 72): ու

Օգտագործվում

Արոտավայրերումարոտային կերի բարձր բերք կարելի է ստանալ խնամքի կատարման դեպքում:նախորդգլուխնենրա սիստեմատիկ է մարգագետիններիմակերեսային բարելավման մասին: րում ասված

Այստեղնշենք Հետնյալը: ճետո Արածեցնելուց

չկերված բույսերը, ճնձել սովորական թեթն արոտավայրից։ ՍնուցելազոտականպաՀեռացնել խոտճնձիչներով ն արոտափոցխելծանրացրած զիգզագ փոցխերով՝ րարո"անլչութերով ն անասունների արտաթորած գոմաղբը ցրելու մակերեսում վայրի պարարտանյութըՃողի «Հետ շփման մեջ դնելու ճամար: ն

ԿԱՆԱՉ ԿՈՆՎԵՑԵՐ

ասելով կանաչկոնվելեր

14.

72.

նարժավկան մոր

ԳԱՊ-10Ա

Օրվա չրի միջին պաճանջը խոշոր եղջյուրավոր անասունների ն ձիերի «ամար կաղմում է 45--60 լիտր, 1--Ց տարեկան տավարի:Ճա1 տարեկանից փոքրերի Համար՝ 10--15, մար՝ 25--35, ոչխարների են 3--Տ 2--3 ն գառների ճամար՝ լիտր Սակայն ջրի . այծերի Ճճամար՝ նան ։ պաճանջըկախված է տարվա եղանակից, արոտավայրի կերի քանակից ն նրա Հլութալիության աստիճանից: Չոր տափաստաններում, է, աշնան ն գարնան ամառվա ամիսներին ջրի պաճանջչըմեծանում ու ամիսներին Հլութալի բուսակացք ունեցող արոտավալրերումպակառում է, ՝ կառուցվում նն ճանապարճներ, անցուղիներ Համարի անասունների ֆերմայից կամ մակատեղից դեպի արոտավայրեր, ջրելատեղեր անցնելու ճամար: Ճանապարձճների լայնությունը պետք է լինի, ըստ կերերի Հճամամիութենականինստիտուտի, 100 դլուխ տավարի ճամար Հ0-25 մ, 600--700 մ, 100 գլութն խողերի գլուխ ոչխարի ճամար՝ 30--35 ն մ Համար՝ գլուս ձիերի երամակի ճամար՝ 20 մ: Մեկ վանդակիցմյուսն անցնելու, դեպի չրելատեղը տանող անցուղիները կաբելի է նեղ վերցնել, սակայն ոչ պակաս 15 մետրից: `

պետք է ճասկանալ ամբողջ արոտային

աար Հովման կանաչ կոնվելերի կազմակերպումը, անում

անասուններին

բավարար :

" չափո։ '

կանաչ կերովլրիվ ա: ՞

ւս-

`

անասունների

արոտային

պաճվածքիանճիաժեշտօղակն է: կախված բնական պայմաններից,բնական արոտավայրերով ապամասնագիտացումից, անասունների տնտեսության ճովվածությունից, գլխաքանակից,կանաչ կոնվեյերը լինում է տարբեր բնույթի' Գոյություն ունի 2 տիպի կանաչ կոնվեյեր՝ կազմակերպվածբնական արոտավայրերում, ցանովի խոտաբույսերի ու կերային այլ բույսերի դաշտումն խառը կամ ճամակցված (կոմբինացված): եթն անասունները ամբողջ արոտային շրջանում կանաչ կեր նում են. բնական կերաչանդակներում, ապա այստեղ կազմակերպվա կանաչ կոնվեյերը կոչվում է բնական. Այսպիսին կազմակերպվում է բնական կերաճանդակներում (տափաստամեժ՝ տարածություններով ն լեռնային շրջաններում) կամ բարձր բերնային, կիսառտնապատային քատու արճեստական մարգագետիններունեցող տնտեսություններու Այսպիսիկոնվելերկազմակերպելու Համար մեծ նշանակություն ունի, ըստ օգտագործման ժամկետներիարոտավայրերիճիշտ ընտրությունը: ի տարբերություն բնականի, Ճիմ-. ԱՐճեստական կանաչ կռնվեյլեոը, նրվում է կերալին ցանքաշրջանառություններում մշակված բազմամյա ն առանձին կերային բույսերից ստացվող կանաչ կեխոտաբուլսանրից բերի օգտագործմանվրա Այսպիսի կանաչ կոնվեյեր կազմակերպվում է այն: տնտեսություններում, որտեղ բնական ճանդակների մեծ մասը դրված են վարեհլաճողերիտակ (սնաճողային զոտու մի քանի կենտ,

ստա-

|

շրջաններում, րոնսխն

է Ուկրաինայի անտառատավփաստաններում տավատաններում ): րռոր կամ ճամակցված կանաչ կոնվեյերրՀիմնվաժէ բնական ե կանո տարածություններիցստացված կանաչ կերերի զուգակցվածօգտարման վրա: կանաչ կոնվեյերի այս ձնր լայն տարածում է գտել

ք

Ն

,չ է

լ

.

|

ամիաների (ն մե) ամբողչ բերջի «ճերթականարածեցմանգեպջում

անվանումը

.

մարտ

մայիս

ապրիլ

|

ԱՅ

ճունիս

Բեր

տոս

Հոկ-

Անտաային գոտու

յին

Ա

տ

գոտու

5--15

ցած-

ն րբազիր կենտրոնական ՍԱ ոպական րո -

Թեք սանտառատավիաստանայինմաճողերում, մարգա՛դեսային՝դաշտավլուսեղի գեկիչ

«իա,

վան

ԲԱ

|

90--50|25--30|

5-0 Ր

10--15|25--35|

190.«0155-35 ր

կազգի

ուկա

25--30|

|

.

5--10

-

10--15|

--

5-0

ր

10--15|յ

ր

ր

5--10

|

35|10-20

|0-15130-

5-10

ը

.

ոլգ-

«ոա փոստան

մերձվոլգյան Ներքին

10--15|

45--50

20--25|

0--5

25--85|

5-10|

--

5--15

|

5--10

ու

սեղային Ղազախաանի տփիկիաայինխամ

ն

ԵՆՑԱՄ

Աեդրամին

15--25

110-115

-տա-

Ը

ն ննե

|

'

40125 անն Պճտրսկտա-տիպչականչ ր ԴԿԿ.-. | այտա

10--15

10--

30--40

-

-

10--15|

-

-

-

լ

«Ը

իս

ա '

-

|5--10

--

-

--

Քազմամլախոտաբույսերի խոտախառնուրդներ՝

|

25--35

-

՝

Հոկ-

տեմ-

Բոր ր

բել

'

|20.30|70-40

--

15--25| | 30--40 | |20-35|

0--15

|30--25|40--50

-

-

-

ՍՍՀՄ ծվրոպականմա-

աստանում. տա-

կույնն, անտառային

5-10

|25- 35|30--40|5--10

|5-15

|0--40

|5--10

՛

Ե Լ

|յց. 1512535|25-3015-3251

10-15

.

Տոմ

:

մասի անտաատափաստանաԼԶ

15-30

20|30--00|115--25|

'

ոժմ-

չորա-

15-30115-20|

`

Ալպյան

գոռում

Բեր

լ

,

ենքալպյան

--

ճուլիս օգոս- տեւմ- |

'

ն Ղազախական

ԱՍՀ-ում

:

Ամիսները

Արտավայրի տիպի

| '

ՍՍՀ

սի սնաճողային

բատ

Հունիս

շին էֆեմծրային ըախալեոնային կիստանապատ կիրգիզական

-.

նրոտային կերի մոտավոր բերքը նկատմամբ (րստ ի. Վ. արբնի)

մային:

մ

ազմանում անվանումը

(ար5): 15.

||"նիա| Հուլի աարի

Է

մեր կկրի բոլոր գոտիներում, այն տնտեսություններում, Ճատկապես որտել կիրառվում է անասունների Հեռագնաց-լագերայինպաչճվածքը: ցանո ե ծումն անՀչրաե Խնաչ կոնվելերում վեյերում ցանովի անձչրա օգտագործումն կերաբույսերի շտ այն դեպքում, երբ բնական կերաճանդակները չեն բավարարում լստ ամիսների նրանց բերքատվությունն անձավասարէ, որտեղ մուկ արոտավայրի ամումը բուսականությունըգրեթե ամբողյչովինչորանում

Ամիսնչերը

:

Արոտավայրիտիի

0--10

30--50

ւ

կանաչ կոնվեյեր նախագծելիս անճրաժեշտ է ունենալ ըստ ամիսների առանձին արոտային կուլտուրաների բերքատվությունը, կանաչ զանգվածի պաշարների ն օգտագործման ժամկետները, իսկ ցանելու ենթակա բույսերի ընտրության ժամանակ՝ տվյալ բուլսի բնրքատվությունը, աշխատանքայինծախսումների մեծությունը, բույսի տեղը ցանբերրիության վրա ն քաշրջանառոությունում,նրա աղդեցությունը Ճողի կանաչ զանգվածի ուտելիությունը տարբեր տեսակի անասունների կող-

մից:

Ցանովի բույսերի բերքատվությունը տարբեր է ն կախված է շատ գործոններից, այդ պատճառով ՃճաշվարկումներիՀամար պետք Է ընդունել տվյալ ճողակլիմայական պայմաններում գործող փորձակա-չ յաններում, գիտաճետազոտական4ճիմնարկներումնախորդ տարիների միջին բերքատվությունը: կանաչ կոնվեյերում պետքէ մշակել բազմամյա ն միամյա խոտաբույսեր, բոստան-բանջարանոցային բույսեր, այն Հաշվով, որպեսզի ամբողջ արոտային սեզոնում անասուններն ապաճովված լինեն արոտային կերով, արածեցման լրացուցիչ կերակրումով, ճատժամանակ կապես աշնանային ամիսներին: Գոյությունունեն կանաչ կոնվեյերի բազմապիսի սխեմաներ, ըստ դոտիների, անասուններիտեսակների ն այլն: `

սխեմաներ,

օգտագործում են 1ռնային`շրջաններում

մի շաիք չ բերենք դրանցից ամենատիպիկը,որը յուրաճատուկ է խոնավ լեռնային շրջաններիլեոնա-անտառայինն ենթալպյանգոտիներիճամար (աղ. 167: կանաչ կոնվելերի տրված սխեման (աղ. 16) կիրառվում է Հայկական ՍՍՀ-ում (Շ. Մ. Աղաբաբյան)ն ունի 4Հետնյալառանձնաճատ-

:

րագն

են ամբողջություն չեն կազմում: էթն անասունները գախնանիցարածում աշորայի, բնական արոտավայրերում ն վիկ-աշնանացան դյուղամերձ ցանքերում, ապա գարու ժամանակամիջո7 պա Դ ց քեր ց գար շ կամ վիկ-աշնանացան են նան անցյալ տարվա սիլոսով' Հունիսի ցում լրացուցիչ կերակրվում ք ն ժ ե . են բարձր ձոն ն բնական նէ ամառայի լեռնային տեղափոխվում սկզբներին են ինչն ն այնտեղ նում աշուն (ճունիսի 10-ից մինչն ապրուռավայրեր սնասունները որպես արոտավայրերում սեպտեմբերի10-ը): Ամառային են գարնան վերչում պատրաստվածսիլոս: լրացուցիչ կեր ստանում կերակրվող կանաչ կոնվելերով (ֆուրաժային) կովերի կաքնառվու2--3 անգամ: թյունը բարձրանում է

կամ նախապատՍԽ Ո. ԽՄ այ

Լ

Սիլու

Աշնանացան աշորա կամ աշնանազան գարի աշնանացանվիկի

խառնուրդով Բնականամառային պրոտավայր Սիլոս,

ամառային

։

արոտավալ-

անցաժ տարվա

անցյալ տարվա | աշուն

--

|

պատրաստվածֆ

25--807

ուրւմ Հին Աաաա խոտճարքիաՀլուկ ժանոլի ՀԱԱ, Աաիր Հազար ական

ոտճա

օգտագորժ-ր

ե

կաղամը,

Ն

--

գոնգեղ,

այլն

|

`

10.3--10.

բնական արոտավալԳյուղամերձ

բր աճլուկ

ՎՏՐչը

(իբր

ւ» 1.7

10.7

15.

10.

լ.

10.

10.1

ոս

10.

6... 10.

ԻԼ

10.

..ո

30.

1.11

-

15.

15.710

(10 Մ)

-

ծրալին

"

՛

.

Բնականցյուղամծրձ արոտավայր

ալդ

ժամկետը Սզտարործման

Ցանքիժամկետը

ուլտուրա Լոր

տարածությունննրում կոլտնտեսային Արոտավայրերը կությունները: ,

կանաչ կոնվելծրի սխեման խոչոր եղչլուրավոր անասուններիճամար (բոտ Շ. Մ. Աղաբաբյանի)

16.

1.

10.2

ԱՐՌՏԱՇԲՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ

ն անկմա անկման ն բուսակացքի հրի բ բեբքատվությա արոտավայրերի բուսաբանականկաղմի վատացմանպատճառը նրա ամենամյա միաօգտադորժումնէ: Այսպիսիարոկողմանի ն միշտ նույն ժամկետում են դուրս ամենաարժեքավոր բույսերը բուսակացքից ւտավայրեիում

Բնական ական

՛" նկնում

ն

բուսակա

դրանց փոխարինում

նամյա փոփոխումը, եքե ընթացիկ տարում արածեցումն սկսվել է առաջին վանդակից,ապա Ճաչորդ տարում պետքէ սկսել երկրորդից» ւյնուճետն ծրրորդից, չորբրորդիցն այլն, բ) վանդակի մի մասի պարբերաբար օգտագործումը խոտ4Հնձիճամար (2--4 վանդակներում), նախորդ ար

պատճառով իի գտագործման կերային 20--304ի, են

մոլախոտերը:

րով է, տավայրերումչուտվող բույսերն ավելանում

իսկ

Այս երնույորոօգտագործել է արոտավայրերն թը կանխելու ճամար անձչրաժեշտ շակի սիստեմով, կիրառելովարոտաշրջանառություն: սիստեմն Առուռաշրջանառությունըդա արուռավայրիօգտագորժման է կարգը, որի ժամանակ որոշվում օգտաղզործման ձեր է, Այդ ն (մեկ կամ մի ցանի յոսրում, կամ սեզոնում). ն խուտեն արածեցումը միմյանց Հաջորդում պարբերաբար

պակասումէ բերքատվությունը խոտաբույսերի

ո

40--5090.

.

նպատակով ն Հունձը, փոփոխելովարածեցման Հնձի ժամկետները.ուշ ժամկետում սերմակալելուց Ճետու ՊարբեՀունձը "կատարվում է խոտաբույսերի է լրիվ «Ճանգիստո: րաբար բուսակացքինտրվում «5սխեման Արուռաշրջանառության կազմելիս նկատի է առնվումամեարածեցմանկարգի ա) վանդակներում տնյալ միջոցառումները.

Է

Ար

լ

Իո

Է

երա, Նամ»,

ժամկետները

րացումը «րոոքում վանդավոգրը» (շերմերի "շ ումըՃավաՑ խոռարուաորի էու ը Ն աժարն4"ված վա րուԻՐ աան Դ բիոն ւ,պարբերաբա Հան, ի» խնիկական իվ միջոցառումԱխ արաք Նե,արաատացում որ ինստիտուտի ր ցժրորի ամամիուք արթԱաաա / նական թացքում ԱԱ-ի մ Բ անոթան հէ է ր ակ ուրվան ն 7 ա ան Բոլր Գուդոմլով առաջիարոտավայր ար»: րի" ոաորնորմալ ժամկետում: կէ ար իսկ Հ Տոմ լորի կիրառվում արոտաչրջանառությա ի Հետելա, Աաաա Ղ-րաե

ն.աո

արո-

են

անս

սլարբերաբար

ա

րը

Ք

ո

,

ւ

ն

ը

,

տ

-

ր

Մ

յուրաքա ւ

որպես

"

ուշ

ժամ-

բո

է

/

.

-

՝

-

ՀԱԱՃԺԵՓ»

18.

-.«-Հ

Մգոացործմա Պարի ւ |

էգրաչաաՀ» ԵՀ ւ

ն Առաջի

:

հզ Հ Հ

Տ

՝

ՏՏՓԻՀՎոԿ««ՏՀՏ

ՀՀ. Տ««

ՏՓՇՓՊՎ

արո Փորրորը ո. Հինգնրորդ

ՏՏ

՞.-Ֆ

Ց

Հ

91`|

`:

ՀԱԱ

Հ«ՀԺՓԵ

Տ

Տ

`

:-

-

`

Հ `

Տ

»..ՂՎ«

Հառ-ՀԱղաա՞

ՖՆ.

-՞

մեխ

Հ

-

ն

Տ

-ծ

:

Հ

3`

`31 5 3:

Յ-ջ

-

Տ.Յ

էշ

--

`

.

»

՞

-

ՀՀՀՀ«-

էէէ

ատ ՀՀ. Հ

Տ3 է 534 ՀՏ Ե :՝ ա 15. Գ:

Հ

,

Յ

ՀՋՀՅՀ

ՓՏա ՀՅ

՝

`

-

Է

Տ

Է

Տ Է

ՀՏ

Հ. ,

Հ.Հ

ՀՏՀՏՀՏ3-Հ ՀՏՀ

Հ

՞

:Հ38

`

Հ

ՀՀ

.Հ

| Ժ«ՀՏՀ :8-.- :38 3 դ«-ծ

ԷՒԷ :Է 515 5..Հ

ՀՀՒՀ::ՏՀ0 Տ ՆՆ ՝ Հ՝

ՀՀՀՅՀՀՅՈՒՎ

ԽԼԻ, ՅՅՀ8 -

Հ

ՀԱԱ

ՀԱՅՏՈՎ ՀՏՀ

ՏՀՏ

Հ.

ՀՔ

տ 8

Տե

`

Հ.Զ

Խ

ջ

՛

:

:

՛

'

լ

.

»

.

«Հ-«Տ

ա

Դէ

Հ

«ԿՅ

ՅՅ31

Հ

Դ

ծն

ար

Հարաաաարու Աաաա ամապա

ար

է

Ճամար: "

պայմաններ,

ելնելով

է տրվում խորճուրդ

,

ն

կիրառելայլ սխ

նով սրուտաշր գանդակ). 1) --4 վաղ սկիզբը

վանդակ-

|

երիներ: եմիկոս հ.Վ Ազադեմիկ մարինը, աշտավլուկազգի-բ ո -բակլազգի տ

ք ժանել մի քանի

բա

արոս ուտավայր վայրի

տիպից կարել ելի

ինակ. բերում էխ արոտավայ այրեր ) հրեց ա թյան սխեմա (լուրաքանչյուր բաժնո ւմ 4-ակա ությա

իՀամար

Վ.

վանդա կները

ւս

։

աար,

գար

4.ակ, -

ն

աա ց ծեցումով, արածեցման

ա

): ժամանավ :

նացժա ն

8--

հար արածեցու հրի Հագին Հասկակալ յ ոնակալ փուլում, 3) ի վանդակներըուոՀարք,Հունձը Իի ծաղկելը, իսկ (ազլուվը) արածեցվում անգամ: Բրոգները աիաի կարգով Պաջորդում միմյանց մի րիների: նդա ները՝ չոր վանդ `

չորս

մ անգամ

ար

Հոր"

ժ

լման

արածեցումով,

՝

րն

ճը

վա

ն

ճետո, խխոտաբույսեր ա,

(աշլո

խ

է 2

ճնն

՛

նց

ըստ ՝

տա-

'

ՀՅաՀՅՏՅԱՏ

«ՀՏՀ

ք

:

ւ

11323474 15«4Հ Ի

Հ.Հ

Փո`՝«Հ-

:

ս

ի.

Հ

-ծ ՀԱ881:14

ՀՀՀ

Հ

ն

Թմճրըու

'

՞ ՀՅ:Ց Հ ՀՀ Հ 3 ա` «1

Հ

Շ

2ր

.

«Հ

պ

ՃՋՋԵՉՎո«

Գ-Հ

Ռ/

7/

ր ք Յուրաքանչյուր արոտաբաժին, նկատի ունենալով տարածությունը

այլ

`

ն

է

«

ՀՏ :5 Տ ` 5, | Հ

«3

։

Տ

Ե

։

-ՀՃՃՃՏԵՀՊ

ա

'

«

,

տալիս ատնղամասի օգտագոր ,. արաարվա գարնանից Համապատասխ է, տասխան նշանակում մ ոտատնգամասի «ճանցատի»,իսկ օխ բուսա թողնվում

Մաթ

Հ

Գ

ՀՀ

ԳԳ»Պ

Վ

Հ:

՝

.

՝

"

ՀՏ.

«ռ«»ռ"-ՀՀՀՏ

մ...

անկությու

՛

|»

ՀՀ» `

»ո-«ՀՅՏ ՏՋՊՀ».

՛

3`

.7

|

.

Հ

ՀԱՎ. «Տ

.2ֆ

ազփաստաւ,

/7

ե

|է

.

Խ

տ

։

|:

Յոթնրորդ

ԹԻԵԽ-«ՀԱԱՅ»

։

Վեցծրորգ

«բ

ՓԵեՓ

մ

Ժ

Հ

չոր

Արոտատեղամասը

ն

Հ

՞-Ֆ

Արոշռաշրջա ոխնման նառության

Է

լ (ավ բուսակացք ունեցող արոտամասը մաս նպատակաճարմարէ օգխոտճարք ա-արո տային ձնով: Խոտ ծման Հարքային /

ո տագործել

իներին տար բույսերը

Տա Օօ

ազգ

ավ հն լա:

Ար Ն

իներ (կար

ա

ճում

.

.

զար արգանու խոտՀարքային ար արժեքավոր նուկ ն անքիստ ց որնու ն), ես ն մի քա նի այլն), ինչպես ն ն ճրեքնուկ,Կ ն այլն), իսկ ար ուտայի ու

մ

աաա բույսերը(մարգա,

արիոճրի գետնային դաշտավլուկ, ւլ իտակծրեջնուկ բ

օգտագոր

ն

ս

`

արժեք արժեքավոր ցա ն

-

այլն):

Եջ6

ՀԵՇ

բԲՒ4:421:35:Հ-7 8ՀՅ1 Է ՞-

ՀԲ22

թ՞

»

ՀՅ. ո

Դ

-

` `

-՝ "

"Հ

.

Տ

`

Հ

՝

`

բ

: :

`

|

Հ

ճ՝

չ

տոմ հիոմոգ տոտ դմ հով

դայ

Հ-մու ոո ղարնցջոմո վվմյոիոտսմո բ ւմդաքյիսդոկուցմղզչ ժղզկմողղ Ֆ յոսիղորչտո (ե մցղղվթոմոտամո դզ բիսինաոկտոչմորոչ վմզդ "ղառողո վկտողտ մզմմուո»(2 (փսկոտոխդ այզմզմ տմոչ վ դմզղղսհք Յամսիտմուղ: դորմոմոխոմ վմզաչոխ ելո «մդակիպիտոմզքիիվմլոի "ոտսմո դ մելոչոր վմցկ ղվլոտսմտ վմզղդսոողո |) րաինամս(տ 'ոզխոլտ «Մեմոտկ զ ղոլո չ րոսի հղամն | յհսիղորչոո ղ որջմսետտեօ -րետի մորու Համզջմահոտեօ տզիողոՒնմուվիտ մմզմմոիոտսմը |

|

Գլխաթանա Իրան:

ՅՂՈՂՆ ՂՈՌՈՍՍՖՈՏՓ0

ՎմզմՏՈԻՈՏՍ

ժաԱրածեցման

ԺՈ

մանակաժիլոցը :

Տ

դրաժնցման Բծրի թիվր :

/

է

Հ

:

բ

բ

չէ

է

Ւ -

ամօրվա

Կաճանջը,

կզ

Ի

`Տ ՅԻ

3 ՛ Տ -

'

ո Ի

է.

տբ

-

|:

|

' Հ

լ

Բ

Է

Ի

..

:

.

:

, `

յյիճցթոմո ,գվմզգյմոտ նսմմոմ

2" դմ

:

"

'յիոսմզդկոհդուամզկդոկողմ (ռռկոխռ Տվջոինդոան 'ստոժմզմ մաՀ տցյԵ ց9--Ը վոսմզմլոխտտամո'օ--ջ դվոսմզղմմոչտսո|) ժցոն ղող 1զսոմվի չ փողո մլոսքմսնատեօ դվոտսմո-ոժմոչտազ մայսվ վժրողո|զ գորիտլզմոմ չմմզղյոսսոնածվր վմզղղվտցետեմոր 1ցսոմվի յ ժտզիորոսժիոցնղոլիստմգթոմվչղո "(դմ ղ ղվիոժմուտսվ-ատտասմո «ղվիոտսմու) նվլիսղմ ղորցմսհոտես վմզդ ՛կողարոք Դոյդսումվի Հկիոնդտիիսզդզ դամչիսսողոձմչոտամը չճվկմոծղոջոխ վլոսո|դ վմզկ ղվիատսմո3 ֆոիոոկ միվը դ մղալլիսջզբ վմզոտրոտսմը նղո վմոտ :չ--լ ղզեմսք մս 9 ջոխդանդը դ ֆոաչջտառվ Հո: Քդոհրվր մմզդջ լուծզջոմու

ՎԴ

,

-

Հ« Հ Լ

-

.-

ո...

Ե

ք95

61:

գյմզգյմոտ

Ֆմսմմց

՛

գմոսո :

րոնդո

ց--չ

դ

նմմիժց 3 1գիրդչ

գմԲօՓմռնո տնօ դոխոդոիսվ 3 Խինցջոմո

միայտ հով (մորոչ վտավ ) Խիթգչ րոսմեեղր | )ոդգ7 վտառ բտեզո չ--լ մորոչ

գմոիսուրո

կոտ վաոսմո| լիգտե լիսն

`

.

քեսմբը

:

ԻՏ ` Է

աա

աց/ծ

Փ

.

մժմգմ

Պ.Օ

,

Գջթ սարջմանատեօ վղազետեմոր

Վջոիձդոմ մալ

"37 Է

-

Է ՞.

ի 'հ (ժրոիսոսն

-

ր տոմ դգվքր ոխմոտ թ) տվի գուլիաիտոաժմցմ ցղտցեանմորմդսքլիաճցնեովմյղբ մզմմատղուրջմսետտեը"51

`

:

Իզ

փոսղոմգիտդղսմքլիսիտոժմցմ

(6լնո))

ղդոկուղմբոսժմխոցն դոր վմզդկոնդաջոմզկ

«ջմանտտեօղվլոժվոչտսով ղ ղվլյոտամո վոմոնմսքու (մոմողտզ»

Պ`

կերերի

ե նորա Անասունների առոտայինկեռիպաճանչրը

կանաչ ՀաշվարկմանՀամար կարելի է օգտագործել աղյուսակ 19, 22, իսկ ընդճանուր բալանսի ճամար՝ 23:

մատակաբարման են կերային, կերի պաճանչը որոշելու կազմում Համար աղբյուշները: պլան՝ որոշակիժամանակամիջոցիՀամար (տարի, սեզոն): Միաժամանակ նշվում է դրանց ճայթայթման աղբլուրները ն կազմվում է կե-

կանաչ

22.

րի բալանս:

Պետականն կոլեկտիվ տնտեսություններումսովորաբար կազմում

տարեկանկերի բալանո:Անասուններին արոտային կերով ապաճոչ վելու Համար կազմում են ճատուկ պլան՝ ըստ անասունների առանձին տեսակայինն տարիքային խմբերի, կերի պաճանչի պլանը կազմելու ժամանակ Հաշվի է առնվում կակովի օրական Թի, մսի արտադրության պլանային օրական մսացուների ճամար՝ քաշաճը: իսկ կաթնատվությունը, կերերի պաճանչարկրՀաշվարկվում է ըստ աղյուսակ 20-ի: Անասուն, մթերատվության կարողությունից ելնելով՝ ընդունված է կերի միավորների ծախսը Ճաշվել խոշոր եղջյուրավոր անասունի. 5--8 1 կգ քաշաճի չամար կերամիավոր, 1 կգ կաթի «ամար՝ 0,7--12, ճարպային ցեղի ցեղի կգ քաշաճի Համար 55--6, խոզի մսատու 1 կգ բրդի Համար՝: 1 կգ քաշաճի 4--5, 7--8, Համար՝ ոչխարի Համար՝ 7-Տ8 կերամիավոր։ կերի ծախսումների նորմաները կարելի է վերցնել «Անասունների կերակրումը ն օրաբաժնի նորմաները» տեղեկագրքից: են

։

նպատակով պայմանականորեն Դեշտացնելու կերերի Հաշվարկը տեսակի անասունները, Հատուկ գործակիցներովվեր են ածվում խոշոր եղջյուրավոր անասունի (աղ. 21): '

Դ

15 Սա

2ՅՅՏ

-

Հա

2 ՀՀՏ| Ն

|

ԿՎ

`

ԱՒ

Հ

--

Հ

Վ

Վ

|Հ

Տ

`

`

Տ

|

`

|: Տ

:

`

ԱՅՀ|5Տ

Տ

|ՏՎ|ՎՀՎ.

լորային Բացարձակ

հարմալ

,

արար յ

արգա-

մարզագէՌւ"ովոգ «ի |

Ընդամքնը

յ

լ

'

3. 23.

:

բոլոր

`

ւա

ի

`

՝

.

ամիսների

բոտ |

աիպբ

առաջադրանքները,

'

որից

Մաբգագքանի հախ

-

ԱՑ ՊԵՅՐՈՒԹ,

որ

:

Կան Կանաչ

է բերջի

ամոամփոփիչ ալանս բալան»(թռննա

(տոննա)

Ընգամներ վանա

հր ուքան

ատ ամիանէրի

`

անա

"1

ղդ

նղ

կանալ Արոռալին

|

աար

կձրի

պաճանչթ

կա

տարիջավոր խոչոր եղջյուրավոր անասունի 21. Տարբերտեսակի անասունները վերածելու գործակիցներ

ի

ո. ՀԱԱ

Ցուլեր

ն

ն

րավոր

բոլո անացուն ապուն բոլոր

:

՞"

0,15--0,25

2)

0,5--0,2

0,:4

0,15--0,16

0,8 1-Ն1

0:25--0.3

0,2-

ոտաբույցոր

արմատա

թան, -.

միամյա

ի

'

ինաԱր մար անջ,

Համար) -

ւ

0,5--0,7

լ.

.

1--1,2

տ

։

ՀԱ աԱ" Մորմր Խողնր տարիքավոր՝խոճկորներով ո

է հաիլոա: ճաշել էԽոոճարթի

որն ազկամար պատուզար

0,2--0,8

ա

բանող եզներ

Փակասորդկր կանաչ կերի պակասը

Անի Հոլարվան,

մ ԼԶ տարիքի(միչինը)

բարձր Մատղաչներ9 տարեկանիըք Հորթերմինչն 1 տարճկանը Ոչխարներն այծեր բոլոր տարիքի (միջինը ) Ոչխարներն այծեր (ճասակավորներ) Զիծր բոլոր տարիջի (միջինը) Ջիքր բոլոր տարիքի(բանող)

'

Անասուններիտեսակը ն լխումբբ Խոշոր

.

|

|

արոտային կեր

Ավելորդկեր

0,25

Արոտալինկերի պաճանջին նրա արտադրությանՀաշվառումն բալանսավորումը ճնարավորություն է տալիս իմանալու արոտային շրջանում կանաչ կերով ապաճովվածությանչափը, որպեսզի անճրա-

.

ու

' : :

՛.

ՏՈ

դեպքում

տրան

միչոցառումներ կերակրման

ժեշտության կիրառվեն Հարցիլուծելու ճամար:

Ճանդակների բնրքի քանակի ճիշտ ճաշվառումի ճնարավորություն է տալիս այն արդյունավետ օգտագործել: Այս Հարցումկան դժվարություններ, որովչճետն Հաճախ արոտավայրերի բնրքատվությանվերաբերյալ տվյալներ չեն լինում. Սակայն ինչպես նշվելէ, տնտեսություններում այդպիսի դեպքում պետք է օգտվել մամուլում Հրատարակված,մոտակա տնտեսություններում,կամ պասպորտացման մեջ եղած բերքատվության տվյալներից (աղ. 24)"

երբեմն անՀչրաժեշտությունէ լինում կանաչ զանգվածը արտաճայտել չոր զանգվածով, կամ ճակառակը, դրա ճամար պետք է օգտվել են տալիս թե չոր որոնք ցուլց զանգվածը դործակիցներից, Հետեյալ կանաչից քանի անգամ է պակա: Փոխադիման

գործակիցը

կերաճանգակ

Ոչ սնաճողային գոտի

|

ի

Փոբային ն փոքր գետերիՀովիտներ Ջաբային անղանքի խոնավ ե բարձր եր Ցածրադիր,փոի զետնրի խոնավ Հովիտներում, անտատալին, .

.

3,0--3,5

.

Խատարութնր Բազմամյա

չորային անղանքի ցանովի Ցանովի միամյա խոտաբույսեր Աճ

.

.

փ

ի

4,0--4,5 4,5--Տ,0

2.2

48/24

15|70

13/50

Բառային, Ե իացած

20125

խիստ

անտառենն-

բարձրաԹալալյան Բորշ

այան Մոր

ցաժրախոտաՀ ցաժրախ

բ

:

Հ,0--9,5 2,5--3,0

Հոր Անտառատափաստանի ազգի-տափաստանային դաջտավլուկ .

, ւ,

`

ն

6/15

4/8

10/32

8/22

15|60 10|33 |320/85

|շտ/ւն

|լ2

20|100

20/95

8/24 18/62

--

|18/80

19906

2:

:

20/90 |

8/6

կտ

10/45

10|40 Ց/30

-.

|

6/8

15/45 -

-.

|

Դ

65--75 70-80 20--25

6"--շ5

55--70

-

20|80

20/85

Տ

|.

6/20

--

4/16

3/ռ

2/6

8/40

5|26

520.

4/3

32/80

15/45

-

`

|

10/33 7/21

12/42

60--.ՔՈ

է)12

-

-

4.

15/60

Սնզային վլիժուսային

որ

Փգողվող

Քարք

:

խոտ-

ծոնովի բազմափլա Քակլազգիներն րանց խառնուրդը

տ

|709-80 Ֆ5--40

-

-

6Ս--20

-

|

-

70--85 60-25.

-

-

25-90 -

2/6

շ25--80

`

.

«էտ

.

`

նա-

խա-

յին

.

դգաշտավլուկազգի351125 | 50130 Բագմամյո-,0--3,5 էրի 7,5--4,0 ծանովի բազմամյա ահաառառափատտանում Տանովիմիամյաներխոտարույոծր 4,0--5,0 տափաստանում կիսաախապատում կանովի նքր, սնեզային նե ցքոլախոտալինխամ

|

|.

թմային՝ Քոլախոտային է

ր

տավփաս-

.

միջինմակարդակի |30150 ավ մարզազետնա-

Ե.

աո-

10/35""

|

բարձր

-

ւ

ՀՀ 3ՀԿԿ .

/

ոզվող մարգագետին՝ Խո մակարդակի 15|70

Ը

գրային, օշինդրա-չոռանային,չոռանային

էֆեմէրային (գարնանը)

|

թթջրաբաժան(չորաթ). ոպանային ) " ննայ գողավո' աժրադիր

:

2,0

«

«ս.

Ի

"" 3 Հ.Հ որոն յյ. «այինտանա531Է ային տային յին |

տիպը անտաՀԱրոտավայրի `

: Ջորայինխո-

Փետրախոտա-տիպչակային, "ժիոնլակային, ժիտնյակա-օչին«Ո,

`"

անտա-

`

է

ճային, կիսա-

ԽՏ».

Գոտին

-

կլուվը՝

մապատավին գոտիներ անապատային նային,

ի

Լ

0չինդրալին

.

ն

-

զային 2,5--3,0

անզանքը ոզողատն

Քոփում

(Ա

/

Աշոտավայբի առդյունավետության Արոտային կերաոբոջումը:

.

4. Արոտայինաւտվող կանաչ կնրի (կճրբայինպաչար) մոտավոր բնբթատվությունը բոտ արոտավայրի տիպերի (98ո) արգլունավետ օգտաղոիծման Ն. Ս. Կոնյուշկովի) Ի. Վ. Լարինի ամարա,

ւ.

`

|

-

25.

"

.

.

.

.

Առնայինչոջաններ "

Մարզազնտնատափաստանային, տափաստանային, ննթալպյան,

գաշտավլուկազգի-տարախոտային, խայտաբղետկորնուկով ն խայտաբզետչլուղախոտով Աքտառային տարախոտայինե բոչխային, նթալպյան, տարախոտային

2,5--3,0

հարախոտա-գաշտավլուազցի, .

|

.

3,0--4,0

ուտվող կանալի մոտավոր նի» սյունակում «Արոտավայրերում

բերված թվերը տալիս ճողի մակերձաից 4--5 սմ բարձրության վրա կտրված, բուլածրի մինչն ծաղկման սկիզբն Ընկածժամանակամիջոցում օգտադործվաժ խոբնրքի ուտվող մասը: նախորդ սյունակներում ցույց է տրված ուտվող հարուլսերի

եւը

|

են

կեակալումից

էրջի քանակը,նկատիունենալովայգ տոկոռները: Քռլոր սյունակնքնրում ճամարիչը չոր, Հալտարարը՝ կանաչ զանգվածի բերքն է: ,"

բերված բերքը մոտավոր է, սովխողներում նկոլԱղյուսակ 24-ում ստնտեսություններում պետք է տվյալ պայմաններում օգտագործման նախօրեին որոշել արոտավայրի բերքատվությունը: Բերքատվությունըորոշվում է «Հնձման մեթոդով: Հայտնաբերում են բուսական խմբակՍկզբումմարգագետիններում յուրաքանչյուր ցությունների. զբաղեցրած տարածությունները, ապա խմբակցության4 տարբեր տեղերում առանձնացվում են 2,5 մշ ցածրաճ րածություններ, որից ճետո բարձրաճ բուսակացքերում 5--6, սմ 38--4 են բարձրության վրա կտրվում բույսերը ն բուսակացքերում անմիջապեսկշովում: Այսպիսով, յուրաքանչյուր խմբակցությունից 10 մշ տարածությունից ստացված բերքի չափով որոշվում է խմբակցության բերքատվությունը (ցնա) կ խմբակցությունից ստացված բերջի քանակը: Բոլոր խմբակցություններից ստացված բերքի գումարը կլինի տբնտեսության մարգագետիններում աճած կանաչ զանգվածի ընդճանուր |

՝

տա-

'

բերքը:

կանաչ զանգվածի բերքը խոտի բերքի վերածելու Ճամար պետք բաժանձլփոխադրման գործակցի վրա. օրինակ, եթե ողողվող մարգագետնի կանաչ զանգվածի բերքի 100 ց/հա է, ապա այն բաժանելով 3,5 գործակցիվրա կստացվի28,6 ց|ճախոտ: փաստացի արդյունավետությունը որոշվում է այսԱրոտավայրի ոպլնս.արածեցումից ճետո Հնձվում է չկերված մնացորդը ն մնացորդի կանաչ չոց զանգվածները արտաճայտվում են ց/հա-ով, որից Ճճետո որոշվում է չկերված ճամախառն մնացորդը ամբողջ արոտային տարաժության վրա, Ապա, ստացված բերքի ն չկերված զանգվածի տարբերություններով ,որոշվում է ինչպես 4եկտարի, այնպես էլ ամբողջ արոտային տարածության իաստացի մթերատվությունը: արդյունավետությունը որոշվում է արոտավայրեԱրոտավայրերի բից ստացված անասնաբուծական մթերքների (լաթ, միս, բուրդ, լուղչ է այն

ու

պանիր) չափով: |

արդլունավետությանայսպիսի Արոտավայրերի

որոշումը բավականաչափ տարածված է, սակայն դա բավարար չի Համարվում, քանի որ արդլունավետությունըկախված է ոչ միայն կերի բերքատվության լափից, այլ նան ուրիշ պատճառներից ստերջչություն, անա(լակտացիա, ն նան է սունի ցեղայնություն կենսապաճ կերի այլե): Հաշվի առնվում

քանակը:

արդլունավետության Արոտավայրերի

որոշման ամենալայն տաչ րածված մեթոդը Հիմնված է կերամիավորների օգտագործմանվրա: Այս մեթոդի ժամանակ արոտավայրի արդյունավետության ճաշվարկը կա338

տարվում է արածեցվող օրերի թվի ն անասնաբուծական մթերքների միջոցով, ելնելով կերամիա(միս, կաթ) դարձյալ վերաճաշվարկման ընդճանուր վորների, օսլային Համարժեք կամ մարսելիսննդանյութերի ընդճանուր քանակը, ապա Հաշվի է առնվում կերի պաճանջի քանակից: Հանվում է տրված լրացուցիչ կերերի չափը (դարձյալ օսլային ճամարժեք) ն ստացվում է արոտավայրիցստացած կերի քանակը: Արոտավայորոշման այս մեթոդը ամենակիրառականնէ: րի արդյունավետության Սակայն, այն էլ ունի մի շարք թերի կողմեր՝ լրիվ չի «աշվվում օգտաարածեցմանձնր (ճ"երժանրաբեռնվածությունը, գործվող արոտավայրի բույսերի արդյունավետությունը ), արոտավայրի քական արածեցում տարբեր փուլերում: վեգետացիայի

:

ամե

ինչպես նշում է Ռ. Համիլտոնը այս մեթոդը ճամարվում է նանպատակաճարմարը։Այս մեթոդով մարգագետնի արդյունավետության ճաշվարկր կատարվել է Անգլիայում Ուոտսոնի, իոլանդիայում՝ ԱՄՆ-ում` Հոջսոնի ե'Շեֆերդի կողմից: Մեկերնոխանի ն Տերների, թոդի առավելությունն, ինչպես Նշում է Մ. կառլը, կայանում է նրաեն կերի միավորնենում, որոշման արդյունքներնարտաճայտված որ րով, ընդ որում Հաշվի է առնվում անասունների պաճանջն, ինչպես այնպես էլ արդյունավետ կերերի ճամար: կենսապաՃ,

ն աբոտատեղեոի տարբեր առանձնացումը Նախոիկազմակեոպումը նամար:նկատի ունենալով, որ անասունների անասունների տեսակի կերի նկատմամբ, տարբեր խմբերի ե տարիքային խսմբերիպաճանջները

նրանց վարքը միանման չէ» ուստի անինչպես նան արոտավայրերում ն ամրացնել ճրաժեշտ է արոտային ւոարածությունը առանձնացնել առանձին նախիրների: Ռրա ճամար կազմում են խոշոր եղջյուրավոր անասունների, նրանց մատղաշների, ոչխարների, ձինրի ճամար առանձին խմբեր Խմբերի

մեարոտատեղի ջրամատակարարումից ն յլն: ծությունից,արդլունավետությունից։ կոէ նախրի մեջ ճետնյալ դլխաքանակը. ՍովորաբարՀանձնարարվում մեծությունը կախված է արածեցմանպայմաններից,

ւ

տարեկանից բարձր մատղաշներինը՝100--200, Հորթերինը՝ ոչ պակաս տարեկանիցցածր մատղաշներինը՝60--100, գլուխ: Տափաստանայինշրջաններում երինջների նախիրը քան 40-50 գլութ: ոչխարների Ճուոը՝ 600--1000 պետք է լինի 150--200,

վերինը՝

100--220,

առանձնացնելիս նկատի Արուռատեղերն

պետք է ունենալ բուսա-

ն բոշխեր առնելով, որ դաշտավլուկազգիներ են խոշոր եղջյուրավոր անախոնավ մարգագետիններում լավ ուտում սունները, չոր տափաստաններումոչխարները, որոնք միաժամանակ լավ ուտում են նան տարախուռեր:

կացջի կազմը, ճաշվի

'

ՏՈ

`

Հերթին՝ Հովտային, ողողատի վերին մասերի արոտավայրերը:երրորդ քածադիր, միջին մակարդակիողողվողչ անտառայինավելի խոնավ, անաշտառապուրակիարոտավայրերըն չորրորդ Հերթին՝ թոտճարքների

Լավ արդյունք է ստացվում, երբ նույն խմբի Համար առանձնացվում են տարբեր բուսակացթունեցող արոտավայրեր. ալս դեպքում ինչ-: պես բերքի առավել օգտագործումն է մեժանում, այնպես էլ բարձրաեթե անասունների արոտամթերատվությունը: արճեստական նումէ

լովները:

:

ն տափաստանային գոտիներում Անտառատափաստանային ն լանջերի, են Հարավային բարձր ջին Հերթին օգտագործվում ավելի ն

վայրերը կազմված. են առանձին-առանձին դաշտավլուկազգի ն բակլազգի խոտաբույսերից, ապա տիմպանիտՀիվանդությունից խուսափելու նպատակով,նույն օրը անասունները պետք է արածեցնել 2 տիպի արոտներում, Բակլազգի արոտավայրում բույսերի խոնավ ժամանակ (անձրն, ցող) չպետք է արածեքնել: Անասունների խմբերիՀամարարոտավայրերիառանձնաառանձին ցումը չպետք է արգելք ճանդիսանանրանց կոմբինացվածօգտագործմանը, որի արդյունավետությանմասին ասված է Հերթական արածեց-

առա-

դաշտփետրախոտա-տիպչակային տիպչակային, տափաստանային տարախոԵրկրորդ Հերթին՝տարախոտային, խաժերը: ավլուկային ն ն

սեզային դգերակշոումով, սեզի դաշտավլուկի տա-դաշտավլուկազգի՝ ողողվող մարգագեբարձրմակարդակի խամերը։ սեզա-տարախոտային տինները

բաժնում: Լեռնային չրջաններում արոտավայրերիբաշխումն ըստ անասունների խմբերի պայմանավորվածէ տեզիկլիմայական ն ռելիեֆային անասունների «ամար պայմաններով: Այսպես, խոշոր հղջյուրավոր ման

ն

ՀովիտներիՀեղեղատները:նրրորդ Հերթին, քոլախոտային

միչին մակարդակի -ժարգագետինները, զառիվեր խամերը, Չորրորդ Հերթին ցածրադիր մարգագետինները:

լուկը։

Փոր տափաստաններումն

արածեցվումեն

ողողվող

ն

խոտճարքների

առաչին կիսաանապատներում

ա-

ճերթին

փետրախոտա-տիպչակային, դաշտավլուվէֆեմերային,

ժիտնյակա-օշ

ու երկրորդ Հերթին՝ առանձնացնում են լեռնա-անտառային մարգագետնատափաստանային արոտավայրերը: ազգի-օշինդրային ն գոտիները ն ենթալպյանգոտու ստորին մասերը: կովերին, ավելի ցածր խամերը:երրորդ Հերթին՝ գոգատփիկխոտային սեղային դրային, արոտավայլեռնային արոտավայրերտանելիս կաթնատվուջերմության (ալպյան), ողողվող,ավազային ցածրադիր ն լիմանային, վորալին, նե խառնուրդով է: զոտու գուսու վերին խիստ ընկնում ալպյան ենթալպյան դաշտավլուկազգիների խամերը, թյունը քոլախոտային րերը» ն խոտճարքների աճլուկը: ատորին մասի արոտավայրերը Հատկացվումեն երիտասարդտավարին արոտավայրերը արուտան ձիերին, իսկ ալպյան մինչն ոչխարներին: գոտին՝ շրջաններումդարնանից ամառվա վերջը ներքնի Հերթին են խիստ թեք լանջերում արածեցվում Հետնյալ կերպ. առաջին Սովորաբար,անկախ գոտուց, օգտագործվում

օշինդրային Սոնային վայրերն

էֆեմերային,փետրախոտատիպչակա-դաշտավ դուտիներում՝

միայն ոչխարներ: նվ, ընդճանրապեսայսպիսի բաժանումը միշտ չի պաճպանվում. նույն գոտում արածեցվում են տարբեր խմբի անասուններ. այդպիսիձեր, ինչպես առվեց, ավելի արդլունավետէ: Է վավ արդյունք է ստացվում, երբ օրվա ընթացքում փոփոխվում են են չորային արոտատեղում, արոտատեղերը`առավոտյան արածեցվում իսկ օրվա ապախոնավ, Հլութալի բույսեր ունեցող մարգագետիններում, երկրորդ կեսին, Հանդստից Հետո՝ նորից չորայինում: ն այլն) ճամար Հիվանդ անասունների(տուբերկուլյոզ, բրուցելյոզ ն է առանձին Հատկացնել արոտաբաժին մեկուսացնել: պետք են

արոտավայրերը: Երկրորդ Հերթին՝մարգատափաստանաօշինդրային կ ենթալպյանՃալին, անտառայինդաշտավլուկազգի-տարախոտային

ճեբթականությունը:Շատ անճրաժեշտ Աշոտավայբիաբածեցման է արոտային` կերակրման կազմակերպումը՝ միջոցառում արածեցման :

սաճմանումը: Հերթականության

Հերթին անտառային րավային լանջերի մարգագետինները:երրորդ ենթալպյան ն ալպյան արոտավալդաշտավլուկազգի-տարախոտային, աճլուկը:Ամառվա վերջերին ն խոտճարքների Չորրորդ Հերթին՝ րերը: իջնում են գոտուց աշնանը, երբ անասուններն աստիճանաբարալպյան Հակառակ կարգով: ներքե, արոտավաւոերըպետք է օգտագործել ժամկետնեբը ն օգտագործման Առանձին տիպի արոտավայրերի սաճմանելիս պետք է Հաշվի առնել յուրաքանչյուր Հերթականությունը տնտեսության տեղի

պայմանները:

Ոչ սնաճողային գոտում առաջին Հերթին արածեցվում նն չորային

մարգագետիններիավելի չոր ն բարձրադիր տեղերը,ավազակավային, ավազային տեղանբների, դաշտավլուկազգիբուսակացք ունեցող արոտատեղերը, երկրորդ ճերթին՝ չորային մարգագետիններիավելի խոնավ, .

ԽոտՀնձի ուշացման, խոտի ոչ ճիշտ Հավաքման, Հնձելու, փոցխանդեզիկներ ն բարդոցներ դնելու դորժողությունների մեջ ժամանակի ղդալի խղումը առաչացնում է մեծ կորուստներ ն խոտի որակի Զատ» է իտա»Հավաջլու Համար չվա սկետք է կատարել ճիշտ ժամկետներում կ խոտը պաճպանել բարվոք

լու,

թերա ազխատանց

բարձր որակի

ՑՈԹԵՐՈՐԴ ԳԼՈՒԽ

վիճակում:

`

Խոտճունձ

,

ԽՈՏՀԱՐՔՆԵՐԻ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒՄԸ

Խոտճունձը խոտի կուտակման ամենաճիմնական որոշիչ պրոցեսնեեր

արամ ԿԱՆ

ոո մա տեսական անասունն վորների պաշանջի ու

րից է, որից էլ կախված է նրա քանակն ու

Նո

այ

մոնսակարա

ոչ

ն

ո

տակա

ր րարաժնում է

է իրենց, տանում կերամիա` ու

ուսու

ուղափտ

Ամենաշատն

-

մարսելի սպիտակուցների 50--60Գե. Մարսելի

սպիտակուցներով, վիտամիններով, Ճանքային նյութերովճարուստ լավ խոտը Ճաջողությամբ կարող է փոխարինել չբավարարող խտացրած

որակը:

բարձր որակի խոտ ՃճավաքելուՃամար, անճչրաժեշտ

աբե առանձին տիպի բուսակացքերի Հարամ ի «2ներթականությ

խիստ պաճպանել՝ ա) խոտճշնձիժամկետները `

փուլերում, բ)

ւս

ի

նը, գ) Ճնձի ճՃամապատասխան բարձրությունը, դ) խոտի ճամար երկ-

ճարի լիարժեք ստացումը, եթե այն չի օգտագործվել արածեցման

կերերին: Խոտի.սննդարարությունը, մյուս կոպիտկերերի Ճճաժեմատությամբ, շատ է: Քազմաժյա բարձր խոտաբույսերի առվույտ, (երեքնուկ,

րորդ.

աաա

տարիների Հաջորդաբար ճնձի ժամկետները փոփոխելու միջոցով:

.

կորընկգ պարունակում է մինչն 50

դան, անքիստ ցորնուկ) լավ խոտի 100 խոտում կան

սոիտակուցներ դյուրամարս

երկրում Հիմնականում Մեր բնական ուղղակի օգտագործվող խոտՀարքներից մ է Է60--70 60-արքներից Հա ավաքվում մլն. տոնն խուու լն.

տոննա

:

կերի կայունբազայի ստեղծման դործում կարնոր նշանակություն ստանում |

Համար:

Խոտճարքների բարձր բերքատվությունը ն որակը պաճպանելու ճամար կարնոր նշանակություն ունի խու շարքաշրջանառությունը, ըստ

Հեձիժամկետը:Խոտի ամենաշատ բերք

ն

պրոտեին

Հում

ՏորԲարոո

վում է խոտչճունձը Ճճասկակալմանկամ ծաղկման Բնական կերաճանդակների «նձի ամենաարդյունավետ ծաղկման փուլն

է,

երբ

չ կուտակված

է

նում լինում

ստաց-՝

ա

ժամկետը

1 կերազանգված առավել Ր

խոտճարքների արդյունավետ օղդտագործումը: Խոտի Ճավաքի ժամանականճրաժեշտէ նկատի ունենալ, որ նույն բույսի տարբեր մասերն ունեն տարբեր կերարժեք: Օրինակ, բույսի տերբնները, ցողունի վերին նուրբ մասերն ունեն ժաղկաբույլերը, ավելի

Բույսի մեջ ամենաշատպրոտեինպարունակվում է զարգացմանվաղ շրջանում: Թվակալման ն Ճասկակալման փուլնրում պրոտեինը դաշտ-

ների

ժամանակ` 19,400:

է

բարձրկերարժեն, քան նրա ստորին մասերը: Տերններում սպիտակուցն

Ճճանքայիննյութերի պարունակությունըերկու անգամ նկ կա10--15 անգամ շատ քան ցողուններում: Տերնների րոտինինը մարկ

են,

լ

սելիությունըցողունների բարձր է 4040 ճամեմատությամբ -ով: ԽուոիՀճավաքման ժամանակամենաանչտրաժեշտ Խնդիրը շատ խոտ

ճավաքելը ն նրա մեջսննդանյութերի է, որը մեծ մասամբ սպաճպանելն կախված է խոտի բնրքաճավանյ,առանձին ն դործողությունների

անկորուստ կատարելուց:

ճիշտ

ն

սննդանյութեր:

ավլուկազգիների նում

է

մոտ

լինում է 14,940, բակլազգիների կոկոնակալման

իչՄՍաղկմանժամանակ Համապատասխանաբար մինչե ցաշտավլուկաղգիներինըմինչն 10,4, բաակլազդիներինը՝

18,540, 9.0 օրինաչափություն Ր նկատվում է Արսպիսի ոպ

տաբույսերի

մուտս

Սակայն

ճա-ից

մյուս

նան

, , սննդանյութերի

ա

բոլոր

Աաաա

' Ճճավաքվումէ ծաղկման ժամանակ, բերքաճավաք կատարելիս,

խո-

Ք որը

բա-

ցատրվում է ծաղկման փուլում խոտի բերքատվության բարձր լինելով

(աղ. 428,:

25. Մարսելի սննդանյութերի արտադրությունը (4/Ճա)դաշտավլուկազդիխոտաբուլսերիզարգացման տարբեր փուլերում խուտճունձ կատարելիս կերերի 2Ճամամիութե-

նական գիտաճետազոտական ինստիտուտիտվլալնծր): ան Աճման

Թ

Խոտի

փովբ

-

Օրգանական

բնրջի

Պրո-

Խ/ուքնր

ծին

ԱԱ մ-խողովակ 30,98 Հասկակալում--ծազկման 69.53 45,60 4.89 ճակալում

Թաղան-

|

քանյ"ք

Անազոտ էքստրավ-

«կիզբ Ծաղկում

ծաղկաթափում

|

66,4 63.65

3,00

41,05 3,21 1,92 35,62

Աճման

տային

է,

որ

16,26 14,96 12,09

Սաղկմանսկիզբը Լրիվ ծաղկումը՝ Սերմեր կազժակէրպաւմբ

21.82

21.22

20,93

պրոտեին

ուտաց-

|

վում է ծաղկման շրջանում, սում

է,

պոճվիտամին ձ

շատ

ուշ

(կարոտին) սպարունակւ. պակա-

4ճնձելիսնոտա քանակը խիստ

|

ճիշտ ժամկետում Հնձելիս բույսը լինում է նուրբ, սննդանյութերը ճավասարապեսբաշխված հն բույսի մեջ, ե անասունը 4եհշտությամբէ այն լուռացնում: Մաղկելուց Հետո սննդանյութերը ծախսվումեն պտղի ու կազմավորմանվրա, տերեները չորանում թափվում էն, ե խոտի որակը վատանում է: Ուշ Հնձված խոտըկոշտ

կոպի է,

անասուններըայն վատ են Հնձելիս բուսակացքում ի Ճայտ են գալիս սերմից աճող մոլախոտեր, որոնց անասունները վատ են ուտում: Հետե-

Բացիայդ, ուտում:

ու

|պիո-

|

լում, Ճուրանակալում

14.25

վում է բակլազգի խոտաբույսերից (առվույտ, կորնգան) ծաղկման սկզբում ճնձելիս, իսկ անկոճղարմատավոր սեղից՝2Հասկակալման,անՔիստ ցորնուկից՝ Հուրանակալմանփուլերում: խոտի բերքատվությունը բոլոր գեպքերում, բացառությամբ անկոճղարմատավորսեզից, բարձր է ծաղկման փուլերում: ուշացման դեպքում պակասում է խոտի բերքը կվաԲերքաճավնքի տանում է նրա կերային արժեքը: Այսպես, տարախոտա-տիպչակային խոպանիցբույսերի ծաղկման փուլում Հավաքված խոտըպարունակում է երկու անգամ ավելի կերամիավոր, քան սերմերը թափվելուց Հետո Ճճավաքվածը, իսկ ողողվող մարգագետնիցորնուկաբոշխային խոտը՝մեկ ու կես անդամ ավելի:

Բույսի մեջ ամենից

խոտ

Հասկակալում, կոկոնակա-

ւ

5,յ26

։

ամենաշատ ճում

Անքիոտ ցորնուկ մ

Անկոձղարկորնգան

մատավորսեղ Համ |խոտ |պրո- |խոտ

ոճին

ն

ուշ

Ո

՛

20,0

20,1

3,0

|22 2Ֆ

||

|

շռա

.|պրո-

|խոտ

|պրո-

3.2

28,0 29,6

5,6 3,

կամին

տեին

|

1,2 |1Խ1| 10

13,2

|10,1

Առվույտ

րա

տեին

'

,

Աղյուսակիթվերից երնում

փովբ

Նոթեր

Հձամանման պատկեր նկատվում է ն տափաստանային գոտում տարբեր ժամկետներում ցանովի խոտաբույսերի Հնձման ժամանակ

(աղ:26):

փուլնրում «ճնձաֆ բազմամյա ցանովի խոտի բերջը 26. Տարբեր Խոտաբույսնրի նրանում Հումպրոտնինի Քանակըտավաստանային՝ գոտում (գ/ճա)

ւ

-խողովակա-չ

235ս86

ն

|

| 0,5

|19,8 |20,5 20,1

||2,5

|28,

| | |

վտբար, վաղ ճունձը նան մոլախոտերի դեմ պայքարի մեքոդներից մեկն են Շատ վաղ ե շատ ուշ ճունըր խոտճարքների բերքատվությունն մա բացաեն ոչ միայն տվյալ, այլե ճնտազատարիներին: իջեցնում կուտակումն ուժեղ տրվում է նրանով, որ բույսի մեջ սննդանյութերի կերպով կատարվում է ճասկակալման կամ կոկոնակալման փուլում ն ավարտվում է ծաղկման փուլում: Խոտճունձըպետք է սկսել բուսակացքում գերակյոող կերաբույսի ծաղկման սկղբում ն ավարտելնրա ծաղկման վերջում: Վաղ ժամկետում, ճասկակալման սկզբից մինչն ծաղկման սկզբը, պետք է 4նձել կոպեղեգնային, քոլախոտային ն տացողուն (նղեգնախոտային, բուսակացք նան սեղային խամերը կ ցանովի այլն) ունեցող խոտճարքները,ինչպես կարճատն օգտագործվող խոտՀարքները: Ց8անովիբաղմամյա խոտաբույսերը խոտի Համար «Հնձվում հն դաշտավլուկազգիներիՀասկակալման կամ բակլազգիների կոկոնակալման ժամանակ: Այս նույն ժամկետում էլ պետք է ճնձել դաշտավլուկազդի-բակլազդի խոտախառնուրդներն րոտ գերակշռող բույսի: ժամանակին 4նձած խոտադաշտում բույ-. սերը լավ վերաճ են տալիս, ն ճաջորղ ճարը ժամանակինէ կատարվում: Ծաղկելուց Ճետո 4Հնձած խոտաբույսերում սպիտակուցներիպարունակությունը պակասում է 15--2540, իսկ թաղանթանլյութն ավելանում է

20--3500-ով:

նքն տետեսությունն ուննձնում է տարբճր ժամկետներում ճասուէ սաճմանել խոտճնձի ճերնացող խոտճարքներ, ապա անճրաժեշտ թականություն տարբեր տիպի մարգագետինների Համար: Որպեսօրենք խոտի բերաճավաքը առաջին ճերթին պետք է կատարել չորային մարդագետիններում,ինչպես խոպանի կ ճին խամերի կերաճանդակներում, որից Հետո անտառաբացատներիխամերում, բարձր մակարդակի ողող345

մարդաղզեւտիններում, երրորդ չերթին ցածր մակարդակի վող ն ցանովի ողողվող, խոնավացաժ ն ցածրադիր խոնավ մարգագետիններում: Ըստ դոտիների սաճմանվում է ճնետելալ ճերթականությունը: Անտառամ առաջին Հերթին Հընձարգագ հտնային դոտում ե ողողվող մարգագետինների բարձվում է չորային վմանրախոտային րադիր մասերը՝ գետային ողողատներում. երկրորդ Հերթին՝ բարձր ն միչին մակարդակի ողողվող մարգագետինները, ցածրադիր մարգագետինները, անտառային բացատների խուոճարքներըն ցանովի բազմամյա խոտաբույսերը. եքրորդ ճերթին՝ ցածր մակարդակի ողողվող մարգազետինները, ճաճճային ն տորֆային մարգագետիններըն միամյա խոտաբույանքը.:

րավային լանջերի խոտճարքներըն ցածրադիր ճաճճային մարգագետին» ները (սիլոսացմանՀամար), երկրորդ ճերթին՝ ցածրադիր դաշտավլուկն բազմամյա բույսերի ցանովի խոտախառազգի մարդգաղդետինները են կոպնուրդեերը. դ) ենթալպյան գոտում առաջին ճերթին 4նձում «նտո տացողուն բույսերով մարգագետինները, որից պարարտացվում հն, երկրորդ Ճերքին՝ դաշտավլուկազգի, դաշտավլուկաբակլազգի-տամարդազետինները նկ ցանովի խուռաբույսերը, երրորդ ճերրախոտային թին, այն մարգագետինները,որոնցից գարնանը Հեռացված են տարախոտերըն տրված է պարարտանյութեր(Աղաբաբյան): տիպում լուոճունձըպետք Խոտճարքների յուրաքանչյուր

է

տեի

Խոտչնձի ժամկետները պետք է ճյտել տնտեսություններում, տեղի ելնելով պայմաններից: Երկրոդ ճար: Խոտի լիարժեջ երկրորդ Հար ստանալը կախված է առաջին Հարի ժամանակինկատարելուց: երկրորդՀարից ստացվում է առաջին Հարի բերքի 25--5040 չափով, իսկ երբեմն էլ ավելի նրկրորդ Հարի խոտը սովորաբար ավելի որակով է, քան առաջինինը,որովչճետն այն ավելի շատ նուրբ մասեր է պարունակում: Աչտլուկը 1,5--2 անդամ ավելի շատ սպիտակուցներ է պարունակում, քան ճիմնական Հարիկանաչղանզվածը: 5--10

շր:

Անտառային.ն անտառղատափաստանալին գոտինեխոՀերթին Հնձում են փետրախոտային ե տիզչակային առաջին պանների բուսակացքը, ինչպես ն փետրախոտա-տիպչակաչ-տարախոտային տափաստանները. երկրորդ ճերթին՝ ողողատի բարձրադիր մասերը, տփիկախոտայիննկ սեղզային,ինչպես նան մանրաքոլախոտավին խամերը, ցածրադիրբոշխային ն աղվեսագիայինբուսակացքերը, ն բազմամյա ցանովի խոտաբույսերը. երրորդ ճերթին՝ խոչորաջոլախոտային խամերը, ցածր մակարդակի ողողվող մարգագետինները, ձորերի ն միամյա խոտաբույսերը: օգտագործում նն խոտճարքները Խոտալյուր "պատրաստելու լն բուսակացքերը, որոնք նհրլոոասարդՀճասակում Հնձվումեն մի քանի Անապատային կիսաանապատային գոտիներում անգամ` առաջինը Հասկակալման-կոկոնակալման,այնուճնտն՝ երիտաառաչին Հերթին Հնձում են էֆեմերային բուսականություն ունեցող խոտսարդ աճլուկները: Ճարջները,՝երկրորդ Ճերթին՝ տիպչակային,տիպչակա-փետրախոտային, երկրորդ Հարի բուսակացքի բուսաբանական կազմը տարբերվում գետարհրանների ու ողողատների վերին ժիտնյակային լխոպանները, է առաջինից, երկրորդ ճարի խոտի մեջ չատ են բակլազգիներըն տամասերը ն ցանովի բազմամյա խոտաբույսերը. երրորդ Հերթին՝ գոգավոբախոտերը: րությունների դաշտավլուկազգի-տարախուտային բուսակացքերը, եղեզերկրորդ ճարի խոտը, որպես օրենք, անասունները ավելի լավ են նուտները, զետերի ցածրադիր ողողատները ն, ի վերջո, չորրորդ Ճճերն ավելի դյուրամարսէ: ն ուտում, թին՝ դնաաբերանային ճաշճային խուտճարքները, սպիտակաօշինդն Մի ջանի տիպի խոտճարքներ երկշարայինսիստեմով օգտագործերային շոռանաօշինդրայինբուսակացքերը: լիս, ճետազա տարիներին տեղի է ունենում Լեռնային լեռան տարբեր գոտիներում կարելի շրջանների բերքատվության անկում, , է ընդունել խուչնձի ճետելալ չերթականությունը. ա) լեռնային կիորը բացատրվում է խոտաբույսերի կողմից Հողի սննդարար տարրերի ավելի մեծ պաճանջով։Այդ պատճառովէլ երկշար բերքածավաքկասաանհապատներումառաջին երթին Հնձում են էֆեմերային ն էֆեւ բելի է կիրառել բավականաչափխոնավ, ողողող, մերա-օշինդրային մարգագնտինները, երկրորդ Հերթին՝ լեռնաճովիտցածրադիր ն ոռողոների, գնտաբերանների աղուտային մարգագետինները.բ) լեռնատացանովի խոտճարքներում:Չորային վի մարգագետիններում, պածր բերքատու՝ փաստանայինգոտում առաջին Հերթին՝ խփետրախոտային, տափաստանային մարգագետինների երկճար փետրախոտա-` -օգտագործումն տիպչակայինն ջրովի խոտճարթները,երկրորդ Հերթին՝ Հովտային, գքն-. ընդճանրապես ճնարավոր չէ, չնայած ոռոգման դեպքում կարելի է տավնյա, աղուտային կերաճանդակներըն ցանովի բազմամյա ստանալ երկրորդ Հար: ծրկճար օգտագործման դեպքում խուտճարքնեխոտա-, րում սննդանյութերիվերականգնման ճամար անճրաժեշտ է մոցնել երրորդ ճերթին՝ ջրովի խոտճարբքներըերկրորդ անգամ.: բույսերը, գոտում առաջին Հերթին Հնձում են Հա-: դ) անտառատափաստանային Ճանքայինն օրգանականպարարտանյութեր: րում

Համար

բազմածար

:

Հունձը Խոտաբույսերի

Աա ատ Ի ճարի բերքաճավածի մարԱՐ22 էրնում

նե ե նրւս մքժությունը բնորոշող տվյալները ժամկետից (ազ. 27): է որ բնական խոտճարքներիերկարատն բո դյուսա օգտագործման դեպքում, նպատակաշարմարէ առաչին ճարը կատաբել բուսակացքի ճիմնական բուլսնրի Հասկակալման կամ կոկոնակալէ անդրագառժան փուլերում: Առային չարի ուշացումը բացասաբար ն նում երկրորդ ճարի բերքատվությա վրա: պետքէ Հնձել Հիմնական սառնամանիքներից20--25 օր անճչրաժեշտքաորպեսզի բույսերը Հնարավորությունունենան առաջ, ն ձմեռման նորմալ նակի պաճեստային սննդանյութեր կուտակելու, գարնան վերաճի ճամար: Ռրպեսզի լավ նե սնումիջապես ճնտո տալ ոնն, նպատակաճարմարէ վերջին 2 ճարիցանմիչապ

ե

«Աիագարին Բուաորը

ցում: խոտաբույսերի բերքաշավաքի ժամանակ Հնձի բառձբությունը: բուսաՀակայական նշանակություն ունի Հնձի բարձրությունը: Տարբեր

բարձրու-

կախված է Հնձի

կաքքերի խոտի ելքի քանակը ն որակ: ուն Քյունից Ա

28.

տվյալներով (աղ.28),

Խոտիկորուստիխոտաբույսերը տարբեր բարձրությամբ Հնձելիս Հնձի բարձ-

|

Տափաստանային `

Խոտիբնրբքը

ւՔությունը ց/ճա մմ.

Խոտճա, աաա

4-5

8-10

27:8 13,3 .

վնռնա-մարզազմտնալին լճոնա-տավփաստանային ու

|

.

կ»

Հ.

ւ:

11271 ՏՐորտք

ց/ճա

,

ղողվող

4--Տ 6Փ-շ

ԷՉ 10--1ֆ

Խամային

4-7.

9.1

նրկրորդ Հարի բերթատվությունը կախված առային ճարի ժամկքտից ( առաչին ճարի նկատմամբ)

27.

բու-

է ունենում

ճաստատվումէ կերերիՀամա-

ի

քեզ

՞

տեղի կատարելիս որը

միութենական զիտաճետաղոտական ինստիտուտի

,

-

բարձր

զանգվածիզգալի կորուստ, սական

-,

20,0

12,7

2.

8,5

39,9 .-

-

2.3

11,6

5,6

28,1

24,8

7,4

33,3

18,

13,6

2ջ

ոճ

--

--

25,6

4,6

-

19 սմ Մերտվյալներով, բարձրությամբՀնձելիս (4--6

:

լորո Սարեան

Ատչուկի ւ

Մարդագետինը

ասակալմա Հաշգակարման, զամ

արի ր

Ն

ակը,

-

ծաղկման փուլում վոկոնակալման

լ

Ռղողվող արա

թրա

Լ

ոսղվայի,

Ցածր մակարգակի ողողատ,

վարարալճացումով (Ռյազանի մարզ) բազմամյա, չորային մարգագնՑանովի տիններ (Մոսկվայի մարզ)

րքրի

կաո ԷԶ

,

մամ

80--90 ռ

ալարտարո) (Արնմտյան

-

գոտում

տափապտանայինգոտու

2ա."Մ

ողողատում

իլինմա-

(Սարատովի

Տարախոտա-փետրախոտա-տիպչակային (Սարատովիմարզ)

:

՛

բարձրությամբ Հնձելիս պարունակում է 4,200 սպիտասմ՝ 3,440, 8--12 սմ՝ 3,309, Մոտավորապեսայսպես է

սմ

ք-Ց

փոփոխվում նան մյուս գաշտավլուկազգիների սպիտակուցիքանակը, Ճատկապեսց ցածՐ ադի, ույսերինը: Դա բ բացատ Ր.բույսնրինը ց ր վում է: նրանը ր վ, Ր բույսի ստորինմասերում շատ կան եծ Փանակությամբ սպիտակուցներ պարունակող մերձարմատային ո

՞

.

20-30 իրային Դաշտավլուկազծի, ցորնուկա-բոշխային

ՊԱ

50--70 50-60

-

ոտարբույսնի, ւ

չակը կուց,

20-30

90-60

|

մարգագետիններում՝ 2090. է Համեմատաբար

կազմում

Դաշտավլուկազգիների բուսակացքի ատորին մասծրն ունեն բարձր որը Հաստատվումէ քիմիական կերարժեք, Այսպես, տիպանալիզով: 2--4

30--35

խաաա-գաշաա լուացի, աակ

բարձ-

,

18,54յ.

Ի րնել Ց ավա աարայուը, 40--50

0կա Դաշտավլովազդի,

հիւ

:

Սննդանյութերի կորուստը (ս«պիտակուը) 46 ն

փուլում

սմ

բության ճամծմատությամբ) խոտի բերքի կորուստըտափաստանային խոտճարքննրումՀասնում է 4500, ողողվող

60--70

տերններ: կերերիճամամիութենական գիտաճետազոտական ինստիտուտի 10 սմ

10--15

տվյալներով բուսակաքքը

|

-

բարձրությամբ Հնձելիս, 4 սմ բարձր Հնձի Համեմատությամբ, ծում պրուտծինը նվազում է 1,5 անգամ: Սակայնչատ ցածր ճնձելիս Հաջորդ տարիներին բերքը կարող է նվազել: Դա պայմանավորված է նրանով, որ ցողունի ներքնի տերնների ն

պաճեստային սննդանյութերով ճարուստ մասերի Ճճեռացումովբողբոջչներից դուրս եկած ընձյուղները թույլ են աճում: Համաձայն տափաստանային գոտում Մեր Հճետաղզոտությունների ն է Հողի մակերեսից 4 սմ բարձրուստացվում կայուն բերք բարձր թյամբ 4նձելիս: կարելի է խորճուրդ տալ, որպես կանոն, բուսակացքը «նձել 4--6սմ բարձրությամբ: Ավելի բարձր 6--7 սմ Հունձ պետք է կատարել անցյալ նկ խոտճարքի մակերեսը տարվա Ճճունձըբարձր կատարված լինելու ու անճարթ գուղձավոր լինելու դեպքում, ինչպես նան ենթալպյան բարձնպատակաճարմար է րախուտային մարգագետիններում: Բացի այդ, սմ բարձրությամբ «Հնձել երկրորդ ճարը, քանի որ ցածր Հնձելիս 6--2 բույսերը չեն կարող կուտակել անտրաժեշտքանակությամբ պաճեստային սննդանյութեր ն կոփվել: Տ

Խոտճաոքաջշոջանառություն: նույն տարածությունը մի քանի տարվա ընթացքում սիստեմատիկաբար, վաղ ժամկետում մեկ կամ. երկու անգամ օգտագործելիս ճաջորդ տարիներին բերքի աստիճանաբար անկում է նկատվում:

Վաղ Հնձելիս բերքի անկման պատճառներից մեկն էլ պաճեստաէ: յին նյութերի կուտակման պրոցեսի խախտումն Վաղ Ճունձրը,Հատկապես եթքնտարիներ շարունակ այն կիրառվում

է սիստեմատիկաբար խիստ թովացնում է արմատային ճամակարգը,

իսկ գլխավորը խիստ պակասում են պաճեստային սննդանյութերը: Պա-չ աննդանյութերի բույսի առավել կուտակումը տեղի է ունենում լրիվ ծաղկման ն սերմերի Հասունացման շրջանում, որը վաղ շրջանի Համեմատությամբ ավելի է 1,5--2 անգամ: ն պաշտճեստային սննդանյութերի կուտաԱմենամյա վաղ Ճճնձելու

Հեստային

կումը խախտելու ճետնանքով բույսի ընձյուղառաջացմանունակությունր պակասում Է. բերքատվությունն ընկնում էչ երկճար օգտագործման դեպքում կարնոր նշանակություն ունի երկրորդ ճարի ժամկետի Ճիշտ որպեսզիմինչն ցրտերիվրա Ճասնելը բույսի մեջ կուընտրությունը, տակվի անչճչրաժեշտ քանակովպաճեստայինսննդանլյութեր:

Վաղ Ճնձելիս բերքատվության անկման մյուս պատճառի խոտաբույսերի սերմնակալման պակասելը կամ դադարելն է: Չնայած արժեկերային քավոր

վետեղի է ունենում խոտաբույսերի վերականգնումը պարբերաբար գետատիվ ճանապարճով, այնուամենայնիվ բույսերի սերմակալումը ն սերմերով բազմացումը խոտճարքի բերքատվության պաշտպանմանկարնոր պայման է: Սերմնակալման բացակայությունը կարող է մարգագետնի բերքատվությունը խիստիջեցնել, եթե խոտճուն-

ձը մի քանի տարի (5--10) լերոմ '

ւ

սիստեմատիկաբար տեղի ունննա

վաղ փու-

Վաղ 4նձի վնասակարությունըվերացնելու արդյունավետ միջոցառումբ խոտճնձի ժամկետների Հերթափոխումն է ըստ տարիների, այասլես կոչված խոտճաոՒքաջոջանառությունը: սխեման կախվածէ Խոտճարքաշրջանառության՝

պերից, բնական, տնտեսականն

այլ

խոտճարքներիտի-

պայմաններից:Որպես կանոն,

լու-

րաքանչյուրխոտճարքաշրջանառություն տարբեր տեղամասերում մրտ-

ցրվում

է ժամկետային ամենամյա Հծերթափոխում: Քարձրորակխոտ

ստանալու ճամար այդ

տեղամասերիցմի քանիսըՀնձվում

են

վաղ

կետներում,մլուսները՝ավելի ուշ) մարգագետնային բույսերի

կալման

կ

ժամ-

պտղա-

նրանցում պաճեստային աննդանյութերի վերականգնման

(«ճանգիստ») նպատակով: Խոտաբույսերը պտղակալման՝ փուլումՃճնձելիս, նախ կատարում են

արժեքավոր բույսերի սերմերի Ճավաք, որոնք Հետագայում կարելի է օգտագործել նոսրացած մարգագետիններումենթացանքի ճամար, կամ

Ջպանովի ստեղծելու ժամանակ: մարգագետիններ

պետք է կիրառել այնպես, որ լուրաչԽոտճարքաշրջանառությունը քանչյուր ճողամասպտղակալման ժամանակ Հնձվի 4-5 («ճանգիստ») տարին մեկ անգամ: Ոչ միատարր մարգագետնի ընդճանուրտարածքը նախ պետք է բաժանել միատարրզանգվածների, ապա նոր ամեն մի Ճողամաս բաժանել 4-5 մասերի ն յուրաքանչյուր տարի նրանցից մեկը Ճնձել ահրմերի ճասունացման շրջանում: Սովորաբար կիրառում են քառա կամ Հնդաբաժին խոտճարքաշրջանառություն:

Խոտչնձի ժամկետներըմիմյանց Ճճաջորդումեն զարգացման ետնյալ փուլերով. 17 ճասկակալմանսկիղբ, 2) Հասկակալոմք,Ց) ծաղկման սկիզբ, 4) լրիվ ծաղկում, 5) սերմնակալում:

Հնգաբաժին խոտճարքաշրջանառությունում ճունձը սկավում է առաջին ճողամասում խոտաբույսերի ճասկակալմանկամ կոկոնակալման սկզբում, երկրորդ Ճողամասում`Ճճասկակալման |. կոկոնակալման փուլում, այնուշնտն Հերթա-

կանությամբանցնում են Ճաջորդ Ճողամասերը| վերջին «ողամասը ծն սերմերը Ճավաքելուցճետու երկրորդտարում առաջին ՀողամասըՀնձվում է երկրորդ Հերթին, երրորդ տարոսի՝ երրորդ ն այլն: Այսպիսի սաշծմանչերթականություն

ճնձում

վում է

'

նան

ժյուս

միատարը Ճողամասերում:

երկարատնօգտագործման ժամանակ առաչին ճողամասերիաՀլուկը նախատեսվում է երկրորդ ճարի ճամար, իսկ մյուսները2նձվում են

Հետագա ժամկետներում՝ վերաճն օգտագործելով անասուններին արածեցնելու ճամար ն երկրորդ Հար, երկրորդ տարուի լրիվ ծաղկա351

աճլուկի արածեցում, երրորդ տարում՝ լրիվ ծաղկման ն աՀլուկի արածեցում ն չորրորդ տարում՝լրիվ ծաղկման ն երկրորդ Ճար: ՛՛հԽոտճարքի միաչճչարօգտագործման դեպքում «երթականությունը պետք է լինի, առաջին տարում սերմնակալում, երկրորդ տարում՝ մինչե ժաղկումը, երրորդ՝ ժաղկում, չորրորդ՝ ծաղկում: Քարձր բերքատվություն ապաճովելու նպատակով անճրաժեշտ է կատարել ամենամյա պարարտացում: Որպեսզի «ճանդստիչ տարուվ մոլախոտերը չսերմնակալվեն անչրաժեշտ է կուպլտացողուն բույսերը գարնանը 4նձել կամ ոչնչացնել ճերբիցիդներով: Խոտճարքի չրջանառություններումչպետք է ընդգրկվեն ցածրարժեքբուսակացք (բոշխեր ն այլն) ունեցող ճողամասեր, որովճետե դրանք միշտ ոլետք է Հնձվեն վաղ ժամկետներում, որպեսզի վատորակ. բույսերը ոչնչանան ն փոխարինվեն լավորակներով: կալման

ն

եկ.

28.

Մբաճնժանալինկցովբ

խոտճնձիչլԿ-2,1

Մ

:

տորի 4ղորությունը բաժանողլիսեռի միջոցով, արտադրողականությունը մեկ ժամում կազմում է մինչն 5,4 հա: Փոքր ն բարդ ձնավոր Հողա-

մասերում օգտագործվում են կախովի ճակատային ԿՖն-2,1 հ կԿՖն-1,6 մակնիշի խոտճնձիչ-

ւ

"ներ:

ե Հնձելու փոցխելու տեխնիկան

կախովի արագրնքացԿՍ-2,1

խոտՃնձիչ, ցանովի ն բնական

բուսակացքերըբբարձր արագությամբ «նձելու ամար, ունի փ 21 մ ընդգրկման լայնություն:

Խոտի կորուստներըկանխելու Համար անճրաժեշտ է բերքաճավաքը կատարել սեղմ ժամկետներում: Բանվորականձեռքի պաճանջիպակատեցման ն խուճունձը ժամանակին ավարտելու ճամար կարնոր է ճնձի

Արտադրողականությունը

աշխատանքներիմեքենայացումը: Խոտ«նձի մեքենայացման աշխատանքննեին ընդգրկոմ են բուսան կացքի Հունձը, փոցխումը, լաստավորումը դեզիկավորումը։ Այժմ շախուՀչնձի այղ աշխատանքները: րբրադրենք Խոտճունձ: Հունձ կարելի է կատարել ձիաքարշչկամ տրակտորախուճնձիչի ճետ Համատեղ անճրաժեչտ է լինում Քարշ խուտ«ճնձիչներով: նան Հնձել գերանդիներով, օրինակ այն ճողամասերում, որտեղ դժվար է մեքենայի աշխատանքը(թեջություններում, անտառաբացատներում, անճարթ տարածությունթփուտավորված, գուղձավորված, քարքարոտ, ներում ն այլն): : ` է օգտագործել տարբեր տիպի ձիաքարշ Խոտճնձի Համարկարելի խոտՀնձիչներ։ Սովորաբար օգտագործվում է երկձիաքարչ Հնձիչներ: : կցորդային ճՀնձիչները,ըստ կառուցվածքի, նման են ձիաքարշին,` մեծ լայնություն, կցորդային Հնձիչ՛ սակայնունենում են ընդգրկման Կ-2,1 Մ ունի 6 մ ընդգրկման (նկ. 73) լայնություն, «նձի միջին բարձ-` բությունը 5,5 սմ է, աշխատանքային1 ժամվա թյունը 2,7 Բա: Տրակտորա-կցովիեռաճեծան խոտծնձիչը (ԿՏՊ-6) ունի 6 մ լայնություն երեք կտրող ապարաոո, որոնք գործողության են դրվում տրակ-`

ժա-

2,5 հա է,

մում՝

-

Հայրենականարդյունաբերությունը արտադրում

խուճնձիչներ,լաստավորող

՝

.

տրակտորային

տափակացնող (գլանոլլ)Հարմարանքնե-

րով: Այս խոտճնձիչի առանձնաՀատկությունը կայանումէ նրանում,

որ

անում,

զանգվածը անմիջապես Հավաքում հլաստեր է որիՀեեն: տնանքով փոցխման աշխատանքներըվերանում կաստավորումը շատ Հնձաժ

անչրաժեչտէ խոտի մեջ մաքսիմալ քանակովսննդանյութերիպաճշպանման

ճամար:

'

մեքենաներից Այսպիսի

ճնձիչ-գլանողը,

որը

Հնձում,

մեկը Ճանդիսանում է կԿՊվՎ-3 մակնիչի լաստավորում ն տափակացնումէ ցանովի

խոտաբույսերի(երեքնուկ, առվույտ) ցողունները խոզանի վրա։ Ընդգրկման լայնությունը 8 մ է, արտադրողականությունըմեկ ժամում՝

մինչն 2,7 հա,

արտադրողականու-

է

Տ

Հնձելու ն միաժամանակ մանրացնելու ճամար օգԽուտաբույսերը նն ԿՈՒՖ.1,8, տագործվում ԿՈՒՌ--1,5, ԿՈՒԿ-1,4 մակնիշների 4նձիչ|

մանրացնողմեքենաները:

72--88

կայն կիրառություն են գտել ԳԴՀ-ից ստացված ինքնագնաց Ճա-` մակցված (կոմբինացված, մեքենաները ավաքող-կտրատող-բարձող (Ե-280) կ լաստավորող-գլանող (0-501) խուտճեձիչլները: փոցխում:Խոտի բնրքաչավաքի ժամանակ կարնոր նշանաԽոտի ունի ժամանակին ն ճիշտ փոցխումը: Ոչ ժամանակին ն սխալ կություն փոցխելիս առաջանում է սննդարար նյութերի, Հատկապեստերնների ն ծաղկաբույլերի մեծ կորուստ: Փոցխելիսպետք է կազմել ուղիղ լաստեր, դա Հիշեցնում է ճաջորդ գորժողությունը՝ դեղերի ն բարդոցների կազ-

Նկ.

մժելը:

Պետք է փոցխել Հնձաշերտին ուղղաճայաց ուղղությամբ: Կերերի ինստիտուտի տվյալներով ձամաժիութենականգիտաչճետազոտական

Հնձաշերտին ուղղաճալաց փոցխելիս, երկարությամբ փոցխելու Համեմատությամբ, կորուստները նվազում են 2-8 անգամ: Տափաստանային տիպչակա-փետրախոտային խԽուանում(Սարատովի մարզ)կատարված մեր փորձերում Հչնձաշերտիերկարությամբ փոցխելիս խոտի օ է 7,7 ն 14,540. կորուստը, կախվածփոցխի կառուցվածքից, Հասնում երկարությամբ փոցխելիս կորուստները պայմանավորված են նրայ

ճով,

որ

ատամներըշարժվում փոջցխի

են

ցողունի երկարությամբ ուստի Հնձած խոտը

չե Հավաքում նրանց, իսկ տերեների թափվում են,

.

չի

կարելի երկար ժամանակ թողնել Հնձաշերտերում: կորուստներիցխու-. սափելու Համար պետք է նույն

օրը

փոցխել: 0րքնբուրգի

վին զիտաճետազոտականինստիտուտիտվյալներով,

խելու ճամեմատությամբ, կորուստները կազմում Խելիս 12, 2 օր՝ 18, 3 օր՝ 25 ե 4 օր՝ 30950.

ճնձաժ

են,

օր

մսակաթնաօրում փոք-

տի գույնը

պակասումեն

փոցխերից օգտագործվու

Քացի սովորական ընդլայնական

կողային փոցխեր: Ընդլալնական, է վարել փոցխերով

ձե

Հա,

վաքձլ ն լաստեր անել ոչ բարձր բերթատու խոտաբույսերից, իսկ բարձր բերքատու մարգագետիններումե ցանովի, դաշտավլուկազգի ու բուլսերի խառնուրդ ցանքերը պետք է կողային Այդ դեքում ստացվում է ավելի փուխր լաստ: փոցխերով: Այդպիսի լաստերում բույսերն ավելիլավ են չորանում, ստացվում է բարձր որակի խոտ, քան ընդլայնականփոցխերիդեպքում: ԳՎԱ-6,0 լաստավորիչ անվաճաղային կցովի փոցխերով (նկ. 75) փոցխում են թառամած ճՀնձաշերտը լաստավորելու կ չուռ տալու ճամար: Ագրեգատը կազմված է աջ ն ձախ բաժանմունքներից, մ է, փոցխելու ընդգրկման լայնություն արտադրողականությունը

փոցխել

բակլազգի

զանգվածը`

5,4 հա,

ժամում

շուռ

տալունը՝ 6,2

ա

է,

անց փոք՛

Ճճնձաշերտում երկար մնալով վատանում է կանաչ զանգվածը ն

նան

ԳՏ5Պ-6,0 տրակտորաքարչ ընղլայնականվոշվի խոտի Փոջիենը-

24.

խո-

սննդանյութերը ն

բույրը, վիտամինները: Անչրաժեշտէ, եթե թույլ է տալիս բուսակացքի վիճակը, տեղանքի ռելինֆի պայմանները ն եղանակը, «Հնձել ն նուլն օրը կամ Հաջորդ : օրը

փոցխել ն լաստեր անել: Թառամած

են՝ կանաչ զանգվածըփոցխելու Համար օգտագործում

2,1 ձիաջարշԿԳ-1խոտի փոցխը: Ընդգրկումը

թյունը

ժամում

կցովի ԳՏՊ-6,

ճա:

մ,

արտադրողականու-

Օգտագործվում է տրակտորաքարչ բնդլայլնական

խոտի փոցխթը(նկ. 74), ընդգրկումը 6 մ, արտադրոչ 5,4 ճա, ինչպես նան ԳՊ-14 ղականությունը ժամում մակնիշի փոցխը,

մ

ընդգրկումով,

12,6 ճա է:

Օ

որի

արտադրողականությունը ժամում

մինչ

եկ.

նման

75.

ԳՎԱԿ-6,0լաստավորիլ անվաճաղայինփոցխնը

Խոտիճնձումընե են

Համաաբտասանմանյան երբկոնեոում փոցխելը

մեր երկրում կիրառվողձներին:

կախովի խոտՀնձիչներ, իսկ

Հնձելուճամար

սկսում է մեռնել, ե շուտով Բջչի կյանքի գործունեությունը լրիվ դադարում է: Թառամեցման շրջանում (սովային փոխանակում)շաքարները ակտիվ կերպով ծախսվում են շնչառության նկ ածխաջրատների չոր ջայքալման վրայ, ու տեղի է ունենում նյութերի կորուստ. Ածխաէ 20 ն ավելի ե-ի, իսկ կարոտինինը՝ ջրատների կորուստը մինչն 5090.

օզտագործում են փոցխելու ճամար՝ կողային փոցխեր։ Տարածվածեն նան կոմբինացված խոտճնձիչներ, որոնք միաժամանակ «Ճնձում ու գլանում-տափակացկում են ցողունները, նպաստելով արագչորացմանը: .

Հասնում բջիջներում բեթանումէ Սովային փոխանակումը

Անգլիայում, ԳԴՀ, Չեխոսլովակիայում օգտագործում են կախովի ե կցովի խոտճնձիչներ, որոնք Հնձում. ն. Հնձաշերտը լաստավորում են չորացնելու Համար: Լաստերում կանաչ զանգվածը չուտ չորացնելու ն Հնձած Համար օգտագործում են խոտաշչրչջողներ: խոտի ցողունները սոափակացնող գլանող գործիքներ:

`

,

Մ

Կանաչզանգվածի չոբացումը

. .

լ

Ճիշտ չորացմաննշանակությունը:կանաչ զանգվածը պարունակում է զգալի քանակով չուր (մինչն Յ040 ն որպես մինիմում 50--55 գը Ձորացման ժամանակ տափաստանային բուսակացքերում)։

ջուրը

գո-

լորշիանում է գլխավորապեստերեներից։ Իսկ երբ տերնեներըչորացած էն լինում, ապա բույսի ցողունները դեռես խոնավությունեն պարունակում, որի Հնտնանքով լաստերը շուռ տալիս չոր տերնները, ճատկա-Հպես բակլազգիբույսերինը (առվույտ, վիկ, երեքնուկ), Հեշտությամբ թափվում են, կտրված բույսերի չորացման ժամանակ ֆիզիոլոգիա-կենսաքիմիական պրոցեսների Հետնանքովսննդանյուքերի կառուցվածքի մեջ տեղի են ունենում փոփոխություններ: Այս փոփոխությունները կատարվում են Հաջորդաբար երկու պրոցեսով՝ բուլսնրի քառամելու ժամանակ ֆիզիոլոգիա-կենսացիմիական փոխանակումն Հետագա չորացման ժամանակ կենսաքիմիա(սովային) կան (ավտոլիզ) փոխանակում:

Ֆիզիոլոգիա-կենսաբքիմիական պրոցեսը Հիմնականում ճետնյալն է. Հենց նոր կտրած բույսերի մեջ չնայած դադարում է սննդանյութերի Հոսքը. սակայն բուլսերը չարունակում են ապրել նախօրոք կուտակված սննդային տարրերի Ճաշվին, նրանց մեջ շարունակվում է ածխածնի, ջրածնի, թթվածնի ն այլ նյութերի ասիմիլյացիաննրանց "մը բույսերի մն գերազանցապեսգնում է դեպի անկում: ն ջրի «Հոսքի բացակայությունը կարճ ժամանաՍննդանյութերի կում Հանգեցնում է նրան, որ նյութերի քայքայումը գերազանցում է սինթեզին: Տերններումչրի թանակի պակասեցմանըզուգընթաց բույոը

«ինթեզու-

,

"

վաստավորվաժ խոտը

չոռ

տվալ,

լաստ

փխրքցնոլ տրակտորատարչ գորժիջ"

այնքան ժամանակ, քանի դեռ բջջի կյանքի գործունեությունը Լրիվ չի դադարել: Տարբերտեսակ բույսերի բջիչի մաճանալը տեղի է ունենում, երբ բույսի խոնավությունը իջնում է 35--65ՆԽ-ի սաճմանները: Բույսի Ճյուսվածքների մաՀշանալուց Ճետո ֆիզիոլոգիական պրոցեսները փոխակերպվումեն կենսաթիմիականի(ավտոլիզ): Խուռի չորացման ժամանակ ֆերմենտների ազդեցությամբ բջիջների մեչ նյութերը քայքայվում են. Այդ շրջանում սննդանյութերի կառուցվածքային փոփոխություններըբնութագրվում են սպիտակուցների Հետագա տարրբաչուծմամբ.ն կորուստով, նի քայքայմամբ:

շաքարների ամինաթթուների, շոլայի, հայ չորացման ժամանակ ազոտականենյունորմալ(լարճ ժամկետում)

թերը էական փոփոխությունների չեն ենթարկվում, դանդաղ չորացման դեպքում ամինաթթուներըքայքայվում են մինչն ամիդների, իսկ երբեմն էլ մինչն ամյակի: երկարատնեչորացնելիս բարձր (50--55400) խոնավություն ունեցող զանզվածը կորցնում է շատ սպիտակուցայիննյութեր (մինչն 25--3046), ինչպես ն կարոտին (50 ձը ն ավելի): Արդյունքըլինում է այն, որ սպիտակուցների կորուստի ե ամինաթթուների քայէ, իչնում է նրա քայման Հետնանքով պրոտեինի քանակը պակասում չորացման մարսելիությունը, կենսաբանականարժեքը: Այդ պատճառով պրոցեսում անճչրաժեշտ է խիստ կերպով կրճատել ավտոլիզի ժամանակամիջոցը։ Խոտի չորացումը կարճ ժամկետում կատարելիս պակասում է սննդանյութերի կորուստը:

9որացման ամբողջ պրոցեսից ստացվում է այն արդյունքը, որ բույՀետկանջով խոտի մեջ խոնավությունը լիսից ջոի նում է ոչ ավելի, ջան 1240, կանաչաալյուրում՝(կանաչ զանգվածից պատրաստվածալյուր) մինչն 8--1340: Ջուրը բուլսից «եռացնում են դաշտայինպայմաններում օդումչորացնելով (լաստերով, դեզիկներով, ն այլն), խոտի պաճնեստներում սովոկախարաններով բարդոցներով, բական չտաքացված կամ տաքացրած օդի մղման միջոցով: նթե կանաչ տաքացրած բարձր չերզանգվածըչորացնում են չորացնող սարքերում է արճեստականչորացում: մաստիճան ունեցող օդով, ասպա այն կոչվում կանաչ զանգվածը բնական ձեով չորացնելուց խոտի սննդարժեքն

գոլոոշիացման

՛

ավելի պակասում էյ քան կանաչ բույսի մեջ, Այսպես, պրոտհինի կոէ 20--3045, երբեմն դաշտային չորացման ժամանակ Հասնում րուստը 15--25, արճեստականչորացչորացնելիս՝ էլ ավելի,կախարաններով ման

չոր

`

6`

դեպքում՝5Գի:

չորացումն է, որի ժամանակ արճեստական ամենալավն Հետնաբար, գրեկանաչասալյուր) կոնցենտրատում (սպիտակուցա-վիտամինային

քե ամբողջությամբ պաճպանվում է կանաչ բույսերի մեջ եղած

տեինը:

պրո-

:

կանալ զանգվածի չորացման ժամանակ ջրի գոլորշիացումը կախոնավությունը կորցսկզբում բույսը տարվում է անճավասարաչավ՝ նում է շատ արագ: կորցնում նույն ժամանակում դաշտավլուկազգիները են իրենց խոնավությանմոտ 40--4540, իսկ բակլազգիները՝ մինչն 50--5800. Այնուչետն չրի կորստի արադությունն ընկնում է ն ընքա-

հոսի ո

մ «լ.

ԱռաջինՀ երկրորդ ճշտությամբ, չրյանում որը գոլորշիանում է շատ ջուրը, ռանում է այն չուրը, որը կապվածէ ֆիզիկաքիմիապես(օսմոտիկ կամ աբսորբքայինկլանված,ինչպես ն կոլոիդներիչհտ քիմիապեսկապված): է

նում

շատ

դանդաղ:

ճամար պաճանջվում ճեռացնելու Վերջինս

է

մշակման: բացատրվում չնրմային զգալի արագ

յուրը

ն

ազատ

Հեյտ է գոլորշիանում,քան կապվածչջուրըո

առկայությամբ

(օդի շարժում, չերմություն ն այլն) պայմանավորվում է նան բույսի, գործում կարնոր է ած. Ջրի պաճապանման խերքին պեկտինային պենտազոնային նյու-՝ մասնավորապես դերը, խաջրերի

ճատվություններով:

թերինը:

,

լո ոի

պատճառով: պարունակության

ուա, չորացնելիս, ալ կանաչ զանգվածը Դաշտային պայմաններում

ւնի բնլզիշի ն այլն) էլ որ այն կա-դեզիկներով բարդոցներով, ձեերով (լաստերով, Հատկապեստերնները, որը տարվի, չի կարելի թույլ տալ պերչորացում, Հետ. Ցողուններթ կապված է ամենաարժեքավորմասերի կորստյան

չորանում,այսպես, եթե

տերնների խոնավությունը իչնում՝

է ցողուննեիում, դեոնս լինում է 35--4040. Ցողունների ՏՈԿՆ-ի, չորացումն արադացվում է նրանց տափակացնելումիջոցով, ճատկա15-

Ց5Տ

ղի

տի

Չորացման ժամանակ, կենսաքիմիականպրոցեսներիչնորձիվ տե-

օրինակ, լավանում է խոփոփոխություններ, ամճնալավ ցուցանիշներից ժեկը՝բուրմունքը ): (արոմատությունը

են

ունենում

դրական

Վերջինսատեղժվում է լաստերում, բարդոցներում, դեզիկներում, պաճձեստնիրում կանաչ զանգվածի դանդաղ չորացման պրոցեսում, օդի պայմաններում ճարջերմության կ խոնավության անՀամապատասխան պերի, ձյութնրի, եթերային լուղերի դանդաղ օքսիդացման Ժիչոցով: ուժեղ տաքացման դեպքում բուրմունք չի

առաչաց-

նում: Ուսումնասիրենքխոտի չորացման տարբեր ձները: Ամենաշատ րածվաժը դաշտային պայմաններում օդային չորացումն էւ ավ եղանակի դեպքում ճնձաժ զանգվածը նձաշերտում արագ. '

|

Լ ԱՆԱ

դանդաղեն

ձրկրորդում

կանաչ զանգվածը

: :

ն Ջրի գոլորչիացման արագությունը կախված է բույսի տեսակից սորտից, ինչպես ն նրա զարգացման փուլից: Այսպես, բակլազգիխովիկ) չորանում են դանդաղ, կորնդան, առվույտ, տաբույսնրը (երեքնուկ, քան նույն փուլում զարդա լրիվ Քան վաղ փուլու ուժը բույսի ջրապաճպանման ց`: բիչ ն կոլոիդների փուլում` երիտասարդ բույսհրում քաղանթանլութերի

շատ

Շատ արագ (մի քանի վայրկյան կամ րոպե) արձեստականչորացդեպքում, չորացման առաջին ժամանակամիջոցումօգտագործելով ն 800--1000«Ը 80--100-Ը ջերմաստիճան ն ստացվում է ման

Խրաեորեր ԳԻՏ

բույսին ենթարկելբարձր

արտաքին պայմանների Ջորացման արագությունը

Հարմարանքներով:

աննդանյութերով(պրուռեինի պարունակությամբ)ն մարածլիությամբ անաչ զանդված ելանյու ե չտարբերվող մթերք («պիտակուԿոՔՈՒԴՑՈԲԴՈՎոՂ իրոք (էգիճան

ն-

է նրանով, որ բույսի բջջից

Դա

ժամանակս Այժմ արտա-ՀապեսՃճաստացողունբույսերի բերքաճավացքի դրվում նն խոտՀնձիչ մեքենաներ, որոնք Հնձում ն միաժամանակ գլանէրի միջոցով կանաչ զանգվածըտափակացնումեն": Խոտչնձի ժամանակ կորուստն ավելի չուտ կապվածէ ամենանուրբ, կերի տեսակետիցամենաարժեքավորմասերի՝ տերեների կոտրատվեճետ: Սրա Համար, դեինչպես նշված է, պետք է դլանել, փողխել, լու չեն թափվում: զիկավորել, երբ տերնները Մեխանիկականկորուստների դեմ պայքարի նպատակասլացժիջոքառումը բարձր խոնավությանժամանակ խոտի դասավորումը ն նրա Հարկադրական չորացումն էյ սառը կամ տաքացրած օղով, օդամղիչ

տա-

իջնում է 50--5540. Այնուչետն փոցխում թառամում ն խոնավությունը են հ կազմում լաստեր, երբ լաստերում իջնում է 25-խոնավությունն են 3040-ի դնում բարդոցներ: չորանում է 3--5 օրվա ընթացքում, որից Հետո 16--174 խոնավությամբ դիզում են: նրկարատնանձրնի տակ ընկած խոտը կորցնում է իր լավ որակը: Այն բորբոսնում, ցողունները ն տերնեներըջարդոտվում են, խոտը դառ-

Աա

աար վքրչնականա

Ս

"

կանաչ զանդպվածի տափակացմանպրոցեսում բակլազգի

բույսէրիցողունների

ճեղքվում քն,

ն

այլ

թրի սատմառով գրանց լորացումն

ճաստաջողուն արագանում է: ՅՅ

՛

ն ձեռք է բերում տճաճ Հ մոխրագույն,երբեմն էլ նրա մարսեչիությունը Այսպիսի խոտր կորցնում է պրոտեինի 50-ը,

սկանում

է

նում

ճուտ:

զգալի իջնում է: Վատ եղանակի պայմաններումկամ ճաստ շերտում դանդաղ չոբանալու Հնտնանքով նույնպես ստացվում է վատ խոտ: Այսպիսի պայօրում կորցնում է սննդամաններում չորացած խոտր տառային2--Տ

նյութերի 1000-ը: Տափաստանայինն կիսատնապատայինգոտիներում չպետք է թույլ տալ Հնձաշերտումխոտի գերչորացում, պետք է պաճպանելխոտը արնի կործանարար ճառադայթներից, որովճետն այդ ժամանակ փոցխելիս ե խոտի որակն ընկնում է: Հնձաշերտերնեներիկորուստը մեծանում է թառամեցնել ն ապա չորացնել տում կանաչ զանգվածըմիայն րում լաստերում

երում է բարդոցորրույ"

ն

պետք

են

լ

Հնձից անմիջապես ճնտո լաստավորելու կ նրանում չորացնելու դեպքում խոտը պարունակումէ ավելի շատ պրոտեին,քան նախնական Քառամեցնելուց «ետո լաստում կամ միայն Հնձաշերտում չորացնելու զանգվածում պրոդեպքում: Այսպես, առաջին դեպքում խոտի օդաչոր է, տեինի պարունակությունը11--124Ն երկրորդումայն կազմոմ է իսկ

9,720. ներրորդում՝

Կանաչ զանդվաժը չորացվում է ճնձաշերտում ն լաստերում, ինչպնս նան ոչ մեծ կույտերով: խոտճարքներում կանաչ ղանգվածը լաստերով ն Տափաստանային կույտերով չորանում են մեկ օրվա ընթացքում, որից Հետո կարելի է ուննցող բնական ն Միայնցանովի,խիստ բուսակացք դեղիկավորել: ողողվող խոտճարքներում կանաչ զանգվածի չորացման ճամար պաց կաստերիցկամ կույտնրից դնում են 8--15 օր: ճանջվում է 15--2 դեզիկներ: զանգվպժունեցող Խոտի ն ծղոտի լաստներիցբարդոցներ դնելու ճամար օդգտագդործվում է Պկ-1,6 ճավաքիչ-բարդոցիչ մեքենան, որի ընդգրկումը 1,6 մ `

:

ժամում է, արտադրողականությունը ՊԿ-1,6-ն բարդոցիչ

Հավաբիչ

տ:

աշխատանքիժամանակ չարժվում

է խոտի լաստի ուղղությամբ, որի ճավաքիչը Ճավաքում է

ն

թեք փո-

ագրեդատ

նձրնեներ

ոխ շի ւ,ւս ակնեն են

ր:

`

լաստեր:

10,4,

քարչակներով,

խոտը բարդոցվում է նան կախովի վերջինս տրակտորի Հետ. կազմած շարժվում է լաստի ուղղությամբ, ուղղաձիգ վաչանով խոտը Հավաքեւմ է մատների վրա ն երբ բավական քաէ, տրակտորիստըթողնում է տեղում, նակով 4Ճավաքված ՎՆԱ-3,0 թարշակը (նկ. 26), 3 մ ընդգրկման լայնությամբ կախվում է Տ-16 կամ Տ-16 Մ ամրաշրջանակիցք(շասսի), որի բեռնաՏ հա. ժամում տարողությունը 300 կգ է, արտադրողականությունը՝

ճ

5Տա-ի

ճաս 8 խոնավությունը ք ժամ Խ-ի Հասպետք է թողնել 5--6 ն նելուց Հետո ճավաքել լաստավորել: Տափաստանային կիսաանապատային գոտիներում ոչ բարձր բերքատու խոտճարքներում բույսերն են այդպիսի խոնավություն,այդ պատարմատի վոտ Հաճախ ունենում ճառով Հնձի Հետ զուգընթաց, կամ նրանից անմիջապես Հետո կազմում

բանվոր:

գոտում կանաչ զանդվածի չորացումը Անտառատափաստանային ունի իր առանձնաճատկությունները:Այստեղ խոտճնձի ժամանակ Ճճա-

Ողողվող մարդադետինները«Հնձելիս կանաչ զանգվածըՀնձաշեր-

յոում

խադրիչով լցնում բարդոցիչի մել, Վերջինիս կազմած բարդոցը լինում է մինչե 500 կգ: Բացի տրակատորիստից, նրա վրա աշխատում են 1--2

տեղում Պո

0դի

բարձր

վածը չորանում է դանդաղ:

եմն

Իու

ավության

ոմ »

արորԿրա

պատճառը

-

անաչ

զանգ-

կանաչ

դոտում լավ եղանակին Անտառատափաստանային ղանգվաՋոչորացումը մի քիչ տարբերվում է տափաստանայինգոտուց: նե ճնձած րային զանգվածը կարելի է չճովոային մարգագետիններում փոցխել լաստեր ճնձից 5--6, իսկ ողողվող ն ցածժամ անց: րադիր մարգագետիններում 10--12

ծի

ճամար կազմելու

Հնձած

կանաչ զանգվածը լաստերում չորանում է 1--2 օրվա ընբարդոցավորում են ողողվող մարգագետիններում1,52 ց, իսկ չորային մարդադետիններում՝3--5 գ զանգվածով: Բարդոցօր չորացնելուց ճետո խոտը պետք է պաճեստավորել: ներում Չ--3

թացքում, ապա

եղանակներին կանաչ Ամպամած

քում տում

տը

Հնձած

զանգվածի չորացումը

այլ

ձնով

Որպեսզիանձրնեներիցխոտը չփչանա, չորացման ընքացէ քիչ պետք է մնա ճնձաշնրզանգվածըորքան «Հնարավոր

է ընթանում:

|լ լաստում:

Անձրնային եղանակներին, ինչպես ն խոնավ խոտճարքներումխոեն ճատուկ ճարմարեցվածկախարաններում,որոնք կաչորացնում

ռուցվում

են

վրանի, բուրգի: իշաոտնուկի ն

այլ

ձնենրով:

ժամանակ 4նձաժ քառամաժ կամ անձրեների Հնձաշերտում

թարմ

կանաչը դասավորում են կախարանների վրա ներքնից դեպի դագաքը: Ներքնի շերտը չպետք է շփվի Հողի մակերեսին: Այս ձնով չորացումն Լենինգրադի նախկին ապածովում է բարձրորակ խոտի ստացումը են տվել, որ փորձակայանիփորձերը(հվանով) ցույց դյուլղլատնտեսական բույսերն ճնձաշնրտում 4ճողիվրա չորացնելիս երեքնուկի բարձրարժեք մասերի (տերեներ ն գլխիկներ) կորստյան Հետնանքովխոտի սննդարար

նյութերն զգալի պակաս են լինում, քան կախարաննհրումչորացրած. ` Խոտի մեջ: Չորացրածխոտը պաճեստավորումէն ծածկի տակ դեզիկների։դեղերի ձեով, կամ ծածկած խոտանոցններում:

պայմաններում

լեռնային տարբեր է, Կանաչզանգվածի չորացումը կախվածնրանից թե խոտճարքըոր գոտում է դտնվում: կեռնային կիսաանապատայինն տափաստանայինդոտիներումչոն մեքենայացվածՀունձը րացման պրոցեսը (լաստերիՃճավաջում, դեղիկների դնում ն այլն) ունեն ընդճանուր նմանություն տափաստանագոտիներում խուտիլաստերով չորացման հու վին ն կիսատնապատային է նվազագույնի կամ Այս դեպքում չորացումը Ճնձաշերտում Հասցվում Հունձր ն լաստավորումը կատարվում է միաժամանակ: Խոնավմարգատափաստանայինն ենթալպյան գոտիներումխոտի չորացումը կատար-

ԲԺ գիրիԻկաը Լսարան

,

առան

րացման աշխատանքները. Այստեղ ճնձելուց «Հետո Հնձաշերտում թառամեցնելուց ճետո (72--10ժամվա ընթացքում) փոցխում են ն կազմում լաստեր, Խոնավ եղանակներինխոտը չորացնում են կախարանների վրա:

մանրացողուն բույսերը անապատային բոշխ, սոխուկավոր դաշտավլուկ, էդգիլույսներ, ճացճամեմ, տանիքի ցորնուկ, միամյա դազեր ն միամյա այլ բույսեր: էֆեմերային արոտավայրերիցժամանակինճավաքված խոտը աչքի է ընկնում իբ կերարժանիքով։ բարձր սննդարարությամբ ն լավ ուտեյալ

լիությամբ: էֆեմերային արոտավայրերում խոտի բերքաշճավաքըպետք է կատարել շատ կարճ ժամանակում, քանի որ 4նձաշերտում, նուլնիսկ լաստերում, շոգ օրերին խոտը մի քանի ժամվա ընթացքում զերչորանում են դնում, երբեմն դիզում են, 4: Դրա ճամար այստեղ խոտը բարդոց Ճետ Հնձի զուգընթաց: են միամյա դաշԳեւռաճովիտներումխոտի կազմի մեջ մտնում տավլուկաղգիներ(ցորնուկներ, էգիլոսներ ն այլն), բակլազդիներ (ճարսեղ, արվանտակն այլն: էսկ բազմամյաներից՝ սողացող Համեմներ), լ աաա արար որակա զաւրու Ջա բա շաբաթ ուշ: Այս մարդագետիններիդաշբներիճամեմատությամբ 3--4 նե արձ մ էէ 30 միք Վ/Բ տավլուկազգիների խոտը բարձր որավի է է ստացվում են կուտակում ավելի շատ ուղտաԱնապատայինգոտում խոտ որը Ճաճախ մեծ տարածությունների(Հարյուրավոր փշից(յանտար), ն Հազարավոր վրա աղաջացնում է մացառուտներ, Ավաճեկտարներով) զային անապատներում խոտի կուտակման Համար օշդատագործումեն ԻՑ Աի Արագա

խոտը Սիրագորացորլու ՍՈ5նն նո իսկ րնավ մաք ՄՏ լ. Տափաստանային եղանակեքրին արանք կան : զոտում նպաստավոր դեպքում դեզիկները դնել Հորդ

5,

վորու

ւսնգվածո

եղանակի

զիկավորումը կատարում

են

սական

չորացմա

սմա

Հ

4--7

ձեռքով, կամ ՎՆՇ-8,0

Պո

յ

կախովի «Հ

Մ չորացնելու

տո

ն կիսառանապատալին գոտիներում Սոռնատափաստանային |

լա :

պա-

խոտ"

աբոտավայբեոում: ԽոտիճայթայթումՆանապատային Ճճանրապետություններումանասուններն Մբջինասիական արոտա-

ւ

ու

թթ

նկոտացողուն բույսերի խոտը անասուններըվատ են ուտում, կեՀասնում բրակրելու ժամանակ չուտվող մնացորդը է 40--50Գե.Ուտելիությունը լավացնելու ճամար այսպիսի խուտից պատրաստում են ալԻ Անդամ, առում (որագրու աա

ե

կարելի է դիզել լաստերով չորացնելուք Ճետու

կորան,Աշա,

ան " ո" ոտի այթայթումը

արոտավայրերը

`

տոց

սակներից: ուական կերաճանդակների ցանովի տարաժություններից ձառատ

վայրերում սովորաբար արածում են տարին բոլոր: Սակայն եղանակի անբարենպաստօրերին (տարեկան20--60 օր) չեն արաժեցվում: Բացի այդ, ձմնոատյին կերով լրիվ չեն բավարարում ն անճրաժեշտ է լինում անասուններին լրացուցիչ կերակրել, Սա է պատճառը, է զգացվում կուչ որ բնական կերաճանդակներումանչրաժեշտություն տակել խոտի պաշարներ: Միջին Ասիայի անապատներումխոտը կուտակում էն վաղ գար-. նանն էֆեմերային արոտավայրերից: Խոտի կազմում լինում.են Հետե-

արարա

Բաո

ե ատ Բո" մազարար մչիոարոտավայրերում՝ փոքր աազափի ռիչ իսկ շոռանա-էֆեմերային շոռանա-

Դե-

Քարշակով

իզո Հավաքու՝ Արրնայուր "ւ: կամ դեզիկներում կամ ք. Հետազո

ն

ց.

,

ե

սատաց-

ված խոտի անբավարարությանդեպքում պետք է խոտ Հայթայթել ծաճառատեսակներիք:կեչու, դափնու, քարառվույտի, քխկենու, բարդու, ցենու, ուռենու, կաղնու (ոչխարների ն Համար) տներնները են անասուններն ուտում երբ լավ խոտ չկա: Անտառներին թփուտների մաքրման ժամանակ տերնները Հավաքում են դալար ճյուղերով: տերնաթավման ժամանակ Ճճավաքված տերեները Աշնանա-ձմեռային կորցնում ձն իրենց կերարժեքը:

այծերի

Հավաքված խոտը կերաբաժնում մտնում Ծառատեսակներից

ն բնոնում Ձ) լաստերի Հավաքում, կտրատում լառտակորում,

է որ-

Սենաժ .

կոնսերվացվածկեր է, Սենաժը անաչ զանգվածից:ի թառամեցրաժ՝

պատրաստվածԼ ճնձից ճշետո տարբերություն սիլոսի, որի պաշՀիմնված է խմորման միջոցով կուտակված օրգանական պանությունը Թթուների վիա, սենաժի կոնսերվացումըկատարվում է չնորճիվ միջավայրումստեղծվածֆիզիոլոգիականընտրության,որի ժամանակ բույուժր գերազանցում է շատ միկսի 2լուսվածքների ջրապաճշպանողական րբոբներիժծող ուժին, Միայն բորբոսասնկերն օժտված են ծծող մեժ են պղարգանալ թառամած բուլսերի վրա, Սակայնայս ուժով ն կարող սնկերի զարգացումը կանխվում է սենաժի մեջօղ չթափանցելու պատ ճառով: Աճա ինչու անանրոբ պայմաններում լավ: է պաճպանվում թառամ ած խոտը: խմորումը սննաժի մեջ ավելի թույլ է կարնաթքվալին քան ժամանակ: սիլոսացման Ստացվածկերը կանաչ ղանգընթանում, լավ նն ուտում վածից գրեթե չի տարբերվում ն անասունները Մատղաշբազմամյա խոտաբույսերից պատրաստված 1 կգ սննաժը է 0,35--0,4 գ մարսելի պրոտեին, կերամիավոր,Տ0--65 թթվային է ավելի քան 40 մգ կարոտին: Սենաժի ոնակցիան թուլ կոնսերվացման ժամանակ սննդանյութերի (ՓԻՒ5,0): Խուտաբույսերի Ընդճանուր կորուստը չի անցնում 13--12Ն-ից։ Այսպիսի կերում պաճպանվում է շաքարների մոտավորապես804Ն, իսկ սիլոսում այն վեր է աժվում թթվի: Սենաժ կարելի է պատրաստել երկրի բոլոր գոտիներում: սնենաժ Քանի որ պատրաստելուճամար անճրաժեշտէ ավելի թանքան սովորական սիլուացման կարժեք «Հերմետիկ պաճեստարաններ, ւսմենաէ սենաժի ճամար օգտագործել ապա ժամանան, պաճանջվում սենաժ պատրաստել աննդարարխոտաբույսերը: նպատակաճարմար է սպիտակուցայիննյութերով ճարուստ բազմամյա բակլազգի խոտաորոնքից, որպես օրենք, ինչպես խոբուլսերից ռաք շրջաններում նավ, այնպես էլ չորային 3 ստանալ բարձրոորը

'

պարունակում

:

(ձրեջնուկ, առվույո),

բակխոտ ն սիլոս:

դժվար

տեխնոլոգիանկազմված է ճետելալ գորՍենաժի պատրաստման Հնձում, գլանում, թառամեցում ն խոտաբույսերի 1) Ժողություններից.

փոխամանրացրած զանդվաժի լցնելը պաճնեստարան, 4) պաճնստարաննկրի ծածկում: Խոտաբույսերըկարելի է «նձել բոլոր տնակի խուտճնձիչներով: Քազմամյաբակլազգի խոտաբուլսերի թառամեցումն արազացնելու կ ավելի ճավասարաչափկատարելու Համար նհպատակաճարմարէ «նձի ճետ միաժամանակ գլանել, որը 2--3 անգամ արազացնում է թառամեցումը, Դրա ճամար պետք է օգտագործելխոտճնձիչ-գլանիչ-լաստավորիչ ԿՀՎ-3 ն Եե-301 մեքենաները (ԳԴՀ): Անչրաժեշտության դեպքում Հնձաշերտում թառամեցվող ղանդվածը յուրաքանչյուր 2--4 ժամը մեկ անդամշուռ տալ: Այդ նպատակով օգտագործվում են ԳՎԿ-6 լաստա-Հվորիչ անվաճաղալինխոտի փոցխը, կամ Ս-247 շուռ փոցխը (ԴԴՀ),որը տալիս է ճավասարաչավն փխրուն լաստ: Ցայգկլիմա ունեցող չրջաններում անձճրաժեշտ է Հնձելու Հետ ղուՀետ գըբնքացլաստավորել: Խոտճնձիչի պետք է ագրեցատ կաղմել ԳԱԿ-6 խոտի փոցխը, որը կցվում է ԴՏ-20 (5-25), Տ-40 ԱնԿՄՏՋ-50/52, ՄՏԶ 80/83, ՑՈՒՄԶ-5 տրակտորներին: Սննդարարնյութերի պաճպանության է բակճամար լաղդի խոտաբույսերիճունձր ավարտել բույսերիոչ պակաս ՏՈ--Տ50ը խոնավություն ունեցաժ ժամանակ: մինչն 4500իջնելու Խոնավությունը դեպքումկերթ չոր նյութերի կորուստըճասնում էՀ0Ն-ի, Բացիդրանից, պաճեստարանը լցնելու ե ճանելու ժամանակ մեծանում է տաքացման վտանգը, որից մարսելի պրոտեինի ն կորուստը ավելա-

3) թառամեցրած դրամիջոցներում,

պես կոպիտ կեր. Դրա կերարժեքը բարձր չէ: Այս կերը Հավաքում ծն միայնձեռքով, դրա ճամար էլ կատարում են ծայրաճեղ անճրաժեշտության դեպքում:

ի

տվող

անճրաժեչտ

նում

է՛

կարոտինի

լավ է ճնձել առավոտյան: կավ եղանակին հրնքԽուտարբույսերը նուկը ն առվուլտը գլանված Հնձաշհրտում 2--6 ժամ թառամեցնելու դեպքումխոնավությունն իջնում է մինչն50--5540: Թառամած ղանգվածըՃավաքվում, կտրատվումե բեռնվում է փո-

խադրամիջոցներում Հավաքող-մանրացնող մեխանիզմներով: Անճտրա2--8 սմ ժեշտ է մանրացնելճավասարաչափ, Ֆրկարությամբ: Թառամած

խոտաբույսերից պատրաստված աննաժի «Հիմնական խոտի Համեմատությամբ, առավելությունները կերում բույսերի ամե-

նաարժնեքավոր մասերի (երն, ծաղկաբույլ) լրիվ պաճպանումն է: Մենաժի պատրաստման ժամանակ Հշնարավորէ լրիվ կանխել կորուստը, դաշտից միայն ճատուկ Ճարմարեցվածփոխադրամիջոցներով

տերեների

Ալո:

անրացվաժղանգվածի տեղափոխման ճամարճարմար են 8-ՄՏԱ-4, Մ-785 Ա ն 2 ՊՏՍ-4-887 Ա մակնիշի շի տրակտորային տր կցանքները, րայ ցանքները «լ " է աշոռտարանը լինի օդը չներթափան-

պետք Պարմարձցված լամ

ԷԶ

:

է շ տարակային ցելու Համար: Այս պաճանջնավելի լավ բա վարարում 2ետո ղանդվածիմեջ մնաԱշտարակըփակելուց տիպի պաճեստարանը: է միկրոռրգաժամվա ընթացքումկլանվում ցած օդի թթվածինը5--ճ ա

նիզմներիկողմից: Սենաժ կարելի է պատրաստելնան լավ բետոնապատխրամատն ստորերկրյաջրերի ներում: նայած տեղանքի ոելինֆին խրամատիլայնությունը պետք է լինի 6--8, խորություբարձրությանը

մակարդակի

եր 2,5- 4 մ որ խքամատի երկարությունը որոշելիս պետք է նկատի ունենալ, պետք պատերը խրամատի օրվա ընթացքում: այն անճրաժեշտէ լցնել : լինեն անօդաթափանց:

պետք է լցնել կարճ ժամանակամիծույթով: Սհնաժը պաճեստարան չգերաորպեսվզինրա մեջ ջերմաստիճանը ջոցում ն լավ ամրացնել, մարզանցի35--Յ7«Ը, 40--42-«Շ բարձրանալուդեպքում պրոտեինի ն է սհլիություն, զգալի չափով պակասում է, կարոտինըքայքայվում

լցվում աշտարակները բարձրության մ բարձ4-5 պետք է լցնել օրական Աշտարակը

16--18 2երմետիկփակվող

են

առանդըմամլելու:

մ

Հաշվով, որ այն 3--4 օրում 10 մ բարձրությամբ

լրիվ լցվի'

րությամբ, այն թառամած խոտաւսշտարակը Սովորական, կարելի է օգՀամար բույսերով լցնելիս անճրաժեշտ է մամլել, Դրա կոնստրուկցիաինատիտուտի տագորժելՄոսկվայի գլուղատնտնսական մեքենան լի մամլիչ-թոթռագլանիլ ցանկացած տիպի աշտարակիահնաժի վերին, փչացման եսթակա սմ Հաստությամբթարմ Հնձած շերտն անճրաժեշտ է ծածկել 30--40 «0.

կանաչ զանգվածով: ՓաՀշեստարանըլցնելուց անմիջապես Ճետո, օդի մուտքը կանխեէ ծածկել: Սովորական լավ մամլած աշտաՀամար, անճչրաժեչտ լու րակի գադաքը պետց է ծածկելպոլիէթիլայինթաղանթով, որի ծայրերն է ամրացնելաշտարակիպատի ն զանգվածիմիչն, այդտեղ ն դարմանի շաղաիո առաջացած ճեղքվածքում պետք է լցնել կավի Պոլիէթիլային թաղանթիվրա լցվում է ծղոտ, թեփ կամ տորֆ:

անչրաժեչտ

Ավտոմեքենաներովկամ տրակտորայինբեռնասալլակներովբերբեռնաթափվումէ խրամատիմեջ, սպա ված զանգվածն անմիչապես օրվա ընթացքում անմիջապես պնդացվում է թրթուրավոր տրակտորներով: Մամլման որակը ստուգվում է զանգվածի ներսի ջերմաստիճանը չափելով, որը 37"-ից բարձրչպետջ է լինի Ջերմպատիճանի ՛

բարձ-

պետք է բացման դեպքում

ավելի պնդացնել օդի մուտքը կանխելու ք ծածկելը: արագացնելխրամատի ավացող-մանրացնող մեքենա չունենալու դեպքում սննաժ կաչմանրացվաժ զանգվածով: րւ են տալիս, որ խրամատը ծածկելու ճամար աշվարկներըցույց տ ծախսվում է 1 մ աձնաժի ճամար միջին ճաշվով վուրաբքանչյուր1 պոլիէթիլային թաղանթ: Թաղանթիվրա փոել մինչն 1 սմ Հաստությամբ ճամար), ապա ծածկել ճողի սմ շչհրտով։ Ամենավքպետջ է ծածկն( շչնրոով, ցրտաճարումից ծղոտի բնում պլաշտ-

լցնելը ան տ:պատրախոգլ

՛

Կաոպաոլո: արիր արաչ իլ Թրի Ց

". » Մ. » օգտագործելիսճշտորեն պետքէ. պաճպանել այնճանելու որակը խիստ ընկնում է, զար ԳԱ Գոաորի սննաժի տարածությունխնայի, րաք գազով Միրոաան եերը Ա մասամբ ազոտով: երբ պաճեսւք ր շվում8 արի» գալիս նրա տեղբ ածխաթթու է ի ն, բարձր աշտարակնեոմ ԷՔ. դիտվում է, Հատկապես Դի ի զանազան միկրոկենսաբաաո քոնզանգվածը արվում է պնդացած, այնքան Բո քական րը ւ ԸՕ, աԱ է իում ներս Այսպիսի դեպարագ խուժում: սմ

նպաբարձրացնելու անօդաթավփանցիկությունը պատերի խրամատի ն բննեզինի լուէ ծածկել ( ճանքանյութ) բիտումի տակով դոանք ետք

այլն:

'

'

ե:

Բ"

ար

:

աժն

|

րում

ն

լ

գազը

-

օդ

ն

դուիս

լըց-

ոչ

Սա

Ն

են

.

ը

շատ

ւ

աննա

ւմ

, տք

օդ

օգտագործել, այլ

է արագ

մվան ո չլաւ: րմետիկ աշտարակի, ինչպես է

լցված

քյա "

սովորական աշտարակիվերնից

20--25

ոչ

ճանում

կտրտում պակաս,ջան 0,5

չերտով

դ "7

է անճրաժեչտ չերտս ամեն

են

վ նթացքում:

ն

ո

ք

ամ-

օր

ն

ն

ուղղա-

բարձրու-

մ

Հաստությամբ: կերի Հողմաճարումը, պետք է կտրվածքն

աիպաաադցմի կտրա "իջ 1թաղա Իէ ատար սենաժը պետք լ

ւ

ն

դեպքում բնոնաթափելու սենաժը

սմ Հարպակաս մազերուն խրա կերը աստիճանաբար ԲՈԼ» Բիմ պաճեստարանիամբողչ լայնությամբ

բողչ ձիգ գ

կերպ այն կբորբոսնի

-

Լ օգտագործել 1--2

օրվա

Հատկապես տաք շենքերում, որ , երկար պաճելիս, բորբոսնել, Սենաժի ուտելիությունը կախված է նրա խոած

Քանի

րոր Քյու է

նորման նրա կգ, խոշոր իժ րավիք, վ կազմում է. կովինը անասունի եղջյուրավոր 20-30

շ- աամսական

մեկ օրվա կերակրման

2--4, ամսականինը՝6--10, մատղաշինը 2--4, 10--12, գառանը՝ ոչխարինը՝ կգ րեկանից բարձրինը՝ --Բ

6--12

գլխի տա-

1--2

զանգվածը կշովում է, բայց մուտԴաճեստարան լցվելիջ սհնաժի քագրվում է Հերմետիկ աշտարակներիզանգվածի 9500, սովորական

/

՛

որաշտարակներին խրամատների՝9040. Այն տնտեսություննէրում, տեղ ճնարավորություն չկա պաճեստարանլցվող զանգվածը կշռել, սեւ է՝ ելնելով պաճեստարանիծավալից նկերի խտունաժր մուտքագրվում մ: մ 1. սննաժը կշռում բարձրություն ունեցող աշտարակում թյունից:

է 300

կգ,իսկ աշտարակում՝ կգ,18 մ բարձրությամբ

տորով

պնդացրածժխրամատում՝450

Ս-100

տրակ-

կգ:

Սենաժի պատրաստումը, դաշտային պայմաններումկանաչ զանգվածից խոտ պատրաստելուՀամեմատությամբ, Հնարավորությունէ իսկ սիլոլիս յուրաքանչյուր Ճեկտարից ստանալ լրացուցիչ 800--1000, 300--400 կերամիավոր: ռացման դեպքուվ՝ է ստացվում կալուգայի մարզի «Վորցածր Սենաժի աինոռսովխոզում 1 ց կերամիավորիինքնարժեքը կազմել է սենաժինը 3,20 ու, խոտինը՝ 3.21, սիլոսինը՝ 355 ու Սննաժի օգտագործումը ճնարավորություն է տալիս անասնաբուժական մթերքների արտադրության տեխնոլոգիան իրագործել արդյուՖաբերական 4իմունքներով: կերաբաժնում սենաժի զանգվածը սիլոսից ն արմատապտուղներից 2 անդամ պակաս է ն սենաժի բաշխումն անասուններին Հեշտ է մեքենայացնելն ավտոմատացնել: որակը որոշելու Համար Ֆիզիոլոգիայի, կննսաքիմիայի ն Սենաժի գյուղատնտեսականանասունների կերակրման Համամիութենականգիինստիտուտը ճանձնարարում է Հատուկ զննաձողետաճետաղզոտական տեղերից վերցնել նմուշ, բով խրամատիտարբեր խորությամբ 8--10 նմուշներ: չլինելու դեպքում կտրել Վերցված ընդճանուր իսկ զննաձող զանգվածըպետք է լինի կգ-ից ոչ պակաս, լավ խառնում ն վերցնում են միջին նմուշ 0,5--1 կգ, տեղավորում ապակյա անոթի մեջ, փակում տեղափոխում.լաապակյա խցանով կամ պոլիէթիլային թաղանթով քիմիական բորատորիա՝ Համար: անալիզի խրամատումսենաժը ստուգելիս ուշադրություն նն դարձնում նրա խտության, գույնի, չուտի, Համի ն բույսերի վեգետատիվմասերի կառուցվածքիվրա Գույնը: (ավորակ սենաժը պետք է լինի գորշ կանաչավուն: Գորշդարչնագույնըցույց է տալիս որ զանգվածըտաքացել է: Հոտը: կավ սննաժն ունի մրգաչոտ:. եթե սենաժն ունի աշորայի է լցնելիսկամ պաճպանման ժամանակ: Հացի Հոտ, ապա այն տաքացել նրա մարսելիությունը զգալիորեն պակաս է: Փչացած սենաժին Հատուկ : Հ բորբոսաճուտլըո : է Համը:կավորակսենաժը քաղցրաճամ է: Թթվաճամը ցույց լիս կերի ցածր որակը: տա-

ինքնարժեքը

'

ու

:

|

|

|

'

:

ոա-

Եթե սենաժը պատրաստվածէ ամբողջական Կառուցվածքը: բույ-

սերից,

պետք է պաճպանվածլինեն տերնների, կոկոնների ն վեէ լինեն

աղա

գետատիվ այլ մասերի ամբողջականությունը: Տերնեները պետք ն ճկուն Հեշտ անջատվող. '

Սենաժում որոշում

օրգանականթթուխոնավության աստիճանը,

են

ները (ըստ Ֆլիգիի ն 1իպպերի),ամյակի, կարոտինի քանակը, խառնուրդներով կեղտոտվածությունը, ապա որոշում են պրոտեինի, այդ թվում մարսելի պրոտեինի քանակը(բոտ Վեդեմեյերի),Սենաժում որոշում են նան թաղանթանյութերի, ճարպերի ն Հանքային նյութերի պա-

րունակությունը:

Սենաժիորակը որոշելու Համար առաջարկվածեն բալային տարբեր սիստեմներ, դրանցից մեկր մշակված ն Հանձնարարված է ԿերերիՀչամամիութենական գիտաՀնտազոտական ինստիտուտիկողմից, այն տըր-

վում է

ներքնում:

ոբակիգնաճատումը(բալերով. ) Սենաժի

Հուտը՝

Հաճելի մրգային

ա: կար Հեա քեր Հ

Գույնը՝

ՀոծԱոա

որիՀամար

ծերեջնուկից)

"Ո.

:

,

եմա Խ աովնունը

ԶԱԱԱԱՆՎԱՆՈԱԱՐԱՈՅՈԸ

17: «Ար ակաւ Թաղանթանլութի

Ա

124-12...

օ

ԱԵԼ

՛

ոաաան առո (առակ ա

մուղ դարչնագույն (բացի

ՀումԿո

ԱՔ

ՔԱԱԳԳ-Վ,ՎԱՆԱՐԱՆ

ԶՈՎ

, Վ

շ

ԵՑՈՐԳՈՅՈԳՈԳՈՎՈԳՈՎՈՎՈՎ

պարունակությունը (բ երուն ո ա աաա 25.

:

'

՛

՝

՝

'

:

ԱԵՐՅՈԿՈՅՈԳՈԳՈԳՐ

ՅՆԱ

22,1--29

31-ից

ավելի կարոտինիպարունակությունը(1 -ից ավելի

90--60 59.40

կգչոր

«յ դուքոա, .

.

ՏՈՒՐ

'

.

.

.

.

.

ՔԱՐԱՎԱՆ

.

'

ն

պակաս

.

Տ

ՑՈՎՈՎ:

շ

ԸԱՏԱՐԱԱՐԱՆԱՐԱԱԼԱՆԱՆ

.

։

ԲՈՅՈՄ

.

Ք.ԱՐԱՐԱՏ

ԵՐՈՒ

39--20

19,9

-

տնեն

Ք

Ի միացած, Ցուղաթթվի (ազատ պարունակությունը ազատ "թթուների ընդՀանուր նկատմամբ Քանակի ՐԵ-Ս «1-8

ի

ՎՈՐ

Վ

ԲԱԳԱԳԳԳՎ-ՎԱԳԱՆԱՆ

.

.

.

.

.

`

.

.

`

.

ի

-

Վ.

:

Դասակարգումբ դաս

:

առաշին Աո -

12-32

ԲԳԿ: ԵՐԻ

7.10

Օգտագործելովնկարադրվածմեթոդները կարելի է կազմել սենաժի մանրամասն բնութադիրըն սաճմանել անասունների «ամար նրա որա|

կբե

պիտանիությունը:

|

՝

Խոտիլբիվ չորացումը ամենապարզն չորացումն բնական Խուտիճամար կանաչղանդվածի ն ձեն է. Սակայն այսպիսի չորացման դեպջում Հնձաշերտը մատչելի ն չեն ծաղկաբույլեր լաստերը շրջելիս, կամ փոցխելիս թիչ տերեներ մի քանի ժամվա ժամանակ ավ օդային չորացման կորչում: եղանակին է,իսկ որպեսզի 652-ը դոլորշիանում ջրի մեջ եղած ընթացբում բույսի ն մինչն իջեցվի նախաայնուետե նրա մեջ խոնավությունն 2--Ց է օր: անճրաժեշտ: պատրաստվիպաճնստավորման, լրիվ չորացմանպայմանները վաԱմպամածու ցուրտ Խղանակին տանում են, բույսիմիջից լուծվող սննդանյութերը չվացվում, ճեռաց|

`

վում են,

Վ բորբոս առայանում

ն

է պաայլն'Այս բացը վերացվում

միջոցով: չորացման խոտի լրացուցիչ ճեստարաններում

Խուռի լբիվ չորացման Այս դեպքում մղվող սառը

ձենըՀարկադրականօդամղումն առաջավոր

անցնում է թառամած զանգվածիմին է Լրիվ չորացման այս ձեի գոլորչիները: եռացնում չրի նբանից չով որոնք բավարար օդամղիչներ, է այնպիսի դեպցում անչրաժեշտ ընտրել ն ամբողջ պախոտի քանակով օդ մղեն նրան Հավասարապեսբաշխեն

է,

օդը

Հեստարանում:

Չորանոցղներիսովորական տիպը ցանցավոր Հատուկ կամ կողքաեն: յին օդատար խողովակներունեցող սրաճներն է ցանցավոր ճատաանցնում Այդպիսիշենքերում ներմղվող օդը

կան կենտրոնականօդատար կով կամ կողքային խողովակներով: օդը միատետաքացված որի միչոցով չորանոցներ, ունեցող խողովակ տեԱյդպիսի լիիվ է կողմերի սակ տարածվում բոլոր վում է 3--Տ օր: ինստիտուտի տրվկերերի Համամիութենականգիտաճետազոտական օղա«Հարկադրական չորացումը վալներով(Բորինեվիչ, 1958) խոտի լրիվ ն է քիչ աշծախսվում միջոցով լավացնում է խոտի որակը փոխման ձում պրոտեինի պարունակությունը խատանք, իջնում է ինքնարժեքը: է. կանաչ զանդվաժում՝ կազմել չոր 12,5, նլութերում ցր-ով) (բացարձակ նան

զրա,

չորացումը

խուտապաճեստում լրիվ չորացրած խուի մեչ՝ 10,2, դաշտում լրիվ չորացրած խոտի մեջ՝ 7,960: Միաժամանակ նշված է խոտապաճչեստում լրիվ չորացրած խոտի մեջ կարոտինի պարունակության ավելացում: 1 տ խոտ պատրաստելու Համար ծախսված աշխատանքըեղել է՝ կանաչ զանգվածըդաշտում չորացնելիս 14.08, Հարկադրական օդամղման միջոցով չորացնելիս՝ 7,23 մարդ ժամ: Մեկ տ խոտ պատրաստելու վրա ներդրումը (Հաշվի առնելով արտադրականբոլոր ծախսերը) կաղ5,926 նկ 5,04 ռուբլի: մել է ճամապատասխանաբար »աբձեստական Կանաչզանգվածի չոբացում: Փոլխադրիչովչորանոք է լցվում նոր ճնձաժ թարմ կամ թառամած կանաչ զանգվածը(երբեմն մանրացրած այնուճետն ներմղվում է տաք օդ, որն վիճակում), անցնում է չորացվով զանգվածիմիչով։ են երկու տիպի չորացնող Թողարկվում ագրեղատներ՝ա) ցածր ն ջերմաստիճանային (տեփուրային ջերկոնվելերային չորանոցներ),

մաստիճանըչորացման սկզբում լինում է 150-175", վորապես 90՝, Բ) բարձր ջերմաստիճանային 800--1000 ջերմաստիճանով: ,

վերջում

մոտա-

բմբուկային (թղաճեչիլ, )՝

Տեփուրայինչորանոցներն օգտագործվում

են

փոքր ղանդգվածներ

Թարմ կամ թառամած զանգվածը դարսվում է ւռեիուրիվրա,որից Հետո ներքնից մղվում է 150" ջերմաստիճանօղ կանաչ զանդվածի առաջին բաժինը լորանալուց Հետո նրա վրա լցվում է ծրկրորդը: Ջորացման անընդչատ աշխատանքն ապաճովելուՀամար

չորացնելու ճամար

պատրաստում օգտագործվում

են

են

կամ քառատեփուր չորանոցներ, որոնք ձրկտեփուր կամ Հերթականությամբ: միաժամանակ

Հերթափոխային աշխատանքիդեպքում առաջին տեփուրից առաջին

փոխադրվումէ բնոնվածքը

երկրորդի վրա լրիվ չհբացնելու Համար, իսկ առաջինումլցվում է նոր, թարմ զանգված:

Գյուղատնտեսական:էլեկտրոֆիկացիայի ճամամիութենական գիտաճնետազոտական ինստիտուտը ստեղժել է երկխցիկանի տեփուրային 21Ս5-400 մակնիշի չորանոց, որն ունի՝ ա) չորացնող խցիկներ, որոնը մեջ կանաչ զանգվածըլցվում է փոխակրիչներով, բ) չեիմագեներատոր կենտրոնախույսմղիչով 90--100"Ը օդն անցնում է կանաչ զանգվածի միջով, գ) աղաց, դարձնելու ճամար չորացրած զանգվածն ալյուր Ջանգվածիչորացումըտնում է մոտավորապես 1,5 ժամ, կանությունը 250--300 կգ/ժամ: ւոիպի լորանոցները սրաճներ են, որոնք ունեն խողոՍովորական խողովակներ, վակային ցանցապատՀատակ կամ կողթերինօդատար է տաքացրած օդը ն տարածվում որոնց միջով անցնում չորացվող զանգվածի մեյ: կան այնպիսի չորանոց սրաճներ, որոնք կենտրոնականմա-

արտադրոդ

3Ղ1

սով անցնում է

րածվում է

բոլոր

տկում րացումը

խողովակըն նրա միչով մղվող տաք օդը կողմերի վրա: Այսպիսի չորանոցում խոտի լրիվ

տա-

օդատար

է 3--5

չո-

օր:

տնփուրային տիպի են, բայց կատաԿոնվեյեբայինչոբանոցնեոը բնլագործված: կանաչ զանգվածը ձեռքով լցվում է փոխադրիչ ժապավենի վրա, որը շարժվում է թունելի միջով, որով ն մղվում է 150-ԸՇ զանգվածը մեկ փոխակրիչից տեընթացքում շիկացած օդ: Ջորացման ղափոխվումէ մյուս փոխակրիչիվրա: Ջերմաստիճանըչորանոցի վերդուրս րոպեից ճետո փոխակրիչը իջնում է ն 20--40 ջում որոշ չափով չորանոցների արտադրոէ ննտում չորացած զանգվածը:

կոնվեյերային

կգ/ժամ: բարձր ջերմաստիճանայինեն (դրանցում չորանոցնեոը Օդաճնշիչ 500--1000" է սկզբնականջերմաստիճանիդեպչորացումը կատարվում ղականությունը200--250

է, կտրատվում քումի: Ձորակվող զանգվածը

ուղղաձիգխողովակովն

ապա

5--2

չորանում է օդով լի րացած զանգվածը տաքանում է մինչե 60--20": հկած օդի ջերմաստիճանը400--600օՇ, Է: չոր

շարժվումէ

տաք

վայրկյանում, չո-,

Վառարանից դուրս

կազմում է 0դամղիչ չորանոցների արտադրողականությունը ժամում: զանգված

կգ

են ն չորանոցնեոր բարձրչերմաստիճանային թմբուկային կազմ.

ված են վառարանից ե թմբուկից:Թմբուկը մեկ ծայրից բեռնվում է մանրացված թարմ կանաչ զանգվածով, որտեղ տաք օդի ճոսքով 5--8 է նետվում ժյուս ծայրից, Արտադրողակադուրս րոպեում է ավելի քան 200 կգ չոր զանգված մեկ ժամում: նությունը ՍՍՀ-ում թողարկվում է թմբուկային տիպի .ԱՎՄ-0,4 (իտվական չոր զանգվածը վեր է աղացը չորանոց, որը ելքի մոտ Հարմարեցված 300--400 է կազմում կգ ալածում ալյուրի: Արտադրողականությունը

չորանալով կազմում

`

յուր

մեկ ժամում:

կանաչաալյուր ստացվում է ամենակարճ Սպիտակուցավիտամինային ժամանակում, բարձր ջերմաստիճանում կանաչ զանգվածի արճեստական չորացումից: Այսպիսիկանաչաալյուրբ պարունակում է մեծ քանակությամբ սպիտակուցներ, վիտամիններն այլ սննդանյութեր, որոնք՝ գտնվում են բակլազգի ն դաշտավլուկազգի խոտաբույսերի մեջ, "Դա բացատրվում է նրանով, որ կարճ ժամկետում ն բարձր ջերմաստիճապաճպանվում են բույսի մեջ չորացածզանգվածում նի պայմաններում հղած սննդանյութերը դրեթե այն չափով, ինչ չափով կան թարմ վի-

ճակում:

կանաչաալլուրստանալու ճամար ամենալավըկոկոնակալմանշբր-

ջանում Հավաքված

բակլազգիներն են

(առվույտ, երեջնուկ

ն

այլնի

պատրաստելու ճամար պիտանի է նակ բակլազգիներիե կանաչաալյուր խառը ցանքերից ստացվածկանաչ զանգվածը: դաշտավլուկազգիների օդտադործվում`են Հասկակալմանփուլում Դաշտավլուկազդիներից

Հրնձված մարգագետնային աղզվեսագինչշյուղախոտը, սիզախոտը, ողնան այլն: Սրանցից խոտը, արոտային ոայգրասը բացի, օգտագործվում են

ն այլ դաշտավլուկազգի-բակլազգի-տարախոտային բուսաբանական կազմ ունեցող լավագույն մարգագետիններից Ճավաջվածկանաչ նան

զանգվածր: Սպիտակուցավիտամինային արժեքավոր կեր կանաչատլյուրը

է

անասունների Համար, ճատկապեսխոշոր եղջյուրավոր անասունների մատղաշների, խոզերի ն թոչունների Համար: Այսպիսի կանաչաալյուրը խոզերի կերաբաժնում խառնելիս նրանց քաշաճը բարձրանում է ն սերունդն աչքի է ընկնում լավ առողջությամբ: Թոչունների մոտ ավելսն դեղնուցը Հարստանում է Բանում է ձվատվությունը վիտամիններով 9ի այդ, սպիտակուցավիտամինային կանաչաալյուր օգտագործելիս զգալի չափով պակասում է խտացրածկերերի ծախսը: Այժմ պետական ն կոլեկտիվ տնտեսություններըլայն չափով «գտագործում են սպիտակուցավիտամինայինալյուր: լիտվականՍՍՀ ստացված տվյալներով ց ալյուրի ինքնարժեքը, Հաշվի առնելով ար20 կ. տադրության բոլոր ծախսերը, կազմում է ոչ ավելի4 Այստեղտեղական արդյունաբերությունը թողարկում է քմբուկայել տիպի ԱՎՄ-0,4 ն ԱՎՄ-1,5 ադրեդատներ, որոնք նախօրոք 1--3սմ երկարությամբ մանրացված թարմ կամ թառամած զանգվածը չորացնում, աղում՝ն ալյուրը են: պարկավորում Վերջինժամանակներս տարածված է կանաչ զանգվածից պատրաստված ալյուրի-ճատիկավորումը: է (խատությունը Ալյուրը ծավալային: 0,45--0,25), սորուն չէ, այն անճչարմարէ տեղափոխման,պաՀծնստավորման ն անասուններիկերակրման Ճամարո դեպքում Հձատիկավորման ինչպես կանաչաալյուրի,ալնպես էլ պաճեստայինշենքի ծավալի պաՃանջը փոքրանում է, 4Հեշտանումէ տեղափոխումըկ անասունների կեո.

բակրումը:

ճչսմարալյուրն աղացիցպնեմատիկփոխադրիչով` Հատիկավորման թափվում է 0ԳՄ-0,8 Հատիկավորիչի մեջ: Այստեղ մեծ ճնշման տակ Հատիկավորվում ն տեղափոխվում է սառեցնող աշտարակ,որտեղ լբցկամ ամուր գործվածքից պատրաստված վում է թղթե, պլրաստիկային երկրորդը ն հրբորպարկերիմեջ, որոնցից առաջինը կշոում է 15--20, դը՝

30--35

կգ

պետք է պաճել մութ, սառը ալյուրը Սապիտակուցավիտամինային են կատեղում, թղթե պարկերով: Վերջինժամանակներս պատրաստում

նաչ զանգվածի կտրտվածք: Հնձի Հետ զուդընթաց կանաչ զանդվածը սմ երկարությամբմասնիկների ն նույն ադրե-ծկմտրչստ վում է 1--2,5

գաղներովչորացվում է,

Խոտալյուրը շատ արժեքավոր վիտամինային սպիտակուցային (առվույտ, կոկեր է: Պատրաստվումէ առաջնակարգբակլազգիների ն չլինելու դեպքում րընդգան,երեքնուկ, վեկ այլն) խոտից: Քակլազգիներ խոտից: Փորկարելի է խոտալյուր պատրաստել դաշտավլուկազգիների ն

խտացրաժ կերերի փոխարեն 10"5 ձերը ցույց են տվել, որ կերաբաժնում է խոտալյուր ավելացնելու դեպքում խողերի բաշանն ավելանում է 108. պակասում խտացրած կերերի ծախաը 12--15գ. Խոտալյուրի ճամար օգտագործվողխոտը չպետք : պարունակի նան նրամ̀անրացրաթունավոր բույսեր: Ալյուրի որակը կախված է 1--2 չպետք է լինեն: մմ-ից ավել մասնիկները ծության աստիճանից՝

ն

պատրաստելուճամար Խոտալյուր

ճարմաիեցված է կգ խոտ: Խոտը կարելի է

ավելի

շատ

աղում է միայնաղալուց առաջ տեսակիսովորական աղացներով, աղալ բոլոր սմ Խոտալյուրը 5--10 ձողիկներով: երկարությամբ պետքէ կտրատել ն ժամամ ոչ բարձր շերտով պետք է պաճել չոր պաճեստներում1,5 ՄԴՈՒ-4

նակ

սո

աղացը,

որբ

ժամում

ժամանակ խառնել:

|

ան-

սովորական խոտից տերնները սպիտակուցՀամեմատ սննդարար է, քանի որ խոտաբույսի են, ցողունները: խԽուտաչ քան ն ավելիՀարուստ ներով վիտամիններով ավելի բարձր պարունակությամբ) տերեր կերարժեքով(օպիտակուցների

Խոտատեբերշատ

է, քան

սննդարար կեր է:

նա

Հացաչատիկներիթեփը: խոտատերեը պատրաստվումէ երեք-

աիղզախոմարդադեւոնային նուկից, առվույտից, վիկից,կորնդանից, նե ալլ քուլսերից' արժեքավոր տից, մարդագետնայինշչյուղափայտից Համար վելի պիտանիեն ձրիտմասարդ Խոտատերնի պատրաստման են պողուններինԻ տերնները դերակշոում որոնց զանգվածում բույսերը,

Տերնները ցողուններից առանձնացնում են կալսիչներով, երբ «ընԽոտատերնըպա-` ձած է 10--124կ խոնավություն: ղանդվածն ունենում Հեստներում պաճպանվումէ այնպես, ինչպես բակլաղխոտը պատրաստումեն բակլաղդինեհրից, Վիտամինային

խոտալյուրը:

կանաչ գույն Այսպիսի խոտը պետք է պաճեստավորել միայն ծածկված չոր շենքերում: կաերկրներում խոտր չորացվում է ճողի կամ Արտասաճմանյան խարաններիվրա, տարածված է նան արձեստական չորացումը: խոտի 89000 պատրաստում են խոտաբույսերից, չորացվում է դաշտում, Հավաքվումն պաճեստավորվումէ դեղերում կամ քամճարվող շենքերում: Խոնավ շրջաններում խոտի սպատրաստումբ կապված է մեծ ծախսումների Հետ, այս պատճառով ֆերմերները մեծ մասամբ են, Պանադայումխոտը նույնպես Հիմնականում պատրաստում են ցանովի խոտաբույսերից: Հնձաշնրտում քառամեցնելուց չետո փոցխերով են անում ն ճետո չորացնելուց լաստեր տեղափոխում: Անգլիայում խոտի Հիմնականում չորացնում են պարաններիե հոուանիների վրա: եռուտանիներըը պատրաստուվ են մետաղյա խողոի սկ պարանները կապումեն սյուներից: Վերջինդեպքում խովակներից, Հետո են ն պարանը ճանում փռվում է մոր չորանալուց ղանդվածը են Հետո գետնին լաստի նման, որից Հավաքիչ-Հակավորիչ Հոտ

ն

ցանովի

ԱՄՆ-ում

աիլոսացնում

մեքենայով: Շվեդիայում խոտբ չորացնում

՝

ճավաքվում

կախարանների վրա: Դրանից ճետո բացի, օրում թառամեցնելուց պաճեստավորում են սրաշճների վերին Հարկերում, որտեղ դրանք լրիվ չորանում ն այնտեղէլ կն

3--4

պաճվում են: ԳԴՀ-ում

ն ԳՖՀ-ում

չորացման

շատ տարբեր ճարմաօգտագործում են րանքներ, Դրանցիցդլխավորբ փակ պտճեստներումլրիվ չորացնելն է, որտեղ օդաներմղիչխողովակներիդասավորված են դարսվածզանգվածի ուղղաձիգ դիրքով, կամ էլ կողթերից Հորիզոնական կամ մեջտեղից Ըստ Հատակին՝ցանցաձե: դերմանական մի քանի գիտնականների,խոտի պաճպանմանառաջատար մեթոդի պաճածոյացումն է՝ սիլոսացմուն սնընմիջոցով: Վերչինդեպքում բնական չորացմանճամեմատությամբ է 10--2040. դանյութերիկորուստը պակասում իսկ խոտը չորացվում է լաստերով Չեխոսլովակիայում Ճճողի վրա. 0դտադործվում է լասխոնավ պլայմաննձրում՝ սոերըշուռ տվող դործիքներ: Խոտի արճնեստական չորացումը տարածված է Անգլիա-

կախարանների

վբա,

մարդգագետինբնական խառնուրդից, գիների ն դաշտավլուկազդիների խմբավորումներից: ների արժեքավորդաշտավլուկազդի-տարախոտային Չեխոսլովակիայում ն Արեյում, ԳԴՀ-ում, ԳՖՀ-ում, Հունդարիայում, մի առաջ ւս վիտամինային խոտի ճամար Հունձը պետք է կատարելծաղկումից մբտյան եվրուլայի այլ երկրներում: կամ ծաղկման սկզբում ն չորացնել կարճ ժամկետում, լրիվ պաճպանել կ Հատի-. որն աղացվում Հիմնականում չորացվում է ւտերնները, թույլ չտալ գերտաքացում: է: Հպանված ծն խոտն ունի ճաճել| վ կավորվում պաճպանվ Ճավաբվա Լավ ճավա չորացումը կատարվումէ Հանրաձայտբոլոր ձներով՝ ԱրՀչեստական

իոամինային

."

ԱՄՆ-ում,

առվույտը,

Ճատուկ ագրձգատներովդանդաղ, 3--4 տարնլադործված ագրեգատով՝ մինչն

ընթացքում: վայրկյանի ՛

|

ժամում

Խոտիպաճպանումը:Խոտը պետք

չորացնելով, կամ կա-. աստիճանում լորացնելով |

ԽոտիդիզումըՆ պաճպանումը: Կանաչզանգվածի սիլոսացումը

,

'

Դիզում: ծրբ խոտը չորացվել է մինչն պաճպանմանճամար նորմալ խոնավության, անճրաժեշտ է այն տեղափոխել ն դիզել: 1աստեէ ՎՆՇ-4,0 կախովի րում չորացված խոտը դիզելու վայր ճամար (նկ. 26): Խոտը դեզի վրա գործվում է ԴՖ--0,5 ճակատային կախովի բարձիչ-կույտանետիչը (նկ. 72), որբ 500 կգ բեռը բարձրացնում է մինչն 7 մ: Մաքուր աշխատանքի: ժամում 18 տ խոտ, կամ 15 տ ծղոտ է ապրտադրողականությունը :

տեղափոխվում

բարձրացնելու օգտա-,

քարչակով :

ւ

է դիզել լավ չորացված, 15--, բարձր լինելու դեպԽոնավությունը ավելի խոնավությամբ. 1740ոչ է տաքանում, կորցնում կանաչ քում այն շատ շուտ բորբոսնում փչանում է Դիղվող խուտռիցողունները պետք է լինեն փխրուն, ոլորելիս մի ն ձեռքի մեջ խոնավություն չպետք է զգացվի, մասը պետք է ջարդվի է նկատվում, ապա չի կարելի իսկ եթե ձեռքով ոլորելիս խոնավություն

գույնը,

ու:

պաճեստավորել: խուր դաշտում լպստերում ն դեղզիկներումկարող է այդ դեպքում այն պետք է շուռ տալ կամ ցրել ն չորացնել, Դիղված խոտը ներքնից Հողի խոնավության, իսկ վերնից տեղումների Հետնանքով կարող է փչանալ, Հատկապես դիզման առաջին դեպքում պակասում են ամսում, այս17 ԴՈՊՔ : սնակությամրը պակ կությամբ սպիտակու«պիտակ ցային նյութեր, կերերիծամամիութենական դիտաճնտաղոտական տրվ10 ամ խորությամբ լալներովլ մեկ տարի պաճպանվածդեզը կողքերից ն 4իմքից 50 սմ շերտով փչանում է, խորճուրդէ տրվում (ըստ Վ. Ա. Բորիննիչի)դեղերը դնել «նոնլալ ն Հլուսիսային չափերի. անտառամարդադետնային անտառատավիաս-

խոնավանա

մեծ

4 մ, տանալին դոտիներում լայնությունը

բնատիտուտի

5--6 բարձրությունը

մ,

վելի

4--5 մ, 6--6,5 մ, Ճճարավային չոր շրջաններում՝ Ճամապատասխանաբրար 4--5մ մ, ն շրջաններում՝ լեռնային Դեզի երկարությունը 8 մ-ից պակաս ն Հ0--25 մ-ից ավելի լւլետք է լինի: Դեզը պետք է երկարությամբուղղված լինի Հիմնական փչող քաիների ուղղությամբ, կամ նեղ կողմով Ճարավ' Հակաճրդեճայիննպատակներովդեզերը միմլանցից ճեռու պետք է լինեն ոչ պակաս 30 մ. խոտիփչացումները նվազագույնիՀասցնելու Համար անճրաժեշտ է դեզի տակ փռել Հին խոտի. մնացորդներ, ժղոտ, ապա վատխոտը(խոշորացողուն բոշխային, մոլախոտային ն այլն) շարել դեզի Հիմքում ն դագաթին,դեզի գագաթը պետք է ծածկել ծղոտով: եթե խոնավ խոտըճարկադրվաժպետք է դիզել, ապա դեզի պետք է ունենա ներքին օդամղիչ: Դրա ճամար անձչրաժեշտէ դեզի «Հիմքում կառուցել ոչ բարձր վրան ն նրա վրա դարսել դեղը՝ անձրաժեշտբոսիձօդի բնական ներճոսքով ավելորդ խոնավությունը րությամբ:Այսպիսով կճեռացվի: Հաճախդեղի Ճճիմքումդնում են ծառի ճյուղեր, որոնք մասնակիորեն նույն դերն են կատարում, ինչ-որ վրանը. Այսպեսկարելի է դիզել չափավորից ոլ շատ բարձր թոնավություն ունեցող խոտը:

Նկ.

ԴՖ-0,5 ճակատայինկախովի բարձիչ-կույտանետիչ

է նրա Դեզն անասուններիցպաճպանելու ճամար ան4ձրաժեչշտ

չորս

ցանկապատել: Խոտը փակ շենքերում պածեստավորելիսնրա գագաթը առաստաղից պետք է ցածր լինի 1 մ, իսկ կողջերը բաց ծածկերի տակ դիզելիս դա լի պաճանչվում:

բոլորը

|

ԽոտիմամլումըՆ

նբա

Խոտլ/ մեժ Հեռավորության պանպանումը:

վրա տեղափոխելու ճամար անձճրաժեշտէ մամլել: Մամլածժխոտի ծավալը, չմամլածի Համեմատությամբ, փոքրանում է 5 անդամ: Մամ1 350--400 է լած խոտի մտ.րկշռում կգ» իսկ լմամլածինը՝ 65--80 կգ Մամլած խոտի ճակերը շատ ճարմար են երկաթգծով ն ավտոմեՓենաներով տեղափոխելու ճամար: Մամլած խոտը երկար ժամանակ պաճպանում է ճամը ն գույնը, օգից քիչ է խոնավանում: Տեղափոխելիս ն անասուններին կերակրելիս նուրբ մասերի կորուստը բիչ է: Հետ զուգընթաց, Խոտը մամլում են դաշտում լաստերը Ճավածթելու կամ պաճեստարանումկուլտավորված զանգվածից:Ընդ որում առաջինն ավելի է տարածվտծժ,Հատկապեսչորային շրջաններում: Դաշտումլաստերի մեչ խոտի խոնավությունը 25--304Ն իջնելիս պետք է մամլել, այլս դեպքում տերնեներըն նուրբ մասերը պաշտպանվումեն, իսկ երբ իջել է 20--2906-ի, մամլելու պրոցեսում տերնները ե խոնավությունն նուրբմասերը փշրվում թափվում են: կաստերիխուռը մամլելու ճամար օգտագործում են Ճճավաքիչլ-Ճա-

կավորիչկցովի ՊՍ-1,6 մեքենան(նկ. 28) Խոնավ կլիմա ունեցող շրջաններում (Մերձբալթիկայում, Հյուսիսմեծ Արեմտյան գոտում) լափով տարածված է խոտիՃակերի Հարկադրական 1րիվ չորացումը:Այստեղ խոտը մամլումեն 30--35նի խոնավությամբ ն պաճեստարանումՀարկադրականչորացման են ննթարկում տաբ օդով:

Հակավորված խոտի պաճպանումըսաշմանվածէ Համամիութենական ստանդարտով: Մամլած խոտի ճակերը դարսվումեն 20 մ երբոտ բարձրության շարդարսակով, կարությամբ ն 5,5 մ լայնությամբ 9-րդ շարքից սկսած ըստ դարսակի լայնուքյան պետք շարք, վում է է նեղացնել երկու կողմերից 30--35-ական սմ, դիմացի ճակադիր կողԴարսակը նեղանալովգագաթը մերը շարվում են առանց նեղացման: ն ծածկվում է ծղոտի 25 սմ է մեկ շարքով սաշմանափակվում Հակեիբ ոչ պակաս 25 սմ շերտով,Դարշերտով,իսկ նեղացած Հատվածները սակի չորս բոլորը անց է կացվում չրատար առվակ20 սմ լայնությամբ ն 30 սմ խորությամբ: տակ փռում են ժադի ճյուղեր),արեր կամ տեղական Դարսակի Ճարմար նյութեր, որպեսզի ներքնեիշարքի Ճակերն անմիջապես Ճճոայլ ղին չշփվեն: Խոտիդիզումըե պաճպանումըաբտասահմանյան եբկոներում:

Անգլիայում լաստերում չորացված խոտը, եթե լրացուցիչ չորացման ենթակա չէ, կախովի ջարշակներով տեղափոխվում ն մատնաձն բարձիչներով դիզվում է: Խոնավ պայմաններում խոտը ճավաքվում ե լրիվ չորացվում է կախարանների վրա կամ դեզերում: Չ0--2500 Թյուն ունեցող խոտը ճակավորվում է ու դարսվում, որից

խոնավուլրիվ

ճետո

չորացվում է՛ Խոտը դաշտից տեղափոխվում է ինքնաբարձիչսայլակներով: Մամլած ն չմամլած խոտը պաճեստավորվումէ ծածկերի տակ, երբեմն էլ մամլած խոտը դրսում պաճնստավորվումէ դարսակներով: ն ԱՄՆ-ում կանագայում խոտը ճավաքվում ե պաճպանվում է երկու ձնով: Առաջինը (ավելիտարածված)չորացվում է դաշտում, 4ավաքվում ն մամլվում է 23--32 կգ (ուղանկյան կամ գլանաձն) ճակերով, որոնք պաճեստավորման տեղում դարսակվում են. երկրորդ ձնի դեպքում դարձյալ չորացվում է դաշտում, ապա ճՃավաջվում,մանրացվում ն պաճնստավորվում է Հատուկ պաճեստներում: Անչրաժեշտության դեպքում ներմղվող օդով լորացվում է: սիլոսացումը:Խոտաբույսնրի սիլոսը Հյուքալի կե-. Խոտաբույսերի րերի մեջ գրավում է առաչին տեղերից մեկը ն պրոտեինի բաղադրությամբ կանաչ կերերից քիչ է տարբերվում. Խոտաբույսերի սիլոսում մարսելի պրոտեինը զգալի չափով ավելի է, քան այլ տնսակի սիլոս-

ներում:

սիլոսը ճիանալի կեր է, «ճատկապես ձմռանը, ավեխոտաբույսերի մթերատվությունը. Ամռանը, երբ կանալ կերը անասունների է օգտագործել որպես բարձր բավարարում, այսպիսի սիլոսը կարելի

լացնում է Նկ.

78.

ՊՍ-1,6 կց"վի «ավաքիչ-Հակավորիչ

չի

սննդարարկեր

.

իչաովույտը,

Սիլոսի Համար արժեքավոր ճումք են առվույտը, վիմիամյա բակլազգի կը, տափոլոռը, սուղանի լոտը, մոգարը, սորգոն, ն դաշտավլուկազգի խոտաբույսերիխառնուրդները: Սիլոսի Համար կաբելի է օգտագործելբնական խոտճարքային տարածություններիցստացվաժ կանաչ զանգվածը, Հատկապեսերկարատն անբարենպաստեղա-

Խարուրռիլոս

«4--«Վ.6

մնալով

քիլուացումը:

ա աան

նյութն '

որուստը:

փորձերում սովորական ն նատրիումինիտրիտով սիլոսում ճում պրոտնինիկորուստը տարբեր է եղել, պաճաժոյացված այսպես, առվույտի սովորական սիլոսում՝ 13,500, իսկ 0,140 նատրիումի նիտրիտով սիլոսացնելիս՝ 4,600: Մաղկածերեքնուկի սիլոսացման ժա15,2 ն 9,100: նատրիումի նիտրիտով վանակ՝Ճճամապատասխանաբար է օգտագործել 2 ամիս անց: ռիլոսացված զանգվածը կարելի ԽՀ(Օչ է պնտք պատել չոր շենքնրում աննդանյութերիցն կերե բից առանձին, քանի որ այն թունավոր է:

գնաճատումը:Ճիշտ Սիլոսի

սիլոսացման դեպքումայն պատրաստպ է Հաճելի Հոտ, ե օրվա ընթացքում, ունենում 15--20 օր անց պետք է որոշել որակը: Դրա «ՀամարՀորատով սի» լոսացվածզանգվածի 10--20 սմ խորությունից վերցնում են ոչ մեձ է լինում

2--12

նմուշ քանակությամբ

դնելուց

անցքն իսկույն փակում էն: (լաբորատոր գնա ժամանակ Հաշվի են առնում թթվությունը, ազատ (կաթնաթթվի, քացախաթթվի, յուղաթթվի) Հարաբերությունը ն կազ բոտինի պարունակությունը: ն

թթուները

Հատման

1.

Սիլոսիռոբակի գնաճատումը (բալերով)

բո.-ը մինչե

3,8

3,9--4,3

.

՞

.

.

ն

21,1

լովի

`

.

.

գ

ցածր

ն

Բ

ՎՈՎ

Ք

Ա...

Ե

..

Ի

"ԳՐՈՎ

ԳՐԳՈԿՈ

ԱՆՎ. Ի

Ե...

.

.

,

.

17--12

.

.

.

`.

6-թց ցաժր

.

.

Հոտը՝

.

ԵՐ

.

.

`.

.

.

.

-

՛

`.

.

Հաջի

Լ)

-

ա

տիո.

ՈԿ

-ՎԶ

ՎՆ

բանջարեղենի, ահլոսի ձեռքում .

.

"Վ.

ՎՐԱՆ

:

Փ

ա.7|

ՎՈՐ.

.

Թացախալին կամ թարմ քխվաժ աշորայի

Տճաճ գոմաղբի

.

ՎՈ

.

,.

2ՏՏՈՅՀՈՎԳՈՅՈԿԳՈՎՈՎՈՎՈ

Հաճելի, մրգային կամ թթու դրաժ ան«ճծտանում չ

.

՝ՈՅՈՑՈՎԿՎՈՎՈ

11--6

ԱՎԱԳԱՐԱՆՆ

ՎՈՂ:

Կ.

.

«-1ջ

ւ

Ց։ՐՅՈԳՈՑՈՎՈՎՈ

ԳԵՏՈՅ

.

.

"ՎՈՐԱ

Ի

Մնացածբույոէրից պատրաստվածսիլոսուփ՝

18-ից ավելի

.

բազմափյա խուտարուլածրի, աճԳ

Վ.

ցածր

«Տ

վ

ՈՀԵՅՈՀՈԳԲՕԳ

ԲՈ

-ՔՀ

ՐԳՈՎՈՎՈՎ

"9... Ե

ԿՈՎ.

ԵՐՐՈՐԴ

ս.

`.

Դ...

ԳԱՈԳՈՁՈԿՈ

9.

"ՈՐՈ,

Վ:

ԲԳԿ

"ՈՎ.

ավելի

ՔԲելիս ճոտն

Ց

Ա

ՎՈՎԱ

"Ա.Վ.

17--12

ւ

.

ԿՈՐԱՆ

ավելի

12-ից

,

ԱՐՎԵԼ

ԵՈՐՀՈԳՈԹՈԿՈԳՈՎ,ՎՈ

24--18

ծել:

ւ...

.

ԳՈՎՈՎՈԳՈՎՈԱՐԱՈ9Ա

կարոտինի (մգ 1 կգ կձրում) պարունակությունը ն Կիրծբր արմատաղտուղների աիլոսում՝ Հ5 ն

411.

17.

.

ԳՈԳԳԱՎԳՐԱՐԱՆԱՆԱՈԸ

ավելի

2,1--Տ 5,1--8 8,1--12 12,1--21

.

|

.

Ազատ ն կապված մուղաթթուներ՝ 0-28.

ՑՈԳԵՕՎՈՎՐԳՈՎՈԼՆ

այնքան,

կորցնում է շաքար, օսլա, կարոտին ն չատ եթե այդ պատճառովէլ վատանում է նրա խոնավություն, կանաչ զանգվածը թառամել է, նրան կարելի է խառնել ճավասար չափով նոր ճնձած կանաչզանգված ն սիլոսացնել: կերերիՀամամիութենականգիտաճետազոտական ինստիտուտիկողէ մից (Զաֆրեն, ա ռաջարկված սիլոսացվող զանգվածին Նիկոլանա) խառնել նատրիումի նիտրիտ, որն առաջացնում է ազոտի օքսիդներ ե կանխում է սիլոսացման ժամանակ կերը փչացնող բակտերիաների գործունեությունը: Բացի դրանից, պակասում է ճում պրոտքինի ն սննդաարագ

վաքնաթթվիէ

39--30

պատրաստելու ճամար անճրաժեշտ է ոչ միայն Ճիշտ սաճմանել ճնձի ժամկետը, այլ նան տվյալ օրում ճնձել որքան ճնարավոր է ճավաքել ն դնել քանի որ 4ճնձած

զանգվածը

.

Ե

լուղաթթվի պարունակությունը (աղատ քքոնձըը բեյՃանուրթանակը նկատմամբԿե) Ազատ կաքնաթքու 60 ն

Հ9

ռիլոսացման,

"

ավելի

59--40

հապքում:

ե

ն Ազատ 42:

.

"

.

ախլոսբկերակրման ճամար պիտանի չէ

Քորբոսնածե գոմաղբաճուտ ունեցող սիլոսը չի կարելի

սիլոսի պատոաստումն Խոտաբույսերից

օգտագոր-

աբտասանմանյան Եեբկրո-

ներում:Անգլիայումլայն տարածված է խոտաբույսերի սիլոսացումը:

Դրա Համարնրանք օգտագործում են վաղ փուլերում Հնձաժ բազմամյա ն սիլոսացնում են խոտաբույսերը առանցմանրացնելու:

ԱՄՆ-ում,որտեղ լայն տարածված է անասուններին սիլոսով կերակրումը,խոտաբույսերից սիլոս ծն պատրաստում, ճատկապեսխոնավ շրջաններում: Սիլոսացնումեն երեքնուկ, առվույտ, վիկ

խոտախառնուրդներ: կանադայումխոտաբույսերի սիլոսի `

ծանում

ն

տարբեր

:

օգտագործումը գնալով

մե-

ռպլակասում է խոտի արտադրությունը, մասպատճառով նավորապես ւսյն շրջաններում, որտեղ տեղումները շատ են: է, որի

.

'

ԽՈՏԻ

ԽՈՏԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

ԿՈՄՊԼԵՔՍ ՄԵՔԵՆԱՅԱՑՈՒՄԸ

ԲԵՐՔԱՀԱՎԱՔԻ

Խոտի կոմպլեքս մեքենայացված բերքաճավաքի «ամար նախա- . որի ժամանակ կարելի է մեքենանետեսվում է այնպիսի տեխնոլոգիա, ն ստանալ բարձրորակ խոտ: լավ կատարել աշխատանքները բով բոլոր : կոմպլեքս մեքենայացման ժամանակ մեքենաների կառուցվածքը պետք է ապաճովի խոտի բնրքաճավաքի ընդունված տնխնոլոգիան, այնպիսի մեքենաներ, որպեսզի առանձին դրա ճամար պեսոքէ ընտրել գործողություններ կատարելով Հասնել ամենաբարձր արտադրողակա-՝

նության:

կոմպլեքս մեքենայացման ժամանակ խոտչնձի տեխնոլոգիան ն ոչ միայն գոմեքննաների սիստեմները պետք է Ճամապատասխանեն նակ տու տիպերին ե այլ կլիմայական պայմաններին, խոտճարքների նրանց բերքատվությանը: Սրա Համար գոտու սաճմաններում տեխնոհրբեմն կարող են փոփոխվել: (լոգիան ն մեքենաների սիստեմները Թվարկենք տարբեր գոտիներում խոտի բերքաճավաքի կոմպլեքս անները է օգտագործվող ժատատործաոր: րե քենայացմանԻՔ արիր ժամանակկատարվողաշխատանջները

որոշում

ա

ն

մեքենաները:

ղոտու Ոչսնաճողայինգոտում ն անտառատավփաստանային սիսային մասում օգտագործվում են տրակտորայինկախովի ե

ձ

ի

բա

կողմերում քը» մրարացոն Թվերը ա արում ց

,

կցովի,

Լորկա անան աթ. Նանան աաթթախ շակներ, բարձիչ կուլտանետիչներ,խոտմամլիչներ: դոտում բուսակացքը սովորաբար լինում է խիտ, ՈՌչսնաճողային բերքատվությունը բարձր, խոտճարքայինտարածություններըՀամեժա-. մեծ տարար չեն, որի ճամար այստեղ օգտագործում են ոչ մեծ ընդգրկումով լավ մաներվող խոտչնձիչներ, իսկ Ճարթ տարածություններբուվ՝լայն բնդգրկում ուննցող խոտճնձիչներ: Ռչ կայուն եղանակների ժամանակ, Հատկապես տանային զոտում, նպատակաճարմարէ խոտը ճավաքել փխրուն ն լավ։ լաստ կազմող կողային փոցխերով, որի մեջ խոտը շուտ, թամճարվող է չորանում: Դեղերով Հավաքելու ճամար օգտագործում են կախովի, Այս գոտում խոտը դիզում են Քարձիչ-

հե

են

գու

ն

կիսում:

երկու

ստանում

րող

"

ոլ

"

ր

չափում ԱԴրկարությունը՝ » աա մակերեսը, ոի ա Սրա Մոր ոս կողմից երկար տեղերում կա-

Հողի

ճյու-.

կան, պետք է

միջին ներքնում նեղացածէ, ապա չափվում է նրա ն զ գետն տեղում ի վրա ու վերցվում է այդ Տրկու թվերի միչին,, զ ի Ը չափվում է նիկ արությու դարձյալ ի կողմերից ե յնպես է երկու վերցվում Փաթը որոշվում թվերիմիջինը: է մ նով, ով մ մյուս կողմը նրա գագաթի վրայով ն

(այնությունը:եթե դեզը (լայնությունը ամենալան

"

.

են

ը

ուք ի

՛

,

Ճամար դեզի ՛Ճաշվառման ավո Բերքի փորրազան ((շիոը): Համամիութենական գիտաՀէմք թրա աոիթ (Բորիննիչ,1945) արարականով Մեղանակներ ծավալի է արխի տեգի ան քաղի եի Հանա "ճամար իմանալդեղի հրվարություն աունԵ կայնությունը չափում

րից

Հո

պարա

բարձրությունը տարբեր է տարբեր լինել, դրա Համա ր դե փաթը չափու մ են դեզի

ն

վերցնում երեք չափումներիմիջինը:

երեք տեղե-

տվյալներովորոշվում դեզի ծավալը,(աղավոթն ԻՐՔ Հատման Հորիզոնակա «եմ Թեք Հորիարվես (ոզգամիտ զամ աար իկ «եմ այս

բալենայաակ '

ժուշԸբ

:

ծավալըորոշվում

է

ն

մակար Ճամապատաս-

լայնությունը

խանումաղյուսակում եղաժ թվերին (16ծ դեզի

է

ո

են

չ

կամ փոքր) այս

դեպքում

բանաձեով, նշելով լայնությունը (ւ), ծրկա-

րությունը (8), փաթը(փ): Քարձր կլորագագաք բարձ դեզի (որի բարձրությունը մեծ է լայնությու' նից) ծավալը(ծ) Հավասարէ.

անտառատափաս-` ժ»-(0,52փ--0,461)»«լ»«ն

աԱ:

բարձրության կամ ցածրկլորագագաթ Միջին դեղինը՝

ժ»-(0,52 փ--0,44 Սլ»

ՏարբծրբարձրությանՀարթ գագաթովդեզինը՝ վույտանձտիչնն-.

ժ--(0,56 փ--0,55 ՍՅԱՆ կիսաանապատներումբնական է. ցանովի խոտճարքննրում` օդտագործում են նույն այն մեքենաները» Վբանատիպ սուր գագաթով, նեղացածՀիմթով ինչ ոչսնաճողալին գոտում: Դրանից բացի, օգտազորժում են տրակտո-լ րային լաստավորող Ճարմարանքով:խոտչճնձիչներն Հճավաքիչ-դեզա-: փ»«լ Չոր տափաստանայինզոտում

վորողներ:

ե

ժ»- ՔՐ

դեզինը՝

ՏՏՏՏՏՏՅՏՏ

աատատտՏ

ՒՄ

"

ՏՈ

ՏՏՏՏ

ՀՏԱՏՏ 15 րրարորտՀծ

Տ:

ու

փումների միչինը: 10--80

ՊՈ Հ

:

տոնն

ՀՏ

Տ ՀՏՏՏԱՏՏՑՅ

`

ԵՏՋ

ԹԵՈ

կլոր դեզի ծավալի որոշումը: կլոր դեղի ծավալի որոչման Համար չափում ձն նրա շրջագիծը(Շ) գնտնից50 սմ բարձրությանվրա ն փաՔի ձիկարությունը(փ)։ Փաթը չափում են երկու անգամ խաչաձն, մի կողմից (սկսած գետնից) մինչն մյուս կողմը (մինչե դետին) ն վերցՖում միչինը։ նքե կլոր դեզի Հիմքը նեղացածէ, ապա չրջագիժը չավվում է Հիմքում ամենալայն տեղում ն վերցվում է յդ երկու չամ շրչագիժ ն 6--15 կլորանիատ որոշվումէ ըստ 0-րդ աղլուսակի: ծավալը 80-րդ աղլուսակում ցուլց տվաժ

Հ ՞

Ս՞--»`

-Հ

Կ,

ՊԱՏՇՏՏՈՅԻՏ

«լ

Հ

`

Ա

Հ

(իլ

|

ռո

ՏՅՏՑՑՏԵՏ

ՀԱՇՑՀՅՀ

Դ

«ր

Հարա

`թ

ՀՀՏՀՇՏ

'14:

4: 1: էէ

Լ

«| «|

ո

1ՅՏՏՏՑՏՏ

ՐՋՐՋ "ւ:

ԱԱԱԱԱԱԱԱ

Դ

«|

|

աՀՏՏՏՏՀՏարտ:

ՏՏ ՀՀ» Հ--

111111111:1

ո

փաթ ունեցող դեզնրի.

ավելի մեժ չիջագիծ ՔվՎերից կլորանիստ դեղերի ծավալը (Ց) որոշվում է ճետնյալ բա-

հար աՔ"1 աձնով:

ՏՏՏՏՏՏՏՏՏԳ

մ

ժ-«(0,04 ՛

" փ--0,018 7

ն

Շ)»«Շ:

Դեզիկշռի որոշումը: իմանալովդեզի ժավալը ն 1 փ. խոտի զանգի զաժի կշիռը կարելի է որոշել ամբողչ դեզի կչիոր՝ 1 մ"-ի կշիռբ բազ-| մապատկելով դեզի ժավալով:Խոտի1 մ: կշիոբ կախվածէ ւաճպանման ժամանակից, խոտի բուսաբանականկազմից, 4նձի ժամկետից, դիղժան

ձնիցն այլն: Խոտի1 մ3 ժավալային կշիռ որոշելու Ճամարանճրաժեշտ է դեզից (տրել լայնությամբ, ե բարձրությամբՀավասար երկարությամբ ն կշոնլ, այդ խորանարդ. խորանարդիկողմերը պետք է լինձն 1-ականմ: Կերերի Հաժմամիուքննական ինստիտուտի կողմից մշակված աղյուսակում (51) Ցույց է տրված 1 մ3 խուի կշիոր: Աղյոպակիվերը վերաբերվում ձն լավ ճավաքվաժ Լ դիզված խոտին. Վատ ճավաքված (բերջաճավաքն ուշացած, գորշացաժ կամ անձրննեիիցդեղնած, արնից գունատված) խոտում աղլուսակի Թվերը պակասեքնումեն «0--Ջ50ի. Դեզիչափումներին նրա կշոի թվերը մուտքադրվումեն Ճաշվառժմանմառլանում,ցուլց տալով գեզի Ճճամարը, խոտի բուսաբանական կազմը: Դեզի ծավալի ն կշռի որոշումից ճետո գրում կ դնում ծն մոտ դեզի պիտակ,որի վրա ցույց է տրվում գրքում նրա '

տվյալները:

վերաբծրյալ գբվափ '

'

ՌՊՓոՓՓՃՇ

ւԼՓ-ՓՓՏԱՋԹԱՅԹԷԾԹ-

Խոտիգնաճատումը Խոտիոբակիոբռչումը: Խոտի որակի գնաճատումնանճիաժեշտ է, ռիպեսղի ելնելով նրա կերային արժեքից, խմբավործլ, ն իսկնրամել վնասակաի թունավոր բույսերԱնձելու դնեպջումլ խոտանել՝ անասուն13-83

է8Ե Հոն

'դղիսն մղմվոտ 3 մոսղցոս դտասո| ջոիժոիու դվկողոնը իո) չտաչոիքըքվղս մտսո| ղվիոովմամ ղվլոցչոց կով ՛դոիղ վտսչ վճոչ Քոռ) մոք 7 ջբսմամ Հմսն ջոիտոտմ մտսո| խով չտավոռամմաժֆ լոաղցղոս դտաո|ջոոմի ւտաֆ ճվմզդոմեդը «տախ

դ վժեղդվըօ տզիուտ ոչ հղբյա 3 ջոսղցղւս ղաս դվողոտովի «տս -ոՏ վտսո) դոկակով ) բրաղզդ:ս մտսոլ դվլողտզեահմոր ղ վիսղ շաք չտաչ փզջոչ տղզդոս | ազո մտսո|թոիծախտչ ղվկուղոնզ իո Խոմի վկտոու վմղոխամոտսո| ղվկողորութ շվ ՛վղրսն ՛վտսչ մղ զղջման դաահցիսմնանս ) տղի մորտ: :ամզմամս միոմսփաս, 'ղվմզղնսմնուտմո ղ ղվմղիսն եսիցի ՛դվմզղմոնտոր վմզղդառողո մաիոմփտարճնզ մաճսո|ղց մտսո| ովոուտ վկոմս իո) մ ՛ մ կտո /արտչ ։ամզմվոմցկ դվմցդղառողտ -զւտռ ղտ տոկ ոո ղ «ազղն իսմզժրով վկոմս տոմ ղմցեզն ղող 3 տծդք Հոմչղո դյոսձամսվկոմս փոսզ չմորոչ դամզովդակ վմզղ մյոսմսիուղոը

վոհսմ

1Ւո

ղ

թար 6-»

04-49

|

92-84

6Հ-84

|

58-94

|

9-09

|

Հք

«վթ 8-Տ:

|

|

շց--թջ

19-99

|

ՏՏ--6»

ց

դոհողժ

ՀՏԵԿԱԱԱՑԱԿՏՀԱՀՏաՀՀՀԷՀ

`

11111111

Ւ ւ

-ԻԷԷԼԷ

|221135 Է : : `

Լա ՏՏԵՑՀՏ

"

'

':1|

է:

'4::

ուլ:

|

|

(ՏՏՏՔՇՀՏՀՀ

ՀՏՇԵՏՏՏՏԵՏ

-

-

՛

ատատասաախախ

'(1:ղղ

ՀԵՏՇՇԵՆՏԵՏԵԼ

-

ԳՀԳՏՇՓՇԺՇՀՏ

ԷԷ

Ի 111Դ3ՀԴԴ-

-

"

ՀՋՖՋԱՊԵռԱԿտԵՃԵ

ՀաՏՀՑԻՀՏՅՏՀՏ

ա-ԷՒՆԻՀ31- ծ .5|

|

`

Տ Տ Տ-»

ՏՏ «` Տ

ՏՏՏՀՀՏՏՏՏՏՏՏ||

-

ի |

Հ

:

`

։-

Հ

-

,

Հ

Ճ

-

Տ

ծ..'ՎաՊՎՎ

մժզղդվտցնետնվուր դլլոմսբ

Ծա

դվ/տտսովումուա «վեհի

ղ

-Հ

փբ ՛

| լ | է|

փմզորամութսո|

վենոյկոմ- փենով«միուտնու,

Սմզր»ով

05--ջթ

Տ5

| լլ

ղյվի

-

»ԵՏ

«ՏՀՏՏՏՀՅՏՑԼ

ՀՅ

ծ

։

| ի լ լ

ՀՏ 8 8 Տ 8ՏԵՅՏՏՀՏՀՀՏՀՀ՝.

Հոտաժմզմմջմում փենոգաիոտնոն

վիսդոք

ՈՑՑՏՏԵՏՏ8858

ՏՓԱՏՏՀՓ

ՈՈՈՒՒՈ

մմջ

գվլավոդ

դմոկոձի դվիոտսոյոմտզփ թ

Հոհմոթ

`

սատոտայա

ատա փեմոջաավ սստոփմըմ

.ղվլոսմիոտնոն

վմզդղվագե

.

չջ-ջջ

փիսղոն

02--դ9 «9--ջջ

դվոխաիատնոնոնհցո ղ ղլոծցո «փմզոհամուտավ վփիողան փենոկում -իոտմոն :ատոժմցմ վմզդվտ Հան

դվողզոտոգվոտասատգո ղ դվ դլվլաասոյոմոտ-վենովոս1

-ոստոադաո

-փոտմոն

Ջց--ջօ

Է--ը»

-

-

-

նոն Համուտ "/եծոխսյիոտմոն »Հոժմզմմջմոժ վղազետկմոր Խաինսն ատ

19--»Տ

|

55--09

|

9-97

|

--շջ

Ձ

մ).

Խվբո

Հ

կոա)

հսինսնս

Հ

որ

ող

ԻՑ

ոլ

ոգ

ԻՎ

ԻՎ

ոդ

ոգ

ոլ

ոգ

-

՛

՛

/1 Տա» ոորսժովսձաղ դ

ԻՀո. ոգոջ ոզԻգոռոզո, հ. որու

Է ԷՒԷԷՒԷԷՐԼԷԷԷ

11:11

ՀՏՏՀԿՏՏՀՅՑՏՅՏ

:

5--ք

մոզ

մ

ԻԶ

ԷՒ ԷԷ ԷԷԷԷԷԱՎԱՄԱԱԱԱԱՄ

ՀՏՅՏՋՏՏՏՏՏԵՏՀԵՏ

Թէ

դվ/ոմնդվ» «դյ

-«ոշփտտկա 'դմքանցնց դվլոզվմամում

Հ

«որոր Բրա, Հտզետեմոր

ոժրոո

ովրո

ն

ուտ բնո Քարեն

Հորչ

(Եկ) մավի մոխոտարփտսո|չր

Լ

221.1 1-ԻՆ

Դ

ՒԷՒԷԼԷԷԼԷՒԷ

|.

`

ՂՊԻՂՎ

1 լք

տավյուկազգիները` կանաչ, առվուլտը՝ վառ կանալ, երեթնուկը՝ գորշականաչավուն, բոշխերը զմրուխտականաչ Խոնավ եղանակին ճա-

խմբի կչիոր

ճաշվարկվումէ տոկոսներով, ապա լուրաքանչլուրխմբի որակը գնաչատվում է բալերով, ճանձչով ընդճանուր բաչնրի դումաէ կամ գորչ դույնի է: րից: ԲալերիգումարըՀազվվումէ Հետնյալկերպ. վաքված խոտը մուգ դեղին Դաշտավլուկազգիբույսերը երկար ժամանակ արնի տակ չորացնե-. Քռնիտիոման կազմիգնաճատականը: տ. էավ կերային որակի աա են Հարդադեղինգույն Խոտի մեչ բույսերի լիս սովորաբար ստանում րաքանչյուր տոկոսի Համար գրվում է 1 բալ, միջակ որակի Համար՝ 0,6, վատ որակի Համար՝ 0,8 բալ: Հասակը (աճմանփուլը) որոշում են նրա ծաղկաբույլերով: Խոտի որակը կախված է նրբա մեչ եղած փոշուց, Անօրգանական բ. 1. Լեդճանու: ոբակի զնաճատականը. Քուսի աճման փովը ն հրկար ժամանակ Հւաէ Հետկանք անխնա նրա բերքաճավաքի փոշուառկայությունը ժամանակ, ա) Հավաքված է ոչ ուշ մինչն աղկման վաքման,իսկ օրգանականփոչին՝ վատ պաճպանման: Վերջը,ոչինչ չի գրվում. բ) Հավաքվածէ սէրմնակալածժամանակ, բուԱյրվածխոտը բնութագրվում է նրա մուգ գույնով ն մեղբրաճոտով: սաբանական բալերի ամբողջ գնաճատականից ճանվում է 20գ, չափով. Փչացած (բորբոսնած, նեխած, կեղտոտված) խոտի առկայությունը գ) Հավաքված է սերմձիր թափվելուց Հետո, սակայն ցողունի վերին որոշվում է զննումով: Խոտի որակն ընկնում է նան նրա մեջ եղաժ մասը դեռես կանաչ է, ճանվում է 3500. դ) Ճավաքված է աշնանը, ն բոշխնիը դեղնած են, դաշտավլուկազգիները չուովող բույսերի խառնուրդով: Հանվում է 50Գց. ե) ՀաԽոտի, ինչպես ն մարգագետնայինբուսակացքի որակը Հիմնակավաքված է աշնանը, բայց դաշտավլուկազգիների ն բակլազգիներինոր նում կանաչ ընձյուղները կազմում էն 20--Վ0ԳԱ, Հանվում է 3500. գնաճատվում է նրա բուսաբանականկազմով: Անալիզիժամանակ ը) 2ավաքված է աչեանը, սակայն նոր կանաչ ընձյուղները զանգվածում խուտը բաժանում են 5 խումբ բուլսերի՝ 1) դաշտավլուկազգիներ, 2) կազմում ին 50--6090,Հանվում է բալերի 2500, 3, ուտվող այլ բուլսեր, 4) չուտվողներ (բացիքունավոր բակլազդիներ, ն :. ն վնասակար բուլսնրիը) 5) Քունավորներ վնասակարներ: է, Հաճելի արոմատիկ Գույնընե Հոտը. ա) կանաչ Հոտով, ոչինչ չի Հանվուվ. Բ) Կերի Համար խոտի պիտանիությունըորոշելիս (Վնասակարն թուէ, նրկար ժամանակմնացել է Հնձաշերդեղնավուն տում, լաստերում, արնի տակ, կարճ նավոր բուլսերի Հայտնաբերումը) պետք է նկատի ունենալ, որ տաբժամանավ՝ անձրեի տակ, արոմատը թույլ է, ճանվում է բեր տեսակիբույսերի թունավոր ազդեցությունը լինում է տարբեր, որի գ) քուլ բորբոսաճոտով,չի գորշացել, առանց բորբոսի, Հանվում է 409. դ) մասամբ մասին հկարագրված է ձրկրորգգլխում: գորչացել է ն սնացել, բայց առանց բորբոսի կ նեխած Հետքերի, Հանվում է Խոտիգնաճատման ճամար կան բոնխտիրմանսանդղակներ(ցու60Գը, է) բռրբոռաճոտով, նկատվում է բորբոսի Հետքեր, պիտանիչէ, ցանիշներ)։ Այդ նպատակովորոշվում է թոտի այս կամ այն որակը» Ց. կոշտ նրա կերարժանիքիաստիճանը, բուսաբանական կազմը ն այլն: Սոցողունների պարունակությունը.կոշտ ցողունների լուունեն ե դգոլություն Արեմտյան եվրոպայում բաքանչլուր տոկոսի Համար ընդչանուր բալերիը ճչանվում է 179500 վետական Միությունում (նրանց քանակը 809 լինծլու դեպքում խոտի խոտանվում է): խոտի գնաշչատման մի քանի բոնիտիրման սանդղակներ:չալրննական: Հ. չճամարվումեն ե. Ա. Քոդդասանդղակներիցամենատարափվածները Թունավորն կասկածելի Թունավոր խոտաբույսերիպարունաի, Վ. լաե. ի. Սիմոնի ն Ֆ. Մ. Գումդեցկիի, Ի. Գ. Դյակոնովի, կությունը:Խոտիխոտանումը նովի, կախվածէ նրանը Քանակից, տոքսիկությունից ն այլն Սովորաբար Վիտմանի, Գենի կանդգենթալի, րինի, իսկ արնմտածվրոպականներից՝ խոտի թունավոր Հատկությունըի Հայտ ն Քրոկ-Ռուսոիսանդղակները: է գալիս այսպիսի բուլսերի պարունակությունը 1049-իցոչ պակաս լինելու դեպքում: Թվարկածբոնիտիրման սանդղակներիճիմջում ընկած է բուսաբա-չ (գուլնը, ճուտը, Էնդճանուրգնաճատականն նական կազմը, իսկ մնացած որակականցուցանիշները այսպիսին է՝ չատ լավ խոտը գնան մեծ ճատվում է 80--100 մառամբ գնաճատվում հե. բուլսի Հասակը այլն) սովորաբար բալով, լավը՝ 60--80, միջակը՝ 40--60, վատը" 20-40 կ չատ վատը՝ 20 բալից պակաս սուբյեկտիվործն: Խոտը գնաչատում են մթերող կազմակերպությունները, Այժմ նշենք Ի. Վ. (արինի, ավելի ուշ կազմած ն դործնականմեֆ: ԳՈՍՏ Ի. 4808-75 րատ Վ. ունեցող, սանդղակի բնույթը: պետականՀամամիութենական ճետաքրքրություն կարինի ստանԱյս ստանդարտով: դարտը տարածվում է բնական մարգագետինների սանդղակիխոտի նմուչը բաժանվում է ճինգ խմբի՝ լավ, միջին, վատչ: ն ցանովի խոտաքունավոր ն կասկածելի թունավոր: նմուշում որոշվումէ վուրաքանչյութ,բուլսծրի մամլած է չմամլած խոտերի վրա: ն

ու

204կ.

:

:

:

Յոձ

կախվածբուսաբանականկազմից ն աճման պայմաններիցխոտը բաժանում են խմբերի ցանովի բակլազգիների, Տու ցանո ն բնական խուազդիների, ակլազգի-դաշտավլուկազգիների Տոթ

Պաոավ

կԱ

|

ՈՒԹԵՐՈՐԴ ԳԼՈՒԽ

Ցուրաքանչյուր տեսակ խոտ, կախվածնրանում բակլաղզգին դաշտավլուկազդի բուլսերի պարունակությունից,ինչպես նան ֆիզիկոջիբաժանում են երեք դասի՝ առաջին, երկրորդ միական ցուցանիշներից ն ծիրորդ:

Պանարտաջին տնաքով

-

ճոտով պետք է լինի առանց բորբոսի, ն բորբոսաճոտի, նեխաժաճոտի ն այլ կողմնակի ճոտերի: նրանում խոնավությունը չպետքէ գերազանցի1249, իսկ ճանքային խառնուրդնեբբ ն թունավոր ու վնասակարբուլսերը՝ 14. Խոտի որակը ստանդարտին ճամապատասխանլինելը ստուգելու ճամար մամլված խոտի մինչն 15 տ ղանդգվաժ ունեցող պարտիայից առանձնացնում են Հակեռրի300, բայց 5 ճակիցոչ պակաս. 15 տ-ից ավելի զանդվաժ ունեցող պարտիայից, սակայն ոչ ավելի 50 տ-իը՝ 150, բայց ոչ պակաս 15 ճակից:

ԿԵՐԱՅԻՆ ԽՈՏԱՔՈՒՅՍԵՐԻ

ն

Մինչն 285

զանգվաժ ունեցող պարտիայիցվերցնումեն 20 ճանույթ նմուչ, յուրաքանչյուր ճաչորդ 5 տ խոտից 4 ճանույթ: նմուշներ չմամլաժ խոտից վերջնում են 20 տարբեր տեՀանույլթ ղերից 900--250-ական գրամ» Հանուլթներվերցնում են առանձիացրաֆ յուրաքանչյուր ճակից: ընդճանուր քանակից վերցնում են նմուշ (կշովածծք) Հանույթների անալիզի ճամար: Արա ճամար վերցնում են 252 մ չափի բրեզենտ, նրա վրա զգուշությամբ խառնում են ալդ պարտիայից վերցրաժ բոլոր Ճանույթները(որոնց ընդձանուր կշիոր 5 կգ-ից պակասչպետթ է լինի) Լ վերցնում միջին նմուշ կգ կշռով Խոտի խոնավությունը որոշելու Համար վերցնում են առանձին եմուշ (300 գ): Քուսաբանականանալիզի ճամար: ճանուլթից առանձնացնում են 400--500 գ խոտ, որը բաժանում են 4 խժմբի՝ բակլազգիների, դաշտավլուկազգիների,թունավորբույսերի ն այլ բույսնրի' տ

.

ՍԵՐՄՆԱՔՈՒՄՈՒԹՅՈՒՆԸ

ն Ցանովիխոտճարքներ արոտավալրերստեղծելուՀամար

վում է մեժ

ահրի օծրմձր անճրաժեչտ են

ցանք

պաճանջ

քանակությամբ սերմ: Խոտճարքաարոտային խոտաբուլյ-

կատարելու ճամար:

նան

նոսրացաժ խոտադաշտերում ենթա-

խոտաբույսերի կարելի է սերմեր սերի սերմերըբազմացնելու միջոցով:

օտանալ սորտային ն վայրի բուլ-

Փետականն կոլեկտիվ տնտեսությունները որպես հլանլութային օգտագործելով սծլեկցիոն կայանների ստեղծա սորտերի ցանքանյութ

անրմերը,պետք է իրենց մոտ բազմացնեն ղական շրջանացված Ճնադույն սորտերը:

նան

բարձր բերք տվող '

տե-

:

Այժմ կան տեղիկլիմայական պայմաններին լավ Հարմարված երեքնուկի առվույտի, մարգագետնային սիղախոտի, ժիկորնգանի, նյակի ն այլ բազմամյա խոտաբույսերիոչ Քիչ տեղականսորտ-պոպլուլլացիաներ: բնական պայմաններում Տեղական աճեցրաժ սելեկցիոն սորտերի ն խոտաբույսերի սերմերը ցանքի Համար միշտ ավելի լավ են, վայրի քան ներմուծված,Ճատկապեսայլ կլիմայականպայմաններից բերված

ՀՒ գլխավոի խնդիրը ածրմնաբուժության աաա լեկ խ ոտաբութծրի տեղակա սորտերի սերմերի բաղմաոմի արտադրականԼավագույն բազմացման Համար պետական կոլեկտիվ

ցուք

արագ

ն

տնտեսություններին Ճճահձնելնէ,

ու

Պրակտիկան է տվել, որ յուցույց րաջանչյուր100 հա խուռադաշտ ստեղժելու Համար անճրաժեշտէ ունենալ 10--15հա սանրմնադաշտ:՝ Կերծձրի Համամիութենական դիտաճետազոտական ինստիտուտի կողմից մշակված ե գործողության մեջ է դրված բազմամյա խոտաբույսերի մարդագետնային շրջանացումն, ըստ

միութենականՃանրապետությունների, ծրկրամասերի, մարզերի: Պեն կոլեկտիվտնտեսությունները տական ղեկավարվելով վերոճիշյալով ն ելնելով իրծնց չրջանի արտադրականփորձծրի արդյունքներիցկա391

բող են :

տեղում

բազմամյա բակլազգի ընտրել ճամապատասխան սելեկցիոն տեղական

ն դաչ-

տավլուկազգի խոտաբույսերի լավագույն սորտեր: Խուտաբույսերի սերմնաբուծության զարգացումը,արդլունավետ ն

տնտեսություն խոտճարքաարոտային

կազմակերպելու ճամար, խիստ շատ անճրաժնշտ միջոցառումներից մեկենէ: խոտաբույսերիսերմերի արտադրությունըմեծացնելու նպատակով նլութատեխնիկական անձչրաժեշտ բազա ստեղժփելու ամար, երկրիեն խոտաբույսերի առանձին շրջաններում անրմեր ար-՝ տադրելու Հանրապետականն մարզային գիտաարտադրական միավորումներ, որոնց կազմի մեջ ծն մտնում մասնագիտացածսերմնաբուժական տնտեսությունները: ՍՍՀՄ Գյուղատնտեսական մինիստրությանը կից կազմակերպված է ձամամիութննական սերմնաբուժական արտադրական միավորում (ՍՍՀՄ սոիտսեմպրոմ):

կազմակերպվել

ՍԵոմնադաջտ կառելիէ առանձնացնել կերի ճամար

նախատեսվ խոտաբույսերի սովոբական Դրա ճամար աշնանը ընտրում ցանքերից: ձն

ե խոտադաշտ կատարում Ճամապատասխան խնամ:

ստացման Սերմի

տարում

նպատակաճարմար է

խոտադաշտում առանձնացնել այնպիսի Հատված, որտեղ խոտաբույսերը ձմեռելու Քն գնում մէժ ջանակությամբ թփակալած աշնանային բնձյուղներով: Սերմնադաշտծրն առանձնացնելու ժամանակպետքէ աշնանը պլարարտանյութնրով որպեսզի վեծանաչ Թփակալումը անուցել, Անչճտրաժեջտ է, Հատկապես պայքար տանել մոլախոտերի դեմ, չրել, մոլախոտերով շատ աղտոտված Հատվածները Հնձել, ինչպես ն օշգտագորժել

Հերբիցիդներ:

Սերմնադաշտի Ճողիմշակումը շատ

քիչ է

տարբերվում կերի

Ճա-

խոտաբույսերին մշակվող Ճատկացվող Ճհղամասերի մշակումից: այստեղ սերմերըցանելու Համար անՀրաժեշտ Միայն է Ճողի շատ խնամմար

քով մշակել կ լավ Հարթեցնել:

ԽՈՏԱՔՈՒՑՍԵՐԻ

ՑԱՆՔ

ՍԵՐՄԻՀԱՄԱՐ

Ս ։ նը: ճամար ճողամասի ընառությունը: ՍԵոշմնադաշտի

Բազմամյա ա

ազգու խոոարովանրի

Աե Ինարա աբ ղամասի ճ2 իշտ աությ: ն

խո-

եյ տ27 ի նպատակով լավ աճմանՆ ն զար-՝

տաբուլսերի սերմերի ճայջողբազմացման ատեղձել սերմի ճամար Ն

ընտրությու

:

ջուր

Ը

ձար.

՛

ճողեր վրա։ որտեղ բույսն Սձրմնադաշտք պետք է ճիմնել բերրի Հողերի է է տալու ունակ սերմի բարձր բերք կավ այն ընտրել, ճատկապես :

Ողողվող Քամ. ուսի անճրաժեշտ սննդանյութերով բավականաչափ` առեւ ր : ա. արժեքավոր են սերմի նպատակովմշակվող դաջք: յանրի Համար: տավլուկազգ ին արարո Հարուստ

ողողվող կամ ջրովի ճողերում:

աններում,

Ճողերը՝

՝

ոտա

Բո

ւ

Համար Բ ՔՀջի ծության Ցաճճային ճողերը խոտաբույսերի սէրմնաբուծությ արդյունանավետ նն, չնալաժ մի բանի մարգագետնային խոտարույածր՝ սիզախոտ), լավ չորացրած տորֆային ճողերում, տալիս ձն անրմի ոչ վատ բերք: Մարգագետնային բույսերի անրմնաբուծության Համար Ի լավ են ջրովի միջակակավալին, վատ նն ծանր կավային ն աղքա ճողերը: Բազմամյա խոտաբույսերի սերմնադաշտի Համար անձչրաժնչտէ /

յոզախուտ, ,

չն

առանձնացնել մոլախոտերից մաքրված

փաս:

ն

լավ

պարարտացված ճողա-`

Դաշտի մածջրությունն անճրա ժեշտպայման է սերմի բարձր բնրք ստանալու Համար: Մարգագետնային բազմամյախոտաբույանրը կյանՔի սկզբնականշրջանում աճում են կ

դանդադ նրանց ժիլնրըՀեշտությամբ ճնշվում են մոլախոտերից, որոնք արագ աճում ն զարգանում են։ Այս առումով ճողի մշակման ժամանակ անձճրաժեշտէ Հատուկ ուշադրություն դարձնել մոլախոտերի ոչնչացմանվրա: է Էոաակ տրեառը, ԻՎ րաի կոշ, կաարկ առ

բողջ վարելաշերտով: Ցրտավարի վրոս։ գարնանավարի ճամեմատուչ թյամբ, մարգագետնային խոտաբույսերի նը"

աան է լինում 30-40

բարձր

լ" ոտաբույսերի ։

սերմարտադրողականութ

»

ն 2 ճողի . ցանջից առաջ է գլանվի, որպեսզի պետք կատարվիճավասաիցանք ն ոչ ջատ մեծ խորութ յամբ ցանվող սքրՄորի ճամարստեղծվիլավագույն պայմաններ» եթե խոտաբույս սերմի ճամար ցանում են ժածժկոցով,կատարում են աշնանը ցրտաճերկ, վաղ գարնանը կուլրիվացիան ցաքանում, ապա ցանում են ժածկոց բույսը: ԴրանիցՀետո Թեթե գլանում ն ցանում խոտաբույսբ: ի

:

կավ արդլունջ են տալիս մ խոտաբուրնրի(առվույտ, կորնգանն բազմամյա արգագմտնային դաշտավլուկաղգիխոտաբույսեր) սերմնադաշտիամառայինցանքերը: Այս դեպքում որպես ցանքանյութ կարող ձն ժառայել խոտաբույսծրի թարմ Հավաջածսերմերը, Դաշտավլուկազգի խոտաբույսերի աշնանային տիպերըբոլոր շիրաններում կարելի է ցանելաշնանաց ան ճացաբույսերիՀետ

միաժա393 :

Պարուստճողերում

.

մանակ: Այս դեպքում ճողի մշակումը տարվում է տվյալ շրջանի «ամար նախատեսնված տեխնոլոգիայով: Մարգագետնային խոտաբույսերը սերմի լավ բերջ են տալիս մարդագետնային խոպան Ճողերում։ Սնրմի Համար ցանքը կատարում են Խոպան ճողերի առաջնայինյուրացումից 1--2 տարի Ճետո։

ազոտ չեն օգտագործում, կամ նթն օգտագործում փոքր նորմաներով,կալիումովՀարուստ կավայինՀո. գերում, կալիում մտցնում ծն շատ քիչ, իսկ թեթե Հողերուվ՝ մեժ նոր-

11,

գացման վրա

նախացանքայինխնամքով մշակումը սերմի բարձր բերք ստանալու անձրաժեշտպայմաններիցմեկն է: Խոտաբույսեբիսեբմնադաշտիպաբաբտացումը:Սերմի բարձր բերք աճեցնելու ճամար, սերմնադաշտերստեղծելու ժամանակ, ճողի ն քիմիական կազմը լավացնելու նպատակով, անչրաժեշա ֆիզիկական է Հող մտցնել օրգանական ն Հանքային սարարտանյութեր. Աշնանը են մտցնում են պարարտացնում Գոմաղբը զլխավորապես գոմաղբով: ճատկապես օրգանական նյութերով աղքատ Ճողերում, սերմնադաշտին տոննա: եթե նախորդ նախորդող կուլտուրայի տակ, Ճեկտարին 30--40 կուլտուրան գոմաղբով չի պարարտացվել, ապա այդպիսի ճողերում աշնանը մտցնում են փտած գոմաղբ ՍճրմնադաշտիՀամար արժեքավոր պարարտանյութ է նան տորֆը, որը պետք է օգտագործելկոմպոստացած գոմաղբաճեղուկի«ետ միասին գոմաղբինորմայի չափով: զ/ճա նորմայով, Հողի նախացանԹոչնաղբըմտցնում են 4-Տ քային մշակման ժամանակ, իսկ գոմաղբաճեղուկը՝վաղ գարնանը' 7--10 տ/նա-իՃաշվով ն անմիջապեսփոցխում են: է կանաչ պարարտացումը, որբ գրեթե նույն ար-, Արդյունավետ դյունքն է տալիս ինչ որ գոմաղբը: Կանաչ պարարտացման .Ճամար կարելի է օգտագործել լլուպինը, իխշառվույլտը,սերադելլան ն այլ բույսեր, Սերմնադաշտերը, բացի օրգանական պարարտանյութերից, ազոպետք է պարարտացնելնան անօրգանականպարարտանյութերով՝ տական, ֆոսֆորական ն կալիումական: Թթու ճողերում բակլազգի խոտաբույսերի սերմնադաչշտստեղժելու դեպքում պետք է ճողբ կրացնել: Տ

`

ված է միաժամանակ ճանքային ն օրգանական պարարտանյութերով: Սննդանյութնրովաղքատ ճողերում սնիմնադաչշտիցանքի առա-՝ ջին տարում օրգանական պարարտանլութերիճետ միասին պետք է:

ճանքային պարարտանյութերՔչՕ»-45 ն ԿՀշՕ-45 կգ/ճա նորմայով,: ն 90-իսկ տորֆային Հողերում Համապատասխանաբար45--60 տալ

կգ. օրգանական Ողողվող ն ցաժրադիր տորֆաճաշճային

նյութերով

զար-

2,3-

ե նբա Սերմնանյութը նախապապբաստումը ցանքին:Սճրմիբար-

`

պարարտաց-

մեժ

ազդեցությունեն թողնում ազոտական պարարտանյութերը, Այսպես, Կերերի Համամիութենական դիտաճետազոտական ինստիտուտիփորձնականտնտեսությունում, գարնանը Հողի մակերե«ին տվաժ Հեկտարին1,5--Ֆ ց ամյակային սելիտրան մարգագնտնային շյուղախոտի սերմի բերքատվությունը, ստուգիչի (առանց պարարտացման) ճամեմատությամբ, բարձրացրելէ 2,9--5, մարգագետնայի «իզախոտինը՝3--5,2, արոտային ռալգրասինը՝ ապիտակդաշ2,--2,9 ց-ով: տախոտինը՝ Նույն ինստիտուտիայլ փորձերում է, որ 20 տյա գոնկատվել մաղբով մակերեսայինպարարտացումը սերմնադաշտի օգտաղործման քրկրորդն երրորդ տարիներումբարձրացրելէ սերմի բերքատվությունը՝ 4,3--4,1, ոզնախոտինը ե չլուղախոտինը՝ 2,7--4Փ սպիտակ դաշտախոտինը՝ 1,7--3,1 ց/ճա-ով:

հ

չատ

մաներով: խոտաբույսերիսնրմնադաշտերի Դաշտավլուկազգի բույսերի

Մարգագետնային խոտաբույսերի սերմնադաչտի Հողի ճիմնական

Սերմնադաշտիցբարձր բերք է ստացվում, երբ այն

ապա

Ը

Գրբ բնրք ստանալու Հիմնական պայմաններիցմեկը բարձի որակի ցանքանյութիընտրությունըն ցանքի Համար նրա խնամքովնախա«լատրամտումն է: Սերմի բարձր բեիք ստանալու նպատակով անձրա-

ժնշտ է

ցանքի ճամար վերցնել տեղականժագում ունեսերմնադաշտի Հինավուրց ն սելեկցիոն, կամ Համանման բնական պալմաններ այլ շրջաններիցբնրված ունեցող սորտեր:

ց"1

:

Սերմիբարձր որակի

մեկը նրանում ցուցանիշներից են

սննդանյութերի առկայությունն է, սաղմի աճման

են 1000

ե

որոնք

ժամանակ: Պաճեստային այս սծրմի օդաչոր զանգվածով:

սնուն

պաճեստային

Հանդիսանում

սննդանյութերնորոշվում

Սովորաբար մարգագետնային բույսերի սերմիբերջատվությունը

սերմի կշիոբ փոքրանում է սերմնադաշտի ժնրացման Հետ զուգընթաց:կերերի Համասիութննական ինստիտուտիփորձերիՀամաձայն չյուղախոտխ 1000 սերմի կշիոր տպտագործմոն մարգագնտնալին հղել է 2,38 գ, երկրորդում`8.01, հրրորդում՝ 1,29, չորրորդում՝ 1,60 կ վեցերորդում՝ 1,0 Գ: Պարզվածէ, որ դաշտավլու-

առաջին տարուժ վերին ժաղկաբույլի կազգի խոտաբույսերի ներբնինը՝փոքր:

ծոն

մասի սերմերը Խոշոր

են,

Ցանջանյութի որակական ցուցանիշների ճամար

է

անչրաժնշչտդորՀանդիսանումսերմերիցանքային պիտանիությունը: ՅՋ5

չճջ

Հցրտ ղզ րաղոն. մվմզիմզո վմզդիսղմզմզ ղիսետնմոի դ կոտվեր «(66 ՛2ք "նտ ) մմսո| վելի ) մոամզնաչ "ղվլտիտկտեռիո (դվլոնհոիո դազ կով «մնոո ղզ յոսղդոն ոոմզնաչ մղող (դվ/ոնտիոիոկ«ղվլտիոոկ) 2424մղիաղբոսմզնսչվենվտ մզմմուտ մմս «մրոքլիսմսո| ջոիձղուախ |լմոտ -ոկ մժղոն ց տծզբոմչղտ մուրոչ յՀայադտտո մզմվջ մոոտիտչ ղ վում վմզորսմ դվլողտզետեմոր :մուսմմսսսվ զ դարսսվ վյդուց «զրոչ

մզմլոիտտամող մժզդծմոչ, կոդուրաթյսզջնզատո

Հտաովվիսդտն մս-1ղվ 9 -ոտ

ղող

դղրող ղոկվղոզտ վծժղոնվտմոնողիմզը :

ւ

չմո րոջ վտծոնողրմզո դաէլիսջոմ վկաշամս իխսմզդճոդջդոստճվնդոմդ Քվմզդղվտցետեմուր վիսդոն ողոտո ) վլզմոկ մզրմզո վմզորսմոտսողվղվ(ողտզետեմոր

չճվմզժդտն վմզժդոճ ղոկոմսիսո ղոկամսիսողոժ դոժ 'վի -նտտոկ ժմղմ Հվժ վիտ խմզի 1 /(դմտ ղ ղտչնտժ րոսմվժմոծ «յոսկ չամի դաքիաֆոմոտ դվհոմումճվր)Փրոդո| իտլ 1զդոտ լ տմզթոմջգո զոսմզժղոն ժմոծողէոլ մզդնորեոմ.Ֆտմո մզրմզո վտմսո ղմա վր 3 ժտզիոմվզ «րսժոցն ղդոքքիստծզքոմղտղզ յոսմուտոկ -ըզտղտսկ ղակաջամողիմցո մզժղոն մմոծաղլոլ վնսկջոջ ճդոսը

»

:

'

վճաիջոջ

չվնսկջոջ Ձղոստ ղրզմմզ

|

ղ

փաճակջոջ

րո 09--Շ6 դվլոժմոշծվր փողաքչիսջումուտ

՛/իսմզժմունղզ բոաղոն մորոջ վրմզո մղողձտ ղ մղոսրտ մղող` վյցտց ղվլողտզեռեմտր :ԱՂՉ Ղ մտզկրտբ մմզոխսմոտսո| չրոամզծղղծ

Ել

«մոն

|

ձոստ

չժմցմ մջտճ վրմզո ղզ ովլոտ մմզորսմոտսո| ջոխդան ճս վիտ Ժմզմ իո վրմղո չ րրսինոտո ճվմզժղոն դոէովմ ղ բսիմոկոիը բոսմտտ նմսմկմը չմտրոչվ սազսզրջ ղզ ր'աիփասկ մաոմաոմսիսո վեհոկսաիտտճան կողորոք վմղոճ մմզորսմոտտառվ Հաջ

իո

դո րնոմդլս վմզտավոնսի 1զղջմոն դվլոսուրըչոմի վմզղժդղոտողվծո

-Քղողմած

վեեոկլոմ վղոժ վտ վմղզոխամտտսով|

-մզճեզ դրադծզմզ "տիսիսո )

Է

ղդ ղվտստրտ ղվլիողողձտ

վրմզո յ րյսիստմվկ իսվփու ղլոլ

|

տմդ ղզ լյոսղոն կոտ վճակ տզչ աջ մմզորսմոտաղ չկաղաորատթտվի վենովոււմիոտտձծով, ջոջ վղոճողողէտ մորոչ վրմզո մմղզորամոտսղվ : չիսմզչիսղտտմոմոխդոկուտսետ 1զնաղո

վորամ Քակջոֆ տճմղքումջղո ստզջ ցվծոիոչոծժմզմ մտշոնոդյրմվո նմտաղ ժմզմ մջմոմ վրմզո ճվմզղվեհոկավիոտձով, Հժորոչ յանոդատտո մորոչ վմզկ Հոգոկ բող «վմաե կողվմօ «մո Նատավ պիտտմախ-կվի յմ մլ, :րբզն վմզտաովուար «իսմ ոոչոնտի 1զղնմզի 1 իո| ճսկջոջ ոզխո "աոժմոխ իսժրո մորտչ վրմղո մմզորսմուոսղ ովլղղտն ժտզիո իաժրոդոի «տառի չմտառվուղիս ղզ տած ողիտկ -ոկյալէ "մրաղմանտովժղո րոսբստ դվլողտզետեմոր վլրոփատհսկնսկջոջ 3) բաիղկ դոջոչ մժղոճուդկ :1 ատ «տաչ մղաէլիսիտոծմզվբոսմզծղոն վնսկջոջ նդտսո ղ իսճսկ հ յսիմոոտիոչ լոսմզղվմոտ նմսձոչ ղ նմամմզ վժդոմը չմմցժգոծ վմզոխոմուտառվ Փոջ մջոն վկղզիովրմզո ղզ ովլյոտ"յոսմուտ Տղոսո ղո «Ժմզմ «Մմզժղոն ջամատուկ իանակջոջմղումով դվմոստ դոիրջմաետտեօ

բբամզղղուքցիսոբոկ

չդ ո ղդ տմվփատմոկ ոտչոնոի «մտրտչ վմզկ Լողակ դտմաձո «մնխաղսոռղ| վկտոմտի-կվի 1գղվ1ղզ նամտկ մզղուստիսկ նսղեզնոմե |ք :յոսմզմ -զՔ ջոինոմե մղողձչո 1 ողողդլտ «մդոսրտ ոզեուղվ Դզդոք լ փլմոկ մմզորսմտտավ տրորհոմ րոամզդղումմ իխիտողսո| փոձողտկոխո

ձմզր ճնվժղոն նախմոջիոժ րոկ կատ վլմո 1զղնոմոմ 3 ժտզի րմոք «Մո վովխոհը ։վճակջոջ նղոստ րոկ կոտ վճակջոջ խամզրմցո մղողնո ղ մդոսրտ ղմզտշտնորմզովմզորսմոտառվ յզղոն 3 վմոկ .նվմզրմզո տիմտոտ ոլնդտ յոսիմզմ մորոչ մվ վենովոմիտտծուն մմզրմզո րմո. դ մրումչիսկողաջ «մոտ ղզ 7վժ մրոլլիսիտոծմզմ վղն չմորոջյազդնոհումտ ղրոսջ ճդոմղ «(Գջոիոողի ղոկտկվղողվր վլովճակվգվմակո ղզ բոսկմոցղզ մմզիմզո վովոուտ մոր -զի վրմզո) ղզ նզքյս բրտկ նմսծտջ յոստատնզկ վմզդոմատհիակ -ոջ չմմղծղոն ռոմը Ժղամսմզրմզո նսնզղա դնզկ տվո|«նսղնոկ յոստիխրոսնոսչյոսմոնուտղջ (տիսիսո ղ նօ մրոՒլիակողոժ Փզր ղզ յոոդվ ձր վմզրագո

1 Փողի դասքլիսմնոմճա կատու ողորտոբ դորկատչր վլզղքջ:ղվմզձճմզի վոր. ղրաղ ղզ բոստմոիտ դ նվմզղմեկո վովնսչ մոտով դղ փշսոկո ղ ղվլոն մմզժղոն վովոոլո յոսմզղվտան ղվոաղոտոռփիտտոտստտղոտ չվվճսկջոջ հղոստ «տմի վլղճ մսորտ 1զմոտտկ մժղոն վմզո Հաջողուլ Հիամոտսո| վենտիմիուտծոն մաորոչ վրմզո բաիմտ լ նմաչմսղ վմզո որսալակվմղղ

ւմմզժղոն

Հրսմոտտսովմորոչ

մզրմզո ղզ

չճվմզդ

յլմժոր յ ժտզխ մը ղվջղոսո ղ ծվմզիմզովմղտաովովար «Սմտաղստով ոք ղվլոնօ կոդ «աքդողրմզը չմրորղոխչոհ տշվջ ղ իսլզմզմ դամչիամ յորմադ մմզրմզը -ուրութվժոխոչտժմցմ ղղ յոսդոտչ դոՒլիսկողույջ մջմոմ գողզդոա | տզի մմզրմզը դոակիակողումց դողոստախոարոջվոմոնդուտո Կդվմզղձղոջախ առաֆուրղզղվ

ովլոտ Փղոմդ լրսմոտ նմամմզ վծղումկ հով «մմզորսմոտսո| Փղոճուղդց ովող ղզ լոսժոխատչտզչ վժմզմ վմզորամոնուչ բամոտ նմոձոշ ջոի մօ շլ--ջ -փակ դզ լոադե Հազազրջ ղ լոսիոկովիը ազ ճվժղոճ-դպ

դ

`

դ վեհովկոմ վղողոտտ վմզրմղո,վմզորսմոտավ վեետկիաիոտձուն վմզիմզը 1 ժտզիոմղի սմժուրդ ժղաէլիսկողայքջ -ոխորոչ

նից

սաղը,

իսկ գարնանը ծածկոցի տակ ցանելիս նրանց կարելի է

33.

բոլորովինՀողածաժկ չանել:

'

Բազմամյախոտաբույսնրիաէրմէրի ցանքի նորմաները Ր

Տարբեր խոտաբույսերի ցանքի նորմաները, Համատարած ն նաշարք ցանքերում, բերվում են աղլուսակ 38-ում:

լայ-

ՖԽոտարբուլաք

Ցանքի նորմն.

մաջուր ցանքում

կգա

-

լայնա-

Համատա-

բաժ չարջեԻվ

շարթ

Ցանջիխորությունը (Կմ)

32.

երեքնուկ կարմիի, միաճար »

ե

ժանթ

ոտաբույսը

Հողեր

ծորնուկ անջթիստ Սիզախոտմարգագետնային Աղվեսաղիմարգագետնային ծլուղախոտմարգաղնանային Սեզ անկոճղարմատավոր-

նրէջնուկ սպիտակ Երծջնուկ վարդագույն

1,5

2,0

1,0 1,0 2,0 1,5

1,5 2,0

0,5

Ռալդրասբարձր սպիտակ Դաշտախուտ ԴաշտավլուկՄմարգագնանային կարմիր Շլուղախուտ

0,5 0,5 0,5

:

Միջակ Ճողեր

0,5 0,5

1,0

3,0 2,5 1,0

1,0 1,0

0,5 0,5

Թեք

Ճճողեր

խշառվույտ սպիտակ

6--8

14-16

Շլուղախուտ ծղեգանման

Ոզնեախոտ ճավաքված Ռալգրասբարձր »

-

բազմացնել սերմնադաշտերիմաքուր ցանքերում, որովճետն խառնուրդ ցանքերից սերմի ստացումը դժվարանում է, քանի որ խառնուրդին մասնակցող բույսերի սերմերը միաժամանակչեն Հասունանում: Բացի դրանից, խառնուրդներում աճեցրած սերմերը միմյանցից միշտ Հնա- . րավոր չէ լրիվ բաժանել:

վեն Ցոբնուկ անքիստ Դեզձանկախոտ եղեդա-

աաա տնյա

1,35

0,689 1,95

4-Տ

8-10

8--ջ

15--16

ժ-ջ

14--15

830:

7--8

11--13

Ց--9

15--16

15--16

7--8

11-13

5--7 10--11

արնի մարգագեահային տավո

0,2

0,95. 18,00 1,90

0,42

6--7

7-8

Սե

|

-ծ-

1,80

ՍԱ

Հ,10

:

'

2:15

0,80 3,50

10--12

. 0,80

---6

:

10--12

Տ--6

|

--

10--18

2-9 ւթ:. 8-9 ՔԻ րեթ հոթ Բա --Սեզ անկոճդաարմատա7. 14-16 վոր դ

1,80

70---90

8--9

բաղմաշար

աթոտային

»

--

'

Աղվեսագիմարգագնտնա-

րված: ոլալները

10-13

8---10

յին նային

է տրված ամենատարածվածկերային խոցույց տաբույլսերի.ցանքի նորմաները, սերմերի 10000 ցանքային պիտանիության ժամանակ: Տնտեսություններում փաստացիցանքի նորման սա4մանվում է նկատի ունենալով անրմ ստուգող լաբորատորիայի կողմից

10--14

5--6

Շլուղախոտմարգագետ-

Աղյուսակ 33-ում

Փ--Տ8 7-8

«-6

:

Սիզախոտմարգզագետնա-

'

.

1,271

.

նզչերառվույտ էղջյուրավոր

կորնդան

ւ

12--14

5-6

դեղին

»

ւ.

10--1ֆ

4--Տ

սպիտակ

Առվույտկապույտ

1,5

Սերմերի ցանքային պիտանիությունը որոշվում է սերմերի ծլունակությունը ն մաքրությունը որոշելուց Հետու Սերմերի մաքրության գը բազմապատկելով նրանց ծլունակության զլ-ով ն բաժանելով 100 կատացվիցանքային պիտանիությունը արտաճայտած տոկոսներով:Ելնելով վերջինից ճշտում են փաստացիցանքի նորման: Մարգագետնայինխոտաբույսերիսերմերբ' նպատակաճարմարէ

4--6 -4--Տ

հրկճար

վարդագույն

»

3,0 2,0 4,0 3,0 Ճ0 4,0 1,5 1,0 1,0

»

»

Սերմեր։ ՔՓ-| 1000 սձրմի վ 1 կգ-ում | միչին ղանդգ(ճազ-Հատ) վածը Գ

:

|

13--14

6.

Թա -

0:15 յր

| 285

--Ք,

9,10

բմնադաշտի խճամքը

Սերմի բանակը ն որակը, ինչպես ն երմնադաշտի օգտագործման տնողությունը, կախված է նրանից, Քն, որբան որակովք Ժամանակին եկատարվիխնամքը, Պիտ խնամբի դեպքում աերմնաղաշտը, կա. բելի օգտագորժել3.

է

4 տարի,

սերմնադաշտիխնամքը Հիմնականում կախված է Խոտաբույսեհրի այն միջոցառումներիկատարումից,որոնք սաշմանված հն բնական ն ցանովի խուտճարքներիու արոտավայրերի Համար:

Սերմնադաշտի

գլխավոր տեղը զբաղեցնում են մոլախո-՝ խնամքի աշխատանքներում պարարտացումը ն արճեստականլրացուցիչ փոտերի դեմ պայքարը, ե մի շարք այլ գործողություններ(ենթացանք,ցրտաշուտումը, ինչպես ճՀարման լխկման դեմ պայքար ն այլ նախաղդոււական միջոցա-

Համար ամոնիումի. նիտրատ2--4 ց, սուպերֆոսֆատ2-3 ց. կալիումի Փլ"րիդ 0,8--12 ց, բակլազգիների 2-3 Համալ տուպորֆասֆատ գ,կխլիումի քլորիդ 0,8--1,2 գ: Սնուցմանավելի բարձր նորմաներ կիրառում են ճին ցանքերում:

`

ու

|

ռումներ),

՛

Ը

Սերմի բարձր բերք աճեցնելու գործում որոշակի նշանակություն ունի մոլախոտերի ոչնչացումը: Մոլախոտերըլավ են Հարմարվածժտեղի պայմաններին ն արագ աճում, ուժեղ ճնշում ն նույնիսկ խեղդում ծն

խոտաբույսերին:

:

ներն այլն Լենինգրադիմարզի նախկին գյուղատնտեսական փորձնական կայանի փորձերում ամոնիումի սուլֆատի 3 ց/ճա ամենամյա սնուցումով սերմի Մարգագետնային սիզախոտի 4,9-ից բարժրացել է 8,6 ց/ճա, իսկ դոմաղբաճեղուկով ոռոգելիս՝ 5,6-ից մինչե

Առանց ժածկոցի ցանջերում, խոտաբույսերի կյանքի առաջին ե Հաջորդ տարիներին, խնամքի աշխատանքները Ճերբիցիդներով մշակումը, մոլախոտերի քաղճանը հ պարարտանյութերի ներմուծումն է: է մոլախոտերը ճնձել: կյանքի առաջին տարում նպատակաճարմար Գարնանացանիկամ այնանացանի ժաժկոցով ցանք կատարելիս անրմնադաշտի խնամքը սկսվում է ծաժկոց կուլտուրայի բերքաճավաՓից անմիջապես ճետո։ կատարում են մոլախոտերի քիմիական քաղեն ուժեղ աճաժ խոտաբույսերը, բակլազգիխոտաբույսեծան, «նձում րը

սնուցում

են

ֆոսֆորական

ն

կալիումական, իսկ դաշտավլուկազգի-

բերքատվությունը

9,5

Սերմի բերքի բարձրացման գորժում

`

.

.

տա-

բակլազգի

տաբի պաբաոշտացնել: ամեն սեբմնադաշտերն Սնուցման Համար ճանձնարարվումէ Հանքային պարարտանլու-Թերի Հետնյալ նորմաները՝ դաշտավլուկազգիխոտաբույսերի1 հա-ի. չ

ց/նա.

աբճեստական լբացուցիչփոշոտումը:

ազոտականպարարտանյութերով եթե խոտաբույսերի ցանվում են լալնաշարք,, ապա ցանքի տա: րում միջշարային տարածություններըպետք է փխրեցնել նե մոլախոՃնձել, բույսերին սնուցել, իսկ երկրորդն ճաջորդ տերը ջաղճանել, բինձրին երկու անդամ միջշարային տարածությունները կուլտիվատոր-` ներու մշակել (առաջին անգամ` գարնանը, եհրկրորդը՝բերքաճավաքից ե սնուցել մոլախոտերը Հետո),շարքերում քաղճանել Մոլախոտերիոչնչացման Համար կիրառում են նան նախազգուշական միջոցառումներ` ցանքանյութի մաքրում, ճանապարճի ն առուների եղրերի ճեձում մինչն բույսերի ժաղկումը, գոմաղբի ճիշտ պատպանում: Մոլախոտերիդեմ պայքարելու ճամար օգտագործում են ճերբիցիղարսկում են դաշներ (2,4 դն Մ--4 Խ), որոնցով սնրմնադաշտերը տավլուկազգիների լրիվ թփակալման ժամանակ, ձեռք առնելով միջոցառումներ, որպեսզի դրանք չընկնեն խոտաբույսերի (առվույտ, կորնգան, հրեջնուկ, եղջերառվույտ) ե այլ ոչ դաշտավլուկազգիբույսերի ցանքերի վրաւ Խուռաբույսերիսերմի բարձր բերք ստանալու ճամար անճրաժեշտ

ները նան

սնուցումը պետք է կատարելերկու անգամ" վաղ Սմնրմնադաշտծրի գարնանը տալ պարարտանյութերիսաճմանվածնորմայի կեսը, ե աջնանը, սերմի բերքաչավածքից անմիջապեսճետո մյուս կեսը, ՍնուցմանՀամար օգտագործում են նան տեղական պարարտանյուԹեր՝գոմաղբաճեղուկ,լավ Ճասունացած գոմաղբ, թոչնաղբ, կոմպոստ-

մեծ

նշանակություն ունի

ն Դաշտավլուկազգի մէժ բակլազգիխոտաբույսերի

մաքր խաչաձն

փոշոտվողներեն, Դաշտավլուկազգիների ծաղկափոշին մեկ բույսից մյուսը փոխադրվումէ Փամու միջոցով, իսկ բակլազգիներինը՝ մեղուների, Քիթձոների,ճանճերիե այլ միջատների միջոցով:

ՔԲավլազգիների փոշոտման ՀամարՀանձնարարվում է 50

նա

սերմընտանիք, . Դաշտավլուկազգի խոտաբույսերի արճեստականփոշուռման ճամար օգտագործում են պարան, որի ժալրերից ձգելով բարձրացնումեն բուտակացքիժաղկաբույլերիգոտին ն Հորիզոնական ուղղությամբ շարժելով ու թափաձճարելով ծաղիկները լրացուցիչ փոշոտվումեն, Այսպիսի փոշոտումը ոլետք «4 կատարել առավոտյանժամը 3--8, հրկու անզպվ՝ առաջինըծաղկման սկզբում,հրկրորդը՝ լրիվ ծաղկման ժամանակ: ԱրՀծստական լրացուցիչ փոշոտումը բարձրացնումէ բույսի -սերն լավացնում է սերմի ցանքային որակը: աշխատանջների մեջ մտնում նն նան օզանրմերով ենթացանքը,

հադաշտիմոտ

ժամանակին տեղափոխել մեղվի

մար

10--20

Ան:

ո աար տագործման

ոտղար (լակմա ցրաաճարության այլ երնույթների դեմ պայքարը, ' խաաթոանրի ,

իան բմնադաշտի

ն

բուսակացքի նոսրացման դեպքում օգտագործման

առաջին տարվա գարնանը պետք է նույն սորտի սերմերով կատարել լրացուցիչ ցանք, բույսերի քանակըլրացնելու

Համար,

Ջմռանը բույածրը չցրտաճարվելուՀամար անձրաժեչտէ կատարել ւ

Գոլ

ձյան կուոռակմանաշխատանքներ, որով պայքարում են նան ձմոան դարնան սառցակալմանդեմ: երբեմն ցանված խոտաբույսերը ձմոան ընքացքում տղպում լխկում նն, աշնանթ տաք ճողի վրա ճաստ չշնրտով ձյունածածկի կուտակված ջրերի սառչելու պատճառը ջացման կամ մակերեսային Սրան նպաստում է նան դաշտավլուկազգիբույսերի (սիզախոտ, շյո ղախոտ, ովնախոտ, բարձր ռայգրաս) փարքամ աճը: Այսպիսի սեր. նադաշտերը պաշտպանելու ճամար անճրաժեշտ է սառնամանիքների 20--25 սմ բարձրության: Վավ օր առաջ ճնձել 10--12 միջոցառում ձյան զլանումի, ձյունը շփման մեջ դնելով Հողթ Հետ, վերջինս ռեցնել, իսկ մակերեսային չրերի չլճանալու ճամար պետք է ճողամաւ ահդերում առվակներ անցկացնել: Համապատասխան առ

սս

ե պաճպանումը Սերմիբեբքաճավաքը

ժամկետըՆ ձեր: Դաշտավլուկազզ բերքաճավաքի Սեշմեադաշտի ծածկոցի բակլազդիխոտաբույսերի սերմերը ճավաքում են առանց ծածկոցով կատարված ցանքերում եր գարնանացան կուլտուրաների տարում, իսկ աշնանը աշնանացանիծածկոցովցանված ցանք| բորդ ն

բում՝ երրորդ տարում: ժամանակինկատարված սերմի բերքաճավաքնունի կարնոր նչո նակություն Խնդիրը կայանում է նրանում, որ պետքէ ընտրել բերք որի ժս Հավաքի ժամկես, սերմերի Ճասունացման այնպիսի շրջանում, մանակ կորուստներըլինեն նվաղագույն,իսկ անրմերը՝բարձր որակ, Բերքաճավաքըպետք է կատարել սեղմ ժամկետում ն առանց կորուստ, միաժամանակխուսափել անժամանակ բերքաճավաքից:Ուշս բայց ցած բերքաչավաքիժամանակ սերմերն Հեշտությամբթափվում են, դր. է' Բերքաճավւ Համար էլ սերմի կորուստը որոշ չափով անխուսափելի նան, որ մարգագես Քի ժամկետ ընտրելիս նկատի պետք է ունենալ են անձչամաչափ ն. նային խոտաբույսերի սերմերը ճասունանում

միաժամանակ:

Հասունացման Սերմերի

ժամկետը սորտային Հատկություն է, բա, Սերմերը շուտ են Հասունանում, երբ ել եղանակներից: Հետո կարատե անձրեներից լինում են տաք ն արնոտ օրեր: Այս դես քում սերմի բերքաճավաջըպետք է կատարել ամենակարճժամկետոււ Որպեսզիսերմի բերքաչավաքիժամկետը բաց չթողնել, անճրաժեչ շաբաթ անց օրը մ. է բույսերի ծաղկումնավարտվելուց «ետո 1--2 կախված է

ն

անգամ կատարելդիտումներ:

Սերմի բերքաճավաքիժամկետը որոշելու Համար նկատի են ունեսերմերի ճասունացման աստիճանը: Տարբերում են սերմերի Հասունացման երեք աստիճան՝ կաթնային, մոմային ն լրիվ, կաթնային

նում

Հասունացման ժամանակ սերմը կանաչ է, միջուկը նման է թանձր կաթի Մոմային Հասունացմանժամանակ Փաղզկաբույլըգորշանում է, նրա տակ ցողունը դառնում է դեղնավուն, սերմի պարունակությունը մոմանման է, եղունգով Ճեշտությամբկտրվում է: Լրիվ ճասունացման ժամանակ ճատիկի գույնը սորտին չատուկ է, պարունակությու ամուր, կարծրացած: Տարբերում են նան ճասունացման միջանկյալ փուլեր՝ կաթնային

մոմային ճասունացումներիսկիզբը ն վերջը: ծն թափվում (բարձր ն Մի չարք խոտաբույսերի սերմեր շուն արոտային ռալգրասներ, շյուղախոտ, սպիտակ երեքնուկ ): Սրանց սերմերը պետք է Հավաքել մեծ զգուշությամբ, ճիշտ որոշելով բերքաճավաքի ժամկետները: Մերմերը պետք է Հավաքել անկորուստ. Ամենալավ ձեր կոմբալնով բերքաճավաքն է, կատարվում է լրիվ ճասունացման ժամանակ, կորուստները շատ քիչ են: Հնձիչներովճավաքելիս, պետք է «նձի Հետ զուգընքաը զանգվածըտեղափոխելկալսելու վայրը: Այժմ սերմի բերքաճավաքըկատարվում է ինքնագնացկոմբայններով: Խոտախառնուրդների սերմի բերքաճավաքըկատարում են երկու նվագով առաչին անգամ կոմբայնը 4Հնձում է բարձրից, բարձրացողունները՝ դաշտավլուկազգիները (ցորնուկ, ռալգրաս, ոզնախոտ, սիզախոտ), իսկ երկրորդ անգամ ցածրացողունները՝բակլաղգիները(առվուլտ, երեքնուկ ն այլն): Խոտաբույսերիսերմերը միաժամանակչեն Հասունանում, սրա Համար էլ կատարում են անջատ բերքաճավաք: Առաջին անգամ 4նձում կալսում են, ծղոտը չկալսված սերմերի Հետ մնում է «Հնձաշերտում, երկրորդ անգամ, մի ջանի օր անց, սերմերը չորանալուց ն Հետքաղյան ճետո ճասունացման գալուց կոմբայնը Հավաքում ն կալսում է: սմ բարձԴաշտավլուկազդիների սերմնադաշտըՀնձվում է 15--20 րության, ընդգրկելով բոլոր ճասկակիրցողունները: անրմնադաշտիբերքաճավաքը ն կալսումը կատախոտաբույսերի են ՍԿ-4, ՍԿԴ-5 ն «նիվառ,«կոլոսծ 44--108 րում Հացաճատիկային 54--108 կամ ճարմարանքունեցող կոմբայններով. կ

,

Սեբմերիմաքթումը ե պաճպանումը: կալսելուց

Հետո

դաշտավ-

,լուկազգի խոտաբույսերի սերմերը մաքրում են մղեղից, ծղոտից ն ալլ մաԴրա ճամար օգտագործում են ճամապատասխան խառնուրդներից: ղերով կաճավորված սովորական ճատիկազտիչ մեջննաներ, որտեղ

են առաջիներկու մաղերի վրա առանձնանում խոշորխառնուրդները, երրորդի վրա՝ չկալսած Հասկերը կամ երեջնուկի չտրորված գլխիկնեեն ամբողջականսերմերը, իսկ ամենամանր րը» չորբորդի վրա մնում խառնուրդներիանցնում են սրա անցքերով երեքնուկի գլխիկները ՏԿ-1100 Ա ն կ-0,5 հրեքնուկակալսիչով ճետո թափուկը, ռրի մել սովորաբար պարունակվումէ անցկացնելուց չտրորված գլխիկներ, կրկնակի անց են կացնում երեքնուկակալսիչով: ` Առանձին դեպքերում երեքնուկիսերմերի անց են կացնում կոմպլեքս մաղեր ունեցող «Տրիումֆ» տնսակավորիչով, իշկ դաղձով վարակված սերմերը մաքրում են «կուսկուտաո (էՄՍ-1, էլեկտրոմագնիտայինմե-

քինայով:

սերմերի պետք է մաքրել ե չորացնել: Պաշեստավորումից առաջ Բակլազգիխոտաբույսերի սերմերի խոնավությունը պետք է լինի 13, դաշտավլուկազգիներինը՝1540: Սերմերը չորացնում են քամճարվող

.

սմ շերտով ն օրական շենքերում, որտեղ փոում են գետնին 10--15 2--9 անգամ խառրնում. խոնավ եղանակներինչենջի լուսամուտները պետք է փակ պաճել: Ջոր ն արնու եղանակներին սերմերը չորացնել դրսում, բաց երկնքի տուկ: կավէ սերմերը չորացնել Հատիկաչորանոցներումտաք օդի միյչոցով, որը միաժամանակ մաքրում Վ ճիվանդություններին վնասատուների Հարուցիչներից.Չորացմանջերմությունը 40-Ը բարձր չպետք է լինի: Սերմերբ պետք է պաՀել մաքուր, ախտաճանված, օդափոխվող, լավ Ճճատակունեցող պաշնատներում:Պաճպանմանժամանակ ճաճա- 4 խակի պետց է սերմերը շուռ տալ ն մշտապես պաճել Հսկողության տայ: ' Սերմերի պարկերով պաճելիս պետք է միջդաբսակային տարալայն լինեն, դիտումներ կատարելու ճամար:Խորճուրդ ծությունեերը Էէ, տրվում աշնանը ն գարնանը, երբ օդի խոնավությունը բարձր է, աՀ: Ճեստր օդափոխել: Աերմերի ինքնատաքացման դեպքում անճրաժեշտէ փոնլ ն չոչ ` րացնել: `

.

Վայբիխոտաբույսերի ճավաք սեբմեբի

բույսեր (ցորնուկ, աղվեսագի, սիղախոտ, ողզնախոտչ վարդագույն հրեքնուկ) առաչացնում են ճամատարածմաքուր մացառուտներ, օրինակ, ոռողվող մարգագնտիններում.Այսպիսի բուսակացքերից կարելի է ստանալ զգալի քանակությամբ սերմեր:

:

սերմեր ստանալուճամար առանձնացնում Վայրի խոտաիխքույսերի այնպիսի բուսակացցք,որտեղգերիշխում է այո կամ այն արժեքավոր խուտաբույսիո Շատ անձճրաժեշտէ, որ ընտրած տեսակի սերմերի Հասունացումի ճամընկնի այնպիսի տեսակների սերմերի ճասունացման ճետ, որոնցից Ճեշտ է անջատել: տեսակ խոՈրոչ դեպքերում, երբ խառնուրդում լինում են Հ--4 են միաժամանակ,ապա Հասունանում նկ նրանը սերմերը տաբույսեր սերմ այսպիսի տարածություններընպատակաճարմարէ առանձնացնել որոնք սերմերը կարելի է ցանել կերի Համար մշակՀամար, ստանալու են

-

:

վող խոտադաշտերում:

Վայրի խոտաբույսերիսերմերի բերքաճավաքի ձեր կախված է ն նշված սնրմնադաշտի մեծությունից, բուսակացքի կառուցվածքից կաբույսի սերմի Հավաքման առանձնաձճատկություններից: Սերմերը Հասարակ 4նձիչ մեքենաներով, դերանրելի է ճավաքել կոմբայնով, ն Մեքենաձեռքով միայն ծաղկաբույլերը: նույնիսկ դիվ, մանգաղով մեծ են 0,5 ճա-իցը ավելի սերմնայացված բնիքաճավաբ կիրառում

դաշտերում: վայրի խոտաբույսերիսերմերը Հաջողությամբ կարելի 4 օգտագորժել սելեկցիոննպատակներով: Վայրի կերային խոտաբույսերը երկար ժամանակ աճելով բնական

աստիտեղանքիպայմաններին, ճարմարվելով մարգագետիններում, ն տվյալ են պայմաններում պոպուլյացիայի ածվում ճանաբար վեր տալիս են բարձրբերք: բազմամյա խոտաբույսերը մտցվել Հենց այս ուղիով էլ անցյալում Ճճավա-Հ գյուղացիները մարզերի են մեջ: Հյուսիսային արտադրության են Մարդամտցրել թելով վայրի բուլսձրի սերմերը կուլտուրայի մեչ ն դետնային սիզախոտը, Վորոնեժի 0րլովի նաճանզներիգյուղացինեն Վոլ(այժմ Անդրվոլգայում :

|

ՐԸ՝ ւսնթիատ ցորնուկը, Սարատովի ն մարզերը)՝ժիտնյակը»Անդրկովկասում Ուրալում՝ կորնգանը: գոդրադի

Մեր երկրի Հիմնականխոտճարքներումն արոտավայրերումաճում '

ծակայականքանակությամբ կնրային խոտաբույսեր: Տարբերզո-: տիներում ն մարգագետիններիտարբեր տիպերիբուսակացքերում,Հաչ՝ ճախ մեծ տարածությունների վրա գերակշռում նեն այս կամ այն բույսնրբկամ բուսական խմբակցությունները: Մի ջանի արժեքավոր խուտաեն

Բույսերի ցուցակ, որոնը լատիներենանուններ, տեթստում չեն բերվաժ

Բ. միջին-.

բ.

Շ. մոխրավուն-- Օ. ԸՇքօ89188 -Օ. լուրատեսակ-- Ըդ0օօ6թ83:88

Ք.

Օ. ոյեքգուտ պզպջականման--

Ք:

սովորական-- Օ.

Բ,

սնազույն-- Օ. ՎՇքոցաոծդոոտ

Ք.

Շրեբերի-- Օ. վաղաճաս--Ք.

բ,

կարծ-- Օ. քմակազմող-- Օ.

բ.

Ս Իո Ազոավաչթթառատծրե-- ԾԹօքօատին

ԱՎԱՆ

ԿՇԼԱքՇՈՒ

զմոմուօ1ո Լ.

Ք81Տ

--

ԾՇՈքԸՇ:ՒՇԱ-ԱԿԱՇՈՕԻՆ

Ց-- Թւտթլոօլր Տունն

Անիսոնջարջարդող--

Լ.

:

Անձխոտծխաբոցակերպ-- ՃՕՃԱՇՐԵՃ ՈԽՍԵՏՈՍՕՕ6քո3ՅկոտՇօողմճտ Շճքոօ146Տ (Լ.) --

Ք6րՏ.

-

ՒՅՑ

Անողնոցոլորատերե-- ԹՇԸԽԱՈԵՒՈւՅ

ՇԹՇքիտՐ0ՂԱԸՆ

Օ16Տ6է.

Արջախաղող սովորական--ՊՕՊՕԽՈՒՑ

(4ՇոՑ62ՃԵՑ8Ր0ոճ)

ՕԾԵԱԵՕՑՇԵԱՅՑ

սոՏ| (Լ.) քհ1օՏ սմճ Ասպիրակքարառվույտատերն-- ԼՅՑՕՈՐՑ

«օոսօլաէռ Ճ11օքթ15

--

(Ճօոէհ.) ՃՇԼ51օ-

--

Ը.

ՈՇլճոօտլզշիճ Ո

Ք.

ԼԼքօ66քո

--(Կ

Օ.

քատ,

ԽքԿճտեւմ 11186ՊԵ

56օթ.

ուշաշաս---

ՅՆԾՎԱՂԵՏ

Ո0ՅՈՒՎ8--

Արնուկ աղուտային-- ԸՇՕաՇՎմմ,ՅԸԼքՔ Ա.

Կետավոր-- Ը. ՊՕՎՇՎԱԽԵ-- Օճլւծտ

Ա.

Թավոտ-.

Շ.

8ՕՊՕՇԽԸՆԵԼՑ,

8ԸՐքՅ

օ«հ.

Օմօու6տ

--

--

--

քսոշքճտ

ՇՃ6Տք1է054 Լ.

Ը,

--

--

իՂՅԱԱԱ. 6օտեաօն

ՃՏէօք

(Լճո)

էո1քօնստ Լ..

ՒԼ շե.

(ՃՏէ67

ՄԱԼՕՏստ

Ճ166(0701օքիսջ

(ք.Ը)

հքտսատ

866ղ

Հասկավոր--

Բոց գարնանային--ԼՕքՇՎՅՅԵՅ8ՇՇՇԷԱԼՈ:

Օշո

տոլոտ

--

Տօ1օօւոլտ

Քոչխ առավնյա-- ՕՇօատ 6ճ6քօր0888 --

Բ.

անտառային-- Օ.

ՅԼ

կոլխբդական-.

Օ. ԵՕՂՃԵՆԸԽոՑ

Բ.

Բ. Հաս»

--Ը.

--

ժայռային-- Օ.

««ճտԵիՅ8

Բ.

մազմզոտ-- ԾՕ.

8ՕտՕԸԽՇՂՅ8--

--

Ո5Լ

ՕՇդլլոտ

(4165

քոռ

«Շոշ

«օ1Ըհլոճ --

քՈ0ՏՅ8ՏԸօք,

Լ.

«Է

8շելոք

Էուէօլ

--ՇԱՏԸսէճ

ՔՐՕ1905 քճԵս1ոուշԼ1ոժ Լ. Գելի բոխի պրանզուկերային-- Ոքօոոօբ սօքոօտօ1 ԸօԱլքօոսու

ԿՕՂՈՇՅԱԱԾ

Ղքեճօրճւ«ենճ, 743ոյն Գճղաժնկիկ թուրջնատանի-՛ օտաոյշսու

(սք.

Խօւ) Պ. Քոս Լ. 68քճոծա-- Լ7օօքօմյսռտ 561քօ

էսո-

.

ա

.

.

ոՕԱՇՅԵՈԱՀՑ

Լ.

(սէ.

Օո. Շ. բմշհտէ115 Ըո.

հշեօոճօօ4

--

8Ա11Հօոստ

Ձճուդծս1Տ

301018Շ7ամ

Լ.

802. Լ.

Գ

Լ.

ԹոջօԱՅ

ՕԼօհօոտ

-տՏաՅթՇԲՇԱԽԵՐ1

-- Քոլողստ օքՈշյոուլ5 116ք8011867

Գնարբուկդձղատու-Գորտնուկ ոակեգույն-- ՄՈԼ

Լ,

Լ. 3ա0ղՇրկեւն -- Ք08 ՃՈԹսՏէ110118

Դաչտավլուկնեղատերե-- հուրն Դաշտախու:փնչավոր-- ԹՊՇՔու:

Խ3108Վ4348

Դ.

11. բարակատծերե--

Դ,

աովորական--11. ՕԾԵՃԱՕ86ՇԷԱՅ8

Դ.

11. ՇՕՇՅԿԵՑ

չնային--

--

ՂՕԵՕՊԻԸՆ18

Դաղձ դաշտային-- Խոտ

--

--

Ճ. ՇոքոՅ

Ճ. Ճ.

--

ՃՔոՕ5էԼՏԿՇոէ1Ը1118ԼճՊԱԼ

էռոսօ112

ճսքոոյտ

1. 8.

4/1էհ,

Լ..

Ի1ծուհն ոմծոտՏ

ՈՕՈՇԹՅՑ--

Լ.

Ե

եզան լեզու Ե. լ.

"

ՃԼՇհօտ ոռ ւ

Ը. ԼԱքօտէոյջ 861. Ը.

--

--

(ԷԼ6ուտ.) 1օԼտԵ.

ՄՇԼՉՈԼՅ

8.

Տնեսէոէստ ԻԼ

հճքԵտ«64 Լ.

Լ.

Է08Յ8

սլունանման-- Օ. 100006

Բ.

--

յճքովունեն

ՀՆ.

ԵՈՇոծթիձտ երեջնուկային--ԼԱՕ8Ստ:ւռ գամ

ՏԱԽՅԱՇՑ Էէ|նմտ

--Ը.

ոՇՇոպ

--

Լ.)

Թծօահ 61

4. Ճօլքօոտ5 8րօ.

--

Գետնաբազեղթավյանման--թոն

Մ. Տրոտ

--

ԽԻ.

Քո.

4. Ց.--ուկրաինավան

ՕՇԵԵՕՏՇԵ/Ո8

ԲՈՈՒՌԵՇՈԱՑ

գայլաքաթ սովորական,արժաքախոտ--

Գետնաժուչկ-- Ռոմ

ՈՈԱԼՕՈԵՇԱՅՏ

Բերենիկեերկարատերե-- 8ՇքՕՒԱԱՑ

ԿՕՂՕՇՏԸՂՅՑ

Ճ.

'

Քալդրղանսիքիրական-- Ֆօքլշճե: ՇԽԾԵքՇտոն -- ԷԼՑՈոօ16սո 5լելոյշսու Բավիղպալարակիր-- ՅՕՈՒՒԵւ ւՈՄՇԱԲԵօՇՍե ո-- Քոլօոլտ էսԵ«օ52 Լ. Թ.

վոլգյան-- 4. 8077:ՇԽետ --

Յոքստօմստ ԷԼՇոհ.

Քալախ խոտային-- ՇՕղեքօըԴքորտէլ լուեալ

Բ.

Շ.

ՃԸԼքորոր ՈքյՂԵՇՔԱԱԼԵԼՑ ՃՏԷՐՁ2Յ1սՏ7118 82էսՏ Գազ ավլաբույսանման-Ճ. ՅԼՇոՅոէսՏ Լ, -Գ. ավազային--Ճ. ՈՇԸՎՅԱԵ ն Գ.

Ծստ.

Ր.

ՌազախոտմեՓ--

ոո.

օՒոլ-

Օստ.

:

--

«62104465

մոխրազույն-- ՂՇքԸեճի Ըօքեւն Բորբոռատնաուկ -- Բուօէռ

--

Տատտեղստ

ՃՏԼՇԼ

(Լ1ոճ.)

8ՕՊՕԸՇԱԸԼՅ8--

Ճ.

նճղատերե-- 11. 15ճօոիօւսան Ա. փոջր-Ճ. ոլտօւ Ո. մոտան »-

Ա.

Տ66Մոճ

ՇՕՊՕՒՎՅՃՕ828

ւ

Լ.

սլոշուշ

ՇՕոք6ոէստ 571114.

քԸՐՑՇԷԱԼԵԱ-ճ

Ըմ

110Րքօոօմ ԾՕ0տեաօկ--

ԱքլորարբուկմեՓ--

Բ1լթօոմսն

--

ՔսոօՃ

--

Ավլախոտդեղատու,աղբաղբուվ-- Լորեն: ւ

ՏԸհւշե

918604

Դ

843ՕՂԱԸՆԱՅՑ

Ավելուկ, թրքնեջուվ-ոճ1օ (Լ.)

8.

ԼՇՄՏՏ.

Ը. հսույտ

--

Ա տամնուկ

2:15Բո.

նք

Շ.

օՇԱԽաԵՕոՇԽԱԵ28

ոճքոտըլոք

ԿՇՏՎԸՅԸԱԼ Լ.

Ը.

--

Է1ՅՅ88.--

քումօտո ՊՄլմ.

--

--

Լ.

ՇՃՈՇՏԸՇՈՏ

ր.

:

էԼոժՏ.

ՎՏԱՇհը

Ը.

Օ. օքօրիոտ--

մձժ--

ամծնամժժ--

10րօքօշտում Ո.

ՇՕՂԵԼօն -- Քլռուռքօ

--

մճածօտեաաքՔ.

ոճոմոռ

ուշյօւ

Լ.

1ԱՏՏ.

Ե.

լ.

ե.

լ.

միջակ-- ԼԼ Շքախում -եշտարաձե-- ԼԼ

ճի

--

Արուն

Լ.

Ք. 13601814

ՂԱՇՏՎՇՈՒՇ

Հաղարատձրեուկ-ՂՅԱՆՃՇհ1164 --

Ջանգակածաղիկ դեղձատերե--ԼՕՊՕԽՕՈԵՎԵ: ոշքուօտաշոիաի --Ըճութոսիը Լ.

ճյուղատարաժ-- ԽՕՈՕԽՕՈԵՎԱՒքՅԵԿԽՈՒՇՂԻԼՆ Զանգակաժաղիկ

Բ:

6Լէհ

Տօմատ

ոճդօօտսո

ոճքօիստԼ.

սպիտակ-- ՎԱքքնճ Հավակատար

Մ.

Հնդկացորենթոչնալին,

8.

Յ41ԸՇն1816Լ.

80յտաեճին

Լ.

Լ.

օՒՄԱՇԼոՅԼՆՏ

ԹՇլօոլօգ

նարգիղանման--8. ոռքկո

Հ.

գորտնուկային--8.

։

-

ճ0յօՎոն փշոտ կամ սովորական-- ՈՅՂՅքԵԽՃ

Ճոլշոոճուճ

ոտմոօխեոր--

8.

616Ըրճանն

բարեկազմ-- ՛.

Կ.

կովկասլան--Ղ. ԿՅՑՒՈՅԸԽԱԱ

Կ.

մոխրագույն-- 1.

«ոՅատ

--

ջլռսօճ

Կծվուկ արնկլլան-- ՕՅոքՇատ806ՂՕՎԵՅՑ

Կզմուխ բարձթ-- ԱՏԿ

էսԵճոօ58

Լ.

օմ018էստ

Լ.

9.

--

--

8Խոօաիը

--

1օԱմստ

ծվրոպական--Է. ԸՅքՕրծիշաճտ 1, ՇԱօքճօսջ

251211

6սռ

Լ.

Լ.

-

Պթազախոտքլուղավոր-- 38ք83Ա18 8618ԵՇ788

--

ՕԼօետոճհծ

Լ.

Լճուօ54

265). տթլՇոմՇոտ

--

Մատնախոտ փովող-- ԹՕՇԽՎԵՏ

օքուոոչ

հշլօուստ

մոլախոտալին-- ԽՈՓՈՕԲԱԿ: Շռրոռւտ --

ՄանուշակՀոտավետ-- Փոճրիճ

ՈՏՂԱԿԸՈՅՑ

--

Մ1օ1Բ

--

ՇՂՇՈՕԱՅՏԸՔ--

Լ,

19118:

ՈՅՏԱՂԵՎՅՆՅ8-Մատնունիերկժանիձղան-- Մ1Յրզճրա8

Լ.

Լօքլմլստ

Մ. սմօքո16

անտառալին-- մ.

տճօատո--

Ք.

8Ր6ուք

Լ.

օմօոլտ

Մատնոքուկ թարթիչանման--ԷՅոՇքեՑիրճ քօօմաԿՅ1Յո

Ցսոլտ

ոսք

,

թոստլոծ Լ. ԳտԱմսու

Մատիտեզ,Հնդկացործն-. ԼՕքոլ Յեւշմւելք, քՅաօտեշ աշնան

Ը.

0.

Լ.

60տ07րելն Մակարդախոտճաճճային-- ԱԾՈԿՅքՇԱՒՄԱԸ

ԽՃ,ԸՅԱՇՅՃՏԱԸՑ ոլո

--

Ճ.

ՄՅ1ՇՐոշ

Լ.

-- Ճօ6լ6ո 1 Տ. Շ՛քօնեաւն -- ՔԼՃԸ115Ք6րՏ. ՂօԱոօԱՇՐ

քլճոլմք0-8զնճ-

--

Մ.

օԼՈ:քոույտ

Կ.

ոծոռքութշհոո:--

կ.

Ճ-188մկԸս101065 ՃԱՏ ՈՕոօքՕյ48 Ւ:0888

:

Կճլնրիա փալլուն--

կոտեմ

(Լ.)

410162

Լ.

Լ.

ոոյստ Լ.

Լ..

--

դեղատու-.

Ո2Ր155180ոռ

Ճ.

--Օոօթօոմստ

ՕԾեԽՕ86քյրւն

հոր

պալարավոր-- ՅՅՈՇքոՅիԲԽՈՄՇԵՇԱՕՇԽՅՑ Կատվախոտ Կ.

Քօլ/քօոսո

--

--

Ջ.

ԺիՓճոնախոտմեժՓ-. ԱԽԸՀՕ7ՇղՂ60ՊԵւմօհ Կանքցձղախ»տ, -- Շհօլլմօոյստ

Օգճոլո,

ՕԽՈՕԲՅ8---

--

83Ա21ՇԽ88 Ջզկի ասիական-- ԽՆՈՅՊԵԽՒԱՑ

յ

Պ-

868ուիւսո:

«ՕԲ

ՏԱւք

Տքհճշօաէճ (Տճհսոշ«հ)

Տօքուլն

--

1/սԵեոոմ.

ձրկտուն-Ղ- ԽՕԱՀՎԵՑ որն Կատվաթաթ

Շոօթեւո

ՈՐՔՎԵՑ,

ՇՉոճլիոուը պոհեռոր ոշ)Յ115 Լ. մայիայան-- մուտաւ Հովտաչուչան ՕԾերւոՕ8ՇԱհ --ոլհօչՅոՀոտավետճասկիկսովլորական--ԱԱՒԸՂԱՀԼ6010ՇՕԽ, ելն եստ

.

կառ

66ո88--

Րքշսաճը Հեղկամոլախոա--

Հ.

ե.

8ԼԵստ Լ.

Ճոքճուհստ

ԱՅԸՀԵՑ Հովվափողեզան լեզվանման--

ԽԼՇԼԱԾԼսՏ աօէքմոստթօ),

Խոզանակոսկեգուլն-- ԼԱՇԱԽԱՈԿ: 30170108

Յոջստ1օ114Լ.

Ըւս:Յոծտ

--

--

Լ.

քօքթլռ

Ճոմտօոծճ

ՔՅՏթլսու 4Լք11815 Քօ1ւ.

ԼքՇՎԵՄՃ ՈՅՊԵԿՈՒՅՑ

Հնդկացորձնմատնունի-- ԼԱՅՇՈՑՈՄԻ, Ոճուօ058 Լ. Հողմածաղիկկաղնուտի-- Էօլքճխոմճ ոյծքօ8իռտ-- Ճոօուօոծ

Ի. իշառվույտվոլգյանչ-- աու:

ՏրսքքստՔՀհԵ. Թթյոտելօտ

-

/3601Ա0ԴԻն 1-Հալնորուկնեղատծրե-- էԼքօուօրհումտ ՏէՇՄ. ԷԼ7861ոԼիստԼԹաշօքիճստ Հակինթ սպիտակավուն--Լոտաում 66ո0887Եւն

ՃՇռոյլսու

--

Ճ.

--

ա:--

Ծյաոհնտ ճոքորըօէ

Թթվիճ ղեղատու--

ՏՇհօւԵ.

Հազի դեզ թաղիթալին-- 10Օղ66տ օ08ոօգոան Ո. Ծշոռուաշոան Հայի դեղ ապիտավատերե-

Լ.

թ. Թանքոնիկ կժու-- ՕԿոօՕ: Շրմեւ--

/Ղ1-շ.օէ

Օո-

Ընձախոտթասակավոր-- ՃԱՕԿԱԼ 60բօմ «0ղոճկօՅելք

թօքօմ (ճոօոմտ) ճչծքօրեւն

--

(Լ) 3ոմստ

ՐԵԾքաճիեը -- Թ6ԼՅՏ11Է65հ) Հազի դեղ Ճճիբրիդային--ԹՇՈՕԽՕՈՒՂԵԽ

թօոտլոլ

ՇՅԹաքոոսը2 թոր

`

Ը. կաղնուտալին--

(Լ.)

761Ո8115

Ճմօոյտ

չ

1. 121ռ

ՒԼ --

կուժկոտրուկ գարնանալին--Լօքոմըծտ 56«ՇԱ

Լ

ոշօմո

թ.

--

ԹօԼքօոստ Ել91Թօ:էո Լ,

4օշսղԵծոտջ --

ՏԼծոԼ.

Օ1քէլոււտ«Մյռւն Թօլճումքո

Ղոռոխ.

Ելմսոոտ |..

80.նխհ.

Լ.

արծաթագույլն--մ|. ԸՇքօծքեոոոչ -- Ք. Յքծճուօճ Լ. 9. ոխօճ Լ. ձյունանման-- 11. ԸԱՇշՃիՅտ --

Մ. Մ. Մ.

նեղլիկ, կալգան-- մ1. 73,

Մ.

սազային-- մ.

Շուռ

--

ՕՅՈՒՅՒ

9.

--

Ք. 6618

(Լ.)

ՔճՇոտշհ.

Ս.

Մատուտակասեզնատերն, թաղցրարմատ-- ԸՕտօյԱւճ ԱԼԱՅՑ, 6Շհլոտէճ

Մազասոխուկդեղին--.Րոխո ան

Լ.

Յոտօւլոո

Օ17/«7ուհ-

տճճքուռ--

ՈՏ

Լ8ՕՅՈՒՎԱԽՔ-- ՇՅՄօթհտլլ26626 |ստտ Մճխակաղզգիներ--

Ճոմւօքօցօո

--

Մկնասոխբազմամյա--

11ք0ղ6ԸԽՅ, ՈքՕտշշմատ

ԿՎԱՕՐՕՈԸՆՎԵՆ

Օ. 6սԾ6ՏՇՇոտ

6է

--

Տես.

սոլ

մսլքք-

:

նարդոսցցված-- ԾՇոօՆԸ1օքԿոուհք

--

Տ.

ԱՀմստ

Ողճտշօաեն

ՇՆք6ՈՕՊԵՇՐ

նծտատերնլողացող--

Հոտավեո-- 3. ոֆակոոը

--

ՒԼ

--

Լ.

օժօո818

Լ.

ՏԼոՇէճ

ՏՋ1էնոն

--

1ՈՔՅԱ-ԿՅԱՆ,

Ճմոքօն-- Էքօեստ

Յոջստքօստ (Լ) Տշօք. նվիրախոտալալան-- 376ք08եճ 2ԵՈՒՈՇՃՅ8 ն.

Քօօտ

Լ.

Ն.

սո

Լ.

(8655)

քճշո-

ուտ Լ.

Նեղաբույս--

Օոքճճ |սէօճ

--

ԽԷսուհ.

Զյռոստ

ԽՈ61Ըսոալլտ

--

մքոոքօօումը

տւ

--

Մնագլխիկ«ովորական,ժորժորուկ-- ԱՇքԵՕՐԼՕՕուճՕճԵԽԱԾԹՇԻԽՆՅ:

Լ.

Մորութաբույսաֆրիկյան--Եօքօղոս ճփքոռճոշռհն

կարմրող-- Լ.

մ շոՇուելն

Տատասկճաճճային-- ԾՕղու

Ք:

ոճլճոտ

ճոջստէօԱստ էյ, զամ

Տ.

Շհճոճծոծ-

Տ.

8լքլոճ ԷՈՏՈօ-հԼօօ

Տ.

Ք. 6Շէ Տշհ.

'

|

Շիկատակ,կամ մաճամորմ-- Քօտոմրօոռ

Խտ

1ԱՇՈՒՅԸՆՅԵՐՑ

ԽՀՎՇՅ

ՃքճոճուՅ--

Ճէւօքճ

Եօլճմօոոճ

Լ.

--

ՇԸ. 5610

Խ.

-- 1ստտլզքօ էճոէ8ղ2

Տարկավան սովոռական-- Ակմը

Ն.

քոլստեւօ(Լ)

(Լ.) Տշօք.

ՕԾԵԿԱՕՑՇԱԼՏ

Տ.

ճ

Տմնտաշ դրամային-- 7յոօտօի

Կշճ

--

Մսլք276 Լ.

7. տո11լլ6քօ1նէստ ՄԼ.

Լ,

-- ԸՇոլճսո6ճ ոսոսոու --

Լյտրոոշհռ

-.

ԷԼ.

8.

--ՂՏՈՁՇՇԼստ

Սիբիրական--1. «ոճկքոմտ-- 1. 51Ե11ստ նտնալին-- Թռճգոծկ ոյոօոօկ մարցագքանային--

(Լ.)

Լ.

ղ. ՂԵԱՇԱՏԿՇՈՒՇՆՐԱՆՏՕ8884

5. ճաղարատեծրնականժան-Տերծփուկ Բփուց մա

Տ«օք,

.

տարինրատծրն--5. քոՅոՕտիՇրէերի --- Ը. հ6է6օքհըլստ

խողանակերպ--5.

Տատրակ-- ԻՂՅՆԵ հ

Մռհյե.

Հ- Օ1տխտ

60707իեկ

5. ՈՕտօոօր դաշտային--- Շ. 81ԿՇՈՏ6

Լ.

Լ.

Ո. Փ.

ՈՌջլախոտ ճաճմային-- ԻՂԵԱՊԱՌ.60101ՒԵ1

քճյստոլտ Լ.

Թ6մ1ԸսոՏ

--

3ՕՒՆԻՎԱԵՈ --Շօուսոստ Ուկնճչաղզարուկ Հովանոցային-- 3010ԻՕՆԵԼԸՔՎԱՒՄ, «օոլճոսու Քօտ. ատ Օլլե., զատ Բոյ Ռ.

ստելլ-

Լոոո68

սովորական Յ. ՕՇԵՌԱՕՑՇԻԽԵԽՍ -- Շ. Կսկքուծ Քոէ

Տօ142ջ0 711քճսո68 Լ. Ոսկծչիվ-- 3010187 ք038, 30038քոու Ճօլստօքստ 11էէօոզ-. Ռրդնախոտ ազուտային-- Ճյքիճ, ոբեծքօշճհաւն ՇՕՊՕԽՎՅԵՕԹՅ4 --

--

նտ

(Օօսճո.)

ԽօՔեւղԵ 8061ՉԿկեն Փետրախոտ -- ՏԼԱքճ օ6ոէոյտ արձձլյան-Զալեսկու-- Է. ՅՏՈՇԸԸՒՕՎՕ--Տ. 1սԵօուլէօոյտ

Փ.

Փ. հոաննեի- Ի. Ֆ.

Աօոու--

Տ. 104ոոյտ Ըճլոն.

-- Տ.

փճտրավոր-- Է. ՈօքիՇւեք քօոոճը Լ. Փողաշուշանճաճճային-- Թռոօաքեւրերոմ60տ0ւհաք

ՇՅԱ

--

քոյստէոտԼ.

Քո. Ռ.

Ռճճան

1ոլո.

Ք. Տոլոո.

Հոտավետ-- ԽՅՅԱՈՕԲ յում

Շեն

--

Օօտստ

:

Ք.

ետի

օսո Լ.

Թա36ՊԵ քթմՅ:0186րկան Քարառվույտ -տարագույն--

Ըօէօումճ

«8

Լ.

Քարխոտանճարթ-- ՕՃՕՈՒԽՀ ՈւՇքօ10881ելք-- Տրոքթե)լսու ճՏքօոստ Լշք. Քաֆուրխոտմոնպելի-- Յե ՓՕքՕշոտԿՕԽՈՇՏԵԱԸԲՅՑ ԸՇճոքիօօո2 Պօոտքօ1լռ-

Ջ.

--

Ֆրակարոսլայնատձրն--110քԿՇի էՈ: անքօաօոկրհեմ

--

Տոստ

1811Թ1ստ

ւ.

Ըս

Լ.

ԻՕքերոտ-- Ճուտ 0շքնդր դառբ--ԱԱՕՊԵ`ՒԵ 8 Յետլուլհյսո 41114. Տլոձ 0. աղուտալին--1. «ՕոօԱՎՅաՕոտտ -.

Լ. ԸոճտԵւոՋ--

Ճ.

Լ.

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ԼսքօծտէւլտԼ.

0.

ժալոային

0.

լեռնային կտրված-- Ա. ոօքօրու

0.

պոնտիական--11. ՈՕԱՐԱՈՇԽՅՑ --Ճ-քօուլճ

ըօքիետ --

Ճ. ւ

Լ1ԵՅՈՕԷՏ

Ոօուճոճ

Ճն,

Ներածություն լ

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

գլոխ. Հիմնական տեղեկություներ խոտճարքների ն- արոտավալիերբիբուսականության, կենսաբանությանն էկոլոգիայի մասին ..

.

`

.

արռոտավալինրիբույսնրի կքեսաբանությունը 24- -՛ Բույսերի տիպերնբոտ ընձլուղառաջացմանբնույքի ն տերնակալվածության Բազմամյախոտաբումոնրի աճման ն զարգացվան կենսաբանություն Հիմնականտեղեկություններբուլսերիէկոլոգիայի մասին 11 գլուխ. Խռաչարքներին արոտավայրծրի կերային բուլսերբ կերաբուլսնբի գնաճատումը բնութաղիրի Խոտճարքներին արոտավայինիի ճիմնական վնասակար բույսեր Ո. Թունավոր բուլանը, ն բաշխումն ԱԼ գլուխ. ՄՍՀՄ բնական բոտ բնական գոտիների Բնական կերաճանդակների գասակարգումը ն Խոտաճարքենրին արոտավայրերիքուսականության փոփոխությունների գոտիների խոտճարքներըն արոտավայրերի Բնական Տունդրալին գոտի (տունդրա ն անտառատունդրա) Անտառայինգոտի Անտառատափխաստանային գոտի Տափաստանայինգոտի

Խու

.Հարքների

ն

.

.

-

.

:

՛

.

.

.

.

.

-

.

.

.

-

.

.

.

.

.

-

-

.

.

.

ի

կնրաբուլւնր,

..

.

ի

.

-

.

կռշակակարթ դրանը, դասակարգումը .

.

.

.

.

պասպորաավորոսմբ .

.

.

.

.

.

.

-

.

.

.

.

.

.

.

.

.

Անապատայինգոտի Վեռնային չրջաններ

.

.

.

.

։

.

.

-

.

Առնատափաստանային գոտի գոտի Անտառային

ծնքալապյան: գոտի Ալպյան գոտի

'

.

.

,

.

.

.

.

.

.

ի

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

-

ի

.

.

.

.

.

.

-

.

.

.

.

-

.

.

.

.

.

.

.

..

.

.

.

.

.

.

.

Հայկական ՍՍՀ բնական ժարգզագետիններիտիպերը կքսատնապատավնգոտի

.

.

.

.

.

.

Թ

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

ի

Ռղողվող մարգագետիններ

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

Վիսատնապատայինգոոխ

.

.

.

.

19շ

.

.

.

.

.

.

.

ւ

.

.

լավումբ

խոտշարքննրի .

.

ն

.

.

.

.

.

գլուխ. մոնային

.

.

.

Ցաճճային մարգագետիններ գուլքավորոմը Բնականկճրաճանդգակների (Մ

-

.

.

.

:

.

.

.

.

.

.

..

.

պասպորտավորումբ արոտավայրերի մակերեսային ն

.

.

.

կուլլտուր-տեխնիկական աշխատանքենր Մարգագետինների ջրային ոնժիմի լավացումը ճռնալին մարգագետինների պարարտացումը

.

.

.

՛

.

.

.

Տեղական պարարտանյութեր Հանքային պարարտանլութեր Միկրոպարարտանլութեր .

`

.

`

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

՛

.

է222

:

.

.

-

.

՛

.

.

.

.

բարե-

.

.

..

.

.

.

`

Պայքար մոլախոտերի դեմ ենթացանք կնրոճանդակներում Օդային ոնժիմի լավացումբ տ գլուխ. (եռնալին կձրաճանդակներիարմատական բարծձլավոմը կամ Է.

'

.

.

`

.

.

.

.

.

'

ՆԻԿՈԼԱՑ ԳԱՎՐԻԼՈՎԻՉ ԱՆԴՐԵԵՎ

ցանովի

.

|

ՄԱԲԳԱԳԵՏՆԱԲՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

260՝

.

:

ւ.

.

Հ:

254`

.

.

.

..

.

.

խոտճարքների ու. արոտավայրերի ատեղծումը Ցանովի խոտճարքների նե արոտավայրերի նշանակությունը Կ Արմատականբարելավման ենթակա կնրաշմնդակները ն նրանց նտնսակները խոտճարքների արոտավայրերի

24ջ`

-

.

.

.

.

-

.

,

,

.

260.

Հիմն աոմղծման "Ցանովի կան ուղղությունները Համար առանձնացված կերաճանդավների ախնական Արմատականբարելավման ստեղծելու

ուրացումը ցանովի Կխոտճարքնձի ն արոտավալինի Արագացված մարգագնտնացում .

.

Ցանքի, խճամքը

գլուխ.

.

.

.

՛

.

.

ստնղժման ն Ժրուռավալրերի

Վ

.

.

.

.

.

Համարի

ՁՐԱՐԳՈԳՈԳՈԳՈ

Բ

Ցանքաշրչանառություններ խոտախառնուրդներ Մ1

լ

ՀՍՍՀ-ոսի

`

.

.

..

.

մ

.

-

.

-

.

.

.

-

223` 4274: 2277`

.

-

.

.

:

..

Մազմանյան

առանձնաճչատկություն-

օգտագործման:

Չ2

Մ. Ա. Տեխն. խմբագիր՝

նճրը Համար Արոտավայրի ն արոտային կերի ա) Ցանովի արոտավալիերի ստեղժումը Արոտավալբծրի արդլունավետ օգտագործման "'Արաժեցման կարգը ն տեխնիկան Ս. օգտագործման սիստեմը "Արոտավալրերի ն անասունների նախապատրաստումը արածեցկաՀչավորոմը Արուդավայիծրի '

։

անասունների քչանավությունը Հիմունքները "

՛

'

'

'

'

-

Գեռբգյան Վծրատուգող սրբագրիչ՝Ս. Ա. Ցափուջյան

.

.

.

.

ման

Համար

.

ընթացիկ Արոտավայրերի աա կոնվելեր կանաչ

.

.

Արոտաշրչանաոություն

Խոտճունձ

.

.

.

.

.

.

..

.

.

.

.

..

.

.

.

ի

..

.

..

.

:

'

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

,

ի

.

.

'

.

.

«կանաչ զանգվածի չորացումը` |աս«Խ"' Խոտի ճայլթալթումբ անապատային

4332.

.

.

.

.

.

..

.

.

.

.

.

.

՛

ի

.

-

'

.

.

ժավա- «րշ

.

.

.

.

.

.

.

.

.

:

.

,

ԲԵՐ: "խոտի լրիվ չորացումբ ն պաճպանումը, խոտի դիզումբ ՊՈԼ գլոխ. կրային խոտարբուլոծրիռերմնաբուծությունը Խոտարուլսծրի ցանք ակրմի «Համար

ԸՏԱՐՈՎՈԳՈՎՈԿՈԿՈ

Սձրմնաղաշտի խնամջը ն պաճպանումը Սձրմի բնրթաճավաթբ Վայրի խոտարբուլսծրիսերմերի Հավաք ՆՈՅ

.

.

.

.

..

.

.

.

արոտավայրերում ախակ

Խոտի պատրաստումը

"ս

.

.

..

.

ԲՈՐԴՈ: սիլոռացումբ զանգվածի կանաչ .

.

՛

.

.

.

.

.

.

.

.

՛

:

Դ

:

:

.

.

լ

..

86--

Բ

18.02.1985 ք.. Հանձնված է շչարվածֆքի՝14.01.1985 թ.. Ստորագրվածէ տպագրության՝ Թուղք՝ «օֆանք, 60»«901/լգ. Ֆպագրությունը՝ օֆսնք: Տառատեսակը գրքի սովորական:

Հրատ. 24,Ֆ58 մամ-,

Պոտվեր՝

83.

39»

«2

ԿՈԿՈԳՈԿՈԴ

ԲԱՐ

)

Յ62

..

'

'

.

.

.

օգտագործումը

Հնեձելուն փոցխելու տեխնիկան

Սքլաժ

՛

.

.

.

.

.

.

..

Արուտավայրերի օգտագործման պլանը ԿԱԼ գլոխ. հԽոտճարթների արդյունավետ

.

.

:

.

.

.

.

.

.

.

Թարգմանիչ՝ Գ. Ջ. Գալստյան Մասնագետաւմբագիր՝Ա. Հ. ԳՐիգոբյան Հրատ. խմբագիր՝ ի. Գ. Հաշությունյան նկարիչ" Ա. Ա. Շպակով. Գեղ. խմբագիր` Բ. Վ.

տպագր.

26,0

տպ.

26,0

գուն. թ.

198. Խաքօտտ

ա..

.

Հրատարակչությունների,պոլիգրաֆիային գրքի առնտրի գործերի Պետական կոմիտնի գունավոր տպագրության տպարան, երնան--82, ԱդմիրալԻսակովիպողոտա, 48: ՈՇԿՅՂԱ ԸՕՀԽՕԽԱՆՈՅ ՃքետաՀչւօհՇՇՔ րօ 1Թ6օրոօհ օո, ՂոռօրքմՓամ ԽՅՈՀՂՇՈԵՇՐՑ, ՈՕղարքմֆումԿ ճոսշռոօն 1օթոօտոմ. Եքօրու-82, ոք. Ճոսաքոոճ 16շա.088, 48.

3000: Տպաթանակ՝

օտ.

ծրնան--9,Կիրովի

«մ17հօ», Էքօտու-9, տ. 1152216ՊԵՇ

ՀՍՍՀ

մամ.,

Գինը՝ 1 ո. 20 կոպ. «վուլս» ճրատարակչություն,