Միջին հայերենի ուղեցույց-քրեստոմատիա

ՈՒՂԵՑՈՒՅՑ-ՔՐԵՍՏՈՄԱՏԻԱ

ՄԻՋԻՆ ՀԱՅԵՐԵՆԻ

ՄԻ ՋԻՆ

ՀԱՅԵ ՐԵ ՆԻ

ՈՒՂԵՑՈՒՅՑ-ՔՐԵՍՏՈՄԱՏԻԱ

ԵՐԵՎԱՆԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

Ա. ԱԲԱՋՅԱՆ, Ն. ԴԻԼԲԱՐՅԱՆ,

Ս. ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ, Ն. ՊԱՐՈՆՅԱՆ,

Ա. ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ

ՄԻՋԻՆ ՀԱՅԵՐԵՆԻ

ՈՒՂԵՑՈՒՅՑ-ՔՐԵՍՏՈՄԱՏԻԱ

ԵՐԵՎԱՆ

ԵՊՀ ՀՐԱՏԱՐԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆ

ՀՏԴ 811.19(07) ԳՄԴ 81.2Հց7 Մ 732

Աշխատությունը հրատարակության են երաշխավորել ԵՊՀ հայ բանասիրության ֆակուլտետի գիտական խորհուրդը և հայոց լեզվի պատմության ամբիոնը: Նվիրվում է սիրելի մայր բուհի հիմնադրման հարյուրամյա հոբելյանին: Խմբագիր՝ բ. գ. դ., պրոֆ. Լալիկ Խաչատրյան Գրախոսներ՝ բ. գ. դ., պրոֆ. Թերեզա Շահվերդյան բ. գ. դ., պրոֆ. Հայկանուշ Մեսրոպյան Աբաջյան Ա., Դիլբարյան Ն., Գրիգորյան Ս., Պարոնյան Ն., Խաչատրյան Ա. Մ 732 Միջին հայերենի ուղեցույց-քրեստոմատիա/ Ա. Աբաջյան, Ն. Դիլբարյան, Ս. Գրիգորյան, Ն. Պարոնյան, Ա. Խաչատրյան: -Եր., ԵՊՀ հրատ., 2019, 320 էջ: Սույն աշխատությունը հասցեագրված է հայկական բանասիրական ֆակուլտետների ուսանողության, ինչպես նաև հայերենի հիմնախնդիրներով զբաղվող անձանց համար և նպատակ ունի նպաստելու միջին հայերենի տեսական դասընթացի նպատակասլաց և արդյունավետ անցկացմանը: Գրքի քրեստոմատիան ընդգրկում է միջին հայերենի զարգացման ընթացքն արտացոլող զանազան ստեղծագործություններից արձակ և չափածո հատվածներ: Տրված նմուշները գաղափար են տալիս միջին հայերենով ստեղծված գրականության ձևաբանական ու բառապաշարային առանձնահատկությունների և միմյանց հետ ունեցած ընդհանրությունների ու տարբերությունների մասին: ՀՏԴ 811.19(07) ԳՄԴ 81.2Հց7

1ՏBԻ 987-5-8084-2419-7 Օ ԵՊՀ հրատ., 2019 Օ Հեղ. խումբ, 2019

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Ներածություն ................................................................................................ 7 Միջին հայերենի կազմավորումը (Ն. Դիլբարյան (9-57)) ......................... 9 ԳԼՈՒԽ 1. Միջին հայերենի հնչյունական համակարգը ........................ 15 1.1. Գրաբարյան հնչյունների փոփոխությունները ................................. 15 1.2. Գրաբարյան է-ե ձայնավորների հնչյունական փոփոխությունները..................................................................................... 16 1.3. Աւ - օ - ո հնչյունական անցումը ....................................................... 18 1.4. Յ -հ հնչյունների ուղղագրությունը ..................................................... 20 1.5. Վ-ու-ւ հնչյունների հնչյունափոխությունները ................................... 22 1.6. Գրաբարյան երկբարբառների, եռաբարբառների, բաղաձայնների հնչյունափոխությունները և ուղղագրությունը միջին հայերենում.......... 23 1.7. Միջին հայերենի բաղաձայնական համակարգի տեղաշարժերը գրաբարի համեմատությամբ ........................................... 28 1.8. Ձայնեղ պայթականների և պայթաշփականների հնչյունափոխությունները .......................................................................... 30 1.9. Շփականների հնչյունափոխությունները .......................................... 30 1.10. Ձայնորդների հնչյունափոխությունները ......................................... 31 ԳԼՈՒԽ 2. Միջին հայերենի բառապաշարը ............................................ 33 2.1. Միջինհայերենյան բառեր ................................................................... 35 2.2. Բնիկ բառեր .......................................................................................... 35 2.3. Փոխառություններ................................................................................ 37 2.3.1. Իրանական փոխառություններ ................................................. 37 2.3.2. Արաբական փոխառություններ ................................................. 39 2.3.3. Թուրքական փոխառություններ ................................................ 41 2.3.4. Եվրոպական փոխառություններ ............................................... 44 2.4. Բառիմաստի տեղաշարժերը միջին հայերենում .............................. 47 2.5. Միջին հայերենի բառակազմության ընդհանուր ակնարկ ............... 49 2.5.1. Միջին հայերենի ածանցները .................................................... 51 2.6. Բարդությունների հիմնական տիպերը ............................................. 55 Գրականություն ցանկ ................................................................................ 57

ԳԼՈՒԽ 3. Միջին հայերենի ձևաբանական համակարգը (Ա. Աբաջյան, Ս. Գրիգորյան, Ն. Պարոնյան (56-170)) ........................... 58 3.1. Հոլովի քերականական կարգը ........................................................... 59 3.1.1. Ուղղական հոլով.......................................................................... 60 3.1.2. Հայցական հոլով ........................................................................ 61 3.1.3. Սեռական - տրական հոլով ........................................................ 62 3.1.4. Բացառական հոլով.................................................................... 64 3.1.5. Գործիական հոլով ..................................................................... 67 3.2. Անվանական հոլովում. հոլովման տիպերը ....................................... 70 Արտաքին թեքում 3.2.1. Ի արտաքին հոլովում ................................................................. 72 3.2.2. Ո և ու արտաքին հոլովումներ ................................................... 74 3.2.3. Ա արտաքին հոլովում ................................................................. 77 3.2.4. Ան արտաքին հոլովում ............................................................... 78 3.2.5. Եան արտաքին հոլովում ............................................................ 79 3.2.6. Ոջ արտաքին հոլովում .............................................................. 79 3.2.7. Վան արտաքին հոլովում .......................................................... 81 Ներքին թեքում ............................................................................................ 81 3.2.6. Եա ներքին հոլովում ................................................................... 81 3.2.9. Ներքին թեքման ա, ի, ե հոլովումներ........................................ 82 3.2.10. Ա ներքին հոլովում .................................................................... 83 3.2.11. Ի ներքին հոլովում..................................................................... 84 3.2.12. Ե ներքին հոլովում .................................................................... 84 3.2.13. Օ ներքին հոլովում .................................................................... 85 3.2.14. Աւու ներքին հոլովում ............................................................... 85 3.3. Թվի քերականական կարգը ............................................................... 86 3.4. Որոշյալի և անորոշի քերականական կարգը .................................... 92 3.5. Դերանվանական հոլովում ................................................................. 94 3.5.1. Անձնական դերանուններ ........................................................... 96 3.5.2. Ցուցական դերանուններ ............................................................ 98 3.5.3. Փոխադարձ դերանուններ .........................................................101 3.5.4. Ստացական դերանուններ ........................................................102 3.5.5. Հարցահարաբերական դերանուններ ......................................103 3.5.6. Անորոշ դերանուններ .................................................................103 3.5.7. Որոշյալ դերանուններ................................................................104

3.6. Ածական անուն ...................................................................................105 3.7. Թվական անուն ...................................................................................106 3.8. Միջին հայերենի խոնարհման համակարգը և տարբերությունները գրաբարի խոնարհման համակարգից..................110 3.6.1. Անորոշ դերբայ ...........................................................................111 3.6.2. Անկատար դերբայ .....................................................................113 3.6.3. Ապառնի դերբայ .........................................................................114 3.6.4. Անցյալ դերբայ ...........................................................................116 3.6.5. Վաղակատար դերբայ ...............................................................119 3.6.6. Հարակատար դերբայ ................................................................120 3.6.7. Ենթակայական դերբայ .............................................................122 3.6.6. Ժխտական դերբայ ....................................................................123 3.9. Բայի եղանակները .............................................................................125 3.9.1. Եղանակի քերականական կարգը............................................125 3.9.2. Սահմանական եղանակ ............................................................125 3.9.3. Անցյալ կատարյալ .....................................................................134 3.10. Ըղձական եղանակ ...........................................................................139 3.11. Պայմանական կամ ենթադրական եղանակ ..................................141 3.12. Հարկադրական եղանակ.................................................................142 3.13. Հրամայական եղանակ ....................................................................143 3.14. Ժխտական խոնարհում....................................................................146 3.15. Անկանոն և պակասավոր բայեր......................................................148 3.16. Մակբայ ..............................................................................................153 3.17. Կապ ...................................................................................................160 3.18. Շաղկապ ............................................................................................165 Գրականություն ցանկ ...............................................................................169 Համառոտագրություններ ..........................................................................170 ԳԼՈՒԽ 4. Միջին հայերենի շարահյուսական համակարգի համառոտ ակնարկ (Ա. Խաչատրյան (171-199)) .............171 4.1. Շարահյուսական կապակցության եղանակները միջին հայերենում .................................................................................................172 4.2. Շարադասությունը միջին հայերենում ..............................................176 4.3. Բառակապակցությունները միջին հայերենում ...............................178 4.4. Պարզ նախադասություն ....................................................................179

4.5. Միակազմ նախադասություններ .......................................................180 4.6. Երկկազմ նախադասություններ ........................................................181 4.7. Բարդ նախադասություն ....................................................................191 4.8. Անշաղկապ կամ շարահարական կապակցությամբ բարդ նախադասություններ ................................................................................196 Գրականություն ցանկ ...............................................................................199 Սկզբնաղբյուրներ՝ համառոտագրություններով .....................................199 ՔՐԵՍՏՈՄԱՏԻԱ ........................................................................................201 Մխիթար Հերացի .......................................................................................201 Ներսես Շնորհալի ......................................................................................206 Գրիգորիս....................................................................................................212 Սմբատ սպարապետ .................................................................................217 Ֆրիկ ............................................................................................................223 Գիրք վաստակոց .......................................................................................229 Բժշկարան ձիոյ և առհասարակ գրաստնոյ (ԺԳ դար)..........................237 Հովհաննես Երզնկացի ..............................................................................239 Կոստանդին Երզնկացի.............................................................................250 Խաչատուր Կեչառեցի ...............................................................................254 Թորոս Տարոնացի (Մշեցի) .......................................................................259 Հովհաննես Թլկուրանցի ...........................................................................262 Ամիրդովլաթ Ամասիացի ...........................................................................269 Նահապետ Քուչակ ....................................................................................282 Ասար Սեբաստացի....................................................................................292 Գրիգորիս Աղթամարցի .............................................................................302 Բունիաթ Սեբաստացի ..............................................................................307 Պարսամ տաղասաց ..................................................................................312 Մինաս Դպիր Թոխաթեցի.........................................................................315 Սկզբնաղբյուրներ ......................................................................................319

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

Միջին հայերենի այս ուղեցույց-քրեստոմատիան կազմելու գաղափարը ծնվել է հայոց լեզվի պատմության և մասնագիտական լեզվական առարկաների դասավանդման երկարամյա փորձից, բուհական ծրագրերի պահանջների ուսումնասիրությունից, որոնք բացահայտում են մի ուշագրավ փաստ. մեր գրավոր լեզվի երեք փուլերից՝ գրաբար, միջին հայերեն, աշխարհաբար՝ արևելահայ և արևմտահայ տարբերակներով, կարող ենք ասել՝ առավել քիչ է ուսումնասիրված, նաև անտեսված է 12-16-րդ դարերի պետական, գիտական-գրական, ինչպես նաև ժողովրդախոսակցական լեզուն, որը հայտնի է միջին հայերեն անվանմամբ: Եթե մեր գրական լեզվի ակունք ոսկեղենիկ գրաբարն իր երեք ենթաշրջաններով մանրամասն և հանգամանալից ուսումնասիրվել և ուսումնասիրվում է արդեն քանի դար, գրաբար բնագրերը տարբեր խորությամբ և հաճախականությամբ ուսուցանվում են՝ դպրոցից սկսյալ, գրաբարագիր մակագրությունները զարդարում են մեր հուշակոթողները և ուսումնագիտական հիմնարկների պատերը, իսկ աշխարհաբարն իր երկու ճյուղավորումներով ոչ միայն ի բնե և ի պիտոյից քննվում է, զարգանում, ապա՝ միջին հայերենը երկու հզոր այս գրական լեզուների մեջտեղում ստվերում է մնացել, թերագնահատվել: Միջին հայերենով ավանդված բժշկագիտական և քնարերգական ժառանգությունը, անշուշտ, քաջածանոթ է ոլորտի մասնագետներին, միջին հայերենի քերականության առանձին բաժինների վերաբերյալ շրջանառության մեջ են լեզվաբանական բարձրարժեք հին և նոր հետազոտություններ, սակայն անգամ բանասիրության ֆակուլտետներում ուսանողների համար մեր լեզվի պատմության այս «ոսկե միջին» օղակը եղել և մնում է ամենաթույլը. գրաբար նրանք ուսանում են երկուսից երեք կիսամյակ, գրաբարագիր գրականությունը նրանց ուղեկցում է կրթական բոլոր փուլերում, հնչում է եկեղեցում, գրական արևելահայերենը և արևմտահայերենը խոսակցական ու գրավոր հաղորդակցման գործուն միջոցներ են, այսինքն՝ ուշադրության կենտրոնում են, իսկ միջին հայերենի վերաբերյալ երիտա7

սարդ սերնդի գիտելիքները մնում են դիպվածային՝ հիմնված կարճաժամկետ, նեղ մասնագիտական դասընթացների վրա: Այս մտահոգիչ բացը լրացնելու միտումով փորձեցինք կազմել ուղեցույց-քրեստոմատիայի բնույթ ունեցող աշխատանք: Տեսության և գրավոր սկզբնաղբյուրների համատեղումը վճռորոշ հանգամանք է, որովհետև զուտ քերականական կարգերի ուսուցումը չի կարող լեզվի որևէ շրջանի հանդեպ հետաքրքրություն և խորքային գիտելիքներ ամրակայել: Անհրաժեշտ է նախ ծանոթություն միջին հայերենով ավանդված բազմաբնույթ և բարձրարժեք բնագրերին, որից հետո արդեն կծնվի այդ բնագրերի լեզուն լավագույնս հասկանալու և նրա մանրամասների մեջ խորանալու հետևողական ձգտումը: Մեր ուղեցույցում ընդհանրական տեղեկություններ ենք տալիս միջին հայերենի հնչյունական-ուղղագրական, բառագիտական, ձևաբանական և շարահյուսական յուրահատկությունների վերաբերյալ. սրանք յուրօրինակ բանալիներ են, որոնց միջոցով ուսանողը և ընթերցողը կբացեն միջին հայերենով ստեղծված հզոր մշակույթի փակ դռները: Առանձնահատուկ կարևորություն ենք տվել բնագրերի, հեղինակների ընտրությանը, որպեսզի հնարավորինս ամբողջական պատկերացում տանք 12-17-րդ դարերում ստեղծված գրավոր հուշարձանների, նրանց հեղինակների մասին: Քրեստոմատիայում ընդգրկել ենք հիշյալ դարերի տարբեր ենթաշրջաններում ապրած հեղինակների աշխատանքներից բնութագրական հատվածներ: Այս քրեստոմատիան կազմելիս մեծ կարևորություն ենք տվել ժանրային տարբերակվածության պահանջին: Պետք է հաղթահարել այն տարածված կարծրատիպը, թե միջին հայերենը հիմնականում բժշկարանների և քնարերգության լեզու է եղել: Իրականում այս լեզվով ստեղծվել են գյուղատնտեսական, անասնապահական, փիլիսոփայական, տիեզերագիտական բովանդակության արժեքավոր երկեր՝ ինքնուրույն և թարգմանական հիմքերի վրա: Նման գործերի ընթերցումն այսօր էլ՝ 21-րդ դարում, մեծ հետաքրքրություն է առաջացնում՝ բացահայտելով հայ մշակույթի անխզելի կապն իր ժամանակի համաշխարհային զարգացումների հետ:

ՄԻՋԻՆ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ԿԱԶՄԱՎՈՐՈՒՄԸ

Արդի հայագիտության մեջ կան մի շարք հիմնախնդիրներ, որոնց վերաբերյալ ավանդաբար ձևավորված տեսակետները հաճախ ավելի շատ հարցեր են հարուցում, քան հստակ պատասխաններ գտնում: Դրանցից մեկն է հայոց լեզվի պատմության գիտական շրջանաբաժանումը և երեք գրական հայերենների առանձնացումը՝ գրաբար, միջին հայերեն, աշխարհաբար: Հայոց լեզվի պատմության գիտական շրջանաբաժանումը կատարած լեզվաբանները՝ Հ. Աճառյանը, Գ. Ջահուկյանը, գրաբարին հաջորդող գրական հայոց լեզուն ավանդաբար կոչել են միջին հայերեն և առանձնացրել անգամ նրա ենթաշրջանները՝ կիլիկյան հայերեն կամ կիլիկյան նորմավորման ենթաշրջան (Ճ11-Ճ1Մ դդ.) և հետկիլիկյան (Ճ1Մ-ՃՄ1 դդ.), որը Գ.Ջահուկյանը հետագայում անվանում է աշխարհաբարացման ենթաշրջան: Սակայն ինչպես անցյալում, այնպես էլ այսօր չկա հստակ, միասնական համոզում, թե գրաբարից աշխարհաբար ընկած ժամանակահատվածում եղել է արդյոք միջանկյալ կապող օղակ՝ միջին գրական հայերեն: Կա տեսակետ, ըստ որի՝ միջին հայերենը պետք է դիտարկել որպես միասնական աշխարհաբարի ենթաշրջան, որը չվերաճեց գրական լեզվի մակարդակի: Փաստ է, որ միջին հայերենին վերագրվող դարերի գրականության լեզուն խիստ անհամասեռ է և՛ իր հնչյունաբանությամբ, և՛ բառապաշարով, և՛ քերականական յուրահատկություններով: Այսպես՝ Ճ-ՃՄ1 դարերի գրավոր հուշարձաններում վկայված չէ հոգնակիակազմության միասնական մոտեցում. միևնույն բառը հանդիպում է 34 տարբեր հոգնակերտներով, կարող է հոլովվել 2-3 հոլովմամբ, սահմանական ներկայի, անցյալ անկատարի և պայմանական ներկայի ու անցյալի բայական ձևերն արտահայտվում են նույն կու/կ եղանակիչով, հնչյունական համակարգը տեղ-տեղ երկաստիճան խլազուրկ է, տեղ-տեղ՝ եռաստիճան գրաբարատիպ: Միով բանիվ, լեզվի բոլոր մակարդակներում առկա են զուգաձևություններ, միևնույն քերականական ձևն ունի մի քանի, երբեմն իրար բացառող իմաստներ, չի

նշմարվում միասնական լեզվական նորմը: Նման իրողությունները հակասում են «գրական լեզու» հասկացությանը: Գրաբարի անկման և նոր գրական հայերենի առաջացման դարաշրջանների ըմբռնման հարցում հայագիտության մեջ ցայսօր միասնական տեսակետ չկա: Ա. Այտընյանից սկսած՝ բոլորը համաձայնում են, որ Է դարից գրաբարն այլևս խոսակցական լեզու չէ, բայց այդ և հետագա երեք-չորս դարերի լեզուն դեռ չեն համարում միասնական և համագործածական: Ս. Ղազարյանն իր «Հայոց լեզվի համառոտ պատմություն» աշխատության մեջ միջին հայերեն ասելով հասկանում է Ճ-ՃՄ11 դարերի հայ գրականությամբ ավանդված լեզվական բազմազան տարրերի ամբողջությունը, որը հասկանալի էր տարբեր բարբառներով խոսող հայ ժողովրդի տարբեր հատվածներին: Հ. Աճառյանը միջին հայերենի հնագույն հիշատակարան է համարում 1037 թ. Վահրամ սպարապետի որդի Գրիգորի դեղագիրը՝ գրված բժիշկ Բուսայիդի ձեռքով: Միաժամանակ ականավոր լեզվաբանը նշում է, որ պետք է տարբերել միջին հայերեն գրականության լեզուն միջին հայերեն բանավոր լեզվից, որովհետև վերջինս ծագումով շատ ավելի հին է, ապա միջին հայերեն գրական լեզվի համար սահմանագիծ է դարձում Ճ11 դարը, երբ Կիլիկյան թագավորությունն էր ստեղծվել, և միջին հայերենն արդեն ոչ միայն ժողովրդական, այլև պետական լեզու էր, բայց գրաբարը գրականությունը չէր կարողացել դուրս մղել: Միջին հայերենի վերջը, ըստ Աճառյանի, ՃՄ1 դարն է: Այս ժամանակաբաշխումն էլ իր համար հիմք դարձրեց Գ. Ջահուկյանը՝ հետևյալ մասնավորեցմամբ՝ ա) կիլիկյան նորմավորման ենթաշրջան (Ճ11-Ճ1Մդդ) և բ) աշխարհաբարացման ենթաշրջան (ՃՄՃՄ1 դդ.): Բուն «միջին հայերեն» եզրույթը բավականին հին ծագում ունի. այս կապակցությամբ Հ. Աճառյանը գրում է. «Երկու անջատ լեզուների գոյությունը այլևս փաստ է (նկատի ունի 10-րդ և հետագա դարերը), և հարկավոր է որոշել նրանց միմյանցից. գրական լեզուն ստանում է գրաբար անունը, իսկ ժողովրդական լեզուն կոչվում է գռեհիկ, մթին լեզու, գեղջուկ բան, ռամկօրէն, սովորական խոսք, աշխարհա-

կան խոսք, աշխարհաբար»1: Հ. Աճառյանի հետագա շարադրանքից պարզ է դառնում, որ մինչ 20-րդ դար հայ լեզվաբանության մեջ գրաբարի ժառանգորդ գրական լեզուն աշխարհաբարն է, բայց «այսօր լեզվաբանության մեջ զանազանություն է դրվում այս շրջանի (Ճ-ՃՄ1 դդ.) ժողովրդական լեզվի և արդի ժողովրդական լեզվի միջև. առաջինը կոչվում է միջին գրական հայերեն (ըստ ոմանց՝ ստորին հայերեն), երկրորդը աշխարհաբար կամ նոր հայերեն՝ հակադրությամբ գրաբարի կամ հին հայերենի»2: Հ. Աճառյանը կարծես մեր գրական հայերենների երկու եզր է տեսնում՝ հին և նոր` նրանց միջին օղակը համարելով ժամանակի տուրք: Իսկ հայոց գրական լեզուները գրաբարն են և աշխարհաբարը՝ իրենց ենթաշրջաններով: Այդուհանդերձ, հայոց լեզվի պատմությանը վերաբերող տեսական գրականության մեջ ցայսօր դեռ ընդունված է տարբերակել երեք գրական հայերեն՝ գրաբար, միջին հայերեն և աշխարհաբար` իր երկու տարբերակներով՝ արևելահայերեն և արևմտահայերեն: Միջին գրական հայերենի կազմավորումը, ըստ Ս. Ղազարյանի, համընկավ արաբական տիրապետության վերացման, հայոց պետականության վերականգնման և տնտեսական ու մշակութային վերելքի հետ3: Միջին դարերում Հայաստանը հայտնվեց համաշխարհային առևտրի տարանցիկ խաչմերուկում: Քաղաքային կյանքը զարգացում էր ապրում, ձևավորվում էին բարձր զարգացած տնտեսություն, մշակույթ ունեցող մի քանի կենտրոններ՝ Անին, Արծնը, Դվինը, Կարսը, որտեղ կառուցվեցին եկեղեցական-կրթական մեծ համալիրներ, հիմնվեցին գրչության նոր կենտրոններ: Հայաստանի տնտեսական, քաղաքական կյանքում տեղի ունեցած տեղաշարժերը նպաստեցին նոր գաղափարախոսությունների ձևավորմանը, հոգևոր և աշխարհիկ ուղղությունների միահյուսմանը գիտության և արվեստի մեջ, սկիզբ առավ հայկական վերածննդի ժամանակաշրջանը: Հատկապես բուռն զարգացում ապրեց միջնադարյան հայ գրականությունը, ինչպես նաև հայոց լեզուն: Ակնհայտ է դառնում, որ գրաբարն այլևս չէր

Հ. Աճառյան, Հայոց լեզվի պատմություն, 11 մաս, Եր., 2013, էջ 231: Նույն տեղում, էջ 232: Տե՛ս Ս. Ղազարյան, Հայոց լեզվի համառոտ պատմություն, Եր., 2006, էջ 204:

կարող լիարժեք ձևով կատարել իր գործառույթները՝ իբրև համաժողովրդական հաղորդակցության միջոց, որովհետև այն արդեն անհասկանալի էր դարձել հայության մեծ շերտերի համար: Ժողովրդախոսակցական լեզուն էապես հեռացել էր վանքերում ուսուցանվող լեզվից, բարբառային տարբեր ազդեցությունների հետևանքով փոխվել էր գրաբարի ոչ միայն ձևաբանական-շարահյուսական համակարգը, այլև հնչյունական համակարգը, բառապաշարը: Նոր գրական լեզվի ձևավորումը մի պահ դանդաղում էր մոնղոլների արշավանքների պատճառով, սակայն Կիլիկիայում հայոց թագավորության ստեղծումը փոխեց իրավիճակը: Միջին հայերենը դարձավ պետական և ժողովրդական լեզու: Հ. Աճառյանը, անդրադառնալով տվյալ ժամանակաշրջանին, հատկապես կարևորում է միջին հայերեն գրականության ստեղծումը, որի հնագույն նմուշներից է համարում, ինչպես նշվել է վերը, 1037 թվականին բժիշկ Բուսայիդի ձեռքով գրված Վահրամ սպարապետի որդի Գրիգորի պատմական դեղագիրը4: Ընդսմին մեծ հայագետն իրավացիորեն նշում է, որ միջին հայերեն բանավոր լեզուն շատ ավելի հին է, քան նրա գրավոր տարբերակը: Ճ11 դարում միջին հայերեն գրականությունն ավելի է զարգանում, հայտնի գործիչները սկսում են իրենց գեղարվեստական, ուսումնական, բժշկագիտական, դատական երկերը գրել միջին հայերենով (Ներսես Շնորհալի, Մխիթար Հերացի, Սմբատ սպարապետ): Կիլիկյան թագավորությունը միջին հայերենը դարձրեց պաշտոնական լեզու: Թագավորական դիվանատան հրովարտակները, արտոնագրերը, առևտրային պայմանագրերը, մուրհակները, նամակները գրվում էին միջին հայերենով: Անգամ մեծ հեղինակություն վայելող հոգևոր գործիչները՝ Ներսես Լամբրոնացին, Վարդան Արևելցին, Հովհ. Երզնկացին և այլք (գրաբարով էին գրում), երբ դիմում էին թագավորին կամ իշխաններին, գրում էին բոլորի կողմից ընդունված և հասկանալի միջին հայերենով: Հ. Աճառյանը նշում է, որ եթե ինքը վերապահությամբ է մոտենում է Մ դարում բարբառների գոյությանը, ապա բնավ նույնը չի կա4

Տե՛ս Հ. Աճառյան, նշվ. աշխ., էջ 233-234:

րող պնդել Ճ1-Ճ11 դարերի համար: Այս ժամանակաշրջանում Հայաստանում և Հայաստանից դուրս ստեղծված գաղթօջախներում կազմավորվել էին զանազան բարբառներ: Միջին հայերենն էլ, գիտնականի համոզմամբ, մի բարբառ չէր, այլ ուներ իր աշխարհագրական, տեղային-խոսակցական տարբերակները, բայց դրանք մեզ հայտնի չեն, և միայն կիլիկյան գաղթօջախի բարբառն է պահպանվել և հասել մեզ, որովհետև այն Կիլիկյան պետականության շնորհիվ հասավ պատվավոր դիրքի ու դարձավ գրականության լեզու, որով ստեղծվեց հարուստ մատենագրություն5: Միջնադարի հայ պատմիչները գրում էին պարզ գրաբարով, բացի այդ՝ իրենց երկերում բերում էին վիմագիր արձանագրություններից կամ պաշտոնական փաստաթղթերից հատվածներ, որոնք գրված էին միջին հայերենով, ինչպես օրինակ՝ Կիրակոս Գանձակեցին (Ճ111 դ. ), Վարդան Արևելցին (Ճ111 դ.), Ստեփանոս Օրբելյանը (Ճ111-Ճ1Մ դդ.), Թովմա Մեծոփեցին (ՃՄ դ.), Գրիգոր Դարանաղցին (ՃՄ1-ՃՄ11 դդ.), Առաքել Դավրիժեցին (ՃՄ11 դ.) և այլք: Զուտ միջին հայերենով ստեղծվեցին գեղարվեստական տարբեր ժանրերի բարձրարժեք երկեր: Վարդան Այգեկցին, Ֆրիկը, Հովհաննես Երզնկացին, Կոստանդին Երզնկացին, Քուչակը ստեղծագործել են ժամանակի խոսակցական լեզվով, բայց և միաժամանակ կիրառել են գրաբարյան բազմազան ոճեր, բառեր և քերականական ձևեր: Այս ճանապարհով միջին հայերենը մշակվում էր, հարստանում և հղկվում: Միջնադարում գեղարվեստական գրականության հետ մեկտեղ մեծ զարգացում է ապրում նաև գիտությունը, հատկապես՝ բժշկությունը: Հայաստանում գրվում կամ թարգմանվում են չորս տասնյակից ավելի բժշկագիտական երկեր՝ «գեղջուկ և արձակ բարբառով» գրված, քանի որ դրանք ուղղված էին ժողովրդի բոլոր խավերին: Մխիթար Սեբաստացին, Ամիրդովլաթ Ամասիացին, Ասար Սեբաստացին, Բունիաթ Սեբաստացին իրենց ինքնուրույն աշխատություններում ստեղծում են հայերեն բազմաթիվ գիտաբառեր, կիրառում են նոր փոխառություններ, գրաբարյան, բարբառային բառերին, դարձ5

Հմմտ. Հ. Աճառյան, նշվ. աշխ., էջ 236:

վածքներին նոր իմաստներ են հաղորդում, կանոնավորում և մշակում են քերականական իրողությունները՝ ժամանակի պահանջներին համահունչ: Պետք է նշել, որ լեզվի պատմության ցանկացած շրջանաբաժանում պայմանական է, այս կամ այն շրջափուլի առանձնացման համար նախադրյալները մի դեպքում անհրաժեշտ և բավարար են, մյուս դեպքում՝ անբավարար: Հարցի մասին այլ կարծիք ունի Յու. Ավետիսյանը: Նա «Գրական հայերենի զարգացման երկու շրջափուլերը՝ գրաբար և աշխարհաբար» աշխատության մեջ, ելնելով միջին հայերենի լեզվական անմիօրինակությունից և արևմտահայ աշխարհաբարի հետ ունեցած լեզվական ընդհանուր որակներից, առաջարկում է հայոց գրական լեզուների պատմության մեջ տարբերակել երկու փուլ՝ գրաբար և աշխարհաբար, որոնք կտրուկ տարանջատվող լեզվական որակներ են: Ըստ այս մոտեցման՝ գրաբարը գրական լեզու է եղել Մ-Ճ11 դարերում, ապա նրան հաջորդել է աշխարհաբարը՝ Ճ11 դարից ցայսօր: Աշխարհաբարի համար տարբերակվում է երեք ենթաշրջան՝ ա) Ճ11ՃՄ111 դարեր, որը համարվում է վաղ աշխարհաբարի ենթաշրջան, այն «խիստ պայմանականորեն կոչվել է կամ կարող է կոչվել նաև միջին հայերեն»6, բ) ՃՄ111 դարից սկսվում է երկճյուղ աշխարհաբարի շրջանը, որի ընթացքում մշակվում և նորմավորվում են մեր գրական լեզվի երկու տարբերակները՝ արևմտահայերենը և արևելահայերենը, մինչև 1920 թվականը, գ) 1920 թվականից մինչև այսօր շարունակվում է երկճյուղ աշխարհաբարի զարգացման ժամանակաշրջանը: Այսպիսով, միջին հայերենը դառնում է ոչ թե առանձին գրական լեզու, այլ աշխարահաբարի ենթափուլ: Մենք ընդունում ենք ջահուկյանական շրջանաբաժանումը, որն առավել հստակ է, մեթոդական առումով դյուրըմբռնելի. գրաբարի և աշխարհաբարի կամ, ավելի ճշգրիտ, հին և նոր գրական հայերենների միջև գոյություն է ունեցել նրանց միջին տարբերակը՝ միջին հայերենը:

Յու. Ավետիսյան, Գրական հայերենի զարգացման երկու շրջափուլերը՝ գրաբար և աշխարհաբար, Եր., 2016, էջ 79-80:

ԳԼՈՒԽ 1

ՄԻՋԻՆ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՅՈՒՆԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ

1.1. ԳՐԱԲԱՐՅԱՆ ՀՆՉՅՈՒՆՆԵՐԻ ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Գրաբարի գրության և արտասանության կանոնների համակարգն ունի իր զարգացման պատմությունը, որը հետագա փոփոխությունների, ելևէջումների և անգամ բախումների հետևանքով բարեփոխվել է ժամանակի հրամայականով, ներքին և արտաքին տարբեր գործոնների ազդեցությամբ: Հայոց լեզվի պատմական զարգացման դեռևս հետդասական շրջանից սկսած՝ ուղղագրության և ուղղախոսության խնդիրը եղել է քննության առարկա: Հայ քերականներից շատերն արդեն իսկ նկատել էին գրավոր և բանավոր խոսքի աստիճանաբար խորացող տարբերությունները և արձանագրել գրության ու արտասանության միջև տեղի ունեցող փոփոխությունները գրական հայերենում: Դասական ուղղագրության ընդունված որոշ կանոններ չէին համապատասխանում ժամանակի բանավոր խոսքի արտահայտման ձևերին: Լեզվի զարգացման հետագա փուլերում՝ հատկապես Ժ-ԺԱ դարերում, գրային, բարբառային կամ նորմավորված և չնորմավորված տարբերակների բախումից առաջացած գրության և արտասանության տարբերությունները հանգեցրին ուղղագրության համակարգային փոփոխությունների, բայց քանի որ լեզուն պահպանողական համակարգ է, երկար դարեր ուղղագրության հին և նոր սկզբունքները գոյատևում էին կողք կողքի՝ ստեղծելով անմիօրինակության և խառնագրության հակասական պատկեր: Ծագել և հրամայական էր դարձել ժողովրդին ոչ միայն հասկանալի լեզվով ստեղծագործելու, այլև այդ լեզվով գրելու պահանջ, անհրաժեշտություն: Ձևավորվում էր կիլիկյան միջին գրական հայերենը` իր լեզվական համակարգով և ուղղագրությամբ, որով մեզ են ավանդվել ինքնուրույն ու թարգմանական երկեր, գիտական աշխատություններ, ձեռագիր հիշատակարաններ, վիմագիր արձանագրություններ: Ձեռագրերն ընդօրինակող գրիչները, վիմագիր վարպետ փորագրողները հաճախ դիմում էին կենդանի

խոսակցական լեզվին` գրությունը համապատասխանեցնելով արտասանությանը, որի հետևանքով երևան են գալիս ուղղագրական անճշտություններ, գրչագրական տարբերակներ, գերճշգրտումներ: Ճ-ՃՄ111 դարերում ժողովրդախոսակցական լեզվի թելադրանքով հայերենի գրավոր խոսքում ամրագրվել են ե (է), յ, վ, ու, ւ հնչյունների և հատկապես աւ, եւ, իւ երկբարբառների չկանոնակարգված ուղղագրական փոփոխությունները, որոնք վկայում են նշյալ ժամանակահատվածում հայերենի ուղղագրական և ուղղախոսական համակարգերում ճգնաժամի մասին: Սկսվել էր հարաբերականորեն միասնական լեզվի երկփեղկման շրջանը. արևելյան և արևմտյան բարբառախմբերն աստիճանաբար, դանդաղ, բայց հետևողականորեն հեռանում էին միմյանցից` ձևավորելով իրենց հնչյունական տարբերակված կազմը, որոնց հիմքերի վրա էլ պիտի ձևավորվեին արևելահայ և արևմտահայ գրական լեզուները:

1.2. ԳՐԱԲԱՐՅԱՆ Է-Ե ՁԱՅՆԱՎՈՐՆԵՐԻ ՀՆՉՅՈՒՆԱԿԱՆ

ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Գրաբարի ե, է ձայնավորները միջին գրական հայերենում կրում են սկզբունքային փոփոխություններ: Դեռևս Մ-Մ1 դարերից սկսած` ե պարզ ձայնավորը և է երկբարբառակերպը արտասանությամբ այլևս չէին տարբերվում: Դրանք բառասկզբում, բառամիջում և բառավերջում միմյանց փոխարինում, իսկ որոշ դիրքերում իրենց արտասանական արժեքով նույնանում էին: Գրության և արտասանության այս տեղաշարժը առաջ է բերում նախ մասնակի, հետագայում` հատկապես 16-17-րդ դարերում, այս հնչյունների` անկանոն գրության էական փոփոխություններ, սկսվում է, մի կողմից, դրանց նույնացման, մյուս կողմից` կտրուկ տարբերակման գործընթացը: Ժ-ԺԷ դարերի բնագրերում հանդիպում են է տառի գրության հետևյալ դեպքերը: Է-ի փոխարեն գրվել է ե բառասկզբում՝

ա) եմ բայի ներկա ժամանակի երրորդ դեմքի և անցյալ անկատարի բոլոր ժամանակաձևերում` ե, եիր, եին: Օրինակ` Գրեալ ե, գրեալ եիր, գրեալ եին: (Ժ դար): Ե և է տառերի վերոնշյալ անկանոնությունները այս երկու տառանշանների արտասանական ընդհանրության հնչույթային մերձեցման արգասիք են: Եմ բայի ներկա` եմ, ես է, ենք, եք, են և անցյալ անկատար` էի, էիր, էր, էինք, էիք, էին ժամանակաձևերը նույն հնչումն ունենալու հետևանքով տարբեր հեղինակների երկերում, գրիչների ընդօրինակած գրքերում վերոնշյալ գրության շեղումներ են ունենում: Շեղումների պատճառներից մեկը բարբառային գործոնն էր: Անկանոնությունները հիմնականում հանդիպում են հիշատակարաններում, բժշկարաններում և վիմագիր արձանագրություններում: Մատենագրության մեջ դրանք սակավադեպ են: Օրինակ` ...Որ Սիմոնն տվել եր Աբասղուլի խանի փեսայ Զալ բէկին...( Ագուլեցի, 87), Մին ի թուման ել խարջեցին... (Ագուլեցի, 89), Ես Շմաւոնի եխպայր Զաքարէս որ ամենայն բանի ականատէս էղայ...( Ագուլեցի, 83), ...Այսօր Ագուլաց դուրս էլայ... (Ագուլեցի, 5), բ) մի քանի բառերում և ձայնավորասկիզբ միավանկ բայերի անցյալ կատարյալ ժամանակի եզակի երրորդ դեմքում` է աճականը փոխարինվում է ե-ով` եակ, եութիւն, Եմանուել / Էմանուէլ, ...եանց ժամանակն..., գ) բառամիջում` ....Ինձ մի՛ մեղադրեք (ՆՀ, 73), դ) բառավերջում` Տվել զարնուն զթարկն, հասրաթով զքեզ կու տէսնե (ՆՔ, 76), ե) Միևնույն բառը կարող էր գրվել և՛ ե-ով, և՛ է-ով` թագաւորն է հրեից, կամ հրէից է սա թագաւոր (Ժ դար): Որպէս ստամոքն, որ ցաւիլ... եւ գրգռեալ...( Ասար, 98): Որպես խիստ ցաւն, որ զմարդոցն ուժն կու պակասեցնէ (Ասար, 98): Ըստ Հ. Աճառյանի` ե տառանշանը դասական հայերենում բառասկզբում արտասանվել է է, որի հիմնավորման համար բերում է եով սկսվող բառերից առաջ յ նախդրի կիրառումը` յերկիր: Հնչյունական այս երևույթը ոչ միայն բառասկզբում, այլ նաև բառամիջում շարունակվում է մինչև ուշ միջնադար:

ՃՄ11 դարից սկսած՝ բառասկզբում ե-ն արտասանվում է է կամ յէ, ըստ այդմ էլ գրվում ե և յե տառանշաններով` կախված բարբառային հիմքից: Ե-ի յե արտասանական տարբերակի անցումը կատարվել է աստիճանաբար: Օրինակ` Եւ ձմեռն յերբ տաս` զջուրն տաք արա և տուր (Ասար, 197), ...և եռցու յեղմն և զփրփուրն քաշէ և յետ լից (Ասար, 196), Կըծկեալ պշուցեալ նային, Ի յերեսն այն Աղէկսանդրին... ( ԽԿ, 52), մեր կա, որ ի ժամ տանի, անաղօթք ի յետ կու բերէ. սեր կա, որ շուկան տանի, անվաճառ ի յետ կու բերէ (Քուչակ, 58), իմ եարն յերազիս եկավ... (Քուչակ, 107): Ե-ի փոխարեն նկատվել են է-ի գրության հետևյալ դեպքերը. ա) բառասկզբում բաղաձայնով սկսվող միավանկ բայերի սահմանական եղանակի անցյալ կատարյալ ժամանակաձևի եզակի երրորդ դեմքում գրվում է է, օրինակ՝ Էցոյց զթուղթն Պօղոսի, էհաս այսմ ամի, Ինձ սուգ մեծ էթող, Էհաս նըշոյլն արեգական (ՊԴ, 16), Այսօր էհաս ինձ անդարձական (ՊԴ, 116): Է տառանշանով են գրվել եմ բայի ներկա ժամանակի առաջին և երրորդ դեմքերը` Ինչ էն: բ) Բառամիջում երբեմն ե-ի փոխարեն գրվում է է, օրինակ` ...Մարդ չկարէնայ ճանաչել... (Ասար, 147), Ի քեզ եկի ծարաւ, թէ արբուցանէս..(ԳԱ, ), ...Որ թուլութէնէ լինի... (ԲՍ, 71), ...Մինչ ի ես գնացի ոչ, ականտէս չէլայ, գրէցի ոչ...(ԶԱ, 6), ...Այլ շրջայկայ դէղորայքն էլ այսպէս կէր (ԶԱ, 85), ...Որ թուլութէնէ լինի... (ԲՍ, 71), Տէսայ, որ սոքայ էն (ԶԱ, 91): Բառավերջում ե-ն արտասանվում է է, որը գրաբարում գրվել է էով: Ուշ միջնադարում արդեն է-ի փոխարեն գրվել է ե տարբեր խոսքի մասերի պատկանող բառերի ուղիղ կամ թեքված ձևերում: Օրինակ` Քեզ կու տեսնե...( Քուչակ, 76):

1.3. Աւ - Օ - Ո ՀՆՉՅՈՒՆԱԿԱՆ ԱՆՑՈՒՄԸ

Միջին դարերում մեսրոպյան այբուբենը համալրվել է նոր տառանշաններով` օ, ֆ: Գրության մեջ փակ վանկի աւ երկբարբառը սկսում է արտասանվել օ: Պարզեցված օ հնչյունը արտահայտվում է ո, օ տառերով և աւ տառակապակցությամբ: Աւ-ը դասական հայերե18

նում ունեցել է աու արտասանությունը` տաւն-տաուն: Է դարից այս երկբարբառը բառասկզբում, բառամիջում վերածվում է օ պարզ ձայնավորի, գրվում է ո տառանշանով կամ աւ-ով, որի հետագա (Ժ-ԺԷ դդ.) վկայությունները հանդիպում են ձեռագիր մատյաններում, եկեղեցական ու վիմագիր արձանագրություններում, միջնադարյան տաղերգության և այլ երկերում` Ոլոմպիոս, Ովանէս, Ոհան, ի բարեխոսութիւն, Կոստանդնուպոլսի կամ Կոստանդնուպաւղսի, հաւգոյն կամ հոգոյն, Տարոն=Տարաւն: Պարզ ո-ի արտասանություն ունեն ով, ովքեր դերանունները: Աւ երկբարբառը փակ վանկում վերածվել է նաև ու-ի աւոու աստիճանական հնչափոխությամբ` նաւպա, նոպա, նուպա (Մ. Հերացի, Ջերմանց մխիթարութիւն, Ճ111 դ., Թիֆլիսի բարբառում` հուղ, փուղ, վուր) և ընդհակառակը, ու-ն դարձել է ո` ուժով  ոժով, ուխտադրուժ ոխտադրուժ, ուսին դրած  ոսին դրած և այլն: Երբեմն աւ-ի փոխարեն գրվել է օ` թագօոր, թօ, գօ, փոխ.` թագաւոր, թաւ, գաւ, ո-ի փոխարեն` աւ` խաւրհուրդ, գաւվել, դաւրա, բառասկզբում վօ արտասանվող ո-ի փոխարեն` աւ` աւտ, աւրկոր, աւրովայն: Ենթակայական դերբայը հանդիպում է թե՛ ող, թե՛ օղ վերջավորություններով: Օ տառի մուտքը արձանագրվում է ԺԱ-ԺԲ դարերից, երբ փաստորեն ավարտվել էր աւ երկբարբառի պարզեցումը: Ներկայացնենք բառամիջում կամ փակ վանկում օ ունեցող բնագրային օրինակներ: Ի քեզ ձօնեցաւ բանըն հայրական..., Ցօղն իջանէ ի վերայ թփին ... (ԳԱ, 39): Ելեալ յարգանդէ այն մօրն, Որ անուն է Ոլոմպիադայ (Կեչառեցի, 50): Վայ քո մօրն Օլոմպիայ (Կեչառեցի, 63): Օտար փոխառյալ հասարակ և հատուկ անուններում իբրև կանոն օ տառն էր գրվում` սօլթան, Պօղոս, Պօլիս, Մօսկով, Ըստամբօլ և այլն: Օ հնչյունի աւ, ո, օ միմյանց փոխարինող գրությունը շարունակվում է մինչև ԺԸ դար: ԺԷ դարում այս երեք գրատեսակներից ամենաագործունը օ տառանշանի գործածությունն է:

Բառասկզբում ո-ն գրվում և արտասանվում էր վո միավանկ բառերում` որ-վոր, որբ-վորբ : Բառամիջում և բառավերջում ո-ն արտասանվում էր օ:

1.4. Յ-Հ ՀՆՉՅՈՒՆՆԵՐԻ ՈՒՂՂԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

Յ տառանշանի գրությունը հինգերորդ դարում հնչյունական արժեք ուներ, օրինակ` ա և ո ձայնավորներից հետո յ-ն գրվում և արտասանվում էր: Ուսումնասիրվող շրջանում այն ձեռք է բերում ուղղագրական նշանակություն, այսինքն` ա և ո ձայնավորներից հետո գրվող յ կիսաձայնը այլևս չէր արտասանվում: Յ-ի ավանդական ուղղագրության շեղում է նկատվում նաև բառասկզբում և բառամիջում: Յ կիսաձայնի գրության անկանոնությունները մյուս տառանշանների համեմատ ամենահաճախակին են, ինչն էլ ուղղագրության բարեփոխման գաղափարի ծնունդ է դառնում: Ուղղագրության վերաբերյալ «Վերլուծութիւնք բացերեւապէս բազմազան բառից եւ բայից յոգնախումբ շարագրութեամբ» վերնագիրը կրող առաջին քերականական աշխատությունը գրել է Արիստակես Գրիչը: Այս գրքում հեղինակը դիտարկում է յ-ի ուղղագրության հարցերը, որոնք ներկայացնում է 10 կանոնի տակ: Գիրքն ունի նաև ուղղագրական բառարան: Պահպանելով գրաբարյան ուղղագրությունը` միաժամանակ օրինականացնում է ա և ո տառերից հետո չարտասանվող յ-ի սղումը: Այս կանոնարկումը հայերենի ուղղագրության բարեփոխման առաջին փորձն էր, որն իրավական ուժ ստացավ Արիստակես Գրիչի կողմից: Յ տառանշանի ուղղագրական շեղումներ են նկատվում աշխարհիկ գրականության մեջ, ձեռագիր հիշատակարաններում ու վիմագրություններում: Քերականական աշխատություններում և ավետարաններում դրանք սակավադեպ են: 1. Մեսրոպյան ուղղագրությունից յ-ն շեղվում է բառասկզբում, երբ այն իր արտասանական արժեքով նույնանում է հո տառի արտասանությանը: Հ. Աճառյանի մեկնաբանությամբ յ և հ հնչույթների միջև ընկած շնչեղ յ-ն հնչյունափոխվել է հ-ի, ինչպես որոշ բարբառներում բ, գ, դ , ձ, ջ շնչեղ ձայ20

նեղները վերածվել են փ. ք, թ, ց, չ շնչեղ խուլերի, այսինքն` տեղի է ունեցել յ-ի խլացում: Այս շեղումները սկսվել են ԺԳ դարում և շարունակվել մինչև ԺԷ-ԺԸ դարերը: Զորօրինակ՝ Ով հետ վերցնէ... և զմարդն սրտահեշտ առնէ (Ասար, 190): ...Գնաց ...ի գիւղն Անապատ, յանկարծակի յիվանդացաւ... (Ագուլեցի, 84 ): Յարաւային կողմն փողրակն է ...(Ագուլեցի, 90): 2. Բառամիջում յ հնչյունը պահպանել է իր արտասանությունը, օրինակ` արքայական: Սակայն բառավերջում ա և ո ձայանվորներից հետո չգրվող յ-ի համաբանությամբ յ չեն գրում բառամիջում, հատկապես այդ ձայնավորներով ավարտվող բառերի բաղադրման ժամանակ, ինչպես` արքաի, ծառաի, Կաենի և այլն: Կա նաև հակառակ երևույթը` ա հոդակապից հետո յ-ի հավելյալ գործածություն, որն իրականում նշված կանոնի շփոթման արդյունք է, ինչպես` բացայկա, գլխայցաւ, զձեռայգիր և այլն: Այս երևույթին առավել մանրամասն կանդրադառնանք: Եւ զստամոքն ուժովցնէ և օգտէ հևուցն և նստոյտեղացն ցաւերոյն....(Ասար, 180), սայ վերայկացու դրեց...(Ագուլեցի, 180): 3. Բառավերջում ա և ո ձայնավորներից հետո ա) յ-ն չի գրվում`Եւ առ զդմակն և նօսր տապակէ և ի վրա դիր հաւասար (Ասար, 179): ... եւ առատանա ամէն ինչք իւր ...(Ասար, 184): Եւ թէ յղի կանայք ի հետն վերցնեն զտղան... (Ասար, 190): Գիտես, որ ղարիպ եմ ես, ղարիպին սիրտն չի մընա (Քուչակ, 204): բ) Կամ գրվում է անհարկի հատկապես հրամայական եղանակի եզակի երկրորդ դեմքում, օրինակ՝ Եւ թէ կամիս .... այդ նշանօքդ արայ զամէնն.... ...Ուժով կրակ արայ... (Ասար, 179): Մաճուն արայ մեղրով... (Ասար, 201): ...Դեղ արայ այտուցին... աղայ և մաղէ ի կաղամբի ջրով... (Ասար, 205): Գինով եփեայ և տուր, որ խմէ .. .(Ասար, 207): ...Չորացոյ և տուր աւուրն Ա (1) հատ... (Ասար, 210): ...Բայց յառաջն կաթ խմեցոյ, որ ճիճին կաթն յամէ և ի հետ խմցոյ զդեղդ... (Ասար, 212): Թէ նստոյ տեղն ...ցաւի (Ասար, 217): Պարտ է զդոքայ ի բաղանեաց կտրել... (Ասար, 183): Սոցայ վաղջանն գրելին... (Ագուլեցի, 81): Սոքայ եխպայրք էին բաժանված... (Ագուլեցի, 91): Մնաց սորայ մին աղչիկ, անունն Բանաւշահ... (Ագուլեցի, 92), Ինչ անեմ, կամ ինչ լինամ, յուր տեսնում աղւոր, նայ սիրեմ (Քուչակ, 32):

1.5. Վ-ՈՒ-Ւ ՀՆՉՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀՆՉՅՈՒՆԱՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Ձայնավորից առաջ ու-ն ի սկզբանե արտասանվել է ու, օրինակ` հատուած, ստուեր, պատուիրան, զինուոր: Ու հնչումը աստիճանաբար վերածվում է v-ի, և ու-ն` որպես ձայնավոր հնչյուն, ձեռք է բերում նաև բաղաձայն վ հնչյունի արժեք, այսինքն` արտասանական ուվ փոփոխությունը հանգեցնում է գրության փոփոխության, և վերոնշյալ բառերը կարդացվում են` հատված, պատվեր, պատվիրան, զինվոր և այլն: Ձայնավորից առաջ դասական հայերենում գրվող ու հնչյունը նախ Մ1, այնուհետև Ճ11 դարում սկսում է գրվել և՛ ւ-ով, և՛ վով: Այսպիսով, առաջանում է ձսյնավորանախորդ ու-ի գրության երեք տարբերակ` թուի, թվել, թւական: Բառավերջում ա, ե, ի ձայնավորներից հետո գրվող ւ տառանշանը ևս փոխարինվում է վ-ով: Գրության նմանատիպ զուգաձևություններ են նկատվում մեր քննած ժամանակաշրջանի գրիչների ընդօրինակած մատյաններում, ձեռագիր հիշատակարաններում և միջնադարյան աշխարհիկ գրականության մեջ: Ստորև ներկայացնում ենք ընտրված համապատասխան օրինակներ: Պօյըդ է կանանչ ծառ սալվի... (Քուչակ, 65), ...պաղ հովն դիւր թվի իւրն... (ԲՍ, 88), ...Եւ հանց թվի թէ մեռած է... (ԲՍ, 69): Պատվական եղբայրներ, ինձ մի´ մեղադրեք (Քուչակ, 73): Ցնծութեամբ և խնդութեամբ խմէ՛ք սիրով միաբանական, եղբայրք պատուական (Ն. Հ., 75): Նուռն և խնծօրն է պատուական (Քուչակ, 81): Կամի ձեր մէջլիսն ավիրել... (Քուչակ, 79), եւ աչաց չի տեսութիւն եւ խեվութիւն (ԲՍ, 76), մեզ ողորմի տւողի հոգւոյն` անմահութեան հոտն բուրէ (93), ...եւ թէ խառնուածն նօսր լինի...(ԲՍ, 74), այն որ գէճ խառնվածոց լինի (ԲՍ, 79): Եւ երբ օծվի նայ, ի բաղնեաց մէջնատունն թող կենայ... ( Ասար, 194), թվին ՌՃԻԲ յունվարի... (Ասար, 114), մտանք նավի Ջուստիցն (Ագուլեցի, 55), ամէն երկիր տվին դինարայ դինար դիվանի (Ագուլեցի, 77), շառաւիղ յերկինս տուեր... (Քուչակ, 180), զայդ պագդ որ ի քո բերնէն դու տըւիր քո սըրտի կամով (Քուչակ, 112): Շաքարն իւր լեղի թըւի (Քուչակ, 214), վասն այնորիկ երբ քսուի, նա առաւել համ առնու և անուշ թուի (Ասար, 99):

1.6. ԳՐԱԲԱՐՅԱՆ ԵՐԿԲԱՐԲԱՌՆԵՐԻ, ԵՌԱԲԱՐԲԱՌՆԵՐԻ,

ԲԱՂԱՁԱՅՆՆԵՐԻ ՀՆՉՅՈՒՆԱՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ԵՎ

ՈՒՂՂԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՄԻՋԻՆ ՀԱՅԵՐԵՆՈՒՄ

Գրաբարյան երկբարբառները միջին դարերում ենթարկվում են արտասանական մեծ փոփոխությունների, որոնք անխուսափելիորեն հանգեցնում են ուղղագրական տեղաշարժերի; Այս ամենը հետևանքն էր միասնական գրական լեզվի ճգնաժամի և բարբառային տարբերակվածության խորացման: Ինչպես վերը նշեցինք, աւ երկբարբառը վերջնականապես վերածվում է օ պարզ ձայնավորի, և այս հնչյունակապակցությունը բաղաձայնից առաջ գտնվող դիրքերում սկսում է փոխարինվել օ տառով: Հիշյալ փոփոխությունը համակարգային էր, որի շնորհիվ հայերենի այբուբենում նոր տառ է առաջանում՝ Օ, օ: Ընդ որում օտար բառերն էլ սկսում են փոխառվել օ ձայնավորի միջոցով՝ խրիդ արարիք Ըստամբօլ (Ագուլեցի, 160), Խօստրով խանի զլուղն ժողովէ (Ագուլեցի, 161), Օնոփրիոսըս գնայ խանին կաշառք կասի (Ագուլեցի, 120): Աւ-օ հնչյունական անցումն ավարտվել էր դեռ Ճ դարում, բայց ուղղագրական շփոթը՝ աւ-օ-ո, շարունակվում է շատ երկար: Բերենք բնագրային բնորոշ օրինակներ՝ բօվանդակ երկիր տեսան (Ագուլեցի, 64), յետով գնացի Կարապետ Ոհանայ վանքն, Ոհանու մասի գերեզմանն համբուրեցի (Ագուլեցի, 108), զինչ ելնէ արեւն ի մօրէն (Քուչակ, 62), յայսմ ամի յամի էր Աքուլաց մէլիքն Մէլիք-Օվին (Ագուլեցի, 126), մահլօքս ի վար կուգի (Քուչակ, 146), որ նօսր յարենէ լինի երեւելի է (Բունիաթ, 105), խելօքն ի յանխելքն մօտ (Ֆրիկ, 86): Հազվադեպ հնարավոր էր նաև օ-ու անցումը կամ ու-ո՝ Առաջ գնացի Ուշական, մեր Հայոց թարգմանիչ, գիւտ գրոց Մեսրոփ վարդապետի գերեզմանն համբուրեցի (Ագուլեցի, 108), ողարկեց Սէվանու անապատն (Ագուլեցի, 128 ): Ու ձայնավորից կազմված հնչյունակապակցություններում ու-ն փոխարինվում է կա՛մ բաղաձայն վ-ով, կա՛մ ւ-ով, այսպես՝ ուա-վա/ւա գրչական երկբարբառակերպ տարբերակներով՝ որ առնու լվացած սրպիկ (Գրիգորիս, 167), գիշերւայն բնութիւնն հով է, քան ցերեկվանն (Ասար, 104), զկերակուրն կէսօրվան ժամին տուր (Ասար,

215): Ուի»վի/ւի` ուռենայ ոտվին (Գրիգորիս, 167 ), թէ կրակըն ձգեն սրբվի (Ասար, 190), փորոքնին կալուի և լցուի, կալուածքն կոյ բացւի, կալուածնուն բայցւիլն զօդուածքն շարժէ (Ասար, 104), նա կու քաշվի… (Ասար, 104) որ ի վզին է՝ լցվին (Ասար, 106), մէջքն բացվի (Ասար, 223), աւգտէ աչացավի և գլխացավի (Ասար, 120), կապի ձվի սպիտակուցն (Ասար, 231): Ուե-վե/ւե(է)՝ բժշկութեան արուեստն յաւելի առաւելութիւն ունի (Ասար, 112), առ հինայ եւ քացխվ շաղվէ (Ասար, 119), ի բաղնիքն ջրով շաղվես (Ասար, 191), շատ են տվել (Ասար, 233), ուո-վո/ւո`ձվոցն կաշոյն լինի (Գրիգորիս, 167), ճըճւորիք մտանեն յինքն (Ասար, 112), աղվոր յիմանայ զհիւանդին պէտքն (Ասար, 114): Իւ և եւ երկբարբառների զուգահեռ կիրառությունները շարունակում են հանդիպել տարբեր հեղինակների երկերում, բայց նկատվում են համակարգային փոփոխություններ՝ պայմանավորված այս երկբարբառների արտասանության տարբերակներով: Այսպես՝ իւ-ը տեղ-տեղ փոխարինվում է իու կապակցությամբ. պատճառն ակնհայտորեն ւ-ի վերածումն է ու-ի7: Ունենք նաև իւ-ոյ սակավադեպ հնչյունափոխությունը, զորօրինակ՝ հարիւր-հարոյր, արիւն-արոյր, նիւթ-նոյթ, ալիւր-ալոյր: Միջնադարյան գրականության մեջ վկայված են նաև իւ /եւ երկբարբառների պարզեցման միտումները, որոնց հետևանքով իւ/եւ-ը վերածվում էին ի ձայնավորի, օրինակ` թարթամութինք այսր աշխարհի (Պ.Դ., 122) ե ձայնավորի՝ ջուրն սպառի եւ եղն մնայ (Ա. Ա., 180), ու ձայնավորի՝ աղբուր տեսայ (Ագուլեցի, 63): Այ գրաբարյան երկբարբառը միջին դարերում թեև ենթարկվում է հնչյունափոխությունների, այդ թվում՝ պարզեցման, բայց նաև ընդլայնում է իր գործածության ոլորտները: Այ երկբարբառը միջին դարերում ամենատարածվածն էր, որովհետև հոդակապավոր բարդությունները կամ ածանցավոր բառերը միջին հայերենում, ինչպես նաև վաղ աշխարհաբարում սկսում են կազմվել այ հնչյունակապակցությամբ, բացի այդ՝ գրաբարում ա ձայնավորով ավարտվող այն բառախմբերը, որոնք վերջում յ չէին ստանում, գերճշգրտման հետևան7

Տե՛ս Ս. Գյուլբուդաղյան, Հայերենի ուղղագրության պատմություն, Եր., 1973, էջ 157:

քով սկսում են ստանալ յ, ինչպես օրինակ՝ անձնական կամ ցուցական դերանունները, այսպես՝ կարմրայգոյն լինի, նայ յարեան մաղձէն է, և դեղնայգոյն թէ լինի, խարտէշ մաղձէն է, եթէ թուխ, սև մաղձէն է, և թէ սպիտակայգոյն, նայ ի պլղամէն է (Գրիգորիս, 167-168): Յողնայշարն (Գրիգորիս, 175) նայ լցվին վնասայկար մաղձովս (Գրիգորիս, 176), լուսինն հեռանայ ի տառայպանաց աստիճանացն (Գրիգորիս, 201), պատահէ իւրն վերայբերութիւն (Գրիգորիս, 211), որ է հաւկոյր, սայ է, եթէ շարաւն պաղ լինի և թանձրայգոյն նայ ի Կ. օրն ապայ պայթի (Գրիգորիս, 210), գլխայցաւութիւն վատ նշան է (Գրիգորիս, 210), լուսայմուտս ժամ կայ արձակնայ, թվենայ թէ կու ծիծաղու (Գրիգորիս, 75), նայ տաքնա և հանգչի և զանուշ թվի (Ասար, 99), դայ չէ յումեքէ ծնունդ (Կեչառեցի, 49), ու զթողուլ նայ ափսոսեցաւ (Կեչառեցի, 53), նայ թուղթ ու թանք ուզէր (Կեչառեցի, 56), ամէնն մեծայմեծ մարդ են (Ագուլեցի, 99), հետ սոցայ գնացի (Ագուլեցի, 85): Անգամ գրաբարյան առնել բայը դառնում է՝ այնել՝ որ աստված այնէ մեզի վճար (Ֆրիկ, 91): Այ երկբարբառը հատկապես բառասկզբում, բայց նաև բառամիջում պարզեցվում էր՝ վերածվելով է-ի, այսպես՝ ինձ քաղցած թողել և սիրտս էրել (Ն. Հ., 155), կամ դառնում էր ա՝ սիրէ զադ երեք բանիկդ (Ֆրիկ, 99), քանի մարն զիս բերէր (Քուչակ, 140), ան գէշէն պագիկ մʼուզեցի… ի՞նչ միննէթ կʼընես ատ գիշուն (Քուչակ, 196), ի վերայ կապէ իւր փէտովն (Ասար, 229): Ոյ երկբարբառը հիմնականում պարզեցվում է՝ վերածվելով ու-ի, արդեն անկախ շեշտից, այսպես՝ նոր գուժ և մահ յաշխարհն մըտին (Ա. Սյունեցի, 217), որպէս կապուտ քարն (Ասար, 213), երեսին գունն կարմրացնէ (Ասար, 225), աչաց լուսն աւելցնէ (Ասար, 187), այս գունս լինի, որ արնագունն կըտր՝ մոխրագունն երևի (Ասար, 187), ծաղկանց դաշտերն գունըզգուն (Կ. Ե., 174): Եա-ե երկբարբառը, որպես կանոն, պարզեցվում է՝ դառնալով ե, հատկապես անցյալ կատարյալ ժամանակի եզակի թիվ 3-րդ դեմքում, զորօրինակ՝ Դաւիթ վկայեց (Կեչառեցի, 66), թուղթ գրեց առ Աղեքսանդրին (Կեչառեցի, 59), մի քանի օր պահեց, ողարկեց Սէվանու անապատն (Ագուլեցի, 128):

Միջին դարերում գրաբարյան եռաբարբառները հիմնականում պարզեցվում են՝ վերածվելով երկբարբառների կամ երկհնչյունների, ընդհուպ մինչև ձայնավոր՝ ւոյ-ոյ-ու – սիրելւոյ-սիրելոյ-սիրելու, եաւ-եւ – բարեաւ-բարեւ, եայ-է – հրեայ-հրէ, քրիստոնեայք-քրիստոնէք և այլն: Պետք է նշել միջնադարյան հայոց ուղղագրության խիստ անմիօրինակությունը, նույն հեղինակը հաճախ նույն տողում կարող էր նույն բառը գրել երկու կամ երեք տարբերակներով, այս հանգամանքն աներկբա ապացուցում էր միասնական գրական լեզվի, ընդհանուր կրթական մակարդակի անկումը և ժողովրդախոսակցական մի քանի լեզուների՝ բարբառների համաժամանակյա գիրկընդխառն գործածությունը: Ինչպես վկայում է Հ. Աճառյանն իր « Հայոց լեզվի պատմության» մեջ, դեռևս Ե-Թ դարերում ձայնավորներին և ձայնորդներին հաջորդող դիրքերում ձայնեղ բաղաձայնները խլանում էին, իսկ խուլերը՝ ձայնեղանում: Բանավոր և գրավոր խոսքերի միջև ճեղքվածքն աստիճանաբար խորանում էր եռանկյունու տեսքով, որի սուր ծայրին Ե դարի գրաբարն էր8: Այդ ճեղքվածքն առավել խորանում է ԺԱ դարից սկսյալ՝ թուրքական ասպատակությունների և դրանց հաջորդած տիրապետության ժամանակ, հայոց թագավորության վերացման շրջանում: Ճիշտ է, ժամանակի ուսյալ այրերը փորձում էին զգուշացնել բաղաձայնների ուղղագրական շփոթից: Ս. Գյուլբուդաղյանի պնդմամբ՝ Անանուն քերական մեկնիչը, ելնելով բաղաձայնների ուղղագրական շեղումներից, հիշատակում է այն լծորդությունները, որոնց գրությունը գրիչները հաճախակի են շփոթել, 1.բ, պ, փ, մ, 2. գ, կ, ք, խ, 3. դ, տ, թ, 4. զ, ս, ձ, ց, 5. ծ, շ, չ, 6. լ, ղ և այլն, որովհետև դա փոխում է բառի իմաստը9: Բայց ժամանակը և բարբառային տարբերությունների խորացումը կատարում էին իրենց գործը: Սկսում է տարածվել բաղաձայնների 2-րդ ձայնդարձը. խուլերը (պ, կ, տ, ծ, ճ) վեր էին ածվում ձայնեղների (բ, գ, դ, ձ, ջ), իսկ ձայնեղները (բ, գ, դ, ձ, ջ)՝ խուլերի (պ, կ, տ, ծ, ճ), բայց երբեմն նաև շնչեղ խու8

Տե՛ս Հ. Աճառյան, Հայոց լեզվի պատմություն, Եր., 2013, մաս 11, էջ 476: Հմմտ. Ս. Գյուլբուդաղյան, նշվ. աշխ., Եր., 1973, էջ 67:

լերի (փ, ք, թ, ց, չ): Վերջին դեպքերը գրության մեջ առավել լայնորեն էին հանդիպում: Բերենք այս անցումները վկայող տարբեր օրինակներ՝ …չուրն աւրհնեց, խաղաղութեամբ (Ագուլեցի, 147), պօյըդ է կանանչ ծառ սալվի... (Քուչակ, 65), գոյնն լինի սպիտակ կամ մքգոյն (Գրիգորիս, 33), մեր եխպայր Սիամոն (Ագուլեցի, 94), ապայ դէքտեմբերի էումն առ Աստուած փոխեցավ (Ագուլեցի, 95), կռիւ էր երեւանայ բերթին վերայ (Ագուլեցի, 95), մինչի կէսն բարցրաւ (Ագուլեցի, 113), սոքայ Աքուլիս կացան (Ագուլեցի, 112), Ովանէս անվան եկեղեցին ըսկիսպն արարին (Ագուլեցի, 130), նավն ետ դարցնէ, այր ոմն մեծատուն, անունն խոջայ Ավաք (Ագուլեցի, 85), չունենաս պացխուն դատողին (Ֆրիկ, 81), կոզալ մի հագնիր կապուտ, շատ կարմունճ կապեր գետերուն (Քուչակ, 50), կթխակ մի գինով լըցած (Քուչակ, 148), եկին ու խապար բերին (Քուչակ, 194), գիւտ գրոց Մեսրոփ վարդապետի գերեզմանն համբուրեցի (Ագուլեցի, 108): Եվ միայն ԺԸ դարից հետո լեզվական այս խառնակությունը, ճգնաժամը զարմանահրաշ մի ուժով հաղթահարվեց, և կատարվեց նորոգության յուրօրինակ «դարձ ի շրջանս իւր», դարձ ի գրաբար: Այս երևույթը գունեղ բնորոշում է մեր լեզվի պատմության գիտակ Արսեն Այտընյանը. «Այնպիսի ժամանումը՝ ուր մտաւոր կրթութեան եւ ուսումնասիրութեան դեռ աղոտ ու մթնշաղ, բայց ճշմարիտ այգ մը ծագած էր արեւելք, եւ գիր ու գիտութիւն ընդհանրանալու սկսած, այնպիսի պարագայից մէջ, ուր բերրի ու հիւթէղ գրաբարը շատոնց անպտուղ ու ցամաք կերպով կը յածէր ժողովրդեան սահմաններու մէջ, եւ վերջապէս աշխարհաբար գրելու հարկն ու պատշաճութիւնը կը ստիպէր, ստիպողական կըլլար նաև նոյն կենդանի լեզուին ընդհանուր նորոգութիւն մը, եւ արդէն պատրաստական նիւթն ու կերպը ամենայն առատութեամբ կը մատակարարէր գրաբար»10: Լեզական նորոգության այս հետաշրջությունը, որը հստակ դրսևորվեց հատկապես ուղղագրության մեջ, բարձր է գնահատել նաև Հ. Աճառյանը՝

Ա. Այտընեան, Քննական քերականութիւն աշխարհաբար կամ արդի հայերէն լեզուի, Եր., 1987, էջ 237:

այն անվանելով լեզուների կյանքում չտեսնված մի երևույթ, որը մեզ համար մեծ բարիք եղավ. «Այդ միջոցով 1) մեր զանազան բարբառները գոնե գրականության մեջ ի մի ձուլվեցին, և հայության երկու հատվածները միայն մի-մի գրական լեզու ունեցան: 2) Ժամանակակից հայը չկտրվեց անցյալից, և Ե դարից սկսած մինչև այսօր՝ հայերեն բառերը գրական լեզվի մեջ անփոփոխ պահեցին իրենց պատկերը: Գրաբար և աշխարհարաբար ուղղագրությունը նույնն է»11: Իհարկե, այս լիարժեք նույնությունը վերաբերում է մինչաբեղյանական ուղղագրական բարեփոխումների բարդ շրջանին:

1.7. ՄԻՋԻՆ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ԲԱՂԱՁԱՅՆԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ

ՏԵՂԱՇԱՐԺԵՐԸ ԳՐԱԲԱՐԻ ՀԱՄԵՄԱՏՈՒԹՅԱՄԲ

Միջին հայերենում գրաբարյան բաղաձայնական համակարգն առավել մեծ փոփոխությունների է ենթարկվում, քան ձայնավորականը, ընդ որում, այդ փոփոխությունները նույնաբնույթ չեն եղել միջին հայերենի զարգացման տարբեր փուլերում: Ուսումնասիրողների կարծիքներն այս պարագայում երբեմն իրար հակասող են, պատճառը միջին հայերենի շրջանաբաժանման ըմբռնումների տարբերությունն է: Միջին հայերենով ավանդված տարբեր դարերի և տարբեր տարածքների գրական աղբյուրների ուսումնասիրությունն ակնհայտ է դարձնում այն իրողությունը, որ միայն կիլիկյան ենթաշրջանում կարելի է խոսել ինչ-որ չափով միասնական բաղաձայնական համակարգ ունեցող լեզվի մասին: Կիլիկյան շրջանից հետո, երբ վերանում է պետական կարգավորումը, բարբառային տարբերություններն աստիճանաբար խորանում են, դրանք հատկապես զգալի են բաղաձայնների պարագայում. արևելյան և արևմտյան բարբառախմբերի յուրահատկությունները սահմանային տարածքներում միախառնըվում են, ենթարկվում փոխազդեցությունների: Որպես նրա արդյունք՝ Հ. Մուրադյանը նշում է. «Միջին հայերենի մեջ առնվազն կարելի է առանձնացնել հետևյալ չորս համակարգերը՝ եռաստիճան ան11

Հ. Աճառյան, նշվ. աշխ., էջ 476:

տեղաշարժ, եռաստիճան տեղաշարժ-տեղափոխությամբ, քառաստիճան (կամ եռաստիճան ձայնեղազուրկ բառասկզբի դիրքում) և երկաստիճան խալազուրկ»12: Տեսական գրականության մեջ առավել խորությամբ և համակարգային նկարագրված է կիլիկյան շրջանի միջին հայերենի բաղաձայնական համակարգը, որի առաջին գիտական նկարագրությունը կատարել է Յ. Կարստը: Ի տարբերություն գրաբարի՝ այստեղ ձայնեղ և խուլ պայթականներն ու պայթաշփականները տեղաշարժ-տեղափոխություն են կատարել, շնչեղ խուլերի շարքը մնացել է անփոփոխ: Միջին հայերենի բաղաձայնական համակարգը բնութագրելիս արմատական տեսակետ է հայտնում Սերոբ Ղազարյանը` ամեն կերպ փորձելով միասնական գրական լեզու համարել միջին հայերենն իր զարգացման բոլոր շրջաններում: Նա միջին հայերենի բաղաձայնական համակարգը նույնացնում է արևմտյան բարբառախմբի և արևմտահայերենի բաղաձայնական համակարգի հետ՝ այն բնորոշելով իբրև երկաստիճան խլազուրկ13: Մեր շարադրանքում կփորձենք ներկայացնել պայթական, պայթաշփական և շփական, ինչպես նաև ձայնորդ բաղաձայնների այն ամենատարածված հնչյունափոխությունները, որոնք թույլ կտան ընդհանուր պատկերացում կազմելու գրաբարյան բաղաձայնների հնարավոր հնչյունափոխությունների և տեղաշարժ- տեղափոխությունների մասին: Նշենք նաև այն նոր հնչյունները, որոնք ձևավորվել են միջին հայերենում: Հունական այբուբենից փոխառված ֆ տառով նշանակվում է խուլ շփական ֆ հնչյունը, որը երկաստիճան շարք է կազմում ձայնեղ վ-ի հետ՝ վ-ֆ: Այս հնչյունն ամրակայվում է օտար լեզուներից կատարված փոխառությունների շնորհիվ, միջին հայերենի սկզբնական շրջանում դեռ հանդիպում են օտար ֆ-ի փ-ով տառադարձման դեպքեր, բայց աստիճանաբար տարածվում են այդ բառերի ֆ-ով տարբերակները, զուգահեռաբար հայերեն բառերում ևս համաբանությամբ սկսում են հանդիպել վ/ֆ հնչյունափոխության դեպքեր, ինչպես օրինակ՝ փռանգ-ֆռանկ, Ափրիկէ-Աֆրիկա, դելփին-դել12

Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության, Եր., 1972, հ. Ա, էջ 123: Տե՛ս Ս. Ղազարեան, Հայոց լեզուի պատմութիւն, Անթիլիաս, 2007, էջ 298-299:

ֆին, Նիկիփոր-Նիկիֆոր, նավթ-նաֆտ, ինչվի-ինչֆի և այլն: 11-12-րդ դարերում գրաբարյան ղ հնչյունը, որը լ ձայնորդի լծորդն էր, կորցնում է ձայնի պարունակությունը՝ վերածվելով խուլ խ-ին զուգադրվող ձայնեղ հնչյունի՝ ղ-խ:

1.8. ՁԱՅՆԵՂ ՊԱՅԹԱԿԱՆՆԵՐԻ ԵՎ ՊԱՅԹԱՇՓԱԿԱՆՆԵՐԻ

ՀՆՉՅՈՒՆԱՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Ա. Ձայնեղ պայթականները տարբեր դիրքերում շնչեղ խուլերի կարող են վերածվել: Այս անցումն արտահայտվում էր նաև ուղղագրության մեջ, բերենք բնորոշ օրինակներ՝ բ-փ, գ-ք, դ-թ: Այսպես՝ երբ-երփ, միրգ-միրք, սարկավագ-սարկավաք, փափագ-փափաք, թարգմանել-թարքմանել, վարդապետ-վարթապետ, բերդ-բերթ, գնալ-քնալ, դեղ-թէղ, նաղդ-նաղտ և այլն: Բ. Ձայնեղ պայթականներն ու պայթաշփականները կարող էին նաև վերածվել պարզ խուլերի՝ բ-պ, գ-կ, դ-տ, ձ-ծ, ջ-ճ և այլն, ինչպես օրինակ՝ Սմբատ-Սմպատ, բարոն-պարոն, թագաժառանգ-թագաժառանկ, այդ-ատ, էտ, սանդալ-սանտալ, որձ-ործ, խնձոր-խնծոր, սանձ-սանծ, կամուրջ-կարմունճ, բաղարջ-բաղարճ, խարջ-խարճ: Գ. Առավել հազվադեպ վկայված են խուլ պայթականների վերածումը ձայնեղների կամ շնչեղ խուլերի՝ պ-բ, տ-դ, կ-գ կամ կ-ք, ճ-ջ կամ ճ-չ, այսպես՝ պատ-բադ, պրինց-բրինձ, թակել-թագել, ընտիր-ընդիր, խղճալ-խղջալ, գոճի-գոչի, կոճակ-կոչակ, կաշի-քաշի, երդիկ-երդիք և այլն: Դ. Երբեմն հնարավոր էր հիմնականում կայուն գրաբարյան շնչեղ խուլերի վերածումը ձայնեղների, այսպես՝ թուղթ-թուխտ, խորթ-խորդ, կանաչ-կանաջ, ութ-ուդ, թաթ-թադ և այլն:

1.9. ՇՓԱԿԱՆՆԵՐԻ ՀՆՉՅՈՒՆԱՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Ա. Ձայնեղ շփական վ-ն հիմնականում պահպանում է իր ձայնային հատկանիշները, բայց գրության մեջ, բացի վ-ից, կարող էր արտահայտվել ու և ւ տառանշաններով, ինչպես օրինակ՝ պատուա30

կան-պատվական-պատւական, տուին-տւին-տվին, լեզուի-լեզվի-լեզւի, աչվի-աչուի-աչւի և այլն: Այսինքն՝ ձայնորդ ւ-ը միջին հայերենում նույնանում էր ձայնեղ շփական վ-ի հետ, իսկ ձայնավորից առաջ գտնվող ու-ն դարձել էր վ: Բ. Որոշ բառերում ձայնեղ պայթականներից առաջ զ-ն վերածվում էր խուլ ս-ի, այսպես՝ Արտավազդ-Արտավաս, զգեստ-սգեստ, կազդուրել-կասդուրել, զգենուլ-սգենուլ, զգուշանալ-սգուշանալ և այլն: Գ. Գրաբարյան ղ-ն կամ օտար փոխառությունների ղ-ն վերածվում է խուլ խ-ի, ինչպես օրինակ՝ թուղթ-թուխտ, բեղ-բեխ, ուղեղ-ըղեխ, ղարիբ-խարիպ, ղալբ-խալպ, ղոչ-խոչ, գաղթական-գախտական և այլն: Դ. Վկայված են նաև խ-ի ձայնեղացման դեպքեր՝ խ-ղ, օրինակ՝ սխալ-սղալ, վախճան-վաղճան, բախտ-բաղտ, թախտ-թաղտ, խանղան և այլն: Ե. Հ հնչյունը դառնում է խ, ինչպես՝ նահապետ-նախապետ, հայր-խէր, Հայկ-Խէք, շահնշահ-շախնշախ, հոյակապ-խոյակապ և այլն:

1.10. ՁԱՅՆՈՐԴՆԵՐԻ ՀՆՉՅՈՒՆԱՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Գրաբարյան ձայնորդները միջին հայերենում մեծ փոփոխությունների չեն ենթարկվում: Համակարգային հնչյունափոխություններից նշենք սահմանական ներկայի հոգնակի առաջին դեմքի –մք վերջավորության վերածումը –նք-ի, որի հետևանքով փոխվում է դիմային վերջավորությունը, այսպես` յիշեմք-յիշենք, ասեմք-ասենք և այլն: Մասնակի տարածում ունեին ր, ռ և յ ձայնորդների հնչյունափոխության հետևյալ դեպքերը: Ա. Թեև ր և ռ հնչյունները պահպանել էին գրաբարյան իրենց արտասանական և ձայնային տարբեր որակները, սակայն գրության մեջ արդեն հանդիպում են դրանց նույնացման դեպքեր, ուղղագրական շփոթ, որն ըստ ամենայնի որոշ դիրքերում դրանց արտասանական մերձեցման հետևանք էր, ինչպես օրինակ՝ Արիստակէս-Ռստա31

կէս, Խորէն-Խոռէն, առողջ-արոխչ, մոռանալ-մորանալ, ապարանջան-ապռնճան, արջ- առճ, մագիստր-մագիստռ և այլն: Բ. Բառասկզբի գրաբարյան յ-ն արդեն վերածվել էր հ-ի, ուստի գրության մեջ հաճախ ունենք յ»h անցումը, ինչպես՝ յատակ-հատակ, յիսուն-հիսուն, Յովհաննէս-Հովհան, յիշել-հիշել և այլն: Գ. Բառավերջում ա և ո տառերից հետո գրվող յ-ն միջին հայերենում այլևս չէր արտասանվում, ուստի հաճախ չէր գրվում, օրինակ, ունենք՝ երեխայ-երեխա, տղայ-տղայ, որդւոյ-որդո, սիրոյ-սիրո և այլն: Թեև կան հեղինակներ, որոնց գործերում գերճշգրտումների հետևանքով այդ յ-ն ավելացվում է՝ ի հակադրություն գրաբարյան դասական ուղղագրության, ինչպես՝ նայ, սայ, դայ, սոքայ, դոքայ՝ կանոնավոր սա, դա, նա, սոքա, դոքա-ի փոխարեն: Դ. Ւ ձայնորդը ոչ երկբարբառային դիրքերում փաստացի վերածել էր վ-ի, որի պատճառով, ինչպես արդեն նշեցինք, շատ բառերում ւ-ի փոխարեն գրվում էր վ: Նորաստեղծ կրավորական ածանցն էլ համապատասխանաբար միջինհայերենյան տարբեր աղբյուրներում ուներ երկգրություն՝ սիրւել/սիրվել, աւերւել/ավերվել, յիշւել-յիշվել և այլն: Որոշ դեպքերում հնարավոր է հանդիպել այս ածանցի ու-վ գրության դեպքերի, այսպես՝ սիրուել, ասուել, գրուել: Նույն իրավիճակն է միջին հայերենում տարածված ուի/ւի/վի հոգնակերտի դեպքում: Ունենք աչուի/աչվի/աչւի գրության երեք տարբերակները, որովհետև ձայնավորից առաջ գրաբարյան երկբարբառակերպ ու-ն արդեն վերածվել էր ձայնեղ վ-ի: Այս երևույթին առավել մանրամասն անդրադարձել ենք ձայնավորների փոփոխություններին վերաբերող հատվածում:

ԳԼՈՒԽ 2

ՄԻՋԻՆ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ԲԱՌԱՊԱՇԱՐԸ

Միջին հայերնի բառապաշարի ուսումնասիրությունը վեր է հանում հայ ժողովրդի մտածելակերպի և աշխարհընկալման այն խորքային փոփոխությունները, որոնք տեղի ունեցան 12-րդ դարից հետո: Քաղաքակրթության զարգացումը, որն ուղեկցվում էր գիտության տարբեր բնագավառների առաջընթացով, հանգեցրեց հայերենի բառային կազմի հարստացման նոր գիտաբառերով, նոր հասկացությունների անուններով, ընդ որում այդ բառային համալրումը կատարվում էր ոչ միայն պարզ փոխառությունների, այլև հայերենի բառակազմական եղանակների և կաղապարների հարստացման ճանապարհով: Միջին հայերենի շրջանում մեր բառապաշարը հարստացավ թե՛ հասարակ անուններով, թե՛ հատկանուններով. տեղանվանական և անձնանվանական բառաշերտերում տեղի ունեցան զգալի տեղաշարժեր, ձևավորվեցին բառակազմական նոր ձևույթներ, հին ածանցները և կաղապարները ձեռք բերեցին նոր իմաստներ, այսինքն՝ բառապաշարը թե՛ քանակով, թե՛ իմաստային նրբերանգներով և վերաիմաստավորումներով էապես հարստացավ: Ընդունված է միջին գրական հայերենի բառապաշարում առանձնացնել երկու մեծ շերտեր՝ ա. գրաբարյան բառեր և բ. միջինհայերենյան բառեր: Ինչպես նշում է Մ. Մուրադյանը, հայոց գրական լեզուն միջին հայերենի շրջանում գրաբարից ժառանգել է նրա բառապաշարի ամենակենսունակ տարրերը հետևյալ երկու ճանապարհներով՝ «1) բնական, այսինքն՝ ռամիկ և ուսյալ ժողովրդի կենդանի խոսակցական լեզվի միջոցով, 2) արվեստական, այսինքն՝ գիտունների՝ գրաբարից ունեցած գրական ազդեցության շնորհիվ»14: Կենդանի խոսակցական լեզվի միջոցով միջին գրական հայերենը ժառանգել է բնիկ և փոխառյալ մեծաթիվ այնպիսի բառեր, որոնք ընդհանուր են դարձել հայերենի գրեթե բոլոր տարբերակների համար՝ թե՛ գրական, թե՛ բարբառային: Դրանք հիմնական բառաֆոնդի մեծ մասն են կազմում իրենց՝ քսանից ավելի իմաստային դաշտերով

Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության, հ. Ա, էջ 173:

և լեզվում հանդիպում են իրենց ժամանակին բնորոշ տարբեր հնչյունափոխություններով, ինչպես նաև իմաստաբանական տեղաշարժերով՝ իմաստի ընդլայնում, նեղացում, շրջում և այլն: Բերենք բնորոշ օրինակներ՝ ըստ ամենագործածական իմաստային դաշտերի: Ա. Ֆիզիկական աշխարհ՝ արեւ/արեգակ, լուս/լիս, կէծակ, ձուն/ ձին, աստղ, աղբուր, հով, սար, բլուր, լեռ, անտառ, անապատ, հող… Բ. Մարդ, ընտանիք և ազգակցություն՝ էրիկ, կին/կնիկ, հար/հէր, աղբայր, քուր/քիր, թոռ, մանուկ, զաւակ, որդի, հարս, սկեսուր, սկեսրար, տալ, տէգր, քենի, փեսա, ընտանիք, գերդաստան, ընկեր, հարազատ, հարեւան, մամ, պապ, պառաւ, մարդ… Գ. Բուսանուններ՝ բոյս, գարի, սիսեռ, կաղին, վարդ, մանիշակ, շուշան, շաղգամ, պղպեղ, սոխ, կաղամբ, խաղաղ, դեղձ, ծիրան, նուռ… Դ. Կենդանիներ՝ ած/էծ, գառ, ոչխար, մաքի, որոճ, խոզ, խոճկոր, ձի, քուռակ, գոմէշ, եզ, կով, մոզի, շուն, կատու, կետ, կրիա, կոկորդիլոս, սարեկ, ծիծեռ, մրճիմ, գորտ, մուկ, օձ, իժ… Ե. Մարմնամասեր և այլն՝ աչք, ականջ, ռունգ, բերան, ատամ, երես, ճակատ, քունք, ուս, թեւ, արմունկ, ափ, ոտ, եղունգ, լերդ, կող, ոսկոր, գլուխ, երակ, արուն/արոյն, մաշկ, քրտինք, թուք, արցունք… Զ. Ուտելիք, ըմպելիք՝ ալուր/ալոյր, պանիր, խորտիկ, շաքար, կարագ, կաթ, դալ, ճաշ, մածուն, թան, մեղր, ճարպ, օշարակ… Է. Կրոն, հավատալիքներ՝ աստուած, եկեղեցի, վանք, խաչ, քարոզ, ծոմ, պաս, զոհ, դրախտ, դժոխք, հրաշք, մեռօն, ստանայ, դեւ, կախարդ, անեծք, օրհնել, աղօթել … Ը. Տուն, կենցաղի առարկաներ՝ տուն, դուռ, պատուհան, որմ, պատ, քիւ, դոյլ, բաժակ, գաւաթ, աման, կուժ, կաթսա, կոնք, հաւան, պնակ, տակառ, ճրագ, պատրոյգ, մոմ… Թ. Ժամանակ՝ ամ, տարի, դար, ամիս, ժամ, գարուն, ամառ, աշուն, ձմեռ, իրիկուն, ցորեկ, րոպէ, կիրակի… Ժ. Գունանուններ՝ սեւ, սպիտակ/իսպիտակ, ճերմակ, դեղին, կարմիր, շէկ, խարտէշ, կապոյտ, կանանչ, գորշ… ԺԱ. Կրթություն, արվեստ, մշակույթ՝ առակ, դպիր, դպրանոց, գիր, մատեան, երգ, մեղեդի, տաւիղ, քնար, գուսան, նկար, քանդակ, տօմար, վարժիլ, թեատրոն…

ԺԲ. Իրավունք, հասարակական-պետական հարաբերություններ՝ իրաւունք, դատ, դատաստան, հրաման, պատիժ, աքսոր, ապահարզան, հրամայել, վկա(յ), վճիռ, պայման, մուրհակ, պատճէն, պաշտպան, ատեն, ծառայութէն, օրենք... ԺԳ. Թվական, դերանուն, չթեքվող խոսքի մասեր և սպասարկու բառեր՝ մին/մէկ, երկու, իրեք, չորս, հինգ, վեց, եօթն, ութ, ինն, տասն, հարուր/ հարիր, հազար, աս/էս, ատ/էտ, ան/էն, ալ/էլ, ես, դու, ինք, մենք, դուք, նոք, սա, դա, նա, ով, ոք, ուր, ուրեմն, քանց/քանձ, անգամ, միշտ, նման, պէս… ԺԴ. Շարժում, տեղափոխություն, ֆիզիկական գործողություններ՝ գալ, երթալ, գնալ, գտնալ/գտնել, ելնուլ/ելնել, մտնուլ/մտնել, տեսնուլ/տեսնել, ցուցնել, այնել/անել, հասնուլ/հասնել, նայել, հայել, բանել, գործել, քաշել, արկնել, բնակիլ/բնակվիլ, քանդել….

2.1. ՄԻՋԻՆՀԱՅԵՐԵՆՅԱՆ ԲԱՌԵՐ

Միջին հայերենով վկայված գրականության մեջ առանձնանում են այն նորահայտ կամ նորագյուտ բառերը, որոնք վկայված չեն գրաբարյան բազմադարյա մատենագրության մեջ: Միջինհայերենյան կոչվող այս բառերն ընդունված է բաժանել ըստ ծագումնաբանության՝ ա) բնիկ բառեր և բ) փոխառյալ բառեր: Միջին հայերենի բառապաշարում, սակայն, այսօր էլ կան բառեր, որոնց ստուգաբանությունը հավաստի չէ, այսինքն՝ բնիկ և փոխառյալ բառերի սահմանները երբեմն միանշանակ չեն, և լեզվաբանության նոր նվաճումների հիման վրա հնարավոր է փոխառյալ կամ անստույգ համարվող բառերի հնդեվրոպական կամ այլ նախատիպերի վերականգնումը:

2.2. ԲՆԻԿ ԲԱՌԵՐ

Միջինհայերենյան բնիկ բառերի էական մասն ունի հնդեվրոպական ծագում, բայց մի զգալի մասն էլ դեռևս հավաստի ստուգաբանված չէ: Բառագետների դիտարկմամբ՝ միջինհայերենյան համարվող բառերի մեծամասնությունն ունի վաղնջական ծագում, բայց

դրանք գրաբարյան մատենագրության մեջ վկայված չեն, որովհետև ամենայն հավանականությամբ կիրառվել են գրաբարի խոսակցական, բարբառային տարբերակներում, հետևապես մեզ ավանդվել են արդեն միջինհայերենյան բժշկարանների, դատաստանագրքերի կամ քնարերգական ստեղծագործությունների շնորհիվ: Բերենք միջին հայերենի բնիկ բառերի բնութագրական նմուշներ՝ ըստ իմաստային հիմնական դաշտերի բաշխման: Ա. Ֆիզիկական աշխարհ՝ թաթաւ (անձրև), ծմակ (անարև, խոնավ և մութ տեղ), մաղմաղ, մշուշ, մօրտ (ճահիճ), քամի… Բ. Բուսանուններ՝ աւելուկ, բազուկ, բողբոջ, բողկ, բռնչի, գինձ, դեղձ/դեղձենի, ծիլ, ծիրան, կոտեմ, ձմերուկ, մատուտակ, նեխուր, սինձ, վազ, ստեպղին, տաքդեղ, տորոն, փշատ.. Գ. Կենդանիներ՝ աւանակ, խաչափար, լվիճ, բոռ, մարի (էգ թռչուն, էգ մեղու), լակոտ (շան ձագ), խլեզ, կկու, մորմ, մոզի, որձակ, տիզ, ուրուր, քործ/քերծէ (արագավազ շուն)…. Դ. Բժշկություն, մարմնամասեր՝ բոր, բուշտ, գորտնուկ, գուղձ (ուռուցք), ելունդ (թարախապալար), խոցտուկ, հևք, ջեռոց (ջերմախյուս), ակռայ, աճուկ, թուշ, խալիկ, շլի/շլինք, միզուկ, շեռ, պռունկ, ունք, քարճիկ… Ե. Ուտելիք, ըմպելիք՝ ապուր, բոկեղ (կլոր, փափուկ հաց), գաթայ, դոն (երկար, բարակ հաց), լակ (տնային կենդանու ջրալի ուտելիք), երաժան, կարագ, կորկոտ, չիր, սեր… Զ. Հասարակական-ընտանեկան հարաբերություններ՝ ճիկր (ոխ, քեն), մամ, մանչ, մուրու (խորթ մայր), ծլուկ (ծառա), մատաղ, մոնթ, տալ, տատ, պնդան (պատժատեսակ), ստակ (դրամ), ջոջ (ավագ, մեծ), քուրձիկ (խաբեբա) … Է. Տուն, կենցաղի առարկաներ՝ առեղ (սայլի անվի խարիսխ, առաստաղի մեջտեղի գերան), գորգ, դակուր (ուրագ, կացին), կճուճ, հլուն, շերեփ, տկճոր (տիկ), քթոց/կթոց, օրոցք… Ը. Ֆիզիկական գործողություններ՝ գահել (ուժգին հարվածել, մտրակել), գերփել (ավերել, հափշտակել), գաղել (թաքցնել), խաշել, խռխռալ, խռմփալ, հինել, ճկել, ճղել, պարպել, սղկել…

Թ. Զգայական ընկալումներ, բնավորություն՝ աշել (նայել), մռել (լսել), գոց (փակ), գուլ (բութ), եղկ (գաղջ), չարպիկ, շոլոր (խենթ, մոլորյալ), շվար/շիւար, տկլոզ (մերկ, թշվառ), փնթի, սպռիկ (մաքուր), սոպռ (բռի)… Ժ. Չափ ու քանակ՝ չաք (չափս), պտղունց, սուղ (էժան), փերթ… ԺԱ. Չթեքվող խոսքի մասեր և սպասարկու բառեր՝ գէմ (իրոք), զատ, ծո (կոչական բացականչություն), հիմայ/հիմի/հիմիկ, յերակ/երակ (միշտ), նէ/նեյ (եթե, թե), պիտ/ պիտի/տի…

2.3. ՓՈԽԱՌՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

2.3.1. ԻՐԱՆԱԿԱՆ ՓՈԽԱՌՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Միջին հայերենը բավական փոխառություններ է կատարել պարսկերենից, բայց դրանց մեծ մասն այսօր գործածական չէ գրական հայերենում: Այդ փոխառությունների մանրամասն դասակարգում կատարել է Ռ. Ղազարյանը15: Պարսկերենից փոխառված բառերի զգալի մասը միջնադարյան հայ բժշկագիտական գրականության և քնարերգության բառապաշարում են գործածված, դրանք ընդգրկում են բավական մեծ թվով իմաստային դաշտեր: Վերլուծելով այս փոխառությունները՝ պետք է ընդգծել կարևոր մի հանգամանք. միջնադարում թուրքերը և արաբները իրենց հերթին բավական մեծաթիվ փոխառություններ են կատարել պարսկերենից: Հայերը շփվել են այս երեք ժողովուրդների հետ էլ, նրանցից փոխառություններ կատարել, ուստի երբեմն գրեթե անհնար է պարզել, թե տվյալ պարսկական արմատը որ լեզվի միջոցով է անցել միջին գրական հայերենին: Բառարանում նման միավորների կողքին նշվում են երեք լեզուներն էլ իբրև հնարավոր փոխատու աղբյուր: Այժմ ըստ հիմնական իմաստային դաշտերի ներկայացնենք միջինհայերենյան իրանական փոխառությունները:

Տե՛ս Ռ. Ղազարյան, Միջին գրական հայերենի բառապաշարը, Եր., 2001, էջ 114130:

Ա. Բուսանուններ՝ ազարիոն, գազար, թարխուն, խաշխաշ, մաշ, նարգիզ, նարինջ, շաղգամ, չինար, սպանաղ, սումախ, սուսամբար, քնջութ և այլն: Բ. Բժշկություն՝ ապիլայ (պզուկ), խնախ/ղ (կոկորդաբորբ), ղուպայ (ցան), մաշարայ (արյունոտ ուռուցք), սարսամ (ուղեղաբորբ), քալաֆ (պեպեն), քապուս (մղձավանջ, ընկճախտ) և այլն: Գ. Դեղանյութեր՝ գուլպայ շաքար (շաքարակալած վարդաթերթեր), զահր (թույն), կուլապ (վարդաջուր), հիլ, մայայ (մերան, շիճուկ), նշատր (անուշադր), քաֆ (փրփուր) և այլն: Դ. Ֆիզիկական աշխարհ՝ ալաւ (բոց, հուր), առան (դաշտավայր), դարայ (հովիտ), ֆառայ (խոտ)... Ե. Պետական-վարչական կյանք՝ աղայ, բէկ, գզիր, թախտ/թ (թագավորական աթոռ, գահ), խան, միրզայ, շահ, փաշայ, ֆարման (հրովարտակ, հրաման)... Զ. Հասարակական կյանք, հարաբերություններ՝ արմաղան (նվեր), դօստ (մտերիմ, ընկեր), եար (սիրեցյալ), կոնտդ (անդամալույծ), ռանչպար, փահլավան (դյուցազն), փայքար (պայքար, վեճ), փէշքէշ (նվեր)... Է. Զգայական վերաբերմունք՝ ազիզ (սիրելի), աշքարայ (ակնհայտ), բէզար (ձանձրացած), դարդ, լաղար (նիհար), խօշ (գեղեցիկ), նազ (նազանք), փոշիման (զղջացած)... Ը. Հագուստ, կտորեղեն՝ ապրշում, աստառ, բօղչէ, չուխայ, սանտալ, քթան... Ժ. Ուտելիք և խմելիք՝ երիշտայ, խօշապ (մրգաջուր), մազայ (աղանդեր), շիրայ (օշարակ), չորվայ (ապուր)... ԺԱ. Արհեստ, գործիքներ՝ բեշայ/փէշայ (արհեստ), դաստաքար (վարպետ, արհեստագործ), մաքուքայ (մաքոք), նշտար (վիրաբուժական դանակ) , չանկալ (կեռ, ճանկ), չոպան... ԺԲ. Զգայական ընկալումներ՝ շիրին (քաղցր, անուշ), ալ, գուլստան (վարդագույն), ժանկառի (դեղնականաչ), լազուարդի (կապույտ), մաւի (երկնագույն), չալ (գունախառն, վառվռուն), ռանկ (երանգ, գույն)...

ԺԳ. Չափ ու քանակ՝ գազ (երկարության չափ), դաստէ (տրցակ), դհիմ (կշռաչափ), թիքէ (պատառ, մաս), թուխթ (ծանրության չափ), չարէք (ամբողջի մեկ քառորդը)... ԺԴ. Արվեստ, մտածողություն՝ դափ, զուռնայ, նիգար (պատկեր), չանկի (նվագածու), չուգուր (լարային նվագարան), սազ, թօնի (տխմար), ղանիշման (գիտուն)... ԺԵ. Չթեքվող խոսքի մասեր՝ ամա (բայց, սակայն), աֆարին (կեցցե, փառք), դրուստ, (իրոք), եա (կամ), զէրայ/զէրէ (որովհետև), համ (նաև), շապաշ (կեցցե, հիանալի) և այլն: Բերենք միջինհայերենյան պարսկական փոխառությունների որոշ օրինակներ ևս, որոնք այս կամ այն հաճախականությամբ գործածական ու հասկանալի են արդի հայերենում՝ աստառ, բաբուճ, բրինձ, գազար, գավ, գիժ, բուրդ, դարդ, դհոլ, երիշտա, թութակ, լաթ, լախտ, լաչակ, լղար, խաշխաշ, խոջա, խուրմա, հիլ, մարխ, մզկիթ, նամազ, նարգիզ, շաղգամ, չարչի, ջան, ջուլհակ, սինի, սպանախ, փարչ, փլավ, քաթան, քաչալ, քիչ և այլն:

2.3.2. ԱՐԱԲԱԿԱՆ ՓՈԽԱՌՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Ռ. Ղազարյանն իր «Միջին գրական հայերենի բառապաշարը» աշխատության մեջ, անդրադառնալով 12-րդ դարից հետո արաբերենից հայերենի կատարած փոխառություններին, նշում է, որ այդ բառերի զգալի մասը գրական փոխառություններ են, որոնք հայերենին են անցել արաբերենից կատարվող բազմաբնույթ թարգմանությունների միջոցով: Արաբական գիտությունը, միջնադարում հասնելով էական բարձունքների, զգալի դեր է կատարել հայ գիտական մտքի զարգացման համար: Հատկապես բժշկությանը, մաթեմատիկային, աստղաբաշխությանը, ալքիմիային վերաբերող արաբական գիտական երկերը թարգմանվում էին հայ հեղինակների կողմից, և այդ բնագավառների գիտական բառապաշարը՝ արաբական գիտաբառերով հագեցած, փոխառվում էր` նկատելի կիրառություն գտնելով հայերենում: Բազմաթիվ բուսանուններ, կենդանանուններ, բժշկությա39

նը, դեղագործությանը, աստղագիտությանը, քիմիային, գյուղատնտեսությանը, ձիաբուծությանը վերաբերող բառեր առ այսօր էլ գործածական են հայերենում` բակլա, բալասան, թաս, լուբիա (լոբի), խսիր, կապա, կապալ, հաբ, հապալաս, հինա, հոգնա, հունապ, մարջան, մկրատ, նոպա, նունուֆար, շամամ, շիբ, պախրա, պայտար, ռեհան, սամում, սնդուկ: Ընտրողաբար ներկայացնենք այդ փոխառություններ՝ ըստ Հ. Աճառյանի և Ռ. Ղազարյանի առանձնացրած հիմնական իմաստային խմբերի: Ա. Բնություն, բնական երևույթներ` ալամ (երկիր, աշխարհ), ագատ, շամս (արև), ֆալաք (երկինք, երկնակամար), եաշմ, եասպ, սամում, մարջան: Բ. Մարդ, մարդու և կենդանիների մարմնամասեր, մարմնական գործառույթներ` հարիֆ (ընկեր), խալ, խպիպ (կրկնակզակ), կոտոշ, ճիտ, նաֆաս (շունչ): Գ. Կենդանիներ` բլբուլ, դաւաբ (ոչխար), դահուճ (թռչուն), մալ (եզ), մեյմուն (կապիկ), պախրա, սակռ (ագռավ): Դ. Երկրագործություն, բուսանուններ` աղարիկոն (սունկ), ափիոն, բալ, բակլայ, թարխուն, թուրինջ, լալայ, լոբիա, խաշխաշ, զափրան (քրքում), հիլ, հինայ, շահպրակ (ծաղիկ), սալաթ, սանտալ, սմբուլ, սպանախ: Ե. Անասնապահություն, ձիաբուծություն` լկամ, նալ, փալան: Զ. Գիտություն, ուսում և արհեստներ` ալքիմիա, քիմիա, ղալամ, տաւթար, նաղաշ, դամ (ձայնակցում), նաղարայ (թմբուկ), աճպարար, պայտար, ջուլհակ, փալանտուզ, քասապ (մսագործ): Է. Վաճառականություն և դրամական գործարք` ամանաթ (ավանդ), բազազ (կերպասավաճառ), կապալ, կավատ (միջնորդ), մալ, մուլք (հարստություն), նաղտ: Ը. Շինություն և շենքի մասեր` ամարաթ, աճառ (տանիք), բաբ (դուռ), մղլակ (փական), պուրճ (բուրգ), չափար, փնտուկ (իջևան): Թ. Հագուստ և զարդեղեն՝ խալխալ (ապարանջան, մանյակ), խսիր, կապայ, կումաշ (կերպաս), չմուշկ (պայտած կրունկներով,

սուր քթով մաշիկ), չուխայ, տրէզ (զգեստի կտոր), փարտայ (վարագույր), քթան (կտավ): Ժ. Ուտելիք և ըմպելիք` աղիտայ, խահուէ, հէրիսայ, նշայ (օսլա), նշաստակ, քուֆտայ: ԺԱ. Առտնին տնտեսություն, կահկարասի` ակիշ, բուխարի, թաս, թափուր, թոայ, կառան (պարան), կողպեք, մկրատ, սալա, սնդուկ, քաֆշայ: ԺԲ. Թիվ, չափ, կշիռ, դրամ` դաստայ, թուխթ, տրցակ, փարսախ: ԺԳ.Երկիր և պետություն, պաշտոնակարգություն` ամիր, գզիր, խալիփայ, շահնայ, ջիհանգիր, ռայիս, սուլտան, ֆառաշ (ոստիկան): ԺԴ. Պատերազմ, զենքեր` թալան, հարամի, խանդակ, խուխայ (կռիվ), սատիր (տապար): ԺԵ. Կրոն, նախապաշարմունք` կուրան, կուռայ (կուրան կարդացող), հուրի, ղադի (դատավոր), մալում (մոլլա), մահտեսի, մզկիթ, մլղուն (անիծյալ), մեհրապ (մզկիթի խորան), մուղրի, մսլիմանակ (մահմեդական), նալաթ (նզովք), սունաթ, տլսիմ (կախարդանք): ԺԶ. Սովորական կյանքի բառեր` բետար, դրուստ, խեր (բարիք), շառ (խռովություն), խալատ (սխալ, թերություն), շիւան, սազիլ, սադրիլ, սղկել, տնազ, կոլոտ, ազապ (ամուրի, չամուսնացած): ԺԷ. Մակբայ, եղանակավորող բառեր` ափսոս, բարէ (գոնե), թէզ (վաղ, շուտ), ֆուլան (այսինչ՝ անորոշ դերանուն):

2.3.3. ԹՈՒՐՔԱԿԱՆ ՓՈԽԱՌՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Հ. Աճառյանը փաստում է, որ դեռևս 13-րդ դարից հայերը սկսել են սովորել թուրք-թաթարական ցեղերի լեզուն` մեջբերելով Կիրակոս պատմիչի (1201-1272 թթ.) բերած բառացանկը, որը գիտնականի դիտարկմամբ ճշգրտորեն է արտացոլում մոնղոլ-թաթարական լեզվի հնչյունական և իմաստային յուրահատկությունները. «Այլ և խօսք նոցա խժականք եւ անծանօթք ի մէնջ. քանզի կոչէին զանուն աստուծոյ Թանկրի եւ զմարդն` էրէ, եւ զկինն եմէ ափճի. եւ զանոն հօր` էջքա եւ զմօրն աքա, եւ զեղբայրն` աղա, եւ զքոյրն` աքաճի, եւ զգլուխն` թորօն, եւ զաչս` նիտօն, եւ զականջս՝ ջիքին, եւ զմօրուս՝ սախալ, եւ զերեսս՝

յիւզնիուր, եւ զբերանն՝ աման...»16: Իբրև եզրահանգում` Հ. Աճառյանը պնդում է, որ թուրքերենից ոչ մի գրական փոխառություն չի կատարվել այն պարզ պատճառով, որ թուրքական մատենագրությունը, բավական ուշ ձևավորվելով, չդարձավ հարուստ և բազմաբնույթ` ի տարբերություն հայերի հետ շփումներ ունեցած այլ ժողովուրդների` պարսիկների, արաբների, ասորիների և հույների գրավոր մշակույթի, որոնց աղբյուրներից հայերենը գրական ճանապարհով մեծաթիվ փոխառություններ է կատարել: Թուրքական բոլոր փոխառությունները ժողովրդական փոխառություններ են` բանավոր խոսակցությունների արդյունք: Դրանք ժողովրդական թուրքերենի բառապաշարի միավորներ են, ուստի ձևով հաճախ տարբերվում են գրական թուրքերենի համարժեք բառերից հնչյունական պատկերով և իմաստային նրբերանգներով: Գրական հայերենի` հին շրջանում կատարած թուրքերեն փոխառությունների թիվը Հ. Աճառյանը համարում է 170, բայց արդի հայերենում այդ թիվը խիստ նվազում է` հասնելով ընդամենը 20 բառի: Այստեղ պետք է կատարել մի կարևոր վերապահում. թուրքերենը կատարել է արաբական, պարսկական մեծաթիվ փոխառություններ, որոնց մի մասը հայերենը վերցրել է հենց միջնորդ թուրքերենից և ոչ թե բուն աղբյուրից: Նման բառերը չեն դիտարկվում որպես թուրքական փոխառություններ, որովհետև ըստ էության անհնար է առանձին դեպքերում ստույգ պարզել, թե արաբական կամ պարսկական տվյալ ընդհանուր արմատը ինչպես է հայտնվել հայերենի բառապաշարում: Ռ. Ղազարյանը ևս իր «Միջին գրական հայերենի բառապաշարը» աշխատության մեջ նշում է, որ միայն 13-րդ դարից սկսած` մատենագրական մի քանի գործերում սկզբնապես հանդիպող մոնղոլ-թաթարական փոխառություններին զուգահեռ` հայերենի մեջ աստիճանաբար մուտք են գործում թուրքական բառեր: Իսկ 14-15-րդ դարերի ընթացքում, երբ հիմվնում է Օսմանյան կայսրությունը՝ դառնալով տարածաշրջանի հզոր տերություններից մեկը, թուրքերենի լեզվական ազդեցությունը հայերենի վրա աննախադեպ մեծանում է, և միջին գրական հայերենի զարգացման երկրորդ շրջանի գրավոր հուշարձաններում

Հմմտ. Հ. Աճառյան, Հայոց լեզվի պատմություն, մ. 11, էջ 258-259:

թուրքական փոխառությունների քանակը զգալի է, ավելին` միջինհայերենյան ուշ շրջանի մեծաթիվ փոխառյալ բառեր, որոնք ծագումով արաբական, պարսկական և հունական կազմություններ կամ արմատներ են, թուրքերենում ունենալով համարժեք փոխառյալ ձևեր՝ հայերենին անցել են թուրքերենի միջնորդությամբ: Այժմ ըստ իմաստային խմբերի ընտրողաբար ներկայացնենք Հ. Աճառյանի և Ռ. Ղազարյանի առանձնացրած թուրքական այն փոխառությունները, որոնք, միջին հայերենից սկսած, գործածական են նաև արդի հայերենում կամ բարբառներում: Ա. Մարդու և կենդանիների մարմնամասեր` ազազուն (ատամ), բեղ, բօղազ (կոկորդ), դօշ (կուրծք): Բ. Գերդաստան, ընտանեկան հարաբերություններ` աթա (հայր), բիճ (ապօրինի երեխա), ղարաւաշ (սպասավոր), ղարդաշ (եղբայր, հարազատ), ղումայ (ապօրինի կին): Գ. Կենդանիներ` բուղայ (ցուլ), թախտաբիթի (փայտոջիլ), խանտալայ (միջատի տեսակ), ղարղայ (ագռավ), մլակ, սազան (ծածան), սառչայ (ճնճղուկ), փիլիճ (վառեկ), փորսուխ (գորշուկ): Դ. Բույսեր, բույսի մասեր, պտուղներ` ելակ, կուկնար, մառօլ (սալաթ), չամ (սոճի), չօփ (ոստ, շյուղ), պիպեռ (պղպեղ, տաքդեղ), պուռչալախ (գազար), քօք (արմատ): Ե. Առտնին տնտեսություն` բուխերիկ (բուխարի), թաղար, թաւայ (տապակ), խամաճիկ (տիկնիկ), խապախ (կափարիչ), ղազան (կաթսա), չանախ (լայնաբերան կավե աման), չատր (վրան), տոպրակ, օթաղ (իջևան), օտայ (սենյակ): Զ. Ուտելիք և ըմպելիք` դդմաճ, երշիկ, լեպլեպի (բոված սիսեռ), խաւիար (ձկնկիթ), պաքմազ (դոշաբ), պօրակ (մսով կամ պանրով կարկանդակ), չորպայ (ապուր): Է. Ռազմական գործ, զինատեսակներ` բաբան, բարութ, ենիչարի, թօփ (թնդանոթ), պօլուկպաշի (խմբապետ, հրամանատար): Ը. Հասարակական հարաբերություններ` ամակ (վաստակ), բարիշել (հաշտվել), խորաթայ (զրույց), չոքել, պէհ (գրավ), սաւաշ (աղմուկ-աղաղակ):

Թ. Պետական կազմ, պաշտոններ` աթաբէկ, բէկ, խաթուն, ղան, չաւուշ: Ժ. Հագուստ, զարդեղեն` թօփ (գործվածք, կտոր), սուրմա, փարաճիկ (թրքուհու շրջազգեստ), խաղայ (մուշկի յուղ), կապակ (կարճ կապա, վերնազգեստ), ճօթ (ծայր, քղանցք): ԺԱ. Մետաղներ, հանքանյութեր` աղութ (հակինթ), եաղի (յուղ, ձեթ), զմրութ, քուքուրթ (ծծումբ): ԺԲ. Քանակ, տարածական հարաբերություններ, չափ, տեղ, ձև` բոյ (հասակ, բարձրություն), դիք (ուղղահայաց, ցցված), եան (կողմ), չիֆթայ (զույգ), պուճախ (անկյուն), սաղ (բոլոր): ԺԳ. Ֆիզիկական աշխարհ` իւրդ (արոտավայր), մէշայ (անտառ), չամուռ (ցեխ, տիղմ): ԺԴ. Խաշնարածություն և գյուղատնտեսություն` աղալ (փարախ), խամութ (ձիու լծի կաշին): ԺԵ. Կրոն` աղթարմայ (կաթոլիկացած, հավատափոխ հայ), արքայոն (քրիստոնյա), կեաւուր (անհավատ), սօֆի (բարեպաշտ, աստվածավախ): ԺԶ. Չթեքվող խոսքի մասեր` անճայ (այնչափ), գէնայ (կրկին, նորից), կօրէ (համեմատ, հարմար):

2.3.4. ԵՎՐՈՊԱԿԱՆ ՓՈԽԱՌՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Հայերի շփումը եվրոպացիների հետ, ինչպես փաստում է Հ. Աճառյանը, սկսվում է Կիլիկիայում 11-րդ դարի սկզբին, երբ եվրոպացի կրոնավորներն ու ուխտավորները սկսեցին այցելել Երուսաղեմ ուխտագնացության և արկածասիրության դրդապատճառներով: Այդ հարաբերություններն առավել սերտացան Խաչակրաց առաջին արշավանքի ժամանակ` 1096 թվականին, երբ խաչակիրները կեսմիլիոնանոց բանակով եկան անցան Կիլիկիայով` զորակցություն ստանալով հայ Կոստանդին Ա իշխանից, որին շնորհեցին մարկիզի տիտղոս: Ասորիքում եվրոպացիները հիմնեցին մի քանի ավատական իշխանություններ, որոնցից նշանավոր էին Անտիոքի, Եդեսիայի, Տրիպոլիսի դքսությունները: Երուսաղեմի լատին թագավորների թագուհիները

գրեթե բոլորը հայ էին: Այս և այլ կերպ լատին իշխանները փորձում էին ամրացնել իրենց դիրքերը հայաշատ վայրերում: Հայ-եվրոպական շփման գագաթնակետը Ռուբինյան թագավորության հաստատումն էր Կիլիկիայում Լևոն Բ-ի օրոք, որն իր թագը ստացավ երկրորդ խաչակրաց արշավանքի առաջնորդ Գերմանիայի Ֆրեդերիկոս և Հենրիկոս Զ կայսրերից: Լևոն Բ-ն ստեղծեց եվրոպական համակարգի պետություն` եվրոպական բարքերն ու աստիճանակարգությունը ներմուծելով հայ հասարակական-պետական կյանքի մեջ: Հրավիրվեցին ֆրանսիացի, իտալացի, գերմանացի ու անգլիացի բազմաթիվ պաշտոնյաներ, զորականներ ու դատավորներ, փաստաբաններ, վաճառականներ, որոնք էլ իրենց եռանդուն գործունեության շնորհիվ պատճառ դարձան հայերենում փոխառությունների մի նոր շերտի առաջացման: Նոր փոխառությունների աղբյուրը եվրոպական լեզուներն էին, հիմնականում իտալերենն ու հին ֆրանսերենը: Հ. Աճառյանը տվյալ շրջանի բառարաններից ու իրեն հայտնի աղբյուրներց քաղում է շուրջ 87 բառ, որոնց մեծ մասը հոգևոր-կրոնական և պետական կյանքին վերաբերող բառեր են, ըստ էության` հայերի համար նոր հասկացությունների անվանումներ: Այս երկու դաշտերի փոխառությունները միասին Հ. Աճառյանի հաշվումներով 51 բառ են, որոնցից 13-ը՝ կրոնական, 38-ը՝ պետական գործունեության իմաստային դաշտերին վերաբերող: Այսինքն` եվրոպական լեզուների ազդեցությունը հայերենի վրա պայմանավորված էր երկու խոշոր գործոններով` հոգևոր դաշտում կաթոլիկ եկեղեցին, աշխարհիկ կյանքում` ավատական կարգերը: Ռ. Ղազարյանն իր «Միջին գրական հայերենի բառապաշարը» աշխատության մեջ եվրոպական փոխառությունները փորձում է զանազանել՝ կատարելով երկու խմբավորում՝ ֆրանսիական և իտալական փոխառություններ, ինչպես նաև լեհական փոխառություններ, բայց վերջին դեպքում հատուկ նշում է, որ լեհական փոխառությունների մեջ շատ են այն բառերը, որոնք բնույթով գերմաներեն, ռումիներեն, ուկրաիներեն և ռուսերեն են, օրինակ՝ դայլառ/դայլար-արծաթադրամ, լօդ-կշիռ, չափ, ձեխմիսդր-համքարության ավագ (գերմ.), բրքալապ-բերդապահ, պռկար-քաղաքային վարչության խորհրդա45

կան (ռում.), սքադերդ-սփռոց (ուկր.), ռուքօմոյ-լվացարան, տրուշլաք-քամիչ, օբեքուն-խնամակալ (ռուս.) և այլն17: Եվրոպական տարբեր լեզուներից կատարված փոխառությունների ներքին տարբերակումը բավական պայմանական է, որովհետև հաճախ անհնար է որոշել, թե, օրինակ, լատինական արմատ ունեցող բառերը ֆրանսերենի՞ց, իտալերենի՞ց, թե՞ գերմաներենից են փոխառված, կամ ընդհանուր սլավոնական արմատները հայերենին անցել են ռուսերենի՞ց, թե՞ ուկրաիներենից կամ լեհերենից: Ներկայացնենք Հ. Աճառյանի և Ռ. Ղազարյանի առանձնացրած՝ եվրոպական լեզուներից կատարված փոխառություններն ըստ հիմնական իմաստային դաշտերի: Նշենք նաև, որ այդ բառերի մեծամասնությունը չարմատավորվեց հայերենում, որովհետև դրանք ունեին հայերեն համարժեքներ, չմերվեցին մեր բառապաշարին և դուրս մղվեցին: Լեզվաոճական տարբեր շերտերում պահպանվեցին այն հասկացությունների անվանումները, որոնք մեզ համար նոր էին. դրանք հիմնականում եվրոպական ազնվականների դասային անվանումներ են, կաթոլիկ եկեղեցու աստիճանակարգության, եվրոպական դրամական միավորների անուններ՝ բարոն, մարկիզ, դուքս, գունդստաբլ, կանցլեր, կարդինալ, լեգատ, դուկատ և այլն: Ա. Կրոնական բառեր` բրաջուր (լատին քարոզիչ), լեկաթ (պապի նվիրակ), կարդինալ, պրէֆաց (պատարագի նախաբան), ֆռա (լատին կրոնավոր): Բ. Հագուստ և զարդեր` գաղջեր (սռնապան), պակ (զարդ), պրացոլ (բազպան), ջաբրոն (վեղար), սօլեր (կոշիկներ): Գ. Թիվ և չափ` լիվր (դրամ), մարկ (դրամ), ունծայ (կշիռ), տուպլ (կրկնակի), սօլ (դրամ), տուգատ (դրամ): Դ. Երկիր, պետություն` անսիզ (օրենք), բլայթել (դատապաշտպանություն անել), բրինձ (պրինց, արքայազն), գունդստապլ (ախոռապետ), գոնթ (կոմս), մայստռ (խորհրդական), մարաջախտ, մարգիզ, պայլ (իշխան), պաներ (դատի կանչող), պատրոն, պարոն, ջամբռ (դիվանատուն), ջամբռլայն (սենեկապետ), ջանսլեր (պաշ17

Հմմտ. Ռ. Ղազարյան, Միջին գրական հայերենի բառապաշարը, էջ 143-148:

տոնյա), տամ (տիկին, դամա), տամոջել (օրիորդ, մադմոազել), տուկ (դուքս), քումանտուր (հրամանատար), ֆրեր (խաչակիր զինվոր): Ե. Երկրագործություն` արտիճոկ (կանկառ, բանջարեղենի տեսակ): Զ. Սովորական կյանքի բառեր` մարիաճ (ամուսնություն), ռիճ (հարուստ), սայզել (ըմբռնել), տոայր (օժիտ) և այլն:

2.4. ԲԱՌԻՄԱՍՏԻ ՏԵՂԱՇԱՐԺԵՐԸ ՄԻՋԻՆ ՀԱՅԵՐԵՆՈՒՄ

Գրաբարից ժառանգված շատ-շատ բառեր միջին հայերենում ձեռք են բերել նոր իմաստներ՝ պայմանավորված լեզվական և հարալեզվական տարբեր հանգամանքներով: Իմաստափոխությունը կարող է լինել մասնակի և լիակատար, բառիմաստը կարող է ընդլայնվել կամ նեղանալ, անգամ բառաիմաստի շրջում կարող է տեղի ունենալ, սակայն ամենատարածվածը գրաբարյան կամ ընդհանուր հայերեն բառերի իմաստի ընդլայնումն է կամ նեղացումը գիտաբառ դառնալու պատճառով: Հին բառերի մեջ նոր իմաստների ձևավորման ամենատարածված պատճառը նոր հասկացությունների առաջացումն է: Լեզուն և լեզվակիրները հաճախ խուսափում են նոր հասկացությունների օտար անվանումներն անմիջաբար փոխառել և իմաստային տարբեր առնչությունների հիման վրա բառապաշարում առկա հին արմատներին հաղորդում են նոր իմաստներ, հաճախ հենց այս ճանապարհով են ստեղծվում գիտաբառերը: Օրինակ՝ եռք բառը գրաբարյան եռ բայարմատի հոգնակին է, որը նշանակում էր եռումն,այրում, միջին հայերենում իմաստային առնչակցության հիման վրա այն դառնում է քոր ախտաբանական երևույթի անվանումը18: Կամ ՆՀԲ-ն թափան բառի համար բերում է ներքնատուն, միջնատուն իմաստները՝ հավելելով, որ ռամկորենում, իմա՝ միջին հայերենում այն նշանակում է ուղիղ աղի, որտեղից թափվում է օրգանիզմի կենսագործունեության

Հմմտ. ՆՀԲ, Եր., 1979, հ.1, էջ 663, նաև Ռ. Ղազարյան, Հ. Ավետիսյան, Միջին հայերենի բառարան, Եր., 2009, էջ 186:

համար ավելորդ արտադրությունը, իսկ միջին հայերենի բառարանում այս բառն ունի կոնկրետ բժշկագիտական իմաստ՝ ստամոքս և փորոտիք19: Իմաստափոխությունները կարող են կատարվել նաև օտար լեզուների ազդեցությամբ, սխալ բառօգտագործումների պատճառով, այսինքն՝ բառիմաստի փոփոխությունը, որպես կանոն, լեզվական և արտալեզվական գործոնների հետևանք է: Այժմ ներկայացնենք գրաբարյան բառերի իմաստափոխության մի քանի բնութագրական հետաքրքիր այլ օրինակներ, որոնց հիմքում ՆՀԲ և ՄՀԲ բառահոդվածներն են: Գիր գոյականը գրաբարում ուներ մի շարք նշանակություններ, բայց բոլորը կապված էին տառի, գրչության արվեստի հետ չեզոք դրական իմաստներով՝ տառն դրոշմեալ, նշանագիր, նամակ, թուղթ հրովարտակ, մատեան, ՄՀԲ-ում վկայված է նրա իմաստային զարգացումը սնոտիապաշտական նշումով՝ կախարդական հմայանք: Գրող բառը ՆՀԲ-ում բացատրվում է որպես գրիչ, դպիր, քերական, իսկ ՄՀԲ-ում նշվում են հոգեառ, չար ոգի, մահվան հրեշտակ բացատրությունները: Երակ գրաբարում նշանակում էր խողովակ, որի միջոցով շրջանառում էր արյունը, նաև նեարդ, յօդ, փոխաբերաբար՝ գետ, իսկ միջին հայերենում այն իմաստի նեղացմամբ սկսում է կիրառվել իբրև պուլս, զարկ, զուգահեռաբար ձեռք է բերում արյուն իմաստը: ՄՀԲում վկայված է նաև երակ արմատն իբրեւ մակբայ՝ միշտ նշանակությամբ, իսկ նրա կրկնավորը՝ երակ երակ՝ ստեպ-ստեպ իմաստով: Երես բառը ՆՀԲ-ում ունի դէմք, կերպարանք, տեսիլ, երեւոյթ, մակերեւոյթ, անձն, աչք իմաստները, իսկ ՄՀԲ-ում արդեն արձանագրվում են երեք տերմինային նոր նշանակություններ՝ 1. թղթի երկու կողմերից որևէ մեկը, 2. վկայ, 3. սերունդ, պորտ: Զրուցել ներգործական սեռի բայը գրաբարում նշանակում էր պատմել, ճառել, ավանդել, նաև՝ բացատրել, ստուգաբանել և վերծանել, այնինչ միջին հայերենի բառարանում այն վկայված է բամբասել, չարախոսել, հետևից խոսել իմաստներով: Ընդհանրապես

Հմմտ. ՆՀԲ, հ.1, էջ 801, նաև Միջին հայերենի բառարան, էջ 238:

զրոյց ոճականորեն չեզոք բառը միջին հայերենում ակնհայտ բացասական իմաստ է ձեռք բերում, պատահական չէ, որ Մխիթար Գոշն իր «Խրատք ոգեշունչք»-ում գրում է. «Ծաղրասէր մի՛ լինիր… եւ մի՛ զրոյցասէր»: Զրկանք գոյականը ՆՀԲ-ում ուներ անիրաւութիւն, վնաս, տոյժ բացատրությունը, իսկ ՄՀԲ-ում իմաստային դաշտը մասնավորվում է՝ արտահայտելով հափշտակում, առևանգելը, գողանալը նշանակությունները, այսինքն՝ իրավական գիտաբառ է դարձել: Կալուած բառը գրաբարում նշանակում էր ստացուածք, ժառանգութիւն, իշխանութիւն, տէրութիւն, իսկ ՄՀԲ-ում նշվում է նրա բժշկագիտական նոր նշանակությունը՝ խցանում, կալնում: Միս գոյականը ՆՀԲ-ում բացատրվում է որպես փափուկ մասն մարմնոց կենդանեաց, մարմին, ՄՀԲ-ում իմաստի ընդլայնման տրվում է այս անվան նոր նշանակությունը՝ պտուղների փափուկ միջուկը: Սառնօրէն մակբայը միջին հայերենում ձեռք է բերում ածականի արժեք՝ բյուրեղի հատկություն ունեցող, փայլուն, վճիտ, մաքուր իմաստներով: Վատութիւն վերացական գոյականը գրաբարում իմաստային մեծ դաշտ ուներ, բայց հիմնայինը ծուլութիւն, անգործութիւն, դանդաղկոտութիւն, թուլամորթութիւն, երկչոտութիւն նշանակություններն էին, ՄՀԲ-ում այն ձեռք է բերում բժշկագիտական հստակ իմաստ՝ ցավ, հիվանդութիւն:

2.5. ՄԻՋԻՆ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ԲԱՌԱԿԱԶՄՈՒԹՅԱՆ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԱԿՆԱՐԿ

Միջինհայերենյան բառակազմական օրինաչափությունները էապես չեն տարբերվում գրաբարյան կաղապարներից ո՛չ բառաբարդման, ո՛չ էլ բառածանցման մակարդակներում, առանձնահատուկ հետաքրքրություն ներկայացնում են այն նոր արմատները, որոնք գրաբարում կա՛մ չէին հանդիպում, կա՛մ էլ գրաբարում արմատներ չէին, այլ բաղադրյալ կազմություններ կամ բառաձևեր,

որոնք միջին հայերենի շրջանում արդեն կորցրել էին իրենց նախնական իմաստները: Այսպես՝ գրաբարում անկախ գործածություն չունեցող որոշ արմատներ միջին գրական հայերենում դառնում են անկախ կիրառություն ունեցող բառեր, ինչպես օրինակ՝ գրաբարում ունեինք զարկանել բայը, որի արմատը՝ զարկ, միջին հայերենում դառնում է գործածական գոյական, կամ խարշել բայի հնչյունափոխված արմատը՝ խաշ, դառնում է կերակուրի ինքնուրույն անվանում, կամ նույն շարքից է ապուր բառը, որը միջին հայերենում ձեռք է բերել ջրալի կերակուր իմաստը, գրաբարում այն հանդիպում էր ապրել, ապրանք, մազապուր, անձնապուր և այլ կազմություններում: Կամ պագ/պաք արմատը, որը պագանել բայի հիմքում էր, ստանում է ինքնուրույն կիրառություն՝ փոխարինելով համբոյր բառին: Գրաբարյան որոշ բաղադրյալ կապակցություններ էլ վերածվում են արմատական միավորների, որովհետև բաղադրիչների առանձին ինքնուրույն իմաստը մթագնում է, դրանք ձուլվում են, զորօրինակ՝ այլվի կազմությունը, որ նշանակում էր վերստին, կրկին, գրաբարյան այլ և վայր բառերի միաձուլումն է: Գրաբարյան ուղիղ և որդ բաղադրիչներից հնչյունափոխության միջոցով առաջանում է ղորդ/ըղորդ բառը՝ իրավացի, ճիշտ իմաստներով: Այս, այդ, այն դերանունները, միավորվելով սա, դա, նա ձևերի հետ, ստեղծում են իսա, իդա, ինա միջինհայերենյան ցուցականները: Գրաբարյան հոլովման կամ խոնարհման որոշ ձևեր միջին հայերենում վերածվում են նոր ինքնուրույն բառերի՝ կորցնելով իրենց ձևաբանական բովանդակությունը: Այսպես՝ ի լրումն կապակցությունը հնչյունափոխվելով դառնում է լման: Որոշ բայերի անցյալ կատարյալի հիմքերը ձեռք են բերում անկախ կիրառություն և իմաստի հստակեցում: Բանալ և թանալ բայերի արմատները՝ բաց և թաց ձևերով, դառնում են ինքնուրույն ածականներ՝ բաց և թաց, որոնցից էլ կազմվում են նոր անորոշ դերբայներ՝ բացել, թացել: Հանց // հենց, ոնց բառերը գրաբարյան դերանունների հոգնակի սեռական-տրականի ձևեր են՝ (յ)այնց:

2.5.1. ՄԻՋԻՆ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ԱԾԱՆՑՆԵՐԸ

Ածանցումը հայերենի զարգացման բոլոր փուլերում ունի համակարգային ընդհանրություններ, ուստի այս բաժնում չենք անդրադառնա ընդհանուր հայկական ածանցներին, որոնք կենսունակ են եղել և այժմ էլ գործուն են հայերենի զարգացման բոլոր գրական և բարբառային փուլերում, սակայն առանձնացնենք բնորոշ մի քանի բառակազմական ձևույթներ, որոնք միջին գրական հայերենի շրջանում առավել կենսունակ դարձան՝ ստեղծելով նորակերտ բառեր: ՆԱԽԱԾԱՆՑՆԵՐ: Ի սկզբանե նշենք, որ միջին հայերենում գործուն են բոլոր այն բնիկ նախածանցները, որոնք գրաբարը ժառանգել էր հնդեվրոպական նախալեզվից, իսկ հունաբան դպրոցի ստեղծած, հիմնականում գիտաբառեր կերտող նախածանցները բառակազմական մեծ ներուժ արդեն չունեին: Թեև որոշ երկերում՝ հատկապես գրաբարախառն պատմագրական, մեկնողական, իմաստասիրական հազվադեպ բանաստեղծական, կարող ենք հանդիպել գեր-, համ-, նախ-, պար-, ստոր- ածանցներով հունաբան հետաքրքիր նորակազմությունների, երբեմն անգամ կրկնածանց, զորօրինակ՝ անպարաբեր - անպարփակ, անապուսելի - անուրանալի, գերաբնաբար - գերբնականորեն, գերաբուղխ - հորդաբուխ, գերադրուստ - հույժ գովելի, դրվատելի, համագումակ - միատեղված, համազգային - համընդհանուր, հակառ - հակառակ, նախամարտկութիւն - առաջամարտիկ լինելը, նախավաղվաղ – վաղնջական, նախապապ, նախակազմել - նախապատրաստել, նախապես կազմել, նախագահական - գերադաս, իշխող, ստորատ - ստորակետ և այլն: 12-16-րդ դարերում ամենակենսունակ նախածանցը դարձյալ ան-ն է, որի միջոցով բնիկ և հատկապես պարսկերենից և արաբերենից փոխառյալ արմատներից կազմվել են բազմաթիվ նորակերտ ածականներ, որոնցից էլ՝ գոյականներ, անգամ բայեր: Բերենք բնութագրական օրինակներ՝ քաղված «Միջին հայերենի բառարանից»20:

Հմմտ. Ռ. Ղազարյան, Հ. Ավետիսյան, Միջին գրական հայերենի բառարան, Եր., 2009, 2-րդ բարեփոխված հրատարակություն:

Ան- անաջալ – վաղաժամ անահեստութիւն – անվարժություն անբախտիլ – բախտը չբերել անբացական – անբացելի անմախաղ – մախաղ չունեցող անմէկ – մեկն անգամ չունեցող անմեռած – ողջ, կենդանի անմրդի – տմարդի անշաղաւաթ – անխիղճ, անողորմ անմատաթ – անօգնական աննոպայ – առանց նոպայի անպարոն – անիշխան, անտեր անփալան – փալան, համետ չունեցող: Տ և չ- նախածանցները արտադրողական չեն միջին հայերենում, սակայն բերենք մի քանի նորակազմ կամ հնչյունափոխված բառերի օրինակներ ևս: տ- տկարայգուն – ավելի տկար տքուն – անքուն, զգոն տմարթ – տմարդի տգեղաբանութիւն - զազրախոսություն, աղտեղաբանություն չ – չեպիսկոպոս չմարդամոյր – չմուրացող չկրօնաւոր – կրոնականի կոչմանն անարժան չնման – աննման չպիտելի – անպիտան ՄԻՋԱԾԱՆՑՆԵՐ: Միջին հայերենում գրաբարյան բայական միջածանցները ենթարկվում են տարբեր հնչյունափոխությունների: Այս տեսանկյունից միջինհայերենյան ածանցավոր բայերը բավական տարբերվում են գրաբարյաններից, ուստի անդրադառնանք դրանց հիմնական տիպերին: Սոսկածանցներն են ան, են/էն, ն, չ: Սակայն գրաբարի կենսունակ ան սոսկածանցը գրեթե դուրս է մղվում, քանի որ այս ածանցով բայերը երկրորդ միջնաշեշտի առաջացման պատճառով հնչյունափոխվում են՝ վերածվելով ն սոսկա52

ծանցով բայերի, որոնք միջին հայերենում դառնում են ամենահաճախադեպը, ինչպես օրինակ՝ առաջնալ, առողջնալ, աւելնալ, անկնիլ, բաժնել, գիճնալ, գտնել, իջնել, լաւնալ, խոժոռնալ, հարստնալ, մտնել, մոռնալ, նօսրնալ, շատնալ, վատնալ, քարնալ և այլն: Են/էն ածանցի պարագայում ևս ունենք ե/է-ի անկման դեպքեր, այսպես՝ գիտնալ, լիննալ, ծարաւնալ, կարնալ, մօտնալ, վախնալ, վառնալ, ուննալ, ուրախնալ: Չ միջածանցը 12-16-րդ դարերում ավելի նեղացնում է իր արտադրողականությունը. այս ածանցով վկայված միջինհայերենյան բայերն ըստ էության պահպանված գրաբարաբանություններ են՝ բնորոշ միայն գրքային լեզվին, դրանք ունեն նաև իրենց զուգաձևություններն առանց չ ածանցի, օրինակ՝ բլչիլ – բլել // բլիլ, խփչիլխփել /խփիլ, փլչել- փլել, վառչել- վառել/վառիլ և այլն: Գրաբարի պատճառական ուցան ածանցը սկսում է համակարգային վերածվել ցն (ացն/եցն) ածանցի, թեև գրաբարյան հին ձևերը դեռ երկար ժամանակ շարունակվում են գործածվել: Բերենք զուտ միջինհայերենյան պատճառական բայերի օրինակներ բառարանում վկայված իրենց հնարավոր զուգաձևություններով՝ աղէկցնել, աղւորցնել, աճռեցնել, իջցնել, լռեցնել, լսեցնել, լվացվել, լցնել, խմցնել, խրտցնել, ճերմկցնել, ճկռցնել, մտցնել, մատղաշցնել, յուշացնել, նօսրցնել, չորացնել- չորցնել, ջերմացնել, սեւցնել, սրացնել, վախցնել, ցաւեցնել/ցաւցնել, ցրտացնել, ուսցնել, ուտացնել/ուտեցնել և այլն: Միջին հայերենի շրջանում բազմապատկական առավել կենսունակ ածանցներն են՝ ատ, ոտ, կտ, տ: Այսպես՝ բշտատիլ, բզկտել, գռտատել, ծակտել, կոտրտել/կոտրտիլ, ծռկտել/ ծռկտիլ, ջերմնոտիլ, ցաւոտիլ և այլն: 12-16-րդ դարերում բառակազմական զգալի արտադրողականությամբ աչքի է ընկնում նորակազմ ու/ւ/վ բայածանցը, որն աստիճանաբար դառնում է սեռանիշ՝ ներգործական բայերը վերածելով կրավորականների: Բերենք գործունակ դարձող այս նոր ածանցի բնութագրական օրինակներ՝ նշելով, որ բավական երկար ժամանակ կրավորականության իմաստն արտահայտելու համար հայերենում վ

ածանցը զուգորդվում էր գրաբարյան կրավորականի ցուցիչ ի լծորդի հետ: Այսպես՝ բաժնուել/բաժնվել/բաժնվիլ, բռնուել/բռնվիլ, զօդուած/զօթված, լցուիլ/լցվել/լցւիլ, ջարդուած, տրուիլ/ տրվիլ, վարուիլ/վարվիլ և այլն: ՎԵՐՋԱԾԱՆՑՆԵՐ: Միջին հայերենում, ինչպես հայերենի բոլոր շրջաններում, բառակազմական հիմնական միավորները վերջածանցներն էին, որոնցով հայերենը միշտ հարուստ է եղել: Գրաբարյան վերջածանցները 12-16-րդ դարերում հիմնականում պահպանում են իրենց արտահայտության և բովանդակության պլանները, թեև շեշտի հետ կապված դիրքային կամ փոխազդեցական հնչյունական մեծ փոփոխությունները ազդում են նաև բառակազմական այս ձևույթների վրա21: Հնչյունափոխության պատճառով ձևավորվում են միջին հայերենում տարածված հետևյալ ածանցային զուգաձևությունները՝ ագույն»ագուն, ածոյ»ածու, եալ»ել, եակ»եկ/էկ, եայ»է, ումն»ում, ոյց»ուց և այլն: Բացի հնչյունափոխական տարբերակներից՝ միջին հայերենում երևան են գալիս բարբառային ծագման որոշ նորահայտ վերջածանցներ, որոնք, անշուշտ, բնորոշ են եղել մեր հին ժողովրդական լեզվին, այդ պատճառով էլ գրաբարով ավանդված հին շրջանի գրավոր հուշարձաններում վկայված չեն եղել, բայց միջնադարում աստիճանաբար ներթափանցել են գրավոր խոսք: Այդպիսի նորահայտ ածանցներից են՝ -ա/ժոտ, -աշ, -եւան, -ժեռ, -կեկ/կիկ, -ման, -ոշ/օշ, -ութ, -ուճ, -ունց, -չէք: Բերենք բնութագրական օրինակներ, որոնց զգալի մասը ցայսօր էլ գործածական է արդի բարբառային և ժողովրդախոսակցական անգամ գրական լեզվում՝ նենկաժոտ/նենկժոտ, թթուաշ, մատղաշ, գոյնեւան, պիտեւան, կարմիրժեռ, բոլորկեկ, կախկեկ, կարճկեկ, ելման, հեծման, վառման, պռկօշ, թլոշ, մօրութ (ծննդյան պահից), ողջութ (ողջ-ողջ), բրդուճ, պարկուճ, աճուճ-մաճուճ, պտղունց, խոտչէք (խոտհնձի թույլատրության հարկ), կաղանտչէք (ամսագին), փօշամնչէք (հրաժարագին) և այլն: Միջին հայերենում, ի համեմատություն գրաբարի, շատ ավելի մեծ տարածում են ստանում -ակ, -իկ, -ուկ ածանցներով կազմությունները, որոնք բնավ ոչ միշտ են նվազական կամ փաղաքշական

Հմմտ. Ռ. Ղազարյան, Միջին հայերենի բառապաշարը, Եր., 2001, էջ 195-218:

իմաստ հաղորդում բառերին, հաճախ ոճականորեն բացարձակ չեզոք են և հանդիպում են մասնագիտական տարբեր ուղղվածության՝ բժշկագիտական, գյուղատնտեսական, արհեստագործական, դատական, ռազմական երկերում ու փաստաթղթերում, ինչպես օրինակ՝ աժնիկ – արժանի, ալուկ – ալ կարմիր, գաղտիկ – ծածուկ, գանձակ – միզարգելություն, գիտնակ – հմուտ, գրիկ – նամակ, հասուկ – հասու, խելամուտ, մօտիկ – մերձավոր, վայրակ – տեղում (անձրևի), սահուկ – ողորկ, վաճառակ – վաճառական և այլն: Այժմ բերենք զուտ միջինհայերենյան, տարբեր խոսքիմասային պատկանելության մեծ արտադրողականություն ունեցող վերջածանցներով կաղապարների նմուշներ: - ակ – գանձակ, գիտնակ, երկնդիտակ, լուակ, ժողովակ, կոտորակ, գրպանակ, վաճառակ, վայրակ, վտարակ.... -իկ – աժնիկ, այրիկ/էրիկ/երիկ, արաբիկ/արապիկ, բոպիկ/բոկիկ, գառնադմակիկ, գաւաթիկ, գրիկ, գրողիկ, երկնաբացիկ, թելիկ, ծիծեռնիկ, կարմրիկ, կիսասակաւիկ, մերկիկ, մօտիկ, նախամարտիկ, ոսկեփորիկ, պագիկ.... -ուկ – ալուկ, անցուկ, բարկուկ, բարձուկ, դեղնուկ, երկանուկ, եփուկ, կարմրուկ, հասուկ, հիւանդուկ, մրջմնուկ, ջրջրուկ, վառվռուկ, սրուկ, ուժափորձուկ.... -կեկ/կիկ/կուկ – ամրկեկ, գունտկիկ/գունտկեկ, թուլկեկ, ծանտրկեկ, կակղկեկ, կարճկուկ, կարճկեկ, հաստկեկ, քաղցրկեկ...

2.6. ԲԱՐԴՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՏԻՊԵՐԸ

Միջին հայերենում բառաբարդման կաղապարները մեծ տեղաշարժերի չեն ենթարկվում. գրաբարյան բարդությունների հիմնական տիպերը շարունակում են գործունակ լինել, բնիկ և փոխառյալ արմատներից կերտվում են բազմաթիվ նոր հարադրական և համադրական բարդություններ՝ էապես հարստացնելով հայերենի բառապաշարը22: Հարադրավոր ու զուգադրական բայերը մեծ տարածում են

Այս մասին առավել մանրամասն տե՛ս Ռ. Ղազարյան, Միջին հայերենի բառապաշարը, էջք 160-192:

գտնում, անվանական հարադրությունները ևս կիրառական են թե՛ կրկնավոր, թե՛ բաղհյուսական բարդությունների տարբերակներով, որովհետև նման կառույցները հատուկ են ժողովրդախոսակցական լեզվին, ունեն ոճական հարուստ գունավորում, աշխարհի պատկերավոր ընկալման արդյունք են: Բերենք նորակազմ հարադրությունների օրինակներ՝ այնել անուն, ականճովն ընկնել, գալ երեսն ամոթու, դռնէդուռ ընկնել, ինկնիլ ի սէր, թարկն տալ, խաղով լինալ, խարճ առնել, խելաթափիլ ի մեղսն, խռով կենալ, մերկիկ այնել, տամահ այնել, տնազ առնել, ուժափորձուկ այնել, փօշիման դառնալ և այլն: Անվանական հարադրություններից կրկնավորները և բաղհյուսականները (հատկապես ու շաղկապով կազմված) կիրառական լայն ոլորտ ունեին միջինհայերենյան տարբեր դարերի ողջ մատենագրության մեջ, դրանք համահունչ են աշխարհաբարյան լեզվամտածողությանը, ինչպես օրինակ՝ առ ու փախ, աս ու լիս, աղ ու հաց, գող ի գող, գիշեր ու ցորեկ, կուժ ու կթղայ, հօրօտ մօրօտ, հալ եւ մաշ/ հալ ու մաշ, հալալ ու հարամ, մէկ ու մէկ, յուշիկ յուշիկ, սար ու ձոր, սար ու զէն, տուն եւ տեղ/տուն ու տեղ, փառք ու պատիւ, փառք ու պսակ, քաղցր ու անուշ, քար ու կիր և այլն: Համադրական բարդությունների կազմության սկզբունքները միջին հայերենում էական տեղաշարժերի չեն ենթարկվում. որոշակի փոփոխություններ են կատարվում հոդակապավոր և անհոդակապ բարդությունների հարաբերակցության մեջ: Ա հոդակապի փոխարեն միավորիչ դեր են ստանձնում ե/է, ու և ի ձայնավորները, այսպես՝ իշեպան, մեղսեթող, մլքէթուղթ: Իա»ե հնչյունափոխությանը զուգահեռ հանդես է գալիս իա» է տարբերակը՝ ապակէգործ, գերէտէր (գերու տեր), գարէջուր, գերէտարութիւն (գերեվարություն), գոճէմայր, ջորէբեռ, փոշէթաթախ և այլն: Նույն բաղադրիչներով համադրական բարդությունը միջին հայերենով ավանդված մատենագրության մեջ հաճախ վկայված է տարբեր զուգաձևություններով, անհոդակապ բարդությունների տեսակարար կշիռը նկատելի աճում է, ինչպես օրինակ՝ աստուածմոռացութիւն/աստուածամոռացութիւն, արիւնխառնիլ/արիւնախառ56

նիլ, արենխում/արենախում, գարշհոտիլ/գարշահոտիլ, մօրքոյր/մօրքուր, մօրքոյրորդի//մօրաքոյրորդի, գայլխոտ, գետբերան, գարշբերան, դեղգին, յօժարգնաց, ջրտուս: Զուգահեռաբար ա հոդակապը սկսում է բարդություններ կազմել յ ձայնակապի հետ՝ գետայտար, գետնայխիշտ, գլխայցաւ, թոքայցաւ, ճերմակայգոյն ևայլն: Հարադրական բարդությունների բաղադրիչների իմաստային, շարահյուսական կապի առավել սերտացման շնորհիվ ձևավորվող կցական բարդությունները միջին հայերենում աշխարհաբարի համեմատությամբ բավական սակավաթիվ են, բայց թվականների և դերանունների դեպքում՝ բավական տարածված: Այս բարդությունները որոշիչ-որոշյալ, հատկացուցիչ-հատկացյալ շարահյուսական կառույցների միաձուլման հետևանք են, ինչպես օրինակ՝ այդցեղ, հանչաք, հէնչափ, մէկալ, մէկուկէս, իօթանասունհինգ/եօթանասունհինգ, տասներկու, քսաներկու, հինգհարուր, իննհարուր, ութհազար, իրեքհազար, ուրտեղ, ինչուր և այլն:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ ՑԱՆԿ

1. Ա. Այտընյան, Քննական քերականություն աշխարհաբար կամ արդի հայերեն լեզվի, Եր., 1987: 2. Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության, հ. Ա.,Եր., 1972: 3. Աճառյան Հ., Հայոց լեզվի պատմություն, մաս 11, Եր., 2013: 4. Ղազարյան Ռ., Ավետիսյան Հ., Միջին գրական հայերենի բառարան, Եր., 2009, 2-րդ բարեփոխված հրատարակություն: 5. Ղազարյան Ռ.Ս., Միջին գրական հայերենի բառապաշարը, Եր., 2001: 6. Ղազարյան Ս., Հայոց լեզվի համառոտ պատմություն, Եր., 2006: 7. Մալխասեանց Ստ., Հայերէն բացատրական բառարան, հ. 1-4, Եր., 1944-1945: 8. Մկրտչյան Է., Խաչատրյան Լ., Հայոց լեզվի պատմության դասընթաց, Եր., 2016: 9. Նոր բառգիրք հայկազեան լեզուի, հ. Ա, Բ, Եր., 1979-1981:

ԳԼՈՒԽ 3

ՄԻՋԻՆ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՁԵՎԱԲԱՆԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ

Հոլովման քերականական կարգը հայերենում ընդհանրապես կապվում է անվան, դերանվան, որոշ դերբայների և փոխանվանաբար գործածված բառերի հետ: Ըստ անունների և դերանունների հոլովման առանձնահատկությունների` տարբերակվում են անվանական և դերանվանական հոլովումներ: Անվանական հոլովումը ներառում է գոյականները, ածականները, թվականները և դերբայները: Միջին հայերենում, ի տարբերություն գրաբարի, հոլովման է ենթարկվում հիմնականում միայն գոյական անունը, քանի որ ածականները, թվականները, դերբայները, կորցնելով գոյականի հետ թվով և հոլովով համաձայնելու շարահյուսական առանձնահատկությունը, զրկվել են հոլովման սեփական հարացույցներից, ուստի հոլովվում են միայն փոխանվանաբար: Կիլիկյան հայերենում նախադաս ածականով կառուցվածքը հաստատվում է որպես միակ հնարավոր ձև. գոյականից առաջ դրվող, նրա հետ մի միասնական հասկացության վերաճող որոշիչ ածականը դառնում է չհոլովվող23: Անվանական հոլովման հարացույցի մեջ իրենց արտահայտությունն են գտնում հոլովի, թվի և որոշյալության քերականական կարգերը, իսկ դերանվանական հոլովման մեջ ավելանում է նաև դեմքի քերականական կարգը: Սրանք միջին հայերենում ընդհանուր գծերով ունեն գրեթե նույն դրսևորումները, ինչ գրաբարն ու արդի հայերենը24: Կիլիկյան հայերենի հոլովումը պահպանել է դասական հայերենում ավանդված բնույթը. այն ունի եզակի և հոգնակի, բայց չունի երկակի թիվ: Բացի այդ` կիլիկյան հայերենը պահպանել է հոլովական նախամասնիկները. զ-ն` որոշյալ հայցականի համար, ի-ն` բա-

Տե՛ս Յ. Կարստ, Կիլիկյան հայերենի պատմական քերականություն, Եր., 2002, էջ 362: Տե՛ս Է. Մկրտչյան, Լ. Խաչատրյան, Հայոց լեզվի պատմության դասընթաց, Եր., 2016, էջ 233:

ցառականի համար25: Սակայն միջին հայերենի հոլովման համակարգն ունի որոշակի առանձնահատկություններ. գրաբարի համեմատությամբ միջին հայերենը բնորոշվում է կցականության տարածմամբ և թեքականության ու համադրականության սահմանափակմամբ: Մասնակիորեն վերացնելով անկանոնությունները` լեզվի համակարգը զգալիորեն ձգտում է պարզեցման: Սակայն քանի որ լեզուն դեռևս կայունացած չէ իր քերականական ձևերի մեջ, այդ պատճառով միջին հայերենի հոլովման համակարգը աչքի է ընկնում ներքին անմիօրինակությամբ, թեքույթների բազմազանությամբ: Միջին հայերենում գրեթե վերանում են խառը հոլովումները: Ժամանակ ցույց տվող բազմաթիվ բառեր ենթարկվում են նորակազմ վան հոլովման: -Ով վերջավորությամբ գործիականը, որ սկզբում սահմանափակված է եղել ո հիմքով, տարածվում է մնացած ձայնավորական հոլովումների վրա26, իսկ մի շարք բառերի գործիականն արտահայտվում է օմ վերջավորությամբ, որի մ-ն հոլովակազմիչի գործառույթ էր ստացել` ոսպն-ոսպօմ, ձուկն-ձկօմ: Ներգոյական հոլովի նոր ձևավորումը` ում վերջավորությամբ, հետագայում դառնում է աշխարհաբարի երկու գրական տարբերակների հիմնական սահմանազատիչ հատկանիշներից մեկը27: Միջին հայերենում որոշ դեպքերում վերանում է անվանական և դերանվանական հոլովումների միջև եղած տարբերությունը:

3.1. ՀՈԼՈՎԻ ՔԵՐԱԿԱՆԱԿԱՆ ԿԱՐԳԸ

Հոլովի քերականական կարգը նկարագրելիս պետք է նկատի ունենալ, որ միջին հայերենում հոլովական թեքույթների թիվը շատ ավելի մեծ է հոլովման իմաստների թվից. միևնույն հոլովը տարբեր բառերի դեպքում կարող է տարբեր ձևավորում ստանալ` պայմանավորված հիմքի ձևական, իմաստային և այլ առանձնահատկություններով: «Միևնույն հոլովի` ձևականորեն իրարից տարբերվող ցուցիչնե25

Տե՛ս Յ. Կարստ, նշվ. աշխ., էջ 140: Նույն տեղում: Տե՛ս Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության, հ. Բ, Եր., 1975, էջ 9:

րը հանդես են գալիս որպես մեկ ընդհանուր նշանակությամբ օժտված և քերականական նույն արժեքն ունեցող թեքույթի տարբերակներ, որոնք որոշակի դեպքերում կարող են փոխարինել միմյանց առանց իմաստի փոփոխություն առաջացնելու»28: «Միջին հայերենում գրաբարի և բարբառների տարրերը հանդես են գալիս միասնաբար, երբեմն գրաբարը մնում է անփոփոխ և պահպանվում մինչև վաղ աշխարհաբար, իսկ երբեմն էլ, կամ ավելի հաճախ, բարբառային տարրերը դառնում են իշխող, հիմնական և սկիզբ դնում աշխարհաբարի համար: Եվ պատահական չէ, որ միջին հայերենը չհասավ լեզվական միօրինակության, դրա համար էլ միջին հայերեն ենք համարում քերականական այն երևույթները, որոնք գրաբարյան չեն»29: Ընդունված է միջին հայերենում առանձնացնել հինգ հոլով` ուղղական, սեռական-տրական, հայցական, բացառական, գործիական: «Միջին հայերենի հոլովներն ունեն իրենց հոլովակերտ մասնիկները` հոլովակազմիչները, որոնք իրենց կիրառությամբ և դրսևորման եղանակով զգալիորեն տարբերվում են և՛ գրաբարի, և՛ ժամանակակից հայերենի հոլովակազմիչներից, թեև ձևով նույնն են: Միջին հայերենի, գրաբարի ու ժամանակակից հայերենի հոլովակազմիչների մեջ նկատվող ձևական միակ տարբերությունն այն է, որ միջին հայերենում գործիական հոլովն ունի նաև օմ հոլովակազմիչը»30:

3.1.1. ՈՒՂՂԱԿԱՆ ՀՈԼՈՎ

Եզակի ուղղական և հայցական հոլովները միջին հայերենում ձևաբանորեն չեն տարբերվում և առանձնացվում են միայն հոգնակի հոլովման հարացույցի հիման վրա: Ինչպես գրաբարում և աշխարհաբարում, այնպես էլ միջին հայերենում անունների եզակի ուղղականը որևէ ձևաբանական ցուցիչ չի ստանում և մյուս թեք հոլովնե28

Տե՛ս Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության, հ. Բ, Եր., 1975, էջ 63: Թ. Շահվերդյան, Գրական հայերենի պատմության դասընթաց, պատմական ձևաբանություն, մաս 1, Եր., 2018, էջ 70: Ս. Ղազարյան, Հայոց լեզվի համառոտ պատմություն, Եր., 2006, էջ 244:

րին, ինչպես նաև հոգնակի ուղղականին հակադրվում է հոլովի և թվի զրո ձևույթով31: Այսպիսով, ուղղական հոլովից հիմքի ձևափոխություններով և վերջավորությունների հավելումով կազմվում են եզակի թեք և հոգնակի բոլոր հոլովները, ընդ որում, որոշ ձևեր կազմվում են անմիջականորեն ուղղականից, իսկ մյուսները` սեռական-տրականից(սովորաբար ներքին թեքումների դեպքում): Հոգնակի ուղղականը եզակիից տարբերվում է միայն թվանիշ ձևույթներով: Այն նույնպես հոլովանիշ ձևույթներ չի ստանում` դրանով հակադրվելով հոգնակի թեք հոլովներին:

3.1.2. ՀԱՅՑԱԿԱՆ ՀՈԼՈՎ

Միջին հայերենում եզակի հայցական հոլովը նույնպես հոլովանիշ ձևույթ չի ստանում և ձևականորեն ուղղականից տարբերվում է միայն զ նախդիր ստանալու հատկանիշով: Իհարկե, այդ հատկանիշը հայցականն առանձին հոլով համարելու հիմք չի տալիս, քանի որ կան նաև այլ նախդրավոր կազմություններ, որոնք հոլով չեն համարվում: Հոգնակի ուղղականը ստանում է բազմազան հոգնակերտ ձևույթներ, որոնց մեծամասնությունը հայցականում նույնությամբ պահպանվում է: Ուղղական և հայցական հոլովները ձևականորեն տարբերակվում են միայն ք հոգնակերտի դեպքում, որը կարող է հանդես գալ ինչպես առանձին, այնպես էլ այլ բաղադրյալ հոգնակերտների կազմում` որպես վերջին բաղադրիչ: Այս դեպքում հոգնակի հայցականը հոգնակի ուղղականի ք-ի դիմաց ստանում է ս մասնիկը, որը հանդես է գալիս և՛ որպես հոգնակերտ, և՛ որպես հոլովակազմիչ թեքույթ: Եվ քանի որ ք-ն ամենալայն կիրառություն ունեցող հոգնակիակերտն է, ապա պարզ է, որ ս-ով հայցականը նույնպես դեռևս գործուն հոլովաձև է: Սակայն լինում են դեպքեր, երբ հայցական հոլովի հոգնակիում ք-ն ս-ի չի փոխվում, թեև արտահայտվում է հայցականի իմաստը: Դեռ ավելին, միջին հայերեն մատենագրության մեջ հանդիպում է նաև ս մասնիկով հոգնակի ուղղական, որը

Տե՛ս Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության, հ. Բ, էջ 64:

թեև ձևով համընկնում է գրաբարյան հայցականին, բայց դիտվում է որպես ելակետային ձև և նույնիսկ իր հերթին ստանում է հոլովանիշ այլ ձևույթներ` ենթարկվելով հոլովման ընդհանուր օրինաչափություններին, օրինակ` երկուս − երկուսի, երկուսով, երկուսաց: Սա նշանակում է, որ վաղուց արդեն սկսվել էր ուղղական և հայցական հոլովների ձևական նույնացման գործընթացը:

3.1.3. ՍԵՌԱԿԱՆ - ՏՐԱԿԱՆ ՀՈԼՈՎ

Գրաբարի սեռական և տրական հոլովները միջին հայերենում թե՛ կազմության, թե՛ շարահյուսական կիրառության առանձնահատկությունների առումով նույնացել են և հանդես են գալիս որպես մեկ հոլով: Եզակի սեռական-տրական հոլովաձևով միջին հայերենում որոշվում են հոլովման տիպերը, որոնք բաժանվում են 2 հիմնական ձևական խմբերի` արտաքին թեքման հոլովումներ և ներքին թեքման հոլովումներ: Ինչպես նշում է Լ. Հովսեփյանը, բացի բերված տիպերից` միջին հայերենով գրված գրականության մեջ հանդիպում են նաև սեռական-տրականի որոշ հոլովաձևեր, որոնք առանձին տիպեր չեն կազմում և դիտվում են որպես շեղումներ ընդհանուր օրինաչափություններից: Այս շեղումները կա՛մ հոլովման որևէ տիպի ենթատիպն են (հնչյունական զուգաձևությունը), և այս դեպքում սրանք կարելի է դիտել որպես խիստ բարբառային երանգ ունեցող կազմություններ, ինչպես` թագուհէ, արէն և այլն, կա՛մ մնում են մեկուսի, հոլովման տիպերից ու հարացույցներից դուրս, ունեն սահմանափակ գործածություն, քանի որ վկայված է միայն դրանց սեռական-տրական հոլովաձևը, իսկ մնացած հոլովները կազմվում են ըստ տարածված օրինաչափությունների: Սրանք արդեն գիտակցվում են որպես գրաբարից մնացած քարացած կաղապարներ, ինչպես` կաթ մի մեղու, մեծի և փոքու, տեառն Աստուծոյ և այլն32: Հոգնակի սեռական-տրականը նույնպես միջին հայերենում աչքի է ընկնում հոլովաթվանիշ թեքույթների առատությամբ և բազմա32

Տե՛ս Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության, հ. Բ, էջ 66:

զանությամբ: Դրանք բաժանվում են 3 տիպի: Առաջին տիպի թեքույթներն են` աց (եաց, եց), ից, ոց, ուց, անց, ց, որոնք համադրականորեն արտահայտում են և՛ թվի, և՛ հոլովի գաղափար: Սրանցից առաջին հինգը գործածվում են արտաքին թեքման հոլովումների սեռական-տրականը կազմելու համար, իսկ վերջինը` ներքին թեքման հոլովումների համար` աց` ազգի-ազգաց, ից` աղօթի-աղօթից, եաց, եց` բարոյ-բարեաց, այգոյ-այգեց, ոց` գետոյ-գետոց, հայու-հայոց, ուց` առիւծու-առիւուծուց, անց` մսի-մսանց, կնոջ-կանանց, երիցուերիցանց, մանկան-մանկանց, ց` մկան-մկանց, ակին-ականց, տաքութիւն-տաքութեանց, տարեր-տարերց, հօր-հարց, աւուր-աւուրց: Հոգնակի սեռական-տրականի երկրորդ տիպի թեքույթները բաղադրյալ կազմություններ են` կազմված 2 ձևույթից, որոնցից առաջինը արտահայտում է թվի իմաստ, երկրորդը` հոլովի: Թվի իմաստ արտահայտող բաղադրիչները ուղղականի հոգնակերտներն են` եր, ներ, վեր, տի, նի, վի, վնի, վտի, ան, ստան, անի, իկ, երնի, երվի, ստներ: Ինչպես տեսնում ենք, սրանք ք ձևույթ չեն պարունակում, բացի այդ` բաղադրյալ թեքույթների կազմի մեջ մտնելով`սրանցից մի քանիսը կարող են ենթարկվել շեշտից կախված հնչյունափոխության (անսիզնի-անսիզնոյ): Հոլովի իմաստ արտահայտող բաղադրիչներն են եզակի սեռական-տրականի հոլովանիշ 3 ձևույթները` ոյ, ու, ի: Բերենք օրինակներ` ազգ - եր - ոյ - ազգերոյ, աչ - եր - ու - աչերու, գող - եր - ի - գողերի, անսիզ - նի - ոյ - անսիզնոյ, ծաղիկ - նի - ու ծաղկնու, կարաս - ներ - ոյ - կարասներոյ, մեղու - ներ - ու - մեղուներու, քոյր - վտի - ոյ - քոյրվտոյ, ականջ - վեր - ոյ - ականջվերոյ, ձի - ան - ու - ձիանու, լեղի Ւ ստան Ւ ու - լեղեստնու, գայլ - ենի - ու - գալենու, երէց-անի-ու - իրիցանու, ոտ-վնի- ու - ոտվնու, ջիղ - երնի - ու - ջղերնու, իր - վի - ոյ - իրվոյ, այրիկ Ւ տի Ւ ոյ - այրկտոյ և այլն33: Երրորդ տիպի թեքույթները նույնպես բաղադրյալ են` երՒաց` հնդերաց, սագերաց, սօլերաց, վաներաց, (ի)կՒաց` մարդկաց, այվ(ի)-ոց` կանայվոց, վտ(ի) - ոց` քոյրվտոց, իկՒանց` մարդկանց,

Տե՛ս Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության, հ. Բ, էջ 69:

անիՒց` կնանից: Նկատելի է, որ այս թեքույթներն ավելի սակավ գործածություն ունեն, քան նախորդները: Միջին հայերեն գրականության մեջ վկայված են նաև հոգնակի սեռականի կազմության երկու այլ տիպեր, որոնք եզակի կիրառություն ունեն: Դրանցից մեկը դեռևս գրաբարից ավանդված մարդկան ձևն է, մյուսը` տիրոջոց ձևը` վկայված Սմբատ Սպարապետի «Դատաստանագրքում»: Այս կազմության մեջ բաղադրյալ թեքույթի առաջին բաղադրիչը եզակի սեռական-տրականի ցուցիչն է` ոջ, երկրորդը` հոգնակի սեռական-տրականինը` ոց:

3.1.4. ԲԱՑԱՌԱԿԱՆ ՀՈԼՈՎ

Բացառական հոլովը, գրաբարի համեմատությամբ պահպանելով հանդերձ իր իմաստային և կառուցվածքային առանձնահատկությունները, ի հայտ է բերում նաև միջին հայերենին հատուկ որոշ առանձնահատկություններ: Միջին հայերենում այն դեռևս հիմնականում հանդես է գալիս ի նախդրի ուղեկցությամբ: Միջին հայերենով գրված գրականության մեջ հաճախադեպ է նաև կրկնանախդիր գործածությունը, որի պատճառը թերևս նախդրի իմաստի ոչ հստակ գիտակցումն էր: Բայց պետք է նշել, որ հատկապես միջին հայերենի երկրորդ ենթաշրջանում արդեն քիչ չեն նաև առանց նախդրի գործածությունները: Բացառական հոլովի ցուցիչներն են` ի/յ/ նախդիրը` համակցված մի կողմից է, ոյ, այ, ի, ու վերջավորությունների, մյուս կողմից` հիմքի հերթագայությունների հետ: Վերջին 4 վերջավորությունները, փաստորեն, եզակի սեռականտրականի ցուցիչներն են, և ի նախդրի բացակայության դեպքում չեզոքանում է եզակի սեռական-տրականի և բացառականի հակադրությունը, և բացառականը ճանաչվում է` միայն համատեքստից ելնելով34:

Ավելի մանրամասն տե՛ս Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության, հ. Բ, էջ 70:

Եզակի բացառականի կազմությունը կարելի է բաժանել 2 տիպի` է վերջավորությամբ և առանց է-ի: Միջին հայերենի անունների մեծ մասն ունի է վերջավորությամբ բացառական, որը կարող է կցվել հիմքի տարբեր տիպերի. 1. ուղղականի մաքուր կամ հնչյունափոխված հիմքին: Բացառականի այս կազմությունը հիմնականում հատուկ է արտաքին թեքման ի հոլովմանը և ո, ու հոլովումներին պատկանող շատ բառերի, որոնք միաժամանակ հոլովվում են նաև ի հոլովմամբ` բանի-ի բանէ, ամսոյ-յամսէ, մահու-ի մահէ: 2. Եզակի սեռական-տրական հոլովաձևին: Այս տիպի կազմությունը հատուկ է արտաքին թեքման ան, եան, ոջ, վան` կնկան-ի կնկնէ, կորստեան-ի կորստենէ, կնոջ-ի կնոջէ, ցորեկվան-ի ցորեկվընէ, և ներքին թեքման ա, եա, օ, ի հոլովումներին` աւերման-յաւերմանէ, արեան-յարենէ, մօր- ի մօրէ, գառին-ի գառնէ: Այս տիպի բացառականով են վկայված նաև արտաքին ու հոլովման պատկանող մի քանի բառեր` յահուէ, ի խրատուէ, ի խորուէ, ի կաշուէ, ի մարդուէ, յիրիցվէ: Է ձևույթից առաջ սեռական-տրական հոլովաձևի վերջին վանկի վանկարարը ենթարկվում է շեշտից կախված հնչյունափոխության` ըստ ընդհանուր օրինաչափությունների` եա-ե, եան-են, վան- վըն, ան-ըն և այլն35: Եզակի բացառականի կազմության 2-րդ տիպը բնորոշվում է է հոլովակազմիչ տարրի բացակայությամբ: Փաստորեն բացառականի այս տիպը համընկնում է եզակի սեռական-տրականի հետ, և այստեղ տարբերակման գործառույթը կատարում է ի(յ) նախդիրը: Այս տիպը հատուկ է արտաքին թեքման ո, ու, ա, մասամբ նաև ի հոլովումներին` եկեղեցոյ-յեկեղեցոյ, վնասու-ի վնասու, Մսրայ-ի Մսրայ, կաթողիկէի-ի կաթողիկէի, երբեմն էլ հանդիպում է ներքին թեքման ա, եա հոլովումներին պատկանող բառերում` ջերման-ի ջերման, տաքութեանի տաքութեան: «Միջին հայերենի հոգնակի բացառականը կազմվում է գերազանցապես նոր եղանակներով: Բանն այն է, որ փոփոխության էր

Տե՛ս Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության, հ. Բ, էջ 71:

ենթարկվել գրաբարի հոգնակիի կազմությունը. այն արտահայտվում էր նոր առաջացած կամ հնչյունափոխված հոգնակերտ մասնիկներով, հետևաբար դրանք կազմվում են եզակիի նման, իսկ հոգնակիի իմաստը դրսևորվում է մասնիկավորմամբ»36: Լ. Հովսեփյանը առանձնացնում է հոգնակի բացառականի կազմության չորս տիպ, որոնց մեջ գործառական ամենամեծ ծանրաբեռնվածություն ունեն առաջին և երկրորդ տիպերը: 1. Առաջին տիպը ընդգրկում է հոլովի և թվի գաղափար արտահայտող աց (եաց, եց), ից, ոց, ուց, անց, ց ցուցիչները` ազգի-յազգաց, դստեր-ի դստերաց, եկեղեցու-յեկեղեցեաց, որդոյ-յորդեց, տնկոյ-ի տնկոց, առիւծու-յառիւծուց, ծաղկի-ի ծաղկանց, տիկնոջ-ի տիկնանց, աւուր-յաւուրց, տարեր-ի տարերց, եղբօր- յեղբարց: Երկրորդ տիպը բացառականի բաղադրյալ թեքույթներով կազմությունն է, որտեղ բաղադրիչներից առաջինը, ինչպես սեռականտրականում, արտահայտում է թվի գաղափար, իսկ երկրորդը` հոլովի: Թվի գաղափար արտահայտող բաղադրիչները ուղղականի հոգնակերտներն են, իսկ բացառական հոլովի իմաստ արտահայտողները` ի(յ) նախդիրը և ոյ, ու, է վերջավորությունները` յաղջկներոյ (ներՒոյ), ի ծաղկներու(ներՒու), ի լեռներէ (ներՒէ), յազգերոյ(երՒոյ), ի քոյրվտոյ(վիՒտիՒոյ), յաչվերոյ(վի Ւ երՒ ոյ), ի տեղեստնոյ(ստանՒոյ) և այլն: Երրորդ տիպը ուղղականի հոգնակերտների միացություններն են առաջին տիպին պատկանող ձևույթների հետ: Դրանք երեքն են` երաց (եր-աց)` ի տներաց, ենաց (եան-աց)` ի գրենաց, վաց (վի աց)`յիրվաց: Հոգնակի բացառականի կազմության չորրորդ տիպը, որ յուրահատուկ կազմություն է բացառականի համար, ընդգրկում է հոգնակի բացառականի աց, ոց, եց, անց վերջավորությունները և եզակի բացառականի է ցուցիչը` աց Ւէ` ի պարոնացէ, եցՒէ` յորդեցէ, ոցՒէ` ի տեղոցէ, անց Ւէ` յերիցանցէ: 3-րդ և 4-րդ տիպի թեքույթները խիստ սահմանափակ կիրառություն ունեն 1-ին և 2-րդ տիպի թեքույթների համեմատությամբ37:

Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության, հ. Բ: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 72-74:

3.1.5. ԳՈՐԾԻԱԿԱՆ ՀՈԼՈՎ

Ի տարբերություն սեռական-տրական և բացառական հոլովների` միջին հայերենում գործիական հոլովը չունի բազմազան ձևույթներ: Եզակի գործիականի հիմնական հոլովանիշ ձևույթները նույնն են, ինչ որ գրաբարում` ւ (վ) և բ: Բ ձևույթը պահպանվել է սահմանափակ կիրառությամբ` ներքին թեքման ի, ա, եա, աւու հոլովումների համար` անձին-անձամբ, արեան-արեամբ, դատման-դատմամբ, աւուր-աւուրբ, իսկ առաջինը միջին հայերենում դադարել է առանձին գիտակցվելուց որպես հոլովակերտ և միանալով հոլովիչին` հանդես է գալիս որպես եզակի գործիականի ձևավորման միաձույլ թեքույթ38: Այսպիսով, եզակի գործիականի թեքույթներն են` աւ, իւ, ով: Աւ վերջավորությունը գործիական է կազմում արտաքին թեքման ա և որոշ չափով ի (գրաբարյան ի-ա խառը) հոլովումներին պատկանող անուններից` Ադամայ-Ադամաւ, դատաստանի-դատաստանաւ, իւ վերջավորությունը գործածվում է արտաքին թեքման ի հոլովման պատկանող մի շարք անունների գործիականը կազմելու համար` բանիբանիւ: Մինչդեռ ով վերջավորությունը գրաբարյան ո-ով հիմքերից տարածվել է նաև այլ հիմքերի վրա և միջին հայերենում այլևս դիրքային սահմանափակում չունի: Ով վերջավորությունը գործիական է կազմում համարյա բոլոր հոլովումներին պատկանող բառերից` ազգի-ազգով, աթոռոյ-աթոռով, գանձու-գանձով, անկեան-անկիւնով, ական-ակնով: Այս երևույթը պայմանավորված է եզակի թվում ո հոլովման աշխուժացմամբ, հոգնակի թվում` ց մասնիկի հոգնակի իմաստի մթագնմամբ ու նոր հոգնակերտների զանգվածաբար հանդես գալով39: Հ. Աճառյանը բերում է օրինակներ, որտեղ բոլոր բառերն էլ -ով են ստացել. ի հոլովում` պոմնով (պայմանով), պղնձով, արոյնով (արիւնով), ձոյնով, գրաւկընով, պացխնով, սրան են խառնված նաև ի-ա հոլովման և ընդհանրապես բոլոր հոլովումների որոշ բառեր. ո հոլովում` անսուն - անսնոյ - անսնով, ձի - ձիոյ - ձիով, գինի - գինոյ - գի38

Տե՛ս Տե՛ս Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության, հ. Բ, էջ 74: Տե՛ս Թ. Շահվերդյան, նշվ. աշխ., էջ 71:

նով, տարի - տարոյ - տարով: Ո հոլովման բառերի ոյ-ը միջին հայերենում արտասանվել է |ո|: .…Ի հանգով բազմավանկ բառերի մեջ էլ -ւոյ, -ւով վերջավորությունները զրկվել էին իրենց |ւ| ձայնից և դարձել |ոյ|, |ով|, իսկ որոշ բառերի գործիականի եաւ ձևը նմանողության օրենքով արդեն դարձել էր -ւով, հետո էլ` -ով (գինի - գինեաւ - գինւով - գինով), պատասխանով, ոսկրով, ալոյրով (ալիւր)40: Միջին հայերենի համար յուրահատուկ երևույթ է օմ վերջավորությամբ գործիականը, որը թեև ծագումնաբանորեն կապվում է ամբ-ի հետ, սակայն հնչյունապես նրանից բավական հեռանալով` այլևս չի կարող գիտակցվել որպես նրա տարբերակը41: Այս վերջավորությունը ստանում են քիչ թվով անուններ` բաղաձայն- ն ձայնորդ հանգով: Որոշ դեպքերում նկատվում է այդ ն-ի անկում հատկապես ուշ շրջանում` անձօմ, ձեռօմ, կաթօմ, ոսբօմ, մատօմ: Հոգնակի գործիականն ունի կազմության տարբեր տիպեր: Առաջին տիպը ընդհանուր է գրաբարի հետ. ք հոգնակերտը կցվում է եզակի գործիականի թեքույթներին` օք, իւք, ովք, ուք, ամբք//ամք: Պետք է նշել, որ ի հակադրություն եզակիում տարածված ով ձևույթի՝ հոգնակիում գործառական ամենամեծ ծանրաբեռնվածություն ունի օք վերջավորությունը` հրամանի-հրամանաւ-հրամանօք, ծառոյ-ծառով-ծառօք, զարդու-զարդով-զարդօք, ծննդեան-ծննդով-ծննդօք: Իւք, ովք, ամբք//ամք վերջավորությունները հիմնականում համընկնում են եզակիի իւ, ով, ամբ թեքույթներին` սրտի-սրտիւ-սրտիւք, պտղոյ-պտղով-պտղովք, որդոյ-որդով-որդովք, եղեգան-եղեգամբ-եղեգամբք, ակն-ակին-ակամբ, իսկ ուք վերջավորությամբ կազմվում է հիմնականում անեզական անունների հոգնակի գործիականը` վարքվարուք: Հոգնակի գործիականի կազմության 2-րդ տիպը բաղադրյալ թեքույթներով է և ուղղականի հոգնակերտների (հիմնականում՝ եր, նի, ան, վնի) և եզակի գործիականի թեքույթների համադրություն է`

Տե՛ս Հ. Աճառյան, Լիակատար քերականություն հայոց լեզվի, հ. 3, Եր., 1957, էջ 537: Տե՛ս Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության, հ. Բ, էջ 75:

երՒաւ` շնչերաւ, երՒով` ջրերով, վի-նիՒով` իրվնով, անՒով` ձիանով: Ներգոյական հոլովի հարցը: Ներգոյական հոլովը միջին հայերենի ամբողջ պատմության ընթացքում խիստ սահմանափակ կիրառություն ունի և տիրապետող է դառնում միայն վաղ աշխարհաբարի շրջանում: Միջին հայերենում ներգոյականի իմաստը հիմնականում արտահայտվում է դեռևս գրաբարում լայնորեն տարածված կազմությամբ` ի նախդիր- եզ. սեռ.-տրական և հոգնակի հայցական: Միջին հայերենում եզակի ներգոյականը ունի 2 տիպի վերջավորություն` 1. ում վերջավորություն, որը վկայված է դեռևս գրաբարից՝ միում, առաջնում, միւսում, այլում, իմում, մերում և այլն: Սկզբնապես ում -ը տարածվել է տեղ և ժամանակ ցույց տվող մի քանի բառերի վրա` ամսում, եկեղեցում, ի կենցաղում, ի շաբաթում, ապա ընդհանրացել է և հաստատվել արդի հայերենում: 2. Նույնպես գրաբարից վկայված, բայց սահմանափակ կիրառությամբ ոջ վերջավորությունը, որը ձևով ու ծագումով համընկնում է ոջ հոլովման եզակի սեռական-տրական հոլովի ցուցչի հետ, սակայն տարբերվում է նրանից իր կիրառությամբ: Սեռական-տրականի ոջ վերջավորությունը հիմնականում վերապահվում է անձ և ազգակցական կապեր նշանակող անուններին, որոնք ներգոյական հոլով չունեն և այն կազմում են նկարագրական եղանակով: Մինչդեռ այն անունները, որոնք եզակի ներգոյականում ստանում են ոջ վերջավորությունը, մեծ մասամբ տեղի և ժամանակի գաղափար են արտահայտում, իսկ որպես ձևական ընդհանուր հատկանիշ` հիմնականում ունեն հիմքի ի հանգը` ի կղզւոջ, ի տարւոջ, ի տեղոջ, յայգւոջ42: Կարևոր է իմանալ, որ այս բառերը եզակի սեռական-տրականում երբեք հանդես չեն գալիս ոջ վերջավորությամբ: Թե՛ ում, թե՛ ոջ վերջավորությունները գործածվում են միայն եզակի թվի ներգոյականը կազմելու համար: Հոգնակի ներգոյականն արտահայտվում է ի նախդրի և հայցականի համադրությամբ:

Տե՛ս Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության, հ. Բ, էջ 78:

3.2. ԱՆՎԱՆԱԿԱՆ ՀՈԼՈՎՈՒՄ.

ՀՈԼՈՎՄԱՆ ՏԻՊԵՐԸ

Միջին գրական հայերենում անունների հոլովումը իրագործվում է նյութական ձևույթների կցման և հիմքի հնչյունական հերթագայությունների միջոցով: Հայերենում ձևույթները կցվում են բառի վերջից, իսկ հնչյունական հերթագայությունների ենթարկվում է հիմքի վերջին վանկի վանկարար տարրը: Միջին հայերենում տարբերվում են ներքին և արտաքին հոլովումներ: Ներքին թեքմամբ հոլովված բառը մեկ ամբողջություն է, որը չի կարելի տրոհել ինքնուրույն ձևաբանական իմաստ ունեցող միավորների, իսկ արտաքին թեքման դեպքում, ընդհակառակը, մասնիկավորման միջոցով ստեղծվում է հիմքի և վերջավորության հակադրություն. հոլովների ձևավորման գործառույթը կատարում են վերջավորությունները, իսկ հիմքը մնում է անփոփոխ կամ հնչյունափոխվում է43: Ի տարբերություն գրաբարի` միջին հայերենում անունների մեծ մասը պատկանում է արտաքին թեքման, իսկ ներքին թեքումը պահպանվել է հիմնականում այն բառերի համար, որոնք կա՛մ ընդհանուր են միջին հայերենում ու գրաբարում, կա՛մ նորաբանություն լինելով հանդերձ՝ ստացել են գրաբարի հատուկ բառափոխական ածանցներ (ումն, ութիւն)44: Միջին հայերենում հոլովման տիպերի դասակարգումը, ըստ սեռական- տրական հոլովաձևի, ունի հետևյալ պատկերը. ներքին թեքում – Ա - ակն-ական, Ի - բեռն-բեռին, Ե-մեղր-մեղեր, Օ - մայր-մօր, Եա -ձիւն-ձեան, Աւու - օր-աւուր: Արտաքին թեքում – Ի - ձայն-ձայնի, Ո - կուժ-կժոյ, ՈՒ - առիւծ-առիւծու, Ա - Բագարատ-Բագարատայ, Ան - գարուն-գարնան, Եան -հանգիստ-հանգստեան, Ոջ -ընկեր-ընկերոջ, Վան - ցորեկ-ցորեկվան: Ս. Ղազարյանը միջին հայերենում առանձնացնում է հինգ հոլովում` ի, ու, ո, ա, ե, որոնք տարբերվում են եզակիում, իսկ հոգնակիները հիմնականում ենթարկվում են ո հոլովման45:

Տե՛ս Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության, հ. Բ, էջ 10: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 16: Տե՛ս Ս. Ղազարյան, Հայոց լեզվի համառոտ պատմություն, Եր., 2006, էջ 249:

Միջին հայերենի հոլովման համակարգի լիարժեք և սպառիչ նկարագրության համար, ինչպես նշվեց, կարևոր է բառի թեքմանն ուղեկցվող հնչյունափոխությունը: Միջին հայերենում կարող են հնչյունափոխվել գրեթե բոլոր ձայնավորները, իսկ ա, ո, ե ձայնավորները միավանկ հիմքերի դեպքում չեն հնչյունափոխվում: Այսպիսով, կարող են հանդիպել միևնույն հիմքի և՛ անհնչյունափոխ, և՛ հնչյունափոխված տարբերակներ: Ներկայացնենք միջին հայերենի հոլովման համակարգին հատուկ հնչյունափոխությունների տիպերը. ի-ը – գին-գնոյ, միս-մսոյ, ի-ø – կնիկ-կնկան, տեսիլ-տեսլեան, տիկին-տիկնայ, ա-ը – ատամ-ատմնի, դատաստան-դատստներ, խանդակխանդկի, բամպակ-բամպկի, ջաղաց-ջաղցտեղ, ա-ø – աճառ-աճռու, դանակ-դանկի, լեղակ-լեղկան, ծարաւծարւու, պառաւ-պառւու, ջաղաջ-ջաղջէն, քաղաք-քաղքէն, քյացախքյացխու, ու-ը – գալուստ-գալստեան, գուղձն-գղձան, խունկ-խնկան, ծնունդ-ծննդեան, սուգ-սգոյ, ուղտ-ըղտու, ու-ø – անկումն-անկման, աշուն-աշնան, գարուն-գարնան, կերակուր-կերակրու, մանուկ-մանկան, պտուղ-պտղի, ու-վ – լեզու-լեզվի, է-ի – դէզ-դիզի, դէհ-դիհու, երէց-երիցու, ձէթ-ձիթոյ, տէր-տիրոջ, է է -ը – գերետէր-գերետրոջ, -ը- գերետէր-գերետրոջ, է/ե -ø – գոմէշ-գոմշի, ասեղն-ասղան, փածեղն-փածղան, սիսեռն-սիսռան, ըղեղ-ըղղան, ե-ը – ճակնդեղ-ճակնդղի, ո-ը – բորբոս-բորբսի, կորկոտ-կորկտի, ո-ø – ժողով-ժողվի, խալիւոր-խալիւրու, կեղծաւոր-կեղծաւրու, կօղօվ-կօղվու, հոռոմ-հոռմին, պարոն-պարնութիւն, իւ-ե – գիւղ-գեղջի, պաղութիւն-պաղութենի, եա-ե – գերեալ-գերելոյ, եղեամն-եղեման, սենեակ-սենեկի, ոյ-ու – բոյս-բուսոյ, լոյս-լուսու, պատրոյգ-պատրուգի, ոյ-ը – քոյր-քրոջ,

ուա-ու – Աստուած-Աստուծոյ46:

ԱՐՏԱՔԻՆ ԹԵՔՈՒՄ

3.2.1. Ի արտաքին հոլովում Միջին հայերենում գործածման հաճախականության տեսանկյունից աչքի է ընկնում արտաքին թեքման Ի հոլովումը, որը կարող է նորանոր անուններ ընդունել իր մեջ մանավանդ միջին հայերենում, երբ այն հարստանում էր մի կողմից օտար փոխառություններով, մյուս կողմից` այլ հոլովումներից թափանցող անուններով47: Այսպիսով, ի տարբերություն մյուս հոլովումների` ի հոլովման պատկանող անունները բաց խումբ են կազմում` նվազագույն սահմանափակումներով: «Քանի որ հին հայերենի ի հոլովումը գոնե սեռական-տրականում և եզակի բացառականում ընդգրկել է գոյականների մեծամասնությունը (երեք քառորդի չափ), բնական է, որ լեզվի պատմության մեջ տիրող անալոգիայի օրենքի ներգործությամբ այս հոլովումն աստիճանաբար տարածվել է: Այսպիսով, կիլիկյան ի հոլովումն ընդգրկել է ոչ միայն գոյականների մի խումբ, որոնք դասական լեզվի մեջ դեռևս հետևել են ի կամ ու հոլովմանը, այլ թափանցել է նաև բաղաձայնական հիմքերի շրջանը և դուրս մղել ու փոխարինել ր հիմքերին, ինչպես նաև բազմաթիվ ն հիմքերի նախնական թեքմանը»48: Միջին հայերենում Ի հոլովման ենթարկվում են. 1. -ա-ով վերջացող բազմաթիվ բառեր` աբեղայ-աբեղայի, վկայ-վկայի, տղայ-տղայի և այլն: 2. Ենթակայական և հարակատար դերբայները` պահօղ-պահօղի, զրկօղ-զրկօղի, մկրտած-մկրտածի, մեռած- մեռածի, սպաննօղ-սպաննօղի, կերող-կերողի և այլն,

Լ. Հովսեփյանն այս ցուցակում առանձնացնում է նաև ոս -եԵգիպտոս-Եգիպտեայ և էս - øԴիմոնիդէս-Դիմոնիդա (տե՛ս Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության, հ. Բ, էջ 14): Ավելի մանրամասն տե՛ս նշվ. աշխ., հ. Բ, էջ 10-18: Յ. Կարստ, նշվ. աշխ., էջ 140:

3. -ւոր, -ավոր ածանց ունեցող բառերը` թագւոր-թագւորի, հեծելւոր-հեծելւորի, գործաւոր-գործաւորի և այլն, 4. միջնադարյան փոխառությունների մեծ մասը՝ խիար-խիարի, զաֆրան-զաֆրնի, ֆալաք-ֆալաքի, սուսան-սուսանի և այլն, 5. հասարակ անուններ, որոնց մի մասը գրաբարում այլ հոլովման է ենթարկվել` բերան-բերնի, խնծոր-խնծորի, պայման -պոմնի, կաքաւ-կաքւի, ոսկոր-ոսկրի, մեղր-մեղրի49…: Ի հոլովման բառերը եզակի սեռականում և տրականում ունեն -ի, բացառականում` -է, գործիականում` -ով, հոգնակիում` -երոյ, -երով վերջավորությունները: Ներկայացնենք միջին հայերենի արտաքին թեքման ի հոլովման պատկանող անունների հարացույցի օրինակ` Եզակի թիվ Ուղղ. ազգ, բան, ծառ Սեռ.-Տր. ազգի, բանի, ծառի Հայց. (զ) ազգ, (զ)բան, (զ)ծառ Բաց. յազգէ, ի բանէ, ի ծառէ Գործ. ազգով/աւ, բանով, ծառով Հոգնակի թիվ Ուղղ. ազգք/ազգեր, բաներ, ծառք/ծառեր Սեռ.-Տր. ազգաց/ազգերոյ(ու,ի), բաներոյ, ծառերոյ Հայց. (զ)ազգս(ք)/ազգեր, (զ)բաներ, (զ)ծառս/ծառս Բաց. յազգաց, յազգերոյ(ու,է), ի բաներոյ, ի ծառերոյ բաներով, ծառերով Գործ. ազգօք/ազգերով, Այսպիսով, թեև ի հոլովման պատկանող բառերի մեջ կարելի է առանձնացնել որևէ ընդհանուր հատկանիշով օժտված անունների որոշ խմբեր, սակայն ընդհանրապես, ի հոլովման տարածման սահմաններն ավելի ճիշտ կլիներ որոշել բոլոր այն անուններով, որոնք չեն պատկանում մյուս հոլովումներին:

Տե՛ս Ս. Ղազարյան, նշվ. աշխ., էջ 249:

Արևելահայ բարբառներում հոգնակի թվի հոլովիչը ձուլվում է ց հոլովակազմիչին (նրա մեջ ց-ն այլևս հոգնակիի ձևույթ չէ, քանի որ առաջացել էին եր, ներ հոգնակերտ մասնիկները), ըմբռնվում է իբրև հոլովական վերջավորություն և սկսում գործածվել նաև եզակի թվում (սրտից, սրտերից): Այս օրենքը ևս հայտնաբերել է Արարատ Ղարիբյանը և անվանել անվանական հոլովման զարգացման 2-րդ իմաստավորման օրենք: -Ից վերջավորությունը նույնությամբ անցնում է արևելահայ գրական լեզվին: Այժմ բացառականը ունի իբրև կայուն վերջավորություն՝ -ից մասնիկը, իսկ ու հոլովման բառերի համար` -ուց մասնիկը50:

3.2.2. Ո և ՈՒ արտաքին հոլովումներ Արտաքին թեքման հոլովումների մեջ Ի հոլովումից հետո ամենագործունը Ո և ՈՒ հոլովումներն են: Յ. Կարստը նշում է, որ ձայնավորական ո հոլովումը բոլոր հոլովներում պահպանել է իր նախնական բնույթը: Ինչպես դասական հայերենում, գործիականի վերջավորությունը մնում է –ով, մնացած թեք հոլովներինը` -ոյ: Սակայն արդեն միջին հայերենում նախադրյալներ կան հին ո և ու հոլովումների նույնացման համար, և արդեն վաղ նոր հայերենում ամենուրեք - ոյ վերջավորությունը դարձել է -ու, և հին ո հոլովման սեռականտրականն ու գործիականը ձևով համընկել են ու հոլովման համապատասխան հոլովների հետ, իսկ բացառականը համաբանության օրենքով փոխարինվել է -է վերջավորությամբ բացառականով51: Այսպիսով, Ո և ՈՒ հոլովումների տարածման ոլորտները իրենց ծավալի զգալի մասով համընկնում են. Ո հոլովման ենթարկվող բառերի մեծ մասը ենթարկվում է նաև ու հոլովման, քանի որ միջին հայերենի ու հոլովման ենթարկվող անունների մեծ մասը ծագումնաբանորեն կապվում է գրաբարյան ո հոլովման հետ, մինչդեռ գրաբա-

Տե՛ս Թ. Շահվերդյան, Գրական հայերենի պատմության դասընթաց, պատմական ձևաբանություն, մաս 1, Եր., 2018, էջ 80: Տե՛ս Յ. Կարստ, նշվ. աշխ., էջ 148:

րի ու հոլովման ենթարկվող անուններից միայն մի քանիսն են պահպանել իրենց հոլովման տիպը, մյուսներն անցել են ի հոլովման52: Միջին հայերենում Ո հոլովման ենթարկվում են` 1. մի շարք հասարակ անուններ` ագռաւ-ագռաւոյ, աթոռ-աթոռոյ, աղախին-աղախնոյ, ամպ-ամպոյ, անսուն-անսնոյ, բերան-բերանոյ, խոց-խոցոյ, 2. անորոշ դերբայը` կտրել-կտրելոյ, պակասել-պակասելոյ, վճարել-վճարելոյ, 3. քիչ թվով փոխառություններ և հատուկ անուններ` պայլպայլոյ, անսիզ-անսիզոյ, զաֆրան-զաֆրանոյ, Հեթում-Հեթմոյ, տիւանպաշի-տիւանպաշոյ, 4. ի-ով վերջացող միավանկ և բազմավանկ բառերի մեծ մասը` ադամորդի-ադամորդոյ, այլազգի-այլազգոյ, արժանի-արժանոյ, թիթիոյ, ձիթենի-ձիթենոյ, մրտենի-մրտենոյ, սրբուհի-սրբուհոյ, վարդենի-վարդենոյ, 5. բոլոր հոգնակիները` բացառությամբ -ք –ով հոգնակիի` շահեր-շահերոյ, բանջրնի-բանջրնոյ, տնվի-տնվոյ, տեղեստան-տեղեստնոյ: Այս հոլովման պատկանող բառերի մեծ մասը եզակի թվում անցնում է ի հոլովման: Ի-ով վերջացող բառերը և անորոշ դերբայը դառնում են ու հոլովման: Այսպիսով` գրաբարի ո հոլովման դիմաց կան երկու հոլովումներ` ու և ի (բացառություն է սեր բառը)53: Ներկայացնենք միջին հայերենի արտաքին թեքման Ո հոլովման պատկանող անունների հարացույցի օրինակներ. Եզակի թիվ Ուղղ. ամիս, անսիզ, Սեռ.-Տր. ամսոյ, անսիզոյ, Հայց. (զ)ամիս, (զ)անսիզ, Բաց. յամսոյ/է, յանսիզոյ/է, Գործ. ամսով, անսիզով,

ձոր ձորոյ (զ)ձոր ի ձորոյ ձորով

Տե՛ս Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության, հ. Բ, էջ 17: Տե՛ս Թ. Շահվերդյան, նշվ. աշխ., էջ 83:

Ուղղ. Սեռ.-Տր. Հայց. Բաց. Գործ.

Հոգնակի թիվ ամիսք, անսիզնի, ձորեր ամսոց, անսիզնոյ/ու, ձորերոյ (զ)ամիսս(ք), (զ)անսիզնի, (զ)ձորս յամսոց, յանսիզնոյ/ու, ի ձորերոյ ամսօք, անսիզնով, ձորերով

Ու հոլովման ենթարկվում են մի շարք հասարակ անուններ` այծ-այծու, երէց-իրիցու, ժամ-ժմու, խրատ-խրատու, կռունկ-կռնկու, հաւ-հաւու, մատաղ-մատղու, վաճռկան- վաճռկնու, ուրբաթ-ուրբաթու և այլն: Այս հոլովման ենթարկվող բառերի մի մասը ենթարկվում էր նաև ի հոլովման: Ու հոլովման ենթարկվող բառերի բացառականը ունենում է -է, իսկ գործիականը` -ով վերջավորություն, որը շեղում է հին հայերենի համապատասխան հոլովումից. «…ու հիմքերի սեռ.-տր. հոլովն արդեն կիլիկյան հայերենում շատ նման է ո հիմքերի համապատասխան հոլովաձևերին: Դրա հետևանքով երկու հոլովների գործիականի ձևերն էլ իրար նման են դարձել: Անհարմար, սեռական-տրականի հետ համընկնող և, ըստ երևույթին, որպես գործիական արդեն չգիտակցվող -ու վերջավորությամբ գործիականի տեղը գրավել է ո հիմքերի -ով վերջավորությամբ համապատասխան հոլովը»54: Ներկայացնենք միջին հայերենի արտաքին ու հոլովման պատկանող անունների հարացույցի օրինակներ. Եզակի թիվ Ուղղ. այգի, գլուխ, ծով Սեռ.-Տր. այգու, գլխու, ծովու Հայց. (զ)այգի, (զ)գլուխ, (զ)ծով Բաց. յայգուէ, ի գլխէ, ի ծովէ Գործ. այգեաւ/ով, գլխով, ծովով

Յ. Կարստ, նշվ. աշխ., էջ 154:

Հոգնակի թիվ Ուղղ. այգիք, գլխնի, ծովեր Սեռ.-Տր. այգեաց/եց, գլխնու, ծովերոյ Հայց. (զ)այգիս(ք), (զ)գլխնի, (զ)ծովս Բաց. յայգեաց/եց, ի գլխնու, ի ծովերոյ Գործ. այգեօք, գլխնով, ծովերով

3.2.3. Ա արտաքին հոլովում Միջին հայերենում Ա արտաքին հոլովումը գրաբարի համեմատությամբ զգալիորեն նվազել է, քանի որ այս հոլովման պատկանող անունների մի մասը անցել է ի հոլովման, ա հոլովիչը դուրս է մղվել թե՛ ի խառը հոլովումից, թե՛ ի -ով հիմքերի ո խառը հոլովումից 55: Միջին հայերենում, ինչպես և գրաբարում, ա հոլովման են պատկանում անձի հատուկ անուններ և մասամբ տեղանուններ` Ադամայ, Անթափայ, Բագարատայ, Հայրապետայ, Վարագայ, Վասակայ, Վարդանայ, Եսայեայ, Մսրայ, Մրուանայ, Չինումաչինայ և այլն: Ա հոլովման են պատկանում նաև մի քանի հասարակ անուններ, որոնք, սակայն, կարող են հոլովվել նաև այլ հոլովումներով` սուլթան-սուլթանայ, տիկին-տիկնայ: Ա հոլովումը միջին հայերենում դեռ չի մահանում. «…նրա ակտիվությունն ապացուցվում է թեկուզ այն հանգամանքով, որ հատուկ անուններին փոխարինող «ֆուլան»` «այսինչ» արաբերեն փոխառությունը հետևում է այդ հոլովմանը»56: Ներկայացնենք հոլովման օրինակ. Ուղղ. Վասակ Սեռ.-Տր. Վասակայ Հայց. (զ)Վասակ Բաց. ի Վասակայ Գործ. Վասակաւ

Տե՛ս Յ. Կարստ, նշվ. աշխ., էջ 155: Նույն տեղում, էջ 155:

3.2.4. Ան արտաքին հոլովում Արտաքին Ան հոլովման պատկանող անունների մեծ մասը ունի ձևական ընդհանուր հատկանիշ` հիմքի իկ 57, ակ, ուկ հանգը: Բացի այդ հիմքերից` Ան հոլովման կարող են ենթարկվել նաև գարուն, աշուն, խունկ, ուղեղ (ըղեղ, ղուղ), կոլինջ և այլ բառեր, ինչպես` աղբերկան, աղջկան, այրկան, անձկան, աշնան, գարնան, Գորգկան, երեցկնկան, երիկաման, ըղեղան, լեղկան, լուսնեկան, խնկան, ծիծեռնկան, կնկան, կոլնջան, մանկան, պտղան, փռան: Ըստ Ա. Յուզբաշյանի՝ դասական գրաբարն ունեցել է ան արտաքին հոլովում, որին ենթարկվում էին՝ ա) իկ, ուկ-ով վերջացող գոյականները, բ) իստ, ուստ, ուրդ, ունդ-ով վերջացող գոյականները, գ) աշուն, գարուն բառերը, դ) պաշտաւն, մահ բառերը, ե) ժամանակ ցույց տվող որոշ բառեր: Ըստ նրա՝ թվարկված ձևային տարբերակմամբ գոյականները գրաբարում պետք է դիտարկվեն որպես ան արտաքին հոլովում58: Այս մոտեցման դեպքում միանշանակորեն կարող ենք ասել, որ միջին հայերենը գրեթե նույնությամբ (բացառությամբ բ), դ), ե) կետերի) ժառանգել է գրաբարի ան արտաքին հոլովումը: Ներկայացնենք միջին հայերենի ան հոլովման պատկանող անունների հարացույցի օրինակներ.

Ուղղ. Սեռ.-Տր. Հայց. Բաց. Գործ.

Եզակի թիվ աղջիկ, կնիկ աղջկան, կնկան (զ)աղջիկ, (զ)կնիկ ի կնկանէ յաղջկնէ, աղջկնով, կնկով

-Իկ վերջածանց ունեցող մի շարք բառեր Ս. Ղազարյանը տեղադրում է ա ներքին հոլովման պատկանող բառերի մեջ (տե՛ս Ս. Ղազարյան, նշվ. աշխ., էջ 252): Տե՛ս Ա. Յուզբաշյան, Դասական գրաբարի ձևաբանական նորմերը և նրանց պատմական զարգացումը (Հոլովական համակարգ), «Հայերենագիտության հիմնահարցեր և զարգացման հեռանկարներ». միջազգային գիտաժողովի զեկուցումների ժողովածու, Եր., 2015, էջ 166:

Հոգնակի թիվ Ուղղ. աղջկունք, աղջկներ, կնկտի Սեռ.-Տր. աղջկանց, աղջկներոյ/ու, կնկտոյ Հայց. (զ)աղջկունս(ք), (զ)աղջկներ, (զ)կնկտիս(ք) Բաց. յաղջկանց, յաղջկներոյ/ու, ի կնկտոյ Գործ. աղջկօք, աղջկներով, կնկտով

3.2.5. Եան արտաքին հոլովում Արտաքին թեքման եան հոլովումը ունի սահմանափակ կիրառություն իստ, ուստ, ունդ, ուրդ վերջավորությամբ մի քանի հիմքերի դեպքում: Այս բառերը գրաբարում նույն ձևով էին հոլովվում59: Այսպես` գալուստ-գալստեան, թագուստ-թագստեան, ժողովուրդ-ժողովրդեան, ծնունդ-ծննդեան, կորուստ-կորստեան, հանգիստհանգստեան, սնունդ-սննդեան, տեսիլ-տեսլեան60: Բերենք հոլովման օրինակ`

Ուղղ. Սեռ.-Տր. Հայց. Բաց. Գործ.

Եզակի թիվ Ծնունդ ծննդեան (զ) ծնունդ ի ծննդենէ ծննդեամբ/ով

Հոգնակի թիվ ծնունդք ծննդոց (զ) ծնունդս(ք) ի գիշերներոյ/ո ծննդօք

3.2.6. Ոջ արտաքին հոլովում Արտաքին թեքման Ոջ հոլովումը գրաբարի համեմատությամբ նորակազմություն է միջին հայերենում, թեև ջ հոլովակազմիչ տարրը վկայված է դեռևս գրաբարից` հանդես գալով որպես սեռական, տրա59

Տե՛ս Ա. Աբրահամյան, Գրաբարի ձեռնարկ, Եր., 1976, էջ 33: Գրաբարում ունդ, ուստ, ուրդ վերջածանց ունեցող մի շարք բառերի հոգնակին, օրինակ` ծնունդ, սերունդ, սովորաբար լինում է ո հոլովիչով` ծննդոց, սերնդոց, իսկ տեսիլ բառի հոգնակին` տեսիլք (Տե՛ս Ա. Աբրահամյան, նշվ. աշխ., էջ 33):

կան, բացառական հոլովների ձևաբանական ցուցիչ` ո կամ ո/ա հիմքով մի քանի անունների դեպքում` կին61, մի, տեղի, այգի, կղզի և այլն: Ո հոլովիչին միացած է ջ ընդարձակող տարրը, որը պետք է դիտել որպես ներգոյականի նախնական վերջավորությունը62: Միջին հայերենում ջ հոլովակազմիչը, միանալով ո հոլովիչ ձայնավորին, առաջացրել է ոջ արտաքին հոլովումը, որին պատկանող անունները խմբավորվում են իմաստային ընդհանուր հատկանիշով (անձանց անուններ, ազգակցական կապեր նշանակող բառեր` այրոչ, այրակնոջ (ամուսնացած կին), գերէտրոջ, ընկերոջ, իրիցակնոջ, կնոջ, յարոջ, ունետիրոջ, տիկնոջ, տիրոջ, քուրոջ): Այդ խմբին միացել է նաև կին բառին հնչյունական առումով շատ նման գին բառը: Մյուս կողմից, կին բառից առաջացած տիկին բարդությունը ներքաշել է այդ դասի մեջ ձևի և կազմության առումով նման տէր բառը: Վերջապես, նշանակությամբ առնչակից լինելով՝ այդ խմբին կարող էին միանալ ընկեր և քոյր63 բառերը: Բերենք հոլովման օրինակ`

Ուղղ. Սեռ.-Տր. Հայց. Բաց. Գործ.

Եզակի թիվ տէր, քոյր տիրոջ, քուրոջ (զ)տէր, (զ)քոյր ի տիրոջէ, ի քուրոջէ տիրոջով, քուրոջով

Հոգնակի թիվ տէրեր, քուրվտի տէրերու, քուրվտոյ (զ)տէրեր (զ)քուրվտի ի տէրերու, ի քուրվտոյ տէրերով, քուրվտով

Արդեն ուշ դասական գրականության մեջ կին գոյականը կազմում է կն-ոջ-աւ ընդարձակ մի գործիական. ոջ-աւ վերջավորությունը ոջ-ով ձևի նախորդն է (Տե՛ս Յ. Կարստ, նշվ. աշխ., էջ 153): Տե՛ս նույն տեղում, էջ 152: «Ընկեր» և «քոյր» բառերի հետ կապված` Յ. Կարստը գրում է. « …Եթե այստեղ իրոք որոշիչ են եղել ձևի և իմաստի հետ կապված պատճառները, ապա ինչո՞ւ այդ խմբի մեջ չի մտել «դուստր» բառը: Այն նույնպես ազգակցություն ցույց տվող բառ է և վերջանում է -ր բաղաձայնով: Այդ պատճառով ես ենթադրում եմ, որ պատմական զարգացումից բացի, այստեղ կարևոր դեր են խաղացել նաև հին բարբառային առանձնահատկությունները, և որ կիլիկյան հայերենի մայր բարբառն արդեն ավելի ուժեղ հակում է ունեցել դեպի հոլովման այդ ձևը, քան դասական հայերենը» (Տե՛ս Յ. Կարստ, նշվ. աշխ., էջ 154):

3.2.7. Վան արտաքին հոլովում Արտաքին թեքման Վան (ուան, ւան) հոլովումը նույնպես միջինհայերենյան նորակազմ հոլովում է, որ սկզբնական շրջանում խիստ սահմանափակ կիրառություն ուներ, նույնիսկ այդ հոլովման պատկանող անունների մի մասը միջին հայերենի զարգացման առաջին ենթաշրջանում սեռական-տրական հոլովաձևով չի հանդիպում և վերականգնվում է բացառականի միջոցով64: Այս հոլովումն ընդգրկում է ժամանակ ցույց տվող անուններ` գիշերվան, եգուցվան, իրիկուան, վաղվան, տարվան, ցորեկվան, օրվան: Այս հոլովման է պատկանում նաև դեռևս գրաբարից վկայված մահ բառը` մահ-մահուան: Բերենք օրինակներ. Եզակի թիվ Հոգնակի թիվ Ուղղ. գիշեր գիշերներ Սեռ.-Տր. գիշերվան գիշերներոյ/ու Հայց. (զ)գիշեր (զ)գիշերներ ի գիշերներոյ/ո Բաց. ի գիշերվնէ Գործ. գիշերով գիշերներով

ՆԵՐՔԻՆ ԹԵՔՈՒՄ

3.2.8. Եա ներքին հոլովում Ներքին թեքման հոլովումների մեջ գործառական ծանրաբեռնվածության առումով առաջին տեղում է Եա հոլովումը, որին պատկանում են իւն, ութիւն65 հանգով հիմքերը` առողջութիւն, արթնութիւն, գիջութիւն, գիտութիւն, երկարկենդանութիւն, նեղութիւն, շարադրութիւն, արիւն, ձիւն: Եթե սրանցից առաջինները թվով քիչ են, ապա վերջինները հայերենի զարգացման բոլոր շրջանների համար ան-

Տե՛ս Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության, հ. Բ, էջ 28: Ս. Ղազարյանը -ութիւն ածանց ունեցող բառերը քննում է ներքին թեքման ա հոլովման մեջ (տե՛ս Ս. Ղազարյան, նշվ. աշխ., էջ 252):

սահմանափակ խումբ են կազմում, քանի որ -ութիւն ածանցը մեր լեզվի ամենագործուն ածանցներից է: Ներկայացնենք միջին հայերենի ներքին թեքման Եա հոլովման պատկանող անունների հարացույցի օրինակ. Եզակի թիվ Ուղղ. հիւնդութիւն, շինութիւն Սեռ.-Տր. հիւնդութեան, շինութեան Հայց. (զ)հիւնդութիւն, (զ)շինութիւն Բաց. ի հիւնդութենէ, ի շինութենէ Գործ. հիւնդութենով, շինութենով

Ուղղ. Սեռ.-Տր. Հայց. Բաց. Գործ.

Հոգնակի թիվ հիւնդութիւններ, հիւնդութեններոյ, (զ)հիւնդութիւններ, ի հիւնդութեններոյ, հիւնդութեններով,

շինութեներ շինութեներոյ (զ)շնութեներ ի շինութեներոյ շինութեներով

3.2.9. Ներքին թեքման Ա, Ի, Ե հոլովումներ Ներքին թեքման Ա, Ի, Ե հոլովումների ենթարկվող բառերը գրաբարի համեմատությամբ միջին հայերենում ունեն սահմանափակ կիրառություն: Այս բառերը, ինչպես նշում է Լ. Հովսեփյանը, հիմնականում պահպանել են հոլովման գրաբարյան պատկերը. այդ հոլովման պատկանող անուններն ունեն ձևական ընդհանուր հատկանիշ` հիմքի վերջին բաղաձայն Ւ ձայնորդ կապակցություն: Ներքին թեքման Ա հոլովումը մյուսների համեմատությամբ ավելի կենսունակ է և նույնիսկ իր մեջ է առել գրաբարում ի-ա հոլովմամբ հոլովվող որոշ բառեր66` եզին-եզան, գառին, գառան, լերին-լեռան և այլն: Բերենք օրինակներ.

Տե՛ս Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության, հ. Բ, Եր., էջ 29:

3.2.10. Ա ներքին հոլովում

Ուղղ. Սեռ. -Տր. Հայց. Բաց. Գործ.

Եզակի թիվ տուն, ձուկն, տան, ձկան, (զ)տուն, (զ)ձուկն, ի տնէ, ի ձկնէ, տնով/տամբ, ձկօմ,

շուն շան (զ)շուն ի շանէ շնով

Հոգնակի թիվ Ուղղ. տնվի, ձկներ, շնվի Սեռ. –Տր. տնվոյ, ձկներոյ, շնվոյ Հայց. (զ)տնվի, (զ)ձկներս, (զ)շնվի ի տնվոյ, ի ձկներոյ, ի շնվոյ Բաց. Գործ. տնվով, ձկներով, շնվով Ս. Ղազարյանը նկատում է, որ Ա ներքին հոլովման բառերի հոգնակիում թեքականությունն ընդհանրապես վերացել է, իսկ եզակի հոլովներում՝ մասնակիորեն պահպանվել: Եզակի գործիական հոլովի օմ վերջավորությունը մի շարք բառերում առաջացել է երկու գործոնների հետևանքով. այդ հոլովի ա հոլովիչը արտասանվել է օ, որն ազդել է բ հոլովակազմիչի անկման վրա, որի հետևանքով բ հոլովակազմիչի գործառույթն անցել է արմատական ն բաղաձայնին, և այն բ-ի ազդեցությամբ դարձել է մ67: Միջին հայերենում այս հոլովումներին պատկանող բառերի մի մասը կարող է միաժամանակ հոլովվել նաև արտաքին թեքման հոլովումներով: Թ. Շահվերդյանը նշում է, որ միջին հայերենում վերանում է (բացառական, գործիական, ներգոյական հոլովներում) հոլովիչի և հոլովակազմիչի ըմբռնումը, հետևաբար -ան մասնիկը (ձուկ(ն) - ձկան, ուսում(ն) - ուսման) ըմբռնվում է իբրև առանձին հոլովում: Այսպիսի փոփոխությունը դառնում է օրինաչափ նրանով, որ գրաբա67

Տե՛ս Ս. Ղազարյան, նշվ. աշխ., էջ 253:

րի -(ը)ն-ով և նախորդող բաղաձայնով վերջացող բառերը կորցնում են -ն վերջնահնչույթը, սակայն սեռականում այն պահպանվում է, և փաստորեն բառի երբեմնի անբաժանելի վերջնահնչույթը` -ն-ն, միանում է նախկին ա ներքին թեքույթին, և սրանք միասին ձևավորում են նոր հոլովում` ան (համանուն հոլովիչով): Գրաբարի ա ներքին թեքման դիմաց աշխարհաբարն ունի երկու հոլովում` ա ներքին և ան արտաքին հոլովումներ68:

3.2.11. Ի ներքին հոլովում Ի ներքին հոլովման պատկանում են՝ ակն, անձն, բեռն, թոռն, լեառն, կաթն, հարսն, մասն, մատ և այլ բառեր: Բերենք օրինակ.

Ուղղ. Սեռ.-Տր. Հայց. Բաց. Գործ.

Եզակի թիվ անձն անձին (զ)անձն յանձին անձամբ/անձօմ

Հոգնակի թիվ անձինք/անձներ անձանց/անձներոյ/ու (զ)անձինս(ք)/անձներ յանձանց/յանձներոյ/ու անձամբք/անձներով

3.2.12. Ե ներքին հոլովում Ներքին Ե հոլովման պատկանում են հետևյալ բառերը՝ ալիւրալեր, աղբիւր-աղբեր, դուստր-դստեր, աստղ-աստեղ, լիտր-լտեր, ոսկր-ոսկեր, մեղր-մեղեր, փոքր-փոքեր: Բերենք օրինակ.

Ուղղ. Սեռ.-Տր. Հայց. Բաց. Գործ.

Եզակի թիվ տարր տարեր (զ)տարր ի տարերէ տարերբ

Հոգնակի թիվ տարերք տարերց (զ)տարերս(ք) ի տարերց տարերբք

Տե՛ս Թ. Շահվերդյան, նշվ. աշխ., էջ 77:

3.2.13. Օ Օ Ներքին հոլովման պատկանող անուններն ունեն ձևական և իմաստային ընդհանուր հատկանիշ` նեղ ազգակցական կապեր նշանակող և այր հանգը ունեցող՝ եղբայր-եղբօր, աղջկմայրաղջկմօր, խոստովանահայր-խոստովանահօր, կնքահայր-կնքահօր: Ս. Ղազարյանը նկատում է, որ հայր, մայր, եղբայր և դրանցով բաղադրված բառերը միայն մասնակիորեն էին պահել ներքին թեքումը69: Սեռականում առկա է դասական հայերենի նույն ձևը` միայն հնչյունական զարգացման ավելի հին աստիճանով` հաւր, իսկ գործիականում հնացած -արբ-ի տեղը գրավում է -ով-ը` հօրով70: Բերենք օրինակ.

Ուղղ. Սեռ.-Տր. Հայց. Բաց. Գործ.

Եզակի թիվ հայր հօր (զ)հայր ի հօրէ հօրով

Հոգնակի թիվ հայրք/հարք հարանց (զ)հայրս(ք) ի հարանց հարամբք

3.2.14. Աւու ներքին հոլովում Լ. Հովսեփյանը առանձնացնում է այս հոլովումը, որը սահմանափակվում է օր բառով: Նա, սակայն, նշում է, որ այս առումով, թերևս նաև այն պատճառով, որ ուղղականի և սեռական-տրականի հիմքերը միմյանցից խիստ տարբերվում են, այս տիպը կարելի է համարել անկանոն հոլովում71: Ս. Ղազարյանը նկատում է, որ օր բառի բացառականի վնէ վերջավորությունը ենթադրում է վա (վան ) հոլովումը, որը միջին դարերից սկսած գոյություն է ունեցել հայերենում իբրև ժամանակ ցույց տվող մի շարք բառերի հոլովական վերջավո69

Տե՛ս Ս. Ղազարյան, նշվ. աշխ., էջ 253: Տե՛ս Յ. Կարստ, նշվ. աշխ., էջ 161: Տե՛ս Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության, հ. Բ, էջ 31:

րություն72: Այդ հոլովման հետքերը կան նաև գրաբարում73: Բերենք հոլովման օրինակ.

Ուղղ. Սեռ.-Տր. Հայց. Բաց. Գործ.

Եզակի թիվ օր աւուր (զ)օր յօրէ /օրվնէ աւուրբ

Հոգնակի թիվ աւուրք /օրեր աւուրց /օրերոյ (զ)աւուրս(ք) յաւուրց / յօրերոյ աւուրբք /օրերով

Ինչպես արդեն նշվել է, միջին հայերենում անունների բաշխումը հոլովման տարբեր տիպերի միջև քարացած բնույթ չի կրում: Բազմաթիվ բառեր կարող են միաժամանակ հոլովվել մեկից ավելի հոլովումներով, հատկապես ի հոլովումով: Այսպիսով, միջին հայերենի հոլովման համակարգը գրաբարի համեմատությամբ նոր որակ էր դրսևորում, բայց և չէր նույնանում ժամանակակից հայերենի հոլովման համակարգին: Այն պայմանավորված էր հայերենի զարգացման միջին շրջանին հատուկ այնպիսի օրենքներով, որոնք շատ արտահայտություններով տարբերվում էին ինչպես գրաբարի, այնպես էլ ժամանակակից հայերենի զարգացման օրենքներից74:

3.3. ԹՎԻ ՔԵՐԱԿԱՆԱԿԱՆ ԿԱՐԳԸ

Թվի քերականական կարգը հատուկ է հայերենին նրա ամբողջ պատմության ընթացքում: Միջին հայերենում պահպանվել է թվի քերականական կարգի հիմնական իմաստային հակադրությունը` եզակի-հոգնակի: Գրաբարում կային հավաքական իմաստ ունեցող ձևույթներ, որոնք միջին հայերենում վերածվել են հոգնակիակերտների և տարածվել նաև հավաքականություն չարտահայտող անուն72

Խոսքը բացառականի հետևյալ ձևի մասին է` յօր-վն-է կամ յ-աւր-վըն-է (տե՛ս Յ. Կարստ, նշվ. աշխ., էջ 162): Տե՛ս Ս. Ղազարյան, նշվ. աշխ., էջ 253: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 254:

ների վրա: Բացի հատուկ անուններից` այլ անհոգնական անուններ գրեթե չեն պահպանվել, իսկ անեզականները հիմնականում հանդես են գալիս որպես հնաբանություններ կամ փոխառություններ գրաբարից: Եզակի թիվը հոգնակիին հակադրվում է քերականական թվի զրո ձևույթով: Միջին հայերենում հոգնակին կազմվում է հոգնակիակերտ բազմաթիվ ձևույթներով` ք, եր, եար, ան, նի, տի, վի, վտի, ստան, ներ: Սրանց մեջ կան այնպիսիք, որոնք գործածվել են նաև գրաբարում, օրինակ` ան-իշան, անի-ամրոցանի, եան-բերդեան, եար- բանեար: Միջին հայերենում անունների մեծ մասը հոգնակի է կազմում չորս հիմնական ձևույթներից որևէ մեկով` ք, եր, ներ, նի75: Մնացած հոգնակիակերտներն ունեն սահմանափակ կիրառություն: Կիրառման հաճախականության տեսանկյունից Լ. Հովսեփյանը հաջորդ խմբում առանձնացնում է ունք, վի, անի, ստան, այք, որայք հոգնակերտները, որոնք հոգնակի են կազմում մեկ տասնյակից մինչև մի քանի տասնյակ անուններից, սրանց հաջորդում են իք, տի, աք, ան, ենի, արէք, իկ, եան, ոք, ոնք, ունաք, էք հոգնակերտները, որոնց գործածության ոլորտը կարող է սահմանափակվել նույնիսկ մեկ բառով: Բաղադրյալ հոգնակերտներ են կազմում ք, եր, նի, ներ, վի, անի, անք, ստան, այք, տի, ան, իկ, եան ձևույթները, որոնցից ամենամեծ ակտիվություն ունի վի ձևույթը, որը կարող է զուգորդվել ինը այլ ձևույթների հետ: Ե՛վ պարզ, և՛ բաղադրյալ հոգնակերտները ավելանում են հիմքի վերջից, որը կարող է մնալ անփոփոխ կամ հնչյունափոխվել: Ք հոգնակերտը թեև գրաբարի համեմատությամբ դրսևորում է գործածության ավելի նվազ հաճախականություն, սակայն դեռևս ունի լայն կիրառություն: Այն կարող է համարյա առանց սահմանափակման դրվել ցանկացած բառի վրա և փոխարինել մյուս հոգնակերտներին: Սակայն նշենք, որ նրանով կազմվել է գլխավորապես

Յ. Կարստը առանձնացնում է միջինհայերենյան հոգնակիակազմության երկու տիպ` միայն միջին հայերենին հատուկ հոգնակիակերտներ` -եր, -նի, -վի, -տի, -ան, ստան, և գրաբարյան -ք վերջավորությամբ ձևեր (տե՛ս Յ. Կարստ, Կիլիկյան հայերենի պատմական քերականություն, Եր., 2002, էջ 166 ):

ա-ով, ի-ով և է-ով վերջացող բառերի հոգնակին` ծառայ-ծառայք, բազէ-բազէք, պախրէ-պախրէք, որդի-որդիք, գինի-գինիք76: Հոգնակի ք-ն մի շարք դեպքերում կորցրել էր հոգնակիի իմաստը և վերածվել ածանցի` ձեռք, զրկանք և այլն: Մյուս երեքը` եր, ներ, նի, ավելի նվազ գործածություն ունեն: Ք ձևույթն առանց բացառության հանդես է գալիս միայն վերջում, քանի որ այն, դրվելով որևէ հոգնակերտից առաջ, չի պահպանում հոգնակիության իր իմաստը, այլ ձեռք է բերում բառակազմական արժեք, ինչպես` աչքեր, ունքեր, հավքեր և այլն77: Թե՛ պարզ, թե՛ բաղադրյալ հոգնակերտները կցվում են հիմքի վերջից, որը կարող է մնալ անփոփոխ կամ կարող է հնչյունափոխվել: Եր հոգնակի վերջավորության սկզբնական ձևը եղել է եար, որով գրաբարում կազմվել են մի շարք բառերի հոգնակիները, ինչպես` բանեար (խոսքեր), իշեար և այլն: Հետագայում, հայերենի հնչյունափոխական կանոնների համաձայն, եա երկբարբառը ենթարկվել է պատմական հնչյունափոխության և դարձել ե, որի հետևանքով ստացվել է եր հոգնակի վերջավորությունը78: Միջին հայերենում չի տարբերվել միավանկ և բազմավանկ բառերի հոգնակին կազմելու եղանակը. և՛ միավանկ, և՛ բազմավանկ բառերի հոգնակին կազմվել է եր վերջավորությամբ` տուն-տներ, վաճռկան-վաճռկներ, գրագիրգրագրեր, բժշկապետ-բժշկապետեր: Հետագայում, երբ սկսել է գի76

Յ. Կարստը -ք վերջավորությամբ հոգնակիի ձևերը բաժանում է 3 ենթախմբի` 1. պարզ -ք-ով հոգնակի, որ ստանում են -ի վերջնահանգով անձնանիշ գոյականներ և -է վերջնահանգով որոշ գոյականներ, ազգակցության իմաստ արտահայտող բառեր՝ որդի-որդիք, տանեցի-տանեցիք, քրիստոնէ-քրիստոնէք, եղբայր-եղբարք: 2. -Ք վերջավորությամբ ընդարձակ հոգնակի`-այք և -իք վերջավորությամբ` իշխանիշխանայք, ծանօթ-ծանօթիք, -անք և -ունք վերջավորությամբ` ապրանք, հալածանք, հիմունք: 3. -Ք վերջավորությամբ բարդ հոգնակի` դեղ-եր-այ-ք, վկայ-նի-ք, մարդ-իք (ավելի մանրամասն տե՛ս Յ. Կարստ, նշվ. աշխ., էջ 194-202, Ա. Աբաջյան, Հայերենի հոլովական համակարգի ըմբռնումը և պատմական զարգացումը հայ քերականագիտության մեջ, Եր., 2006, էջ 214-216): Ավելի մանրամասն տե՛ս Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության, հ. Բ, էջ 36-39: Յ. Կարստը գրում էր , որ -եար վերջավորությամբ հոգնակին զարգացել է -եար վերջավորությամբ հին հավաքական գոյականներից: Այդ հոգնակիի՝ սկզբում եզակի լինելը երևում է նրանից, որ հաճախ -եար վերջածանցին միանում է նաև -ք հոգնանիշ տարրը` իշեարք (տե՛ս Յ. Կարստ, նշվ. աշխ., էջ 175):

տակցվել նաև ներ հոգնակի վերջավորությունը, միավանկ բառերի հոգնակին կազմվել է եր, իսկ բազմավանկ բառերինը` ներ վերջավորությամբ: Ս. Ղազարյանը այս տարբերակման համար նշում է մի շարք պատճառներ, ինչպես այն, որ միջին դարերում բազմավանկ բառերի մեծ մասի հոգնակին, բացի եր-ից, կազմվում էր նաև մյուս հոգնակերտ մասնիկներով: Բացի այդ` դեր են խաղացել նաև բարեհնչյունության պահանջը և մեր ազգային լեզվի հիմքում ընկած բարբառում ներ հոգնակերտի տարածված լինելու հանգամանքը79: Հոգնակերտ եր վերջավորությունը, հետագայում գործածվելով նի հոգնակի մասնիկի հետ, կազմել է ներ (նիՒեր) հոգնակին: Նի մասնիկը անի ձևով եղել է նաև գրաբարում` ազատանի, աւագանի, նամականի80 և այլն: Միջին հայերենում հոդակապի դեր կատարող ա-ն ընկել է: Նի հոգնակերտով միջին հայերենում կազմվել է հայերեն և նոր փոխառված երկվանկ բազմաթիվ բառերի հոգնակին` ակռայնի, բժշկնի, թաթարնի, իրիցնի, գլուխնի, գրաստնի, նշաննի, պտղնի և այլն: Միջին դարերից արդեն նի հոգնակերտը կորցնում է հոգնակիության իմաստը, և նի-ով կազմվող բառերը սկսում են ընդունել նաև եր վերջավորությունը, որը ձուլվում է նի-ի հետ և կազմում ներ հոգնակերտը81` բանջրնի-բանջրներ, գրաստնիգրաստներ: Այսպիսով, «…նոր հայերենի բազմավանկ հիմքերով -ներ հոգնակին բարդ հոգնակի է, որ կազմված է միջին հայերեն -նի հոգնակիից - նոր հայերենի կանոնավոր -եր վերջածանցը»82: Կիրառման հաճախականության տեսանկյունից հաջորդ խումբն են կազմում ունք, վի, անի, ստան, այք, որայք հոգնակերտները, ապա` իք, տի, աք, ան, ենի, արէք, իկ, եան, ոք, ոնք, ունաք, էք, որոնք հոգնակի են կազմում մեկ տասնյակից քիչ բառերից, երբեմն միայն մեկ բառից:

Տե՛ս Ս. Ղազարյան, նշվ. աշխ., էջ 246: Յ. Կարստը նշում է, որ բուն դասական գրականությունը գրեթե առանց բացառության սահմանափակվում է միայն ազատանի և աւագանի բառերով, որոնք արտահայտում են հավաքական իմաստ (տե՛ս Յ. Կարստ, նշվ. աշխ., էջ 181): Տե՛ս Ս. Ղազարյան, նշվ. աշխ., էջ 246: Տե՛ս Յ. Կարստ, նշվ. աշխ., էջ 184:

Միջին հայերենում` որպես էական տարբերություն գրաբարից, պետք է նշել երկակի թվի որոշ դրսևորումներ, որոնք արտահայտվում էին վի հոգնակերտի միջոցով` աչվի, ձեռվի, ոտվի, դռվի և այլն: Բայց այս կանոնը ընդհանրական չէր, քանի որ կային նաև այդ վերջավորությամբ հոգնակի կազմող այլ բառեր` տնվի, շնվի83: Այս հոգնակերտը նույնպես սկսում է կորցնել իր իմաստը և ձուլվել բառին, որի պատճառով հաճախ այդ վերջավորությանը ավելանում են նաև այլ հոգնակերտ մասնիկներ` ձեռուըներ, աչվըներ84 և այլն: Ան, տի, վտի, ստան հոգնակերտները գործածվում էին շատ քիչ բառերի հետ՝ քուրվտի, մանկտի, իշան, ձվան: Ան հոգնակերտը երբեմն կազմվում է կենդանիներ նշանակող գոյականներից` իշան85, ձիան: Հին հայերենում տի վերջավորությամբ հոգնակիի իմաստ են ունեցել մանկտի, երկտի (երկ- թվականի հիմքից) բառերը` նախնական հավաքական անուններից. համապատասխանաբար կիլիկյան հայերենում կ-ով վերջացող, հատկապես -իկ վերջածանցի օգնությամբ կազմված հիմքերն ունենում են -տի վերջավորությամբ հոգնակի, ինչպես` ծակ-ծակտի, այրիկ-այրկտի, կնիկ-կնկտի: Իսկ -վտի կիլիկյան հոգնակերտը հին հայերենի միավանկ ր հիմքերից կազմված հավաքական հոգնակիների շարունակությունն է. ոսկրոտի, փորոտի,

Յ. Կարստը նշում է, որ շնվի հոգնակին թեև մի անգամ արդեն վկայված է հին հայերենում, սակայն դրանից չի հետևում, որ -վի հոգնակիի կազմությունը սահմանափակված է շուն և տուն գոյականներով, քանի որ չկա ձևային և իմաստային նմանություն: Շատ ավելի հավանական է -վի հոգնակիի ելակետը որոնել մարմնի զույգ մասեր նշանակող գոյականների մեջ: Նոր հայերենում -ներ վերջավորությամբ ընդարձակված հոգնակին գրեթե առանց բացառության կազմվում է մարմնի մասեր նշանակող գոյականներից` ընքուի-ներ, ձեռուըներ, մատուըներ (տե՛ս նույն տեղում, էջ 186): Տե՛ս Ս. Ղազարյան, նշվ. աշխ., էջ 247: Այս ձևին հաճախ փոխարինում է իշեան հոգնակին` կազմված -եան վերջածանցի օգնությամբ, որը ներկայացված է հին հայերեն որոշ հավաքական հոգնակիներում և ուժեղացված է -ք վերջավորությամբ` բերդեան, գիւղեան, խոզեան, մոգեան…Նոր հայերենի բարբառներում այս հոգնակին ավելի մեծ ոլորտ է ընդգրկել և գրավել միավանկ ի և ու հիմքերը` լուան, դիան, ձուան (տե՛ս Յ. Կարստ, նշվ. աշխ., էջ 189):

սակայն այս վերջածանցը ավելի շուտ պետք է ներկայացնել որպես վի - տի86: Հին հայերենում ստան հոգնակիակերտը կազմում է բաղադրյալ բառեր` առարկաների հավաքման կամ գտնվելու տեղը ցույց տվող` Հայաստան, ծառաստան: Հատուկ միջին հայերեն հոգնակիների նման այդ հավաքական նշանակությունից է ձևավորվել բուն հոգնակիի իմաստը: -Ստան հոգնակերտ վերջավորությունը կիլիկյան հայերենում որոշ դեպքերում հին -ք վերջավորության տեղն է գրավել87: Ըստ Ս. Ղազարյանի` ստան հոգնակիակերտ վերջավորությունը կազմված է հոգնակիություն ցույց տվող մի քանի ածանցներից` ս-ից, տ-ից և ան-ից: Սակայն Ա. Աբաջյանի կարծիքով` այս մասնիկը հին պարսկերենից փոխառնված օսթան արմատն է, որը հին հայերենում վերածվել է ածանցի. հին պարսկերենում օսթան նշանակում էր բնակավայր, բնակատեղի: Հայերենում օսթանը բառասկզբի ձայնավորի կորստով վերածվեց ստան-ի, և դրանով սկսեցին կազմել երկրի անունները, առաջին հերթին` հենց պարսիկների երկրի անունը` Պարսկաստան, ապա՝ և հայերի երկրի անունը` Հայաստան և այլն88: Միջին հայերենում այս վերջավորությամբ կազմվել է գլխավորապես ի-ով, երբեմն էլ իՒք-ով վերջացող բառերի հոգնակին` խմելեստան, հայրենեստան, մորեստան, ոսկեստան և այլն: Այս օրինակներից երևում է ս-ի ծագումը: «Հայերենում ք ունեցող մի շարք բառեր ածանցվելիս կամ բաղադրվելիս ք-ն փոխել են ս-ով, այսինքն` բաղադրվել են հայցական հոլովով, ինչպես ծախք-ծախս, օրենք-օրենսդիր, մեղք-մեղսակից և այլն»89: Յ. Կարստը նշում է, որ -ստան ածանցի նախնական իմաստն է առարկաների հավաքման վայր` Հայաստան, Հնդկ-ա-ստան: Այս վերջավորությունը սկսում է նշանակել մի տեղում հավաքվող առարկաների բազմություն` հոգնակիություն: Ըստ հեղինակի` միջին հայերենում -ստան-ով հոգնակիները կազմվում են -ի-ով հիմքերից՝ տեղեստան-տեղի-ա-ստան, հայրենես86

Տե՛ս Յ. Կարստ, նշվ. աշխ., էջ 187-188: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 191: Ա. Աբաջյան, Հայերենի հոլովական համակարգի ըմբռնումը և պատմական զարգացումը հայ քերականագիտության մեջ, Եր., 2006, էջ 229-230: Ս. Ղազարյան, նշվ. աշխ., էջ 248:

տան-հայրենի-ա-ստան` բացառությամբ միավանկ բառերի` ձի, և կենդանի և անձ նշանակող բազմավանկ բառերի` որդի: Լեհահայ բարբառում արձանագրում է քեռեստան-բառը90: Միջին հայերենում երբեմն նույն բառը կարող էր ստանալ մեկից ավելի հոգնակերտներ` արտեր-արտորայք, գետք-գետեր, դուրքդուռնի-դռներ, կանթեղք-կանթեղանի, միսք-մսեր-մսանք, իրք-իրվիիրվան-իրվտանք, ձուք-ձվեր91:

3.4. ՈՐՈՇՅԱԼԻ ԵՎ ԱՆՈՐՈՇԻ ՔԵՐԱԿԱՆԱԿԱՆ ԿԱՐԳԸ

Միջին հայերենում նույնպես, ինչպես հայերենի բոլոր փուլերում, որոշյալության քերականական կարգը պայմանավորված է որոշիչ հոդերի առկայությամբ: Գրաբարում որոշյալության իմաստն արտահայտվում էր ս, դ, ն հոդերի միջոցով, որոնցից առաջին երկուսը սահմանափակ կիրառություն ունեին այս տեսանկյունից: Ս, դ, ն հոդերը նախապես ունեին «դիմա-ցուցական» առում, քանի որ դրանք առաջացել են եռաշարք ցուցական դերանուններից՝ նրանց ուրույն կիրառություններով պայմանավորված92: Գրաբարում ս, դ, ն հոդերը բազմիմաստ էին և կարող էին ստանալ անձնական, ցուցական և ստացական դերանունների իմաստ` կա՛մ փոխարինելով համապատասխան դերանուններին, կա՛մ վերջիններիս հետ զուգահեռ93: Միջին հայերենում արդեն ստացականության իմաստը սկսում է կապվել հիմնականում ս, դ հոդերի հետ, իսկ որոշյալության արտահայտման գործառույթ է կատարում ն հոդը, թեև երկրորդաբար կարող է ունենալ նաև ստացականության և ցուցականության իմաստ: Միջին գրական հայերենը փոփոխություններ է մտցնում որոշյալ առման քերականական արտահայտություններում: Միջին հայերենի կազմավորման շրջանում ն որոշյալ հոդի հետ միասին գործածվում է

Տե՛ս Յ. Կարստ, նշվ. աշխ., էջ 192: Ավելի մանրամասն տե՛ս Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության, հ. Բ, էջ 34-41: Տե՛ս Հ. Պետրոսյան, Ակնարկներ հայերենի պատմական ձևաբանության. հոդային կարգ, Եր., 1976, էջ 41: Տե՛ս Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության, հ. Բ, էջ 78-79:

նրա ձևաբանական տարբերակը՝ ը հոդը, որի ծագումը Հ. Աճառյանը բացատրում է -(ը)ն վերջահանգ բառերի (մուկ/ը/ն, դուռ/ը/ն) և -ն հոդով բաղաձայնավարտ բառերի, որ նույնպես բառավերջում -(ը)ն արտասանությունն ունեին, ն բաղաձայնի անկմամբ, որի հետևանքով բաղաձայնավարտ բառերում հոդի արժեք է ստացել ը ձայնավորը: Սրանով պայմանավորված` նույն հնչմամբ երբեմնի արմատական ն վերջնահնչյունը ևս սկսում է գիտակցվել որպես հոդ` ձայնավորից հետո կամ բաղաձայնից հետո և ձայնավորից առաջ, և ն-ին համարժեք հոդի դեր է ստանձնել նրան նախորդող ը ձայնավորը ևս` բաղաձայնավարտ բառերի մեջ: «Հայերենի մեջ -ըն հանգով բառերն անշեշտ հնչման պատճառով կորցնում են իրենց վերջին /ն/ ձայնը. այսպես ձուկն - ձուկը - ձուկ, եօթն -եօթը - յոթ: Սրա համեմատ էլ բաղաձայնահանգ բառերը իրենց ծայրի որոշիչ ն հոդը դարձրին /ը/»94: Սովորաբար բաղաձայնահանգ բառերը ստանում են ը ենթաձևույթը, ձայնավորահանգները՝ ն, թեև այս սկզբունքը ավելի ուշ է հստակ ձևավորվում: Գրաբարի նման միջին հայերենում հատուկ անունները հիմնականում առանց հոդի են գործածվում: Թե՛ հոդով և թե՛ առանց հոդի են գործածվում բնության մեջ եզակի առարկաների անունները (իհարկե, հոդով տարբերակը գերակշռում է), հոգնակի բառերը, ինչպես նաև գրաբարում հոդ չստացող այլ հասարակ գոյականներ95: Որոշիչ հոդը միշտ կցվում է բառավերջին և դրվում է հոլովաթվանիշ ձևույթից հետո` կցվելով ցանկացած հոլովաձևի` լինի եզակի թե հոգնակի, սակայն բոլոր հոլովների հետ որոշիչ հոդի կիրառությունը նույն հաճախականությունը չունի: Միջին հայերենում արդեն անորոշություն արտահայտելու համար հատուկենտ նկատվում է մի թվականի գործածությունը` Թագւոր մի կայր, աչուին էր խաժ: Ըստ Հ. Պետրոսյանի՝ միջին հայերենում փոխանուն սեռականը ևս գործուն է, օրինակ՝ զի այս բանս մարդուն բնութիւնն է, այլ կենդանույն չէ: Միջին հայերենում գրեթե աննշան է դիմավոր բայաձևերի հոդառությունը96:

Հ. Աճառյան, նշվ. աշխ., էջ 987: Տե՛ս Հ. Պետրոսյան, նշվ. աշխ., էջ 127: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 129:

3.5. ԴԵՐԱՆՎԱՆԱԿԱՆ ՀՈԼՈՎՈՒՄ

Հայերենի դերանունները միջին հայերենում, ինչպես գրաբարում, ունեն միևնույն արմատները, սակայն հոլովական ձևերում հաճախ են դրսևորում տարբերություններ: Ինչպես գրաբարում, միջին հայերենի դերանուններն ունեն եզակի և հոգնակի թվի, ինչպես նաև ուղիղ և թեք հոլովաձևերի տարարմատություն, նույնիմաստ հոլովաձևերի տարբերակների առատություն: Միջին հայերենում դերանունները հոլովվում են երկու ձևով` մի մասը` անվանական հոլովմամբ (գոյական անունների նման), մյուս մասը` դերանվանական հոլովմամբ97: Դերանվանական հոլովման մեջ բացակայում է ներգոյական հոլովը, իսկ սեռական և տրական հոլովները հաճախ նույնանում են ձևով: Ընդհանրություններ են նկատվում նաև հայցական և ուղղական, հայցական և տրական հոլովների միջև: Դերանվանական հոլովման մեջ բացառական հոլովը կարող է հանդես գալ նաև առանց ի(յ) նախդրի: Ի տարբերություն անվանական հոլովման` հայերենի դերանվանական հոլովման առանձնահատկություններից է նաև այն, որ որոշ դերանուններ ունեն միայն ուղղական և չեն հոլովվում, ինչպես՝ իրք, մէկ մի, մարդ, զինչ անորոշ դերանունները, իսկ իսա, իտա, ինա ցուցական դերանուններն ունեն ունեն միայն եզակի ուղղական և հայցական հոլովներ (այս երևույթը հատուկ է նաև արդի հայերենի այս, այդ, այն դերանուններին): Կան նաև պակասավոր դերանուններ, որոնց հոլովման հարացույցներում առկա են պակասող ձևեր, ինչպես իրաց, միմեանց փոխադարձ դերանունները, ով հարաբերական դերանունը և այլն: Սա բացատրվում է այն հանգամանքով, որ միջին հայերենում հետզհետե վերանում է որոշիչ- որոշյալի` դեմքով, թվով և

Դավիթ մեկնիչը նշում էր, որ դերանվան մեջ հոլովների կարգը անունից ավելի կատարյալ ձևով է հանդես գալիս, քանի որ եթե անվան հոլովման մեջ կարելի է շփոթություն տեսնել տրականի և սեռականի, հայցականի և ուղղականի միջև, ապա այստեղ դրանք պարզ կերպով տարբերվում են (տե՛ս Գ. Ջահուկյան, Քերականական և ուղղագրական աշխատությունները հին և միջնադարյան Հայաստանում, Եր., 1954, էջ 146):

հոլովով համաձայնելու` գրաբարին հատուկ շարահյուսական առանձնահատկությունը98: Հետևելով ավանդական քերականությանը` Լ. Հովսեփյանը կատարում է միջին հայերենի դերանունների հետևյալ իմաստային դասակարգումը99` 1. անձնական- ես-մեք, դու-դուք, ինք-իրենք, 2. ցուցական` ա) սա, դա, նա, (սոքա, դոքա, նոքա ), բ) այս, այդ, այն (այսոք, այդոք, այնոք), գ) իսա, իդա, ինա, 3. փոխադարձ` իրաց, միմեանց (միմենց), 4. ստացական` իմ, քո, մեր, ձեր, իւր (իր), 5. հարցական` ո՞վ, զի՞նչ, 6. հարաբերական` ով, որ, զինչ, 7. անորոշ` մարդ, ոք, մէկ մի, այլ, մէկայլ, միւս, 8. որոշյալ` ամէն, ամէն մէկ: Դեմքի քերականական կարգը հատուկ է անձնական, ցուցական և ստացական դերանուններին: Ցուցական դերանունների մեջ դիմային իմաստն արտահայտվում է ս, դ, ն բաղաձայնների միջոցով: Դերանունների մեջ ուղիղ հոլովների դեպքում որպես եզակի և հոգնակի թվերի հակադրության միջոց է ք ձևույթը: Ըստ հիմքի կրած փոփոխությունների` Լ. Հովսեփյանն առանձնացնում է դերանունների կազմության չորս տիպ100, որոնցից առաջին երկուսը ընդգրկում են անձնական և հարցահարաբերական, իսկ վերջին երկուսը` ցուցական դերանունները: 1. Մաքուր հիմքով կազմություններ` դու-դուք, որ-որք, ով-ովք: 2. Հիմքի տարարմատություն` ես-մենք, ինք-իրեն:

Լ. Հովսեփյանը նշում է, որ պակասավորներից պետք է տարբերել այն դերանունները, որոնց հոլովման հարացույցի որևէ անդամ ուղղակի վկայված չէ սկզբնաղբյուրներում, սակայն դրանց համակարգային առանձնահատկությունները հավաստի վերականգնման հնարավորություն են ընձեռում, ինչպես օրինակ` անձնական և ցուցական որոշ դերանունների գործիական հոլովաձևերը: Կան նաև սահմանափակ կիրառություն ունեցող գրաբարյան հնաբանություններ` ի ձէնջ, այնր, նորին, դոցին, ամենեցուն (տե՛ս Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության, հ. Բ, էջ 84): Տե՛ս նույն տեղում, էջ 85: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 85-86:

3. Հոգնակիում հիմքի և թվանիշ ձևույթի միջև ձայնավորի կամ ձայնավոր - ձայնորդ բաղադրության ավելացում` այս-այսՒ(ոն)ք, այդ-այդՒո(ոն)ք, այն-ո(ոն)ք, ինք-եանՒք: 4. Եզակիի հնչյունափոխված հիմքի վրա ք թվանիշ ձևույթի ավելացում` սա-սոքա, դա-դոքա, նա-նոքա//նաքա: Որոշյալության քերականական կարգն արտահայտվում է հիմնականում անվանական հոլովման ենթարկվող դերանունների մեջ` առանց դիրքային սահմանափակման, բոլոր հոլովաձևերի համար` զամէնն, յամէնէն և այլն: Քանի որ շատ դերանուններ, իրենց կիրառման առանձնահատկություններով պայմանավորված, խոսքի մեջ մատնանշող արժեք ունեն, ինքնին առկայացնում են առարկան, իսկ անորոշ դերանունների իմաստն արդեն ներառում է անորոշության գաղափարը101: Անվանական հոլովակազմություն ունեցող դերանուններն են փոխադարձ (միմեանց, իրաց), որոշյալ (ամէն, ամէն մէկ) և ստացական (իմ, քո, իւր, մեր, ձեր) դերանունները: Բացառական և գործիական հոլովները հիմնականում կազմվում են տրական հոլովաձևից` է և ով հոլովանիշ թեքույթների օգնությամբ: Դերանվանական հոլովում ունեցողների մեջ հոդերը երբեմն գործածվում են բացառական և գործիական հոլովներում` ինձէն, ի քեզէն, նոյնովն և այլն: Անորոշ դերանունների իմաստի մեջ արդեն իսկ առկա է անորոշության գաղափարը, և այն հատուկ ձևական արտահայտության կարիք չունի: Բերենք միջին հայերենի դերանունների հոլովական հարացույցները: Հոլովական տարբերակները բերվում են ըստ Լ. Հովսեփյանի ներկայացրած խմբավորման102:

3.5.1. Անձնական դերանուններ Անձնական դերանունների 1-ին և 2-րդ դեմքերի (ես, դու) ուղղական և մյուս հոլովներն ունեն տարբեր հիմքեր և հոլովվում են գրաբարից զգալիորեն տարբեր ձևերով:

Տե՛ս Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության, հ. Բ, էջ 90: Ինչպես նշում է հեղինակը, բաց են թողնվում միայն խիստ բարբառային երանգ ունեցող և ուշ շրջանի ձևերը (տե՛ս նույն տեղում, էջ 91-100):

Ուղղ. Սեռ. Տր. Հայց. Բաց.

Եզակի թիվ ես իմ ինձ//ինձի//ինձիկ զիս յիսմէ//յիսնէ//ինձէն//յինէն

Գործ.

իսմով//իսնով

Հոգնակի թիվ մենք մեր մեզ զմեզ մեզանէ//ի մեզէ//ի մենէ//ի մեզնէ//ի մեզմէ մեզմով//մեզնով

Եզակի թիվ Հոգնակի թիվ դու//դուն դուք ձեր քո//քոյ//քու քեզ//քեզի//քեզիկ//քէ ձեզ զքեզ զձեզ ի քեզնէ//ի քեզմէ//ի քենէ//ի ի ձեզնէ//ի ձեզմէ//ի ձեքեզանէ//ի քեզէ զանէ Գործ. քենով//քէնով//քեզնով ձեզմով//ձեզնով Ինչպես տեսնում ենք, անձնական ես, դու դերանունների ուղղական և մյուս հոլովներն ունեն տարբեր հիմքեր և հոլովվում են գրաբարից զգալիորեն տարբեր ձևերով: Բացառական և գործիական հոլովները հիմնականում կազմվում են տրականից, սակայն ես դերանվան բացառականը և գործիականը կազմվում են հայցականից` յիսմէ, իսմով: Այսպիսով, բացառական և գործիական հոլովները պարզացել են և ավելի մոտեցել գոյական անունների հոլովական վերջավորություններին103: Նա Եզակի թիվ Հոգնակի թիվ Ուղղ. նա նոքա, նաքա Սեռ. նորա, նարա, նրա նոցա, նացա Տր. նորա, նարա, նմա նոցա, նացա Հայց. զնա զնոքա, զնաքա, զնոսա

Ուղղ. Սեռ. Տր. Հայց. Բաց.

Տե՛ս Ս. Ղազարյան, նշվ. աշխ., էջ 259:

Բաց. Գործ.

ի նորմէ, ի նարմէ նովաւ

ի նոցմէ, ի նացմէ, ի նոցանէ նացմով

Անձնական դերանվան 3-րդ դեմքը նոր երևույթ էր հայոց լեզվի զարգացման պատմության մեջ, քանի որ գրաբարում այն ուներ տարբեր հոլովում և տարբեր կիրառություն: Այն գործածվում էր 1-ին և 2-րդ դեմքի դերանունների հետ` ավելի ընդգծելով դրանց իմաստը` ես ինքն, դու ինքն104: Ինքն դերանվան սեռական և տրական հոլովների իր և իրեն ձևերն առաջացել են իւր դերանունից` ւ-ի կորստով և են ածանցի ավելացմամբ: Հոգնակի թվի սեռական և տրական հոլովներում հանդես եկող ց-ն միաժամանակ արտահայտում է հոլովի և թվի իմաստ: Ինք Եզակի թիվ Հոգնակի թիվ Ուղղ. ինք իրենք/ իւրենք/ իւրեանք/ ինքեանք Սեռ. իր/իրեն իրենց/իրանց/իւրեանց/իւրենց Տր. իր/իրեն իրենց/իւրեանց/իւրենց Հայց. զինք/զիրենք զիրենք/զիւրեանք Բաց. յիրմէ/իւրմէ/ յիրենցմէ/իրմնցէ/իրմնցնէ/ ինքմէ/յինքենէ իւրմնցէ/իւրմենցմէ/իւրենցէ Գործ. իրմով/իւրմով իրենցմով//իրմնցնով

3.5.2. Ցուցական դերանուններ Ցուցական դերանուններից միջին հայերենում տարածված են սա, դա, նա105, այս, այդ, այն, իսա, իդա, ինա դերանունները: Սրանք կազմված են ս, դ, ն արմատներից և համապատասխան մասնիկներից, որոնք հայերենի զարգացման ընթացքում ենթարկվում են մի

Տե՛ս Ս. Ղազարյան, նշվ. աշխ., էջ 260-261: Ս. Ղազարյանը բերում է նաև սարա, դարա, սաքա, դաքա, ի սացմէ, ի դացմէ ձևերը (տե՛ս նշվ. աշխ., էջ 262): Ըստ Լ. Հովսեփյանի` մաքուր հիմքը օրինաչափորեն վկայված ենք գտնում միայն նա դերանվան համար` նարա (տե՛ս Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության, հ Բ, էջ 88):

շարք փոփոխությունների: Սեռական և տրական հոլովների եզակի թվում հանդես է գալիս ր տարրը, հոգնակի թվում` ց մասնիկը` ստեղծելով եզակի և հոգնակի թեք հոլովների հակադրություն: Բացառական և գործիական հոլովները կազմվում են տրականից: Բացառականի վերջավորությունն է է, գործիականինը` ով: Պետք է նշել, որ այս, այդ, այն ցուցական դերանունների հոգնակի բացառականում կարող է բացակայել է վերջավորությունը` յայսոց, յայդոց, յայնոց106: Մյուս ցուցական դերանունները` իսա, իդա, ինա, ունեին միայն ուղղական և հայցական հոլովները` իսա, իտա, ինա, զիսայ, զիտայ, զինայ, թեև հանդիպում են նաև մնացած հոլովների համար առանձին, բայց չտարածված ու ընդհանուր գործածություն չգտած ձևեր, ինչպես` իտվօր, իսվօր, իսվօրմէն, իսվօրմով, իտվօրմով, իսոր, իդոր, ինոր և այլն: Իսա, իդա, ինա դերանունները կազմվել են այս, այդ, այն դերանուններից՝ այ երկբարբառի հնչյունափոխմամբ, ինչպես որ գոյականի մեջ է դա կատարվել (այգի-իգի, այրիկ-իրիկ): Սա Ուղղ. Սեռ. Տր. Հայց. Բաց. Գործ.

Եզակի թիվ սա սորա սորա, սմա զսա ի սմանէ սովաւ

Հոգնակի թիվ սոքա սոցա սոցա զսոքա ի սոցանէ – Դա

Ուղղ. Սեռ. Տր.

Հոգնակի թիվ դոքա դոցա դոցա

Եզակի թիվ դա դորա դորա, դմա

Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության, հ. Բ, էջ 261, նաև՝ նույն տեղում, էջ 89:

Հայց. Բաց. Գործ.

զդա ‒ ‒

Ուղղ. Սեռ. Տր. Հայց. Բաց.

Եզակի թիվ նա նորա, նարա, նրա նորա, նարա, նմա զնա ի նորմէ, ի նարմէ

Գործ.

նովաւ

զդոքա, զդոսա ի դոցանէ ‒ Նա Հոգնակի թիվ նոքա, նաքա նոցա, նացա նոցա, նացա զնոքա, զնաքա, զնոսա ի նոցմէ, ի նացմէ, ի նոցանէ նացմով Այս

Ուղղ. Սեռ. Տր. Հայց. Բաց. Գործ.

Եզակի թիվ այս այսոր այսոր զայս յայսորմէ//յայսորէ այսով, այսիւ

Ուղղ. Սեռ. Տր. Հայց. Բաց. Գործ.

Եզակի թիվ այդ այդոր այդոր զայդ յայդոր//յայդորէ այդով

Հոգնակի թիվ այսոք//այսոնք այսոց այսոց//ասոնց զայսոք//զայսոնք յայսոց//յայսոցէ այսովք Այդ Հոգնակի թիվ այդոք//այդոնք այդ(տ)ոց այդ(տսս)ոց զայդոք//զայդոնք յայդոց այդովք

Այն Ուղղ. Սեռ. Տր. Հայց. Բաց. Գործ.

Եզակի թիվ այն այնոր// անոր այնոր//անոր զայն յայնորէ//յայնորմէ այնով//անով, անիւ

Հոգնակի թիվ այնոք// այնոնք այնոց այնոց զայնոք//զայնոնք յայնոց այնովք

3.5.3. Փոխադարձ դերանուններ Փոխադարձ դերանուններից գործածական են իրար, միմեանց և մեկզմեկ դերանունները107: Սրանք անվանական հոլովակազմություն ունեն: Բնականաբար չեն կարող ունենալ ուղղական հոլով և իմաստի բերումով զուրկ են եզակի հոլովաձևերից: Իրար Միմեանց Մեկզմեկ ‒ ‒ Ուղղ.  Սեռ. իրար, իրաց, իրե- միմեանց մէկը մէկու, մէկմէրաց կու, մէկմէկի Տր. իրար, իրերաց միմեանց մէկը մէկու, մէկմէկու, մէկմէկի զմիմեանս մէկը զմէկի Հայց. զիրար, իրուր Բաց. յիրացմէ, յիրարմէ ի միմեանց, ի մի- մէկը մէկէ մենց Գործ. իրով  

Ս. Ղազարյանը փոխադարձ դերանուններից միջին հայերենում գործածական է համարում իրար և մեկզմեկ դերանունները: Վերջինը ունի մեկը զմէկի (հայց.), մէկը մէկու, մէկմէկու, մէկմէկի (սեռ., տր.), մեկը մէկէ, մէկմէկէ (բաց.) հոլովաձևերը ( տե՛ս նշվ. աշխ., էջ 263):

3.5.4. Ստացական դերանուններ Անվանական հոլովակազմություն ունեցող ստացական դերանունների (իմ, քո, իւր, մեր, ձեր) հարացույցից նույնպես պակասում են եզակի և հոգնակի որոշ հոլովաձևեր, որոնք, հնարավոր է, ընդհանրապես դուրս են մղվել գործածությունից: Ստացական դերանունները հոլովվում են արտաքին թեքման ո հոլովմամբ: Իմ Հոգնակի թիվ     յիմոց իմովք

Եզակի թիվ քո//քոյ//քու քոյին   ի քումէ 

Քո Հոգնակի թիվ  քոց   ի քուոց 

Ուղղ. Սեռ. Տր. Հայց. Բաց. Գործ.

Եզակի թիվ իմ իմոյ իմոյ, իմում զիմ յիմմէ իմով

Ուղղ. Սեռ. Տր. Հայց. Բաց. Գործ.

Եզակի թիվ իւր իւրոյ իւրում զիւր ի յիւրոյն իւրով

Հոգնակի թիվ – իւրոց իւրոց – յիւրոց իւրովք

Ուղղ. Սեռ. Տր. Հայց.

Մեր Եզակի թիվ Հոգնակի թիվ մեր  մերոյ մերոց մերում   

Ձեր Եզակի թիվ Հոգնակի թիվ ձեր  ձերոց     

Իւր

Բաց. Գործ.

ի մերմէ մերով

– –

ի ձերմէ ձերով

– ձերովք

3.5.5. Հարցահարաբերական դերանուններ Միջին հայերենի հարաբերական, հարցական, ինչպես և փոխադարձ, ստացական դերանունները իրենց հոլովական դրսևորումներով և կիրառությամբ քիչ են տարբերվում ժամանակակից հայերենի համապատասխան դերանուններից: Հարցահարաբերական դերանուններից միջին հայերենում գործածական են ով և որ դերանունները: Իբրև հարցական դերանուն` գործածվում է նաև զինչ դերանունը, որի սեռական հոլովն ունի էր և հէր ձևերը: Մնացած հոլովները գրեթե անգործածական են108: Լ. Հովսեփյանը զինչ դերանունունը համարում է անհոլով109:

Ուղղ. Սեռ. Տր. Հայց. Բաց. Գործ.

Ով Եզակի թիվ Հոգնակի թիվ ով ովք ում  – ում//յում զով  – յումնէ//յումէ – յումով

Որ Եզակի թիվ Հոգնակի թիվ որ որք որոյ//որու  – որոյ//որում զոր  յորմէ  – որով

3.5.6. Անորոշ դերանուններ Միջին հայերենի անորոշ դերանուններն են` իրք, մարդ, մէկ մի, ոք, այլ, մէկայլ, միւս 110, որոնցից առաջին երեքը չեն հոլովվում:

Տե՛ս Ս. Ղազարյան, նշվ. աշխ., էջ 263: Տե՛ս Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության, հ. Բ, էջ 98: Ս. Ղազարյանը միջին հայերենի համար գործածական է համարում ինչ, իրք, մի բառերը, որոնցից ամենատարածվածը մի դերանունն է (տե՛ս նշվ. աշխ., էջ 264):

Ուղղ. Սեռ. Տր. Հայց. Բաց. Գործ.

Ուղղ. Սեռ. Տր. Հայց. Բաց. Գործ.

Ոք Եզակի թիվ Հոգնակի թիվ ոք ոմանք ումեք ոմանց – ոմանց զոք յոմանսն    

Այլ Եզակի թիվ Հոգնակի թիվ այլ այլք այլոյ այլոց – – զայլ յայլք, զայլս յայլոյ//յայլէ   

Մէկայլ Եզակի թիվ Հոգնակի թիվ մէկայլ//մէ-  կալ մէկայլի// մէկալի մէկայլի// մէկալի զմէկայլ     

Միւս Եզակի թիվ Հոգնակի թիվ միւս  միւսոյ, միւսի միւսոյ, միւսում   միւսով

    

3.5.7. Որոշյալ դերանուններ Որոշյալ դերանունները անվանական հոլովակազմություն ունեն, անհոգնական են և ենթարկվում են արտաքին ի հոլովման:

Ուղղ. Սեռ.

Տր.

Ամէն Եզակի թիվ Հոգնակի թիվ ամէն ամենք – ամէնի ամենոյ ամենու – ամէնի

Ամէն մէկ Եզակի թիվ Հոգնակի թիվ ամէն մէկ  ամէն մէկի 

ամէն մէկի



Հայց. Բաց. Գործ.

ամէնոյ ամէնու զամէն յամէնէն 

  

զամէն մէկ յամէն մէկէ 

  

3.6. ԱԾԱԿԱՆ ԱՆՈՒՆ

Ի տարբերություն գրաբարի՝ միջին հայերենում ածականն արդեն չի հոլովվում, քանի որ ածականի համաձայնության օրենքը վերացված է111։ Միջին հայերենում ածականի բաղդատական ու գերադրական աստիճանների կազմությունը տարբերվում է գրաբարից։ Բաղդատական աստիճանը կազմվում էր այլ մակբայով, որը դրվում է ածականի դրական աստիճանի վրա՝ այլ անուշ, այլ խիստ, այլ թանձր, այլ սպիտակ, այլ ծանդր112 և այլն: Հետագայում այլ-ը դառնում է էլ, միջին հայերենում այլ-ի փոխարեն կարող են ուրիշ բառեր էլ գործածվել` դհա, ջիլիզ: Համեմատելի բառը (այն միշտ հայցականով է դրվում) ստանում է քանց կամ քան նախադրությունը: Այսպիսով, քանց/քան - համեմատելի բառի հայցական կառույցը կարող է դրվել թե՛ ածականից առաջ, թե՛ ածականից հետո: Օրինակ՝ այլ աղէկ քան զայլ շինած վանձնատսն ( // վազնատ - շոռ, լոռ), քան զիւր գինին այլ աղէկ և այլն: Միջին հայերենում բաղդատական աստիճանը կարող է կազմվել նաև առանց այլ - ածականի դրական աստիճան կառույցի: Այս առումով Յ. Կարստը գրում է. «Այն դեպքում, երբ համեմատության առարկան պարզորոշ կերպով անվանած է, բաղդատական աստիճանի արտահայտության համար բավական է նաև պարզ դրական աստիճանը, օրինակ՝ նա իրավունք չտան քանց սամրչեքն, քանց սամրչեքն այլ իրք չտան և այլն»113:

Մանրամասն տե՛ս շարահյուսության բաժնում։ Այս և հաջորդող օրինակները բերված են «Անսիզ Անտիոքից», Գոշի «Դատաստանագրքից» և «Գիրք վաստակոցից»: Յ. Կարստ, նշվ. աշխ., էջ 365։

Գերադրական աստիճանի համար միջին հայերենը յուրահատուկ ձև չունի: Այլ մակբայը դրվում է հոդառու ածականի դրական աստիճանի վրա, օրինակ՝ այլ աղէկն նշանակում է «ամենալավը»: Ա. Այտընյանը նշում է, որ Ճ11 դարից արդեն ածականի վրա դրվում է խիստ բառը՝ կազմելով գերադրական աստիճան, օր.՝ խիստ ամուր: Այս բառը դրվում է նաև բայի վրա՝ խիստ ուրախացաւ114: Միջին հայերենում խիստ, պինդ, շատ, ամեն բառերով կազմվում է բացարձակ գերադրականը, օրինակ՝ շատ աղվոր, խիստ աղէկ, ամենախոնարհ և այլն115: Այս շրջանում -գոյն ածանցով բաղադրված ածականներն սկսում են ըմբռնվել իբրև գերադրական աստիճանի ձևեր: Շարունակում է մնալ նաև գերադրականի բաղադրյալ կազմությունը (կարի, շատ, սաստիկ): Գրաբարի բայարմատներից բարդված բազմաթիվ բառաձևեր միջին հայերենում սկսում են ըմբռնվել իբրև ածականի գերադրականի ձևեր. այսպես` գրաբարն ունի ամենա - բաղադրիչով և բայարմատով բաղադրված բարդություններ, օրինակ` ամենիմաց, ամենագէտ: Միջին հայերենի շրջանում այս և նման բարդություններում առաջին բաղադրիչը իր` հայցականի քերականական ըմբռնումից անցնում է բացառականի իմաստի (ամենագէտ – ամենից գիտուն): Հետագայում սրանց նմանությամբ սկսեցին բառեր կազմվել ածականներից (ամենաշատ – ամենից շատ): Այսպիսով` ձևավորվեց ածականի գերադրական աստիճանի մի նոր տարբերակ (լավ – լավագոյն – ամենալավ):

3.7. ԹՎԱԿԱՆ ԱՆՈՒՆ

Ինչպես գիտենք, թվականները գրաբարում չորս տեսակ են՝ բացարձակ, դասական, բաշխական, անձներական: Ըստ Հ. Աճառյանի՝ բացարձակ թվականը ցույց է տալիս, թե առարկան քանի հատ է, դասականը ցույց է տալիս առարկայի կարգը, բաշխականը՝ ամեն մե114

Տե՛ս Ա. Այտընյան, Քննական քերականություն աշխարհաբար կամ արդի հայերեն լեզվի, Եր., 1987, էջ 28: Հմմտ. Հ. Աճառյան, Լիակատար քերականություն հայոց լեզվի, հ. 1, Եր., 1952, էջ 114, Ս. Ղազարյան, Հայոց լեզվի համառոտ պատմություն, Եր., 2006, էջ 255:

կին քանի հատ է ընկնում, իսկ անձներականը՝ քանիսն են մասնակցում գործողությանը116: Միջին հայերենում անձներական թվականներ այլևս չկան, և ինչպես Յ. Կարստն է գրում, «հին անձներական թվականը անհետացել է ինչպես նոր հայերենում, այնպես էլ Կիլիկյան միջին հայերենում և փոխարինվել է դերանվանական վերջածանցով որոշվող քանակական թվականով, օրինակ՝ երկուքն «երկուսն էլ», իրեքն «երեքն էլ», չորսն «չորսն էլ». առանձին դեպքերում այդ ձևով կազմված անձներական թվականին ավելանում է այլ բառը՝ երկուքն այլ»117: Միջին հայերենն ունի քանակական, դասական, բաշխական, կոտորակային, բազմապատկական, կրկնական (մակբայական) թվականներ: Քանակական թվականներ: Միջին հայերենում գրաբարի համեմատությամբ մեկից քսան քանակական թվականները ենթարկվել են հետևյալ փոփոխությունների: Գրաբարյան մի թվականի փոխարեն գործածվում է մէկ//մեկ ձևը, որն առաջացել է միակ (մի-ակ) բառից: Իսկ ինչո՞ւ մի-ն չի կիրառվում: Պատճառն այն է, որ մի-ն գրաբարում գործածվում էր նաև որպես անորոշ հոդ: Եվ անհրաժեշտություն առաջացավ թվականի համար նոր ձև ստեղծել118: Քանի որ երկու թվականը վաղուց կորցրել էր երկակի թվի էությունը, միջին հայերենում այն երեք և չորս թվականների ազդեցությամբ ստացել է ք վերջավորությունը: Նշենք, որ երկու և երկուք ձևերից առաջինը գործածվում է գոյականի հետ՝ որոշչի պաշտոնում, իսկ երկրորդը՝ անկախ (օրինակ՝ երկու տարի, երկու քոյր, երկուք ընդ իրար)119: Գրաբարյան երեք թվականը դարձել է իրեք , իսկ չորք-ը` չորս (գրաբարյան հայցականի ձևը, որն այստեղ արդեն ուղղական է): Հինգ թվականն ունի նաև հինկ ձևը, իսկ գրաբարյան եւթն-ը` իաւթն, քանի որ եւ երկբարբառին կիլիկյան հայերենում երբեմն համապատասխանում է իաւ-ը120: Ի տարբերություն գրաբարի` միջին հայերենում բարդ թվա-

Տե՛ս Հ. Աճառյան, նշվ. աշխ., հ. 1, էջ 239-240: Յ. Կարստ, նշվ. աշխ., էջ 212: Հմմտ.` Յ. Կարստ, նշվ. աշխ., էջ 210; Հ. Աճառյան, նշվ. աշխ., էջ 247: Տե՛ս Յ. Կարստ, նշվ. աշխ., էջ 210: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 75:

կանների կազմությանը մասնակցում է ոչ թե եւ, այլ ու շաղկապը: 1119-ը թվականների կազմությունը ևս տարբերվում է գրաբարից: Եթե գրաբարում նախ գրվում է միավորը, ապա տասնավորը (մետասան, երկոտասան և այլն), միջին հայերենում հակառակն է` տասնավոր Է ու Է միավոր` տասնումէկ, տասնուերկու/երկուք, տասնուիրեք, տասնուչորս, տասնուհինկ, տասնուվեց, տասնուիաւթն/տասնիաւթն, տասնուութ/տասնութ, տասնուինն/տասնինն: Հ. Աճառյանը նշում է, որ ու շաղկապը պահպանում է իր արտասանությունը բաղաձայնահաջորդ դիրքում (տասնումեկ, տասնուչորս, տասնուվեց և այլն), իսկ եթե ու-ին հաջորդում է ձայնավոր, կարդացվում է վ (տասնվերկու, տասնվինն և այլն): Սրա համար հիմք է գրչությամբ ավանդված տասնվիաւթն-ը121: Յ. Կարստի կարծիքով 20-100-ի միջև ընկած թվականների կազմության ձևը (քսան եւ մի, երեսուն եւ հինգ և այլն) հետագայում տարածվել է տասնմեկից տասնինը թվականների վրա122: Շարունակելով Յ. Կարստին` Հ. Աճառյանը գրում է. «Միջին հայերենը ընդհանրացրել է այս երևույթը և ամեն տեղ էլ տասնյակները գրել է առաջ, միավորները` հետո: Այս երևույթը չկա պարսկերենում, չկա նաև արաբերենում. ուստի զուտ հայկական է և առաջացած պետք է լինի ընդհանրացման օրենքով՝ 21-99 թվականների կազմության օրինակով»123: Միջին հայերենում բոլոր քանակական թվականները հոլովվում են եզակի թվով և ի հոլովմամբ: Երկուք, իրեք, չորս թվականները, կորցնելով իրենց հոգնակիի արժեքը, նույնպես դիտվում են եզակի: Դասական և բաշխական թվականներ: Ի տարբերություն գրաբարի` միջին հայերենում դասական թվականները, բացի առջի թվականից, կազմվում են ում վերջածանցով, որն ավելանում է քանակական թվականի վրա` իրեքում, չորսում, վեցում, տասնուվեցում և այլն: Հ. Աճառյանը այս ում մասնիկը նույնացնում է հայերենի տրական և ներգոյական հոլովների ում վերջավորության հետ, որով կազմվել է դասական թվականների ներգոյականը նաև գրաբարում`

Տե՛ս Հ. Աճառյան, նշվ. աշխ., էջ 248: Տե՛ս Յ. Կարստ, նշվ. աշխ., էջ 211: Հ. Աճառյան, նշվ. աշխ., էջ 248:

ի վեցերորդում, յութերորդում և այլն: Վերջիններիս մեջ կրճատվել է -երորդ ածանցը, և -ում-ը իր վրա է վերցրել դասական թվականի գործառույթը124: Բաշխական թվականները կազմվում են քանակականների կրկնությամբ, ինչպես գրաբարում: Սակայն Յ. Կարստը նշում է, որ -ական վերջածանցով կազմությունը պետք է լիներ կիլիկյան հայերենում, թեև վկայություններ չկան: Սակայն այն կա լեհահայ բարբառում125: Կոտորակային թվականներ: Յ. Կարստը միջին հայերենի կոտորակային թվականներ կազմելու հետևյալ ձևերն է մատնանշում. ա) կէս և նոր պարսկերենից փոխառված չարեկ «մեկ քառորդ» բառերը, բ) զուտ հայերեն –ակ վերջավորությամբ ձևեր` երեքակ, հնկակ, տասնակ, գ) նկարագրական եղանակով կազմություններ` յերեք բաժնէն զերկուքն, ի չորս բաժնէն մէկն, ի վեց բաժնէն մէկ բաժին: Կարող է կազմվել նաև առանց բաժին բառի` յերեքէն մէկն, ի հինկն մէկ, ի տասն մէկ126: Բազմապատկական թվականներ: Միջին հայերենում բազմապատկական թվականը կազմվում է` ա)-տակ վերջածանցով` միատակ «մի անգամ», չորստակ «չորս անգամ», բ)- պատիկ վերջածանցով՝ բարձր թվերի համար, օր.՝ հինգ պատիկ, Է պատիկ «յոթնապատիկ»127, գ) նկարագրական ձևով՝ ընդ մեկէ, օր.՝ հինգ ընդ մեկէ «հինգ անգամ» (այսինքն՝ հինգ՝ մեկի փոխարեն), դ) քանակական թվական Ւ հանչաք կապակցությամբ, որն արտահայտում է «այսքան անգամ այնչափ» հասկացությունը, դիցուք՝ 2 հանչաք շաքար՝ «երկու անգամ այնչափ շաքար»128: Հանչաք բառը կազմված է այն և չափ բառերից ի(յ) նախդրով և ք-ի հավելումով, ե) ֆրանսերենից փոխառյալ դուպլ/տուպլ բառը՝ կրկին նշանակությամբ, օրինակ՝ հինգ տուպլ «հինգ անգամ կրկին»129:

Տե՛ս Հ. Աճառյան, նշվ. աշխ., էջ 290: Տե՛ս Յ. Կարստ, նշվ. աշխ., էջ 213: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 213: Նույն տեղում, էջ 215: Նույն տեղում, էջ 216: Տե՛ս Հ. Աճառյան, նշվ. աշխ., էջ 306:

Կրկնական (մակբայական) թվականներ: Կիլիկյան հայերենում կրկնական թվականը կազմվում է՝ ա) քանակական թվական - հետ («անգամ») կապակցությամբ` հետ մի այլ՝ «մի անգամ էլ», երկու ու երեք հետ, երեք չորս հետ, բ) քանակական թվական Ւ տարպայ («անգամ») կապակցությամբ` տարպայ մի՝ «մի անգամ», երկու կամ երեք տարպայ: Տարպայ բառը փոխառություն է արաբերենից (նշանակում է հարված): Այսպիսով, միջին դարերում հայերենի թվական անուններն ունեին իրենց արտահայտման ու կազմության ուրույն կանոնները, որոնք զգալիորեն տարբերվում էին ինչպես գրաբարի, այնպես էլ ժամանակակից հայերենի թվականների կազմության առանձնահատկություններից:

3.8. ՄԻՋԻՆ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ԽՈՆԱՐՀՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ ԵՎ

ՏԱՐԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ԳՐԱԲԱՐԻ ԽՈՆԱՐՀՄԱՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԻՑ

Հ. Աճառյանը «Հայոց լեզվի պատմություն» աշխատության 2-րդ հատորի (Երևան, 1951), ինչպես նաև «Լիակատար քերականություն հայոց լեզվի` համեմատությամբ 562 լեզուների» (Երևան, 1959, 1961, հ. 4, Ա, Բ) աշխատություններում տալիս է միջին հայերենի բայի և նրա խոնարհման համակարգի ամփոփ նկարագրությունը` նշելով, որ հիմք է ունեցել գերմանացի հայագետ Կարստի աշխատությունները: Ըստ Հ. Աճառյանի` հայերենի խոնարհման համակարգի փոփոխությունները կարելի է ամփոփել հետևյալ կետերի մեջ. 1. գրաբարի ստորադասականի ջնջումը, 2. գրաբարի ապառնիի ջնջումը, 3. գրաբարի ներկայի փոխանցումը ստորադասական ներկային, 4. «կու» ձևով նոր ներկայի կազմությունը միջին հայերենում, 5. սրա հետևանքով կու ձևով անկատարի կազմությունը: Այս բոլորի վրա պետք է ավելացնել գրաբարի ած վերջավորությամբ բառերի հետագա վերաճումը բայաձևի և հարակատար բայաձևերի

կազմությունը, այլև նորակազմ ներկա-անկատար ձևի` պայմանականի իմաստով կիրառությունը: «Միջին հայերենում բայերը պահպանել են այն բոլոր հատկանիշները, որոնք եղել են գրաբարում և հայերենի բարբառներում, բայց այդ հատկանիշները դրսևորելու եղանակներով նրանք տարբերվում են և՛ գրաբարից, և՛ բարբառներից»130: Այդ փոփոխություններից են ա ձայնավորի անկմամբ որոշ՝ հատկապես միարմատ ան սոսկածանց ունեցող բայերի խոնարհման փոփոխությունը` իջանելիջնուլ, գտանել-գտնուլ, միջին հայերենում կրավորական սեռի համար ու, վ, ւ առանձին ածանցի ստեղծումը, նոր դերբայների ու դիմավոր ձևերի առաջացումը, անկանոն բայերի փոփոխությունը կամ վերացումը:

3.8.1. ԱՆՈՐՈՇ ԴԵՐԲԱՅ

Հայերենում բայերը բաժանվում են երկու խմբի` անդեմ բայեր կամ դերբայներ և դիմավոր բայեր: Դիմավոր բայերն ունեն եղանակի, ժամանակի, դեմքի, թվի քերականական կարգեր: Անդեմ բայերը զուրկ են այդ հատկանիշներից և դիմավոր բայերի հետ՝ որպես ընդհանուր հատկանիշ, ունեն սեռ և բայիմաստ: Հայերենի անդեմ բայերի կամ դերբայների ուսումնասիրությունը կատարել է Ա. Աբրահամյանը131: Անորոշ դերբայը բայի ընդհանուր և ելակետային ձևն է: Այն միջին հայերենում շարունակում է ենթարկվել ո հոլովման, բացառականում ունի -ոյ վերջավորությունը՝ ի գրելոյ: Սակայն միջին հայերենի 2-րդ շրջանի (15-16-րդ դդ.) գրավոր աղբյուրներում ոյ-ու հնչյունափոխությամբ անորոշը սկսում է ենթարկվել ու հոլովման: Անորոշ դերբայը չունի հոգնակի թիվ: Պատահում են գնալներս, գնալներդ, գնալները ձևերը, որոնցում հոգնակի ձևույթը ոչ թե գործողության հոգնակիության ցուցիչն է, այլ դրա` մեկից ավելի մասնակիցների ցուցիչը, որը, միանալով համապատաս130

Ս. Ղազարյան, նշվ. աշխ., էջ 264: Տե՛ս Ա. Աբրահամյան, Հայերենի դերբայները և նրանց ձևաբանական նշանակությունը, Եր., 1953։

խան ստացական հոդին, արտահայտում է եզակիության իմաստ` ձևավորելով առանձնական եզակի թիվ132: Միջին հայերենում պահպանվել են գրաբարի բոլոր 4 լծորդությունները` իրենց պարզ և ածանցավոր ձևերով: Անորոշի հիմքը լինում է պարզ արմատական կամ բաղադրյալ (ածանցավոր): Վերջիններս գրաբարում, ըստ քերականական նշանակության, երեք տիպի են` սոսկական, բազմապատկական և պատճառական: Անորոշ դերբայը միջին հայերենում ենթարկվում է որոշակի փոփոխությունների. միջին հայերենի համար ավելի բնորոշ է ածանցավոր բայերի ան ածանցի ա ձայնավորի սղումը` սպաննել, խածնել, ելնել, անցնել, շատնալ, մեծնալ: Պետք է նկատի ունենալ, որ -ենալ ածանցի մեջ ե ձայնավորի սղումը սովորական չէ` երևենալ, մերձենալ և այլն: Ինչպես նշվեց, ե խոնարհման 4 բայեր միջին հայերենում ենթարկվել են բայական փոխանցման և պատկանել ու խոնարհման` գտանելգտնուլ, մտանել-մտնուլ, իջանել-իջնուլ, տեսանել-տեսնուլ: Միջին հայերենի երկրորդ շրջանում հանդիպում են նաև տեսնալ, մտնալ ձևերը: Ինչպես հայտնի է, գրաբարում ի խոնարհման պարզ և ածանցավոր բայերն անորոշ դերբայում ունեն -ել վերջավորություն, բայց հետդասական շրջանում ի խոնարհման բայերը հանդիպում են -իլ վերջավորությամբ` խոնարհիլ, և միջին հայերենը ձգտել է պահպանել այս երևույթը՝ ի խոնարհման բայերը արտահայտելով -իլ վերջավորությամբ` ապրիլ, լինիլ, կամիլ, նստիլ և այլն: Միջին հայերենի երկրորդ շրջանում ի խոնարհման բայերի անորոշի ձևը վերջնականապես կայունանում է, և միջին հայերենն իր այս առանձնահատկությունը ժառանգում է արևմտահայ գրական լեզվին: Միջին հայերենում կրավորականը ստանում է հատուկ ձև` ի տարբերություն գրաբարի: Հին հայերենի դարձուած, յօրինուած, շինուած բառաձևերում եղած –ուած մասնիկ-վերջավորությունից սկիզբ է առնում –ուիլ կրավորական վերջավորությունը: Սակայն առանձին

Տե՛ս Դ. Գյուլզատյան, Գրական արևելահայերենի քերականության հիմունքներ, Եր., 2016, էջ 62-71։

դեպքերում կրավորական սեռի բայն ունենում է –ուել վերջավորությունը` պսակուել, բաժնուել: Ու խոնարհման և՛ պարզ, և՛ ածանցավոր բայերը միջին հայերենում գործածական են՝ հեղուլ, առնուլ, կալնուլ, ջեռնուլ: Պատճառական բայերը հավասարապես հանդես են գալիս և՛ գրաբարյան -ուցանել, և՛ -ցնել տարբերակով` դարձուցանել, ապրեցնել, յաւելցնել, բայց առաջինը ավելի շատ սովորույթի ուժով է գործածվում: Յ. Կարստը նշում է, որ հին հայերենի պատճառական հիմքը, որ կազմված է կատարյալի հիմքից - ուցանեմ, պահպանվել է միջին հայերենում, սակայն փոփոխված հնչյունական ձևով՝ ու ձայնավորի անկումով և ա- ը թուլացմամբ133: Միջին հայերենի ուշ շրջանում (15-16-րդ դդ.) լայն կիրառություն են ստանում թուրքերեն-արաբերեն բառերով և հայերենի առնել, լինիլ, տալ, մնալ և այլ օժանդակ բայերի հարադրությամբ կազմվող բայաձևերը, ինչպես` բաթմիշ անել, շարթ առնել, հայրան մնալ, մահրում մնալ և այլն: Այս շրջանի հեղինակներից շատերը հաճախ անհարկի են օգտագործում թուրքերենն ու պարսկերենը՝ վերացնելով գրավոր-գրական լեզվի և խոսակցականի միջև եղած տարբերությունը: Այս լեզվական ազատամտությունը հետագայում աղտոտեց մեր լեզուն թյուրք-թաթարական ուժեղ նստվածքով, որի դեմ անհրաժեշտ եղավ տասնյակ տարիներ պայքարել Ա. Այտընյանի պատկերավոր արտահայտությամբ` «անչափության հասած չափի» փոխառյալ բառերը դուրս վտարելով մեր լեզվից և նրանց փոխարեն օգտագործելով մոռացության տրված հայերեն բառեր ու արտահայտություններ134:

3.8.2. ԱՆԿԱՏԱՐ ԴԵՐԲԱՅ

Միջին հայերենի առաջին շրջանում -ում վերջավորությամբ անկատար դերբայ չի հանդիպում` բացի մեկ-երկու վկայություններից,

Տե՛ս Յ. Կարստ, նշվ. աշխ., էջ 257: Տե՛ս Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության, հ. Ա., էջ 365:

քանի որ այս դարերի միջին հայերենը առավելապես ներկայացնում է կիլիկյան հայերենը: Սակայն 17-րդ դարի կեսերից սկսած՝ իրար ժամանակակից երկու հեղինակներ՝ Զաքարիա Ագուլեցին և Նաղաշ Հովնաթանը, իրենց լեզվում լայնորեն գործածել են -ում և -իս վերջավորությամբ անկատար դերբայի և ներգոյական հոլովի բազմաթիվ ձևեր135: Հայտնի է, որ ում վերջավորությամբ անկատար դերբայը նույնական է ներգոյականի -ում վերջավորության հետ: Հայագիտության մեջ ընդունված տեսակետ կա, որ -ում ձևույթը նախապես ավելացել է անորոշ դերբայաձևի վրա` գրելում, կարդալում136: Երկար ժամանակ կիրառվելով` անորոշ դերբայի վերջավորություններն ընկել են` ուզելում-ուզում, բերելում-բերում: Ն. Հովնաթանի մոտ հանդիպում ենք նաև -իս մասնիկով անկատար դերբայաձևին, որը ս ճյուղի բարբառների ազդեցության հետևանք է137: Այս հեղինակի մոտ -իս մասնիկով անկատար դերբայը գործածվում է. ա) Հիմնական գործողության հետ զուգահեռ կատարվող գործողություն արտահայտելու իմաստով` ծածուկ մնալիս, սէրդ մոռանալիս, երեսդ բանալիս: Անկատար ղերբայի այս կիրառությունը ՈՒՄ ճյուղի բարբառներից անցել է արևելահայերենին: բ) –Իս վերջավորությամբ անկատար դերբայը օժանդակ բայի հետ կազմում է ներկա ժամանակ` Է՞ր ես ինձնէ հեռանալիս, սիրտս է դողալիս:

3.8.3. ԱՊԱՌՆԻ ԴԵՐԲԱՅ

Միջին հայերենում ապառնի դերբայը շատ հարուստ դրսևորումներ ունի: Այն, ինչպես գրաբարում, մեծ մասամբ գործածվում է -ոց

Անկատար դերբայի մասին (միջին հայերենում) ավելի մանրամասն տե՛ս Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության, հ. Ա, էջ 365-370: -Ում մասնիկի ծագման մասին ավելի մանրամասն տե՛ս Ա. Մարգարյան, Հայերենի հարադիր բայերը, Եր., 1966, Ա. Այտընյան, Քննական քերականություն աշխարհաբար կամ արդի հայերեն լեզվի, Եր., 1987: Ա.Ղարիբյան, Հայ բարբառագիտություն, Եր., 1953, էջ 286:

վերջավորությամբ, որի ո-ն անորոշ դերբայի հոլովիչն է, ց-ն՝ հոգնակի սեռականի հոլովակազմիչը: Ի խոնարհման բայերում ապառնի դերբայի ի խոնարհիչը փոխվում է ե-ի՝ խօսելոց եմք, լինելոց է: -Ոց վերջավորությամբ ապառնի դերբայից կազմվում են միայն բաղադրյալ ժամանակներ` գալոց ես, ապրելոց էք: Գրաբարի ապառնին հետագայում պահպանվում է -ի վերջավորությամբ, որը խիստ սակավ կիրառություն ունի (գովելի է, դիտելի է, ճանաչելի է), իսկ -ոց վերջավորությամբ ձևերը, որոնք գրաբարում ազատորեն գործածվում էին օժանդակ բայի հետ և կազմում էին բաղադրյալ ժամանակային ձևեր (գրելոց եմ, գրելոց իցեմ), վերանում են: Քանի որ գրաբարի՝ -ի վերջավորությամբ ապառնին բայական դիմավոր ձևեր չի կազմում, ուստի միջին հայերենում և աշխարհաբարում պահպանվում է անփոփոխ իր անվանական նշանակությամբ: Մինչդեռ -ոց վերջավորությամբ ապառնու տեղը բարբառներում, աշխարհաբարում ավելանում են նոր ձևեր, որոնցով կազմվում են բաղադրյալ ապառնի ժամանակներ: Այսպես` միջին հայերենում իբրև ապառնու նոր ձև գործածվում է անորոշ դերբայի սեռականից առաջացած ոյ վերջավորությամբ ձևը (վազելոյ եմ), իսկ ավելի ուշ` պատմական հնչյունափոխության ենթարկված, այն է` ու-ով ձևերը (խաղալու եմ)138: Ապառնի դերբայի -ոց վերջավորությունը դուրս է մղվել և փոխարինվել -ոյ վերջավորությամբ, որը սկզբում անորոշ դերբայի տրականն էր, օրինակ՝ ուտելոյ անսուն, հալելոյ դեղերն139, որն ավելի շատ ուներ ածական-որոշչի կիրառություն: Առանձնացվում են միջին հայերենում -ու վերջավորությամբ ապառնի դերբայի կիրառության հետևյալ դեպքերը140. ա) պարագայական կիրառություն` Գըլուխն է գեր, ոտքըն փափուկ, անդամքն աղեկ է խորվելու: Խիստ փոշիման ի վայր մնաց, պաշար չունէր` հետ տանելու// Ֆրի՛կ, զարթիր ի խոր քընոյդ, երազ արա քեզ գընալու:

Տե՛ս Թ. Շահվերդյան, նշվ. աշխ., էջ 163: Տե՛ս Յ. Կարստ, նշվ. աշխ., էջ 326: Տե՛ս Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության, հ. Ա, էջ 306:

բ) Որոշչային կիրառություն` Եւ զայդ ի դողալուն ատենէ սկիզբն արա: գ) Ժամանակակերտ դերբայ ապառնի բաղադրյալ ժամանակում` Երբ որ յէգուց մեռնելու ես, քեզ ճար արա, ի՞նչ կու նայիս: Ժանգոտ պղինձ ենք հաւասար, ներքեւ հողին ենք փըտելու: Նա դու ասա, թէ մի՛ ցավիք, հիւանդս աս լաւնալու է: դ/ Դերբայ-ստորեգելիական վերադիր` … լերու՛ք ինձ խնամի, զի դուստր իմ կարգելու է: Նոյնպէս պատւելու է այն մարդն, որ զընկերն գովէ141: Միջին հայերենի երկրորդ շրջանում -ոց և -ի վերջավորությամբ ապառնի դերբայի գործածությունը ընդհանրապես նվազում է, իսկ -ոյ - ու վերջավորությամբ ապառնի դերբայը շարունակում է գործածվել և՛ որպես պարագա, և՛ որպես որոշիչ: Մեր մատենագրության մեջ առաջին անգամ Ա. Ամասիացու ստեղծագործության մեջ հանդիպում են նաև ու կրավորական մասնիկով ապառնի դերբայներ՝ կախուելու, քաշուելու, շատ են նաև ու վերջավորությամբ ապառնի դերբայով սահմանական բաղադրյալ ժամանակների կիրառությունները142` կիսելու ես, մտնելու ես, գնալու ենք և այլն:

3.8.4. ԱՆՑՅԱԼ ԴԵՐԲԱՅ

Միջին հայերենով ստեղծագործող բոլոր հեղինակները իրենց երկերում օգտագործում են գրաբարի անցյալ դերբայի բոլոր կիրառությունները վաղակատարի նոր ձևերի հետ կողք կողքի` լոկցեալ է ի թթու ջուր, և իւր մարմինն թանձրացեալ է և արգիլեալ զբուխարն: Գրաբարի անցյալ դերբայի վերջավորությունը միջին հայերենում հնչյունափոխվել և դարձել է -ել (-եալ--ել): Ըստ Ա. Այտընյանի՝ -ել-ը, անհոլով մնալով, կազմում էր բաղադրյալ ժամանակներ եմ և լինիմ օժանդակ բայերի հետ, իսկ -եալ-ը գործածվում էր միայն որպես ածական: Այս երկու ձևերը կողք կողքի գործածվել են մինչև 14-րդ դա141

Բնագրային օրինակները բերված են «Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության» Ա հատորից: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 371:

րը143: Ըստ նրա՝ միջին հայերենում -եալ վերջավորությունը ստանում էին միայն գրաբար բառերը, իսկ նոր՝ ժողովրդական բառերը ստանում էին -ել ձևը: Օրինակ՝ չեն ասի՝ ուզեալ կամ ուզեցեալ եմ, այլ կասեն՝ ուզել եմ144: Նույնիսկ գրաբարյան հեծեալ բառի փոխարն ԺԲ դարում գործածում էին որպես գոյական հեծել բառը (ձիավոր իմաստով ), մեռեալ-ի փոխարեն՝ մեռել (դի, մեռած մարդ իմաստով)145: Այս օրինակների կողքին Հ. Աճառյանն ավելացնում է քավել, անցել բառերը146: Եթե գրաբարում այս ձևով արտահայտվում էր և՛ ներգործական, և՛ կրավորական սեռի իմաստ (ասվածը վերաբերում է անցողական բայերին), ապա միջին հայերենում -ել ձևն ունի միայն ներգործական սեռի իմաստ, քանի որ արդեն կար կրավորականի իմաստն արտահայտող մասնիկ՝ ու: Անցյալ դերբայի կրավորականի համար արդեն կար -ուել վերջավորությամբ ձևը147: Ա. Աբրահամյանը նշում է, որ 17-րդ դարի քերականներ Կ. Գալանոսից և Հ. Հոլովից եկող այն պնդումները անցյալ դերբայի մասին, թե -եցեալ-ով կազմվածները կրավորական են, իսկ առանց -եց-ի կազմվածները` ներգործական, կամ թե դրանց միջև գոյություն ունի իմաստային տարբերություն՝ ննջեալ-ննջեցեալ, կարելի է համարել սխալ և փաստազուրկ: Նա գրում է. «Այս դերբայի -եալ մասնիկը ընդհանուր է բոլոր սեռերի համար: Ներգործական սեռի բայերն այս դերբայում ընդհանուր նշանակություն ունեն: Սրանք ևս, հասարակ (dծքօոծոէ) բայերի նման, մի ձևով ունենում են և՛ ներգործական, և՛ կրավորական նշանակություն: Սակայն քիչ չեն այն քերականները, որոնք ներգործական և կրավորական սեռերի միջև անցյալ դերբայում ձևական տարբերություններ են տեսնում: Նրանք որոշակիորեն անջատում են (ըստ ձևի) այդ սեռերի դերբայը։ Կրավորական սեռի համար դերբայը վերցնում են -եց բաղադրիչով... Այս բայերի անցյալ դերբայը -եց բաղադրիչով, իհար143

Տե՛ս Ա. Այտընյան, Քննական քերականություն աշխարհաբար կամ արդի հայերեն լեզվի, էջ 103: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 103-104: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 104: Տե՛ս Հ. Աճառյան, Լիակատար քերականություն հայոց լեզվի, հ. 4, Բ գիրք, Եր., 1961, էջ 215: Տե՛ս Յ. Կարստ, նշվ. աշխ., էջ 331:

կե, կարող է լինել, բայց այն միայն կրավորական սեռ համարելը սխալ է»148: -Եց բաղադրիչով կազմված դերբայների մի մասը չեզոք սեռի է`աճեցեալ, մեղկացեալ, հայեցեալ, նայեցեալ: Ուրեմն սրանք չեն կարող կրավորական լինել, հետևաբար, -եցեալ-ով անցյալ դերբայի կրավորական լինելու տեսակետը ինչ-որ չափով ժխտվում է: ...Միջին հայերենում, ինչպես և բարբառներում, գրաբարի անցյալ դերբայը իմաստի նեղացում է ապրում և պահում է միայն իր վաղակատարի նշանակությունը` իբրև ավարտված գործողություն, որը հետևանքին ուշադրություն չի դարձնում, իսկ գրաբարի անցյալ դերբայի հետևանքային նշանակությամբ հայերենում առաջանում են նոր ձևեր` հարակատարով ձևեր 149: Ինչպես գրաբարում, միջին հայերենում նույնպես անցյալ դերբայաձևը լինիմ բայի հարադիր խոնարհմամբ արտահայտում է կրավորականության գաղափար, օրինակ՝ …հում պալղամն ի շատ թուխմայէ լինի հաւաքեալ …զի զճրութիւնն ընկղմեալ լինի: Միջին հայերենում այլևս չեն հանդիպում անցյալ դերբայի դիմավոր իմաստով գործածությունը, եմ բայի ստորադասական ձևերով կազմված բաղադրյալ ապառնի ժամանակը (մեռեալ իցէ), անցյալ դերբայի բայական հավելադրությունը (մարտ եդեալ կռուին)150: Միջին հայերենի երկրորդ շրջանում նախորդի համեմատ սակավ են անցյալ դերբայի կիրառությունները, գրեթե չեն հանդիպում -եալ վերջավորությամբ անցյալ դերբայով և լինիմ բայով բաղադրյալ ժամանակի կիրառություններ: Ս. Անթոսյանը առանձնացնում է այս շրջանի հեղինակների կողմից անցյալ դերբայի հետևյալ կիրառությունները` ա) դերբայական անկախ գործածություն` լցեալ մեղօք..., բ )ածական որոշչի կիրառություն` ծաղկեալ ծառ..., գ) գոյականական կիրառություն` հարիւր հազար հեծել (հնչյունափոխված ձևով)151:

Ա. Աբրահամյան, նշվ. աշխ., էջ 168: Տե՛ս Թ. Շահվերդյան, նշվ. աշխ., էջ 167: Տե՛ս Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության, հ. Ա, էջ 307: Միայն երկու բառ կա, որ որպես գոյական են գործածվում։ Սրանց վերաբերյալ Ա. Այտընյանը նշում է. «Եալ անցեալէն իբրեւ գոյական անուն ունէին հիները (ԺԲ

Վաստակոց գրքում -ել վերջածանցով դերբայը չի կիրառվում, և դրա փոխարեն ամենուրեք դրվում է -եալ վերջածանցով դերբայը: -Ել վերջածանցով դերբայը, բնականաբար, եղել է արդեն կենդանի լեզվի մեջ, քանի որ Մ. Հերացու մոտ կարելի է գտնել նրա կիրառության հետևյալ օրինակները՝ բռնել (-դաս. բռնեալ), դատել (-դաս. դատեալ), յաղթել (-դաս. յաղթեալ), յիշել (-դաս. յիշեալ) և այլն152:

3.8.5. ՎԱՂԱԿԱՏԱՐ ԴԵՐԲԱՅ

Միջին հայերենում վաղակատար դերբայը հանդիպում է և՛ -ել, և՛ -եր վերջավորությամբ: Այս վերջավորություններն ունենում են նաև կրավորական և պատճառական բայերը: Հայտնի է, որ -ել վերջավորությունն առաջացել է գրաբարի անցյալ դերբայի -եալ վերջավորությունից` եա - ե հնչյունափոխությամբ, իսկ լ-ր ձայնորդների հնչյունափոխությամբ առաջացել է -եր վերջավորությունը: Չի կարելի ասել, թե միջնադարի այս կամ այն հեղինակը նախապատվությունը տալիս էր դրանցից մեկին: Շատ հաճախ նույն հեղինակը երկուսն էլ գործածում էր, երբեմն՝ նույնիսկ նույն նախադասության մեջ: Սակայն միջին հայերենի շրջանում «դեռ վաղ է վաղակատար դերբայների այս երկու տարբերակների այնպիսի զատորոշված կիրառություն փնտրել, ինչպիսին գտնում ենք հիմա՝ մի կողմից արևմտահայ գրական լեզվում և կը ճյուղի բարբառներում (ր վերջավորությամբ), մյուս կողմից՝ արևելահայ գրականում և ում ճյուղի բարբառներում (լ վերջավորությամբ)»153: Բացի եմ օժանդակ բայի հետ վաղակատար ժամանակներ կազմելուց` վաղակատար դերբայը լինիմ և կամ բայերի հետ կազմում է երկրորդական բաղադրյալ ժամանակներ` գրաբարի բաղադրյալ ժամանակների նմանողությամբ` Եւ թէ որդիքն մեռել լինին թադար) հեծել (սեռ. հեծելի, գրբր. հեծեալ)՝ ձիաւոր. և մեզի մնացեր է հիմայ մեռել գոյականը (գրբր. մեռեալ)՝ դի, մեռած մարդ (տե՛ս Ա. Այտընյան, Քննական քերականություն աշխարհաբար կամ արդի հայերեն լեզվի, էջ 104): Տե՛ս Յ. Կարստ, նշվ. աշխ., էջ 330: Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության, հ. Ա, էջ 374:

գաւորին…, …ըմպելիքն տաք և չորային լինի խմել և շատ հոգս լինի տարել…: Լինիմ բայի բաղադրությամբ կազմված ժամանակներում վաղակատարն արտահայտում է հարակատարի իմաստ: Միջին հայերենում վաղակատարն ունի ածական-որոշչի իմաստ` մի բան, որ հատուկ չէ ո՛չ արևելահայ, ո՛չ արևմտահայ գրական լեզուներին, ո՛չ էլ բարբառներին154` Տառապել մարդոյ գիրք…:

3.8.6. ՀԱՐԱԿԱՏԱՐ ԴԵՐԲԱՅ

Հարակատար դերբայը ընդհանրապես վաղակատարից տարբերվում է կատարված գործողության հետևանք արտահայտելու առանձնահատկությամբ: «Հարակատար դերբայը նույնպես ցույց է տալիս կատարված գործողություն, ինչպես և վաղակատարը, սակայն այն հիմնական տարբերությամբ, որ միաժամանակ արտահայտում է այդ ավարտված գործողության հետևանքը իբրև մնայուն, հարատևող արդյունք»155: Այս դերբայը հանդիպում է 11-12-րդ դարերից սկսած: Հայերենում հարակատար դերբայը կազմվում է դերբայական –ած և -ուկ մասնիկների միջոցով: Նշենք, որ -ուկ մասնիկը առավելապես գործածվում է Մշո, Վանի, Մոկաց և մի շարք այլ բարբառներում, իսկ ՛ած վերջավորությամբ տարբերակը հայերենի բոլոր՝ և՛ խոսակցական, և՛ գրական տարբերակներում լայն կիրառություն ունի: Միջին հայերենում հարակատար դերբայը հանդես է գալիս որպես գոյական, ածական և որպես ժամանակակերտ դերբայ: Հայագիտության մեջ հայտնի է, որ հարակատար դերբայը ներգործական սեռի բայերի դեպքում արտահայտում է կրավորական սեռի իմաստ` առանց կերպային դրսևորման` Եկեղեցին բարձր էր և լայն// Անսիւն շինած էր, անգերան: Այս առումով Յ. Կարստը նշում է, որ -ած վերջածանցով անցյալ դերբայը միջին հայերենում կրավորական կամ անանցողական բնույթ է կրում և կազմվում է բոլոր ներգործական սեռի բայերից, օրինակ՝ շինած, ջրած, թրջած, ծածկած, ծեծած, կշռած,

Տե՛ս Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության, հ. Ա, էջ 310: Գ. Սևակ, Ժամանակակից հայոց լեզվի դասընթաց, Եր., 1955, էջ 298:

ճանչած, տաքցած, ցաւած, փորձած, քամած և այլն: Նա միաժամանակ ընդգծում է -ած վերջածանցով դերբայի երկու գործառույթը՝ բայական և անվանական: Ըստ բնագրային աղբյուրների՝ հարակատար դերբայի ինքնուրույն, անվանական կիրառությունը գերակշռում է156: Միջին հայերենի առաջին շրջանում հարակատար դերբայի բայական կիրառության վերաբերյալ մի շատ հետաքրքիր դիտարկում ունի Արսեն Այտընյանը: Նա գրում է. «Հին ռամկօրէնի մէջ սովորաբար ել (եր) անցեալը ներգործական կը շինէր, իսկ ած՝ կրաւորական. գրած է զկնի, ետին գրուած է, բռնած ես, բռնուած ես, և այլն: Ունիմ բայն ալ յարակատար եւ գերակատար կը ձեւացընէր -ած անցեալով. զքաղաքն առած ունէին: Ասով մեր ԺԲ. դարուն լեզուն կերպով մը արդի եւրոպական լեզուաց նկարագիրն առած կ ըլլար »157: Այսինքն՝ ունիմ օժանդակ բայը հարակատար դերբայի կողքին ներգործական սեռի իմաստ էր արտահայտում, իսկ եմ-ը՝ կրավորական սեռի, օր.՝ առած ունիս նշանակում է առած ես, իսկ առած ես՝ առնված ես158: Միջին հայերենում հարակատար դերբայը հանդիպում է. ա) գոյականական կիրառությամբ՝ երբեմն ք մասնիկով՝ Ջրաղացք եւ այսպիսի շինուածք ազատ է: …աշխարհիս ամէն վայելվածք երազի նման է և անցաւոր: Ամենայն որ զմկրտածն մկրտէ, նա կորսնէ զկարգն, եւ որ ձեռնադրածն ձեռնադրէ նա նոյն է…: բ) Ածականական կիրառությամբ՝ Նա դու ծառ ես ծաղկած: գ) Հարակատար գլխավոր և բաղադրյալ ժամանակների կազմությամբ՝ եմ, կամ, լինիմ, ունիմ օժանդակ բայերով՝ Ոչ եմք մեռած: ...վերուստ է ամեն պատրաստած: … Ի մարմինն արգիլած կան: ...Լուացած լինի քաղցր ջրով: ...Ի ներքսէ պահած ուներ: Գերակշռում են, անշուշտ, եմ օժանդակ բայի հետ կազմված ժամանակները, և այս դեպքում, ինչպես վերևում նշվեց, ներգործական սեռի բայերը արտահայտում են կրավորական սեռի իմաստ, որտեղ վ ածանցը չի արտահայտվում: Նույնիսկ այս դեպքում վ ածանցի կիրառությունը ավելորդ է, քանի որ հարակատար դերբայի բուն իսկ առանձնահատ-

Տե՛ս Յ. Կարստ, նշվ. աշխ., էջ 332-335: Ա. Այտընյան, նշվ. աշխ., էջ 96: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 97:

կությունը` գործողության հետևանքի, ժամանակավոր կամ տևական հատկանշի գաղափար արտահայտելը, ավելորդ է դարձնում այն, որովհետև վ ածանցը այդ նույն իմաստը պետք է հաղորդեր դերբայաձևին159: Միջին հայերենի երկրորդ շրջանում, ի տարբերություն առաջինի, ներգործական սեռի բայերի հարակատար ժամանակների (նաև դերբայի) կիրառության բազմաթիվ դեպքեր կան` Գոհանամք զաստուծոյ, որ զայս ամէն նա է պարգևած: Իմ սիրելին ինձ վարդ է քաղած: Ներգործական սեռի բայերի` հարակատար ժամանակների` իրենց բուն իմաստով կիրառելը, բնականաբար, պահանջ առաջացրեց, որ կրավորական սեռով գործածվելու դեպքում բայաձևն ունենա կրավորականի մասնիկ: Եվ երկրորդ շրջանում գտնում ենք թե՛ հարակատար դերբայի, թե՛ հարակատար ժամանակների կրավորական ու մասնիկով բազմաթիվ ձևեր160, իհարկե, ավելի շատ են անվանական կիրառությունները, ինչպես՝ Զարդարւել ես զինչ գարնան բացուած վարդ, Ինքն խառնուած է ի հակառակ բնութիւնն:

3.8.7. ԵՆԹԱԿԱՅԱԿԱՆ ԴԵՐԲԱՅ

Ենթակայական դերբայը գրաբարում հանդես է գալիս -ող կամ -իչ վերջավորություններով, որոնցից վերջինը համարվում է ավելի հին: «...-Իչ և -ող, -օղ մասնիկների միջև տարբերությունը այն է, որ -իչ-ով կազմված բառերի դերբայական նշանակությունը թույլ է, բայց երկու ձևով վերջավորվող դերբայներն էլ սեռականով են խնդիր առնում` մի բան, որը բայականությունը մթագնում է»161: Իչ վերջավորությամբ ենթակայական դերբայի նոր կազմություններ միջին հայերենում գրեթե չեն հանդիպում162. եղածները գրաբա159

Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության, հ. Ա, էջ 312: Նույն տեղում , էջ 375: Թ. Շահվերդյան, նշվ. աշխ., էջ 176: Ա. Այտընյանը գրում է. « Քանի մը գրաբար ընդունելութիւններ հիմայ սոսկ հասարակ (ածական կամ գոյական) անուն են. Կարող (կրցող), տեսանող (մարգարէ). մանաւանդ -իչ ընդունելութիւնը. փրկիչ, երգիչ…Բայց գիտնալու է, որ ամէն բայ -իչ ընդունելութիւն չի կրնար ունենալ. չ’ըսուիր` յաղթիչ, խաղացիչ, դնիչ եւ այլն, իսկ բուն աշխարհաբար բայերէն եւ ոչ մէկը կրնայ -իչ առնուլ` ինչպես են` գոցել, ուզել, ընել,

րից ուղղակիորեն անցած ձևեր են: Իսկ –ող//-օղ վերջավորությամբ ենթակայական դերբայները միջին հայերենում շատ ավելի լայն կիրառություն ունեն, քան գրաբարում` պահող, կերող, զըրկող, խնդացող, լացող: Կիլիկյան հայերենում պահպանված -օղ (-աւղ) վերջավորությամբ դերբայը կազմությամբ փոքր-ինչ տարբերվում է գրաբարից: Դերբայական այս վերջավորությունն ավելանում է ներկայի հիմքին, օրինակ` այնօղ, գտնօղ, սպաննօղ, առնօղ, իսկ ա լծորդության բայերի դեպքում՝ կատարյալի հիմքին, ինչպես`գնացօղ, հոգցօղ163: Սակավ բացառություններ են Ֆրիկի մոտ հանդիպող ատեցող և Հերացու` այրեցող ձևերը` կազմված անցյալի հիմքից: Առավել շատ կիրառվում են պատճառական բայերից կազմված ենթակայական դերբայներ` թուլցնող, խոշորացնող, մարսեցնող, սահեցնող: Կիրառական իմաստով -ող և -օղ մասնիկներն իրարից տարբերություն չունեն, առավելապես աւ-օ և օ-ո պատմական հնչյունափոխությամբ բոլորովին նույնացել են: Ի տարբերություն գրաբարի` միջին հայերենում ենթակայական դերբայ կազմվում է ցանկացած բայից: Միջին հայերենում ենթակայական դերբայը եմ, լինիմ և այլ օժանդակ բայերի հետ կազմում է բաղադրյալ ժամանակներ: Ենթակայական դերբայը ենթարկվում է ի հոլովման և հանդես է գալիս անկախ, որպես գոյական, նաև որպես ստորոգելիական վերադիր` ստեղծող, նախշող, լըսօղ էիր, տուող է: Համշենի բարբառում ենթակայական դերբայով և օժանդակ բայով կազմվում են սահմանական եղանակի ապառնի ժամանակները164՝ Ես քեզի առնօղ իմ:

3.8.8. ԺԽՏԱԿԱՆ ԴԵՐԲԱՅ

Ա. Աբրահամյանը սահմանում է. «Ժխտական դերբայը ցույց է տալիս մի գործողության կամ եղելության գաղափար, որի կատարումը ժխտվում է օժանդակ բայի ժխտական ձևով»165: փնտռել և այլն» (տե՛ս Ա. Այտընյան, Քննական քերականություն աշխարհաբար կամ արդի հայերեն լեզվի, Եր., 1987, էջ 101): Տե՛ս Յ. Կարստ, նշվ. աշխ., էջ 325: Ա. Ղարիբյան, նշվ. աշխ., էջ 400:

Միջին հայերենում ժխտական դերբայը կազմվում է անորոշ դերբայից և ժխտական չ մասնիկով կազմված օժանդակ բայի ներկայի և անցյալի ձևերից՝ չէ ի գիտել, չէր ի գիտել 166 և այլն: Ս. Անթոսյանն առանձնացնում է միջին հայերենում ժխտական դերբայի կիրառության չորս տեսակներ՝ ա) ի նախդրով և անորոշ դերբայով (սահմանական ներկա, անցյալ անկատար և պայմանական ապառնի ժամանակներով)` Զի ամենեւին օրէնքս չէ ի տալ (թույլ չի տալիս), որ բիճն երէց լինի: Ապա անուանեցին ի յայն տեղին, որ չէ ի յերեւենալ (չի երևում), չեմ ի հասնիլ (չեմ հասնի), …չէր ի հանգչիլ (չէր հանգչում): Ե խոնարհման բայերը կրավորական իմաստով գործածվելիս ենթարկվում են ի խոնարհման և ունենում են կրավորական վ ածանց` …չէր ի բացուիլ (չէր բացվում): բ) Ի նախդրով և անորոշ դերբայի լ ձայնորդի` ր-ի հնչյունափոխված ձևով` Նա չէր ի տար հալաւիկ մի (չէր տալիս): Ես չեմ ի տար (չեմ տալիս) հանց պատասխան: գ) Օժանդակ բայի ժխտականով և անորոշ դերբայով (առանց ի նախդրի)` Չի տալ (թույլ չի տալիս) հրաման օրէնքս…: Որդունքն չեն ինձ ողորմիլ (չեն խղճա): դ) Օժանդակ բայի ժխտականով և անորոշ դերբայի լ ձայնորդի ր-ի հնչյունափոխված ձևով (առանց ի նախդրի)` Չես ուրանար զքո Աստուած167 : Միջին հայերենի երկրորդ շրջանում առաջին երկու ձևերն այլևս գործածական չեն, ամենից շատ տարածված է վերջին ձևը, որը տիրապետող է դառնում արևմտահայ գրական լեզվում:

Ա. Աբրահամյան, Հայերենի դերբայները և նրանց ձևաբանական նշանակությունը, Եր., 1953, էջ 261: Յ. Կարստը նշում է, որ հատուկ ժխտական խոնարհում դասական լեզուն չունի, և ժխտական ձևերը տարբերվում են հաստատականներից միայն նախադրյալ ոչ մասնիկով, որի փոխարեն ուշ դասական և հետդասական շրջանում երևում է -չ կրճատ մասնիկը: -Չ մասնիկով այդ ուշ ձևերից՝ ներկայի համակարգից դուրս կանգնած որոշ ձևերը, ինչպես նաև նրանց հաստատական համապատասխանությունները անփոփոխ ձևով անցել են միջին հայերենին (Յ. Կարստ, նշվ. աշխ., էջ 346): Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության, հ. Ա., էջ 316:

3.9. ԲԱՅԻ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ

Միջին հայերենում գրաբարի համեմատությամբ բայն ունի երեք նոր եղանակներ՝ ըղձական, պայմանական, հարկադրական: Այսինքն՝ միջին հայերենում բայն ունի 5 եղանակ՝ սահմանական, հրամայական, ըղձական, պայմանական, հարկադրական, հրամայական: Թեև միջին հայերենում գրեթե բոլոր հեղինակների մոտ հանդիպում են գրաբարյան ներկա և անկատար ժամանակներ, սակայն ընդհանրապես ներկա և անցյալ անկատար ժամանակները կազմվում են կու, կը, կ մասնիկներով: Հաճախ միևնույն նախադասության մեջ կարող են գործածվել ներկայի կազմության երկու ձևերն էլ: Կու և կը մասնիկները դրվում են բաղաձայնով սկսվող բայաձևերից առաջ՝ կու գնայ, կու բուսնի, կը դողամ: Իսկ ձայնավորով սկսվող բայաձևերից առաջ հիմնականում դրվում է կ մասնիկը՝ կելնէ: Սակայն կու մասնիկը ևս կարող է դրվել ձայնավորով սկսվող բայաձևերից առաջ՝ կու անկանի: Կու մասնիկով սահմանականի ներկայի և անկատար անցյալի կազմությունը միջին հայերենի լեզվամտածողության մեջ այնքան ամուր է, որ այն դրվում է նաև պիտիմ և գիտեմ բայաձևերի վրա՝ կու պիտիս, կու գիտէ168:

3.9.1. ԵՂԱՆԱԿԻ ՔԵՐԱԿԱՆԱԿԱՆ ԿԱՐԳԸ

3.9.2. ՍԱՀՄԱՆԱԿԱՆ ԵՂԱՆԱԿ

Եղանակի քերականական կարգը արտահայտում է խոսողի տեսանկյունը գործողության կատարման նկատմամբ, դրսևորվում է սովորաբար դիմաժամանակային հատկանիշների հետ169: Սահմանական եղանակը ցույց է տալիս ստույգ կատարված, կատարվող, կատարվելիք գործողություն, «այդ պատճառով նրա ժամանակաձևերը` մյուս եղանակների ժամանակաձևերի համեմատությամբ, հաճախա168

Տե՛ս Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության, հ. Ա., էջ 383: Տե՛ս Հ. Պետրոսյան, Հայերենագիտական բառարան, Եր., 1987, էջ 194:

դեպ են: Այս եղանակի գործածության շրջանակները մի քանի անգամ գերազանցում են մյուս եղանակները նաև այն պատճառով, որ ընդգրկում է քերականական բոլոր ժամանակները` ներկա, անցյալ, ապառնի»170: Նախկին սահմանականի ձևերը եղանակային վերագործածվելով դարձան ստորադասական, իսկ նույն ձևերը կու եղանակիչ մասնիկով գործածվեցին սահմանականի նշանակությամբ171: Դեմքի վերջավորություններից փոփոխվել են եզակի 3-րդ դեմքը, իսկ ա լծորդության բայերում յ-ն դուրս է ընկել: Ու թեև միջին հայերենում և ավելի ուշգրաբարյան ուղղագրությամբ այս -յ-ն շարունակվում է գրվել, բայց ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ միջին հայերենում չի կարդացվել: Հոգնակի առաջին դեմքում երկար ժամանակ -մք վերջավորությունը մնում է, բայց սրան զուգահեռ միջին դարերում սկսում է գործածվել -նք- ն, որն առաջանում է առնմանությամբ: Հոգնակի երկրորդ դեմքի -յ-ն նույն կանոնով դուրս է ընկնում (խաղայք-խաղաք)172: Յ. Կարստը նշում է, որ -մք վերջավորությամբ հոգնակի 1 դեմքի կիրառության դեպքերը սոսկ դասական են, քանի որ ուղիղ խոսքի մեջ, որտեղ ամենամաքուր ձևով արտացոլվում է կիլիկյան ժողովրդական լեզուն, երևան է գալիս միայն -նք վերջավորությամբ նոր ձևը..., եզակի 3-րդ դեմքում գրության մեջ գրեթե կանոնավոր ձևով պահպանվող յ տառը մեռած նշան է, որ վաղուց կորցրել է իր հնչյունական արժեքը: Նույնը կարելի է ասել հոգնակի 2-րդ դեմքի ք-ից առաջ դրվող յ-ի մասին, որն անհետացել է բոլոր ժամանակակից բարբառներում173 : Միջին հայերենում սահմանական եղանակն ունի 9 ժամանակ` ներկա, անցյալ անկատար, ապառնի, անցյալ ապառնի, վաղակատար, անցյալ վաղակատար, հարակատար, անցյալ հարակատար և անցյալ կատարյալ: Գրաբարի համեմատությամբ այստեղ ունենք 6 նոր ժամանակներ` համապատասխանաբար կազմված ապառնի,

Տե՛ս Թ. Շահվերդյան, նշվ. աշխ., էջ 187: Տե՛ս Հ. Պետրոսյան, նշվ. աշխ., էջ 194: Տե՛ս Թ. Շահվերդյան, նշվ. աշխ., էջ 190: Տե՛ս Յ. Կարստ, նշվ. աշխ., էջ 291:

վաղակատար և հարակատար դերբայներից և օժանդակ բայի ներկա և անցյալ անկատար բայաձևերի ավելացումով: Սահմանական ներկա և անցյալ անկատար − Միջին հայերենը, 12-րդ դարից սկսած, ստեղծեց ներկա և անցյալ անկատարի համար բոլորովին նոր ձև` գրաբարյան ներկա-անկատար ձևերի վրա ավելացնելով կու մասնիկը, իսկ գրաբարյան ներկան ու անցյալ անկատարը, ինչպես նշվեց, օգտագործեց ստորադասական եղանակի իմաստով, քանի որ այլևս անգործածական էին գրաբարի ստորադասական 1-ին և 2-րդ ապառնիի ձևերը: «Հին ստորադասականի ներկայի և կատարյալի (- ապառնի) կորուստը և կու մասնիկով բաղադրյալ ժամանակի առաջացումն իրենից ներկայացնում է հայերենի բայի զարգացման մի կարևոր ժամանակաշրջան և միաժամանակ ամենակարևոր բաժանման կետերից մեկն է մի կողմից հին լեզվի, և մյուս կողմից միջին և նոր հայերենի միջև»174։ Ըստ Ա. Այտընյանի՝ գրաբարը հատուկ ստորադասական անկատարի ձև չուներ, և այդ պատճառով էլ սահմանականի անկատարն այդ դերն ինքն էր կատարում175։ Ճիշտ է, միջին հայերենում դեռ գործածվում էին գրաբարյան ներկան և անցյալ անկատարը և հաճախ նույն նախադասության մեջ նոր ձևերի հետ կողք կողքի, ինչպես` Աչքն խորանայ, և կոպքն թուլանան, զերդ մարդոյ, որ կքնայ…, սակայն հետագայում կու մասնիկով ներկան ու անկատարը համատարած կիրառություն են գտնում: Կու176 մասնիկը, որն Ա. Այտընյանը համարում է «արդի լեզուին կերպարանափոխ ընողն», սահմանազատում է գրաբարն ու միջին հայերենը: «Քանի որ ստորադասականն ու ապառնին մէջտեղէն քաշուելու վրայ էին, հարկ էր, որ ուրիշ կողմանէ դարման մ’ըլլար այն խառնակութեան եւ անորոշութեան՝ որ կը ծագէր երկու էական եւ էապէս իրարմէ տարբեր եղանակներուն (սահմանականին եւ ստորադասականին) նոյնանալէն: Այն անորոշութեան մէջ որոշիչ կ’ըլլար

Յ. Կարստ, Կիլիկյան հայերենի պատմական քերականություն, Եր., 2002, էջ 288։ Տե՛ս Ա․ Այտընյան, նշվ. աշխ., էջ 74։ Կու մասնիկի ծագման մասի առավել մանրամասն տե՛ս Ա. Այտընյան, նշվ. աշխ., Հ. Աճառյան, Լիակատար քերականություն, հ. 4, Եր., 1959:

կու մասնիկը, իբրեւ կնիք սահմանականի, եւ կը դրուէր նոր ստորադասական ներկային եւ անկատարին վրայ, եւ իրարմէ կ’որոշուէին երկու եղանակները: Ուրեմն կու մասնիկը կը սկսի այն ատեն, երբ հին սահմանականը ստորադասականին եւ ապառնւոյն տեղն անցած էր»177: Թեև միջինհայերենյան հեղինակները գործածում են գրաբարյան ներկայի ձևեր հաճախ ավելի շատ, սակայն նրանցից ոչ մեկը չի խուսափել այս մասնիկից` սկսած Շնորհալուց մինչև Ֆրիկ ու հետագա մեր մյուս տաղերգուները, որոնք թե՛ ձայնավորով, թե՛ բաղաձայնով սկսվող բայաձևերից առաջ դնում են -կու` կուգայ, կու կանչէ, կու երթան: Որոշ հեղինակների մոտ հանդիպում ենք -կու մասնիկի կ հնչյունափոխության, երբ -կ մասնիկը հանդես է գալիս ձայնավորից առաջ` կասեն, կերևնայ: Հայ բարբառների ընձեռած փաստերից երևում է, որ -կու մասնիկը հետագայում ու ձայնավորի հնչյունափոխությամբ տվել է կը, կի, իսկ նոր ժամանակներում` կ’, կ: Հետաքրքիր է, որ Վ. Այգեկցու առակներում կու-ի փոխարեն ունենք -կոյ մասնիկը` կոյ վարեմ, կոյ վաստակիմ և այլն: Ենթադրվում է, որ -կու մասնիկի ու ձայնավորը սկզբում սղվել է ու ձայնավորով սկսվող բայաձևերից առաջ` կից վանկերի նույնության անբարեհնչյունության պատճառով` կու ուզեմ-կուզեմ, կու ուտեմ - կուտեմ և այլն, իսկ հետագայում այս երևույթը տարածվել է ընդհանրապես ձայնավորով սկսվող բոլոր բառերի վրա: Կու մասնիկով սահմանականի ներկա և անկատար կազմելու լեզվամտածողությունն այնքան է ամրանում հեղինակների մոտ, որ գիտեմ և պիտիմ բայաձևերի վրա էլ է դրվում` կու պիտիս, կու գիտէք178: Բերենք բոլոր 4 խոնարհումների բայերով խոնարհման տախտակ. Ե խոնարհում Անկատար ներկա 1 դ. – կու գրեմ 1 դ.- կու գրեմք// գրենք

Անկատար անցյալ 1 դ. – կու գրէի 1 դ.- կու գրէաք

Ա. Այտընյան, նշվ. աշխ., էջ 75: Տե՛ս Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության, հ. Ա, էջ 326:

11 դ. – կու գրես

11 դ. – կու գրէք

111 դ. – կու գրէ

111 դ. – կու գրեն

11 դ. – կու գրէիր 111 դ. – կու գրէր

11 դ. – կու գրէիք 111 դ. – կու գրէին

Ի խոնարհում Անկատար ներկա Անկատար անցյալ 1 դ. – կու խօ1 դ. –կու խօ1 դ. – կու խօսէ- 1 դ. – կու խօսիմ սիմք// խօսինք ի սէաք 11 դ. – կու խօ11 դ. – կու խօ11 դ. – կու խօ11 դ. – կու խօսիս սիք սէիր սէիք 111 դ. – կու խօ- 111 դ. – կու խօ- 111 դ. – կու խօ- 111 դ. – կու խօսի սին սէր սէին Ա խոնարհում Անկատար ներկա Անկատար անցյալ 1 դ. – կու գնամ 1 դ. – կու 1 դ. – կու գնայի 1 դ. – կու գնագնամք// գնանք յաք 11 դ. – կու գնաս 11 դ. – կու գնաք 11 դ. – կու 11 դ. – կու գնայիր գնայիք 111 դ. – կու 111 դ.– կու 111 դ. – կու 111 դ. – կու գնայր գնային գնայ գնան ՈՒ խոնարհում Անկատար ներկա Անկատար անցյալ 1 դ. – կու թո1 դ. – կու թո1 դ. – կու 1 դ. – կու ղում ղումք//թողունք թողուի թողուաք 11 դ. – կու թո11 դ. – կու թո11 դ. – կու թո11 դ. – կու թողուիր ղուիք ղուս ղուք 111 դ. – կու թո111 դ. – կու թո111 դ.– կու թո111 դ. – կու թողու ղուն ղոյր ղուին Ապառնի և անցյալ ապառնի ժամանակներ – Ապառնի և անցյալ ապառնի ժամանակները կազմվում են ապառնի դերբայի -ոյ և -ու վերջավորությամբ ձևերի վրա եմ օժանդակ բայի ներկա և անկա129

տար անցյալ ձևերի ավելացումով: Գերակշռողը ու վերջավորությամբ ապառնի դերբայն է, որը ածանցավոր բայերի դեպքում հանդես է գալիս անորոշի հնչյունափոխված ձևով՝ մեծանալ-մեծնալու: Ահա 4 խոնարհումների բայերի ապառնի ժամանակի պատկերը. Ե խոնարհում Ապառնի 1 դ. – գրելու եմ 1 դ. – գրելու եմք 11 դ. – գրելու ես 11 դ. – գրելու էք 111 դ. – գրելու է

111 դ. – գրելու են

Ապառնի անցյալ 1 դ. – գրելու էի 1 դ. – գրելու էաք 11 դ. – գրելու 11 դ. – գրելու էիր էիք 111 դ. – գրելու 111 դ. – գրելու էր էին

Ի խոնարհում Ապառնի Ապառնի անցյալ 1 դ. – խօսելու 1 դ. – խօսելու 1 դ. – խօսելու 1 դ. – խօսելու եմ եմք էի էաք 11 դ. – խօսելու 11 դ. – խօսելու 11 դ. – խօսելու 11 դ. – խօսելու ես էք էիր էիք 111 դ. – խօսելու 111 դ. – խօսելու 111 դ. – խօսելու 111 դ. – խօսելու է են էր էին Ա խոնարհում Ապառնի Ապառնի անցյալ 1 դ. – գնալու եմ 1 դ. – գնալու 1 դ. – գնալու էի 1 դ. –գնալու եմք էաք 11 դ. – գնալու 11 դ. – գնալու 11 դ. – գնալու 11 դ. – գնալու ես էք էիր էիք 111 դ. – գնալու է 111 դ. – գնալու 111 դ.- գնալու 111 դ.– գնալու են էր էին ՈՒ խոնարհում Ապառնի

Ապառնի անցյալ

1 դ. – թողելու եմ 11 դ. – թողելու ես 111 դ. – թողելու է

1 դ. – թողելու եմք 11 դ. – թողելու էք 111 դ. – թողելու են

1 դ. – թողելու էի 11 դ. – թողելու էիր 111 դ. – թողելու էր

1 դ. – թողելու էաք 11 դ. – թողելու էիք 111 դ. – թողելու էին

«Պետք է նշել, որ սահմանական եղանակի ապառնի ժամանակներով ձևեր միջին հայերենը քիչ է օգտագործում, անհրաժեշտության դեպքում ավելի շուտ հարկադրական ապառնիի ձևեր է օգտագործում, սակայն ապառնի ժամանակի` տարբեր դեմքերով ու թվերով հանդես գալը վկայում է, որ նա հաստատուն տեղ ունի միջին հայերենի բայի խոնարհման համակարգում»179: Վաղակատար և անցյալ վաղակատար ժամանակներ – Ի տարբերություն ապառնի և հարակատար դերբայների` վաղակատարը ժամանակակերտ դերբայ է, որը ձևավորվում է -ել կամ -եր վերջավորություն ունեցող բայաձևի վրա եմ օժանդակ բայի ներկա և անցյալ անկատարի ավելացումով: Ե և ի խոնարհման պարզ բայերի վաղակատարը կազմվում է ներկայի հիմքից` բացառությամբ ասել բայի, որ ունի ասացել ձևը: Օժանդակ բայը հաճախ դրվում է դերբայից առաջ, հատկապես բանաստեղծական խոսքում`«…է մնացել», «…են բուսուցել» և այլն: 15-17-րդ դարերի հեղինակների մոտ, ի տարբերություն առաջին շրջանի, կան վաղակատար ժամանակի ու կրավորականով կիրառության բազմաթիվ դեպքեր` լցուել է, կալուել է: Պատճառն այն է, որ առաջին շրջանի հեղինակները վաղակատարի կրավորականի լեզվամտածողությունն արտահայտում էին անցյալ դերբայով և լինիմ բայով կազմվող երկրորդական բաղադրյալ ժամանակներով: Բացի այդ` բարբառային տարրերի աշխուժացման հետևանքով վաղակատար դերբայի հետ դրվող օժանդակ բայը ենթարկվում է տարբեր հնչյունափոխությունների180` տվել այ, բացվել

Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության, հ. Ա, էջ 385: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 386:

ա: Ներկայացնենք 4 խոնարհումների բայերի վաղակատար ժամանակի պատկերը. Ե խոնարհում Վաղակատար ներկա Վաղակատար անցյալ 1 դ. – գրել եմ 1 դ. – գրել 1 դ. – գրել էի 1 դ. – գրել էաք եմք//ենք 11 դ. – գրել ես 11 դ. – գրել էք 11 դ. – գրել էիր 11 դ. – գրել էիք 111 դ. – գրել է 111 դ. – գրել են 111 դ. – գրել էր 111 դ. – գրել էին Ի խոնարհում Վաղակատար ներկա Վաղակատար անցյալ 1 դ. – խօսել եմ 1 դ. – խօսել 1 դ. – խօսել էի 1 դ. – խօսել եմք էաք 11 դ. – խօսել 11 դ. – խօսել ես 11 դ. – խօսել էք 11 դ. – խօսել էիք էիր 111 դ. – խօսել է 111 դ. – խօսել 111 դ. – խօսել 111 դ. – խօսել են էր էին Ա խոնարհում Վաղակատար ներկա Վաղակատար անցյալ 1 դ. – գնացել 1 դ. – գնացել ե- 1 դ. – գնացել 1 դ. – գնացել եմ մք էի էաք 11 դ. – գնացել 11 դ. – գնացել 11 դ. – գնացել 11 դ. – գնացել ես էք էիր էիք 111 դ. – գնացել 111 դ. – գնացել 111 դ. – գնացել 111 դ. – գնացել է են էր էին ՈՒ խոնարհում Վաղակատար ներկա Վաղակատար անցյալ 1 դ. – թողել էի 1 դ. – թողել 1 դ. – թողել եմ 1 դ. – թողել եէաք մք//ենք 11 դ. – թողել ես 11 դ. – թողել էք 11 դ. – թողել 11 դ. – թողել էիր էիք

111 դ. – թողել է

111 դ. – թողել են

111 դ. – թողել էր

111 դ. – թողել էին

Հարակատար և անցյալ հարակատար ժամանակներ – Միջին հայերենում հարակատար ներկա և հարակատար անցյալ ժամանակները կազմվում են հարակատար դերբայի և եմ օժանդակ բայի ներկայի և անցյալի ձևերով: Միջին հայերենում ներգործական սեռի բայեր չեն կազմվում՝ ի տարբերություն արևմտահայերենի: Ավելին, արևմտահայերենում հարակատար և անցյալ հարակատար ժամանակները ներգործական սեռի բայերի դեպքում գործածվում են վաղակատարի և անցյալ վաղակատարի փոխարեն` գնած է (գնել է), տեսած է (տեսել է): Միջին հայերենում առավելապես հանդիպում են ե, ի, ա խոնարհումներով հարակատար ժամանակաձևեր` հեռացած են, խառնած են, բորբոսած է, իսկ ու խոնարհմամբ և պատճառականի հարակատարի ձևեր չկան181: Միջին հայերենում առավելապես հանդիպում են ե, ի, ա խոնարհումներով հարակատար ժամանակներ, իսկ ու խոնարհմամբ և պատճառական կերպի հարակատարի ձևեր չեն հանդիպում: Պատկերը ամբողջական դարձնելու նպատակով բերենք 3 բայերի հարակատար ներկա և հարակատար անցյալ ձևերը. Ե խոնարհում Հարակատար ներկա Հարակատար անցյալ 1 դ. – սիրած եմ 1 դ. – սիրած 1 դ. – սիրած էի 1 դ. –սիրած եմք//ենք էաք 11 դ. – սիրած 11 դ. – սիրած 11 դ. – սիրած 11 դ. – սիրած ես էք էիր էիք 111 դ. – սիրած է 111 դ. – սիրած 111 դ. – սիրած 111 դ. – սիրած են էր էին

Տե՛ս Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության, հ. Ա, էջ 330:

Ի խոնարհում Հարակատար ներկա 1 դ. – խօսած 1 դ. – խօսած եմ եմք 11 դ. – խօսած 11 դ. – խօսած ես 111 դ. – խօսած 111 դ. – խօսած է են

Հարակատար անցյալ 1 դ. – խօսած է- 1 դ. – խօսած ի էաք 11 դ. – խօսած 11 դ. – խօսած էիր էիք 111 դ. – խօսած 111 դ. – խօսած էր էին

Ա խոնարհում Հարակատար ներկա Հարակատար անցյալ 1 դ. – գնացած 1 դ. – խօսած 1 դ. – գնացած 1 դ. – գնացած եմ եմք էի էաք 11 դ. – գնացած 11 դ. – խօսած 11 դ. – գնացած 11 դ. – գնացած էիք ես էք էիր 111 դ. – գնա111 դ. – խօսած 111 դ. – գնա111 դ. – գնացած է են ցած էր ցած էին Հարակատար դերբայով կազմվում են նաև երկրորդական բաղադրյալ ժամանակներ լինիմ և այլ բայերի հարադրությամբ` մեռած լինի, ծնած լինին, գրած կայ:

3.9.3. ԱՆՑՅԱԼ ԿԱՏԱՐՅԱԼ

Միջին հայերենում և աշխարհաբարում անցյալ կատարյալն իր եղանակային և ժամանակային իմաստներով մնում է անփոփոխ: Սակայն բնական է, որ տարբեր խոնարհումների բայեր ունեն նաև որոշակի առանձնահատկություններ: Ըստ Յ․ Կարստի՝ միջին հայերենում ևս անցյալ կատարյալ ժամանակը կազմվում է անցյալ կատարյալի հիմքից, որը լինում է պարզ և բաղադրյալ: Կատարյալի պարզ հիմքը նույնական է բայարմատի հետ ու մաքուր ձևով առկա է

անցյալ կատարյալի 3-րդ դեմքում182։ «Հետևյալ բայերն անկանոն ձևով են կազմում պարզ անցյալ կատարյալի հիմքը․ գամ- եկ-, տանիմ-տար-, ունիմ-կալ-, ուտեմ-կեր-, տամ-տու-, երդնում-երդու-, այնեմ-արար- և այր-. դրանք բոլորն էլ հին լեզվից եկած և հետագայում նոր հայերենին անցած հիմքեր են՝ բացառությամբ կալ- հիմքի, որ նոր հայերենում փոխարինվում է ունիմ բայից կազմված անցյալ կատարյալի հիմքով»183։ Յ. Կարստի՝ կիլիկյան հայերենում առանձնացրած պարզ անցյալ կատարյալին վերաբերում են նաև պատճառական բայերը, որոնք մինչև նոր հայերենի շրջանը պահել են անցյալ կատարյալի կանոնավոր հիմքը՝ -ուց կամ –ցուց վերջածանցով՝ ուսցնեմ-ուսուց, սնցնեմ-սնուց՝ ի տարբերություն ներկայի հիմքի, որն ընդունել է ավելի նոր հնչյունական ձև: Երկրորդը կազմվում է բաղադրյալ հիմքից՝ բայարմատին ավելացնելով աց, եց, եաց կամ ց վերջածանցները: Տարբերությունը պարզ և բաղադրյալ անցյալ կատարյալների միջև միայն հիմքի տարբերությունն է184: Ե խոնարհման պարզ բայերը հիմնականում պահպանում են գրաբարյան վերջավորությունները՝ -ի, -եր (-իր), -եաց (եց), -աք, -էք (-իք), -ին: Սակայն, ինչպես տեսնում ենք, եզակի թվի 3-րդ դեմքում գերակշռող -եաց վերջավորության հետ միասին՝ հրամայեաց, կարգեաց, անարգեաց և այլն, հանդիպում է նաև -եց հնչյունափոխված վերջավորությունը` ծախեց, ուզեց, գրեց: Իսկ եզակի 2-րդ դեմքում հետագայում գրաբարաձև -եր- վերջավորության փոխարեն ավելի տիրապետող է դառնում -իր վերջավորությունը (նաև պատճառական կերպի բայերում)` մնացիր, փորեցիր: Ասել, գիտել, կարել, ածել, հանել բայերը նույնպես գրաբարակերպ են խոնարհվում, (ասաց, գիտաց, կարաց, ած, եբեր): Ասել բայը գործածվում է և՛ բաղադրյալ-ցոյական՝ ասաց, և՛ արմատական ձևերով՝ ասիր, ասաւ, իսկ հանել բայը հետագայում հանդիպում է նաև կանոնավոր ձևով` ցոյական հիմքով` հանեցիր: Ըստ անհրաժեշտության` ե խոնարհման ներգոր182

Տե՛ս Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության, հ. Ա, էջ 295։ Տե՛ս նույն տեղում, էջ 297։ Տե՛ս նույն տեղում, էջ 295:

ծական սեռի բայերը խոնարհվում են նաև կրավորակերպ՝ ունենալով՝ -այ, -ար, -աւ, -աք, -այք, -ան վերջավորություններ, ինչպես գրաբարում՝ կարգեցաւ, անարգեցաւ: Ե խոնարհման ածանցավոր բայերը միջին հայերենում ևս ունեն արմատական հիմք, սակայն գրաբարի համեմատությամբ կորցնելով կերպի վերջավորությունները, միջին հայերենում դրվում են և՛ ներգործական, և՛ չեզոք սեռի բայերի վրա` տեսայ, ելաւ, անցաւ, հարցայ, իջաւ և այլն: Նկատելի է, որ է և ե նախահավելվածները ևս կորցրել են իրենց գործածության հիմքը, և է նախահավելվածը դրվում է նաև բաղաձայնով սկսվող բառերի վրա` էստեղծ: Հնդեվրոպական նախահավելվածն արդեն հին հայերենում էական դեր չի խաղում, քանի որ նախահավելված ձևերի կողքին հանդիպում են նաև առանց հավելումի ձևեր, ինչպես՝ եկաց-կաց, ելից-լից: Ավելի շատ է տարածվում հայոց լեզվի պատմության միջով անցնող միավանկ բայաձևերից խուսափելու սկզբունքը, անհետանում են անցյալ կատարյալի եզակի 3-րդ դեմքի առանց նախահավելվածի միավանկ ձևերը, և հին հավելումն արդեն շարունակվում է որպես միավանկ ձևերի կազմության պարտադիր գործոն՝ էառ, եզարկ185: Հետագայում ի հայտ է գալիս նոր աճական` ի` իլաց, իխած, իհան և այլն: Այսպիսով, միջին հայերենում ե խոնարհման և՛ ներգործական, և՛ չեզոք սեռի ածանցավոր բայերը ստանում են –այ, -ար, -աւ, -աք, -այք, -ան վերջավորությունները: Միջին հայերենում սկսված այս երևույթը տիրապետող դարձավ մեր գրական լեզվի 2 տարբերակներում: Պատճառական բայերը կրավորական կազմությամբ չեն հանդիպում և խոնարհվում են գրաբարի նման՝ -ի, -եր (-իր), -եաց (-եց), -աք, -էք (-իք), -ին: Ի խոնարհման պարզ բայերը գրաբարի համեմատությամբ առանձնահատկություններ չունեն. և՛ պարզ, և՛ ածանցավոր բայերն ունեն կրավորակերպ վերջավորություններ, ընդ որում, պարզ բայերը, բացի նստել բայից, ունեն ցոյական-բաղադրյալ հիմք` կամեցաւ, խօսեցաւ, իսկ ածանցավորները` արմատական հիմք` ընկաւ, բուսաք:

Տե՛ս Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության, հ. Ա, էջ 304:

Գրաբարյան ի թույլ բաղադրիչը անցյալ կատարյալում չի արտահայտվում՝ թռար, փախաւ: Ա խոնարհման թե՛ պարզ, թե՛ ածանցավոր բայերն անցյալ կատարյալում ունեն բաղադրյալ-ցոյական հիմք` հաւատացին…: Պարզ բայերն ունեն գրաբարի նման -ի, -եր, --, -աք, -էք (-իք), ին, իսկ ածանցավորները` -այ, -ար, -աւ, -աք, -այք//-արուք, -ան վերջավորությունները: Ա խոնարհման ներգործական սեռի բայերի կրավորակերպ վերջավորություններով ձևեր միջին հայերենում չեն հանդիպում, մինչդեռ գրաբարում կրավորական սեռի բայ ստանալու միակ հնարավոր եղանակն է դա: Ա խոնարհման ածանցավոր բայերի հիմքերը հանդես են գալիս միջին հայերենի հնչյունափոխական ընդհանուր օրենքին համապատասխան՝ շատանալ-շատնալ, թուլանալթուլնալ: Որպես հեղինակային լեզվի առանձնահատկություն` պետք է դիտարկել այն երևույթը, որ այս խոնարհման բայերի, ինչպես և ընդհանրապես եզակի 3-րդ դեմքի –աւ վերջավորությունը Վ. Այգեկցու մոտ գտնում ենք օ հնչյունափոխված ձևով` զղջացօ և անկօ առաջի սրբութեանց աստուծոյ: Սա, ըստ երևույթին, կապված է աւ-օ հնչյունափոխության հետ186: Ու խոնարհման բայերում ևս պարզ բայերի կրավորակերպը վերացել է, և կրավորականությունն արտահայտվում է վ մասնիկով` թողվաւ /թողնվեց/: Պարզ բայերն ունեն գրաբարակերպ վերջավորություններ: Ընդհանրապես այս խոնարհմամբ քիչ բայեր են պահպանված, իսկ այդ քչերն էլ մատենագրության մեջ սակավ են արտահայտվում: Ի թույլ բաղադրիչ ունեցող բայերում բաղադրիչը խախտված է. կան դեպքեր, երբ հանդես է գալիս` հանգեաւ, սակայն ավելի շատ են այն դեպքերը, երբ հանդես չի գալիս` փախաւ, զարթաւ, կորաւ187: Պատճառական բայեր − Պատճառական բայերը անցյալ կատարյալում չեն հանդիպում: Ներգործակերպ խոնարհումը նման է գրաբարին` -ի, -եր (-իր), --, -աք, -էք (-իք), -ին` վազցուցի, հասուցի…: Պատճառական բայերի խոնարհման պատկերը հետևյալն է՝

Տե՛ս Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության, հ. Ա, էջ 334: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 335:

եզակի թիվ 1 դ.− վազցուցի 11 դ.− վազցուցիր/-եր/ 111 դ.− վազցոյց/ուց/

հոգնակի թիվ 1 դ. − վազցուցաք 11 դ. − վազցուցիք/-էք/ 111 դ. − վազցուցին

Այսպիսով, անցյալ կատարյալ ժամանակի դրսևորումների մասին փաստերն ամփոփելով` կարելի է ասել, որ մեր լեզվի այս շրջանում դեռևս շատ են բազմազանությունները, գրաբար և աշխարհաբար զուգահեռ դրսևորումները: Գրաբարի համեմատությամբ նկատվում են հետևյալ դրսևորումները: 1. Կրավորակերպ -այ, -ար, -աւ վերջավորությունները կորցրել են իրենց իմաստը, դրվում են ինչպես չեզոք (ելաւ, եկաւ), այնպես էլ ներգործական սեռի պարզ բայերի վրա (գիտացաւ): Կրավորակերպ խոնարհում չեն ունենում ե խոնարհման ածանցավոր, ա, ու խոնարհման պարզ և պատճառական բայերը: Այս խոնարհումներում կրավորական սեռը արտահայտվում է կրավորական վ ածանցով: Դեռևս ե խոնարհման բայերը կրավորական են դառնում` ի խոնարհման ենթարկվելով: Սակայն հաճախ կրավորակերպ խոնարհվող բայը ևս ստանում է կրավորական ածանց` սպանվաւ, պսակուեցաւ: 2. Ի թույլ բաղադրիչով բառերն իրենց ըմբռնումը կորցրել են (ուռեցաւ, զարթաւ): 3. Գրաբարի բայաձևը կրել է հնչյունական փոփոխություններ` փսխեց, խմեց, խմցուցին, ընկաւ: 4. Կազմվել են նոր բայաձևեր (ուզեց, խալսեցաւ): Այս բոլորի հետ մեկտեղ կան ձևեր, որոնք նույնանում են գրաբարի հետ (սկսաւ, անկան, քրտնեցաւ, խառնեցին): Մի խոսքով, մեր լեզվում միօրինականացած, կուռ համակարգի վերածված խոնարհման համակարգ դժվար է գտնել: Այն պիտի առաջանար ավելի ուշ` 19-րդ դարի երկրորդ կեսին188:

Անցյալ կատարյալ ժամանակաձևի մասին առավել մանրամասն տե՛ս Ա. Աբաջյան, Անցյալ կատարյալ ժամանակը հայերենում, Եր., 2015:

3.10. ԸՂՁԱԿԱՆ ԵՂԱՆԱԿ

Ինչպես նշվեց, ըստ Հ. Աճառյանի` հայերենի խոնարհման համակարգի փոփոխություններից է գրաբարի ստորադասական եղանակի վերացումը: Իհարկե, միջին հայերենում ըստ անհրաժեշտության գործածվում են նաև գրաբարի ստորադասական 1-ին և 2-րդ ապառնիները: Սակայն, ինչպես ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, սրանք ավելի շատ գործածվում են գրաբարամետ հեղինակների շարադրանքի դեպքում: Պետք է հաշվի առնել, որ այս շրջանի մատենագիրները հիմնականում ստանում էին գրաբար կրթություն և հատկապես կրոնադավանաբանական հարցեր քննելիս իրենց ոճին տալիս էին գրաբարյան լեզվաոճական երանգներ, օրինակ` Սմբատ Գունդստաբլը իր «Դատաստանագրքում» գրում է . «…ի վերայ այդր շինեցից զեկեղեցի իմ», կամ …ի ձեռաց նոցա խնդրեցից, …հարցէ զնա օձն եւ սպանցէ»: Կան հեղինակներ, սակայն, որոնք անհարկի գործածում են գրաբարյան ձևերը, ինչպես օրինակ՝ Վ. Այգեկցին, որի առակներում առավել հաճախ են գործածվում ստորադասականի ձևերը: Միջին հայերենի համար բնորոշ, ստորադասականի արտահայտման նոր ձևերն են ըղձական, պայմանական և հարկադրական եղանակները: Ըղձական եղանակն ունի 2 ժամանակ` ապառնի և անցյալ ապառնի: Ըղձական եղանակը իմաստով համապատասխանում է արդի հայերենի ըղձականին: Միջին հայերենում ըղձական եղանակի կազմության համար օգտագործվում են գրաբարյան սահմանական ներկա և անցյալ անկատար ժամանակները: Գրաբար լեզուն ստորադասականի անցյալ ապառնու համար ձևեր չուներ, այսինքն` խոսելու էի, խոսեի, կխոսեի, պիտի խոսեի ժամանակներն արտահայտող առանձին բայաձևեր չկային, այլ գործածվում էր անցյալ անկատարը` ըստ ցանկության այս իմաստներից մեկնումեկն արտահայտելու համար: Ինչպես որ անցյալ անկատարը արտահայտում էր ստորադասականի անցյալ ապառնու գաղափար, համաբանության օրենքով ներկան էլ արտահայտեց ստորադասականի ապառնու գա-

ղափար189: Միջին հայերենում ըղձական եղանակը այդ բազմաձևությունը որոշ չափով պահպանել է: Միջին հայերենի երկրորդ շրջանում առավել հաճախ են հանդիպում ըղձականի ձևերը: Այս շրջանի հեղինակների գրվածքներում հանդիպում ենք գրաբարյան 4 խոնարհումների բայերի ըղձական եղանակի երկու ժամանակների բազմաթիվ կիրառությունների, ինչպես` Եւ զայս գիրքս շինեցաք, զի որք կարդան` հեշտութեամբ յիմանան: Եղբա՛յրք, յորժամ բազմիք սեղան,//Չըլնի շատ խմէք, դառնաք բոց,// Եւ սահմանէք կռիւ, տնկոց,// Գլուխ ծակէք արիւն ի ծոց,// Ձեր ծնողաց սիրտն շինէք խոց: Միջին հայերենի երկրորդ շրջանում ըղձական անցյալի ապառնու կիրառության լավ նմուշ է Քուչակի հետևյալ հայրենը. Ես ձագ ծիծեռնակ պիտէի, զօրն ըզքո տուն մտնուի,//Ան բարձր մօյտան չարտախդ ես ի հոն բուն մի շինէի, //Ոնց որ մութն մթանայր, ցածնայի ծոցդ մտնուի, Ոնց որ լուսն լուսանայր, բարձրանայի բունս մտնուի, //Ես ապրշմէ խուշախ (գոտի), զօրն զքո միջաց գիրկ ածէի, //Կամ քաղցըր նռան գինի, զօրն զքո փարչդ պիտէի, //Առնիր ու բերնիդ դընիր, ցածնայի դունչդ պագնէի, //Կամ ապրշմէ կոճակ, որ շլնիցդ գիրկ ածէի190: Ըղձական եղանակի բայաձևերը հաճախ հանդես են գալիս թող եղանակիչ բառով: Այս ձևերը գործածական են առաջին և երրորդ դեմքի համար` Թող մաշիմ ի յայս հոգս եւ խիստ հնանամ: Ով որ տեսնու զիմ սիրտս ի բաց` թող գայ լսէ զիմ գանգըտնին: Ըղձական բայաձևերը հատկապես ստորադասական նախադասություններում հանդես են գալիս նաև որ, թէ, երբ, եթէ և այլ շաղկապներով ու եղանակավորող բառերով` Թէ գաս, որ կապեմ զքեզ…, Ողորմութեամբդ քո ես մնամ, //Որ տաս դու ինձ համբերութիւն, որ սատանին գերի չըլնամ: Միջին հայերենում ըղձական եղանակի բայաձևերի պայմանական եղանակի իմաստով կիրառության բազմաթիվ դեպքեր կան՝ …թէ տանիմ զքեզ ի դրախտն, դու համբերե՞ս (կհամբերե՞ս). եւ

Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության, հ. Ա, էջ 343: Տե՛ս նշվ. աշխ., էջ 393:

ասաց թէ` ե՞րբ լինի (կլինի) այդ»: Դրանք օգտագործվում են նաև կրավորականի ձևերով` …եւ թէ ուտուի, ճղէն ի մէջ գտնուի, բացուի, փոփոխի ի գունէն: Զգուշութիւն քեզ գրեցի, որ չխաբուիս հոռոմ պառուի…: Միջին հայերենի երկրորդ շրջանում Ա. Ամասիացին և Քուչակը ըղձականը հաճախ գործածում են նա/նէ/ եղանակավորող բառով, ինչպես՝ ...յորժամ մարդ զինքն ուտէ նա, բնական տաքութենէն աւելի երեւցնէ…: …որ յիմացուի նա: Թէ ես լամ նա հազ ունիմ: Դաւիթ մարգարէն ասաց՝ թէ չարկամ ունիս նա` սիրէ: Ամենայն ծառ պտուղ կու տայ, թէ ուռին չի տայ նա ` համ ի՞նչ: Սակայն միջին հայերենի երկրորդ շրջանի համար ըղձական եղանակի կիրառության կարևոր առանձնահատկությունը, ի տարբերություն առաջին շրջանի, ապառնի ժամանակում ե խոնարհման չեզոք և ներգործական սեռի բայերի եզակի 3-րդ դեմքի -ի վերջավորությունն է, օրինակ՝ Եւ թէ մեղրով խառնես եւ տաս, չի թողուր, որ շուտ հարբի մարդն…: Շահն մարդ ղրկեց, թուրքացնի, անունն փոխի…: Լաւ է` քո պարոն կենդան չի,// Քեզ տեսնողն ո՞նց ամանչի,// Քանի քո զկեսուր տան չի,// Եկ այվանն, բեր սեղանն,// խմի, Քեզ հետ տաղեր կանչի Յովնաթանն191:

3.11. ՊԱՅՄԱՆԱԿԱՆ ԿԱՄ ԵՆԹԱԴՐԱԿԱՆ ԵՂԱՆԱԿ

Պայմանական եղանակն ունի 2 ժամանակ` ապառնի և անցյալ ապառնի: Այն նույնանում է արդի հայերենի պայմանական կամ ենթադրական եղանակին, կազմվում է գրաբարյան ներկա բայաձևերի վրա կու մասնիկի հավելմամբ, կազմությամբ չի տարբերվում միջին հայերենի ներկայից, և նախադասությունից դուրս հնարավոր չէ զատել դրանք իրարից: Մ. Աբեղյանը կը-ով կազմված ապառնիի ձևերը դնում է մի ընդհանուր եղանակի տակ` այն անվանելով ենթադրական: Կու եղանակիչը դրվում է և՛ բաղաձայնով, և՛ ձայնավորով սկսվող բայերից առաջ` կու սպաննենք, կու երթամ, բացի այդ` կարող է

Տե՛ս Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության, հ. Ա, էջ 393:

լինել հնչյունափոխված ձևով` կ192, կոյ ` կոյ մտանեմ, կելանեմ: Կու մասնիկը կ հնչյունափոխված ձևով կարող է դրվել բայաձևին կից: Կու նախնական լրիվ ձևը բարեհնչյունության համար պահպանվել է գամ, տամ, լամ բայերի մոտ193:

3.12. ՀԱՐԿԱԴՐԱԿԱՆ ԵՂԱՆԱԿ

Հարկադրական եղանակը միջին հայերենում արտահայտվում է պիտի եղանակիչի միջոցով: Այս պիտի ձևը սկզբնապես պիտիմ բայի սահմանական ներկայի եզակի 3-րդ դեմքի ձևն է և միջին հայերենի շրջանում դարձել է եղանակիչ բառ, որը ստորադասականի բայաձևերին տալիս է հարկադրաբար կատարվելիք գործողության իմաստ194: Ա. Այտընյանը գրում է. «...Պիտի հին դիմազուրկը, որ հիմա միայն ստորադասականով մեկտեղ կը բանի ապառնի շինելու, հին ռամկորենի մէջ սկսավ որ շաղկապով գործածուի. այսպես՝ պիտի որ լինի»195: Եվ քանի որ հայերենում սովորական է ստորադասական նախադասություններում շաղկապների սղումը, ուստի մնում է միայն պիտի եղանակիչը համապատասխան բայաձևի հետ՝ պիտի ասեմ, պիտի գնամ և այլն: Պիտի եղանակիչը հաճախ հանդիպում է պիտ, տի հնչյունափոխված ձևերով՝ պիտ ապաշխարէ: Միջին հայերենի երկրորդ շրջանում գնալով ավելի հաճախանում են տի եղանակիչով կազմված բայաձևերը` «…այս մեկ գիշերս ինչ տի լինայյ, «Յորժամ յարութիւն լինի, փողն երկու ձայնիւ տի գոչէ »: Հնչյունափոխված ձևերի կիրառությունը վկայում է, որ եղանակիչը բավական հնություն ունի, քանի որ մաշվածության այս երևույթը չէր կարող շատ շուտ «Արդեն կիլիկյան միջին հայերեն գրվածքներում ձայնավորով սկսվող բայաձևից առաջ կու նախամասնիկի փոխարեն հաճախ առանձին դեպքերում դրվում է կ զեղչված ձևը` կերթաս, կուտեն, կառնոյր» (Յ. Կարստ, նշվ. աշխ., էջ 284): Տե՛ս նույն տեղում, էջ 285: Ավելի մանրամասն տե՛ս Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության, հ. Ա, էջ 346: Ա. Այտընյան, Քննական քերականություն աշխարհաբար կամ արդի հայերեն լեզվի, էջ 97:

դրսևորվել: Քանի որ պիտիմ բայի եզակի 3-րդ դեմք լինելու իմաստը թուլացել էր, պիտի ձևը կորցնում է վերջավորության ի ձայնավորը, որը բայի գրաբարյան ըմբռնմամբ և՛խոնարհիչն է, և՛ դեմքի ու թվի ցուցիչը196: Միջին հայերենի 2-րդ շրջանում պիտի եղանակիչով կազմված հարկադրական եղանակի բայաձևերի կիրառությունն ավելի է աշխուժանում և տիրապետող է դառնում գրեթե բոլոր գրողների մոտ: Ինչպես նշում է Ս. Անթոսյանը, Ա. Ամասիացու լեզվին հատուկ է պիտի եղանակիչով ստորադասական նախադասությունների գործածությունը՝ պիտի որ փորձեն, պիտի որ եփէ և այլն197:

3.13. ՀՐԱՄԱՅԱԿԱՆ ԵՂԱՆԱԿ

Հրամայականը միջին հայերենում արտահայտվում է երկու ձևով` բուն հրամայականով և ժխտական կամ արգելական հրամայականով: Հորդորական հրամայականը միջին հայերենում չկա, քանի որ այլևս գործածական չէ գրաբարի ստորադասական երկրորդ ապառնի ժամանակը, որի հոգնակի 2-րդ դեմքից էր կազմվում հորդորական հրամայականը: Գրաբարում ևս հորդորական հրամայականը առավելապես ոճական արժեք ունի, ահա ինչու գրաբարի շատ քերականներ այդ ձևը չեն ընդունում կամ համարում են ստորադասականի տարբերակված ձև198: Բուն հրամայական: Ե խոնարհման պարզ բայերի եզակի հրամայականում հանդես է գալիս անցյալի հիմքը` շեշտի տակ ց հնչյունի անկումով` խնդրեա՛, օգնեա՛, կանգնեա՛, թեև միջին հայերենի համար օրինաչափական է հրամայական եզակիի եա-է հնչյունափոխված վերջավորությամբ ձևերի օգտագործումը, որը հետագայում տիրապետող դարձավ գրական արևմտահայերենում և բարբառներում` մաղէ՛, շփէ՛, յիշէ՛, արձակէ՛, ճարէ՛: Ե խոնարհման պարզ բայե-

Տե՛ս Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության, հ. Ա, էջ 346: Տե՛ս նույն տեղում էջ 396: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 336:

րի հնչյունափոխված այս ձևը հետագայում տարածվեց նաև ի խոնարհման բայերի վրա` խօսէ՛, հայէ՛199: Հանել, ածել, բերել բայերի հրամայականի եզակին ունի հա՛ն, ա՛ծ, բե՛ր ձևերը: Ասել բայը եզակիում հանդիպում է ասա՛, հոգնակիում` ասէ՛ք ձևով: Ե խոնարհման ածանցավոր բայերի եզակի հրամայականում հանդես է գալիս շեշտված արմատական հիմքը` ա՛րկ, տե՛ս, հա՛ս: Սակայն ցուցանել բայը սպասելի ցո՛յց ձևի փոխարեն ունի ցուցու՛ ձևը: Հետագայում առավել հետաքրքրական են ե խոնարհման թե՛ պարզ, թե՛ ածանցավոր բայերի եզակի հրամայականի -իր վերջավորությամբ ձևերը` ելի՛ր, գտի՛ր, խոստովանի՛ր: Հայտնի է, որ հրամայականի այս վերջավորությունը հետագայում տիրապետող դարձավ արևելահայ գրական լեզվում: Ե խոնարհման բայերի հոգնակի հրամայականը կազմվում է բայահիմքի վրա -էք վերջավորության ավելացումով` պատուեցէ՛ք, պատռեցէ՛ք, հատէ՛ք, արկէ՛ք: Ի տարբերություն առաջին շրջանի` միջին հայերենի երկրորդ շրջանում ավելի շատ գործածվում են հոգնակի հրամայականի ոչ ցոյական ձևերը` ածէ՛ք, կանչէ՛ք, խմէ՛ք: Ե խոնարհման պարզ և ածանցավոր բայերում ներգործական սեռի բայերի կրավորաձև խոնարհման չենք հանդիպում: Ի խոնարհման բայերի հրամայականի կազմությունը նման է գրաբարին` նայեա՛ց, հայեա՛ց, որ հաճախ հնչյունափոխված է հանդես գալիս` հայեա՛, ողորմեա՛: Ա խոնարհման պարզ բայերում, ինչպես գրաբարում, շեշտի տակ անցյալի հիմքի ց բաղադրիչն ընկնում է` աղա՛, լուա՛: Ածանցավոր բայերի եզակի հրամայականը ևս կազմվում է գրաբարի նման՝ անցյալի հիմքի վրա -իր վերջավորության ավելացումով` իմացի՛ր, բարձրացի՛ր: Դառնալ բայի մեջ ունենք ց-ձ հնչյունափոխություն` դարձի՛ր, թանալ բայի հրամայականը լինում է թա՛ց, իսկ իմանալ բայը եզակի հրամայականում ունի նաև իմա՛ ձևը: Հոգնակիում ան199 Ս. Անթոսյանը նշում է, որ Հ. Թլկուրանցու մոտ հանդիպում է նաև կամիմ բայի կամե՛ց հնչյունափոխված ձևը (տե՛ս Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության, հ. Ա, էջ 389):

ցյալի հիմքի վրա ավելանում է –էք վերջավորությունը`աղացէ՛ք, իմացէ՛ք: Այսպիսով, ա խոնարհման բայերում ևս կրավորակերպ խոնարհման չենք հանդիպում: Ու խոնարհման բայերի հրամայականի գործածության հետևյալ դեպքերը կան` ա՛ռ, լի՛ց, կա՛լ: Լեսուլ բայն ունի լեսէ՛ ձևը: Ի թույլ բաղադրիչ ունեցող բայերի միայն եզակի դեմքով կիրառություններ կան՝ զարթի՛ր, հանգի՛ր, փախի՛ր200: Միջին հայերենի պատճառական բայերի եզակի հրամայականը ունի ինչպես գրաբարյան -ո վերջավորությամբ` անուշացո՛, ուրախացո՛, այնպես էլ նոր ՝ -ու՛ր վերջավորությամբ ձևեր` նստեցու՛ր, զօրացու՛ր201: Իհարկե, աստիճանաբար տիրապետող է դառնում վերջինը: Արգելական հրամայական202: Միջին հայերենում արգելական հրամայականը բազմազան դրսևորումներ ունի: Այն և՛ պարզ ու ածանցավոր, և՛ պատճառական, և՛ անկանոն բայերի դեպքում նախ և առաջ գրաբարի հետևողությամբ կազմվում է բայի սահմանական եղանակի ներկայի երկրորդ դեմքից մի՛ արգելականով: Եզակի թվում բայի դիմային ս վերջավորությունը փոխարինվում է ր-ով: Ե խոնարհում՝ - եր, -էք Ի խոնարհում՝ -իր, -իք Ա խոնարհում՝ -ար, -այք Ու խոնարհում՝ -ուր, -ուք Միջին հայերենում արգելական հրամայականը կազմվում է նաև մի՛ արգելականի և անորոշ դերբայի միջոցով, որի դեպքում ստացվում է մեղմական արգելական՝ մի՛ սիրել, մի՛ բարկանալ, մի՛մոլորիլ203:

Տե՛ս Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության, հ. Ա, էջ 339: Ա. Ամասիացու մոտ -ուր վերջավորության ր հնչյունը արդեն մաշվել է` եռցու՛, կաթեցու՛: Իսկ կպուցանել բայն ունի կպու՛ ձևը (տե՛ս Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության, հ. Ա, էջ 391): Սա իհարկե բայի ժխտականի ձև է, բայց մենք նյութի դյուրընկալության համար նպատակահարմար ենք գտել արգելական հրամայականը քննել բուն հրամայականից անմիջապես հետո: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 358:

Ինչպես նշում է Ս. Անթոսյանը, արգելական հրամայականի կազմության մի յուրահատուկ ձև է առկա Մ. Հերացու «Ջերմանց մխիթարութիւն» աշխատության մեջ: Մի՛ արգելականը ավելանում է գրաբարյան ներկայի եզակի երկրորդ դեմքին` մի՛ արգելես, մի՛ տաս: Այսպիսի որոշ ձևեր Ա. Այտընյանը նշում է նաև 5-րդ դարի համար` մի՛ շտապիս, մի՛ պատրիս204: Արգելական հրամայականի այս ձևերն իրենց իմաստով նման են ըղձականի ժխտական ձևերին` չշտապես, չխաբվես: Քանի որ գրաբարում ստորադասականի այս ձևերը կազմվում էին մի՛ արգելականով, ուստի վերոնշյալ կազմություններն էլ ստորադասականին իմաստով մոտ լինելու հետևանքով կազմվել են մի՛ արգելականով205:

3.14. ԺԽՏԱԿԱՆ ԽՈՆԱՐՀՈՒՄ

Հատուկ ժխտական խոնարհում դասական լեզուն չունի, և ժխտականի ձևերը հաստատականներից տարբերվում են նախադրյալ չ մասնիկով՝ սիրեմ-ոչ սիրեմ, սիրեցի-ոչ սիրեցի, սիրեցից-ոչ սիրեցից: Ոչ ձևի փոխարեն ուշ դասական և հետդասական շրջանում երևում է չ կրճատ մասնիկը: Այդ ձևերը, ինչպես և հաստատական համապատասխանությունները անփոփոխ ձևով անցել են միջին հայերենին՝ չառի, չեկիր, չէ ընդունած206: Միջին հայերենում բայի ժխտական ձևերը կազմվում են հաստատականի վրա ոչ, չի, չ, մի՛ բացասական մասնիկների ավելացումով: Միջին հայերենում գրաբարակերպ ներկայի ժխտականը կազմվում է. Ա) գրաբարակերպ ներկայի բայաձևերի վրա չ ավելացնելով` չընդունի, չթողու և այլն: Չ մասնիկն ավելանում է ինչպես ձայնավորով, այնպես էլ բաղաձայնով սկսվող բառերի վրա: Ս. Անթոսյանը որպես հեղինակային լեզվի առանձնահատկություն է դիտում Գրիգորիսի մոտ հանդիպող յ հնչյունի հավելումը չ-ից հետո՝ չյկշտանայ, չյգիտէր207 :

Տե՛ս Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության, հ. Ա, էջ 359: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 359: Տե՛ս Յ. Կարստ, նշվ. աշխ., էջ 346: Տե՛ս Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության, հ. Ա, էջ 353:

Բ) Գրաբարակերպ ներկայի ժխտականը կազմվում է նաև չի մասնիկով, որը հիմնականում ավելանում է բաղաձայնով սկսվող բառերի վրա, բայց պատահում է նաև ձայնավորից առաջ` չի կարէ, չի դառնաս, չի ընդունի: Նույն ձևով կազմվում է ըղձական ապառնիի և անցյալ ապառնիի ժխտականը՝ չի խցկի: Գ) Եթե չ և չի մասնիկները հավասարապես դրվում են թե՛ ներկա և թե՛ ըղձական բայաձևերի վրա, ապա ոչ ժխտականը դրվում է միայն սահմանական ներկայի և անցյալ անկատարի վրա` ոչ ունենեայ, ոչ կալնուին: Միջին հայերենում ժխտականի այս բոլոր ձևերը հավասարապես գործածվում են` հաճախ նույնիսկ նույն նախադասության մեջ. «Ամենայն խոց, որ ոչ չորանայ, չողջանայ»: Այսպիսով, սահմանական եղանակի ներկան և անցյալ անկատարը միջին հայերենում ունեն ժխտականի 7 դրսևորում` 4 դերբայավոր և 3 մասնիկավոր: Ապառնի, վաղակատար և հարակատար ժամանակների ժխտական ձևերը կազմվում են օժանդակ բայի վրա չ մասնիկի հավելումով: Ի տարբերություն հաստատական ձևերի` ժխտականի դեպքում օժանդակ բայն անցնում է դերբայից առաջ` չէ բժշկել, չեմք ասել: Վաղակատար ներկա և անցյալ ժամանակների ժխտականը հանդիպում է նաև ոչ մասնիկով: Այս դեպքում ևս օժանդակ բայը դրվում է դերբայից առաջ` ոչ ենք տեսեր, ոչ եմ արկել: Ի տարբերություն արդի հայերենի` հարակատար ժամանակների ժխտականի կազմության դեպքում օժանդակ բայը միշտ դրվում է դերբայից առաջ` չես դրած, չէ գնացած: Նկատելի է, որ հարակատար ներկայի եզակի երրորդ դեմքում է օժանդակ բայը չի հնչյունափոխվում: Ս. Անթոսյանը նշում է, որ Նաղաշ Հովնաթանը և Զաքարիա Ագուլեցին երբեմն վաղակատարում և հատկապես հարակատարում գործածում են իրենց բարբառին հատուկ ժխտականի ձևեր. օժանդակ բայը դնում են դերբայից հետո՝ առել չէր, փտած չէր: Զ. Ագուլեցին իր բարբառին հոտուկ ձևով անցյալ կատարյալի ժխտականը

կազմում է ոչ մասնիկով՝ այն դնելով բայաձևից հետո՝ բացին ոչ, թողեց ոչ208: Անցյալ կատարյալի ժխտականը կազմվում է թե՛ ձայնավորով, թե՛ բաղաձայնով սկսվող բայերի դրական ձևի վրա չ մասնիկ ավելացնելով` չասացին, չամաչեց, չտեսաւ: Բաղաձայնով սկսվող բայաձևերը ունենում են նաև չի մասնիկ` չի շինեցի, չի հասաւ: Անցյալ կատարյալում ժխտականի երրորդ ձևը ստացվում է բայաձևից առաջ ոչ մասնիկի ավելացումով` ոչ կերակրեցեր, ոչ լցւաւ: Միջին հայերենի 2-րդ շրջանում չի մասնիկը հազվադեպ է դրվում ձայնավորով սկսվող բայաձևերից առաջ: Համեմատաբար նվազ կիրառություն ունի ներկայի և անցյալ անկատարի, ինչպես նաև ըղձական ապառնու և անցյալի ձևերի վրա ավելացող չ մասնիկը: Այս շրջանում սահմանական եղանակի դերբայավոր կազմությամբ ներկա և անկատար ձևերի երևան գալու հետևանքով չ մասնիկը, դրվելով եմ օժանդակ բայի ներկա և անցյալ ձևերի վրա, կազմում է ժխտական նոր ձևեր` չես երևում, խոսում չես209: Եզակի 3-րդ դեմքում է օժանդակ բայը կարող է հնչյունափոխվել ի-ի կամ մնում է անփոփոխ: Պայմանական եղանակի ապառնիները ևս սակավ կիրառությամբ կարող են ունենալ չ և չի ժխտական մասնիկները:

3.15. ԱՆԿԱՆՈՆ ԵՎ ՊԱԿԱՍԱՎՈՐ ԲԱՅԵՐ

Դեռևս մեր լեզվի հին շրջանում խախտվել էր որոշ բայերի անցյալի հիմքից կազմվող ձևերի գրաբարյան օրինաչափությունը: «Բայական զարտուղությունները հայերենում հիմքակազմության, խոնարհման տիպերի, դրական ու ժխտական ձևերի հիմքերի ու դիմաթվանիշ վերջավորությունների զուգորդումների՝ տվյալ տարածքում կամ պատմական զարգացման տվյալ շրջանում հարաբերակա-

Տե՛ս Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության, հ. Ա, էջ 404: Տե՛ս նույն տեղում էջ 402:

նորեն ամրակայված ձևերից շեղումներն են »210: Գրաբարի անկանոն բայերն են՝ ածել, առնել, ասել, բանալ, բառնալ, բերել, գալ, գթալ, գիտել, դառնալ, դնել, երդնուլ, երթալ, զգենուլ, ըմպել, ընթեռնուլ, ընկենուլ, թանալ, լինել, լնուլ, լսել, խիթալ, խնուլ, կարել, հանել, հականել, հեղուսել, Ճանաչել, մարթել, մեղանչել, մերկել, յանցանել, յառնել, յենուլ, յուսալ, նստել, ունել, ուտել, տալ, փութալ211: Վերոհիշյալ բայերից, օրինակ, յանցանել բայը միջին հայերենում առանձին չի գործածվում, այլ հանդես է գալիս հարադիր կիրառությամբ: Ավելի սակավ է կիրառվում մեղանչել բայը, որն ունի վաղակատարի ձև` մեղանչել է, իսկ անցյալ կատարյալում իշխող են այս բայի գրաբարյան ձևերը: Հետագայում մեղանչել բայը պարզեցման պատճառով դարձավ կանոնավոր: Միջին հայերենում ևս անկանոն բայերը անցյալ կատարյալի հիմքից կազմվող ձևերում դրսևորած առանձնահատկությունների համապատասխան` կարելի է բաժանել 2 խմբի: Առաջին խմբի մեջ կմտնեն առնել, դնել, լսել, երդնուլ, հարկանել, ճանաչել, յառնել, տանել, տալ բայերը, որոնց անցյալ կատարյալի հիմքը չի կազմվում այլ արմատից, այլ նույն բայից` յուրահատուկ հնչյունական փոփոխությունների դրսևորումով: Յառնել բայը միջին հայերենում շատ ավելի սակավ կիրառություն ունի և հանդիպում է հիմնականում անցյալ կատարյալ և հրամայական ձևերով` յարեաւ, արի՛: Միջին հայերենում սովորական է նաև արի՛ և ե՛կ բայաձևերի միացությունից առաջացած արիե՛կ, ապա արե՛կ հրամայականի ձևը: Ճանաչել բայն ունի հնչյունափոխված ճանչել ձևը, իսկ անցյալ կատարյալում ավելի բնորոշ է ճանաչեց ձևը: Լսել բայի անցյալ կա210

Գ. Հանանյան, Հին հայերենի բայական զարտուղությունների հետագա դրսևորումները, «Հայերենագիտության հիմնահարցեր և զարգացման հեռանկարներ». Միջազգային գիտաժողովի զեկուցումների ժողովածու, Եր., 2015, էջ 99: Թվարկված բայերը անկանոնություններ են դրսևորում կատարյալի հիմքում և նրանից կազմվող ժամանակներում: Այս շարքում ընդգրկել ենք նաև այնպիսի բայեր, որոնք մասնակի շեղումներ ունեն խոնարհման ընդհանուր օրինաչափությունից (օր.՝ արմատականի փոխարեն ունեն ցոյական հիմք. լնուլ, խնուլ, զգենուլ, ընթեռնուլ, ընկենուլ, յենուլ, կամ, հակառակը, ածել, բերել, հանել, հեղուսել, նստել, ներգործակերպի փոխարեն կրավորակերպ են խոնարհվում. գթալ, խիթալ, յուսալ, փութալ կամ, հակառակը, առնուլ, բանալ, բառնալ, ընկենուլ, թանալ լնուլ, խնուլ և այլն):

տարյալը կազմվում է կանոնավոր կերպով, ինչպես` լսեցի, լսեց, լսեցին, իսկ հրամայականում տարածված են լսէ՛, լսեա՛, հետո` լսեցէ՛ք, լսէ՛ք: Հանդիպում են նաև գրաբարյան ձևեր, ինչպես` լուայ, լուարուք: Ընդհանրապես, նկատելի է բայաձևերի վերջավորությունների կազմության պարզեցում, որը հետագայում օրինաչափ դարձավ, և այս խմբի լսել, ճանաչել, բայերը դարձան կանոնավոր բայեր: Լսեմ և ճանաչեմ բայերի անցյալ կատարյալի հին ձևերը՝ լուայ՝ լու- հիմքով և ծանեայ՝ ծանի- հիմքով դուրս են մղվել և փոխարինվել անցյալ կատարյալի նոր՝ ներկայի հիմքից կազմված բաղադրյալ հիմքերով՝ ճանչեց- և լսեց 212: Միջին հայերենում լայն կիրառություն ունեն առնել և դնել բայերի վաղակատար և հարակատար ժամանակները՝ արել ենք, դրել են, դրած է, առած ունէին և այլն: Դնել բայը միջին հայերենում ներկա և անցյալ անկատար ժամանակներում հանդես է գալիս գրաբարաձև` դնէ, դնէր: Հնչյունափոխված զանազան ձևերով է հանդես գալիս առնել բայը (անել, այնել, այրնել): Փոփոխությունները դրսևորվում են առավելապես անցյալ կատարյալ և հրամայական ձևերում` օրինակ` առնել և դնել բայերի անցյալ կատարյալում տարածված են արի, արիր, արեց, կամ արաւ, դրիր, դրիք, դրին, երետ, երեդ բայաձևերը, հրամայականում` արա՛, արէ՛ք, դի՛ր, դրէ՛ք նոր ձևերը: «Որպես անցյալ կատարյալի յուրահատուկ միջին (և նոր) հայերեն ձև՝ երևան է գալիս դիր-՝ դ-ն-եմ ներկայից՝ հին հայերենի դի- կամ հավելումով եդի- հիմքից։ Անցյալ կատարյալի տար- և դիր- հիմքերը կազմված են միևնույն սկզբունքով, այն տարբերությամբ, որ առաջինն ընդունված է արդեն դասական հայերենում, իսկ վերջինն ընդհանուր է դառնում միայն միջին հայերենի շրջանում»213։ «ԺԱ դարէն ետքը առնեմ զարտուղին կանոնաւոր կամ կէս-զարտուղի եղած է։ Ահաւասիկ հին, միջին եւ նոր ձեւերը․ հին՝ արարի, արարեր, արար, արարաք, արարէք, արարին․ միջին՝ արի, արիր, արաւ, արաք, արիք, արին․ նոր՝ ըրի, ըրիր, ըրաւ, ըրինք, ըրիք, ըրին ։ Միջին եւ ստորին դարուց սեպ212

Տե՛ս Ա. Այտընյան, Քննական քերականություն աշխարհաբար կամ արդի հայերեն լեզվի, էջ 71-72։ Յ. Կարստ, նշվ. աշխ., էջ 297- 298։

հական զարտուղիներ են՝ տուի, տուիր, երետ, տուաք, տուիք, տուին․ տուեալ․ դրի, դրիր, երեդ կամ եդիր, դրաք, դրիք, դրին․ դրեալ։ Եւ դարձյալ միեւնոյն բառն այլեւայլ ձեւերով կ երեւայ․ ինչպէս եկն, եկ, երեկ, եկաւ՝ միեւնոյն նշանակութեամբ․ նոյնպէս ալ եդ, եդիր, երեդ․ եդեալ-դրեալ, դրել, դրեր, կրաւ․ դրած»214: Անկանոն բայերի 2-րդ խմբի մեջ մտնում են գալ, երթալ, ըմպել, լինել, ունել, ուտել բայերը, որոնց անցյալի հիմքում հանդես է գալիս մեկ այլ արմատ` գալ-եկ, երթալ-չոգ, ըմպել- արբ, լինել-եղ, ունել-կալ, ուտել-կեր: Այս խմբի բայերից միջին հայերենում առավել գործածական են գալ, երթալ, լինել, ուտել: Սրանք բոլորը ներկա և անցյալ անկատար ժամանակներում միջին հայերենի խոնարհման համակարգին համապատասխան ունենում են կու (կոյ, կ) եղանակիչ` կու գայ, կու լինիմք: Վերոհիշյալ բայերից սակավ են հանդիպում ըմպել և ունել բայերը, իսկ ըմպել բայը անցյալ կատարյալում հանդիպում է ըմպեաց ձևով: Գալ բայն անցյալ կատարյալում ունի և՛ գրաբարաձև եկիր, և՛ եկաւ ձևերը, իսկ հոգնակի հրամայականում` եկէ՛ք: Գալ բայի անցյալ կատարյալում առավել հաճախադեպ են -այ, -ար, -աւ վերջավորությամբ ձևերը`եկաւ, եկան և այլն, իսկ եզակի հրամայականում`եկո՛, եկու՛: Տալ բայի անցյալ կատարյալում հետևողականորեն ունենք տուի, տուիր, տուաւ խոնարհման նոր ձևերը, իսկ հոգնակի հրամայականում` տուէ՛ք: Երթալ բայն անցյալ կատարյալում ունի չոգ հիմքը` չոգաւ: Ունել բայը անցյալ կատարյալում ուներ կալաւ ձևը: Ուշագրավ է, որ այս բայը ներկայում կու եղանակիչ չի ունենում, այլ հանդես է գալիս գրաբարաձև` ունին, ունէի և այլն: Միջին հայերենի խոնարհման համակարգին համապատասխան՝ գալ, լինել և ուտել բայերի անցյալի հիմքից կազմվում են վաղակատար և հարակատար ժամանակներ` եկել է, եկած է, կերել է, կերած է (ենթակայականը` կերող): «Միջին եւ ստորին դարուց սեպհական զարտուղիներ են՝ եկայ, եկար, երեկ, եկաք, եկիք, եկին, եկեալ. եւ դարձյալ միեւնոյն բառն այլեւայլ ձեւերով կ երեւայ․ ինչպէս

Ա. Այտընյան, նշվ. աշխ., էջ 71-72։

եկն, եկ, երեկ, եկաւ՝ միեւնոյն նշանակութեամբ»215: Գալ, տալ միավանկ բայերն ունենում են գալիս, տալիս անկատար դերբայի ձևեր, որոնցից էլ կազմվում են սահմանական եղանակի ներկա և անցյալ անկատար ժամանակները` Մարդ կա` մեղաց մէջ տալիս է լողի: Իսկ անկանոն խոնարհման այլ բայեր ունենում են -ում վերջավորությամբ անկատար դերբայ և նրանից կազմված ներկա և անկատար ժամանակներ, ինչպես` …որ կռիւ էին անում: «Կիլիկյան հայերենում ավելի շատ են երևան գալիս նախահավելվածով ձևերը․ հին հավելումն այստեղ շարունակվում է որպես անց․ կատարյալի եզակի 3-րդ դեմքի միավանկ ձևերի կազմության կանոնավոր ու պարտադիր մի գործոն»216։ Ըստ Կարստի՝ միջին հայերենում գալ, դնել, տալ բայերի անցյալ կատարյալի ձևերն այլևս չեն գիտակցվում նախահավելվածավոր ձևեր և եզակի 3-րդ դեմքում նրանք երկրորդ անգամ են ընդունել նախահավելվածը, որի հետևանքով եկն, ետ և եդ հին ձևերը միջին հայերենին տվել են հատուկ նոր կազմություններ՝ երեկ «եկավ», երետ «տվեց», երեդ «դրեց»217: Միայն դնեմ, գամ, տամ բայերն են, որ այդ նախահավելվածը ստանում են նաև առաջին և երկրորդ դեմքերում (ե-դ-ի, ե-դ-իր, ե-դ, ե-դ-աք, ե-դ-իք, ե-դ-ին․ե-կ-ի, ե-կ-իր, ե-կն, ե-կ-աք, ե-կ-իք, ե-կ-ին․ ե-տ-ու, ե-տ-ուր, ե-տ, ե-տ-ուք, ե-տ-ուն)218։ Անցյալ կատարյալ ժամանակում լինել բայը ունի -այ, -ար, -աւ… վերջավորությունները` եղայ, եղար, եղան, իսկ եզակի հրամայականում ունի եղի՛ր ձևը: «Երթամ բայի անցյալ կատարյալի չոգայ /չոքայ ձևը միջին հայերենում վկայված չէ։ Նոր հայերենին այդ հիմքի ծանոթ չլինելը վկայում է այն մասին, որ վերջինս հնացած է եղել արդեն կիլիկյան հայերենում։ Նույն ձևով դասական արբ-ի անցյալ կատարյալը (արբ- հիմքից) պետք է անհետացած լիներ արդեն կիլի-

Ա. Այտընյան, նշվ. աշխ., էջ 71-72։ Յ. Կարստ, նշվ. աշխ., էջ 303-304։ Լ. Հովսեփյանն էլ նշում է, որ եդ, եկ, ետ-ը, գիտակցվելով իբրև արմատական ձևեր, ստացել են երկրորդ աճականը, որից հետո երկու ե-երի միջև յ-ի միջնորդությամբ ավելացել է ր-ն հորանջից խուսափելու համար (Լ. Հովսեփյան, ԺԳ դարի հայերեն ձեռագրերի հիշատակարանների լեզուն, Եր., 1997, էջ 68-69 ): Տե՛ս նույն տեղում, էջ 303 - 305։

կյան հայերենում, ինչպես նաև ըմպեմ հին ներկան դուրս է մղվել խմել բայով»219։ Գրաբարի պակասավոր բայերից (եմ, կայ, գոլ, գոգ, պարտիմ, չիք) միջին հայերենում գրեթե չեն գործածվում գոլ և գոգ բայերը. առաջինը փոխարինված է լինել բայով, իսկ 2-րդը մեծ մասամբ երկրորդ ապառնիով էր գործածվում: Եմ (եմ, ես, է, եմք, էք, են, էի, էիր, էր, էաք, էիք, էին), կամ (կայ, կան կայր, կային, հետագայում նաև` 2-րդ դեմքի` կաս ձևը), պարտիմ (պարտիմ, պարտիս, պարտի, պարտիմք, պարտիք, պարտին, պարտէի, պարտէիր, պարտէր, պարտէաք, պարտէիք, պարտէիք, պարտէին) բայերն ունեն միայն սահմանական ներկա և անցյալ ժամանակներ:

3.16. ՄԱԿԲԱՅ Մակբայը չթեքվող խոսքի մաս է, այդ պատճառով, որ դարերի ընթացքում այն էական փոփոխությունների չի ենթարկվել: Ա. Այտընյանը գրում է. «Ե դարէն մինչեւ ԺԹ դարս… երևելի տարբերութիւն չենք գտներ, այլ ընդհանրապէս այնչափ միայն, որչափ լեզուի մը զուտ բառական մասը դարէ ի դար փոփոխութիւն առնելու ենթակայ է, այսինքն՝ քանի մը ձեւերու եւ նշանակութեանց փոփոխութիւն»220: Ինչպես գիտենք, ըստ իրենց արտահայտած իմաստի՝ գրաբարի մակբայները լինում են տեղի, ժամանակի, ձևի, չափի և աստիճանի: Իհարկե, կան նաև այնպիսի մակբայներ, որոնք միաժամանակ արտահայտում են և՛ ժամանակի, և՛ ձևի, և՛ չափի իմաստներ: Դրանց անվանում են ընդհանրական մակբայներ: Միջին հայերենում ևս մակբայներն ըստ իմաստի լինում են՝ ձևի, ժամանակի, տեղի և չափի: Գրաբարի նման միջին հայերենում էլ կան ընդհանրական մակբայներ՝ ամենեւին (-բոլորովին)221, դեռ, իսկոյն, իսպառ, լման (-լրիվ, Լ. Հովսեփյան, ԺԳ դարի հայերեն ձեռագրերի հիշատակարանների լեզուն, Եր., 1997, էջ 299- 301։ Ա. Այտընյան, Քննական քերականություն աշխարհաբար կամ արդի հայերեն լեզվի, Եր., 1987, էջ 124-125: Բառերի բացատրությունը տրվում է ըստ հետևյալ բառարանների՝ Ռ. Ղազարյան, Հ. Ավետիսյան, Միջին հայերենի բառարան, Եր., 2009, Ս. Մալխասեանց, Հայերէն

ամբողջ, ամբողջապես), կրկին, հանապազ, յայն պահն, յառաջ, յար (- շարունակ, միշտ, անդադար), յարաժամ (- միշտ, շարունակ, անդադար, անընդհատ), յետ (- հետո), շուտով, (ի) տականց (-տակից), փոքրիշատէ, քիչ-քիչ և այլն: Տեղի և ժամանակի մակբայները, ի տարբերություն ձևի և չափի մակբայների, ինքնին տեղի և ժամանակի գաղափար արտահայտող բառեր են: Միջին հայերենի տեղի մակբայներն են՝ անդ, անդէն, անդր (այնտեղ), անկից (-այնտեղից), անտանօր (-այնտեղ), անտի (- այնտեղից), այտի (- այդտեղից), առջեւ, ասկից (- այստեղից), աստ, աստի, աստէն (- այստեղ), աստանօր (- այստեղ), աստուստ (- այստեղից), ի բաց (- դուրսը, հեռու), դրուցեւ (- դուրսը, դրսի կողմը), դեհ ի դեհ (- այս ու այն կողմ) // իդեհիդեհ, ընդոր (- ուր, դեպի ո՞ր կողմ), ի դուրս, ի վայր, ի վեր, կշտին, հետ (- անգամ)222, հեռուստ (- հեռու տեղից, հեռվից), յետույառաջ, յուստ (- որտեղից), ներքսեւ, վայր, վեր, ցներքս (- ներսը) // ցներքսեւ , ուստի (-որտեղից ), ուրեք (- որևէ տեղ) և այլն: Միջին հայերենի ժամանակի մակբայներն են՝ այժմ, այսօր, առաւօտուց, արդ, գիշեր ու ցերեկ, դհա (- դեռ, դեռևս), երբէմն (- մի ժամանակ), երէկ , զկնի (- հետո), զօրն ( - ամբողջ օրը), թէզ (- շուտ, շտապ, իսկույն) // թէզ մի // թէզ մը, կանուխ (- վաղ, վաղաժամ), հիմա // հիմի // հիմիկ // հիմի էլ, միշտ, յարակայ (- միշտ), յայժմիկ, յաւէտ, յաւիտեան, յետոյ, յէգուց, յամենայն ատեն (-միշտ, ամեն ժամանակ), յայնժամ (- այն ժամանակ), յորժամ (- երբ), նախ, շուտ, շուտով, պահ մի, վաղն, վաղէն (- առավոտյան), վաղիւն (- հաջորդ օրը), վաղվնիքն // վաղուենէ (- առավոտվանից, վաղ առավոտյան), տիւ եւ գիշեր, ցորեկով, ուշ, օրզաւուր (- օրեցօր), օր մի երկու ( - մի երկու օր), օր քան զօր ( - օրըստօրէ ) և այլն:

բացատրական բառարան, հ. 1-4, Եր., 1944-1945, Ռ. Ղազարյան, Գրաբարի բառարան, հ. 1, 2, Եր., 2000, Գ. Աւետիքեան, Խ. Սիւրմէլեան, Մ. Աւգերեան, Նոր բառգիրք հայկազեան լեզուի, հ. 1-2, Վենետիկ, 1836-1837: Հետ-ը գործածվում է թվականների հետ, օր.՝ երկու հետ նշանակում է երկու անգամ (բնագրային օրինակները տե՛ս Ռ. Ղազարյան, Հ. Ավետիսյան, Միջին հայերենի բառարան, Եր., 2009, էջ 424):

Միջին հայերենի ձևի մակբայներն են՝ այլուայր // այլվայր // այլումվայր // այլվի (-նորից, դարձյալ), աղէկ (- լավ, պիտանի, օգտակար), ամենայն, ամենովտ (- ամեն կերպ), ամօթերես, անգուման (անկասկած, անակնկալ, անսպասելի), անդադար, անդուր (-անդադար), անյապաղ, առանձին, առժամայն, արտասուագին, բարկ - բարկ, բարով, բացիբաց, դարձեալ, երագ-երագ (- արագ - արագ), եռընդեռ (-տաք - տաք), զիարդ, զատիզատ, ընդէր, թուաքար, ժամժամ, ինքնըստինքն, իյետ, լալխառն (- լալագին, լալով), խոլոր (խոժոռ, խեթ), խիտառխիտ, խեռուխատ (- խռոված, նեղացած), խելագնաց (- ուշագնաց), ծակ-ծակ , ծին-ծին (- կետ - կետ), կամկար (- հանգիստ, հանդարտ), կամաց, կտոր-կտոր, կում-կում, կաղընդկաղ, հանց//հայնց (-այնպես), մաս-մաս, մէն (-) // մէն-մէն, միասին, միըստմիոջէ, մէջընդմէջ, միատակ (- ամբողջովին, լրիվ), մէկ բերան, մուրատով (-փափագով, բաղձանքով), յաճախ, յանկարծ, յերեսաց (-առերես), նօսր-նօսր, շուտ-շուտ, սաստկագին, ստէպ (- հաճախ) // ստէպ-ստէպ, սրտի մտօք, վազ-վազ, վեր-վեր, տկուկ-տկուկ (- ծալ - ծալ, տակ առ տակ), տաք-տաք, տեղով-տանով, տիքայ - տիքայ (պատառ-պատառ, կտոր - կտոր), ուշիկ-ուշիկ (- կամաց - կամաց), փախիփախ և այլն223: Ձևի մակբայներ կազմվում են նաև մակբայակերտ ածանցներով(-բար, -պէս, -օրէն): Այս պատճառով էլ նրանք թվաքանակով գերակշռում են: Չափի մակբայները միջին հայերենում ավելի սակավաթիվ են՝ այլ // այլ աւելի (- ավելի, ավելի եւս), առաւել, գլխովին, եւսքանզեւս (- ավելի, էլ ավելի ), խիստ (- շատ), կարի (-սաստիկ), հեղ (- անգամ)// հեղ մի // հաղ մի, հետ (- անգամ) // հետ մի, ճիճն // ի ճիճն (հաճախ), մէկ-մէկ, մէկ այլ, յոյժ (-շատ, խիստ, սաստիկ), յոլով (- շատ, առավել), ոտին մի (- մի անգամ), չաք (- չափ), սակաւ-սակաւ (- քիչ-քիչ, կամաց-կամաց, աստիճանաբար), սերտ (- սաստիկ), տուպլ (- կրկնակի)224 և այլն:

Հմմտ. Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության, հ. Ա, Եր., 1972, էջ 422-423: Տեղի, ժամանակի, ձևի ու չափի թվարկված մակբայների ցանկում ընդգրկված են միջինհայերենյան մատենագրությամբ ավանդված մակբայները, որոնց մի մասը մի-

Ինչպես նկատում ենք, ձևի և չափի մակբայների մեջ կան տարբեր խոսքի մասերի կրկնությամբ կազմված մակբայներ (տեղի և ժամանակի մակբայների մեջ չկան այդպիսիք), օրինակ՝ ժամ - ժամ, կտոր - կտոր, բարկ - բարկ, եանայ - եանայ, ծակ - ծակ, ծին - ծին, կում - կում, մաս - մաս, նօսր - նօսր, շուտ - շուտ, տկուկ - տկուկ, ստէպ - ստէպ, երագ - երագ, տաք - տաք, տիքա - տիքա, սակաւ սակաւ, մէկ - մէկ և այլն: Ըստ կազմության մակբայները լինում են՝ պարզ կամ արմատական, բարդ, ածանցավոր, քերականական հոլովաձևերից առաջացած և նկարագրական: Փաստենք, որ նշված տեսակները առկա են թե՛ գրաբարում, թե՛ միջին հայերենում և թե՛ աշխարհաբարում: Բնականաբար, արմատական մակբայները սակավաթիվ են: Միջին հայերենի պարզ մակբայների մի մասը գրաբարյան է (արդ, այժմ, աստ, անդ, անդր, աստի, այտի, անտի, աստէն, անդէն, բնաւ, բարով, դեռ, դարձեալ, երբեմն, զկնի, զիա՞րդ, է՞ր, կարի, կրկին, յոյժ, յաւէտ, հուսկ, յար, յետոյ, վայր, վաղիւ, ուշ, ուրէք225 և այլն), իսկ մյուս մասը՝ նորակազմություն: Մինչ միջին հայերենին բնորոշ պարզ մակբայները թվարկելը նշենք, որ սրանց մեջ կան ածանցավոր ու բարդ բառեր, որոնք այս ժամանակահատվածի համար չեն գիտակցվում որպես այդպիսիք: Միջին հայերենի նորակազմ պարզ մակբայներն են՝ առջեւ, այլուվայր // այլվայր // այլուայր // այլվա // այլվի (-նորից, վերստին, կրկին), աղէկ (- լավ, կատարյալ կերպով, ինչպես հարկն է), ընցգուն (-այնպիսի), ընդոր (-ուր, դեպի որ կողմը), լման (-լիովին, ամբողջովին), կամկար (- հանգիստ, կամաց, հանդարտ, զգույշ), կամաց, հոս, հոն, հիմա(յ) // հիմի // հիմիկ, հայնց // հանց (այնպես, այնպիսի), հետ, ո՞նց (- ինչպես, ինչ կերպով), ուսկամ // ուսկայ // հուսկայ // օսկայ (- այժմ, հիմա) և այլն226:

ջին հայերենը ժառանգել է գրաբարից: Հետագա շարադրանքում առանձին ցանկով կներկայացնենք միջին հայերենում առաջացած մակբայները: Տե՛ս նշվ. աշխ., էջ 409: Թվարկվածների մեջ կան այնպիսիք, որոնք գրաբարում կազմությամբ բարդ են կամ ածանցավոր (օրինակ՝ այժմ, զիարդ, կրկին, վաղիւ, ուրէք և այլն ), իսկ միջին հայերենում նրանք արդեն անտրոհելի են: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 410:

Եթե նորակազմ պարզ մակբայները միջին հայերենում սակավաթիվ են, ապա բարդ մակբայները զգալի թիվ են կազմում, քանի որ մակբայների, գոյականների, ածականների, թվականների ու բայահիմքերի, ինչպես նաև գրաբարյան նախդիրներով (առ, զ, ընդ, ըստ, ի) և արմատի կրկնությամբ բարդված մակբայները հենց միջինհայերենյան նորակազմություններ են: «Բարդ մակբայների մեջ ավելի շատ են անիսկական բարդությամբ կազմվածները, իսկ վերջիններիս մեջ՝ նախդիրներով կապակցվող, ապա և որոշիչ-որոշյալ կապակցությամբ հանդես եկող մակբայները»227: Կրկնավոր բարդությունների դեպքում բաղադրիչներից մեկը կարող է հոլովված լինել: Թվարկենք կրկնավոր բարդությունները՝ ըստ խոսքիմասային պատկանելության. ա) գոյական - գոյական՝ դաս-դաս, երես-երես, ժամ-ժամ, ծինծին, կտոր-կտոր, կում-կում, մաս-մաս, յօրէօր, բ) ածական - ածական՝ բարկ-բարկ, ծակ-ծակ, յերկան - յերկան, նօսր - նօսր, չար-չար, պինդ-պինդ, տաք - տաք, փոքր-փոքր, քիչ- քիչ, գ) մակբայ - մակբայ՝ երագ - երագ, մէն – մէն, յուշիկ - յուշիկ, տկուկ-տկուկ, ուշիկ - ուշիկ, շուտ – շուտ, սակաւ - սակաւ, ստէպ – ստէպ, դ) թվական - թվական՝ մէկ – մէկ, մին-մին, ե) բայահիմք - բայահիմք՝ վազ-վազ228: Բարդ մակբայների մեջ մեծ թիվ են կազմում նաև նախդիրներով կազմված մակբայները՝ այլընդայլ, այլ ի (- երբեմն), այլ ի յետ (հետ), առժամայն, բացիբաց, գիշերսիբուն, դարիվայր, դէպ ընդ երեկածքն (- երեկոյան դեմ), եռընդեռ (- տաք - տաք), երեսնիվայր, երեսդիվեր, զատ ի (- բացի), զատիզատ, զօրն, օրնիբուն // զօրնիբուն, ի լման (- ամբողջությամբ), ի կշտելեց (- կուշտ ժամանակը), ի պակասն ( -առնվազն), ինքնըստինքն, (ի) վայր, (ի) վեր, ծաղիկնիվեր, ծովնիվայր, կաղընդկաղ, միըստմիոջէ, փախիփախ, օրըստօրէ229 և այլն: Որոշիչ-որոշյալ կցական բարդությամբ կազմված մակբայներից են՝ այսօր, ամօթերես, յայնժամ, յորժամ, պարզերես, մէկտեղ230:

Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության, հ. Ա, Եր., 1972, էջ 414: Հմմտ. նշվ. աշխ., էջ 414-415: Հմմտ. նույն տեղում, նաև Հ. Աճառյան, Լիակատար քերականություն հայոց լեզվի, հ. 5, Եր., 1965, էջ 262-268: Տե՛ս Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության, հ. Ա, Եր., 1972, էջ 415:

Միջին հայերենի մակբայակերտ ածանցներն են՝ -(ա)բար, -(ա)պէս, -օրէն, -ագին, -ակի, -ովի, -ին: Բերենք օրինակներ՝ անհատաբար, անքննաբար, աստուածաբար, գաղտաբար, զօրեղաբար, թշնամաբար, խոհեմաբար, յանկարծաբար, համառօտաբար, վիճաբար, գեղեցկապէս, յայտնապէս, գայլօրէն, արքայօրէն, արտասուագին, ողորմագին, առանձնակի, գլխովին, ամենեւին, կշտին, կրկին, վերստին և այլն: Միջին հայերենում ևս կան տարբեր հոլովաձևերից (ի(յ), ց հայցական, բացառական, գործիական, ներգոյական) առաջացած մակբայներ: Դրանք են՝ ի ներս, ի վայր, ի վեր, յուստ, ցներքս, յանօթուց // յանօթեց // անօթեց (- անոթի, քաղցած), յերեսաց (- առերես), առաւօտուց, վաղուենէ // վաղվընէ (- առավոտվանից, վաղ առավոտյան), ի տականց (-ծալքից, տակից), հետէն (-հետո), հիմնէ (- հիմնովին), բարով, բնաւ, ցորեկով, մուրատով, ամենովտ (- ամեն ինչով, ամեն կերպ), սակաւ և այլն: Նկարագրական եղանակով կազմված մակբայներից են՝ հազար բերան, յայն պահն (- անմիջապես), յամենայն ատեն (- միշտ, ամեն ժամանակ), մինչեւ հիմայ, էնտուց յետ (- այնուհետև), նոյն ժամայն, մէկ այլ (- նորից), տեղով-տանով, միշտ յարակայ (- մշտնջենական), մէկ բերան (- մեկ անգամ), օր մի երկու (- մի երկու օր)231 և այլն: Ստորև ներկայացնում ենք միջին հայերենում ստեղծված մակբայները232. աղէկ, ամենովդ // ամենովտ (- ամեն կերպ, ամեն ինչով), ամենայն դիմօք (- ամեն կերպ), ամենս (- բոլորս միասին), անդուր (- անդադար), այլ (- ավելի), այլ ի (- երբեմն), այլ աւելի, և այլ (-դարձյալ), այլվայր //այլումվայր // այլուվայր // այլուայր // այլուի (- նորից, դարձյալ ), այն օր, անճարակ (- անկասկած, անշուշտ, անհրաժեշտաբար), անտից, առջեւ, աստից, բահրակ (- մանաւանդ, ամենից ավելի), բնիկ (- բոլորովին, իսպառ ), բռանց (- բռնի կերպով), գէնա (-նորից, կրկին), դար ի վեր (- զառիվեր, դեպի վեր թեքված), դէմ (- ընդդեմ), դէպի դուրս, դէպ ընդ երեկածքն, դեռ (- հենց

Տե՛ս Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության, հ. Ա, էջ 418-421: Ցանկը կազմել ենք ըստ Հ. Աճառյանի բերած ցուցակի, ըստ «Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության» գրքի և «Միջին հայերենի բառարանի»:

նոր), դրուցեւ (- դուրսը, դրսի կողմը), երես ընդ երես (- երես առ երես, դեմ հանդիման), զատ ի, զէրդ // զէտ (- պես, նման, օրինակի համար), էգուց, էնտուց յետ, ընչո՞ւ (- ինչո՞ւ, ինչի՞ համար), ընդոր (-ուր, դեպի որ կողմը), թուաքար (- միամիտ, անհոգ), ի լման (-լիովին, ամբողջովին), ի կշտելեց (- կուշտ- կուշտ), ի ներք (- ներսում, ներսում), իսկի // իսկիկ (- ճշմարիտ, իրոք), ինչուի (- մինչև), լալխառն (- լալագին, լալով), լոկ, խելագնաց (- ուշագնաց), խիստ (-շատ, հույժ), կամկար (- հանգիստ, կամաց, հանդարտ, զգույշ), կեզլուայ (- արտաքանից լվանալ), կիսկատար (-կիսով չափ կատարված), հազար բերան, հաղ (- անգամ), հայնց//հանց//հենց (- այնպես), հայենակ (- հայերեն), հաւասար (- առհասարակ, բոլորը միասին), հետ (- անգամ), հետէն (- հետո), հեռու, հիտրաց (- իրար հետ), հոգցի (- հոգատարությամբ), հոս // հոտ // հոն, ճիճն // ի ճիճն, մենակ // մինակ, մէկտեղ (- միասին), միատակ (- ամբողջովին, լիովին), միաչաք (-միաչափ), միալար (- շարունակ, անդադար), մինչեւ հիմայ, միշտ յարակայ, մէկ այլ, մէկ բերան, յամենայն ատեն, յայն պահն, յայսկի (-այստեղից), յետ // ի յետ// ի յետու (- հետո), ներքեւ (- տակը), շատուտ // շոյտ, ոտին մի (- մի անգամ), շուտով թէզ, ուժով (-բռնի), ուսկամ // ուսկայ // հուսկայ // օսկայ (- այժմ, հիմա), ուստից (-որտեղից), ոչինչ դիմօք (- ամենևին, ոչ մի կերպ), ուր, չաք (- չափ), պարապար (- հավասար) սերտ (- սաստիկ), ստորեւ (- տակը), վերեւ, վերջեւ // յերջեւ, վստահի (- իրոք, ճշմարիտ), տեղով-տանով, ցայն (- այնչափ), ցուր (- քանի որ, մինչև որ), փոխան (- փոխանակ), քաւէլ (- բացի, միայն թե), քիչ (- սակավ) // քիչիկ (- սակավիկ), քով (- կողքին, մոտ) : Ինչպես տեսնում ենք, գրաբարի մակբայներից շատերն անցել են միջին հայերենին՝ կրելով որոշակի փոփոխություններ. ա) տեղի է ունեցել հնչյունների ամփոփում (կրճատում), օրինակ՝ առաջեաւառաջեւ// առջեւ, յետեաւ - յետեւ//հետեւ, վերջեաւ -վերջեւ, ստորեաւ- ստորեւ, դրոցեաւ - դրուցեւ, ներքեաւ- ներքեւ, զիարդ- զերդ,

մինչեւ ի -ինչուի233, փոխանակ-փոխան234, բ) հոլովաձևի դրսևորում` շուտով, ի դրացէ, ի մօտո է235, աստից, անտից236:

3.17. ԿԱՊ Ինչպես լեզվական այլ իրողությունները, կապ խոսքի մասը նույնպես գրաբար-միջին հայերեն պատմական անցման ընթացքում մի շարք փոփոխություններ է կրել: Ծագումնաբանորեն միջին հայերենի կապերի մեծագույն մասը գրաբարյան նախադրություններն են՝ ժամանակի ընթացքում տարբեր բնույթի փոփություններ կրած ու զարգացած: Այստեղ մենք զերծ ենք մնացել կապերի դասակարգման ավանդական մոտեցումից՝ իսկական, անիսկական կապեր և կապական բառեր: Նույնիսկ ժամանակակից հայոց լեզվի քերականական աշխատություններում հստակ բաժանում չկա անիսկական կապերի ու կապական բառերի միջև: Դրանց բնութագրումներն ու ցանկը միօրինակ ու ամբողջական չեն, քանի որ տարբերակումը ամուր քերականական հիմք չունի: Չափազանց դժվար, եթե չասենք անհնարին է լիովին պարզել, թե կապերը, որոնց մեծ մասն առաջացել է նյութական իմաստ արտահայտող խոսքի մասերից, արդյոք լրիվ առանձնացել են վերջիններից կամ որքան են պահպանել դրանց հատկանիշներն ու կիրառությունները: Ինչպես նշում է Մ. Ասատրյանը, կապերի մի մասը մի կապակցության մեջ կարող է կիրառվել նյութական, մի այլ կապակցության մեջ՝ հարաբերության իմաստով, և շատ դժվար է որոշել՝ երբ է բառի մեջ լրիվ մարել նյութական նշանակությունը: Լեզվաբանը հավելում է

Ինչեւ բառի ն-ն առաջացել է մինչեւիձևից(ի նախդիրը միացել է մինչեւ բառին, ինչպես դա տեղի է ունեցել բացի, դէպի բառերի դեպքում), բառասկզբի մ-ն ընկել է հաջորդող ն-ի տարնմանությամբ: Նույն ձևով էլ մինչ-ը դարձել է ինչ, իսկ մինչ որ կապակցությունն էլ՝ ինչոր//ինչուր(տե՛ս Ա. Այտընյան, նշվ. աշխ., էջ 128, Հ. Աճառյան, Լիակատար քերականություն հայոց լեզվի, հ. 5, Եր., 1965, էջ 266): Հմմտ. Ա. Այտընյան, նույն տեղում, էջ 128, Յ. Կարստ, Կիլիկյան հայերենի պատմական քերականություն, Եր., 2002, էջ 244: Տե՛ս Ա. Այտընյան, նույն տեղում: Տե՛ս Յ. Կարստ, նշվ. աշխ., էջ 233:

նաև, որ անիսկական կապերի և կապական բառերի տարբերակման համար չի կարող բերվել մի հաստատուն քերականական չափանիշ237: Ուստի մենք միջինհայերենյան կապերը քննելիս առաջնորդվել ենք նրանց ունեցած քերականական իմաստով և շարահյուսական կիրառությամբ: Այսպիսով՝ առարկային վերաբերող զանազան տեսակի հարաբերություններ արտահայտող այս բառերը անվանել ենք կապեր՝ ընդունելով դրանց անքակտելի կապը գրաբարյան նախադրությունների հետ (չնայած որ կապ գիտաբառը առաջ է քաշում Մ. Աբեղյանը արևելահայերենի համար «Աշխարհաբարի քերականություն» գրքում): Գրաբարում նախադրություններն իրենց իմաստային գործառույթները կիսում էին նախդիրների հետ՝ նրանցից տարբերվելով իրենց միարժույթությամբ՝ իրենց հետ կապվող խնդրի նկատմամբ մեկ հաստատուն հոլովի պահանջով: Միջին հայերենում շարունակում են կիրառվել գրաբարի նախդիրները՝ իհարկե դրսևորելով ոճական, կիրառության հաճախականության տարբերություններ: Ավելին, ի տարբերություն գրաբարի, որտեղ նախդիրները կիրառվում են տարբեր հոլովների հետ՝ աչքի ընկնելով բազմիմաստությամբ, միջին հայերենում դրանց կիրառությունը տարբեր հոլովների հետ խիստ սահմանափակ է. նախադրությունների նման նախդիրներն էլ կարծես փորձում են կանոնարկել իրենց հետ կապվող բառի հոլովը: Օրինակ՝ ընդ, ըստ նախդիրները առավելապես գործածվում են սեռական-տրական հոլովի հետ: Զ նախդրի կիրառությունը բացառական, գործիական հոլովների հետ՝ պատմական, պարառական հոլովներ անվանմամբ, գրեթե վերանում է: «Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության» աշխատության մեջ նշված զԷգործիական միակ օրինակը (Ծնօղքն աղէխորով դէմ զաւակաց լան, Անկեալ զպարանոցաւ նոցին հեկեկան) կարելի է համարել ոչ այնքան պարառական հոլովի գիտակցված կիրառություն, որքան անկանել զպարանոցաւ գրաբարյան հարադրավոր բայի՝ սովորույթի ուժով կիրառության օրինակ238:

Տե՛ս Մ. Ասատրյան, Ժամանակակից հայոց լեզվի քերականության հարցեր, հ. Ա, Եր., 1970, էջ 340-349: Տե՛ս Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության, հ. Ա, Եր., 1972, էջ 428:

Միջին հայերենում կապերի շարահյուսական գործառույթն ավելի է ընդլայնվում: Գրաբարի նախադրություններին զուգահեռ առաջանում են նոր կապեր, որոնք մեծապես լրացնում են հոլովների թերին և հատկանշվում են բազմատեսակ շարահյուսական պաշտոններով: Ընդհանուր առմամբ կապերը հետևյալ փոփոխությունների են ենթարկվում. ա. հանդես են գալիս գրաբարից տարբեր՝ հնչյունափոխված ձևով (չաքՀգր. չափ, վրայՀգր. ի վերայ, ներքեւՀգր. ներքոյ, ինչվիՀգր. մինչեւ), բ. գրաբարում հիմնականում նախդիրներով կազմվող ձևերին փոխարինում են նորակազմությունները (ատեն, տակ, քով, ի խեչ), գ. փոխառվում են օտար լեզուներից, հատկապես պարսկերենից և թուրքերենից (վախտ, կեօրայ, սապապ, ճկրուն239): Ըստ այդմ՝ միջին հայերենում կիրառվող կապերը կարելի է ներկայացնել հետևյալ աղյուսակով. Գրաբարյան նախադրուՄիջինհայերեՓոխառություններ թյուններ կամ դրանց հն- նյան նորակազչյունափոխված ձևեր մություններ առանց, դէմ, դիմաց, Ատեն կեօրայ//գեօիբրեւ, ինչպէս, փոխաքով րայՀթրք. kyօra` նակ, վասն, մերձ, հանտակ չափ, համապադէպ, հանգոյն ի խեչ տասխան մէջՀի մէջ սապապՀպրսկ. վրայՀի վերայ saԵaԵ` պատճառով վախտՀvaxէ` ժամազատՀի զատ նակ յետեւ, յետոյՀյետ ճկրունՀթրք. jigir՝ մօտՀմօտ ի, մօտ առ հակառակ, ի հեսիրունՀսիրոյն ճուկս առջեւ, առաջիՀառաջեաւ

Այս բառը «Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության» աշխատության մեջ ներկայացված է միջինհայերենյան նորակազմությունների խմբում (էջ 429), սակայն ըստ Հ. Աճառյանի՝ այն թուրքերեն ջիգր բառից է՝ ի հեճուկս, հակառակ նշանակությամբ: Տե՛ս Հ. Աճառյան, Արմատական բառարան, Եր., 1971:

«Հայոց լեզվի պատմության դասընթաց. գրային ժամանակաշրջան» աշխատության հեղինակներ Է. Մկրտչյանը և Լ. Խաչատրյանը, անդրադառնալով գրաբարյան նախադրությունների պատմական զարգացմանը, նշում են, որ դրանք երեք կարգի փոփոխություն են կրել. ա. դրանց մեծ մասը վերածվել է հետադրությունների, բ. մի մասը պահպանել է իր իմաստը, բայց ձևական փոփոխություն է կրել, գ. փոքր մասն էլ գործածությունից դուրս է եկել (յաղագս, զկնի և այլն)240: Այդ փոփոխությունների առաջացման պատճառները չեն նշվում, պարզապես դրանք համարվում են օրինաչափ զարգացման գործընթացի արդյունք՝ «նախադրության իմաստի պահպանումով և խնդրառության (հոլովառության) ու շարադասության փոփոխություններով»241: Միջին հայերենում կապերը հանդես են գալիս հետևյալ առանձնահատկություններով. 1. Առաջին լուրջ փոփոխությունը պայմանավորված է նրանց կիրառության դիրքով. գրաբարի նախադրությունների մեծ մասը սկսում է կիրառվել հետադաս, իսկ նորակազմությունները գերազանցապես հետադաս են: Հատկապես 14-15-րդ դարերի մատենագրության մեջ գերիշխում են հետադաս կիրառությունները (յետ ուտելոյն-Համբարձման յետ, նման արեգական-սիրամարգի նման): Գրաբարում նույնպես նախադրությունները կարող էին հետադաս կիրառություն ունենալ, բայց այդպիսի կիրառությունները խիստ սակավաթիվ են, օրինակ՝ հանդերձ, շնորհիւ, վերայ, վասն: Այս մասին դեռևս 5-րդ դարի մատենագրությունից վկայություններ է բերում Հ. Աճառյանը «Լիակատար քերականություն հայոց լեզվի» աշխատության մեջ: Ավելին, նա նշում է աղագաւ նախադրության մասին, որը գրաբարում

Տե՛ս Է. Մկրտչյան, Լ. Խաչատրյան, Հայոց լեզվի պատմության դասընթաց. գրային ժամանակաշրջան, Եր., 2016, էջ 262-263: Նույն տեղում, էջ 263:

միայն հետադաս կիրառությամբ է հանդիպում242: Գրաբարում նախադրությունների հիմնականում նախադաս կիրառությունը Վ. Առաքելյանը բացատրում է վաղնջական շրջանում հայերենի լրացյալլրացում շարադասությամբ243: Ավելի վաղ Հ. Աճառյանը նախադրություն բառի կազմությունը համարում է թարգմանություն հունարենից, որտեղ նախադրությունները բացառապես գոյականից առաջ են դրվում: Սրանով Աճառյանը կարծես հակված է գրաբարի նախադրությունների գերազանցապես նախադաս կիրառությունը նույնպես հունարենի ազդեցությամբ բացատրելուն244: Իսկ ահա միջին հայերենում դրանց դիրքային փոփոխությունը՝ նախադրություններից հետադրությունների անցումը, բացատրում է թուրքերենի ազդեցությամբ, որտեղ նախադրությունները բացառապես գոյականից հետո են դրվում: Վ. Առաքելյանը ժամանակակից հայերենի կապային համակարգի ձևավորման ու կազմավորման գործում ընդունում է ռուսերենի մեծ ազդեցությունը՝ նշելով, որ ռուսերենի նախդիրների իմաստային համակարգը սրեց մեր գրական լեզվի վերլուծական բնույթը և հայերենի կապերի իմաստների, ոճական ձևավորման բնագավառում մեծ նշանակություն ունեցավ245: Այսպիսով՝ միջին հայերենն ապահովում է գրաբարյան նախադրությունների անցումը աշխարհաբարի հետադրություններին: 2. Ինչպես գրաբարում, այնպես էլ միջին հայերենում կապերի մեծ մասը սեռական հոլովով դրված կապի խնդիր է պահանջում (փոխան, (ի) վերայ, մէջ, մօտ): Սակայն կապերի մի մասը հոլովառությամբ տարբերվում է: Օրինակ՝ առանց կապը գրաբարում պահանջում է բացառապես սեռական հոլովով դրված խնդիր, իսկ միջին հայերենում հաճախադեպ է առանց կապի՝ ուղղական-հայցական հոլովի հետ կիրառությունը.

Տե՛ս Հ. Աճառյան, Լիակատար քերականություն հայոց լեզվի համեմատությամբ 562 լեզուների, հ. Մ, Եր., 1965, էջ 114-115: Տե՛ս Վ. Առաքելյան, Գրաբարի քերականություն, Եր., 2010, էջ 210: Տե՛ս Հ. Աճառյան, նշվ. աշխ., էջ 113-115: Տե՛ս Վ. Առաքելյան, Ժամանակակից հայերենի հոլովների և հոլովական կապակցությունների իմաստային առումները, Եր., 1957, էջ 189:

Ես աչք ու դու լոյս, հոգի, առանց լո՛յս՝ աչքըն խաւարի. Ես ձուկ ու դու ջուր, հոգի, առանց ջո՛ւր՝ ձուկըն մեռանի (ՆՔ): 3. Ի տարբերություն գրաբարի՝ դրանց մի մասը հաճախ կիրառվում է առանց ի նախդրի (ի հետ նորայ-մարդոյ հետ, ի մէջ երկրիթղթի մէջ, մօտ ի սիրտն-մարդուն մօտ): Շարահյուսական տեսանկյունից կապերի նշանակությունը սերտորեն կապված է հոլովական ձևերի արտահայտած նշանակությունների հետ: Ինչպես նշում է Մ. Աբեղյանը, կապերը կա՛մ ցույց են տալիս մի նոր տեսակի հարաբերություն, որ հոլովները ինքնուրույն չունեն, կա՛մ ավելի ճիշտ ու պարզ են դարձնում հոլովների նշանակությունը246: Երկու դեպքում էլ կապերը լրացնում են հոլովների թերին, բացը, իսկ եթե հաշվի առնենք միջին հայերենի քերականության, այդ թվում նաև հոլովական համակարգի անմիօրինակությունը, ապա հասկանալի են դառնում գրաբարյան նախադրությունների զարգացումն ու կրած ծավալուն փոփոխությունները միջին հայերենում:

3.18. ՇԱՂԿԱՊ Եթե կապը միայն բառերի միջև դրսևորվող զանազան հարաբերություններ է ցույց տալիս, ապա շաղկապը կապում է բառեր, նախադասություններ և խոսքային տարբեր հատվածներ: 5-րդ դարից սկսած՝ շաղկապը ենթարկվել է հայ քերականների քննությանն ու լուսաբանմանը՝ դասվելով 8 խոսքի մասերի շարքը: Սպասարկու խոսքի մաս լինելով՝ շաղկապներն այնուամենայնիվ զուրկ չեն բառային ընդհանուր իմաստից, և հենց այս իմաստն էլ, համակցված ձևաբանական արժեքի ու շարահյուսական կիրառության հետ, պիտի հաշվի առնվի նրանց որպես խոսքի մաս բնութագրելիս: Իրենց ունեցած բառիմաստով է պայմանավորված, որ շաղկապները խիստ տարբերակված կիրառություն ունեն խոսքում: Օրի-

Տե՛ս Մ. Աբեղյան, Հայոց լեզվի տեսություն, Եր, 1974, էջ 471:

նակ՝ թէպէտ շաղկապը զիջման իմաստ ունի, որովհետեւը՝ պատճառի, քանը՝ բաղդատության և այլն: Միջին հայերենի շաղկապները բնութագրելիս պետք է նշել, որ շարունակում են կիրառվել գրաբարի բոլոր շաղկապները, սակայն կիրառության այլ հաճախականությամբ: Եթե գրաբարում գերիշխում է և շաղկապը, ապա միջին հայերենում ավելի հաճախ է կիրառվում ու շաղկապը, որը գրաբարում մերժելի էր ու համարվում էր ռամկորեն: Միջին հայերենում ու-ն ավելի սերտ հարաբերություն արտահայտելու իմաստ է ձեռք բերում, որի շնորհիվ էլ բազմաթիվ բաղհյուսական բարդություններ է կազմում հայերենում՝ լաց ու կոծ, ախ ու վախ և այլն247: Գրաբարի զի, քանզի շաղկապների փոխարեն միջին հայերենում ավելի հաճախ կիրառվում է որովհետեւ շաղկապը, որը նույնպես գրաբարում համարվում էր ռամկորեն: Որոշ շաղկապներ այլ բառային իմաստ են ստանում: Օրինակ՝ այլ շաղկապը գրաբարում ուներ ավելի շատ հակադրական իմաստ (Մի՛ յաղթիր ի չարէն, այլ յաղթեա՛ բարեաւն չարին), իսկ միջին հայերենում ավելի հաճախ կիրառվում է միավորիչ իմաստով՝ հոմանիշ դառնալով էլ, նաև շաղկապներին (Ողորմիմ յանցաւորիդ, այլ գթամ ի կողոպտեալդ (ՆՀԲ)): Միջին հայերենում ստեղծվում են մի շարք հարադրական շաղկապներ, հիմնականում որ, թէ շաղկապների բաղադրությամբ՝ ոնց որ, հանց որ, թէ չէ//թէ չէ նէ, մինչեւ որ//ինչուր, մանաւանդ թէ, որտեղ որ, թէ որ, թող թէ և այլն248: Հանց որ մահրում կու հանես, բեր պատանքն ու դիր զիս ի ներս (ՆՔ, 127): Թէ ինձ որ մուրատով կուզես, եկո՛ պագ (ՆՔ, 53):

Տե՛ս Ա. Մարգարյան, Հայոց լեզվի քերականություն, Ձևաբանություն, Եր., 2004, էջ 576: Այս երևույթը բնորոշ է լեզուների հատկապես խոսակցական տարբերակներին: Այսպես՝ Հ. Աճառյանը բերում է ֆրանսերեն և, բայց շաղկապների օրինակը, որոնք բանավոր խոսքում մի շարք բաղադրյալ շաղկապներ են կազմում ժամանակակից ֆրանսերենում: Տե՛ս Հ. Աճառյան, Լիակատար քերականություն հայոց լեզվի համեմատությամբ 562 լեզուների, հ. Մ, Եր., 1965, էջ 341: Միջին հայերենում այդպիսի դեր ունեն գերազանցապես որ, թէ, ըստ էության, ամենագործածական շաղկապները:

Գանգատն սրտին հով տայ՝ թէ չէ նէ սիրտն կու պատռի (ՆՔ, 57): Մանաւանդ թէ տաքիւ է կերեալ (Գր., 162): Երթայ ի ծառ մի փաթութէ զագին, մինչեւ որ կուլ տուած անասունքն մարսուի (ԱԿՊ, 122): Եւ եփէ ինչուր իրեքէն մէկն մնայ (ՄՀՋՄ, 146): Գրաբարյան շաղկապների կողքին հանդես են գալիս փոխառյալ շաղկապներ՝ զերա//զերայ//զէրէ՝ պրսկ. zira` որովհետև, ամա՝ պրսկ. āmma` բայց, սակայն, հա՛մ,…հա՛մ//հէ՛մ,…հէ՛մ՝ պրսկ. հām` և, նաև, որոնք մինչ օրս էլ գործուն են հայերենի տարբեր բարբառներում (Ագուլիս, Պոլիս, Համշեն և այլն): Զերայ խոցեցիր դուն զիս, լուկ վերցաւ սրտիկս ի քենէ (ՆՔ, 157): Եւ բռնեցի զինքն, ամա չծեծեցի զնա (Կամ. արձ. 167): Զիս՝ զանարժան ծառայն հա՛մ ճառահպաշի, հա՛մ պօստանճիպաշի հիշեցէք ի տէր (ՄՀԲ): Շարահյուսական կիրառությունը հաշվի առնելով՝ պիտի նշենք, որ ինչպես ժամանակակից հայերենում, միջին հայերենում նույնպես շաղկապները հարաբերակից են կապերին, դերանուններին ու մակբայներին: Միևնույն բառը նախադասության մեջ կարող է հանդես գալ. ա. Ե՛վ որպես դերանուն, և՛ որպես շաղկապ: Օրինակ՝ որ (Եւ զայն արա որ ասիցեմ: (ԱԱՕԲ, 128) − Մինչեւ օրն որ ամենայն խորք ի վեր գան:), քանի (Քանի՛ ու քանի՛ ասեմ, դու ականջ ունիս նա լսէ: − Քանի մարն զիս բերեր, քահանի չեմ խոստովաներ: (ՆՔ, 50), այլ (Այլ օրինակաւ խօսեցաւ ընդ մանուկն: − Ամէն մարդոյ մի՛ հաւատայք, այլ ընտրեցէք զչար եւ զբարին: (ՆՔ, 138)), բ. Ե՛վ որպես կապ (նախադրություն), և՛ որպես շաղկապ: Օրինակ՝ մինչեւ (Մինչեւ ապաշխարութիւն հաշտի ընդ տերն եւ ընդ վարդապետն: − Եփէ՛ այնչաք մինչեւ մնայ մի լիտր: (ՄՀՋՄ, 56)), ինչվի – (Ինչվի կարմունջն գետին կէսն իմ գնած է:  Ինչվի աչքն չի հաւնէր, չի խաբէր հազար լեզու զիս: (ՆՔ, 58)):

Միջին հայերենում կիրառված շաղկապները կարելի է ներկայացնել հետևյալ աղյուսակում. Պարզ

Քերակա նական ձևերից առաջացած այլ (ալ, որովհետեւ էլ), եւ, ու, (որ և հետ իսկ, բառերիբայց, եւս, գործիակամ, սա- կանի ձևեկայն, րից), յորերբ(եփ), ժամ (ի զի, եթէ, (յ)-որ-թէ, թէժամ) պէտ, որ, քան, քանի

Բարդ Կցական

Հարադրական

Կրկնադիր

Զուգադիր

թէեւ. քանզի, նաև, այլև, մինչդեռ, երբոր (եփոր)

եւ ապա, եւ կամ, նոյնպէս եւ, մանաւանդ թէ, կամ թէ, բայց միայն, յորժամ որ, թէչէ//թէչէ նէ, քանի որ, որտեղ որ, ոնց որ, թէ որ, մինչեւ որ, թող թէ, հանց որ

ո՛չ,…ո՛չ թէ՛,…թէ՛ եթէ՛,…եթէ՛ կա՛մ,…կա՛մ

այն,…որ, եթէ,…այլ, յայն ժամ,…որ ժամ, ոչ թէ,… այլ, ոչ եթէ,… այլ, ոչ թէ,… քան հանց,…զիինչ, չէ թէ,…քանցոր

Փոխառյալ

ամա՝ բայց, զերա(յ)՝ որովհետև, հա՛մ…, հա՛մ՝ և՛…,և՛

Ավանդաբար շաղկապները բաժանվում են երկու խմբի՝ համադասական և ստորադասական249: Միջին հայերենի համադասական շաղկապներն են և, ու, իսկ, բայց, սակայն, կամ, այլ, եւս, կամ թէ, եւ կամ, մանաւանդ թէ, կամ թէ չէ, նոյնպէս եւ, եւ ապա, ո՛չ,…ո՛չ, թէ՛, …թէ՛, կա՛մ,…կա՛մ, եթէ՛,…եթէ՛ և այլն: Ստորադասական շաղկապներն են որ, թէ, եթէ, քանզի, քանի որ, որովհետև, զի, թէպէտ, քան, քանի, թող թէ, թէ չէ, ապա եթէ թէպէտ եւ, մինչեւ որ և այլն: Այսպիսով՝ միջին հայերենի շաղկապները հարստացնում են գրաբարի շաղկապները ցանկը և դրսևորվում կիրառության հաճախականությամբ ու ոճական յուրահատկություններով:

Այստեղ մենք շրջանցել ենք շաղկապների՝ տարբեր իմաստային խմբերի բաժանման հարցը՝ մեկնական, հակադրական և այլն, քանի որ այդ մասին մանրամասն խոսվում է տարբեր քերականների աշխատություններում (Մ. Սեբաստացի, Հ. Աճառյան, Մ. Աբեղյան, Ա. Մարգարյան, Ս Աբրահամյան, Հ. Բարսեղյան, Գ. Գարեգինյան, Մ. Ասատրյան և այլք): Քանի որ հայերենում շաղկապները հիմնականում անփոփոխ փոխանցվել են լեզվական մի փուլից մյուսին, հետևաբար կարիք չկա այստեղ մեկ անգամ ևս դրան անդրադառնալու:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ ՑԱՆԿ

1. Աբաջյան Ա., Անցյալ կատարյալ ժամանակը հայերենում, Եր., 2015: 2. Աբաջյան Ա., Հայերենի հոլովական համակարգի ըմբռնումը և պատմական զարգացումը հայ քերականագիտության մեջ, Եր., 2006: 3. Աբեղյան Մ., Հայոց լեզվի տեսություն, Եր, 1974: 4. Աբրահամյան Ա., Գրաբարի ձեռնարկ, Եր., 1976: 5. Աբրահամյան Ա., Հայերենի դերբայները և նրանց ձևաբանական նշանակությունը, Եր., 1953։ 6. Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության, հ. Ա.,Եր., 1972, հ. Բ, 1975: 7. Աճառյան Հ., Արմատական բառարան, Եր., 1971: 8. Աճառյան Հ., Լիակատար քերականություն հայոց լեզվի , հ. 1, Եր., 1952, հ. 3, Եր., 1957, հ. 4, Բ գիրք, Եր., 1961, հ. 5, Եր., 1965: 9. Այտընյան Ա., Քննական քերականություն աշխարհաբար կամ արդի հայերեն լեզվի, Եր., 1987: 10. Առաքելյան Վ., Գրաբարի քերականություն, Եր., 2010: 11. Առաքելյան Վ., Ժամանակակից հայերենի հոլովների և հոլովական կապակցությունների իմաստային առումները, Եր., 1957: 12. Ասատրյան Մ., Ժամանակակից հայոց լեզվի քերականության հարցեր, հ. Ա, Եր., 1970: 13. Աւետիքեան Գ., Սիւրմէլեան Խ., Աւգերեան Մ., Նոր բառգիրք հայկազեան լեզուի, հ. 1-2, Վենետիկ, 1836-1837 : 14. Գիրք վաստակոց, Վենետիկ, 1877: 15. Գյուլզատյան Դ., Գրական արևելահայերենի քերականության հիմունքներ, Եր., 2016։ 16. Գոշ Մ., Դատաստանագիրք, Եր., 1975: 17. Կարստ Յ., Կիլիկյան հայերենի պատմական քերականություն, Եր., 2002: 18. Հանանյան Գ., Հին հայերենի բայական զարտուղությունների հետագա դրսևորումները, «Հայերենագիտության հիմնահարցեր և զարգացման հեռանկարներ». միջազգային գիտաժողովի զեկուցումների ժողովածու, Եր., 2015: 19. Հովսեփյան Լ., ԺԳ դարի հայերեն ձեռագրերի հիշատակարանների լեզուն, Եր., 1997: 20. Ղազարյան Ռ., Ավետիսյան Հ., Միջին հայերենի բառարան, Եր., 2009: 21. Ղազարյան Ռ., Գրաբարի բառարան, հ. 1, 2, Եր., 2000:

22. Ղազարյան Ս., Հայոց լեզվի համառոտ պատմություն, Եր., 2006: 23. Մալխասեանց Ս., Հայերէն բացատրական բառարան, հ. 1-4, Եր., 1944-1945: 24. Մարգարյան Ա., Հայոց լեզվի քերականություն, Ձևաբանություն, Եր., 2004: 25. Մարգարյան Ա., Հայերենի հարադիր բայերը, Եր., 1966: 26. Մկրտչյան Է., Խաչատրյան Լ., Հայոց լեզվի պատմության դասընթաց, Եր., 2016: 27. Մկրտչյան Է., Խաչատրյան Լ., Հայոց լեզվի պատմության դասընթաց. գրային ժամանակաշրջան, Եր., 2016: 28. Յուզբաշյան Ա., Դասական գրաբարի ձևաբանական նորմերը և նրանց պատմական զարգացումը (Հոլովական համակարգ), «Հայերենագիտության հիմնահարցեր և զարգացման հեռանկարներ». միջազգային գիտաժողովի զեկուցումների ժողովածու, Եր., 2015: 29. Շահվերդյան Թ., Գրական հայերենի պատմության դասընթաց, պատմական ձևաբանություն, մաս 1, Եր., 2018: 30. Պետրոսյան Հ., Ակնարկներ հայերենի պատմական ձևաբանության. հոդային կարգ, Եր., 1976: 31. Պետրոսյան Հ., Հայերենագիտական բառարան, Եր., 1987: 32. Ջահուկյան Գ., Քերականական և ուղղագրական աշխատությունները հին և միջնադարյան Հայաստանում, Եր., 1954: 33. Սմբատ Սպարապետ, Անսիզ Անտիոքայ, Վենետիկ, 1876: 34. Սևակ Գ., Ժամանակակից հայոց լեզվի դասընթաց, Եր., 1955:

ՀԱՄԱՌՈՏԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

1. ԱԱՕԲ - Ամիրդովլաթ Ամասիացի, Օգուտ բժշկութեան, Եր., 1940: 2. ԱԿՊ – Աբրահամ քահանա Կ. Պոլսեցի, Պատմութիւն անասնոց և գազանաց (Բազմավէպ, Վենետիկ, 1898): 3. Գր. - Գրիգորիս, Քննութիւն բնութեան մարդոյ եւ նորին ցաւոց, Եր., 1962: 4. ՄՀԲ - Ղազարյան Ռ., Ավետիսյան Հ., Միջին հայերենի բառարան, Եր., 2009: 5. ՄՀՋՄ - Մխիթար Հերացի, Ջերմանց մխիթարութիւն, Վենետիկ, 1832: 6. ՆՀԲ - Աւետիքեան Գ., Սիւրմէլեան Խ., Աւգերեան Մ., Նոր բառգիրք հայկազեան լեզուի, հ. 1-2, Վենետիկ, 1836-1837 : 7. ՆՔ – Նահապետ Քուչակ, Հայրենի կարգաւ, Եր., 1957:

ԳԼՈՒԽ 4

ՄԻՋԻՆ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՇԱՐԱՀՅՈՒՍԱԿԱՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ՀԱՄԱՌՈՏ ԱԿՆԱՐԿ

Լեզվի շարահյուսական մակարդակում ուսումնասիրվում են բառերի կապակցման բնույթը, միջոցներն ու եղանակները, բառակապակցությունները, նախադասության կառուցվածքը՝ իր պարզ և բարդ ենթատեսակներով: Պարզ և բարդ նախադասությունների կառուցվածքային տիպերը հայերենի պատմական զարգացման բոլոր փուլերում գրեթե համընկնում են: Բարդ նախադասությունների և բառակապակցությունների բաղադրիչների հարաբերությունները լինում են ստորադասական, համադասական և ստորոգումային: Ստորադասական կապակցությունն իրականացվում է լրացում-լրացյալ հարաբերությամբ: Համադասական կապակցության դեպքում բաղադրիչները քերականորեն իրար համազոր են և միանում են համադասական շաղկապներով կամ առանց շաղկապների՝ պատասխանելով միևնույն հարցին, իսկ ստորոգումային հարաբերությամբ կապակցվում են ենթական և ստորոգյալը: Ինչպես գիտենք, հայ քերականագիտությունը զարգացման նոր որակ է դրսևորում միջնադարյան մատենագրության մեջ: Նախ վերանում են թարգմանական գրականության միջոցով ստեղծված հունաբան հայերենի խրթին կառուցատիպերը, և լեզվական տարբեր մակարդակների նորովի ուսումնասիրման անհրաժեշտություն է առաջանում: Ձևավորվել էր մի նոր խոսակցական լեզու, որի լեզվական տարրերն ունեին յուրօրինակ բնութագրիչներ: Շարահյուսական մակարդակում, օրինակ, տեղի են ունենում խնդրառության և համաձայնության փոփոխություններ. այսպես՝ նմանել բայի լրացումը, որ գրաբարում դրվում էր տրական հոլովով («նմանեցին քաջ նահատակացն»), միջին շրջանում սկսում է դրվել հայցական հոլովով`

«քու տերևը վարդ կու մանի» (նմանի) 250: Միջին հայերենում փոփոխության է ենթարկվում նաև որոշիչ-որոշյալ, հատկացուցիչհատկացյալ կապակցությունների շարադասությունը: Այս շրջանում գերակշռող է դառնում որոշիչների նախադաս կիրառությունը:

4.1. ՇԱՐԱՀՅՈՒՍԱԿԱՆ ԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅԱՆ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ

ՄԻՋԻՆ ՀԱՅԵՐԵՆՈՒՄ

Միջին հայերենում, ինչպես և ժամանակակից հայերենում, կապակցությունները կազմվում են երեք եղանակով՝ խնդրառություն կամ կառավարում, համաձայնություն և առդրություն: Քանի որ միջին հայերենում արդեն ածականները, թվականները, դերբայները, դերանունների մի մասն այլևս չեն թեքվում (ածականները, թվականները, հարակատար և ենթակայական դերբայները թեքվում են միայն փոխանվանաբար գործածվելիս), ուստի այդ խոսքի մասերով արտահայտված կապակցությունները ոչ թե համաձայնությամբ, այլ առդրությամբ են կապակցվում և հոլովով ու թվով չեն համաձայնում գոյական լրացյալին: Գոյականի հետ հոլովով և թվով համաձայնության քերականական օրինաչափությունը լեզվի պատմական զարգացման փուլում վերանում է: Յ. Կարստը գոյականների հետ ածականների և թվականների համաձայնության մասին նշում է, որ նախադաս դիրքում ածականը հիմնականում չի հոլովվում (բացառությամբ միավանկ ածականների), սակայն հետադաս դիրքում հոլովվում է: Կարստի կարծիքով կիլիկյան հայերենում, ինչպես նոր պարսկերենում, չհոլովվող նախադաս որոշիչ ածականը դառնում է կանոնավոր ձև: Գոյականի հետ համաձայնության տեսակետից թվականները Յ. Կարստը բաժանում է երկու խմբի. «Առաջին խումբն ընդգրկում է երկու, երեք, չորք թվականները: Դրանք արդեն վերջավորությամբ բնորոշվում են որպես հոգնակի, կամ էլ, երկու թվականի դեպքում՝ որպես երկակի, և միշտ հոլովվում են գոյականի հետ միասին, երկուսն էլ հոգնակիով: Երկրորդ խումբը, որ պա250

Տե՛ս Ս. Ղազարյան, Միջին հայերեն, Գիրք Ա, Եր., 1960, էջ 109:

րունակում է մնացած թվականները, հինգից սկսած, նմանվում է առաջինին. եթե թվականը հաջորդում է գոյականին, երկուսն էլ հոլովվում են հոգնակիով: Սակայն եթե թվականը դրվում է գոյականից առաջ, այն չի հոլովվում, իսկ գոյականը հոլովվում է կամ եզակիով, կամ հոգնակիով… Բոլոր քանակական թվականները, ներառյալ մէկ թվականը, կիլիկյան հայերենում ձեռք են բերել ածականի բնույթ և դրվում են գոյականից առաջ՝ անթեք ձևով»251: Նույն կարծիքին է նաև Վ. Քոսյանը, նշելով, որ թվականով արտահայտված գոյականի լրացումները միջին հայերենում դրվում են մեծ մասամբ գոյականից առաջ՝ հիմնականում չհամաձայնելով գոյական լրացյալին252: Առդրությունը շարահյուսական կապակցության այնպիսի ձև է, որի դեպքում ստորադաս անդամը գերադասի հետ քերականական կապի մեջ է առանց ձևաբանական փոփոխությունների: Քանի որ գրաբարը թեքական լեզու էր, առդրությամբ կապակցվող միավորները սակավ էին, իսկ միջին հայերենում, որտեղ թեքականությունը աստիճանաբար նվազում էր կցականի ազդեցությամբ, առդրությամբ կապվող միավորները խիստ ավելանում են, որովհետև ածականը և թվականը, ինչպես նաև հատկանիշ ցույց տվող դերանուններն ու դերբայներն այլևս չէին հոլովվում: Այսպիսով՝ միջին հայերենում որոշիչ-որոշյալ բոլոր կապակցությունները միավորված են առդրությամբ, ինչպես նաև բայ ստորոգյալ և պարագ լրացում զույգերը: Բերենք շարահյուսական կապակցությունների բնորոշ օրինակներ, որոնց կապը առդրական է՝ ա) ածականով՝ կակուղ հուկնա, աղեկ դեղն, ի տաք պուխարէ (ԲՍ, 64) պեղծ երազ, սև հալիլա (ԲՍ, 65), բ) թվականով՝ երկու դեղն, երկու ազգ, երկու ջեղ (ԲՍ, 74), երեք օր, հինգ տրամ, մէկ բաժին (ԲՍ, 77), գ) դերբայով՝ ընծայող կերակրոցն (ԲՍ, 100), դիմօք բռնող և ամրացնող դեղեր պիտոյ են (ԱՍ, 131), խաշած սոխ, աղցած ոսպն, խծկող դեղերն (ԱՍ, 132), ստեպղին սնուցած (ԱՍ, 133), դ) մակբայով՝ արագ հանէ զջերմութիւնն (ԲՍ,

Յ. Կարստ, Կիլիկյան հայերենի պատմական քերականություն, Եր., 2002, էջ 363366: Տե՛ս Վ. Քոսյան, Միջին հայերենի բառակապակցություները, Եր., 1984, էջ 38:

79), շատ օգտէ, վատ լսէ, յանկարծակի բռնվի (ԲՍ, 78), դժար ծնանի (ԲՍ, 105) և այլն: Խնդրառությունը կամ կառավարումը շարահյուսական կապակցության այնպիսի ձև է, երբ գերադաս անդամը թելադրում է իրեն լրացնող ստորադաս բաղադրիչի հոլովը կամ կապի և կապական խնդրի կաղապարը: Միջին հայերենում խնդրառությամբ կապակցվում են հիմնականում ստորոգյալ-խնդիր կամ ստորոգյալ-պարագա շարահյուսական կաղապարները: Միջին հայերենում խնդրառությունը բավական տարածված էր, ինչպես գրաբարում, այնպես էլ աշխարհաբարում: Խնդրառությունը հայերենի բոլոր փուլերում լինում է 1. ուժեղ կամ թույլ, 2. միակի կամ բազմակի, 3. անմիջական և միջնորդավորված253: Բերենք յուրաքանչյուրից համարժեք օրինակներ: Ուժեղ խնդրառությամբ օժտված են ներգործական և կրավորական սեռի բոլոր բայերը, ինչպես նաև չեզոք սեռի բայերի բնության խնդիրները և պարագաները: Զոր օրինակ՝ զամենն յիշենք, ճանանչէ զկատղած շունն, ծռէ զվիզն (Գր., 45), բաժանել զերեքն ի միմենց (Գր., 71), տղայոցն պատահէ (Գր., 73), եփէ վարդէջրով, օծէ ի գլուխն, ձէթ կաթեցուր ի քիթն, գարէջուր տուր, հանդիպի այնոնց (ԲՍ, 66) և այլն: Թույլ կառավարում, այս դեպքում բայերի և պարագայական խնդիրների կապը ավելի թույլ է, որովհետև գործողությունը կարելի է կատարել մեկի կամ մի բանի մոտ, առաջ, հետ, մեջ և այլ զուգակցումներով, ինչպես օրինակ՝ Եւ այն ցաւն, որ հետ ջերմանն լինի, նայ լինի որ ի գլուխն լցուել է ի սուր մաղձերով (Գր., 51), …եւ բերանն միշտ ջրով կենայ, երեսն եւ մարմինն կենայ բշտացած (Գր., 53), …ի լման չկարէ գործել իր վատուժութեան պատճառին համար (ԱՍ, 91): Սակայն ինչպես նշում է Մ. Ասատրյանը ուժեղ և թույլ հասկացությունները հայերենի զարգացման բոլոր փուլերում հաճախ հստակ չեն սահմանազատվում254:

Առավել մանրամասն տե՛ս Գ. Խաչատրյան, Թ. Շահվերդյան, Լ. Պետրոսյան, Գրական հայերենի պատմության դասընթաց, Եր., 2018, էջք 11-16: Տե՛ս Մ. Ասատրյան, Ժամանակակից հայոց լեզու, Շարահյուսություն, Եր., 1987, էջք 54-58:

Միակի է այն խնդրառությունը, որի դեպքում լրացյալը պահանջում է ընդամենը մեկ լրացում, որը, իբրև կանոն, ուժեղ կառավարման արտահայտություն է: Բազմակիի դեպքում գերադաս անդամի թելադրանքով առկա են մեկից ավելի ստորադաս անդամներ, ինչպես օրինակ՝ …չի կարենայ քաշել զկերակուրն ի յինքն (ԱՍ, 90), … Զխրատ այն մարդուն դուն տուր (ՆՔ, 263): Անմիջական է համարվում խնդրառության այն ձևը, որի դեպքում ստորադաս անդամն արտահայտված է որևէ հոլովով, իսկ միջնորդական է դիտվում, երբ ստորադաս անդամն արտահայտվում է կապ-կապի խնդիր կաղապարով, այսպես օրինակ՝ անմիջական խնդրառության օրինակներ են՝ Երնեկ ես անոր կուտամ (ՆՔ, 207), Կամ առնում զքեզ ելնեմ կամ թողում զգլուխս առնում զքեզ (ՆՔ, 206): Բերենք նաև միջնորդական խնդրառության օրինակներ՝ Գամ մտնում ի մէջ զանճիլին…գամ մտնում ի մէջ քո բերդին (ՆՔ, 206) Համաձայնությունը շարահյուսական կապակցության այնպիսի ձև է, երբ կապակցվող եզրերը իրար հետ համաձայնում են քերականական կարգերով: Եթե գրաբարում համաձայնությունը լայնորեն տարածված կապակցության եղանակ էր, ապա միջին հայերենում արդեն համաձայնության շրջանակները նեղանում են: Միջին հայերենում համաձայնության հիմնական դրսևորումներից է գոյականի, դերանվան և դիմավոր բայի կապակցությունը՝ իբրև ենթակա և ստորոգյալ, ինչպես նաև բացահայտչի և բացահայտյալի շարահյուսական դերում հանդես եկող զույգերը: Բերենք միջին հայերենում համաձայնության եղանակով կապակցվող շարահյուսական միավորների բնութագրական օրինակներ՝ ա) ենթակա և ստորոգյալ՝…տեսանէ մարդն…, …թուլնայ այն կեղեւն…(Գր., 83), …դուն գիտացիր…(Գր., 90), …եւ այսոնք ամէնն զանձն կու փոխեն ի բնութենէն եւ կու աւիրեն…(ԱՍ, 108), …եւ յետոյ ի նոցանէ ուսան հնդիկքն (ԱՍ, 113), բ) բացահայտիչ և բացահայտյալ՝ Առաջին մայրն՝ Մարիամ սրբուհին եբեր ծնունդ ցավագին, զՅիսուս միածին (ՀԵ, 66), …նկարել զարփիագեղ պատկեր աստուծազարդ հօրն մերոյ՝ սրբոյ Լուսաւորչին Գրիգորին (ՀԵ, 143):

4.2. ՇԱՐԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆԸ ՄԻՋԻՆ ՀԱՅԵՐԵՆՈՒՄ

Շարադասությունը բառերի որոշակի դասավորության կարգն է, որը լինում է ազատ և կայուն: Հատկապես մեծ է շարադասության դերը անջատական լեզուներում, որտեղ բառերի դասավորությունը հիմնականում կայուն է, իսկ կցական և թեքական լեզուներում այն ավելի փոքր կշիռ ունի, քանի որ բառերի դասավորությունը համեմատաբար ազատ է: Ազատ շարադասության դեպքում նախադասության անդամների շարահյուսական պաշտոնները չեն փոխվում: Բառերի դասավորության ընդունված և տարածված շարադասությունը համարվում է սովորական շարադասություն, իսկ փոփոխվածը՝ շրջուն: Ինչպես գրաբարում և ժամանակակից հայերենում, այնպես էլ միջին հայերենում նախադասության անդամների շարադասությունը հիմնականում ազատ է, այսինքն՝ շարադասությունը քերականական-շարահյուսական գրեթե դեր չունի: Ազատ շարադասության հետ մեկտեղ՝ գործում են հայերենի զարգացման առանձին փուլերին բնորոշ տարբեր օրինաչափություններ: Հնդեվրոպական հիմնական լեզուներում, ինչպես նաև հայերենում առավել տարածված է շարադասության ՏՕՄ կառույցը, այսինքն՝ նախադաս ենթակային (Տ) հաջորդում է բայ-ստորոգյալը (Մ), որին էլ՝ ուղիղ խնդիրը (Օ): Սակայն նշենք, որ հին հայերենում կիրառական է եղել նաև ՄՏՕ շարադասության տիպը, որտեղ ընդգծվում է բայի առաջնային դիրքը: Որոշ լեզվաբանների կարծիքով՝ այս կառույցը ծագումնաբանորեն ավելի հին է նախորդի համեմատությամբ255: Միջին հայերենում ՏՕՄ շարահյուսական կառույցը դառնում է ամենատարածվածը: Գ. Ջահուկյանի համոզմամբ, «գրաբարի շարահյուսական համակարգը բնութագրվում է որոշիչների, հատկացուցիչների և կապի խնդիրների հիմնականում ետադաս գործածությամբ»256: Միջին հայերենում որոշիչ-որոշյալ և հատկացուցիչ-հատկացյալ կապակցութ255

Գ. Ջահուկյան, Շարահյուսական ուսումնասիրություններ, Եր., 2003, էջ 89: Գ. Ջահուկյան, Հայոց լեզվի զարգացումը և կառուցվածքը, Եր., 1969, էջ 39:

յունների շարադասությունը, ընդհակառակը, հիմնականում նախադաս է, այսինքն՝ այս շրջանում և՛ որոշչի, և՛ հատկացուցչի համար օրինաչափ է դառնում նախադաս գործածությունը: Դրանց հետադաս կիրառություններն ունեն ոճական արժեք և կարող ենք դիտարկել որպես շրջուն շարադասության դրսևորումներ: Օրինակ՝ Բռներ եմ սրտիդ ականջն ու ձեռօքս զօղն անցուցեր. Քո սերն է իմ մորս կաթն, ծուծ եղեր ւ ոսկերքս է մտեր, Չկա բաժնելու ճարակ, զայդ ի քու միտդ մի՛ ձգեր: (ՆՔ, 47) Ահա եղեւ պայծառ գարուն, Հոտն բուրեաց անուշ վարդուն, Ձայնն քաղցրիկ գայր պլպուլուն, Եւ եղանակն հաւերուն: (ՀՀՄՔ, ԿԵ, 215) Շաքար ու շիրին շրթունք, Երես՝ լի գունով ծաղկունք Թուխ աչեր ու կամար ունք, Ար-ե՛կ, աչերուս իմ լոյս: (ՀՀՄՔ, ԿԵ, 221) Երիս անձինք, մի տէրութիւն, Խարհորդ եւ բան միակամակ, Մի էութիւն եւ մի բնութիւն, Անզուգական փառք եւ պսակ: (Ֆր., 72) Միջին հայերենում որոշչի պաշտոնում կայուն շարադասություն ունի մի անորոշ դերանունը, որը, իբրև կանոն, դրվում է որոշյալից հետո: Օրինակ՝ Եկո քեզի նուռ մի տամ, կտրե տես՝ քանի հատ ունի, Ամեն հատի պագ մի տուր, ավելին հարամ թէ պիտի (ՆՔ, 125), Հայրեն մի կամիմ ասել, որ լսեն քարերն անդնդոց (ՆՔ, 160): Նախադաս գործածության ժամանակ այն հոմանիշ է մէկ թվականին: Այժմ անդրադառնանք հոդերի շարադասության առանձնահատկությունների մեր լեզվի զարգացման միջին շրջանում:

Հատկացուցիչ-հատկացյալ կապակցության մեջ հոդերը հիմնականում դրվում են հատկացյալի վրա՝ ընդգծելով ստացականության իմաստը: Իբրև օրինակ բերենք Քուչակի հետևյալ տաղը: Խոշ յար, ամ, քեզի կասեմ, թէ՝ «Վերու զդռնակդ ի թաղէս. Վերու, այլ ընդ այն շինէ, որ կտրի ձայնիկդ յակնջէս. Թէ չէ՝ կու պահեմ զճամփադ, կու մորթեմ զետ ոչխարի պէս. Պտիկ մ արունէդ խմեմ, թող հանեն զաչերս երեսէս»: Որոշիչ-որոշյալ կապակցության մեջ հոդը միշտ դրվում է որոշյալի վրա: Այսպես օրինակ՝ Սեւ սրտիկս քեզ ուզեց… (ՆՔ, 168), Չոր ոսկորն ի հողն է փտեր (ՆՔ, 178): Ս, դ, ն հոդերը կարող են արտահայտել նաև ցուցականության և դիմորոշության իմաստներ: Այս դեպքում ևս նրանց շարադասությունը չի փոխվում: Բերենք համապատասխան օրինակներ` Այս աստնվորիս վրա քանի քո ձայնիկդ կու գա (ՆՔ, 175), Յայդ դաշտէդ ի վայր գայի անարատ սրտովս դեպ ի տուն (ՆՔ, 202), Ելնէ այդ կարմիր արիւնդ, քո ճերմակ ծոցդ լվանա (ՆՔ, 178): Միջին հայերենում բացահայտիչ-բացահայտյալ կապակցության շարադասությունը կայունանում է: Նախադասության մյուս անդամների հետ համեմատած՝ բացահայտիչը ձեռք է բերում իր կայուն դիրքը. այն միշտ դրվում է բացահայտյալից հետո, այսինքն՝ հետադաս է՝ Առաջին մայրն՝ Մարիամ սրբուհին եբեր ծնունդ ցավագին, զՅիսուս միածին (ՀԵ, 66), Եւ ցաւերն, որ ի կոպքն լինին, ասեն իւրն ֆրատիս՝ փակչիլ կոպացն յիրար… (Գր., 85), Նարինճ՝ թուրք բառով թուրինճ… (ԱՍ, 195):

4.3. ԲԱՌԱԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ՄԻՋԻՆ ՀԱՅԵՐԵՆՈՒՄ

Ելնելով գերադաս անդամի խոսքիմասային պատկանելությունից բառակապակցությունները հայերենում բաժանվում են գոյականական, ածականական, թվականական, դերանվական, բայական և մակբայական բառակապակցությունների: Միջին հայերենում ակնհայտորեն գերակշռում են գոյական, ածական կամ բայ և մակբայ գերադաս անդամ ունեցող կապակցությունները: Այժմ

բերենք միջինհայերենում տարածված բառակապակցությունների բնութագրական օրինակներ մատենագրությունից: Գոյականական բառակապակցություններ՝ սերմն ուղղափառութեան (ՀԵ, 170), ոսկի տղա (ՆՔ, 49), աղբերանց արուն, ապառաժ քար (ՆՔ, 196), նունուֆար ծաղիկն (ՆՔ, 197), ծառի ճիւղն, շուն բնութիւն (ՆՔ, 308), կարմիր արիւնդ, ճերմակ ծոցդ (ՆՔ, 179) և այլն: Ածականական բառակապակցություններ՝ ուղոշ նետաւոր (ՆՔ, 328), անգետ օձու նման (ՆՔ, 268), իմ սրտէ սիրած սիրելի (ՆՔ, 158): Բայական բառակապակցություններ՝ խլութիւնն ի ծնէ լինի, անփոյթ արարեալ (Գր., 94), շատ բարձր կերթաս (ՆՔ,139), ձուգն հանեն (ԱՍ, 101), զանձն կու փոխեն ի բնութենէն (ԱՍ, 108) և այլն: Մակբայական բառակապակցություններ՝ շատ լաւ (ԱՍ, 196), մեկ տակ (ՆՔ, 267), մեկիկ անգամ (ՆՔ, 38), եօթն հեղ (Գր., 209): Ինչպես տեսնում ենք բառակապակցությունները միջին հայերենում կարող են կապակցվել ինչպես խնդրառությամբ, այնպես էլ առդրությամբ: Վերջին եղանակը շատ ավելի տարածված է:

4.4. ՊԱՐԶ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆ

Պարզ նախադասություններն իրենց կառուցվածքով լինում են համառոտ և ընդարձակ, միակազմ և երկկազմ, թերի, իսկ ըստ հնչերանգի՝ պատմողական, հարցական, հրամայական և բացականչական: Բացի նշված տեսակներից՝ տարբերակվում են նաև թերի նախադասությունները, որոնք լայն տարածում ունեն հայերենի զարգացման միջին շրջանում: Զեղչված ենթակայով կամ ստորոգյալով նախադասությունը կոչվում է թերի նախադասություն, որի պարագայում նախադասության կառուցվածքն ու բովանդակությունը փոփոխության չեն ենթարկվում: Նախադասության մեջ կարող են զեղչվել ինչպես գլխավոր, այնպես էլ երկրորդական անդամները: Թերի նախադասությունը բնորոշ է հատկապես ժողովրդախոսակցական լեզվին, իսկ միջին հայերենի մատենագրության լեզուն էլ հենց իր ժամանակի խոսակցական լեզուն էր: Միջին հայերենում զեղչվում են՝ ա) ենթական՝ Նստեր ես, շապիկ կու նաշխես (ՆՔ, 117),

բ) ստորոգյալը՝ Մեկն ցորեկվան արեւ, մեկն լուսին՝ մութն գիշերուն (ՆՔ,75), գ), Որ ի կուրծքն է ելեալ կամ ի թոքն…(Գր., 112):

4.5. ՄԻԱԿԱԶՄ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Միակազմ նախադասությունների երկու տիպեր կան՝ բայական և անվանական, որոնք իրենց հերթին բաժանվում են դիմավոր և անդեմ ենթատեսակների: Ա. Բայական միակազմ նախադասություններ: Առանձնացվում է դրանց երեք տիպ՝ անորոշ-դիմավոր, ընդհանրական-դիմավոր, անդեմ257: Այս նախադասությունները միմյանցից տարբերվում են թե՛ կառուցվածքով, թե՛ իրենց արտահայտած իմաստներով: Անորոշդիմավոր միակազմ նախադասության բայը սովորաբար դրվում է հոգնակի երրորդ դեմքով, որի դեպքում հայտնի չէ գործողություն կատարող անձը: Օրինակ՝ Ասեն՝ արեւ ծագեցաւ ի մէջ գիշերիս (ԿԵ, 158): Ընդհանրական-դիմավոր նախադասությունները յուրաքանչյուրին հասցեագրված ընդհանուր բնույթի դրույթներ և խորհուրդներ են, որոնք ավելի շատ տարածված են բժշկագիտական, իրավագիտական երկերում: Դրանց գերադաս անդամը հիմնականում արտահայտվում է բուն հրամայականի եզակի թվով և արգելական հրամայականով, օրինակ՝ Ի յանգէտ մարդոյն փախի՛ր… (ԿԵ, 198), Ձայն տուր եւ զարթո՛ զքեզ, դու մտօք մարդ սխալական…(ԽԿ, 31), Մի՛ ճապղիր ամեն ճեհելի……(ՆՔ, 43), Բաշխէ՛ զինչ ունիս այսօր, Որ չլինիս ողորմ ու լալի (Ֆր., 43): Այս նախադասությունների հետագա զարգացման մեջ, սակայն, նկատելի է գերադաս անդամի ոչ միայն հրամայականով, այլև գրեթե բոլոր եղանակներով գործածությունը: Նկատելի է նաև բայի 3-րդ, երբեմն 2-րդ դեմքով արտահայտվելու միտում, օրինակ՝…թէ ուզելոց տաս, շատ լաւ է (ԱՍ, 196), Ով որ սիրու տէր լինի, իր սիրուն ճարակ չի լինի (ՆՔ, 62), Թէ սէրն գինով

Տե՛ս Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության, հ. Բ, Եր., 1975, էջ 134140:

լինի, դու գնե, անսէր մի՛ կենար (ՆՔ, 54): Այս կարգի կառույցներով արտահայտվում են նաև ժողովրդական առածներն ու ասացվածքները: Անդեմ բայական միակազմ նախադասությունները բնորոշ են եղել գրաբարին՝ Ճանաչել զիմաստութիւն եւ զխրատ, իմանալ զբանս հանճարոյ, ընդունել զդարձուածս բանից, ի միտ առնուլ զարդարութիւն ճշմարիտ եւ ուղղել զիրաւունս (Գիրք Առակաց, ԳԼ Ա, 2): Նշյալ նախադասությունները դիմային քերականական կարգ չունեն, և դրանց գերադաս անդամը սովորաբար դրվում է անորոշ դերբայով՝ ցուցում, հրաման, կարգադրություն նշանակությամբ: Գրաբարի համեմատ միջին հայերենի մատենագրության մեջ այսօրինակ կառույցների եզակի նմուշներ կան և հանդիպում են հատկապես ճարտասանական բնույթի երկերում, ինչպես՝ Նախանձիլ եւ նենկ պահել եւ սպանանել զօրն անդադար (ԿԵ, 200): Բ. Անվանական միակազմ նախադասություններ: Միջին հայերենի մատենագրության մեջ վկայված անվանական նախադասություններն այնքան բազմազան չեն, որքան բայական միակազմ նախադասությունները: Անվանական միակազմ նախադասության գերադաս անդամն արտահայտվում է անուն կամ անուն-հանգույց կաղապարներով: Ընդսմին անվանական միակազմ նախադասությունները լինում են անդեմ և դիմավոր, օրինակ՝ Շաքար ու շիրին շրթունք, Երես՝ լի գունով ծաղկունք, Թուխ աչեր ու կամար ունք (ԿԵ, 161), Լաւ, արև օր էր (ԶԱՕ, 146) 258: Գրիգորիոս՝ դրախտ աստուածազարդ, դիւրայարմար քնար, դայեակ մանկութեան եւ դաստիարակ (ՀԵ, 151):

4.6. ԵՐԿԿԱԶՄ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Երկկազմ նախադասությունը կազմված է գլխավոր անդամներից՝ ենթակայից և ստորոգյալից (պարզ համառոտ նախադասություն) կամ ենթակայի և ստորոգյալի հետ մեկտեղ երկրորդական

Հմմտ. նշվ. աշխ., հ. Բ, Եր., 1975, էջ 140:

անդամներից (պարզ ընդարձակ նախադասություն): Միջին գրական հայերենում լայն տարածում ունեն երկկազմ նախադասությունները, որտեղ գլխավոր անդամների կապն արտահայտվում է համաձայնությամբ: Ինչպես գրաբարում, միջին հայերենում ևս ենթական և ստորոգյալը ձևաբանորեն համաձայնում են թվով և դեմքով՝ բացառությամբ բակառության դեպքերի: Կան ենթակայի և ստորոգյալի համաձայնության յուրօրինակ ձևեր, որոնք բնորոշ են հայերենի զարգացման միջին շրջանին: Ա. Գլխավոր անդամներ: Գլխավոր անդամները՝ ենթական և ստորոգյալը, ինչպես վերը նշեցինք, կապակցվում են համաձայնությամբ: Եթե ենթական անձնական դերանուն է, ստորոգյալի հետ համաձայնում է և՛ դեմքով, և՛ թվով: Ենթական և ստորոգյալը երբեմն համաձայնում են իմաստով՝ բակառությամբ, որի դեպքում անտեսվում է թվի կարգը, և եզակի ենթակայի իմաստի պահանջով ստորոգյալը դրվում է հոգնակի թվով: Դեմքով համաձայնությունը կանոնիկ է և հայերենի զարգացման բոլոր փուլերում աչքի չի ընկնում որևէ առանձնահատկությամբ: Մինչդեռ թվի համաձայնությունը ունի յուրօրինակ դրսևորումներ: Օրինակ, եթե գրաբարում ենթակայի պաշտոն ունեցող անեզական գոյականները հոգնակի ստորոգյալ էին պահանջում (Եղիցին կամք քո), ապա միջին հայերենում այդ նույն գոյականների մոտ եզակի ստորոգյալ է դրվում, որովհետև անեզական գոյականների քերականական կարգն արդեն վերացել էր, օրինակ՝ Մեծ տառապանք է (Գր., 55), Կուրծքն իջանէ (Գր., 113) և այլն: Միջին հայերենում հատկապես գերակշռող են հոգնակի ենթակայի հետ եզակի ստորոգյալի գործածության դեպքերը, այսպես՝ Զօդուածքն դողայ (ԱՍ, 106), Որ գիջութիւնն եւ տաքութիւնն երկուքն ալ կու պակսի (ԱՍ, 108), Որ բնութեան շարժմունքն չափաւոր լինի (ԱՍ, 110), Աչերս դիպաւ (ՀԹ, 149), Անդամունքն տաքնայ (ՄՀ, 4), Ոսկերքս է մաշել (ՆՔ, 246): Եզակի ենթակայի հետ հոգնակի ստորոգյալ կառույցը բավական հազվադեպ է, օրինակ՝ Եւ ինքն երակք են (Գր., 80), ...այլ ջիլ կան (Գր., 98):

Բազմակի ենթակաների հետ ստորոգյալի համաձայնությունը ևս անմիօրինակ է. այն երբեմն եզակի, երբեմն էլ հոգնակի թվով է դրվում, օրինակ՝ Այգին ու պաղչանին ծաղկեաց (ՀԹ, 139), Լեռն ու դաշտ կանաչ բուսան (ՀԱԳ, 31): Գրաբարում ենթական դրվում է ուղղական, երբեմն սեռական, տրական և հայցական հոլովներով: Թեք հոլովաձևերով ենթակաները հանդես են գալիս անորոշ և անցյալ դերբայներով արտահայտված ստորոգյալների հետ: Միջին հայերենում փոխվում է հայերենի բայական համակարգը, վերանում են թեք հոլովաձևերով դրված ենթականերով ստորոգումային կառույցները, թեև միջին հայերենով մատենագրության մեջ շարունակվում էին գործածվել սեռականով, տրականով կամ հայցականով ենթականեր, օրինակ՝ Բայց պարտ է իմանալ զքեզ (Գր., 99), Ինձ պարտ է հեծնուլ զնայ Եւ տիրել զաշխարհս ամենայն (ԽԿ, 48): Միջին հայերենում ենթակա կարող են լինել գոյականները, դերանունները (անձնական, ցուցական, հարցական, որոշյալ, անորոշ, ժխտական): Ենթական կարող է արտահայտվել նաև բառակապակցություններով ու փոխանվանաբար գործածվող թվականով, ածականով, դերբայով: Բերենք բնորոշ օրինակներ տարբեր խոսքի մասերով արտահայտված ենթակաների՝ պատճառքն այն է…(Գր., 99), նայ խափանէ զլեզուն……(Գր., 98), Ով զիս կտրատէ (ՆՔ, 156), ներքեւ ձեռացս տաքնայ (Գր., 13) ..նեղերն այս են (Գր., 99), երեքն գայ…(Գր., 193), մեռածն ելնէ…(Գր., 172): Միջին հայերենում ստորոգյալը ձևի և բովանդակային առումով ենթարկվել է որոշակի փոփոխությունների: Ստեղծվել են նոր եղանակաժամանակային ձևեր՝ հարակատար ներկա, հարակատար անցյալ: Էապես փոխվել են վաղակատար ներկա և անցյալ, ապակատար ներկա և անցյալ ժամանակաձևերը: Հայ քերականագիտության մեջ ընդունված է ստորոգյալների հետևյալ խմբավորումը՝ պարզ և բաղադրյալ: Պարզ ստորոգյալն արտահայտվում է բայի դիմավոր ձևերով, օրինակ՝ Կուզեմ, որ մտնում ի ներս, կու վախեմ օտար մարդու է (ՆՔ, 126), …եւ զհոգոյն զուժն հովցնէ եւ հալածէ եւ խափանէ (ԱՍ, 98), Առաջինքն ասացին..

(Գր., 153), …լուայ եւ կտրատէ եւ լից ի թանճարն (ԱՍ, 133): Շնչայհանքն կալուել են խոշոր եւ հաստ մաղձերով… (Գր., 153), Վարդն բացված մի՛ սիրեր (ՆՔ, 50), …երակքն լցեալ են ողորկ մաղձով…(Գր., 153), ...դեղ մի կերել է եւ իւրն զեն է արել (ԱՍ, 159), Ակնատն ի ծովուն միջին էր լարած (ՆՔ, 58), Եղեր եմ խեւ սիրու տէր (ՆՔ, 59), Ծաղկունքն ասեն՝ Հերի՛ք արա, Քանի՞ կանչես վարդին վերայ (ԳԱ, 35) և այլն: Պարզ ստորոգյալն արտահայտվում է նաև կրկնաբաղադրյալ ժամանակաձևերով: Դրանք կազմվում են դերբայով և լինել բայի խոնարհված ձևերով: Օրինակ՝ Բանիկ մի ղալատ արի, որ սիրուն եղա խաշնարած (ՆՔ, 57), Զինչ մեկ մ որ ծարված լինի (ՆՔ, 44), Ուր որ դու կանգնած լինիս (ՆՔ, 71), Իսկ զհոգի մարդկան կապեալ լինի (ԱԱ), Դեղերուն աղէկ ժամանակն այն է, որ հասել լինի (ԱԱ) և այլն259: Բաղադրյալ ստորոգյալները կազմված են ստորոգելիական վերադրից և հանգույցից: Միջին հայերենում որպես հանգույց են գործածվում եմ և լինիմ բայերը: Ստորոգելիական վերադիրը արտահայտվում է հիմնականում` ա) գոյականով` Պռկներդ է արմաւ ու նուշ (ՆՔ, 105), Դու փնջած մանուշակ, վարդ ու ծաղիկ ես (ՀԹ, 150), Դու հալած ու թափած ոսկի արծաթ ես (ՀԹ, 151), Քո շունչդ է խնկան փոշի, քո մազերդ է ճիւղք խաղողի (ՆՔ,79), Եւ ինքն ցեղ է (ԱՍ, 104), Պագն որ դրամով լինի, չեմ իտար (ՆՔ, 53) և այլն, բ) ածականով՝ Շտերն աղտեղի է ...(Գր., 173), Երբ որ ես պզտիկ էի (ՆՔ, 49), Եւ գիտելի է.., տտիպ է..լեղի է, աղի է, անհամ է.. (ԱՍ., 103), Թէ մասն ժիպակին ծանր լինի եւ քպրիթն սկրկիկ չլինի (ՄՀԲ, 717), գ) թվականով՝ Իսկ այն իրուին՝ որ չեն բռնութեամբ, վեց են (ՄՀ, 93), դ) առարկայանիշ դերանուններով՝ …նեղերն այս են (Գր., 193), ե) ենթակայական դերբայով՝ Ինքն… ճոխագնաց, մանրաքայլող, Հոգի ի մարմնէ քակող է (ՀԹ, 148):

Տե՛ս Գ. Խաչատրյան, Թ. Շահվերդյան, Լ. Պետրոսյան, նշվ. աշխ., էջ 58:

Բ. Երկրորդական անդամներ: Նախադասության երկրորդական անդամները բաժանվում են երկու խմբի՝ գոյականական անդամի լրացումներ և բայական անդամի լրացումներ: Բ.ա. Գոյականական անդամի լրացումներ: Գոյականական անդամի լրացումներն են որոշիչը, հատկացուցիչը, բացահայտիչը: Որոշիչն արտահայտվում է ածականով՝ Պագնեմ զայդ քո լայն ճակատդ (ՆՔ, 46), թվականով՝ Այս աստընվորիս վերա երկու բան ողորմ ու լալի (ՆՔ, 62), Երկու յարուկ զիս կուզե (ՆՔ, 75), դերանվամբ՝ այս տաքութեանս հիմն ի սրտէն է, դերբայով՝ յիշենք զկատղած շանցն զխածածսն, Զի ամէն խածող գազանք կան որ թիւնաւորք, գոյականով կամ գոյականական բառակապակցությամբ՝ սիրո տէր մանուկ, փուշ արմացքն զիս պատեց (ՆՔ, 63) Ես ձագ ծիծեռնիկ… (ՆՔ, 101), Մեծ արքայ Աղեքսանդր…(ԽԿ, 63) և այլն: Հայտնի է, որ 5-րդ դարի ինքնուրույն և թարգմանական երկերում ածական որոշիչները գերազանցապես նախադաս կիրառություն ունեն և հիմնականում որոշյալների հետ չեն համաձայնում հոլովով և թվով: Հետադաս դիրքում գրաբարում գործում է որոշիչորոշյալ կապացության համաձայնության օրինաչափությունը: Ածական որոշիչների անհամաձայնությունը, ըստ որոշ քերականների, պայմանավորված է ածականների դժվարաթեքության և իմաստային շփոթի գործառույթով260: Այս տեսանկյունից ուշագրավ է նաև Մեյեի պնդումը, ըստ որի՝ հետադաս ածական որոշչի համաձայնությունը ունի ոճական արժեք, և նման շարադասությամբ այն «ավելի ակնառու է դառնում» 261: Միջին հայերենում, սակայն, խախտվում է հետադաս որոշչի գործածության և որոշյալի հետ համաձայնության գրաբարյան կանոնը, և իշխող են դառնում նախադաս և անհամաձայն որոշիչների գործածությունները, որոնք, ըստ Ս. Ղազարյանի, բարբառների և խոսակցական հայերենի արգասիք են262: Այս շրջանում տարածված

Տե՛ս Հ. Ավետիսյան, Որոշիչ-որոշյալի կապակցությունը գրաբարում, Եր., 1972, էջ 25: Տե՛ս Ա. Մեյե, Հայագիտական ուսումնասիրություններ, Եր., 1978, էջ 331: Տե՛ս Ս. Ղազարյան, Հայոց լեզվի համառոտ պատմություն, Եր., 1981, էջ 270:

են հատկապես գոյական որոշիչների նախադաս և անհամաձայն կիրառությունները՝ լոյս երեսացդ, ամօթով մարդն, ոսկի աթոռ, ի բրդէն չուխայ և այլն: Ինչ վերաբերում է քանակական թվական որոշիչների գործածությանը, պետք է նշել, որ նախ՝ դրանք հոդ չեն ստանում և միջին հայերենում այլևս չեն թեքվում, երկրորդ՝ գոյական որոշյալների հետ թվային համաձայնությունը հստակ կանոնի չի ենթարկվում. թվական որոշիչները և՛ եզակի, և՛ հոգնակի որոշյալներ կարող են ունենալ, օրինակ՝ Այս մալ ու մուլքս ինձի լաւ է, քան զքեզ հարիւր հազար եղբայր (Ֆր., 89), …որք են չորս հիւթք (ՂՅ, 76): Ըստ Վ. Քոսյանի՝ թվականով արտահայտված գոյականի լրացումները միջին հայերենում դրվում են մեծ մասամբ գոյականից առաջ՝ հիմնականում չհամաձայնելով գոյական լրացյալին263: Անդրադառնալով նախադաս միավանկ կամ երկվանկ ածական որոշիչների գործածությանը՝ հիշենք, որ գրաբարում այդ ածականները հոլովով և թվով համաձայնում էին գոյական լրացյալներին, սակայն միջին հայերենում դրանք ևս նախադաս դրվող բազմավանկ ածականների համաբանությամբ դադարում են համաձայնել որոշյալներին, օրինակ՝ Հօրն փառք և որդոյն պատիւ և սուրբ հոգոյն երկրպագել (Ֆր., 60), Այն փոքր եղբայրն էր հրեղէն, Ու մեծ եղբայրն աղէկ տիպար (Ֆր., 88): Ինչպես երևում է օրինակներից, միջին հայերենում, ի տարբերություն գրաբարի, կանոնավորվում է որոշիչ-որոշյալ կապակցության անհամաձայնության եղանակը՝ Զքեզ ամպ հրաշագեղ ասեմ…(ԳԱ, 78), Գունով ես դու պտուղ բարի (ԳԱ, 73), Թուխ աչք ու ունքեր ունիս (ՆՔ, 139): Միջին հայերենում գոյական լրացյալին չի համաձայնում նաև դերբայով արտահայտված որոշիչը՝ Ա˜յ իմ նոր սիրով սիրած, նոր սիրուն, սրտով հավնած (ՆՔ, 83) և այլն: Հատկացուցիչն արտահայտվում է գոյականով, հոլովվող դերանվամբ և գոյականաբար գործածվող այլ խոսքի մասերով: Գրաբարում, որպես կանոն, հատկացուցիչը հիմնականում հատկացյալից հետո էր դրվում, բացի հարցահարաբերական դերանուններով արտահայտված հատկացուցիչներից, որոնք միշտ նախադաս էին:

Տե՛ս Վ. Քոսյան, Միջին հայերենի բառակապակցությունները, Եր., 1984, էջ 38:

Ինչպես որոշիչ-որոշյալ կապակցությունը, հատկացուցիչ-հատկացյալ կապակցությունը ևս միջին հայերենում ձեռք է բերում նոր որակներ: Առաջին՝ հատկացուցիչը դրվում է հատկացյալից առաջ, և երկրորդ՝ հատկացուցիչը հատկացյալին չի շարունակում համաձայնել հոլովով և թվով: Օրինակ՝ մըսրայ տէր Նեգդանիբոս (ԽԿ, 50), Քո գունով գինի պիտեր, քո ծոցդ Ադամայ դրախտ (ՆՔ, 64), Յիւր որդոյն խիստ ամաչեցաւ… (ԽԿ, 51) և այլն: Որոշիչ-որոշյալ, հատկացուցիչ-հատկացյալ կապակցությունների շարադասությունը միջին հայերենում ուշագրավ է դառնում հատկապես չափածո խոսքում, որտեղ որոշիչն ու հատկացուցիչը կարող են նաև հետադաս կիրառվել՝ խոսքի արտահայտչականությամբ պայմանավորված, օրինակ՝ Պարտք է հեռանալ անտի, որ չլինիս բաժինն գեհենի, կապեցիր բեռինք ծանրական, Ձա՛յն տուր եւ զարթո՛ զքեզ, դու մտօք մարդ սխալական…(ԽԿ, 31), Զհիմն հաւատո դու դիր (ՆՔ, 304): Բացահայտիչ-բացահայտյալ կապակցության շարադասությունը հայերենի զարգացման գրեթե բոլոր փուլերում հիմնականում կայուն է. բուն բացահայտիչը միշտ հետադաս է և հոլովով, թվով, դեմքով և հոդառությամբ հիմնականում համաձայնում է բացահայտյալին: Նշենք, որ բացահայտիչ-բացահայտյալի շարադասությունը գրաբարում համեմատաբար ազատ էր, այս երկու անդամները կարող էին ընդմիջարկվել նախադասության այլ անդամներով: 12-րդ դարից սկսյալ՝ շարադասությունը կայունանում է՝ ԶՀովհաննէս՝ տառապեալս յաղօթս յիշեցէք (ՀԵ, 66), եւ դաւանող սրբոյ կուսի՝ Մարիամու աստուածածնի (Ֆր., 101), Ես՝ եղկելիս այս չիմացայ (ՀԵ, 52), Լուսաւորիչն հոգւոց սուրբն Գրիգորիոս (ՀԵ, 170) և այլն: Միջին գրական հայերենին բնորոշ է նաև բազմակի բացահայտիչների կիրառումը՝ տվյալ անձի կամ հեղինակի մասին մանրամասն տեղեկություններ հաղորդելու ցանկությամբ պայմանավորված, օրինակ՝ Իսկ այժմ նուաստ հոգիս, ծառայս ծառայիցդ Աստուծոյ, անիմաստ Ասար Սեբաստացիս կամեցայ զընտիրսն հաւաքել (ԱՍ, 116) և այլն:

Երբեմն միջին հայերենում բուն բացահայտիչը բացահայտյալին կարող է չհամաձայնել հոդառությամբ և դեմքով, օրինակ՝ Ես անարժան Զաքարիա (ԶԱ, 5), Ես Սմբատ… որդի Կոստանդայ… (ՍԳ, Դ, 55): Բ. բ. Բայական անդամի լրացումներ: Բայական անդամի լրացումներն են խնդիրները և պարագաները: Խնդիրներն իրենց հերթին լինում են երկու տեսակի՝ սեռի և բնության: Առաջին խմբի մեջ են մտնում ուղիղ և ներգործող խնդիրները, երկրորդի մեջ՝ մատուցման, հանգման, անջատման, միջոցի, վերաբերության և այլ խնդիրներ: Ուղիղ խնդիրը միջին հայերենում կարող է արտահայտվել գոյականով, դերանվամբ և փոխանվանաբար գործածված այլ խոսքի մասերով: Ինչպես գրաբարում, միջին հայերենում ևս ուղիղ խնդիրը դրվում է հայցական հոլովով ներգործական սեռի բայերի պահանջով, օրինակ՝ Արդ ժողովեա՛ զդստերս քո (ՆՇ, 90), Եւ ջուր լից ի վրա (ԱՍ, 133), Եւ խառնէ յինքդ զվարդէջուրն եւ զձէթն նշին (ԱՍ, 145), Եւ յերբ տեսնուս զխայթածն լինի Բ. (2) ծակ, որ է Բ. (2) ժանեաց հետն, եւ ստոյք գիտացիր, որ Բ. (2) ծակ ունի՝ խայթածն որձ իժու է խայթած եւ թէ Դ. (4), նայ էգ իժ է խայթել (Գր, 48), Ճանանչել զայս երկու նեղս պարտ է…(Գր, 192) և այլն: Ներգործող խնդիրը կրավորական սեռի բայի պահանջով բացառական հոլովով դրված խնդիրն է: Այսպես՝ Սատանայէ ես խաբեցայ …(ՀԵ, 51), Ուղիղ ճամփէն եմ մոլորած (ՀԵ, 58), …նայ իւր նշանն այս է, որ ճակատին երակքն ձգին ի քնոյ տեղացն…(Գր., 91) և այլն: Բնության խնդիրները դրվում են բայիմաստի պահանջով: Հանգման և մատուցման խնդիրները դրվում են տալ, ընծայել, վաճառել, բաժնել և նմանատիպ բայերի պահանջով: Այս խնդիրները դրվում են տրական հոլովով: Օրինակ՝ Մի՛ հաւատար ի նա (Թլկ., 191), Ջուր տուր ծարւած լերդիս (Թլկ., 146), Տուր դուն ինձի խրատ (Թլկ., 147), Այգեգործին երետ պատուէր…(ՀԵ, 57), նա հանեն զայն սլեհն ի խազնայէն եւ բաժնեն հեծելին, Գրոց թէ ականջ դընես եւ ունիս միտըս բանական, Դատաստանին ակն կալ…Գնացէք եւ զրոյց տարէք Դարեհի պարսից արքային (ԽԿ, 64):

Միջոցի խնդիրը դրվում է գործիական հոլովով և ցույց է տալիս այն առարկան, որի միջոցով կատարվում է գործողությունը՝ …վայրի կղմուխ ԺԴ (14) գրամ աղայ զամէնտ եւ մեղրով շաղվէ… (ԱՍ, 156), …եւ թէ ի քամոյ է եւ ի բուխարէ, որ գոլորշով է լցուեալ…(Գր., 31), …զխունկն ջրով տրորեն եւ կաթեցնեն (ԲՍ, 78), Սիրտս սրով խոցոտի (ՀԵ, 94): Երբեմն միջոցի խնդիրը դրվում է բացառական հոլովով, օրինակ՝ Մի՛ պարծենալ դու ի քէնէ (ԿԵ, 96): Անջատման խնդիրը դրվում է բացառական հոլովով, որը միջին հայերենում փոփոխության է ենթարկվում, արտահայտվում է նախդրով և աննախդիր, օրինակ՝ …եւ ազատին ի հիւանդութենէ (ԱՍ,459), նայ չվաթի իւրմէն արիւն …(Գր., 114), բաժանես զսունկն ի թթէն եւ ի մասուրէն …(Գր., 115) և այլն: Վերաբերության խնդիրն արտահայտվում է վասն, յաղագս, մասին կապերով և բառի սեռական հոլովով՝ դուռն վասն ճիճին եւ խղխայթին եւ դդմի կտին.…(Գր., 142), Խրատք յաղագս առանց մուխաթրայի ծառայելոյ զհիւանդն (ԱՍ,139), Ասէ Գաղիանոս վասն այս նեղոյս…(Գր., 115) և այլն: Միջին հայերենում ևս պարագայական հարաբերությունները արտահայտվում են գերազանցապես մակբայով: Պարագա կարող են դառնալ նաև գոյականները, ածականները, դերբայները, ցուցական, հարաբերական դերանունները: Պարագան հայերենի զարգացման բոլոր շրջաններում կարող է արտահայտվել նաև կապային կապակցություններով, բառակապակցություններով ու դերբայական դարձվածներով: Ժամանակի պարագան արտահայտվում է ժամանակի մակբայով, ժամանակ ցույց տվող գոյականով, ի նախդրով և անորոշ դերբայով, օրինակ՝ Այժմ որ ես որդի եղայ…(ԽԿ, 52), Դարեհն յորժամ զայն լսեց (ԽԿ, 52), …զի հանապազ կու դատին այս…(ԱՍ, 107), … մեղրով մաճուն արա եւ տուր ի քընուն ժամն (ԱՍ, 132)…ի գնալն եւ ի վազելն դեհ ի դեհ հակհակէ. (Գր., 45), Զիմ եարն ի գնալ տեսա (ՆՔ, 127): Տեղի պարագան արտահայտվում է մակբայով, նախդրիվ և աննախդիր հայցականով և մէջ, առջև, վրայ, ի վերայ և այլ կապերի

կապակցություններով: Հատկապես տարածված են նախդրիվ հայցականով տեղի պարագաները: Օրինակներ՝ Ապայ յառաջ մի մօտիր (ԽԿ, 54ա), Ընկնիս ի հուրն անշիջան (ԽԿ,66), Նստեր ի գաղտուկ դռնակն (ՆՔ, 88), Որ ի վեր ւ ի վայր թաւալէ (ԽԿ, 67), …եւ երեւնայ ի վերայ բերնին փրփուր… (Գր.,45), Կտրեցեր ի մէջ քաղաքիդ (ԽԿ, 46), Լեզվակ կա յանոր բերան (ՆՔ, 255), Այն լաւ է, որ չհալածին ի հեռուն (ՂՀ, 100): Ձևի պարագան արտահայտվում է ձևի մակբայով, ածականով, գոյականի գործիական հոլովով, ցուցական դերանուններով, նման, որպէս, զերդ/զերթ/զէդ կապային կապակցություններով, դերբայական դարձվածով ու դերբայներով: Օրինակ՝ Ծաղկունքն հաւասար այսօր թառամին (ԳԱ, 101), Կամ քաղցրիկ խօսիր կամ տուր պատասխան (ԳԱ, 89), Այսպէս կու քննես զերկինք (ԽԿ, 46), Հայնց թվենայ թէ ի վէմ հասաւ (ՂՅ, 143), Աշխարհս ի քամի նման, Որ ի վեր ի վայր կու հոսէ Կ, 52) և այլն: Նպատակի պարագան արտահայտվում է գոյականի, դերբայի սեռական-տրական հոլովներով, ի նախդրով և գոյականի հայցական, սեռական-տրական հոլովներով, վասն, համար կապերով և այլն: Օրինակներ՝ Եւ վասն այն ասեն… (Գր., 30), …ցուրտ ջուր տուր խմելոյ (ՄՀ, 71), Նա առնու և իսկի չխնայէ զապրանքն վասն իւր անձին առողջութեան համար (ԱՍ,115): Չափի պարագան արտահայտվում է չափի մակբայներով, թվականի և գոյականի կապակցությամբ, օրինակ՝ Շատ օգտէ զօրութեամբն Աստուծոյ (ԱԱ, 66), Մեղուն զինքն խիստ սիրէ, եւ երբ զինքն ուտէ՝ շատ մեղր շինէ (ՂՅ, 100), Հարիւր հազար ձիաւոր յայն մէկ օրն ի սուր մաշեցին (ԽԿ, 55): Պատճառի պարագան արտահայտվում է գոյականի, դերբայի բացառական հոլովով, կապային կապակցություններով՝ Եւ այն որ ի շատ ուտելոյն լինայ՝ հիւանդէն հարցանես (ԱԱ, 346), Եւ սուր հիւանդութիւնն զսրտին բնութիւնն և շոյտ կու աւիրէ եւ վասն այն պատճառին հիւանդութիւնն չի յերկարել (ԱՍ, 107), Եւ այս պատճառիս մարդն հանապազ կենդանի չի մնալ (ԱՍ, 109) և այլն:

4.7. ԲԱՐԴ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆ

Ինչպես հայտնի է, բարդ նախադասությունը կազմված է երկու և ավելի բաղադրիչ նախադասություններից: Այս հիմունքով տարբերակում են երկբաղադրիչ և բազմաբաղադրիչ բարդ նախադասություններ: Բարդ նախադասության բաղադրիչները կապակցվում են բառական և ոչ բառական միջոցներով: Բառական միջոցներով կապակցումը քերականագիտության մեջ ընդունված է անվանել զոդվածական կամ շաղկապական, իսկ ոչ բառականը՝ անշաղկապ կամ շարահարական: Բառական միջոցներն են շաղկապները, հարաբերական դերանունները, հարաբերյալները, իսկ ոչ բառական են հնչերանգը, բաղադրիչների շարադասությունը, եղանակաժամանակային ձևերի հարաբերակցությունը: Շաղկապական բարդ նախադասությունները, ըստ բաղադրիչ նախադասությունների շարահյուսական հարաբերությունների, բաժանվում են երկու խմբի՝ համադասական և ստորադասական, որոնք հայերենի զարգացման բոլոր փուլերում ունեցել են և ունեն գրեթե նույն կառուցվածքային տիպերը: Ըստ Ս. Ղազարյանի՝ լեզվի զարգացման յուրաքանչյուր շրջան ունի տվյալ լեզվին բնորոշ քերականական կանոններ, որոնք դրսևորվել են նաև միջին հայերենում: Հայ տաղերգության մեջ, օրինակ, նկատելի են հատկապես վանկի զեղչման նպատակով ու և եւ շաղկապների ո և ե հնչյունների կրճատման և դրանց փոխարեն ւ գրելու դեպքերը, ինչպես՝ Ողբամ ես միշտ ւ անդադար (ԳԱ, 56): Զի -արդ բառերի միացումից առաջացել են զերդ, այնուհետև ր-ի անկումով՝ զէդ, զէտ ձևերը: Տարածվում է նաև ու համադասական շաղկապը, որ չկար գրաբարում264: Ուշագրավ է նաև Կարստի այն տեսակետը, ըստ որի՝ պայմանի և ժամանակի երկրորդական նախադասությունները հետադաս դիրքում միշտ կապակցվում են նա/նայ շաղկապական բառով: Երբեմն այդ մասնիկը գործածվում է ապա, հապա բառերի հետ միասին սաստկական իմաստ հաղորդելու միտումով,

Տե՛ս Ս. Ղազարյան, Հայոց լեզվի համառոտ պատմություն, Եր., 1981, էջ 273:

օրինակ՝ Եւ թէ ոչ՝ նա համբերէ պարոնն, եւ թէ… չկռվի՝ նա ահա որ սուտ է, եւ թէ լիճ չկամենայ երդնուլ՝ նա ապա բերեն զչավուշն265: Բարդ համադասական նախադասությունները բարդ ստորադասական նախադասությունների համեմատ հայերենի զարգացման միջին շրջանում լայնորեն տարածված են, ինչը պայմանավորված է բաղադրիչ նախադասությունների կառուցվածքային բնույթով: Բարդ համադասական նախադասությունների կազմի մեջ մտնող բաղադրիչ կամ պարզ նախադասությունների շարահյուսական կապն ավելի թույլ է, քան բարդ ստորադասականներինը, որոնց համար կարևոր են հնչերանգային կապը, շարադասությունը և շաղկապների ընտրությունը, որով համապատասխանաբար միավորվում են երկրորդական և գլխավոր նախադասությունները266: Բարդ համադասական նախադասությունները կազմվում են և, ու, իսկ, բայց, կամ, ապա, ապա թե, ոչ…այլ, թե…թե և այլ համադասական շաղկապներով: Բերենք բնագրային օրինակներ. Առ գխտոր եւ նռան ծաղիկ, հայ կաւ եւ քահրուպայ Ա դրամ, չոր վարդ երեք դրամ եւ կերատ մի աֆիոն եւ տուր Ժ դրամ աղտորի ջրով՝ օգտէ Աստուծով (ԱՍ,159): Ի յականջն աղջկմօր կաթն կթեն եւ լեղի նշի մջի եղն տաքցուր կաթեցուր գ կաթ (ԲՍ,78): Նա տուն չշինէ իսկի, բայց քակէ ողորմ ու լալի (ԽԿ, 38), Եկեր զքեզ ի քուն գտեր ու լալով ի յետ եմ դարձեր (ՆՔ, 128): Աւաղ եւ հզօր արքայ, վայ թէ գետդ զքեզ կու նենգէ, կամ յորձան ալիք դորայ անպատեհ զքեզ պաշարէ (ԽԿ, 55): Տրտում կամ եւ տխուր ի յայսմ աշխարհիս, ալեկոծեալ ծփիմ ի մարմնոյ նաւիս, կամ տատանեալ ալեօք ի մէջ ծովակիս եւ եղեգան նման հողմն շարժէ զիս (ԽԿ, 22): Բարդ ստորադասական նախադասության բաղադրիչ նախադասությունները կապվում են ստորադասական շաղկապներով կամ հարաբերական դերանուններով: Բարդ ստորադասական նախադասությունը բաղկացած է գլխավոր և երկրորդական նախադասություններից: Ըստ երկրորդական նախադասությունների բնույթի՝ տարբե265

Տե՛ս Յ. Կարստ, Կիլիկյան հայերենի պատմական քերականություն, Եր., 2002, էջ 372: Տե՛ս նշվ. աշխ., էջ 246-247:

րակում են ենթակա, ստորոգելիական վերադիր, որոշիչ, հատկացուցիչ, բացահայտիչ, խնդիր և պարագա երկրորդական նախադասություններ: Ենթակա երկրորդական նախադասությունները միջին հայերենում սովորաբար կազմվում են պարտ է, պատեհ է, երևայ, թուի, լինի բայերով և ով (ով որ), զինչ (զինչ որ), որ հարաբերական բառերով267: Օրինակ՝ Ով որ կամի զգուշութեամբ ստածել («հոգ տանել») զհիւանդն, ի սկիզբն հիւանդութեան զայս պայմանս պահեսցէ (ԱՍ, 139): Ով որ ունի միտք ու հոգի, թող զիւր յետի օրն հոգայ (Ֆր., 30), Ով որ խմէ ի քեզանէ, Ուրախանայ սրտով յօժար (Թլկ., 160): Ստորոգելիական երկրորդական նախադասությունների գլխավոր նախադասությունը կազմվում է այն է բաղադրյալ ստորոգյալով, օրինակ՝ Եւ պատճառն այն է, որ օդն աւերած լինի եւ ի հեշտ շնչման մտանէ եւ հիւանդացնէ զմարդն (ԱՍ,158): Իր օգտակար դեղն այն է, որ ձվի սպիտակուց եւ վարդի ջուր, կամ զձէթն վարդին խառնես յիրար եւ օծես (ԱՍ, 158): Նշանն այն է, որ անօթէց պառկեցնեն առանց բարձ (ԲՍ, 98): Որոշիչ երկրորդական նախադասությունների գլխավոր նախադասության մեջ առկա ձևական որոշիչն արտահայտվում է այն, հանցեղ (ի/յ-հ-այն-ցեղ) և այլ բառերով, օրինակ՝ Ես հանցեղ պարոն էի, որ ինձ նման պարոն չի կար (Ֆր., 475): Աստուած օրհնէ զայն կարդացողն, որ զՖրի՛կս յիշենայ (Ֆր., 32): Ծանիր զարարիչն աստուած, որ երետ քեզ միտք բանական (ԽԿ, 66): Հատկացուցիչ երկրորդական նախադասությունների գլխավոր նախադասության ձևական հատկացյալը երկրորդականին կապվում է ով, որ, ում, զինչ հարաբերականներով՝ Եւ ժամանակ կու լինի, որ սընկան բերանն կու բացվի (ԲՍ, 122): Բացահայտիչ երկրորդական նախադասություններ կազմվում են որ է կապակցությամբ՝ Դեղին կոծիծ որ է սիկիլն, այն է, որ քանի մանգամ սապոնով լուանաս... (ԲՍ,115): Ամէն կապող եւ խծկող

Տե՛ս Յ. Կարստ, նշվ. աշխ., էջ 193-196:

դեղերն՝ որպէս բրինձ փաչայով եփած եւ որ նման է այդոցիկ (ԱՍ, 132): Ուղիղ խնդիր երկրորդական նախադասություններ են կազմվում գլխավոր նախադասության ներգործական սեռի բայերի թելադրանքով: Օրինակ՝ Եհաննայ ասէ, թէ զսեւցած ակռան խարես, նա ընկնի (ԱՍ,164): Ահարոն ասացեր է, թէ զսխտորին ջուրն եւ զոչխարին լեղին եռցնեն եւ ականջն կաթեցնեն, զխլութիւն տանի եւ զգլխցաւութիւն տանի Աստուծով (ԲՍ, 78): Անուղղակի երկրորդական նախադասություններն իրենց բնույթով լինում են՝ ա) անջատման խնդիր երկրորդական նախադասություն՝ Վախեմ, թէ հուրն այրէ զհոգիս (Թլկ., 137), Վախեմ՝ չդադրի աչս ի լալու (Թլկ., 143),Նա չկարեն ուզել հայրենիքն ի յայն, որ ուննայ (ՍՍԱ, 71): բ) Հանգման և մատուցման խնդիր երկրորդական նախադասություն՝ Հազար երանի˜ նորա, Զոր բարի գործով գտանես (Թլկ., 177), Ամէն ցաւու դեղ ես լինիմ, Ով է յուսով՝ իր հասանիմ (ԿԵ, 122): Դու ի նա հայեաց, որ չունի հունար հոգեւոր (Ֆր, 50), Հոգի հաւսար երետ շատոց, պայծառ լոյս աչերուն, Ով սիրով մնաց լուսոյն (ԿԵ, 125): գ) Վերաբերության խնդիր երկրորդական նախադասություն՝ Տուր խապար, թէ ուստի՞ կուգաս (ՀԵ, 144), Հոքտեմբերի մէկումն ըռաղամ եկաւ ամէն երկիր, թէ Շահաբաս մեռաւ (ԶԱՕ, 68): Պարագա երկրորդական նախադասությունները լինում են՝ ա) ժամանակի պարագա երկրորդական նախադասություններ, որոնք կազմվում են երբ, որ, երբ որ, իբրև, հանց որ, մինչ, ինչուր, չուրի քանի, քանի որ և այլ հարաբերական դերանուններով և շաղկապներով, օրինակ՝ Յերբ որ մարդ այս մաճունս ուտէ, ….օգտէ հին ցաւերոյ…(ԱՍ, 223): Եւ երբ ի բաղնեցն ելնէ, սակաւ գինի խմէ (ԱՍ, 167): Երբ կու ծաղկի միտքս ու հոգիս, լեզուս իմ հանց պտուղ կուտայ (Ֆր., 31): Քանի որ ի միտս ընկնիս, ի մահուն դուռն կու գնամ ՆՔ, 134: Յորժամ մարդն շատ հազա, զայս դեղս տուր (ԱՍ,148): Մինչ խելքդ ի վերայ է դեռ, դու քակէ զդժոխքն ահագին (Ֆր., 77):

բ) Տեղի պարագա երկրորդական նախադասություններ, որոնք կազմվում են ուր, անդ, որտեղ և այլ բառերով՝ Որտեղ բարութիւն տեսնու կամ շատ սէր, որն կու լինի, շատ որոգայթներ առնէ… (Ֆր., 96): Որտեղ մեկ աղվոր տեսեր, գիրկ ու ծոց ւ ի դեմ գնացեր (ՆՔ, 68): գ) Պայմանի պարագա երկրորդական նախադասություններ, որոնք կազմվում են թէ…ապա, յորժամ…նա, երբ…նա, ապա թէ…նա, որ…նա, զուգադիր շաղկապներով՝ Թէ չի կայր սէր յաշխարհս կամ սէր չէր եղեալ, արարիչն առ մարդիկ սէր ե՞րբ ցուցանէր (Ֆր., 16): Եւ տես, թէ դեղնացեալ է կերակուրն, նայ ի խարտէշ մաղձն է զուգաւորեալ նեղն, եւ թէ թանձրացեալ սպիտակ ելնէ, նայ ընդ հետ պլղամին է զուգաւորեալ նեղն, թէ սեւ գոյն ելնէ հետ կերակրոյն, նայ սեւ մաղձն է զուգաւորեալ նեղն (Գր. 126): դ) Պատճառի պարագա երկրորդական նախադասություններ, որոնք կազմվում են զի, քանզի, քանի որ, վասն այն, վասն այնոր, վասն այնորիկ և այլ շաղկապներով ու նախադրություններով՝ Քանզի երկիր պարարտ էի, աղբիւր կաթին յորդ բղխէի (ՆՇ, 96): Սպիտակն վնասակար է, զի սփռէ եւ ամփոփէ զտեսութիւն եւ զբիբսն տկարացուցանէ, որպէս ձիւն, իսկ կանանչ յաւէտ օգտակար է, զի հաւաքէ զտեսութիւն եւ զբիբսն զօրացուցանէ (ԱՍ, 153): Անկեալ եւ կործանեալ տան նմանեցայ, վասնզի քակտեցայ… (ՊԴ, 78): ե) Նպատակի պարագա երկրորդական նախադասություններ, որոնք կազմվում են զի, որ, թէ շաղկապներով՝ Վարդին եհար կանաչ վրան, Որ գայ բազմի զերդ հուր վառել (ԿԵ, 119), Ետուր բղխումն ինձ արտասուաց, որ ի հրոյն անահ մնամ (Ֆր., 255), Թուրկուրանցին զձեզ կաղաչէ, Թէ կնոջ սիրոյն մի՛ տիրանայք, Որ չզրկիք անճառ լուսոյն (Թլկ., 163), Զարթի՛ր, զականջդ բաց, որ գանգատիմ քեզ (Թլկ., 145): զ) Ձևի պարագա երկրորդական նախադասություններ, որոնք կազմվում են հանց (հայնց, էնց), հանցկուն (ընցգուն), զերդ (զէդ, զետ), ինչպէս, որպէս և այլ բառերով՝ Թէ խելք ունինք նա՛ հանց կենանք, զինչ աստուծոյ սիրտն ուզենայ (Ֆր., 52): Կամով ծածկի ի մէջ փշին, Զերդ որ ի յամբ մտնու լուսին (ԿԵ, 119), Որպէս սիրես դու զիս, սիրեմ ես զքեզ (ՀԹ, 146):

է) Չափ ու քանակի պարագա երկրորդական նախադասություններ, որոնք կազմվում են այնչափ, հանչաք, որչափ, քանի բառերով՝ Եւ որչափ, որ ստամոքն կերակրով լի լինի, այնքան յուժով յաղթէ ցաւն մարդուն (ԱՍ, 159): Այլոց այնչափ բարձիր, որչափ քեզ են բեռն դրել (ԿԵ, 176): Ու հանչաք ծախէ ի գրաւկնէն, քանի զինք վճարել կարէ (ՍՍԱ, 77):

4.8. ԱՆՇԱՂԿԱՊ ԿԱՄ ՇԱՐԱՀԱՐԱԿԱՆ ԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅԱՄԲ

ԲԱՐԴ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Ի տարբերություն շաղկապական կապակցությամբ բարդ նախադասությունների՝ անշաղկապ կամ շարահարական կապակցության բարդ նախադասությունների բաղադրիչների շարահյուսական և իմաստային հարաբերությունների բնույթը, Գ. Գարեգինյանի համոզմամբ, հստակ չի տարորոշվում և կարող է տարբեր կերպ մեկնաբանվել: Մինչդեռ շաղկապների առկայության պարագայում այդ հարաբերությունները դառնում են դյուրըմբռնելի268: Շարահարական կապակցության նախադասությունները հատկապես բնորոշ են ժողովրդախոսակցական լեզվին: Այն գալիս է վաղնջական ժամանակներից, գուցե և համադասությունից և ստորադասությունից առաջ: Անշաղկապ կախյալ նախադասություններում որոշիչ դեր ունեն շարադասությունը, բայ-ստորոգյալների եղանակաժամանակային կիրառությունը, եղանակավորող բառերը, հնչերանգը269: Այս կարգի նախադասությունները բաժանվում են երկու խմբի՝ անկախ շարահարությամբ և կախյալ շարահարությամբ բարդ նախադասություններ: Անկախ շարահարությամբ բարդ նախադասությունների բաղադրիչներն արտահայտում են թվարկման, հակադրական, իսկ կախյալ շարահարությամբ բարդ նախադասությունների բաղադրիչները՝ ենթակայի, խնդրային, պարագայական և այլ կարգի իմաստներ:

Տե՛ս Գ. Գարեգինյան, Ժամանակակից հայոց լեզու, Եր., 1984, էջ 13: Տե՛ս Ա. Պապոյան, Կախյալ շարահարությամբ բարդ նախադասությունները արդի հայերենում, Եր., 1968, էջ 35-45:

Անկախ շարահարությամբ նախադասություններ՝ Երկու աչքն կուր դառնա, գեշ լեզվով զմեզ չանիծե (ՆՔ, 126): Սակաւ մի սապռն ի վարդին եղն խառնէ, յականջն կաթեցուր, շատ շահ կանէ (ԲՍ, 78), Տասնուչորս օրն Ժ (10) դրամ թօխմ (սերմ, հունդ) քաշնի ծեծէ, շարպաթն խմէ (ԱՍ, 220): Ոմն զխաղողն ազոխ առնէ յիմ այգւոջ, ոմն զտատասկն յօրինեալ ծոր առնէ (ՊԴ, 68): Մէկին հազար գառնով մաքի, մէկին ո՛չ մէկ չորքոտանի, մէկին բեհեզ եւ ծիրանի, մէկին բրդէ շալ մի չընկնի (Ֆր105): Կախյալ շարահարությամբ նախադասություններ՝ Փորացաւն տաք իրք մըն է, պատրաստ կենալ պիտի (ԱՍ, 220): Վախեմ՝ սիրո տեր լինիս, լուս պակաս տաս աստընվորիս (ՆՔ, 70), Կու վախիմ՝ թողուս ելլես (ՆՔ, 147), Արե՛կ ինձ դեղ արայ, իմ ճարն դու ես (Թլկ., 151), Վախեմ՝ չդադրի աչս ի լալու (Թլկ., 143): Այսպիսով, ի մի բերելով քննության արդյունքները՝ նշենք միջին հայերենի շարահյուսական մակարդակին բնորոշ մի քանի հատկանիշներ. ա) ի տարբերություն բարդ ստորադասական նախադասությունների՝ բարդ համադասական նախադասությունները հայերենի զարգացման միջին շրջանում ավելի շատ են, ինչն էլ պայմանավորված է բաղադրիչ նախադասությունների թե՛ կառուցվածքային և թե՛ իմաստային առանձնահատկություններով: բ) Շարահյուսական մակարդակում առկա քերականական իրողություններն առաջացել են միջին հայերենի ձևաբանական մակարդակում տեղի ունեցող փոփոխությունների հետևանքով: Գրաբարի համեմատ այս շրջանում սահմանափակվում է նախդիրների գործածությունը, ըստ այդմ տեղի են ունենում նախդրավոր խնդրառության տեղաշարժեր և որոշ նախդիրների (ի/յ, զ) կրկնակի գործածություններ: գ) Ենթական հիմնականում դրվում է ուղղական հոլովով, բայց նկատելի են նաև թեք հոլովաձևերով դրված ենթակայի գործածության դեպքեր: Քանի որ միջին հայերենում առաջանում է վ կրավորական ածանցը, որի միջոցով սկսում են տարբերակվել անցյալ դերբայի ներգործական և կրավորական տիպերը, ուստի սեռականով

ենթակայի գործածությունը վերանում է: Ձևաբանական մակարդակում տեղի ունեցող նման փոփոխությունները նոր որակ են ստեղծում նաև շարահյուսական մակարդակում: դ) Միջին հայերենում վերանում են որոշիչ-որոշյալի, հատկացուցիչ-հատկացյալի՝ հոլովով և թվով համաձայնությունը: Պահպանվում է բացահայտիչ-բացահայտյալ կապակցության համաձայնությունը, նախադասության գլխավոր անդամների՝ ենթակայի և ստորոգյալի՝ թվով և դեմքով համաձայնությունը: ե) Խնդիրների և պարագաների հարաբերությունների փոփոխությունները մասնակի բնույթ են կրում, որոնք պայմանավորված են հոլովների իմաստային տեղաշարժերով, որոշ նախադրությունների անգործածական դառնալու և նորի առաջացման հանգամանքով: Օրինակ՝ գրաբարում բաց, բայց բառերով կազմվում էր բացառման խնդիրը, միջին հայերենում դրանց փոխարեն կիրառական է դառնում զարթ կապը շարահյուսական նույն դերով՝ …զինչ իր պիտի, զարթ ի ծախելոյն և ի սպանելոյն եւ ի բաժնելոյ (ՍԳ): Ըստ Հ. Աճառյանի՝ Կիլիկյան շրջանում վասն (վասն-վանս-վանտս-վանց) բառը փոխվում և դառնում է վանց: Վերջինիս հետագայում փոխարինում է համար «հաշիվ» բառը270: Ընդհանրապես նախադրությունները հայերենի զարգացման միջին շրջանում խնդրառության փոփոխություն գրեթե չեն կրում, կան եզակի դեպքեր միայն: Խնդրառության փոփոխությունը նկատելի է հատկապես նախադրություն-դերանուն կապակցության մեջ, որտեղ դերանունը դրվում է ոչ թե սեռական, ինչպես գրաբարում է, այլ տրական հոլովով, օրինակ՝ ի վերայ ումեք, պարսկահայերենում՝ ինձ վրայ, մեզ վրա, ձեզ վրայ, մեզ համար և այլն271: Սակայն միջին հայերենում հանդիպում են նաև նախադրության մոտ սեռականով դրված դերանունների օրինակներ՝ Թափած է ի քո վերա վարդաջուր հազար փիարս (ՆՔ, 125): Խնդրառության նման փոփոխություններ նկատվում են նաև այսօր: Օրինակ՝ համար ետադրությունը, որ «ծագել է գրաբարի ի համար 270 Տե՛ս Հ. Աճառյան, Լիակատար քերականություն հայոց լեզվի, հ Մ, Եր., 1965, էջ 172: Յ. Կարստ, Կիլիկյան հայերենի պատմական քերականություն, Եր., 2002, էջ 369:

հայցականից»272 (պահէ առ իւր ի համար թագաւորութեան. շինեալ եւ տուն ի համար քեռ իւրոյ Խոսրովիդխտոյ…), գործածվել է սեռականի հետ՝ իմ համար, մեր համար և այլն: Սրանք համարվում են հնացած կամ բարբառային ձևեր. արդի գրական հայերենում այն արդեն տրականով խնդիր է պահանջում՝ ձեզ համար, մեզ համար և այլն:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ ՑԱՆԿ

1. Աբեղյան Մ., Հայոց լեզվի տեսություն, Եր., 1965: 2. Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության, Բ., Եր., 1975: 3. Աճառյան Հ., Լիակատար քերականություն հայոց լեզվի, հ. 5, Եր., 1965: 4. Անտուան Մեյե, Հայագիտական ուսումնասիրություններ, Եր., 1978: 5. Ասատրյան Մ. Ե., Ժամանակակից հայոց լեզու, Եր., 1987: 6. Ավետիսյան Հ., Որոշիչ-որոշյալի կապակցությունը գրաբարում, Եր., 1972: 7. Գարեգինյան Գ., Ժամանակակից հայոց լեզու, Եր., 1984: 8. Խաչատրյան Գ., Շահվերդյան Թ., Պետրոսյան Լ., Գրական հայերենի պատմության դասընթաց, Եր., 20018: 9. Կարստ Յ., Կիլիկյան հայերենի պատմական քերականություն, Եր., 2002: 10. Ղազարյան Ս., Հայոց լեզվի համառոտ պատմություն, Եր., 1981: 11. Ղազարյան Ս., Միջին հայերեն, Գիրք Ա, Եր., 1960: 12. Պապոյան Ա., Կախյալ շարահարությամբ բարդ նախադասությունները արդի հայերենում, Եր., 1968: 13. Ջահուկյան Գ., Հայոց լեզվի զարգացումը և կառուցվածքը, Եր., 1969: 14. Ջահուկյան Գ., Շարահյուսական ուսումնասիրություններ, Եր., 2003: 15. Քոսյան Վ. Ա., Միջին հայերենի բառակապակցություները, Եր., 1984:

ՍԿԶԲՆԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐ՝ ՀԱՄԱՌՈՏԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՎ

1. ԱԱ – Ամիրտովլաթ Ամասիացի, Օգուտ բժշկութեան, Եր., 1940:

Մ. Աբեղյան, Հայոց լեզվի տեսություն, Եր., 1965, էջ 479:

ԱՍ – Ասար Սեբաստացի, Գիրք բժշկական արհեստի, Եր., 1993: ԲՍ – Բունիաթ Սեբաստացի, Գիրք բժշկութեան, Եր., 1987: ԳԱ – Գրիգորիս Աղթամարցի, Տաղեր, Եր., 1984: Գր. - Գրիգորիս, Քննութիւն բնութեան մարդոյ եւ նորին ցաւոց, Եր., 1962: 6. ԶԱՕ – Զաքարիա Ագուլեցու օրագրությունը, Եր., 1938: 7. ԿԵ – Կոստանդին Երզնկացի, Տաղեր, Եր., 1962: 8. ԽԿ – Խաչատուր Կեչառեցի, Տաղեր, Եր., 1988: 9. ՀԵ – Հովհաննես Երզնկացի, Բանք չափաւ, Եր., 1986: 10. ՀՀՄՔ – Հայ հին և միջնադարյան քնարերգություն, Եր., 1987: 11. ՀԹ – Հովհաննես Թլկուրանցի, Տաղեր, Եր., 1960: 12. ՂՅ – Ղևոնդ Յովնանեան, Հետազօտութիւնք նախնեաց ռամկօրէնի վրայ, Ուսումնասիրութիւնք և քաղուածքներ, մասն առաջին, Ռամկօրէն մատենագրութիւն, տետր Ա և Բ, Վիեննա, 1897: 13. ՄՀ – Մխիթար Հերացի, Ջերմանց մխիթարութիւն, Վենետիկ, 1832: 14. ՄՀԲ – Ռ. Ռազարյան, Հ. Ավետիսյան, Միջին հայերենի բառարան, Եր., 2009: 15. ՆՔ – Նահապետ Քուչակ, Հայրենի կարգաւ, Եր., 1957: 16. ՆՀ – Նաղաշ Հովնաթան, Տաղեր, Եր., 1983: 17. ՍՍԱ – Սմբատ Սպարապետ, Անսիզ Անտիոքայ, Վենետիկ, 1876: 18. Ֆր. – Ֆրիկ, Տաղեր, Եր., 1982: 2. 3. 4. 5.

ՔՐԵՍՏՈՄԱՏԻԱ

֎

ՄԽԻԹԱՐ ՀԵՐԱՑԻ

Մ. Հերացին ծնվել է մոտավորապես 1100 թ. Պարսկահայք նահանգի Խոյ (Հեր) քաղաքում: Հայրենի քաղաքում սովորել է բնական գիտություններ: Տիրապետել է պարսկերենին, արաբերենին, հունարենին: Լեզուների իմացությունը հնարավորություն է ընձեռել բնագրով ուսումնասիրել Հիպոկրատի, Ավիցենայի, Գաղիանոսի աշխատությունները: Հայրենի քաղաքից տեղափոխվել է մշտական բնակության Կիլիկիա, ուր սովորել է ու ստացել վարդապետի կոչում: Բժշկությամբ զբաղվել է Սիս քաղաքում և Հռոմկլա ամրոցում: Տակավին երիտասարդ՝ նա հմուտ բժշկի համբավ ուներ ողջ Կիլիկիայում: «Ջերմանց մխիթարութիւնը» գրվել է 1184 թ.: Այս աշխատության մեջ Մ. Հերացին բժշկագիտության մեջ առաջին անգամ խոսում է մանրէաբանության, մանրէների (որոնց անվանում է բորբոս) միջոցով հիվանդությունների տարածման ու զարգացման մասին: Հերացին հոգեկան հիվանդությունների բուժման գործում մեծ տեղ է հատկացրել երաժշտությանը: Նա բժշկական շատ եզրույթների հեղինակ է: Բժշկի գործունեության հետ միաժամանակ Մ. Հերացին հետաքրքրություն է ցուցաբերել մարդակազմության, ախտաբանության, ակնաբուժության, դեղագիտության ու բնագիտության հարցերի նկատմամբ: Նա գրել է նաև աչքերի հիվանդությունների մասին՝ նշելով դրանց տեսակներն ու բուժման եղանակները: Նա գրել է դեղագիտական աշխատություն՝ «Ախրապատին», որից, ցավոք, հասել են միայն առանձին պատառիկներ: Մ. Հերացին կիրառել է բուժման համակցված մեթոդիկա՝ դեղորայքային, սննդային և ֆիզիկական (սառը ջրով լոգանքը, մերսումը): Մեծ բժշկապետը մահացել է 1200 թ. խոր ծերության հասակում:

֎ Վասն թէ զի՛նչ է ջերմն եւ զի՛նչ է սահման նորա, եւ ո՛րպէս լինի ջերմն եւ ուստի՛ց ընծայի բիճգլուխ/բէճգլուխ – ուսագլուխ ծծում/սեռ. ծծմի – ծծումբ բուրհան – ճգնաժամ կակուղ – փափուկ գիջութիւն – հեղահյութ հլունք – ուլունք զերդ – ինչպես, նման, որպես հումայի մուհրիղայ – տենդ իլ/հուն. – հեղահյութ յաճախեն – շատացնել, ավելացնել լման/ի լման – լրիվ,ամբողջ շպլեղի – շիբ, պաղլեղ խլթ – հեղահյութ պալղամ – լորձ, մաղձ խռճտամն – կռճիկային,աճառային սաւտայ –սև մաղձ, լեղի Պարտ է գիտենալ որ ջերմն օտար տաքութիւն է զատ ’ի բնութենէն, խառնեալ ընդ բնաւորական տաքութիւնն՝ որ ’ի սիրտն: Առնէ սկիզբն ’ի սրտէն, եւ սփռի ’ի ձեռն շնչաւոր երակացն ընդ ամենայն մարմինն, որպէս այլ յառաջն ասացաք, եւ խափանէ զբնութեան գործերն: Եւ են բնութեան գործերն այսոքիկ. ցանկութիւն կերակրոյն եւ ըմպելոյն, կանգնելն եւ գնալն եւ արթնութիւնն, յառնելն եւ նստելն եւ մերձաւորութիւնն, եւ այլ ամենայն բնութեան գործն որ ’ի մեզ են: Թէպէտ եւ ասացաք զբնութեան գործերն՝ որ խափանին ’ի ջերմերոյն եւ ’ի յայլ ամենայն ցեղ հիւանդութենէ, սակայն ոչ կատարեալ խափանումն, այլ մասնական ինչ. զի մահուամբ միայն խափանին բնութեան գործերն կատարեալ: Այժմ պատմեմք զորպիսութիւն ջերմանն եւ զիւր գիտութիւնն, որ երեք ազգ են: Եւ ասացին իմաստասէրքն թէ

վասն այնորիկ եղեն երեք ազգ, որ բովանդակ յամենայն մարմնոյն սկսանի. եւ մարմինք մարդկան ընդ երեք բաժանին: Առաջին բաժինն երեք շունչ են, զոր երեք հոգի անուանեն, որ են հոգի բնութեան, իւր տեղի եւ բնակարան լերդն է. եւ հոգի կենդանութեան, իւր տեղի եւ բնակարան սիրտն է. եւ հոգի զգայութեան, իւր տեղի եւ բնակարան գլխոյն առաջի փորոքն է: Եւ երկրորդ բաժինն գիջութեներն, զոր հոռոմն իլն անուանէ, եւ տաճիկն խլթ, որ թարգմանի չորս նիւթ կամ չորս ենթակայ, որ են արիւն եւ մաղձն, պալղամն եւ սաւտայն: Իսկ երրորդ բաժինն չոր եւ պինտ անդամունքն են, որք եւ ոսկերքն եւ ջիլքն, կապքն եւ լարքն, կակուղ եւ խռճտամն ոսկերքն, զերդ զբիճին գլուխն, եւ կողերուն ծայրքն, եւ խռչակին հլունքն, եւ այլ զոր նման է սոցա: Իսկ այն ազգ ջերմն, որ պատճառն յերեք հոգիքն լինի, միօրեայ ասեն. զի իւր թուականն մի օր է: Եւ զչորս ժամանակսն հիւանդութեանցն, որ են սկիզբն, եւ յաւելուլն, եւ կատարելն ’ի լման որ դադարի միացեալ, եւ պակասելն օր ըստ օրէ, եւ զիւր բուրհանն՝ ’ի նոյն օրն առնէ, եւ արձակի ’ի քսանուչորս պահն: Իսկ այն ազգն ջերմն որ պատճառքն գիճութիւնքն լինին, որք են չորս նիւթն, բորբոսային ասեն. զի յորժամ բորբոսն ’ի ներքս ’ի յերակսն լինի ’ի յարեն՝ ’ի յար եւ ’ի սուր եւ այրեցող ջերմանն, հումայի մուհրիղայ կասեն. ապա թէ դուրս յերակացն բորբոսին, այն են նոպայով ջերմերն: Արդ սկիզբն առնեմ օգնականութեամբն Աստուծոյ եւ ասեմ կարճառօտ եթէ ուստից ընծայի ջերմն: Ընծայի ջերմն յարտաքուստ պատճառանաց. Երբեմն ներքսէ: Եւ արտաքուստ պատճառն լինի, զերդ առաւել ’ի ջերմ օդոց, կամ խիստ ցրտոյ, կամ լուանիլն ծծմի ջրով, կամ շպլեղի ջրով, եւ այլ ամենայն ցեղ փոթոթային ջուր որ նման են նոցա: Իսկ ցներքսէ պատճառն լինի , որպէս տրտմելն կամ ’ի սիրտ լինելն կամ սգալն կամ հոգալն կամ ամաչելն կամ ահ եւ երկեղն կամ ցանկութիւնն կամ նախանձն, եւ այլ ամենայն ինչ որ նման է նոցա: Կամ ’ի տաք կերակրոց եւ ’ի տաք ըմպելեաց, զոր յաճախեն մարդիկ: Եւ այս բաւական է կարճառօտ եթէ ուստից ընծայի ջերմն:

֎ Վասն միօրեայ ջերմանն որ պատճառն անօթի կենալոյն լինի դամոնջուր – դամոնի ջուր մուզաւարայ – ջրալի կերակուր, ապուր եղկ – գոլ, գաղջ յանգահիլ – հանդարտվել, մեղմանալ մաճաս – զարկ, պուլս յունապի - ունաբ մշմուշի/ սեռ. մշմշի - ծիրան շարաւն - թարախ Ապուճարեհն ասէ, թէ այս ջերմանս պատճառն որ սովոյ եւ ’ի յանօթի կենալոյ լինի, իւր պատճառն այս է՝ որ գոլորշիքն ամենայն մարմնոյն ջերմացեալ սրանան, վասն այն պատճառին՝ որ կերակուրն յիւր ժամն չհանդիպեցաւ: Եւ իւր նշանն այս է՝ որ ամենայն անդամքն թուլանան, եւ մաճասին երակն վատուժ եւ բարակ լինի. Եվ երբ երակն բռնես, ներքեւ մատիդ պինդ լինի: Եւ իւր ստածումն այս է՝ որ երբ ’ի ջերմանն ’ի նոպայն լինի, հարիրայ տաս գարու ալուրով եւ նշի ձիթով. եւ յետ այնոր կերակուր այլ ուժով կերակրի, զերթ սիսեռն մուզզաւարայ նշի ձիթով, կամ հաւձագ տապկած: Եւ յորժամ ջերմն յանգահի, ’ի բաղանիս մտէ, եւ եղկ ջուր ’ի վրան լնէ, եւ եղկ աւազան առն, եւ զմարմինն մանուշակի ձիթով օծանէ. եւ վարդի եւ դդմի ձէթ հանապազ ’ի բան տար, շատ օգտակար է Աստուծով: Մահամատ Զաքարիայն որդին ասէ, թէ այս ջերմս որ ’ի սովոյ եւ յանօթութենէ լինի, պարտ է երակ առնել որ տաքութիւնն պակսեցնէ. եւ հետ այնոր փութով գարէփոխինտ կերակրի շաքարով, եւ գարեջուր խմէ. հով եւ գիճային կերակուրք ’ի բան տանի: Ապա ջերմն հանդարտի, նա սակաւ սակաւ հով ջուր խմէ, եւ ամենեւին չի դատի զանձն. ’ի ծանր եւ անհալ կերակրոց պատրաստէ. թեթեւ եւ պարկեշտ կերակուր թող ուտէ: Ապա թէ ջերմն եւ շարաւն թէ խիստ լինի, իւր ստածումն այն է՝ որ հով ջուր խմէ, եւ զմրգանց ջուրն ’ի բան պահէ. որպէս դամոնջուր եւ մշմշի եւ նռան հատի ջուր եւ յունապի, եւ որ նման սոցա: Ապա թէ

ամառն լինի, հով ջրով լվացվի. ապա ’ի բաղանիս մտէ, եւ եղկ ջրով լվացւի. Եւ զմարմինն հով եւ գիճային ձիթերով օծանէ, այլ որպէս այլ յառաջդ յիշեցաք, օգտէ կամօքն Աստուծոյ:

֎ Վասն այն ջերմանն որ զկնի փորացաւութեանն լինի աղտոր/աղտուր – աղտոր բույսի սերմերը մուզաւարայ – ջրալի կերակուր, ապուր Սինային որդին մեծ իմաստունն ասէ, թէ այս ջերմանս պատճառն ’ի հոգւոյն շատ շարժելոյն եւ ’ի դատելոյն լինի ’ի ձեռն բնութեան զօրութեանն, վասն լուծմանն որ արտաքս հանէ. եւ ’ի ձեռն այդր պատճառանացդ այս ջերմս ընծայի: Իւր նշանն այս է՝ որ երեսաց գոյնն դեղին լինի, եւ մարմինն թուլանայ, եւ աչքն խոր անկանի, եւ մաճասին երակն բարակ եւ վատուժ լինի: Իւր ստածումն այս է՝ որ զփորացաւութեանն դեղերն ’ի բան պահես. զոր փորացաւութեանն դուռն յիշեր եմ. Եւ ջանա՛ ամենայն դիմօք՝ որ զփորն կապես. Եւ կերակուր փոթոթ եւ կապող տաս, որպէս աղտորի մուզավարայ եւ նռան, եւ որ սոցին նման են. եւ ’ի վերայ ստամոքացն սպեղանի դիր, որ ստամօքացն զօրութիւն տան: Երբ լուծումն դադարի եւ ջերմն յանկահի, ’ի բաղանիս մտանէ եւ զմարմինն եղկ ջրով լվանայ. Եւ կերակուրք հով եւ չորային ուտէ, որ զբնութիւնն կապեն. զի թէ լուծումն դադարի՝ զկնի եւ ջերմն արձակի: Ապա թէ մնայ ջերմն, տե՛ս ո՞ր ազգէ է. ’ի նոպայո՞վ եւ ’ի բորբոսային ջերմերուն են, թէ ’ի յաննոպայ եւ յանբորբոսային ջերմերոյն. եւ բժշկէ իւր բժշկութեամբն, որպէս ’ի գիրքս գրեալ եմ մի ըստ միոջէ կարգով զպատճառն, զնշանն եւ զստածումն, օգնութեամբն Աստուծոյ: Եւ այլ ամենայն ցեղ հիւանդութիւն որ ’ի հետն ջերմն լինի, յորժամ հիւանդութիւնն բժշկի եւ ջերմն արձակի: Ապա թէ ոչ՝ նոյնպէս տե՛ս զջերմն թէ յորո՞յ ազգէ է եւ ո՛ր ցեղ եւ ո՛ր տեսակ է, եւ զի՛նչ ունի պատահումն. ’ի բորբոսային ջերմո՞յն է թէ անբորբոս, ’ի նոպայո՞վն է թէ աննոպայն, ’ի սու՞րն է թէ յերկարօրեան. Եւ ստածէ զամէն մէկ իւր բժշկութեամբն, որպէս յիշել եմ, եւ յիշել կամիմ ’ի գիրքս ուրիշ ուրիշ կամօքն Աստուծոյ:

֎

ՆԵՐՍԵՍ ՇՆՈՐՀԱԼԻ

Ներսես Շնորհալին ծնվել է 1100թ. (կամ 1102թ.) օգոստոսի 13-ին հայոց Միջագետքի Տլուք գավառի Ծովք դղյակում: Իր ժամանակի ամենակրթված մարդկանցից մեկն է եղել: Սովորել է Սև լեռան վանքերից մեկի դպրոցում, ապա հիմնավոր կրթություն ստացել Քեսունի Կարմիր վանքի վարդապետարանում՝ եպիսկոպոս Ստեփան Մանուկի մոտ, որն ավարտել է արտակարգ հաջողությամբ՝ արժանանալով Շնորհալի մականվանը: Շնորհալու եղբայրը երիտասարդ տարիքում օծվել է կաթողիկոս՝ Գրիգոր Գ Պահլավունի անունով, իսկ ինքը նվիրվել է եկեղեցական ծառայության՝ ձեռնադրվելով կուսակրոն քահանա, իսկ մի քանի տարի անց՝ եպիսկոպոս: Գրիգոր Գ Պահլավունին և Ներսես Շնորհալին 1150թ. հայոց կաթողիկոսարանը Ծովքից տեղափոխել են Հռոմկլա: Այստեղ Ն. Շնորհալին ծավալել է հովվական-եկեղեցական, մշակութային, մատենագրական և մանկավարժական գործունեություն: Ն. Շնորհալու գրական ժառանգությունը բազմաբովանդակ ու բազմաժանր է: Նա գրել է ճառեր, թղթեր, մեկնություններ, տաղեր, բանքեր, շարականներ, հանելուկներ, պոեմներ: Շնորհալին հայ քնարերգության մեջ առաջին չափածո պատմության, պատմահայրենասիրական ողբի, տիեզերական պոեմի, չափածո ներբողյանի, ուղերձի ու մաղթանքի հեղինակն է: Նա նաև մեր առաջին մանկագիրն է, մանկավարժական-ուսուցողական բանաստեղծության հիմնադիրը, ինչպես նաև հանելուկի՝ որպես գրական առանձին ժանրի ստեղծողը հայ գրականության մեջ: Նա հայտնի է որպես երաժիշտ, ուստի հաճախ կոչվել է Ներսես Երգեցող: 1166թ. Ն. Շնորհալին օծվել է Հայոց կաթողիկոս: Նա վախճանվել է 1173թ. և թաղվել Հռոմկլա ամրոցում: Ժամանակակիցներն ու հաջորդները նրան մեծարել են Երգեցող, Երկրորդ Լուսավորիչ Հայոց, Տիեզերալույս, Եռամեծ վարդապետ, Երանաշնորհ սուրբ և այլ պատվանուններով: Կիրակոս Գանձակեցին նրա մասին գրել է. «Այս Ներսեսը իմաստնությամբ ավելի մեծ էր, քան իր ժամանակի բազում վարդապետներ, և ոչ միայն հայոց, այլև հույների ու ասորի206

ների մեջ, այնքան, որ նրա իմաստնության համբավը տարածվեց բոլոր ազգերի մեջ»:

֎

ՀԱՆԵԼՈՒԿՆԵՐ

Տեառն Ներսէսի ասացեալ է ԶԱՌԱԿՔՍ Վասն ուրախութեան մարդկան գռուզ /ած. – գանգուր ու կոշտ մազերով գռուզ/գ. – ընկույզի միջուկը դիպակ – մետաքսյա ոսկեթել զգեստ խաշինք – ոչխարների հոտ խոռել – պակասել, ամբողջությունը խախտվել խորասան – օշինդր կարուան – քարավան յուշիկ – կամաց-կամաց, ծանր ու հանդարտ նկանակ – հացի մի տեսակ, յուղով ու մեղրով հունցած հաց նուկ – վայրի ծաղիկ շարապ – օշարակ, մրգահյութ տկճոր – տիկ Մանուկ մի կայր զօրէղ, հեղէն, Խըմեց, հատոյց զջուրն ի գետէն. Ձիոյն ւ իշոյն արար նա քէն, Հընձեց, վերոյց զխոտն ի դաշտէն: (Աշուն) Թագաւոր տըղա, աղւոր տեսակ, զԱմեն հագնի կանաչ դիպակ, Խաշինք ունի անթիւ բանակ, Շատ գեր ձիան, որձ ու մատակ: (Գարուն)

Ի ծովէ նա վերասցի, Ամփոփելով իբր ի տըկի. Քաղցրիկ ցօղէ յոր տեղ պիտի Երբ Աստուծոյ կամքըն հաճի: (Անձրեւ) յԱմէն շըրջի ինքն ի քարեր. Ունի ծախու մազէ քըրձեր. Գինւոյ ունի աղուոր տընկեր, Ի օժտէ ձրի դանկի կոթեր: (Այծն) Որպէս տիկին յուշիկ գնայ, Պարան յետեւն ի քաշ կուգայ. Բազմի յոսկի բարձի վերայ, Որսիկ առնէ քան ըզբազայ: (Կատու) Գրած է ի գիրն աւետաբեր, Ի անունն է չար, որ մի յիշէր, Է տիրասէր ու առնէ որսեր, Հովիւն չըկայ զետ նա ընկեր: (Շուն) Կայր նըկանակ մի գեղապանծ Աշխարհաշէն փըռան եփած. Ի յեփողէն իւրմէ խոռած, Եւ ի նմանէ դարձեալ լըցած: (Լուսին) Պանդոկ մի կայր վերայ երկրի, Ի յանցաւոր ճանապարհի. Որ անծանօթքն ի նմա գային, Եւ ծանօթքն գընային. Մինչ հիւրըն գայր՝ մեծարէին, Եւ մինչ գընայր՝ կողոպտէին. Ոչ թէ մասն ինչ իրս առնուին, Այլ զբովանդակըն խըլէին: (Աշխարհ) Մինն ի յանդունդըս տառապէր, Մինն ի յերեսըն թըքանէր.

Գըլխովըն ծափըս հարկանէր, զԿենարարն մեզ բերէր: (Ջրաղաց) Մեռնիմ եւ մահանամ, Դարձեալ յառնեմ կենդանանամ. զԱչս ի յերկինըս համբառնամ, Բազմաստեղօք պայծառանամ: (Ցորեան) Լըսէ, եղբայր, քաջ կարեւոր, Առ քեզ նըշան ինքն է բոլոր. Նա իւղ ունի, կեղեւեւն՝ ոսկոր, Կըտուեա եւ կեր ըզգռուզն աղուոր: (Ընկոյզ) Զարմանք ասեմ քեզ, սիրելի, Կին մի ծընաւ գըռուզ որդի, Տղայ ունի ալիք ծերի Երբ ծերանայ՝ դառնայ սեւի: (Խաղող) Պըտուղ մի կայր խիստ ցանկալի, Ի ինք գեղեցիկ տեսակ ունի. Յոյժ վայելուչ եւ պիտանի, Որ հիւանդաց շարապ լինի: (Խնձոր) Է նա կանաչ կոճակ բոլոր, Անպատ գինով լցած տըկճոր, կարմիր մեղուք ի ներս աղուոր, Եղբայր դու կեր, զինչ մեղրի ծոր: (Նուռն) Բըրուտ մի կայր խիստ պիտանի, զԿուժըն զուգեաց թուխտ ու նուկի. Խառնեաց ի նա դեղ հիւանդի, Խըճիրն ու մեղր մէկ տեղի: (Տանձ) ըզՋուրըն հըրոյ նման տեսայ, Նաեւ պայծառ քան զլուսընկայ. Քան պայծառ քան զլուսընկայ.

Քան զծիրանի ծով կու ծըփայ, Շատոց որիւն հեղեալ է նա: (Գինի) Տուն մի տեսի սպիտակ փըռած, Ու սեւ հաւեր ի ներս թառած, Ձուս ածէին ցեղք ի ցեղաց, Լեզուաւ խօսին բանականաց: (Գիրք) Չորքոտանի է զետ ըզշուն, Ու ձու ածէ զետ ըզթըռչուն, Խոտ նա ուտէ զետ անասուն, Ունի մըզկիթ ու ոսկէ տուն: (Կրիա) Կարի տեսայ ես շատ կարուան, Որ կու իջնայր ի խորասան. Իշուին բոբիկ էր ու անփալան, Մեկիկ հատիկ բառնան ու գան: (Մրջիւն) Հանց գեղեցիկ հաւ իմաստուն, Ոք չէ տեսել էն ցեղ գիտուն. Երբ գողըն գա, մըտանէ տուն, Նա զաղաղակ բառնայ ի բուն: (Սագ) Եկ դու միտ դիր, սիրելի, Իրք մի ասեմ զարմանալի. Մէկ մի ունի մագիլք հաւի, Վազէ յերես բըռնակալի: (Սանր) Շինեցին զնա ի հողէ, Յօրինեցին ի կրակէ, հանին ի կառըն փայտեղեն, Եւ խոցեցին ի յաջ կողէն, Եւ շատ արբին իւր արիւնէն: (Խնոցի) Նա բարձրանայ Այբէն ի Քէն Եւ խոնարհի դարձեալ անդրէն.

Ամեն գըրի հինգ օր յիւրմէն, Գընա ըզվեց ամիսն ամեն: (Արեւ) Զառ ի վեր ջուրն է մեկնած, Ներքոյ ամուր աւզով փակած, Աւազն ամեն հրով լցած՝ Մի քան զմի պայծառաված: (Աստղեր) զԱյն ծառըն տես, որ կու ծաղկի, Տերեւն է իւր զերդ ըզկաշի. Նարմով զգեստ մարդկան լինի, Խիստ վայելուչ եւ ցանկալի: (Թթենի) Տեսա զիմ հոգւոյս հոգին, Որ մեռաւ ւ ի հող թաղեցաւ. Դարձեալ իմ սիրոյս համար Ինքն յարեն ու շատ դատեցաւ. Կամաւ նա ի սուր եկաւ, Եւ քարամբ խիստ քարկոծեցաւ. Ի գեհեան ւ ի հուր մըտաւ, Իմ հոգւոյս հոգին նա դարձաւ: (Թուղթ) Սերմն սեւ ու ջրաց հոլով, Դաշտըն ներկած սպիտակ բամբկով. Ի հինգ լուծըն հարօրով, Ի իւրեանց վաստակն ընթանալով: (Թանաք) Արդ է անթեւ եւ անփետուր, Քան ընծիծառն երթայ ի սուր, յԵրկրէ յերկիր շրջի թափուր, Դառնայ ու գայ՝ բերէ շատ հիւր: (Գիրք, գրութիւն) Տեսի արհեստ մի ես փոքրիկ, Յոյժ պիտանի ի գեղեցիկ. Ունէր յինքեան երկու դըռնիկ Ութեակ թուով պատուհանիկ: (Քերականութիւն)

֎

ԳՐԻԳՈՐԻՍ

Ճ11 դարի վերջի և Ճ111 դարի առաջին կեսի (ծննդյան և մահվան թթ. անհայտ) հայ բժշկապետ։ Կյանքի և գործունեության մասին պահպանվել են կցկտուր տեղեկություններ։ Ապրել, ստեղծագործել և բժշկական կրթությունն ստացել է հավանաբար Կիլիկյան Հայաստանում։ Տիրապետել է հունարենին, ասորերենի, արաբերենին, պարսկերենին։ Գրիգորիսի գրչին են պատկանում ընդհանուր ախտաբանությանը նվիրված «Քննութիւն բնութեան մարդոյ և նորին ցաւոց» բժշկարանը, որը հայ բժշկագիտության եզակի հուշարձաններից է։ Աշխատության մեջ ընդգրկված են հին և միջնադարյան բժշկագիտությանը հայտնի հիվանդությունների կլինիկական պատկերը բնորոշող ախտանշանների մանրազնին նկարագրությունը, պատճառագիտության և ախտածնության գիտականորեն հիմնավորված մեկնաբանությունները։ Մշակել է վարակի տարածման հնարավոր ուղիները և տվել հպավարակության գաղափարը։ Նրա կարծիքով հիվանդից առողջին վարակն անցնում է 3 ուղիով, երբ 1. առողջն անմիջականորեն շփվում է հիվանդի հետ, 2. շփվում է հիվանդի իրերի հետ և 3. օդի միջոցով։ Հիվանդության առաջացման պատճառների մեջ որոշակի տեղ է հատկացրել ժառանգականության գործոնին, մարդու նյարդահոգեկան վիճակին, աշխատանքի բնույթին, կենցաղին, տարիքին, անձնական հիգիենային և բնության պայմաններին։ Հետաքրքիր տվյալներ է տվել անատոմիայի, ֆիզիոլոգիայի և ախտաբանական անատոմիայի մասին։ Օրգանիզմում ընթացող բոլոր գործընթացները կարգավորող օրգանը Գրիգորիսը համարել է գլխուղեղը, իսկ գլուխը՝ «մարդու օրգանիզմի թագավոր»։ Բժշկարանի առաջին մասում տրված է զանազան հիվանդությունների համար բուսական, կենդանական և հանքային դեղանյութերի զուգորդումից պատրաստվող 300 դեղատոմս։

֎ Դուռն վասն օձից խայթելոյն նշանացն խաղաւարտ – ուռուցք խաղաւարտել – ուռուցք առաջանալ յապիս – թունավոր օձ, ասպիդ ազգեւազգ – տեսակ-տեսակ թալնալ – թուլանալ, նվաղել պաղ – սառն շռել – միզել դժնիկ – գարշելի, ծանր ատօրօս – թունավոր օձի տեսակ անթ – թևատակ հանց – այնպիսի ի յոլով – բարձր ֆիխուսիուս – իժերի ընտանիքի թունավոր օձի տեսակ փուք – փրփուր երան – բերան Եթէ իժ օձն խայթէ զմարդն՝ նշանն այս է, որ լինի ցաւն շատ ի խայթած տեղն եւ լնու զմարմինն ցաւով, զի իւր թոյնքն տաք է եւ չոր հրոյ նման: Եւ յերբ տեսնուս զխայթածն լինի Բ. (2) ծակ, որ է Բ. (2) ժանեաց հետն, եւ ստոյք գիտացիր, որ Բ. (2) ծակ ունի՝ խայթածն որձ իժու է խայթած եւ թէ Դ. (4), նայ էգ իժ է խայթել: Եւ ի խայթածէն ջուր իջանէ դեղին ձիթի նման, եւ հետ այնոր այլազգ ջուր ելնէ եւ ուռենայ. Եւ ուռիցն ունի այրեաց, եւ է ինքն կարմիր եւ մքգոյն, եւ խաղաւարտէ որպէս կրակի այրեած, եւ փոխի գոյնն մարմնոյն ազգեւազգ, եւ քուն չկարէ լինել ի սրտին շարժելոյն եւ դարցնելոյն, եւ թալնայ, եւ դողայ խիստ, եւ պաղ քիրտն ունենայ: Եւ խայթածն ուտի աստ եւ անդ, եւ այն ուտիճն հասնի ի յայլ անդամսն, որ ի մօտ են ի խայթածն, եւ ընդ լինդքն արիւն երթայ եւ արիւն շռէ: Եւ ազգ մի այլ կայ, որ ասի ատօրօս, որ ասի թէ խռով ընդ ամէն ինչ. Եւ ասեն իւրն կաղնսէր, զի իւր բնակութիւնն հանապազ ի կաղնի

ծառն լինի, եւ իւր հոտն՝ հոտած դժնիկ. եւ մարդ , որ ի յայն վայրսն շրջի, ոտներն ուռենայ եւ խաղաւարտի: Եւ թէ մարդ զայս օձս սպանանէ, նայ ձեռաց մորթն շրջի մինչեւ ի յանթքն, եւ լինի մարդոյ հոտն հոտած զերդ զայս օձիս, եւ զիւր ժամանակն այլ հոտ չառնու, քան թէ օձի հոտած: Եւ նշան իւր խայթածին այս է. ուռենայ խայթածն, եւ խաղաւարտէ աստ եւ անդ, եւ ելնէ յիւրմէն գիջութիւն եւ յարիւն ջուրի նման, եւ ստամոքն ցաւէ: Եւ այլ ազգ կայ ի յօձիցն, որ անուանին ծարաւած. Երբ այս ազգ օձս խայթէ զմարդն, նայ հանց ցաւէ խիստ, որ այլազգ օձոյնն չցաւէ, եւ խայթածէն արիւն ելնէ, եւ ինքն ծարուենայ եւ բորբոքէ միշտ, եւ չկշտանայ ջրով ի յոլով տաքութենէն եւ ի յոլով կրակէն, որ ի թոյնքն կայր, եւ մարդ չապրի ի նմայ խայթածէն: Եւ այլ ոմանք ասեն թէ այս օձս, որ անուանի ատօրօս, ժամ ժամ խեւնայ եւ մխուի ի ջուրն, եւ յորժամ զմարդն խայթէ, նայ խայթածն սեւնայ եւ ելնէ յիւրմէն գիճութիւն սեւ գոյն՝ հոտած, եւ մեռած մարդու գայ հոտ ի նմանէ: Եւ կայ այլ օձ, որ անուանի ֆիխուսիուս. եւ ինքս այլ փոքր լինի, քան զիժն, այլ հաստ եւ այլ թանձր. Եւ իւր խայթածն ի յիժ օձի նման է, եւ ուռենայ խայթածն եւ այլ մարմինն, որպէս արծուիք (փխ. զարծուի) , մարմինն լինի թոյլ, եւ կտրտի միսն, եւ ընկնի շատ գիջութենէն եւ շատ ցաւոյն: Եւ կայ այլ օձ, որ անուանի յապիս. եւ այս օձս յորժամ ի գնալն լինի, նայ զգլուխն բարձր կենայ ի կիսոյն ի վեր, եւ զթոյնքն փչէ ի բերանոյն, եւ ընդ որ երթայ՝ խոտն չորնայ. Եւ իր խայթածին հետն զերթ ասխան հետ լինի, բայց ցաւն՝ դժար եւ դժնիկ, եւ ելանէ ի խայթածէն արիւն, եւ ոչ ուռենայ, եւ խայթածն կուրնայ առ ժամն (առժամայն) եւ պահն մեռնի: Եւ կայ այլ օձ եղջիւրաւոր, որ անուանի պասդիլուս. Եւ յերբ այս օձս խայթէ զմարդն, նայ ծածուկ մարմինն ուռենայ եւ կանգնի, եւ ելնէ ի մարդոյն յոլով փուք, եւ ելնէ ի յերանացն սերմն եւ (հետ Գ./3/ աւուրն) մեռնի:

֎ Դուռն, որ ցուցանէ զեկամուտ նեղերն, որ են արտաքուստ խածած – կծած քիրտն – քրտինք շնուի – շներ ականջնի - ականջներ շողցած ըղտոյ – թքոտված ուղտի թալուկ – թուլացած իլուկն – լրիվ, ամբողջովին ապուզան – կապիկ բլցնել – վերացնել ժժմունք – միջատներ, որդեր, ճիճուներ քարթոյշ – կոկորդիլոս ակռայ – ատամ Եւ յառաջ քան զամէնն յիշենք զկատղած շանցն զխածածսն, զի են ոմանք որ խածանեն եւ են որ խայթեն, զայն որ խածած են: Առաջին իմաստունքն ասեն վասն կատղած շան խայթելոյն, թէ այն թուքն, որ իւր ժանեացն ի մարդոյն մարմինն հասնի՝ է բնութեամբ չոր. եւ իւր վնասն դէպ ի յղեղն է. եւ վասն այն ամէն ջիլքն մարմնոյն կարճնայ, եւ ինքս վախէ ի ջրոյն եւ չկարէ խմել: Եւ այլ ասեն առաջինքն, թէ պարտ է բժշկին, որ ճանանչէ զկատղած շունն այս նշանաւս. զի շունն խեւնայ, եւ կտրի ուտելոյ եւ խմելոյ, փափաքէ հետ ջրոց եւ չկարէ խմել, եւ այլ արողջ շնուին փախչին ի յիւրմէն, եւ իւր բերանն ի բաց լինի եւ լեզուն ի կախ, եւ շողիքն թափի, եւ երեւնայ ի վերայ բերնին փրփուր զերդ շողցած ըղտոյ բերանն, եւ կից փախնու եւ ծռէ զվիզն ի մէկ դեհ, եւ լինի աչքն կարմիր, եւ ականջնին թոյլցեալ, եւ կոպ աչիցն միշտ շարժէ, եւ յերբ հաչէ մէկ հետ՝ նայ ձայնն կտրած լինի…... Եւ զայս պատահմունքս, զոր յիշեցաք, ի շունս լինին. Եւ այլ յիշենք, թէ որպե՞ս փոխի ի մարդն եւ ի՞նչ գործէ. երբ զմարդն խածանէ կամ զհանդերձսն, նայ փոխի ի մարդն. զի պատահմունքն, որ երեւ215

նան ի մարդն, այսպէս լինի՝ որ ձգէ ի մարմինն ճմըլկտալ, եւ կարմրէ մարմինն ամէն եւ երեսն առաւել, եւ ունենալ քիրտն եւ թալուկն, եւ վախէ ի ջրէ, եւ փախչի ի ամէն փայլատակուն իրաց, եւ յարեգականէն փախչի եւ ի գիջութենէն. Եւ լինին ոմանք, որ հաչեն ի յայս նեղութենէս զերդ զշուն: Եւ թէ մարդն, որ կատղեալ է, եւ այլ մարդ խածէ, նոյն եւ այս պատահմունքս երեւնան ի յայն մարդն, որպէս ի շան խածած է: Եւ այս նեղութիւնն, որ գայ մարդոյն ի շան խածելոյն, թէ շունն ուժով լինի, նայ հետ Խ. (40) աւուրն կատղեցնէ զմարդն, եւ թէ այլ վատուժ լինի՝ հետ Կ. (60) աւուրն ապայ կատղի, եւ թէ այլ վատուժ լինի, նայ տարին ապայ կատղենայ, զի գազանն յերբ ուժով լինի, թոյնքն շուտով անցանէ ընդ մարդոյն մարմինն եւ յերբ վատուժ՝ յուշ: Եւ այլ նշան ասեն առաջին իմաստունքն վասն շանցն կատաղելոյն: Եւ ասեն, թէ յորժամ շուն զմարդն խածնէ եւ տեղացն արիւն ելնէ, եւ մարդն չյգիտէր թէ շունն կատղած է թէ ոչ, նայ այսպէս փորձէ. առ պատառ մի հաց, եւ թաթխէ ի յայն արնէն ի վերայ հացին, եւ ձգէ ի շուն մի այլ. թէ այն օտար շունն զայն հացն ուտէ, նայ չէ կատղած. եւ թէ չուտէ, նայ կատղած է. դուն քեզ պէտ արայ: Այլ փորձումն. առ ընկոյզ մի եւ պատառ մի հաց, եւ ծեծէ ընդ յիրար, եւ դիր ի վերայ խածածին եւ թող օր մի եւ գիշեր մի ի վերայ, եւ արգիլէ հաւ մի եւ կամ խօսող մի օր մի եւ գիշեր, եւ ապա ձգէ այն հացն եւ ընկոյզն այն քաղցած հաւոյն, թէ չուտէ՝ կատղած է. եւ այտ նշանտ վասն կատղածին է: Եւ այլ նշանք վասն գազանաց խածնելոյ. եթէ աքիսն խածնէ զմարդն, նայ շատ ցաւէ եւ տեղաց գոյնն լինի մքգոյն. Եւ թէ ապուզնայն խածէ զմարդն՝ զերդ մարդոյ խածած լինի: Եթէ կիլիկիտն խածնէ զմարդն, նայ ուժով ցաւէ եւ կարմրէ տեղն եւ խաղաւարտէ, եւ խաղաւարտն իլուկն ջուր ունենայ՝ արիւնգոյն լինի, եւ յերբ զխաղաւարտն բլցնես՝ ներքեւն սպիտակ լինի, եւ ուտիչ ընկնի յայն խածածն եւ ուտվի աստ եւ անդ: Իսկ թէ խածնէ զմարդն՝ նշանն այս է, որ իւր ակռայն ի տեղն մնայ եւ խիստ ցաւ լինի. եւ մինչեւ այն կենայ ցաւն՝ մինչուր ակռայն հանեն:

Զի ամէն խածող գազանք կան որ թիւնաւորք են, եւ կան՝ որ չեն: Եւ այն, որ թիւնաւորք են զխածածքն, փոխեն զմարմինն ի կերպէ ի կերպ՝ կամ կարմրգոյն, կամ ի սեւ գոյն, կամ ի կանանչ, կամ դեղին, կամ սպիտակ, կամ լրջգոյն. Եւ այսպէս է նշանքն թիւնաւոր գազանացն եւ թիւնաւոր ժժմանցն ի յիւրեանց բնական կերպարանացն: Ասէ Ռուփէս փիլիսոփայն թէ ժամանակք եւ եղանակս եւ տարերքս են, որ փոխեն զգազանսն եւ զթիւնաւորսն ի զանազան կերպս գործոց իւրեանց, զի որպէս եղանակս փոխեն զմարդկան կենդանութիւնն ի կերպէ ի կերպ եւ տկարութիւն, այսպէս եւ գազանսն փոխարկին, զի կայ եղանակ, որ թիւնաւոր առնէ զգազանսն եւ կայ, որ անթոյնք: Ասէ Դիոսկորոս փիլիսոփայն, թէ ժամանակ մարդիկ եղեն կարօտ տզրկի վասն իւրենց նեղութեանց, եւ կայր ծովակ մի, եւ ունէր անուշ ջուր՝ քաղցր եւ մարսկան. Եւ պարոնայքն եւ տիկնանյքն, որք ցաւ ունէին՝ գնային ի յայն ծովակն, եւ զտկարացեալ մարմինսն տային ուտել տզրկացն, եւ արողջեալ դառնային ի տունս իւրեանց. Զայս առնէին յոլով ժամանակ: Եւ եղեւ ժամանակ, որ մարդիք գնացին ի յայն տզրուկն, եւ փոխանակ արողջութեան՝ մահացան, եւ ոմանք կրեցին յոլով վիշտ:

֎

ՍՄԲԱՏ ՍՊԱՐԱՊԵՏ

Սմբատ Սպարապետի նախնիները Կիլիկիայում են հաստատվել 11-րդ դարում: Նրանք այստեղ են տեղափոխվել Մեծ Հայքից, հաստատվել Լամբրոնում, ապա իրենց իշխանությունը տարածել Կիլիկիայի որոշ բերդերի վրա՝ հիմք դնելով Հեթումյանների իշխանությունը։ Սմբատ Սպարապետը ապրել է 13-րդ դարում` 1208-1276 թթ.: Նա հայտնի պատմիչ է, իրավագետ և բանաստեղծ, Հեթում Ա արքայի ավագ եղբայրը։ Վերջինիս գահ բարձրանալուց հետո նա ստանձնել է սպարապետի պաշտոնը՝ վարելով այն կես դար շարունակ։ Սմբատ Սպարապետի գրական ժառանգությունը բազմատարր է։ Նա հեղինակել է իրավական, պատմական բնույթի երկեր, կատա217

րել թարգմանություններ, գրել պոեմներ և բանաստեղծություններ։ 1265 թ. հեղինակել է «Դատաստանագիրք» օրենքների ժողովածուն, որը արժեքավոր սկզբնաղբյուր է Կիլիկիայի հայկական պետության հասարակական-քաղաքական կարգերի ուսումնասիրության համար։ Այն բաղկացած 202 հոդվածներից, որոնցում լուսաբանվում են այդ պետության Ճ111 դարի սոցիալական, իրավական հարաբերությունները։ «Դատաստանագրքում» արտացոլված են արքայի ու նրա վասալների, աշխարհիկ և հոգևոր իշխանության ներկայացուցիչների, տերերի և ճորտերի իրավական հարաբերությունները, ինչպես նաև առևտրականների և արհեստավորների վերաբերյալ օրենքներ։

֎ Դատաստանագիրք կտրճեր – կտրիճ բառի հոգնակին նօմոս – կարգ, կանոն ցածութիւն – ստորություն, անարգություն անդրանիկ -–առաջնեկ հաճենալ – բարեհաճել ըռատակ – առատաձեռն, վեհանձն ազնիվ նահապետութիւն – տանուտերություն, ցեղապետություն բրինձ – իշխանորդի, թագաժառանգ մարգիզ – ազնվական, մարքիզ զէդ – ինչպես պռոյգն – օժիտ, բաժինք թագել – թագադրել պոման – պայման ցեղ – տեսակ կանդարայ – կամուրջ հոգէտուն – օթևան

Եթէ կենայ թագաւորին կտրճեր եւ աղչկներ, նա իրաւունք է որ կտրճերն հաւսար ժառանգեն զթագաւորութիւնն, վասն այնոր՝ զի չէ պատեհ որ յորդոց թագաւորի ի ցածութիւն ընկնին։ Եւ թէպէտ ու նոմոսով է՝ զանդրանիկն կացուցանել յաթոռ ինքնակալութեանն, բայց վասն աւգտութեան աշխարհաց իրաւունք է՝ որ աղէկ տեսնու հայրն՝ իր ամէն գաւառաւքն եւ գաւառապետացն տեսովն եւ սուրբ եկեղեցովն, որ՝ յոր հաճին յորդոց թագաւորին եւ գիտնան որ բարի բարուք լինի եւ աստուածասէր ու երկիղով եւ ըռատակն, նա զայն կացուցանեն յաթոռ ինքնակալութեան հաւրն, որ հովվէ զեղբարքն եւ զերկիրն։ Եւ զդստերսն իրաւունք է՝ որ ի նահապետութեան տուն կարգեն, որ է թագաւոր կամ բրինձ կամ մարգիզ կամ այսպիսիքն։ Եւ պատեհ է որ յիր հայրենի երկրէն զէդ եղբաւր մի կէս բաժին տան իր արժեաւք ընդ պռոյգն։ Եւ թե որդիքն մեռել լինին թագաւորին, նա որդոցն որդիքն ժառանգեն զթագաւորութիւնն եւ ոչ դստերացն. զի քանի որձ դասուն ժառանգքն բաւեն, նա իգացն խափանած է յաւրինաց. զի զէդ աւտար է համարած իգաց ժառանգքն յԱստուծոյ Մովսէսի բերանով։ Բայց թէ անճարկութենէ լինի՝ որ բնաւ որդի չկենայ թագաւորին՝ այլ դուստր, նա կարէ հայրն թագել զինք ի պոման՝ որ հետ իր մահուն չլինի ժառանգ աթոռոյն այն թագած դստերն որդիքն. քան զեղբաւր որդիսն դնեն երկրին հաւատարիմքն յիրենց պարոնին աթոռն, որ յիրենց պարոնին սերմէն է եւ ոչ աւտար սերմի ծնունդ։ Ու կարաւղ է թագաւորն յիր առողջութեան եւ ի մահուն կտակ գրել, ու սահմանել եւ տալ զլեռն եւ զդաշտն եւ զիր ամէն երկիրն զինչ ցեղ որ իր կամքն լինի, որ չկարէ իր որդի եւ ոչ այլ մարդ դիմադարձ կանգնել։ Ապա թէ չկենայ որդի եւ ոչ դուստր, եւ եղբաւր որդիք լինին, նա հայրապետին եւ այլ եկեղեցոյն եւ իշխանաց ու երկրին տեսովն առնուն մէկ մի՝ յոր հաճին ի լաւն, եւ կրթեցնեն յարքունիքն. եւ յոր հաճին յայնոց՝ նա հետ թագաւորին մահուն զայն դնեն յաթոռն հայրապետով։ Եւ թագաւորն մէն է՝ որ կարէ դեկան շինել՝ եւ քաղաք եւ բերդ՝ եւ մեծ գետոց կանդարայ՝ եւ հոգէտուն ի վերայ մեծ ճամփնի եւ ի կապննի երկրին։ Եւ թէ իշխան կամենայ յայսոց շինել, նա թագաւորին հրամնով շինէ։ Եւ զթագաւորի հալաւ չիշխէ ոք հագնել առանց իր

հրամանին։ Ի թագաւորի մաւտ մի՛ ոք իշխեսցէ նստել՝ քաւէլ թէ ինք հրամմէ եւ յիր սեղանն՝ քաւէլ հայրապետն։ Եւ ոչ թագաւորն ի խէչ հայրապետի թող չնստի. զի չէ հրաման։

֎ Դատաստանագիրք աւրինադրակից – օրենքներ դնելու մեջ հավասար դարպաս բռնել – դատ բացել, հրավիրել շմոր – խառնաշփոթ, իրարանցում սղարել – տե՛ս խսարել – պաշարել, շրջապատել տուրտվել – մատնել, դավաճանությամբ հանձնել ջամբռ – գանձատուն, գանձարան պարպեռատ – բյուզանդական ոսկեդրամ Չէ իրավունք որ թագաւոր անպսակ սիրղով կենայ. զի Աստուծոյ եւ հայրապետին աւրինադրակից է. թող աւրինաւոր ամուսնանայ։ Քրիստոսի դատաստանին աւրինակովն պարտի թագաւորն զիր իրաւունքն տանել ըղորդ, անաչառութեամբ եւ առանց կաշառոյ եւ առանց ծուլութեան. եւ զամենայն զրկելոցն եւ զգանկտվորացն դարպաս բռնէ եւ իրաւունք այնէ։ Եւ ի կռիւ ուր թագաւորն ուրդի՝ նա երբ սուրն վերնա՝ նա չէ պատեհ այլ մարդ սպաննել. քաւէլ թէ հայնց մարդիք լինին յայլազգեացն, որ այն շմորոյն պատճառք լինին լել։ Եւ թէ քաղաք լինի սղարել եւ ի յառ ածել, նա երեք հետ պատեհ է որ ձենել տայ՝ թէ եկէք ի հնազանդութիւն. թէ գան, նա զամէնն հնազանդութեամբ բերէ եւ չտայ սպաննել. եւ թէ չգան, նա զմեղապարտսն մէն տայ սպաննել. եւ զայնոք որ ի մեղայն գան եւ մեղացուք լինին, նա աւերէ զիրենց զաւդվածքն եւ չսպաննէ. եւ զպտղաբեր ծառք երկրին չտայ կտրել։ Զբերդտուքն եւ զայնպիսիքն անհնար պիտի սպաննել եւ զկինն ու զորդիսն ծառայ տայ ի դարպասն եւ կարէ ծախել. եւ երբ իր խիստ ողորմութիւն այնէ՝ որ չմեռնի, նա զաչսն հանէ. բայց թէ զտուրտվելն

կատարեալ լինի այրել, անհնար մեռնի։ Եւ թէ ոք զքրիստոնէ տուրտվել լինի ի թուրք՝ մեռնի. կամ խրատվի ի յաչսն կամ յերկու ձեռսն եւ ապաշխարէ։ Եւ որ յարքունի ջամբռէ իրք գողանայ՝ նա զերկու աչսն հանէ եւ զկինն ու զորդիսն առնուն եւ այլ զինչ ունենայ՝ առնուն. եւ թէ ծախէ զկինն եւ զորդիսն՝ արժան է։ Եւ թէ այլազգի քրիստոնէ սպաննէ՝ մեռնի. եւ թէ յոչ կամայ սպաննէ՝ երկու ձեռսն կտրվի եւ զարեան գինն վճարէ. եւ ընդհանուր գին արեան քրիստոնէին. ԳՃ. դեկան պերպեռատ է, եւ այլ ինչ որ մարդն լինի։ Եւ տաճկին գինն այսոր երեք բաժնէն մէկն է. զայս այն տաճկին տան գին, որ ի թագաւորին երկրին կենայ։ Եւ որ այսոր ուժ չուննայ՝ որ վճարէ՝ նա ծախեն զինքն ու զիր տունն ու զինչ ուննայ ու ի գինն տան, զարդ ի կնկնէն ու ի յորդեցն։ Եւ թէ յոչ կամայ լինի սպաննութիւնն՝ նա կէսն այսոր է գին որ ի դարպասն տան. եւ դարպասն կիսէ ընդ սպանած թուրքին ազգն։ Եթէ քրիստոնէ զքրիստոնէ կամաւք սպաննէ՝ նա նորա արեան վրէժխնդիրն թագավորին է, որ խրատէ եւ ի յապաշխարութիւն հասցնէ։ Եւ թէ յոչ կամայ լինայ՝ հնար չկայ. զկէս գնոցն տայ ազգին՝ եւ տուգանք։ Զընդանելն ըստ թագաւորին կամացն լինի. զի այս թագաւորին է՝ որ ինքն դատէ. եւ զայլն ի յայլ դատաւորքն թողու՝ որ նոքա հոգան։ Եւ որ գաղտուկ մեղանք լինի յերկիրն՝ զայն խոստովանհայրքն ուղղեն։

֎ Վասն որ ոսկէհանք գտնըւի թէ ի յիւր հողն եւ թէ յայլ իշխանաց, որ ի հնազանդութիւն լինի թագաւորին բորակ – քիմիական աղ մազթաք – աղտորազգիների ընտանիքին պատկանող ծառ, հերձի գղթոր – ախորժահամ հյութ ունեցող անորոշ տեսակի խոտ մահլապ –վարդազգիների ընտանիքին պատկանող բույս սինառակից – սահմանակից ընձել – հնձել ջաղաց – ջրաղաց

սինաւռ – սահման խանդակ – փոս պիտենալ – պետք գալ այնել – անել Եթէ իշխանի գաւառն՝ կամ յերկիր որ ընդ թագաւորի հնազանդութեամբն լինի՝ ոսկէհանք գտվի, նա թագվորին է. եւ թե արծաթահանք, նա թագուհոյն է։ Ապա անճարակ բաժին հասնի երկրին տիրոջն, զինչ ցեղ որ կարենան հաշտել՝ որ երկուքն լինին շահած։ Ապա երկաթն ու պղինծն ու այլ իրք զինչ եւ լինի՝ որ ի հողէ ելնէ՝ տեղոյն իշխանին է։ Նոյնպէս եւ աղն եւ բորակն՝ նաւթն եւ կուպրն՝ ձութն եւ ապակին՝ խունկն եւ մազտաքին՝ դեղնախունկն եւ այլ այսպիսի իրք որ քաղելով լինի՝ գղթոր եւ մահլապ եւ այլն՝ նա իշխանացն է, որ ի քաղաւղացն տասնակ առնուն եւ ի կապալ հանեն։ Ապա վայրի պտուղքն ի ծառոցանցն երկրին՝ շինականացն է, որ քաղեն իրենց. այլ թէ յայլ սինաւռկցաց քաղեն նա զտասնակն տան տեղոյն տիրոջն, եւ չկարեն տալ քաղել առանց տեղոյն տիրոջոց հրամանացն։ Սոյնպէս եւ շինոյ փայտն եւ արաւտի խոտն ու ընձելոյն։ Եւ ջուր հանել ի գետոց ջրելոյ կամ ջաղցնոյ՝ չկարէ ոք արգելուլ կամ ասել թէ՝ սինաւռս իմ է, մի՛ հանել ջուր. քանց կարեն հանել ու տանել խանդկով ընդ ամէն մարդոյ գետններ՝ ի յիր հողն եւ շինել զինչ իւր պիտենայ. եւ չէ այն ջուրն՝ քանց այնոր որ տարաւ զայն ջուրն՝ հայրենիք իւր սեփական։ Եւ թէ ոք յայլոց երկիր երթայ՝ որս այնէ, նա ի տասնէն մեկ տեղոյն տիրոջն տայ. Եւ թէ ձուկն որսայ, նոյնն է՝ ի տասնէն զմէկն տայ՝ զէդ զցամքոյն որսն։

֎

Ֆրիկը ծնվել է թաթարական արշավանքների սկզբին՝ մոտ 1230ական թվականներին, հավանաբար Արևելյան Հայաստանում։ Կենսագրական տեղեկություններ չեն պահպանվել. հայտնի են միայն հոր և հորեղբոր անունները՝ Թագվոշ և Դոդոնա։ Բանաստեղծություններից մեկի մեջ եղած ակնարկից երևում է, որ նա գերի է ընկել մոնղոլների ձեռքը և գնվել է փրկանքով։ Բանաստեղծը նախապես ապրել է ապահով կյանքով, ունեցել է տուն, ընտանիք, կուտակել է որոշ հարստություն: Բայց հետագայում թաթար-մոնղոլների լարած խարդավանքների հետևանքով կորցրել է ամեն ինչ, մատնվել թշվառության. «Ժողովեցի շատ մի բարի՝ ըռզակ արի զայն թաթարի, ...Զինչ մեծամեծ վաստակ արի, տանիլ տուի զինք հեղեղի»: Ենթադրվում է, որ ինչ-որ պարտքի դիմաց նա կորցրել է նույնիսկ որդուն. «Դըրի զիմ որդին գրաւ, ուստի ճուղապ գնալուն, Միթէ թագաւորն երկնից՝ նա բերէ զիմ որդին ի տուն»։ Ծերության հասակում թշվառ ու մենակ է եղել։ Ցանկացել է վանք մտնել, վանական դառնալ։ Պարզ չէ՝ Ֆրիկ բանաստեղծի իսկական անո՞ւնն է, թե՞ անվան կրճատ ձևը կամ գրական կեղծանունը: Միջին հայերենում «ֆրիկ» բառն ունեցել է «դեռահաս, նոր հասնող ցորեն, որ այրեն ի կրակն» իմաստը: Եվ այս իմաստի գործածությանը հանդիպում ենք նաև բանաստեղծի տաղերից մեկում. «Ոչ ծլիմ, ոչ բուսանիմ, զերդ զաղընձած սերմ եմ գերիս»: Ֆրիկից մեզ են հասել մոտ հինգ տասնյակի հասնող բանաստեղծություններ, որոնք, լինելով թաթար-մոնղոլական տիրապետության շրջանի հայ կյանքի քնարական արտահայտությունը, բարեբախտաբար պարունակում են նաև ինքնակենսագրական բնույթի որոշ տեղեկություններ: Ֆրիկը գրել է ժողովրդին հասկանալի պարզ ու հստակ լեզվով։ Մոնղոլական տիրապետության շրջանի գեղարվեստական արձագանքն են Ֆրիկի չորս բանքերը՝ «Ընդդէմ ֆալաքին եւ վասն բախտի», «Վասն Արղուն ղանին եւ Բուղային», «Բան ի Ֆրիկ գրքոյն» («Գանգատ»), «Վասն դալեհի եւ բրջի»։ Այս չորս

բանքերով Ֆրիկը համարվում է ոչ միայն միջնադարյան հայ սոցիալական քնարերգության սկզբնավորողն ու խոշոր ներկայացուցիչը, այլև համաշխարհային գրականության նշանավոր դեմքերից մեկը։ Մահացել է մոտ 1310-ական թվականներին:

֎ Նորին Ֆրկանն ասացեալ Վասն ի վերայ եղբայրասպանին երետ – տալ բայի անց. կատարյալը՝ տվեց մալ – ունեցվածք, հարստություն մուլք – անշարժ գույք, ունեցվածք պկին – բկին աստընվոր – այս կյանքը, այս աշխարհը հանցեղ – այնպիսի, այնպես թամամ – ողջ, ամբողջ, լիովին, կատարելապես բաներ – բան բառի հոգնակին զենէհար – խեղճ մաճլիս/ մէճլիս – հանդես, հավաքույթ ոտվի – ոտք բառի հոգնակին խաւշ/ խօշ – լավ, հաճելի, դուրեկան Օրհնեալ է անուն Արարողին՝ Թագաւորին, որ զմեզ արար. Ֆրիկն երետ իմաստութիւն, Քանի մի բան ասէր ի շար: Դարպաս մի կայր Մսրայ երկիրն, Որ իւր նըման իսկի չի կայր, Երկու եղբայր ի հոն կային՝ Ի մէկ հաւրէ, մաւրէ եղբայր: Ի հոն հանցեղ բաղնիք մի կայր. Որ իւր նման իսկի չի կայր.

Որմերն ամէն ոսկով ծեփած, Ոսկի լուլայքն ի չարէ չար: Յորժամ զլուլայքն, որ բանային Նա՜յ, վարդէջուրն ի վայր կու գայր. Եղբայրն եղբաւրն նախանձեցաւ Այս անցաւոր մլքիս համար: Այն փոքր եղբայրն էր հըրեղէն, Ու մեծ եղբայրն աղէկ տիպար, Տես սատանին բանն այլ ի՜նչ է, Զսիրուն եղբարքն արար աւտար: Առնոյր ւ’երթայր դարպասն ի ներս, Զ’դուռն փակեց, նստաւ ի վար, Զդանակն եդիր ի վըրայ պըկին, Թէ կու կրտեմ, որ չի կայ ճար: Թող արիւնդ երթայ անդունդք ի վար, Սիրտս ի փորիս առնու ղարար. Այս մալ ու մուլքս ինձի լաւ է, Քան զքեզ հարիւր հազար եղբայր: Նա ի ներքև դանկին կանչեց, «Եղբա՛յր, տըղայ եմ զենէհար, «Դեռ չեմ վայլեր զայս աստըւորս, «Մորուքս դեռ ի յետ կու գար»: Աւրհնեալ անուն Արարողին՝ Թագաւորին տես՝ թէ զինչ արար. Կղմինդր աղիւս մ’այլ ի յորմէն Նա՜յ, խաւսեցաւ ւ’ասաց ճարտար: «Աղէ՛կ մանուկ, մեծ հաւր որդի, «Ու ղարիպ դաւստ ու խիստ խիկար. «Յէ՞ր կու մորթես զայդ քո եղբայրդ, «Այս անցաւոր մլքիս համար: «Ծա՜ւ, ես հանցեղ պարոն էի, «Որ ինձ նման պարոն չի կար, «Ես մէկ հազար բերդ ունէի

«Ու անհաշիւ ձի ու ոչխար: «Յորժամ լինէր ժամ մաճլսի. «Նա՜յ, իմ ախիքն էր մէկ հազար. «Ըզմեծամեքն ճանչնայի «Եւ հեծելին հաշիւ չի կար: «Յանկարծ երեկ՝ մահու մատնեց, «Գրաւղն արար զհոգիս վտար, «Յայնժամ բերին ինձ փայտէ ձի, «Որ իւր իսկի ոտվի չի կար: «Հանին ի չորս մարդու թեւի, «Որ այս գերի՛կս չէր յաւժար. «Առին տարան յեզր ի հողին, «Զհողն ի վերաս տըւին ճարտար: «Ես հինգ հարիւր տարի թամամ «Մէջ այն հողին արի ղարար, «Յանկարծ ելաւ աւր մի հեղեղ, «Զիս դէպ ի ծովն արար վտար: «Քառսուն տարի ծովն կացի «ւ’Ալին ետուր ի դարէ դար. «Աւր մի ալին ի դուրս ձգեց, «Վարպետ մ’եկաւ ու զիս էառ: «Տարաւ սիրուն կարաս շինեց, «Խիստ խընդալից ջրի համար. «Քառսուն տարի ջրով կացի՝ «Փառչն կու տար զերեսս ի վար: «Աւր մ’ես յանկարծ կոտորեցայ «Նա զիս փութով ի դուրս արար, «Վարպետ եմ երեկ, գէմ, խիստ ճարտար, «Զաղբն կրեց արտի համար. «Քառսուն տարի արտն կացի. «Ու խոփն ետուր ի դարէդար: «Զիս աւր մի խոփն ի դուրս ձըգեց, «Վարպետ եմ երեկ ու զիս էառ,

«Տարաւ կղմինդր աղիւս շինեց, «Խիստ խնդալի ծախու համար. «Այս հինգ հարիւր տարի թամամ «Հետ դարպըսին եմ ես ի շար: «Ես չեմ ի տար հանց պատասխան, «Դու հանց անսիրտ յինչի՞ եղար. «Դու ի քո միտդ ի վար գնայ, «Տես՝ թէ զայդ ո՞ր եղբայր արար: «Ծա՜ւ, թո՛ղ ի բաց ւ’արա՛ կամկար, «Ի սատանին ձին դու հեծա՞ր. «Վաղն երբ քու յեղբայր նայիս՝ «Սիրտդ ի փորիդ առնու գալար»: Նա՜յ, մեծ եղբայրն ի վեր ելաւ, Ի փոքրն անկաւ՝ ի զենէհար. «Եղբա՛յր, արա՛ ինձ թողութիւն Որ Աստուած այնէ մեզի վճար»: Գերի Ֆրի՛կ, ողորմելի, Խաւշ ես ասեր զբաներս ի շար, Զի ասողաց մեղքն է թողած. Եւ լսողա՛ցն հաւասար:

֎ Նորին Ֆրկանն ասացեալ Տաղ ի վերայ ծովացեալ մեղաց հանց – այնպես, այնպիսի իստակ – մաքուր հայլի – հայելի հարամիկ / սեռ.՝ հարամկի – ավազակ աչեր – աչք բառի հոգնակին երեկ – գալ բայի անց. կատար.՝ եկավ

Հառաջն, որ յաշխարհս եկի՝ հանց իստակ էի, զինչ զհայլի, Պահիկ մի վերայ կացի, ժանգ առի՝ զինչ ըզպղնձի: Զաւրն ի բուն ի շուրջ գայի, փշաբեր սերմունք ցանեցի, Դարձյալ ի վերայ՝ տեսայ, նա՜յ, զհոգիս ի հուրն այրեցի: Հոգիս ի մարմնոյս ասաց.«Է՜յ տխմար, ողորմ ու լալի, «Վաղն դատաստան լինի՝ զիս առնէ որդի գեհենի»: Հոգիս է տրտում նստեր, զով տեսնու՝ լալով գանգատի, Թ’եղայ հարամկի ընկեր, թալանեց ւ’արար զիս գերի: Ահա, որ աշուն երեկ, կու շարժիմ քամին կու տանի, Զաւդուածս ի թոռմիլ արեր՝ զինչ կըտրած ծառն, որ ցամաքի: Ոտիցս ի գընալ առնում, նա՞յ, դողայ ւ’ի յետ կ’ոլորի, Աչերս իմ սակաւ հայի, իմ թութակ լեզուս կարկամի: Գաբրիէլն երբ խընդիր կու գայ՝ հիւանդին լեզուն կու կապի, Ահեղ ւ’ահարկու է նա, իրւ սըր՝ն հուրըն կու թափի: Հիւանդն աջ ու ձախ ընկնի, թէ հասիք՝ ուր կայք սիրելի, Աւա՜ղ ու եղուկ, ասէ, գեղեցիկ չէնըս կու քակի: Տանին մէջ հողոյն հողոյն, նա՜, մութն ու խաւար կու լինի, Տանջողքն անողորմ կու գան, որ մագիլք ունին պղնձի: Զանքուն որդըն մեծ կասեն, քան զլերինքդ ու այլ աւելի, Գայ տեսնու ւ’ուրախանայ, թէ ես քեզ համար կու սըն’ի: Զայս ամէնն Ադամ արար, որ լսեց կնոջն Եվայի, Նա աստուածութեան սպասեց՝ զմեզ կոխան արար սատանի: Զինչ նաւն ի ծովուն միջին կերերայ՝ թէ երբ գայ քամին, Աստուած ողորմած լինի եւ հանէ զնաւն ի ցամաքի: Սուրբ զԱստուածածինն ունիմք բարեխաւս, որ գայ հասանի, Առաչէր զիւր Միածինն, Որ գըթայ եւ Ինքն ողորմի:

֎

ԳԻՐՔ ՎԱՍՏԱԿՈՑ

«Գիրք վաստակոց» երկը միջնադարյան հայոց թարգմանական մատենագրության ուշագրավ աշխատություններից է, այն երկրագործի և անասնապահի հանգամանալից ուղեցույց է, որտեղ բացատրվում են գյուղատնտեսական աշխատանքի հմտությունները` սերմնացանի աշխատանքներից մինչ գինու պատրաստման ու պահպանման ձևերը, ծառերի մշակմանը և կենդանիների խնամքին վերաբերող նրբությունները: Ենթադրաբար այն թարգմանվել է 12-13-րդ դարերում արաբերենից, թեև սկզբնաղբյուրը հունական է՝ «Գեոպոնիկան»: Հույն հեղինակների այս ժողովածուն միջին դարերում թարգմանվել է տարբեր լեզուներով, այդ թվում` արաբերեն, որից էլ կատարվել են հայերեն թարգմանությունները: «Գիրք վաստակոց»-ի երեք հայերեն թարգմանություն կա, որոնցից առավել ամբողջականը Գևորգ Պալատեցու 1768 թվականի ընդօրինակությունն է, սրա հիմքի վրա էլ Ղ. Ալիշանը կազմել և հրատարակել է «Գիրք վաստակոց»-ը: Թարգմանությունն ամենայն հավանականությամբ կատարվել է արաբերենից, քանի որ աշխատության մեջ բազմաթիվ են փոխառյալ արաբերեն բառերը, եզրույթները, այդ թվում համաստեղությունների անունները, բույսերի, կենդանիների անվանումներ և այլք: Թարգմանության հստակ վայրը, ժամանակը և թարգմանչի անունը հայտնի չեն:

֎ (Ա| Յաղագս գեղից եւ տերանց իւրեանց խրատ պիտացու – պետքական, օգտակար կառկուռ-ստեպ – ստեպ, հաճախ արիացընել – ամրապնդել, զորացնել

Աստանօր արժան համարեցաք զառաջակայիցն զերկարաբանութեանցն զանց առնել, եւ համառօտաբար զպիտանացուն ժողովել աստ, եւ յիշումն առնել զկնի շարագրելի աստիճանացն՝ որք ʼի յառաջիկայ դրունսն շարակարգեսցին. եւս առաւել զայնմանէ որ պիտացու է գեղջին, որ իւր տէրն ստէպ հայի ʼի յինքն, եւ կառկուռ երթայ տեսանէ եւ պէտ առնէ. եւ այնու կարէ իմանալ զգանկատն եւ զցաւն տեղւոյն, եւ փութով բժշկէ եւ արիացընէ զնոսա յաղագս շինութեան, եւ քաջալերէ զնոսա յամենայն պէտս շինմանցն: Եւ եթէ ուրուք պատճառանօք վերջացեալք գտանին ʼի գործս վաստակոց իւրեանց՝ նա յիշելումն առնէ, եւ քաջալերէ զնոսա իշխանական հրամանաւն ʼի գործն. վասն զի յորժամ զգովելին գովէ եւ զպարսաւելին պարսաւէ՝ նա միամտանան ʼի բանն, ըստ իւրաքանչիւր կերպի, եւ յորդորին ցանկութեամբն ʼի գործ վաստակոց:

֎ (Բ| Յաղագս երկրաւորութեան գործոց անյոյլաբար – ջանադրբար, առանց ծուլանալու յանդեացն – նախիրներից հաւայն – օդ, քամի Յիւրաքանչիւր ժամանակ եւ ʼի մարդկային հասակն՝ ումեք որ հետեւին երկրագործութեան, ամենայնիւ առաւելութեամբ ազնիւ է տղայական եւ մանկութեան հասակն: Եւ պարտ է նոցա ծառայապէս կալ այնոցիկ՝ որք հմտացեալք լինին գործոյն եւ հասեալ ʼի ժամանակս ծերութեան. վասն զի անյոյլաբար խլեն ʼի գիտնոյն զամենայն փշաբեր եւ զանտառախիտ բանջարսն եւ զծառսն, եւ սրբիչք են ճանապարհաց անդեացն եւ վաստակոցն, եւ անխոնջ փորեն, պեղեն, քաղհնեն, ստածեն, նաեւ ժողովեն, խրտեցնեն զվնասակար ձագսն, եւ վարեն զանասունս յանդեացն: Եւ յայս ամենայն վերոյ գրեալ գործս՝ տղայքն առաւելագոյնք են քան զմիջահասակ մանկտիսն. վասն զի անյոյլաբար ցածանան եւ վերանան, եւ հեշտագոյն է նոցա քան մեծամեծացն. եւ որպէս ʼի խաղ ընթանան ʼի գործն անխոնջ: Եւ

այսու ամենայնիւ ուսանին զգործն եւ զբնութիւն գետնին եւ զհաւայն ժամանակացն եւ զեղանակ տարւոյն: Եւ զայս ամենայն տեսութեամբ եւ փորձիւք պարտ է ուսանիլ:

֎ (Գ| Յաղագս թէ ո՞ր տեղւոյ օդն առողջ եւ բարի է պարխրային օդն  Պարխարյան լեռներից (Փոքր Հայք) փչող ցուրտ, հյուսիսային քամի փարչ  կավե աման Այսուհետեւ պարտ է գիտել եւ ընդրողութիւն առնել, եթէ ո՞ր տեղւոյ օդն առողջ եւ բարեյարմար է, եւ անդ առնել զշինութիւն: Եւ պարտ է գիտել, զի այն տեղն որ մօտ է ʼի ծովն՝ առողջային է. նոյնպէս եւ լերինք որք մերձակայք են ծովուն՝ առողջ են: Եւ ուր հիւսիսային հողմն առաւել դիպի քան զայլ հողմունս՝ նա առողջային է: Եւ այն տեղին որ աւելի ջրընկէց լինի եւ չսեւանայ ʼի նմա շաղախն՝ ʼի ցածութեան եւ ʼի հարաւային կողման են, կամ յարեւելեան. եւ ʼի նոցունց հողմոյն սնեալն՝ առաւել վատառողջ է եւ պիղծ: Վասն զի ծնանին ʼի նմանէ ազգի ազգի ցաւք, թշուառութիւնք եւ մահք. եւ վասն այնորիկ պարտի ʼի բարձրավանդակ տեղիսն առնել զշինութիւնսն՝ որ առողջային լինի. եւ ʼի բարձրն լաւ պարզի օդն: Եւ պարտ է զտներն ʼի հիւսիսային եւ յարեւելեան կողմն շինել, զդրունսն ընդդէմ արեւելից բանալ: Վասն զի ջերմութիւն արեգականն ցամաքեցուցանէ զհաստ գիճութիւնքն: Նոյնպէս եւ զպատուհանսն ընդդէմ հիւսիսային դեհին՝ զի մտեալ պարխրային օդն՝ ցամաքեցուսցէ զտունն ʼի մահաբեր բորբոսահոտութենէն. եւ առաւել բարուոք է եթէ զապարանսն ʼի վերայ լերանց շինէ ոք, զի մերձակայ է արեգական, եւ ջերմութիւնքն լաւ հասանին ʼի մերձակայսն քան ʼի հեռաւորսն, եւ սրբեալ մաքրեն եւ նօսրացուցանեն զսառնային գիճութիւնսն: Նոյն ինքն եւ զապարանսն ցած եւ նեղ ո՛չ է պարտ առնել, այլ բարձրառաստաղ եւ բարձրակ: Եւ բազումք ոմանք ոչ հաւանին յարեւելեան կողմն առնել զապարանսն միայն, այլ եւ ʼի հարաւային. եւ զայն առողջ համարին մարդկու231

թեանս, զի տաք եւ չորային է, եւ առաւելութիւն ունի անդ ջերմութիւնն արեգական: Բայց ես ասեմ, թէ յայնպիսւոյն երկնչել պարտ է. զի հարաւային օդն գիճային է եւ փոփոխական բնութիւն, բազում ցաւք եւ հեծութիւնք ընծայէ յանձին: Զտան տեղն փորձեա. յերեկոյին փարչ մի ջուր դիր, յառաւօտուն տես. թէ փարչն թերի է՝ մի՛ շիներ, թէ լի է՝ լաւ է, շինեա:

֎ (Դ| Յաղագս ագարակաց լինելոյ ի լերինս, եւ տնկելոյ ի նոսա բազում ծառս կաստանային  շագանակենի Պարտ է լինել ագարակացն ʼի լերինս, եւ տնկել ʼի նոսա զբազում ծառս. եւ թէ որպէս տնկեն ʼի նոսա զծառսն գեղեցկատեսիլ եւ վայելուչ. եւ այնպիսի ազգի ազգի ծառովք պաճուճեալ ագարակքն, որ յինքենէ իսկ բուսեալք լինին ծառքն. ապա թէ ոչ՝ դժուարաւ բնակեցուցանէ, այսինքն արմատացուցանէ ոք ʼի տնկոց անդ. վասն զի ծառք վայրենիք ʼի սերմանց իւրեանց որք անկանին յերկիր՝ բուսանին. եւ են ʼի նոցունց ոմանք՝ որք զգիճային վայրսն խնդրեն. եւ ձիթենին եւ փիճին եւ տօսախն եւ այնպիսիքն՝ զչորայինն, եւ կաղնին եւ կաստանային՝ զանձրեւային:

֎ (Ե| Յաղագս Ջրոց, թէ ո՞րպէս պարտ է ժողովել զանձրեւաջուրն ուրդի

միադիմի բայ՝ «պատահի» նշանակությամբ

գեղակն

գյուղակ

ի տներաց տներից կանայքօք ի պրքէ

կանանցով

ջրավազանից, լճակից, ուղիղ ձևը բրքայ կամ պրքայ

Վասն ջրոյ թէ ո՛րպէս պարտ է ժողովել զանձրեւաջուրն: Արժան է յառաջ քան զամենայն ինչ զջրոց խոկալ, ոչ եթէ վասն ամպելոյ միայն, այլ եւ վասն վաստակոց եւ բուսոց երկրի, եւ վասն օդոցն խոնաւացուցանելոյ. վասն զի յամարայնոջն՝ դալարացուցիչ է մարմնոցն եւ անցուցիչ չորութեանցն, եւ կատարեալ հակառակ է ամառնային այրեցմանցն: Եւ եթէ ումեք ուրդի ʼի գեղակն աղբիւր քաղցրահամ՝ արժան է այնու բաւականանալ. եւ թէ ոչ՝ նա անձրեւին ջրին պարտ է ճար առնել. ոչ ʼի վերայ այնպիսւոյն զոր սովորեցան ոմանք ժողովել, եւ ոչ որ աղբահոտեալ եւ աղտեղացեալ է յաղբէ անասնոցն. այլ արժան է այսպիսի արուեստիւ ժողովել, որ լինի ʼի տներաց կամ ʼի կռավնաց, որ արիապէս փութան յաւելելն եւ ʼի սրբելն, եւ իւիք կանայքօք ուղղեն զջուրն ʼի յամանն ուրուք, իբր ʼի պրքէ. եւ անդ յիստակի ʼի պղտորութենէն եւ ապա մտանէ ʼի ջրատունն. եւ այս այսպէս լինի: Յայլուստ. զբամպակն կշռեա, թա՛ց ʼի ջուրն, հան յարեգակն, չորացո եւ կշռեա. թէ ծանր է՝ ցած է, թէ թեթեւ է՝ լաւ է: Մսրայ Նիլին ջուրն պղտոր է, առեալ լնուն ʼի կարասն, զլեղի նուշն ծեծեն ʼի մէջն արկանեն, շուտ յիստակի:

֎ (Զ| Յաղագս չփոխելոյ զբնակիչս եւ զտունկս լաւագոյն շինուածոցն ʼի վատթարագոյն վայրս Պարտ եւ արժան է չփոփոխել զբնակիչս եւ զտունկս լաւագոյն շինուածոցն՝ ʼի վատթարագոյն վայրս. զի ասացին ոմանք ʼի գիտնականացն, թէ չէ պարտ զբարւոք տեղեացն սովորեալ մարմինքն՝ տանել ʼի վատթարն, ապա թէ ոչ՝ վնաս մահու լինի նոցա, այլ արժան է պարոնին հայրաբար խնամել զժողովուրդն, եւ ʼի լաւագոյն տեղիս բնակեցուցանել. եւ եթէ չիցէ հնար՝ ʼի միջասահման տեղին: Զի առաջին բժշկապետքն տեղեկացեալ են եւ գրեալ ճշգրտիւ, որ պարտ է մարդկային ազգիս պատրաստ լինել ʼի փոփոխել երկրին եւ օդոցն. եւ ոչ եթէ մարդկութեան միայն, այլ եւ տնկոցն եւ անասուն կենդանեացն:

֎ (Է| Յաղագս Հոգացողաց գաւառաց խրատ սնկութիւն սնկողաց

կարիք, անհրաժեշտություն կարիքավորների

խարբութիւն անյոյլ

անհագություն, ագահություն

ջանադիր

սղալանացն սխալների Արժան է հոգացողացն գաւառաց այսպիսի օրինակաւ եւ սահմանաւ վարել: Պարտ է հոգացողին զգաւառ՝ սահմանաւ տանել եւ չընտելանալ ընդ բնակիչս տեղւոյն. վասն զի ամենայն ընտելութիւն՝ պակասութիւն բերէ հարկեացն. եւս առաւել ʼի գինարբութեանցն լրբութենէն լինի. եւ յայսմանէ ընծային բազմադիմի սխալմունք. զոր յերկար համարեցաք զամենայն ընդ գրով արկանել: Այլ պատեհ է նմա բարւոք ճանապարհաւ ընթանալ, եւ բարեբարոյ եւ քաղցրախօս ընդ ժողովուրդն լինել. եւ անմոռանալի պահել ʼի մտին զիր ինչ, եւ զսղալանացն տուգանս՝ ըստ իւրաքանչիւր յանցանացն չափով դնել. որ ոչ վասն ատելութեան պակասեցուսցէ եւ ոչ խարբութեան աղագաւ առաւելուցու ʼի տուգանաց յափշտակութիւն. այլ քաղցրութեամբ եւ խնամօք առնու զոր ինչ առնու. եւ արիութեամբ լնու զսնկութիւն եւ զկարիք սնկողացն. եւ յառաւօտուն կանուխ ʼի քնոյն ելանէ յառաջ քան զբնակիչսն: Եւ պարտ է նմա պատրաստ կալ ʼի ստախօսութենէ, եւ հաւատարիմ լինել ʼի սահմանս օրինաց, եւ յամենայնի անխոնջ եւ անյոյլ լինել ʼի սահմանին ընթեռնուլն, եւ անյոյլաբար կատարել զաստուածային կողմանսն եւ զմարդկայինսն. եւ ինքն իսկ հոգացողն պարտ է որ պատճառ եւ առիթ լինի այլ ժողովրդեան՝ ʼի գործս բարութեան. վասն զի ʼի նմանէ երկնչին առաւել քան յայլոց: Եւ ʼի ժամ վաստակելոյն վաստակել տայ, եւ ʼի հանգչելոյն՝ հանգչել. եւ հանապազ զպատեհութենէ բարւոք գնացիցն առնէ նոցա յիշումն: Եւ յօր կիրակէիցն եւ մեծամեծ տօնիցն հանգուցանէ զնոսա եւ չբեռնաւորէ աւելի բանիւք եւ անսահման վաստակօք, այլ հանգստեամբ եւ

քաղցրութեամբ տայ առնել զոր կարէ առնել: Եւ պարտ է նմա զգուշանալ ʼի վերայ բարեկամաց եւ եկամուտ ոմանց, որ մուտ եւ ել առնեն ʼի շինուածսն. եւս առաւել ʼի վերայ արուեստաւորացն՝ որք ʼի գնալն գողութեամբ եւ զրկանօք չվնասեն զբնակիչսն: Նոյնպէս եւ ʼի բաժանումն հողերոյն եւ ʼի փոփոխումն վաստակոցն առ միմեանս. որ ոչ տայ նոցա զպարոնութիւն, եւ ոչ զնոցայն ʼի ձեռն կաշառաց առնու, այլ ճշմարտութեամբ տանի. եւ զմեծամեծ դատաստանսն եւ զքննութիւնսն եւ զնորընծայ համբաւանսն՝ ընդ Պարոնն ասէ, որ նա գիտենայ եւ նովաւ կատարի. եւ պարոնին հնազանդ եւ հրամանակատար լինի յամենայնի. եւ եթէ ուրուք բարւոք խոկումն անկանի՝ որ գիտենայ թէ օգտութիւն գոյ ʼի նմա, ծանուցանէ առժամայն պարոնին: Եւ չէ պարտ նմա փութալ ʼի գործն առանց հարցման, եւ ոչ յապաղումն առնել՝ առանց պարոնին հրամանի:

֎ (Ը| Յառաջ քան զամենայն ինչ պարտ է ʼի շինուածսն տնկել զբժշկականսն չուրդի

չի պատահի բուժել

դարմանիլ աղպէտն

կերակուր, սնունդ

յիստակել մաքրել յանօթեց

անոթներից՝ հոգն. բացառական

գիճային

ցանկասեր, հեշտալի, տարփալի

կոր

կարիճ

թուրիախի/ թրակէսի

հակաթույն, դեղթափ

շէրապ/շարապ բույսերից կամ մրգերից պատրաստված կազդուրիչ օշարակ, ըմպելիք Եւ թէ չուրդի կատարեալ բժիշկ, նա յայլ ցածագունից ʼի գիտնականացն՝ որ նախակրթեալ են ʼի ստածումն այլ հիւանդացն. վասն զի այնոքիկ որք ʼի մի վայրի բնակեալ են՝ անկար են դարմանիլ միա235

պէս դարմանով, եւ առողջութիւն միապէս լինել. զի նմանք լինին միմեանց դեղն եւ աղպէտն: Եւ պարտին դարմանօղք լինել վաստակաւորաց եւ յառաջ քան զհիւանդանալն, զի ʼի տապոյ արեգական եւ ʼի սաստկութենէ ձմեռնային օդոյն վաստակաւորքն ուժգին տագնապեալ գտանին քան զայլպիսի մարդիկ: Եւ այսր աղագաւ հրամայէ որ այնպիսեացն ուտելն սակաւ լինի. եւ այս է նոցա լաւ: Եւ են ոմանք ʼի մարդկանէ որք առնուն գինի եւ զխոտն որ անուանի խուպայզ, եռացուցանեն զիւրեանք ընդ իրեար, եւ ապա յիստակեն զգինին, եւ զայն ջրախառնեն եւ խմեն վաստակաւորքն հետ աղպէտին: Նաեւ այլ ոմանք խառնրդեն զմածունն եւ զջուրն եւ զգինին, եւ տան ըմպել յանօթեց. եւ այս ʼի գարնանային ժամանակէն մինչեւ յաշունն բարւոք է: Եւ ոմանք տան նոցա ըմպել օշնդրի գինի յառաջ քան զկերակուրն, եւ ʼի մէջն եւ յետ կերակրոցն. եւ թէ չուրդի օշնդրի գինի, ա՛ռ զօշինդրն եւ եփէ ջրով, եւ այն ջրովն զիւրեանք արբո. զայս այսքան պարտ է ʼի գործ ածել: Եւ այլ. ա՛րկ զմկնասոխն ʼի քացախն եւ թո՛ղ ժամանակ ինչ, եւ զայն քացախն տուր նոցա ուտել ʼի յանօթից եւ յետ կերակրին: Գիճային գինին եւ հաստն լաւ է նոցա որ ʼի գիճային այգւոյն լինի քան զչորային գինին եւ սուրն. եւ այսու ամենայնիւ փրկին մարմինք այնպիսեաց ʼի վշտաց եւ ʼի բազում ախտից. եւ գարեկորկոտն լաւ է նոցա: Եւ թէ չուրդի ʼի գեղն քաղցրահամ եւ բարուոք ջուր, բազում ախտից եւ ցաւոց առաջք է վատթար ջուրն: Պարտ է զայնպիսի ջուրն եփել, որ պակասի ʼի տասն բաժնէն մէկն, եւ ապա պաղեցընել եւ ըմպել: Նոյնպէս թէ զծովու ջուրն ոք այսպէս առնէ՝ լաւանաց եւ քաղցրանաց։ Եւ թէ հասանի ʼի վաստակաւորն ցաւ ինչ ʼի թիւնաւորէ ʼի կորէ, եթէ տանու կոր լինի վայրի՝ նա թուրիախի հին գինին օգտէ. այս ազգ այգի զոր թրակէսի այգի կոչեն, նաեւ այնորիկ խաղողն եւ չամիչն գինին եւ քացախն՝ բնութեամբ օգտէ: Եւ թէ այրես զհօտն եւ զայրուքն ʼի վերայ խայթածին դնես՝ օգտէ. նոյնպէս եւ ամենայն հօտի մոխիր օգտէ: Այլ եւ կատաղի շան խածածի օգտէ: Եւ թէ ո՛րպէս լինի թրակէսի այգին կամ օշնդրի շէրապն կամ մկնսոխին, յառաջ երթեալ ʼի յետագայ դրունսն ունիք ուսանիլ ʼի գրոցս՝ կատարելապէս:

֎

ԲԺՇԿԱՐԱՆ ՁԻՈՅ ԵՎ ԱՌՀԱՍԱՐԱԿ ԳՐԱՍՏՆՈՅ (ԺԳ ԴԱՐ)

Միջնադարյան Հայաստանում բավական զարգացած ձիաբուծության և ձիաբուժության գործնական ձեռնարկ-ուղեցույց, որը կազմել է ասորի բժիշկ Ֆարաջը ձեռագրի գրիչ Թորոս քահանայի օժանդակությամբ: Այն արաբական բնագրի հարազատ թարգմանությունը չէ, այլ պարզ, համառոտ ժողովածու՝ տարբեր աղբյուրներից կազմված: Բնագրի լեզուն Կիլիկյան շրջանի միջին հայերենի արժեքավոր նմուշ է, որովհետև հարուստ է բազմաթիվ նոր բառերով, որոնք վկայված չեն հին և միջին շրջանի մատենագրական երկերում, փոխառություններով, ինքնատիպ բառաբարդություններով և անասնապահական եզրույթներով: Քննական բնագիրը տպագրվել է 1980 թ. Բ. Լ. Չուգասզյանի աշխատասիրությամբ:

֎ վազցնել

վազեցնել՝ միջինհայերենյան պատճառական

զովտակն հովատակին՝ եզակի հայցական որոշյալ զ նախդրով մատկի մատակի՝ էգ ձիու վլախ – ձիու տեսակ յայպէ արատից, թերությունից՝ այիպ/բ բառի եզակի բացառական խառանչել զռռալ՝ էշի ձայնարկումը շիրիկ շլնի

քունջութ պարանոցներ՝ շլիԷնի հոգնակերտ

ճոյթեր  ծայրեր, եզրեր՝ ճոյթ/ճոթ բառի հոգնակի ուղղական վանց համար, պատճառով խէշ – ազնիվ ձի կամ քուռակ տաճիկ արագավազ ձիան – ձիու, ձի բառի եզակի սեռական՝ -ան հոլովմամբ համբերկոտ համբերատար քանձ – քանց, ինչպես

ջորեստան ջորիներ՝ հոգնակի թիվ ճամբահ

ճամփա, ուղի

ի վրայ ծարվոյ ի գրաստնիս

ծարավի վերաբերյալ գրաստների մեջ՝ հոգնակի ներգոյական հոլով

ԺԴ. ՅԱՂԱԳՍ ԹԷ ՈՐՊԷՍ ԾՆԱՆԻ ՋՈՐԻՆ

Յամէն երկիր ի ձեռք զգրաստն կալնուն եւ ապա վազցնեն զովտակն։ Եւ յորժամ վազցնեն աղէկ էշ ի վրայ աղէկ մատկի, նա լինի յիրնցմէ կատարել ջորի։ Եւ յորժամ վազցնեն վլախ ի վրայ իշու, նա ծնանի փոքր ջորի, եւ կոչի իր անուն մզմուն։ Գոված է մսրցի իշվին վասն հեծնելոյ եւ այլ ի հետ ի ամանցի իշվին, եւ որ լինի ի յիշվին յերկայնք շլինք, շունչ ուժով եւ սպրկիկ ի յամենայն յայպէ։ Եւ յորժամ կենայ ու մարդն հեծնու զէշն ու խիստ խառանչէ, նա թող առնու շիրիկ ձէթ ու կամ արդար եղ ու աւծն է զներքսեւ պռընկացն. նա քանի այն աւծն ի վրայ կենայ՝ նա չխառնչէ կամաւն Աստուծոյ։ Եւ յորժամ կամենայս ընտրել ջորի ու պահել, նա դու զժողով եւ զբոլոր գրաստն ընտրէ. զի ամենայն, որ յերկայն լինի շլնին եւ փորն մեծ եւ գաւակն լայն, նա թէ հազար ի տեսակ փոքր թվենայ, բայց չկոչի փոքր գրաստ, այլ փոքր այն գրաստն է, որ ի յայս կերպարանացս ի յետ է։ Գոված է եւ բեռին ջորին, որ լինի ի չորս ոտքն ամուր, եւ մէջքն մեծ, ու շլինքն ու գագաթն մեծ, ու լինի աչվին պարզ, եւ աչիցն ճոյթերն կարմրգոյն, եւ փորն մեծ, եւ շունչն ուժով, եւ սպրկիկ ի յամէն ազգ ցաւոց, ի յայպէ։ Եւ աղէկն ի յայս ազգէս, որ Հայոց երկրին ծնունդ լինի, եւ գոված է ջորեստանն ի Ֆրիխի կղզոյն վանց հեծնելոյ եւ յէշաւ գնալոյ, զի դիմանայ շատ եւ յէշվէ սուր։ Եւ չէ պարտ կապել զջորին ի խէշ տաճիկ ձիոյն, զի աւիրի տաճիկ ձին։

Եւ գոված է մսրցի ջորեստանն վանց հեծնելոյ, զի իրենց մայրերն աղէկ ազգ ձիան լինին։ Եւ ես փորձել եմ, որ ի յայս ի յամէն ազգերս ի գրաստնիս, զոր յիշեցաք, նայ չկայ այլ համբերկոտ ի վրայ սովոյ, ի վրայ ծարվոյ, ու ի վրայ քչիկ ուտելոյ ու խմելոյ, եւ յերկար ճամփու, քանձ չորեք կոյս յիրար ընկած գրաստնին եւս առաւել ի ջորեստանն եւ մեծ գրաստնին ու բարձրն ու յերկայնն. փորձեցի, որ ոչ սովոյ կու դիմանան ու ոչ ծարվոյ, քանձ երբ ուտէ ու խմէ զամէն, նա ապա կարէ ելնել ի ճամբահ։

֎

ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԵՐԶՆԿԱՑԻ

13-րդ դարի հոգևոր գործիչ, մատենագիր, փիլիսոփա, տաղերգու, մանկավարժ, ամենայն հայոց կաթողիկոս։ Ծնվել է 1225-1230 թվականների միջև ընկած ժամանակահատվածում Մեծ Հայքի Եկեղյաց գավառում։ Երզնկացի է կոչվել կամ իր ծննդավայրի անունով և կամ տեղի հռչակավոր վանքերում կրթություն ստացած լինելու պատճառով։ Պլուզ մականունը նրան հավանաբար տրվել է կարճահասակության համար։ Դրա մասին է ակնարկում նաև ժողովրդական ավանդությունը, ըստ որի՝ նա եղել է փոքրամարմին։ Երզնկացու մանկությունն անցել է հայրենի երկրի Լուսավորչի լեռներում գտնվող դպրանոցներում։ Ուսման ծարավը նրան տարել է աշակերտելու ժամանակի նշանավոր ուսուցիչ Վարդան Արևելցուն, որին և հետագայում հիշում է երախտագիտությամբ, անվանում իր հոգևոր հայրը։ Հ. Երզնկացին հմտացել է փիլիսոփայության, տիեզերագիտության, քերականության մեջ, խորամուխ է եղել արվեստների, երաժշտության, բժշկության ու զանազան բնական գիտությունների մեջ։ 1270-1280-ական թվականներից սկսվել է Երզնկացու եռանդուն գործունեության շրջանը, նա մասնակցել է երկրի թե՛ գիտական և թե՛ քաղաքական կյանքի ամենակենսական իրադարձություններին, եղել

է ոչ միայն Հայաստանի, այլև Կիլիկիայի տարբեր քաղաքներում, Երուսաղեմում ու Տփղիսում՝ ամենուրեք վայելելով մեծ հեղինակություն։ Հայտնի է փիլիսոփայական ուրույն հայացքներով, կարևորել է արտաքին աշխարհի ճանաչման անհրաժեշտությունը, ինչը հնարավոր է մարդու հինգ զգայարանների միջոցով: Նրա դատողությունները վերաբերել են նաև երկնային մարմիններին ու բնական երևույթներին: Որպես բանաստեղծ գրել է շարականներ՝ նվիրված Գրիգոր Լուսավորչին ու կաթողիկոս Ներսես Պարթևին, ինչպես նաև տաղեր աշխարհիկ թեմաներով: Երզնկացին մեծ նշանակություն է տվել լեզվի անաղարտությանն ու ճոխությանը:

֎ Խրատը դու իմաստունին տուր, նա քեզ էլ ավելի կսիրի: չաւուշ պատվիրակ, ոստիկան ինչպես

զերթ զէդ

ինչպես

հունար ճեւղն

շնորհք

ճյուղ

ղալաթ

սխալ

դեկան

ոսկե կամ արժաթե դրամ

վաթել

դուրս թափել

վարմ ցանց, թակարդ ամալ – մտադրություն, նպատակ Հայրեններ Գանգատ եմ ու խոց, եղբայրք, սիրտս ի վեր արիւն կու բերէ, Ի մանկութենէ ի վեր զիս ուսման հոգսն կու մաշէ, Եկել եմ գերի անկել, ճար չկայ որ մէկ մի թափէ, Դատիմ զերթ զամեն մշակ, նա մարդ կայ, որ դեռ կու խոցէ:

ՀՀՀ Զքո մեղքն իսկի մի՛ մոռնար, որ խոնարհ զանձդ քո պահէ, Զայլոց մեղք դու մի՛ քններ, որ աստուած զքեզ չդատէ, Զաստուած թէ ի մօտ տեսնուս, մեղքն իսկի զքեզ չխաբէ, Ով որ զօր մահուն յիշէ, զայս աշխարհս բնաւ չսիրէ: ՀՀՀ Զաղն անհամ ո՞վ է տեսել, թէ լինի նա պիտանացու, Ոչ աղբ ի պարտէզ ձգել, ւ ոչ է քար ինքն շինելոյ, Նոյնպէս որ բանի տնտես լուկ խայթոց ունի զինչ մեղու, Պաշտօն յամենոց ուզէ, չասէ զանձն իւր մահկանացու: ՀՀՀ Հզոր թագաւորք ւ իշխանք, որ դարպաս եք դուք յօրինել, Չաւուշ ու պահնորդ դրել, զձեր երեսդ ի մարդոյ պահել, Գանգատ ու զրկած մարդիկ անճարակ են առ ձեզ եկել, Դրէք միտ ու դատ արէք, զէդ աստուած են առ ձեզ եկել: ՀՀՀ Մարդն որ յօտար տեղ երթայ, շատ մին խելք կու պիտի նորա, Ամեն մարդոյ ցած կենայ ւ ապա թիւր բանն լինենայ, Մտիկ դու ծառին արա, թէ քանի հունար կայ ի նա, Այն ճեւղն որ զպտուղն ունի, քան զդարտակն ի ցած կու կենայ: ՀՀՀ Մէկ կայ որ հազար աժէ, հազար կայ որ մէկ մի չաժէ, Այն մէկն որ հազարն աժէ, մօտ յանգէտին փող մի չաժէ: Ինչ մարդ որ գիտուն մարդուն խոնարհի եւ նմա լսէ, Այս կեանքս ինքն ուրանայ ւ անդէնին բարին ժառանգէ:

ՀՀՀ Ծառ մին կայ հազար ճղի, զինչ տեսայ նա մէկ տակ ունի, Այնպէս է գիտուն մանուկն, որ յանգէտի մօտն է գերի, Գիտունն է ի ծով նման, քանի շատ մտնու կու տանի, Ի անգէտն ի տիկ նման թաւելի ածեն նա թափի: ՀՀՀ Է՜ մարդ, որ աւերդ ես հիմն դրել ու տուն կու շինես, Երբ որ քարդ այլոց եւ փայտդ է այլոց, զայդ ո՞ւմ կու շինես, Ջանա զտունն այնպէս շինել, որ հազար դեկան մսխես, Յորժամ դու ի տեղն երթաս, նա չասեն թէ յո՛ւր կու մըտես: ՀՀՀ Բանիկ մի ղալաթ արի, որ զօձու ձագն սիրեցի, Խիստ վստահութիւն արի, որ օձուն դուռն գնացի, Օձուն մայրն ի դուրս երեկ, զիս խածեց, ես նստայ լացի, Արժան եմ ես էս նենգին, օձուն ո՞վ եղեալ սիրելի: ՀՀՀ Զայս որ ես հետ ինձ արի, չէր արեր այլ ադամորդի, Որ շիշ մի հալած ոսկի ի գետինն ի վայր վաթեցի, Հազար ձի վազան բերի, վազցուցի ւ այլ ոչ հասուցի, Ի՞նչ շահ իմ յետին խելացն, երբ առջի անունն աւրեցի: ՀՀՀ Արիք ի ծովափն իջնունք ու ձկներ բռնենք վարմով, Առնունք եւ ի տուն տանինք, խորովենք զինքն կրակով, Ձկնիկն ընդ իս էնց ասաց, թէ լցաւ սրտիկս արիւնով, Երբ ես յարեւէս ելայ, թող ցամքի զինչ գետ կայ ու ծով: ՀՀՀ Իմ սիրտ վատին մի՛ լսեր ու չարին տեղ իսկի մի՛ տար, Յայս աստնւորիս վերայ վատն իսկի մարդոյ չի մնար,

Այն մարդն, որ յինքն վատ առնէ, հանդիպի վատի մի նա այլ, Ու զինչ որ ունի ամալ գայ ի յոտքն փաթթի նա այլ: ՀՀՀ Աւաղ մեզ հայիլ պիտի յայն արեւն որ լոյս կու ծագէ, Շատ կայ ի յարեւ նման՝ ի պնչէն օձն կու վազէ, Գիտուն մարդն յարեւ նման, խօսքն զէտ արեւ կու ծագէ, Անգէտ մարդն օձու նման, հանապազ զմարդ կու խոցէ:

֎ Յոհաննէս վարդապետի ասացեալ Պլզոյ դռւի

դռներ

խուշկիկ առնել ընցգուն

անպտուղ դարձնել, չորացնել

այնպիսի

խալասոսկի զուտ ոսկի, անխառն, բարձր հարգի ոսկի Երկուսն ի մէկտեղ բերած, զերթ ընկեր կասեն թէ պահէ, Ու չորս բնութիւ օտար հետ իրաց կասեն թէ սազէ. Հինգ դուռն է ի բաց թողած, զայդ ամուր կասեն թէ փակէ, Զիս հոգսն ի յայսոց միջին, զերթ կրակ զմոմն կու հալէ: Զերկուսս ընկեր ո՞նց պահեմ, մեկս՝ հող, մեկս հոգի է. Հոգիս թէ ի վեր քարշէ, հողս ծանր ի վայր կու հակէ, Վախեմ թէ հողոյս լսեմ նա հոգոյս լոյսն պակասէ, Ու հետ հոգոյն ո՞վ թռչի, երբ նորա տունն հեռի է: Զայս չորս յիրար ո՞նց սազեմ. ամեն մէկ յինքն կու քաշէ, Չոր հողս խուշկիկ առնէ, ջուրս զէջ կու ցրտացնէ, Քամին զիս յերերք ունի, կրակին բոցն կու վառէ. Ընցգուն սիրելի չարկամ մէկտեղ ո՞վ իսկի տեսել է:

Հինգ դուռն է ի բաց թողած, թէ՝ Փակէ, որ գող չմտնէ, Այս բերդս է գանձով ի լի ու հազար չարկամ կու մտնէ, Զչարկամս ես ի յիս ունիմ, որ զդռւիս զամեն կու քակէ, Զթագաւորս որ ի ներս նստել, նա սա այլ գողն կու խաբէ: Խելօքին հարցուկս եղան, թէ պատճառն ո՞վ իսկի գիտէ, Աստուած է՞ր հոգի ստեղծել ւ ի հողոյ մարմին կապել է, Կարծեմ վասն այնոր արար, թէ ի վեր քարշել զնա կարէ, Կամ զհոգին ի մէջ մարմնոյն քան զխալասոսկի նա զուգէ:

֎ Ի տաճկաց իմաստարաց գրոց քաղեալ բանք («Ռասաիլ իխվան ալ-սաֆայ) Դուռն որ ցուցանէ զմարդոյ կերպն ծարուրած լինիլ հարկեւոր լինիլ

ներկված լինել հարգվել, իրավունք ստանալ

երկայն երկարահասակ, բարձր տեսն պահէ – տեսողությունը պահել սուն սյուն, հիմք պռունկ – բերան, շրթունք գռուզ/ կռուզ խռիվ, գանգուր երկվորյակ աստղակերպի նշան

եկաւոր

երկարություն

յերկանութիւն

կտրիչ ատամներ

ակռատն

զտեսութիւն պահէ ի մարդվէ մէջ

թաքնվել մարդկանցից

իրան

դեղձայն ուսեղ

խարտյաշ

թիկնեղ

ձեռքն բոլոր

երկու ձեռքն էլ

տկար, թույլ

վատուժ

քայլող լինիլ անձն

մարմին փափուկ

կակուղ բացերես միջակ

շարժուն լինել

լայներես

միջահասակ

կարճատեալ

կարճացած

ծաղրերես հեգնական Խոյն ունի զմոլոր մարմին եւ վատ կերօք լինի եւ աչքն ծարուրած լինի, եւ կապուտ, եւ հարկեւոր լինի, եւ բերանն մեծ լինի եւ մազն աղեկ լինի, եւ կարմրագոյն լինի: Ցուլն ունի զերկայն մարդիքն եւ ճակատն լայն լինի, եւ ունքն կարճ եւ աչքն սեւ լինի, եւ թարթիչքն քիչ լինի, եւ զիւր տեսն պահէ եւ քիթն տափակ լինի եւ քիթին սունն սուր լինի, եւ ի դուրս բերանն տափակ լինի, եւ պռունկն թանձր լինի, եւ վիզն հաստ լինի, եւ մազն գռուզ լինի եւ սեւ, եւ փորն մեծ լինի: Եկաւորն բոլոր լինի եւ անձն գեղեցիկ եւ տեսն սիրուն, եւ մօրուքն գեղեցիկ եւ աչքն սուր, եւ թիկնեղ լինի, եւ ջղերքն յերկայն: Խեցգետինն ունի զմիջակ յերկանութիւն եւ ցորենամորթ լինի, եւ մազն բարակ եւ քիթն ծուռ, եւ ակռատն ծուռ, եւ զտեսութիւն պահէ ի մարդվէ, եւ միջացն ի վայր մեծ լինի, եւ ջղերքն յերկայն լինի: Առիւծն կուրծքն տափակ լինի եւ երեսն եւ մատներն հաստ լինի եւ ջղերն բարակ եւ վերի կէսն մեծ լինի, եւ մազն դեղձայն եւ գեղեցիկ լինի, եւ կապուտ աչք լինի եւ կամ խաժաչք լինի, եւ քիթն սուր լինի եւ մազն դեղձայն, եւ փորն մեծ: Կուսն ունի զմիջակ գիրութիւն եւ քիչ յերկայն լինի եւ մազն գռուզ եւ երեսն աղէկ եւ սպին ունի կուրծքն եւ ի փորն եւ վիզն: Կշեռն ունի զմիջակ մարմին եւ երեսն գեղեցիկ, եւ անձն գեղեցիկ եւ սպիտակ, եւ քիչմն դեղնագոյն, եւ աչքն ծարուրած եւ կապուտ եւ քիթն գեղեցիկ եւ վիզն նշան ունի եւ ոտվին գեղեցիկ լինի:

Կարիճն ունի զգունտ ճակատ եւ բաց երես, եւ բերանն փոքր եւ աչքն փոքր եւ դեղին, եւ ձեռքն բոլոր եւ ոտվին եւ ջղերն բարակ եւ ուսեղ եւ կուրծքն տափակ, եւ ի կռնակն նշան, եւ փորն մեծ: Աղեղնաւորն ունի զվատուժ մարմին եւ գեղեցիկ եւ յերկայն, եւ երեսն գեղեցիկ եւ մազն եւ մօրուքն կռուզ, եւ մազն քիչ եւ քթին սունն հաստ եւ կարմրագոյն, շատ նշաննի ունի, եւ երեսն մազոտ եւ մօրուքն բոլոր, եւ ջղերն բարակ եւ քայլող լինի: Այծեղջիւրն ունի զբոլոր անձն եւ միջակ եւ ճակատն փոքր եւ աչքն ծարուրած եւ պռկունքն թանձր եւ բարձրատեսակ, եւ ջղերն մէկն յերկայն մեկն կարճ, եւ կուրծքն տափակ եւ երեսն բաց: Ջրհոսն ունի գեղեցիկ երեսն եւ ոսկերքն կակուղ եւ բացերես, եւ միջակ անձն եւ կուրծքն տափակ եւ կարճատեալ, եւ փոքր ճակատ եւ թանձր քթունք եւ ծաղրերես: Ձուկն աղէկ մարմին, կակուղ զօդված, լայն կրունկ, փոքր գլուխ եւ նեղ ճակատ:

֎ Դուռն աստղայբաշխութեան. Հայեցք աստեղաց ընդ իրար. սայ է գանձ անչափ հայեցք

հայացք

Զոհալն

Երևակ մոլորակը, Սատուրն

փոթոթ

տտիպ, դառնահամ

Մուշթարի Լուսնթագ մոլորակը, Յուպիտեր Հրատ

Մարս մոլորակ

Փայլածու Մերկուրի մոլորակ Լուսաբեր Արուսյակ, Վեներա մոլորակը դազան գէր

դառն, տտիպ, կծու, անախորժ

յուղահամ

այնոք

նրանք

աղվորութիւն

անուշություն

սամուր

սամույր, կզաքիսազգի կենդանի

սնճուֆ

կենդանի

կոր

կարիճ եղունգ

ըղունկն

ոսկրոտի ոսկորներ եղջերուի եղջյուրներ զարկերակներ

շերիանի ճրագու

ճարպ

երակնի

երակներ շնչափողի վերնամաս

խռջակ

երիկամ

պալջակ

ամօթ ամոթույք, ցայլք շլինք

վիզ, պարանոց ձեռքեր

ձեռվնին

ծեր, զառամյալ

հալեւոր

ծաղկնուն ծաղիկների ումբն

հասակ

պալղ

օրգանիզմի 4 հեղուկներից, ավիշ

տղայութիւն առնականություն երախայութիւն մանկականություն բաբայ

նախապապ

ծառանի

ծառաները

պարունայք պարուններ, տղամարդիկ քեւերք քույրեր մօրաքեւերք մուրաքույրեր վատերես տգեղ, մռայլադեմ արձակ բերան գազանահայեց

բացբերան գազանահայաց, զայրագին, կատաղի

արարմուք արարմունք, վարք մարդկաց

մարդկանց

լաջաբռնէ լինիլ հալաւ

կռվարար լինել

հագուստ, հանդերձ

սպրկութիւն վախկուկ

մաքրություն, անարատություն

վախկոտ, երկյուղած

Առաջին դուռն որ յիշենք զհամերն, որ աստղերն ունին: Զոհալն ունի զփոթոթն եւ զթթուն ու զծանր համն զհոտածն: Եւ Մուշթարին ունի զքաղցր եւ զանոյշ եւ զմուզն: Եւ Հրատ ունի զլեղին, Արեգակն ունի զդազանն, Լուսաբերն ունի զգէրն: Փայլածուն ունի զինչ համ կայ որ իրար լինի խառնած: Լուսինն ունի զաղի եւ զանհամն եւ զայնոք որ քիչ թթու լինին: Երկրորդ դուռն, որ ցուցանէ զգուներն: Զոհալն ունի զսեւ ու զառճիճ գոյն եւ զմթնագոյն: Լուսնթագ ունի զկապուտ գուն, եւ որպէս դեղին, զայն է բաց գուն: Հրատ կարմրագուն: Արեգակն ունի զխարտեշութիւն ու զդեղնութիւն եւ աղվորութիւն: Լուսաբեր ունի զսպիտակ եւ զկանանչ: Փայլածուն ունի զխառնած գուներն եւ զջրագոյն: Լուսին զսպիտակ գուն՝ խառնած հետ դեղնի եւ կարմրի….. Տասնհինգ դուռն որ յիշէ ի վերայ չորեք ոտանաց: Զոհալն ունի զայծն, զպախրէն, զկատուն, զմուկն, զսամուրն, զսնճուֆն, զմեծ սեւ օձերն, զկորերն, զլուն, զոթիսն, զբզեզն: Լուսանթագն ունի զինչ որ կճղակաւոր է, զմարգն, զինչն որ անասուն աղուոր լինի, սիրուն եւ անուշ միս…. Տասնվեց դուռն, որ յիշէ զթռչունքն: Զոհալն ունի զայնոք, որ գիշերն թռչին, զբուն, զմաշքթեւն, զագռաւն, զծիծեռն, զճանճ… Լուսաբերն զարտուտն եւ զտատրակն, զինչ որ ուտուի: Փայլածուն ունի զաղաւնին, զճնճղուկն եւ զինչ ձագ, ու ի վերայ ջրի թռչի: Լուսին ունի զբադն ու զսագն: Տասնեւյոթ դուռն, որ յիշէ զօդուածնին: Զոհալն ունի զմազն, զմորթին, զըղունկն, զթեւն, զոսկրոտին, զեղջերուին: Լուսնթագ ունի զշերիանին, զըղեղն, զաղեկ երեսն սիրէ, լինի խելօք: Հրատն ունի զերակնին: Արեգակն ունի զսիրտ եւ զջղերն, զաջ դեհ ի մարմնէն: Լուսաբեր ունի զմիսն և զճրագուն, զլերդն եւ զսերմն: Փայլածուն ունի զգլուխն և զղեղն….Լուսին ունի զմարմինն ձախ դեհն:

Տասնեւութ դուռն, որ յիշէ զօթուածնին: Զոհալն ունի աղէկ ճորտերն, փայծաղն, զծնկներն: Լուսնթագն ունի զանդամներն, զխռջակն: Հրատն ունի զջլերքն, զլերթն, եւ զլեղին, զերիկամունքն, որ է պալջակն: Արեգակն ունի զգլուխն եւ զկուրծքն եւ զաչքերն եւ զբերանն: Լուսաբեր ունի զամօթն: Փայլածուն ունի զլեզու: Լուսինն ունի զշլինքն եւ զձեռվնին: ……Քսանեւմէկ դուռն, որ յիշէ զչափն եւ զկերպն: Զոհալն ունի զհալեւորն, Լուսնթագն ունի զմիջակն, Հրատն ունի զայն, որ յառաջ ծաղկնուն, Արեգակն ունի զկարճութիւն, ունի զմիջակ ումբն, Լուսաբեր ունի զպալղն, Փայլածուն ունի զտղայութիւն, Լուսին ունի զերախայութիւնն: Քսանեւերկու դուռն, որ յիշէ զազգերն: Զոհալն ունի զաւաք պապն եւ զբաբայն եւ զծառանին: Լուսնթագն ունի զտղայքն, Հրատ ունի զմեծ եղբայրքն, Արեգակն ունի զհայրն, զպարունայք: Լուսաբերն ունի զփոքր եղբայրն, Փայլածուն ունի զկնիկն եւ զկնկան զծառանին, Լուսին ունի զքեւերքն եւ զմայրն, զմօրաքեւերքն: Քսանեւերեք դուռն, որ յիշէ զմարդուն շաքլն: Զոհալն ունի զայն մարդն, վատատեսակ եւ վատերես, մեծ գլուխ, փոքր աչք, արձակ բերան, թանձր շրթունք, շատ մազ սեւ գուն, մեծ ոտվի, կարճ մատունք: Լուսնթագ ունի աղէկ երես, աղեկ մարմին, մեծ աչք: Հրատն ունի փոքր աչք, փոքր ականջ, աչքն կապուտ, մազն կարմիր կամ խարտէշ, գազանահայեցք: Արեգակն ունի գէր, եւ սպիտակ քիչ մը խարտեշ ուժով մարմին: Լուսաբերն ունի ծաղրերես, անուշ զրուց, սպիտակ ու կարմիր կշտէ, շատ միս, աղէկ աշքեր, սև մանր ակռանի: Փայլածուն ունի աղէկ աչք, թուխ երես, փոքր ճակատ, մանր ակռաներ, քիչ մորուք, մազն բարակ: Լուսին ունի սպիտակ գոյն, ծաղրերես, աղէկ գոյն, բոլոր երես, աղէկ հայեցք: Քսանեւչորս դուռն: Զոհալն լինի վատ արարմուք, ուզէ մարդկաց վատն: Լուսնթագ լինի ըղորդ խօսք, ատէ զկռիւն: Հրատն լաջաբռնէ լինի, վատ լեզու: Արեգակ զսպրկութիւն, Լուսաբեր սիրէ զսպրկութիւն, զաղէկ հալաւն: Փայլածու սիրէ զաղէկ հալաւն եւ սիրէ, որ աղէկ ասեն իւրն: Լուսինն լինի աղէկ ու վախկուկ:

֎

ԿՈՍՏԱՆԴԻՆ ԵՐԶՆԿԱՑԻ

Կոստանդին Երզնկացին հայ միջնադարյան տաղերգության մեջ բնության և սիրո առաջին երգիչն է: Կոստանդին Երզնկացու մասին շատ քիչ տեղեկություններ կան։Նա ապրել ու ստեղծագործել է 13-րդ դարի երկրորդ կեսից մինչև 14-րդ դարի առաջին տասնամյակները: Հայտնի է, որ Երզնկացին ծնվել է 1250-ական թթ. Մեծ Հայաստանի Եկեղյաց գավառի Երզնկա քաղաքում։ Ենթադրվում է, որ ուսումնական առաջին տարիները նա անցկացրել է Երզնկայի մոտ գտնվող Տիրաշենի վանքի հանրահայտ դպրոցներից մեկում։

֎ Տաղ գարնան ազնիվ է Զօհալ Երևակ մոլորակը, Սատուրն Մուշտարի (Մուշթարի) Լուսնթագ մոլորակը, Յուպիտեր Շամս արև, արեգակ Ղամարի Լուսին թաճ թագ տպազիոն հանքաքար պաղչանի այգի (պաղչա) բառի հոգնակին զարնունք զարկել, զարնել բայի ըղձականը ղումրի տատրակ Ահա եղեւ պայծառ գարուն, Հոտըն բուրեաց անուշ վարդուն, Ձայնըն քաղցրիկ գայր պլպուլուն, Եւ եղանակըն հաւերուն: Ծաղկանց դաշտերըն գունըզգուն, Սըփռին տերեւքըն ծառերուն, Յորդորեցան ջուրք գետերուն,

Լողան ձըկունք ի մէջ ծովուն: Տերև սըփռին առաւօտուն, Ցօղն ի վերայ իջեալ յամպոյն, Նա ես՝ պըլպուլն ի քո սիրուն Եմ քան զալիդ ի մէջ ծովուն: Պըլպուլ նըստեալ վերայ վարդին, Եղանակէր նա քաղցրագուն՝ Առաւօտէ մինչ իրիկուն. Խեւ էր եղել վասըն հոտուն: Աղաղակէր պըլպուլն ի վարդն. Առանց քեզ յո՞նց ելնում ի հուն. Հանց քաղեցիր զշունչս ու հոգիս՝ Այլ չի մնաց երեսս գուն: Հանց ողորմուկ ի վարդն ասաց. Իմ լուսատու արևըն դու, Աստղըն զօհալ և մուշտարի, Շամս ու ղամարի իմ թաճըս դու: Տպազիոն և շափիւղայ, Ակըն սուտակ և շիկագուն, Դու ես քաղաք Չինումաչին, Մարդիկ ի քեզ յուշ կու մըտնուն: Եկայք մանկունք ի պաղչանին, Ծաղկունքըն ի մէջ վըրան զարնունք, Ղումրին երգէ մեզ եղանակ՝ Թայսօր եղեւ պայծառ գարուն:

֎ Այսօր եղեւ պայծառ գարուն, ցնծան ծաղկունք եւ յորդորին ցեղս ի ցեղաց

տեսակ-տեսակ

Այսօր եղեւ պայծառ գարուն, ցնծան ծաղկունք և յորդորին.

Հագնին ցեղս ի ցեղաց` մանդրուն հաւերն ի հաւ խօսին. Ի վերայ լերանց բարձրանց գոյնըզգոյնով ծաղկունք սփռին, Ծածկեն զերեսս երկրի, ըզլեռն ըզդաշտ ու զբաղչանին: Են գեղեցիկ փետուր հագել` փոքրիկ հաւերն ի ծաղկոցնին, Ու հազար դասս դասով` քաղցրաձայնեն զանլըռելին. Հարբել են յանուշ հոտոյն, ու նստել են ի վերայ ծաղկին, Զի ի սիրու են ստեղծած` սէր կա յիրենք` որ կու խօսին:

֎ Զիմ գեղեցիկ զարդերքն առին Զիմ գեղեցիկ զարդերքն առին Զիս անողորմ մերկացուցին Վասըն միոյ պատուիրանին՝ Անմահական ծառոյ պտղին։ Հօսկայ մերկ եմ ես հիմայ, Եւայ նըստել ու խիստ կուլայ։ Ա-հ, կու յիշեմ ըզձեզ ծաղկունք, Անուշահամ աղբերակունք. Ա-հ, կու յիշեմ ըզձեղ թըոչունք Քաղցրաբարբառ, և անասունք, Որք ըզդրախտըն վայելէք, Ձեր թագաւորն եկայք լացէք:

֎ Ես աղաչեմ զձեզ, սերովբէք Ես աղաչեմ զձեզ, սերովբէք, Գանգատ ունիմ, ի՛նձ լսեցէք. Երբ ի յադին դրախտըն մտնէք, Յանմահ պըտղոյն ճիւղ մի առէք, Բերէք յաչացս ի վրայ դրէք, Զխաւարեալ աչս ողջացուցէք։

Երբ ի դըրախտըն մըտանէք, Ըզդրախտին դուռըն մի փակէք, Զիս ի դիմաց կանգնեցուցէք, Պահ մի հայիմ կարճ, դարձուցէք։ Թող արեգակն խաւարի, Եւ լոյս լուսնի նուաղի, Երկիր հիմամբք սասանի, Վէմք ի վիմանց պատառի։ Աշխարհիկ երկեր Յաստընուորս ենք կարօտ յերկնից ի բարոյն, Ու ծածկեալ ենք մեղօք, զինչ լոյսն ի յամպոյն. Մեք բուսաք զերթ ծաղիկ յերեսն ի հողոյն, Ծարաւած ենք բանի, զինչ տունկն ի ջըրոյն։ Մեք նըման ենք նաւին՝ ի մէջն ի ծովուն, Անդադար ենք կենօք, զինչ նաւն ի քամուն, Ի դրախտէն ենք ելած ու յանմահ պըտղոյն, Կու մաշինք յաշխարհիս ի հոգն ի մահուն։ Զերկուսս ընկեր ո՞նց պահեմ, մեկըս՝ հող, մեկըս հոգի է, Հոգիս թէ ի վեր քարշէ, հողըս ծանր ի վայր կու հակէ, Վախեմ թէ հողոյս լըսեմ, նա հոգոյս լոյսն պակասէ, Ու հետ հոգոյն ո՞վ թըռչի, երբ նորա տունըն հեռի է։ Քառյակներ Շաղղած ես ի չորս իրաց, այդցեղ շէնքդ ամուր չի լինի, Օդըն հողոյն ի՞նչ նըման, հուրն ու ջուրն են խիստ ատելի, Ի հակառակէ ստեղծած և եղած ես մարդ կենդանի, Վերնայ օդն ու հուրն ու չուին, ու մարմինըդ դառնայ փոշի։ Ճամփորդ քեզ յայնժամ ասեմ, որ զճամփի հատըն գիտենաս, Ծընել ես ʼւ յաշխարհ եկել տուր խապար, թէ ուստի՞ կու գաս, Եկել ես օտար յերկիր, մէկ ցուցու, թէ ի՞նչ կու կենաս, Մեռնիս դու ʼւ ի հող մըտնիս, մէկ ասա, թէ ու՞ր կու գնաս։

Աշխարհս է ի ծով նըման, ով որ գայ՝ անթաց չմնայ, Յայս ծովս ես ի նաւ մըտայ, գնաց նաւս և ես չիմացա, Յեզեր մօտեցել եմ ես, վախեմ թէ քարի դիպենայ, Քակտի իմ աղուոր շինուածս, ու տախտակըս մէկմէկանայ։ Մարմինդ է ի նաւ նըման, խելքըդ՝ ծով, թէ չունի ժըխոր, Զմիտքդ նաւավար դու տես, որ բարձեր է գանձ շահաւոր, Թէ յեզր ի ծովուդ հանես, նա առնէ ըզքեզ փառաւոր։ Աշխարհս է ոչինչ նըման, շատ դատին դառնան փոշիման:

֎

ԽԱՉԱՏՈՒՐ ԿԵՉԱՌԵՑԻ

Բանաստեղծ, մշակութային գործիչ Խ. Կեչառեցին (մոտ 1260 1331 թթ.) եղել է Կեչառույքի միաբանության վանահայր, հայ ազգային ավանդների ջատագով ու պաշտպան՝ մոնղոլական արշավանքների շրջանում: Սերել է Խաղբակյան-Պռոշյան իշխանական տոհմից: Սերտ առնչություն է ունեցել Գլաձորի և Տաթևի համալսարանների հետ: Մասնակցել է դավանական վեճերին՝ հանուն հայ եկեղեցու: Նա, ի թիվս իր ժամանակի նշանավոր իշխանների և հոգևորականների, ստորագրել է Գրիգոր Է Անավարզեցի կաթողիկոսին ուղարկված՝ Ստեփանոս Օրբելյանի կազմած հակաունիթորական «Թղթի» տակ: Հեղինակ է քնարական բանաստեղծությունների, պատմաքաղաքական նշանավոր «Վասն աւերման տանս արևելեան» ողբի, հոգևոր մի շարք երգերի, ինչպես նաև «Վասն գալստեան մոգուցն» պարականոն զրույցի: Նրա գրական ժառանգության ուշագրավ գործերից է Կեղծ Կալիսթենեսին վերագրված՝ Ալեքսանդր Մակեդոնացու պատմության յուրօրինակ մշակումն ու գեղարվեստական հարստացումը. գրել է նախաբան, վերջաբան, բարառնություններ, հորինել պատմության որոշակի հատվածները եզրափակող կաֆաներ ժամանակի խոսակցական լեզվով, մատչելի շարադրանքով: Փորձել է Ալեքսանդր Մակեդոնացու կերպարը հար254

մարեցնել միջնադարյան քրիստոնեական ժամանակներին՝ զուգահեռներ անցկացնելով Ալեքսանդրի և Քրիստոսի կյանքի և գործունեության գլխավոր դեպքերի միջև: Նրա բանաստեղծական ժառանգությունը մեծ չէ, բայց բազմաբովանդակ է: Գրել է «Ծննդեան» երկու տաղ՝ այբուբենի տառերի հերթագայությամբ, ինչպես նաև տաղ Հիսուսի խաչելության մասին, արձակ մի գործ՝ «Վասն գալստեան մոգուց» պարականոն զրույցը, որտեղ ներկայացված է Քրիստոսի ծնունդը, մոգերի գալը նախ Եգիպտոս, ապա Բեթղեհեմ՝ Քրիստոսի ծննդավայրը: Մահացել է Կեչառույքի (այժմ՝ Կեչառիս, ՀՀ Ծաղկաձոր քաղաքում) վանքում:

֎ Խրատ ոգոյ Խաչատուր Կեչառեցոյ ասացեալ ողորմուկ ածէ

աղերսագին դարձնել

ի ճարկէ ճարակ ընկնել գէմ

դեսուդեն ընկնել

մինչ, մինչև

Եղբա՛րք, ձեզ խրատ մի տամ՝ Մի՛ կենաք դուք շատ խոր ի քուն. Զարթիք եւ արթուն կացէք, Խիստ ի մօտ եմք յօրն ի մահուն: Աշխարհս է յերազ նման, Զինչ լինի մէկ մ անուշ ի քուն Եւ ի քուն լինելն ի ներս Գանձ գտնու անթիւ եւ անհուն: Խընդալուն ցնծայր ի սիրտըն Եւ ուրախ էր գանձին սիրուն Եւ հանց համարէր յիւր միտքն, Թէ՝ լինիմ իշխան մեծատուն:

Երբ որ ի քնոյն զարթեաւ Եւ տեսաւ՝ որ էր սուտ ի քուն, Յայնժամ փոշիման դարձաւ Ի վերայ իւր շատ խնդալուն: Յորժամ հրամայէ Աստուած, Եւ խնդիր գան մարդուն հոգոյն Պահիկ մի դադար չի տան, Որ տեսնու զորդիքն իւր սիրուն: Զաչերն ողորմուկ ածէ Ու նայի դէմ սիրելնուն, Ի ճարկէ ճարակ ընկնի Չի գտնու հընար զերծանելուն, Հառաչէ սրտէն ի վեր Ու կոչէ զմայր տղակներուն Ու հանց պատասխան տայ իւրն, Որ նուաղի ի խեղճ յասելուն. «Քո կէս մարմնոյդ եմ ես, Որ կանցնիմ ի ներքեւ հողուն, Ձագե՜ր, ձեր ծնօղն եմ ես, Որ կերթամ, այլ ոչ գամ ի տուն»: Հիմիկ դուք ձեզ պէտ արէք, Թողէք զչարն, գնացէք հետ բարուն. Չարին ատեցող լերուք, Որ չլինիք բաժին գեհենուն: Բարեացըն սիրող լերուք, Գործեցէք ւ արէք ձեզ անուն, Գէմ քան ըզթարթել ականն Մահն ի մօտ է ադամորդուն:

֎ Խաչատուր Կեչառեցոյ ասացեալ ի վերայ սուտ աստընվորիս աստընվոր այս աշխարհ, այս կյանք լինիլ փոշիման ի լըման ռատ

զղջալ

բոլոր, ամբողջապես

վեհանձն, ազնիվ

իիւծեալ

հյուծյալ

րաբո՛ւն

ուսուցչապետ

անամաչ

անվարան

Այս կեանքս է յերազ նըման եւ խաբող անզերծ յանդիման, Բնութիւնս որ հասաւ մարդոյս, սատանայ յանդունդս ի զնդան, Գրոց թէ ականջ դընես եւ ունիս միտըս բանական Դատաստանին ակն կալ, զի տալոց ես անդ պատասխան: Ե՛կ, որ օրինակ բերեմ զառաջին մարդիկն, որ անցան. Զինչ գործեցին, զայն տարան՝ թէ բարի կեցան, թէ մեղան. Եհաս օր մահու նոցա, նա թողին զաշխարհս ու անցան, Ընդ շատ չարչարանք ի ներս եւ միայն պատանք թէ տարան: Թագաւորք այլ շատ կային յԱդամայ զարմիցն, որ ծնան. Ժամանակն ի հատ երեկ, եւ մտան ի նեղ գերեզման: Իսկի չյագեցան նոքա, մինչ եկաւ գողն արքունական. Լսէ՛, զբաղած գերի, թէ ոչ դու լինիս փոշիման: Խաչատո՛ւր, զարթի՛ր ի քնոյ, կատարէ՛ զգործքդ ի լըման. Ծանի՛ր զարարիչն Աստուած, որ չտանի գեհենն ի հաւան: Կացեր ի կարիս մարմնոյ, կապեցիր բեռինք ծանրական, Հոգի՛, թէպէտ շատ զբաղիս՝ մեռանիս պարտօք հայրական. Ձա՛յն տուր եւ զարթո՛ զքեզ, դու մտօք մարդ սխալական, Ղեկօք հաւատոյ անցիր ընդ ծըփման ծովոյս հոսական, Ճանապարհ արդար գնայ, որ չտիրէ տանջանք անվախճան, Մի՛ խաբիր սնոտի սիրով, որ խաւար բերէ հոգեկան: Յիմա՛ր, գինին չէ բարի, նա ամէն մեղաց բանալի,

Նման այնոր մի լինիր, ոչ չափէ զքամին ի սարի. Շատ ապրիլը՛ն չէ պարծանք, պատասխանն իրաւ կու պիտի: Ու կինն՝ հանէ զմարդն ի փառաց, նման Եւայի: Չկարէ փայտ մնալ ի կրակն, զի գիտես որ շուտ կու այրի, Պարտք է հեռանալ անտի, որ չլինիս բաժինն գեհենի. Ջուրն ու հուրն չեն ընկեր, հակառակ են եղծանելի, Ռատ եւ ողորմած լեր դու, մեղաց գիրն քո ջնջի: Սուրբ է Աստուծոյ նման, երանի ով ոք սուրբ լինի՝ Վառի լոյս հոգոյն ճրագն, անամաչ յերկինս ելանի: Տամ ես քեզ բարի խրատ, թէպէտ եմ ողորմ ու լալի, Րաբո՛ւն, ողորմած է տէրն, նա չի տայ զմեզ կեր գեհենի, Ցավօք կու նեղիմ գերիս, թէ լինի դեղ իմ խոցերիս, Իիւծեալ միջաբեկ սրտիւ աղաչեմ զաստուածն ամենիս՝ Փրկէ ի հրոյն զմեզ եւ չտա ի հուր գեհենի, Քաւիչն է փրկիչն Յիսուս, ինքն օրհնեալ փառօք հայրենի:

֎ Աշխարհս էր ի ծով նման ճօհար

գոհար

Աշխարհս էր ի ծով նման, Զիս ի վայր տարաւ յանդիման. Կենցաղս էր յալեաց նման, Զիս ի մէջ էառ քան զնդան: Սէրն էր անդնդոց նման, Զիս ի վայր քարշեց փոշիման. Աւուրքս էր ծաղկի նման, Որ անցաւ երազի նման: Մարմի՛ն, մեռանիլ կայ քեզ Եւ մտնուլ ի նեղ գերեզման,

Աչերըդ խփւի, գերի՛, Ւերեսիդ գոյնն հողանան: Ճօհար բան եւ բառ լեզուիդ Այդ ամէնն ի քէն վերանան, Սնոտի սիրելիքդ քո Զքեզ թողուն ւ ի քէն հեռանան:

֎

ԹՈՐՈՍ ՏԱՐՈՆԱՑԻ (ՄՇԵՑԻ)

Հայ մանրանկարիչ, գրիչ և տաղասաց Թորոս Տարոնացու ծննդյան և մահվան թվականները անհայտ են: Նա 19-րդ դարի առաջին կեսի Գլաձորի մանրանկարչության դպրոցի խոշոր ներկայացուցիչ է: Թորոս Տարոնացին Մուշ քաղաքից է, որի համար էլ նրան երբեմն անվանել են Մշեցի: Նա սովորել է Գլաձորում, եղել է Եսայի Նչեցու աշակերտը: Հայտնի է նրա ընդօրինակած և ծաղկած 19 ձեռագիր: Նրա գործունեությունը մոտ 40 տարի է տևել: Վերջին անգամ անունը հանդիպում է 1346 թվականին նրա ծաղկած ժողովածուում: Թորոս Տարոնցու արվեստում բավական տեղ է զբաղեցնում ժողովրդական արվեստի հնարքների օգտագործումը:

֎ Տաղ ի վերայ հոգոյ ասացեալ աստնվոր – այս աշխարհը, այս կյանքը ալթըն – ոսկի զաւալ – կործանում, մահ, մահանալը իկիթլէր – իգիթ – կտրիճ, քաջ, իգիթլեր-ը հոգնակիի ձև է խէպար – լուր, տեղեկություն խոճա – վաճառական կըտրճվորաք – կտրիճ բառի հոգնակին

հանցեղ այնպիսի, այնպես հունէրպէնտ – հմտություն, վարպետություն ճոհար գոհար չարսու – շուկա պազար/բազար շուկա փէշաքեարներ (հոգն.) արհեստավորներ Ի մէջ մեղաց եմք մոլորեր. Շատ հունէրպէնտ փէշաքեարներ. Յաստընվորիս կու գործենք չար, Կըտրճվորաք մըտաւք ճարտար, Այլ վի զաստուած բարկուցաք, Շատ մի ըսպանեց կին գեղեցիկ. Որ սըրտին եկեր դիժար: Ճոհար ոսկուն են պարապար: Զցասումն եբեր ի վերայ աշխարհիս. Զամէնն յիւր տունն խափանեց. Ալվի կուտայ զերկիրն յիրար, Այն աստուծոյ էր մեծ հնար, Զինչ որ արար զՍոդոմ զԳոմոր. Խեղճ են անմեղ քրիստոնեայքն. Քար ըզՆինուէ ու այլ պեթէր: Իսկի չեղաւ փախչելու ճար: Ի յանդընդոց զերկիր շարժեց. Խեղճ են անմեղ կաթնակերքն. Շատ շինութիւն արար աւեր, Որ կու հեծեն դառն ու դիժար, Հանց մեծամեծ ցասումն եցոյց, Ծառն ու տունկն չեն լալի. Դեռ ի մեղաց չենք վախենար: Բայց թէ չթող պտղուն համար: Այն Եզընկան ամուր քաղաք. Պարոնն զիւր քաղաքն ձգեց. Իսկի չունէր առնելու ճար, Մինչ ի Բաբերթ գնաց չափառ, Զբոլոր պարիսպն ի շուրջ ածեց. Պուկեն վէրէմ սանղայ խէպար. Զգըլուխն տարաւ ի հիմն ի վար: Տէկիլ ստախուռլայ ու հաքպար: Հանցեղ քակեց եւ աւերեց. Եղբայրք ամէնքդ գիտացիք. Երիս անցուց զքաղաքն ի վար, Որ ի մեղաց զայս բանս արար, Անասելի մարդ կոտորեց. Այս քան զմահն ու այլ ցասումն. Յորս էր թըւով տասըն հազար: Յօրէ կանցնէ զերկիր ւ աշխարհ: Շատ մի ըսպանեց մեծ խոճանին. Զայնչափ չարիքդ որ կու նայիս. Այն որ ունէր ըռըստաբար, ԳԻՐԻ ԹՈՐՈՍ մըտօքդ յիմար, Շատ չարագործ եւ շատ բարի. Գնայ լալով խոստովանեց. Շատ մեղաւոր եւ շատ արդար: Լեզուով արէ զմեղքդ ի խրատ:

֎ Տաղ վարդի եւ պլպուլի քաֆուր վարդ – մուգ գույնի վարդ խապար լուր ըռանկ – երանգ, գույն մուրատ – իղձ, փափագ, տենչ, ցանկություն սալամ – բարև, ողջույն ղրմզի – վառ կարմիր մետաքսե կտոր նատար առնել հայացք նետել, ակնարկել ազան սինձ ղազալ – 1.սիրերգ, 2. վիթ, 3. չոր տերև, 4. վտանգավոր պաղչայ պարտեզ խզմաթ ծառայություն ղամ – վիշտ, ցավ, թախիծ, տրտմություն Երբ քաֆուր վարդն փըթթի, Ել մի եղաւ պայծառ գարուն. Մըտիկ արէք այն պըլպուլին, Ու պլպուլին խապար բերին, Զտերեւըն զարկեր է իւր վրան. Բուսեր հազար թուրլու ծաղիկ. Զօրըն կենաց ի վրայ յարգին: Ըռանկ ըռանկ լուրջ ու դեղին: Ցերեկն ըզվարդն շուռ կուգայ. Ել մի եղաւ աջող պլպուլն. Գիշերն ի ներքեւ տերեւին, Երեկ բարեւ ետուր վարդին, Զկանանչ տերեւն ի յետ բանայ. Վարդն խնդաց ւ ուրախացաւ. Մտնու ի մէջ կարմիր թփին: Հանդէ եկաւ իմ սիրելին: Կուզես հայիս վարդն մուրատով. Պլպուլն արար սալամ վարդին. Նա եդեալ է ի ղըրմզին, Արեկ ւ իջնունք ի պաղչանին, Յուր կերեւայ թուփ մի պայծառ. Յորտեղ բուսեր է մանուշակ. Այն է հասեր իւր մուրատին: Ի յօն զարունք զվրանին: Հաւասար զտերեւն ի շուօ երեկ. Սուտ մանուշակն խնդիր ելաւ. Նատար արար ի վրայ վարդին, Գնաց ի յետ եւ նարկզին, Ի մէկ տեղ չէ հասեր մուրատ. Թէ գնայ ձայնէ զռեհանն. Իւր կերեւայ թուփ մը տեղին: Զաղբերաց արիւն ու զղազալին:

Պլպուլն արար ազան վարդին. Հանին ծաղիկ իւրեանց միջին. Արեկ մտնունք ի պաղչանին, Ի մեծամեծքն յուղարկեցին, Սիրու տերքն զիս կու խոցին. Թէ գնայ ձայնէ զմուրդ ու շուշանն Երբոր որ կուգան զվարդն տանին: Ու զնունուֆարն ի մէջ ջրին: Աշնան տերեւն ի վայր թափաւ Երնիկ զվարդն վրանօքն նստած Դառներ շիւրէր ի վրայ տնկին, Պլպուլն ի մէջ վրանին, Լայր ու աչօքն արտասուէր. Էն բուրք հազար ծաղկունքն ամեն Եւ անիծէր զիւր տանողին: Այն երկուսին խզմաթ կենին: Ցաւղն զպլպուլն արար շիւար. Թորոս գովեր զվարդն ու զպլպուլն. Սգաւոր էր սիրտն ի փորին, Որ ի սիրուն ղամ կու քաշեն, Թէ այն վարդէն այլ շահ չկայ. Զինչ հողածին կայր արարածս. Մինչ որ գայ մէկ այլ տարին: Որ չէր դիպեր այն պայային:

֎

ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԹԼԿՈՒՐԱՆՑԻ

Հովհաննես Թլկուրանցին միջնադարյան հայ բանաստեղծ է, երգիչ, երգահան: Ապրել և ստեղծագործել է 14-րդ դարի երկրորդ և 15-րդ դարի առաջին կեսին: Նրա կենսագրության մանրամասներն անհայտ են: Միայն իր բանաստեղծություններից մեկում նա հայտնում է, որ 70 տարեկան է։ Մինչև վերջերս կարծիք կար, որ բանաստեղծ Թլկուրանցին նույն ինքը` կաթողիկոս Հովհաննես Թլկուրանցին է: Հովհաննես Թլկուրանցու բանաստեղծություններն առաջին անգամ հրատարակվել են հայ առաջին տպագիր երգարանում Հակոբ Մեղապարտի կողմից 1513 թվականին։

֎ Տաղեր Քեզ հոգեւոր խրատ մի տամ աղեկ

լավ, պիտանի, օգտակար

լկտանի լկտի բառի հոգնակին Պօղոս առ մեզ կու հրամայէ, Թʼարբեցութիւնն խիստ չար է: Սէր է ծառն ու սէր ծաղիկն, Ու սէր հաւուն ձայնն ի ծառին, Սէր է վարդն ու սէր բլբուլն, Սիրով նստել ի վերայ վարդին.. Ծոցդ է դրախտ անմահութեան, Անմահական պտղով դրախտ Դու օրինակ ես աղեկնուն, Զքեզ սիրէ Աստուած եւ մարդ: Է Աստուծոյ անունն օրհնեալ, Որ անըսկիզբ է ու անվախճան: Հիւսիսային կողմն հիմիկ Սարգիս, յիշող եղաւ քեզիկ, Դուն սիւն էիր հայոց մեզիկ, Ո՞վ մեծ հզոր քաջ Լիպարիտ: Չէրթաս ընկնիս ի հետ գինոյս, Կանուշանաս հետ հարիֆնուն, Յէն քաղցրաձայն գուսանանուն, Զմիտքըդ տանին հետ լկտանուն: Միտքդ ի վեր գայ ի հետ գինուն, Զբերանդ լիզել տաս շներուն, Ասես.-բարի եկիր, եղբայր, Է հարգեւոր մարդն գիտուն…

֎ Աչերդ է թուխ յայսմավոր Այսմաւուրք գիրք, որի մեջ սրբերի տոներին համապատասխան տրված են նրանց վարքերը Ասա՛ զբանս Յովհաննէս. Է՞ր կու խնայես. Դու սուրբ Կարապետի Ճորտն ու ծառան ես։ Սո՛ւրբ Կարապետ, Շատ կու խնդրեմ զքեզ. Զասողքս եւ զլսողքս Ի Չարէն փըրկես։ Մարդ որ սիրոյ կու հանդիպի, Նա քան զկրակ կու լինի վառ. Այլ ոչ աղօթք ի միտ կուգայ, Ոչ Յայսմաւոր եւ ոչ ալ Ճառ։

֎ զքաթ

Արեւ նման ողորմություն` տրված սիրելիի հոգու համար

Դուն օրինակ ես աղէկնուն. Զքեզ սիրէ Աստուած եւ մարդ. Հաբեղանւոյն ես որոգայթ, Քահանայից ականակուռ զարդ. Զմեակեցին խելքն տանիս, Որ կացեր է զօրն անարատ։ Բոլոր անձամբդ սուրբ անարատ, Ես կու գրեմ զիս քեզ մատաղ, Ու քեզ ծառայ ու քեզ զէքաթ։

Բայց ասեմ, ճարակ չկայ. Մահու մեղաց ներքեւ եմ ես, Հայիմ քեզ, հայիմ ի նա Որ ի հողոյ ստեղծեր զքեզ։ Խեւ Յովհաննէս Թուլկուրանցի Զօրն ի բուն ընդ այլ կասես, Զմարդն ի կրակ կու ձգես, Դառնաս, լնուս ջուր, ւանցունես»։

֎ կօռտիկ

Լոյս երեսացդ աբեղայի վերարկու

Հարիւր տարւոյ հաբեղանին, Որ ճերմակն է դարձեր դեղին, Կտրէ զկօռտիկ պատարագին, Որ քեզ ուզէ առջեւ խաչին։

֎ Դու գարնանային մալամաթ կշտամբանք, հանդիմանություն Սէրն կու տանի զամօթն երեսէն, Ի հաբեղայէն եւ ի վարդապետէն. Երէց, սարկաւագ կու ձգէ ի կարգէն, Տանի զխելքն ի գլխուն, զամօթն երեսէն. Անէ մալամաթ, հանէ արեւէն. Սիրով մի՛ սպանաներ Ճէլլէտ էֆէնտի։

֎ Ես զձեզ տեսայ Թէ վարդապետն զձեզ տեսնու, Մոռնայ զուսումն ու շատ գրունք, Ամէն անձամբ ի դող ելնու, Անցնի ամառն ու ձմեռունք։ Քեզ հոգեւոր խրատ մի տամ տաղէն. Պօղոս առ մեզ կու հրամայէ, Թարբեցութիւնն խիստ չար է։

֎ հոգելի գան

Ի վերայ մահուան ներշնչված, ոգևորված, հոգով լի

վերք

Ի յԱդամայ մինչեւ այսօր, Շունչ կենդանի զոք չէ թողած. Գիտեմ չլսես խրատու գրոց, Մեղաւորաց թինչ կայ պահած։ Ես Յոհաննէս նուաստ հոգի, Որ մականուն Թուլկուրանցի. Կամաւ իմով ի հոգ մտի, Զբանս ժողովել ինձ յիշելի։ Աստ կարճաբան ժողովեցի, յԱրարածոցըն Մովսէսի, Մեկնեալ Վարդան վարդապետի, Քաղեալ ի հարցըն հոգելի։ Ամենայն փառք մտաց դատարկ եւ ընդունայն։

Սկըսողն է սկիզբն սկզբան, Արարիչ Աստուածն յաւիտեան. Զոր եւ Մովսիսի յայտնեաց Ի Քորեբ լեառն սինական։ Մին ասաց խաղաղ ճըմլեալ, Որ է նա պատճառ խնդութեան, Իսկ միւսն միս բարձեալ թռչնոց, Եւ այն քաղեցան։ Անձն իմ, ընդէ՞ր եղեր շընաց, Ձայնըդ կու գայ ամէն փողոց. Յորժամ լըցար ամէն չարեօք. Ժառանգ լինիս չար դըժոխոց։ Զի՞նչ շահ եղեւ քեզ կամ օգուտ, Որ հեռացար ի Սուրբ գրոց. Ասդէն զանունըդ պըղծեցեր, Անդէն վառես քեզ հուր ու բոց։ Այլ մի՛ մնար արքայութեան, Քեզ կու մնան անդունդք խորոց. Որ կայ խաւար ւ տարտարոսք. Անքուն որդունք եւ հուր հընոց։ Վաղ գիտէիր անձն իմ զքեզ, Որ գլխիվայր էիր գալոց. Որ գինոյ եղեր սիրող, Երբ որ ուսար շատ մի հաջոց։ Զի խրատատու եղեր բազմաց. Եւ ուսուցիչ ի Սուրբ Գրոց. Երբոր ի ծայր չելեր բարոյն. ամէն գընաց ի հետ ջըրոց։

Ես այլ ումեք չեմ մեղադրեր, Դո՛ւ ես արեր զիս գան եւ խոց. Թէպէտ կորեար զանգիւտ կորուստն Պատճառ լինիս մեղաց շատոց։ Զի՛նչ շինեցիր ի փուշ օտար, Կրկին այլ չես նոր շինելոց. Եղո՜ւկ եւ վա՜յ է ինձ գերուս, Ասա՛ թէ ի՞նչ եմ լինելոց։ Ի ծերութիւնըդ գլորեցար, Յորժամ զմեղքդ ես քաւելոց. Կարիք չունիր թէ դարձ ունիր. Վախեմ թէ հանց ես մընալոց։ Իմաստութիւն առանց երկիւղ, ԸզՍողոմոն անդունդս իջոյց. Թէպէտ ասդէն սէ՛ր զօրաւոր, Ընդէն եղեւ փոքր եւ գծուծ։ Մարմին արա չարեաց հերի՛ք, Ասդէն անդէն ենք փոխելոց. Զինչ գէշ ու լաւ որ գծեցեր, Մեր առաջի են դնելոց։ Լա՛ց եւ արտասուէ զօր հանապազ, Աղաչէ ըզԿոյսն, սուրբըն սըրբոց. Որ բարեխօսէ իւր Միածնին, Որ ողորմի մեղաց մերոց։ Ապա զամէն ոք խընամէ, Կանգնէ զանկեալն ի գլորելոց Ինքն է բիւրուց պարգեւատու. Դարձ եւ դարան մոլորելոց։

Խեւ Յովաննէս լըցեալ մեղօք. Թէ ասելոց՝ ես լըսելոց. Ե՛րթ ի լերինըն բընակէ. Կամ հետեւիր դուն Սուրբ Գրոց։ Ես Յովանէս Թլկուրանցի, Զայս բանս ասացի վասն Փրկչին, Եկաւ կամաւ ինքն ի խաչին, Ազատեաց զհոգիքն ի բանտին։

֎

ԱՄԻՐԴՈՎԼԱԹ ԱՄԱՍԻԱՑԻ

Հայտնի հայ բժշկապետ Ամիրդովլաթ Ամասիացին սերունդներին ավանդել է հարուստ գրական ժառանգություն` դրանց մեջ անդրադառնալով նաև իր կենսագրությանը: Նա ծնվել է 15-րդ դարի վերջին քառորդում` մոտ 1420 թ., Ամասիա քաղաքում: Իր երկերում գրում է, որ մասնագիտության ընտրության գործում իրեն կողմնորոշել են տարբեր հայտնի բժիշկների գործերը դեղորայքի ներգործության և օգտակարության մասին: Ամիրդովլաթը եղել է օսմանյան սուլթան Մահմեդ 2-րդի անձնական բժիշկը, վիրաբույժն ու ակնաբույժը: Սակայն նրա հայ և քրիստոնյա լինելը շատ մահմեդական բժիշկների նախանձն էր շարժում, որոնք ձգտում էին նրան բանսարկությունների միջոցով հեռացնել ասպարեզից: Եվ դա նրանց հաջողվել է: Ա. Ամասիացին գրել է «Օգուտ բժշկութեան» երկը, որտեղ նկարագրված են ներքին օրգանների ավելի քան 200 հիվանդություններ, ինչպես նաև քաղցկեղը, և դրանց բուժումը: Իսկ նրա «Անգիտաց անպէտ» գիրքը դեղագործական հանրագիտարան է, որում կան 3500-ից ավելի բուժիչ միջոցների անվանումներ: Այս աշխատության առաջին ձեռագիրը գտնվում է բրիտանական թանգարանում: «Անգիտաց անպէտ» գրքում բժշկապետը դեղանունները գրել է 5 լեզվով`

հայերեն, հունարեն, լատիներեն, պարսկերեն, արաբերեն: Այս աշխատությունը ամբողջությամբ բժշկապետի անձնական փորձի և աշխատանքի արդյունքն է: Քանի որ բժշկապետը նաև հրաշալի բուսաբան և կենսաբան էր, նա գրքում մեծ տեղ է հատկացնում բուսաբուժությանը, նշում օգտակար բուսատեսակների հատկությունները, դրանց կառուցվածքը և ազդեցությունը օրգանիզմի վրա: Ամիրդովլաթ Ամասիացին մի ամբողջ բժշկական դպրոց հիմնեց Հայաստանում: Մեծ բժշկապետը մահացավ 1496 թ. Թուրքիայի Բուրսա քաղաքում:

֎

ԱՆԳԻՏԱՑ ԱՆՊԷՏ

մուհթատիլ գէճ

չափավոր, բարեխառն

խոնավ

տարաճան

աստիճան

ըստախոտ (աստախոտոս) զեն

աբեղախոտ

վնաս

տարչին

դարչին

անճապիլ աֆիոն

բույսի տեսակ

ափիոն

Եւ այլ գիտացիր, որ մէկ դեղի մի մուհթատիլ կու ասենք, ասոր մեկնութիւնն այն է, որ իրք մըն՝ որ ի մարդուն անձն լինի ի խառնուածոց նա, այն իրքն ցեղ մըն այլ չի լինի, եւ չի փոխի ի բնութենէն: Եվ մէկ դեղի մի տաք կու ասենք, մեկնութիւնն այն է, որ յորժամ մարդ զինքն ուտէ նա, իր բնական տաքութենէն այլ աւելի երեւցնէ մարդոյն ի անձն: Եւ հովն այլ է, եւ գէճն այլ, եւ չորն ալ այսպէս է: Եւ այլ գիտացիր, որ դեղերուն բնութիւնն մէկ մէկի հակառակ են. եւ որուն ուժն աւելի է, եւ որուն ուժն պակաս է. եւ այս պատճառիս համար բժշկական վարդապետքն դեղերուն բնութիւնն չորս աստիճան են գրեր, որ է տարաճան. եւ բայց տեսնունք որ զայս դեղս որ մարդ ի գործ արկա270

նէ, եւ ի յանձն իսկի իր զաւրութիւնն ո՛չ ի տաքութեան, ո՛չ ի հովութեան, եւ ո՛չ ի գիճութեան, ինչպէս որ յառաջն յիշեցաք, այնոր` մուհթատիլ կու ասեն. Եւ ան` այս չորս աստիճանէս չէ. ան դուրս է ի չորս աաստիճանէս. բայց այս դեղս մուտ այնէ, եւ աւելի չայնէ, որ յիմացուի նա` ասեն թէ յառաջի աստիճանն է. զերդ` ըստախօտսն. Եւ թէ դեղին ուժն մուտ այնէ, կա՛մ տաքութիւնով, կա՛մ հովութիւնով, բայց զեն չառնէ նայ, ասեն թէ երկու աստիճանն է. որպէս` զտարչինին. եւ թէ զեն առնէ նա` այնչափ անէ որ սպաննէ նա, ասեն թէ յերեք տարաճան է. որպէս` զանճապիլն. Եւ թէ հանց լինի, որ ի մահ տանի եւ կամ սպաննէ նա, ի չորս տարաճան է. որպէս` աֆիոնն. եւ իրեն` դեղ մահուան կու ասեն, եւ այն դեղերն ի գործ արկանեն որ զիր չարութիւնն տանի, եւ չի սպաննէ:

֎ ածուի մեջ բուսած, ածուենի-ի հոգնակին

ածուենի

խոնավություն

գիճութիւն

նման

լման

երիցուկ

պապունաճ

կապելու հատկություն ունեցող

կապողութիւն քասնի

ճարճատուկ

սակամոնի պինդ խեժանյութ խյուս

ճուարիշ ոսբ

ոսպ

սմպուլ

սմբուլ

ֆարֆիոն

իշակաթնուկ

ակրկարհայ

բազմամա բույս , արմատ, ծաղիկ

մուհթատիլ չափավոր, բարեխառն Եւ այլ գիտացիր, որ այս դեղերուս անուանքն դրուաւ, թէ՝ տաք է, եւ կամ հով է, եւ կամ չոր է, եւ կամ գէճ է, իր գործոցն ի վերայ այս անունս կու լինի. մէկ մուհթատիլ բնութիւն մարդուն` մէկ դեղ մըն

տաք լինի, որպէս` կտրիճ մարդուն եւ տաք բնութիւն մարդուն. եւ կու լինի, որ հով կու լինի այն դեղն` ծեր մարդոց եւ հով բնութիւն մարդոց: Եւ այլ իմացիր, որ այս դեղերս որ կու բուսնի ամէն տեղ` ցեղ մըն հաշիւ ունի, որ մէկմէկի հակառակ են, եւ եղանակով այլ հակառակ են. որպէս` եղերդակն, որ ի լեռն բուսնի` իր տաքութիւնն յաւելի է քան զայն որ գարունն ի ածուենիքն կու բուսնի. եւ ամենայն խոտ որ ի ջրեզերն կու բուսնի` նորա հովութինն եւ գիճութիւնն յաւելի է քան զայն որ ջրէն հեռու կու բուսնի. եւ այն դեղն որ ի յանապատն կու բուսն` տաք է քան զայն որ ի ածուենիքն կու բուսնի. ուժն եւ զաւրութիւնն յաւելի է. եւ լեռան խոտն ուժով է քան զայն որ ի ածուենիքն կու բուսնի. եւ այն դեղին որ գունն յուժով է, համն յայտնի կու լինի. եւ այն որ հոտն ուժով է, այնոր ուժն ուժով կու լինի, քան զայն որ ամենայն դիմաւք վատուժ լինի: Եւ այլ իմացիր, որ ի մէկ դեղ մըն հակառակ զաւրութիւն կու գտնուի, որ մէկ մէկի չի նմանիր. ի մէկտեղ կու ժողվի. եւ այս ուժս որ հակառակ է, եւ ամենայն տեղ չի գըտնուիլ, հակառակ մասունք կայ, որ մէկմէկի լման գործ չայնել, եւ մէկ ուժ մըն կու լինի դեղին` որ ամուր կու լինի բնութեամբ, եւ չի բաժնի մէկ մէկէ, եւ կու լինի, որ կու բաժնի. որպէս կաթն , որ զպանրին ջուրն հանես, եւ եղն եւ թանն յիրմէն կու բաժնի. եւ հենց որ պապունաճն երկու զաւրութիւն կայ, հալող եւ կապող, եւ յորժամ եփես` այս երկու զաւրութիւնն ի մէկ մէկէ չի բաժնիլ եւ չի փոխիլ այն պատճառովն, որ բնութիւնն ամուր է: Եւ այլ յիշենք զսոխն որ ունի յաւելի գիճութիւն եւ զայրողութեան ուժն. եւ եփելով` այս երկու ուժն մէկ մէկէ կու զատի եւ կու բաժանի: Եւ կաղամբն, որ ունի զթանծր հողային բնութիւնն եւ զկապողութիւնն, եւ ունի զնուրբ լուծման բնութիւնն, եփելով` այս երկու բնութիւնս մէկ մէկէ կու բաժնի, եւ ջուրն լուծումն կառնէ, եւ կաղամբն կապողութիւնն կու առնէ. եւ այսպէս` ոսբն, եւ քասնին, եւ վարդն զերդ է. այս պատճառիս համար այս դեղերս մէկ բնութիւն չէ, զխառն բնութիւնն ունի. եւ կայ դեղ որ ի խառնուածն ի մէկ տարերաց է, եւ կայ որ ի երկու տարերաց է. որպէս` որ ունին զկապողութեան ուժն, եւ ունին զլուծման ուժն, եւ յիրար խառնուեցան: Եւ այլ աւելի խառնուած, ի յարուեստն, որ սակամոնին խառնած է ի սերկեւիլին ճուարիշն, եւ

այս` հակառակս` յուշ կու զատին ի մէկ մէկէ, այնոր համար` որ խառն բնութիւնն ուժով է. եւ ատեն կու լինի որ հեշտութեամբ կու բաժնէ ի մէկ մէկէ, որպէս յիշեցաք զկաղամբն եւ զոսբն: Եւ այլ արուեստ. Զնճֆրն հետ մոմին խառնուի եւ հալելով կու բաժնի մէկ մէկէ, եւ կուզէ ատի, եւ երկուքն ալ զառաջի կերպն կու գտնուն: Եջ այլ ջրախառն գինին, որ եռցընելով գինուն ուժն շոգի լինի եւ ի վեր ելնէ, եւ ջուրն վատուժ յատակն մնայ: Եւ թէ այս դեղերն խառնուած չի լինար նա զերդ նիւթերուն բնութիւնն կու լինէր, ի կատարեալն հասնէր ի տաքութիւն, եւ ի հովութիւն, եւ ի գիճութիւն, եւ ի չորութիւն. եւ թէ ի սնպուլն տաքութեան մասն եւ հովութեան մասն չի լինար նա, ի տաքութիւնն զերդ զֆարֆիոնին աստիճան կու լինէր, եւ կամ թէ զերդ զակրկարհային բնութիւնն կու լինէր: Եւ ասկից ի վեր զայս այլ ասենք: Եւ յիմացիր, որ մուհթատիլ այն է, որ իր խառնուած մասն ի տաքութիւնն, եւ հովութիւն, եւ գիճութիւն, եւ չորութիւն, ո՛չ աւելի լինի, եւ ո՛չ պակաս. ամէնն միաչաք լինի:

֎ հանածո, հանքանյութ

մատան որձայ

ցողուն

քամուք

քամված հեղուկ, քամուկ

սատէճ

դարչնածառի տերևը

մազարիոն

տերևատ (բույս)

թամպուլ

պղպեղազգի բույս

քարաւիս

նեխուր

քամոն

չաման

գիճութիւն խոնավություն նռճես – նարգիզ վաթել թափել, հոսել որձայ

ցողուն

ըստախաւտոս

աբեղախոտ

Բայց դեղերն ցեղ մըն այլ պատմութիւն ունի. եւ զայն այլ ասեմ, թէ Աստուած կամի: Ասեր է Գրոցս ժողովն, թէ զինչ որ ի աշխարհս դեղեր կայ նա՝ Գ ցեղ է. կա՛մ բուս է, կա՛մ անասուն է, կա՛մ քարինքն է, որ ի գետնէն կու ելանեն. այսոր մատան կու ասեն. Եւ զայսոնք այլ մէկ քանի բաժին է արած: Եւ այն որ բուս է` կա՛մ տերեւ է, կա՛մ որձայ է, կա՛մ ծաղիկ է, կա՛մ քամուքս է, կա՛մ պտուղ է, կա՛մ տակին կեղեւն է. եւ ասոնք ամէնն ի բան կու անցնի: Եւ թէ տերեւ լինի որ ի գործ կու մտնէ, սատէճն է, եւ մազարիոնն է, եւ թամպուլն է, եւ որ նման է սոցա. եւ պատեհ է որ զայս տեսակնին ան ատենն ժողվեն` որ կատարեալ հասնի, եւ գունն ցեղ մըն այլ չի լինի. ան ատենն ժողվեն, աղէկ է: Եւ թէ հունդ լինի, որպէս անիսոն, եւ քարաւիս, եւ քամոն, եւ որ նման է սոցա, ան ատենն ժողվելու կու պիտի՝ որ աղէկ է հասել լինի ծաղիկն, եւ գիճութիւնն ի մէջն չի մնայ:Եւ թէ ծաղկունք են, որպէս մանուշակն, եւ նռճէսն, եւ զանպախն, եւ որ սոցին նման է, ան ատենն ժողվել կու պիտի` որ լման հասնի, եւ բացուի, եւ չի վաթի, եւ չի փոփոխի ի գունէն: Եւ թէ ի որձայ լինի, որպէս ըստուխաւտոսն, եւ հաշան, եւ որ սոցին է նման, յայն ատենն պիտի ժողվեն` որ ինքն կատարեալ յերկաննայ, եւ չի փոխի ի գունէն: Եւ թէ պտուղ է, որպէս ղաղուլէն, եւ զարանֆուլն, եւ պալատուրն, եւ որ սոցին է նման է, լման հասնի, եւ ցեղ մըն այլ չի փոխի, յայն ժամն ժողվէ:Եւ բայց այն խոտն, որ ամէնն որ ի բան կու մտէ, որպէս իթխիրն, եւ ղանթարիոնն, եւ ղայրսումն, եւ որ նման է սոցա, յայն ժամն ժողվէ` որ դեռ գունն եւ տերեւն չէ փոխել. սկսնու որ հունդ կապէ. ի այն ատենն պիտի որ ժողվեն: Եւ այս դեղերուն ժողվել այն ատենն պիտի որ ժողվեն` որ օդն յիստակ լինի եւ պայծառ, եւ ամպ չի լինի: Եւ այլ իմացիր որ վայրի բուսն ուժով է քան զայն որ ի ածուենիքն բուսնի: Եւ այն որ ի լերունք բուսնի` ուժով է քան զան որ ի յանապատն բուսնի: Եւ այլ իմացիր, որ այս դեղերուս որ խոտ է` ուժն մինչեւ երկու տարի կամ երեք տարի կա ու վատուժի: Եւ թէ կամենաս որ խէժ առնուս, որպէս պարզատն, եւ օչախն, եւ ճաւշիրն, եւ որ սոցին է նման, յայն ժամն առ` որ ամրանայ եւ կապի. եւ ի խեժերուն շատ կայ որ մինչեւ երեք տարի կու վատուժի. որպէս ֆարֆիոնն: Եւ թէ տակին կեղեւն առնուս, որպէս շայտարաճն, եւ սալիխան, եւ մահի զահրաճն, եւ որ նման է սոցա,

յայն ժամն առ` որ դեռ որձայ չէ հանել: Եւ թէ այն դեղերուն որ անասնոց զաւդուածքն լինի, որ կամ եղջիւր է, կամ լեղիք է, եւ կամ լերդեր է, պատեհն այն է` որ մատղաշ կենդանու առնուն ի գարնան եղանակն, եւ առողջ անասնոյ առնուն. ի մեռածէ չառնուն: Եւ հիմա պատեհ է որ, ասեմ քանի մի բան վասն դեղերուն, անարժան եւ անպիտան ծառան` Ամիրտովլաթ բժիշկն Ամասիացի: Յիմացէք եւ հասկացէք, եղբարք, որ այս գրքիս ձեւն այսպէս է, որ զմեկ դեղի մի անուն շատ բառերով է գրած ի վերայ այբուբենի: Եւ կայ դեղ որ հինգ վեց անուն ունի. եւ ամէն անուանքն յիշած է ի վերայ գրին, թէ զինչ գիր որ ի յառաջքն գայ. եւ ի մէկ անուանն ի վերայ յիշած է զբնութիւնն, եւ զաւգտութիւնն, եւ զչարութիւնն, թէ ո՞րպէս: Եւ շատ անուանք ունին այս դեղերս. բայց զպատմութիւնն ի մէկ անուանն ի վերայ կաւարտենք, եւ զայլ պազի անուանքն զամէն մէկ յիր գրին վերայ կու շինենք, որպէս պապունաճն` որ յիշուի ի վերայ պ-ին: Եւ այլ ասենք թէ է՞ր եղեւ այս գիրքս աշխարհաբառ:

֎ Օգուտ բժշկութեան երետ-տվեց

տալ բայի անցյալ կատարյալի 3-րդ դեմքը

ստածումն խնամք սլեհ զենք հեծել աշել

հեծյալ նայել

պիտեւան պիտանի, օգտակար դուլ

հանգիստ

վատուժ

տկար

գրեանք գրքեր տամահի – աչքածակ, ագահ գոդի բորոտ սլեհտար

զենք կրող, զինակիր

սլիկ

ճարպիկ, աչքաբաց

վերաբերութիւն

փսխումն

Եւ այլ իմացի՛ք, որ զայս բժշկութիւնս պատեհ է որ ամէն մարդ ուսանի, զի այն պատճառին համար որ քան զայս փառաւոր ուսումն չկայ, որ հանապազ մարդուն զառողջութիւնն կուզէ, եւ եւ տէր Աստուած քան զմարդն փառաւոր ու պատուական իրք չէ ստեղծեր: Եւ գրած է ի Հին Կտակարանքն, թէ Մովսէս հիւանդացաւ, եւ եկին նորա սիրելիքն եւ ասացին, թէ դեղ արա քեզ. նա ասաց, թէ ով ինձ զայս հիւանդութիւնս երետ` նա զդեղն եւ զստածումն այլ ինքն տայ. եւ ձայն եղեւ ի վերուստ, թէ դեղ արա քեզ, զի դեղն այլ ես եմ ստեղծել եւ ստածումն այլ իմ հրամանաւն է. եւ դեղ արա քեզ, եւ ես տամ զառողջութիւն: Ամէն դեղոց եւ ցաւոց տվողն Աստուած է, եւ ամէն ցաւու Աստուած դեղ է ստեղծել, զարդ զմահն՝ որ ճար չկայ։ Այլ ասացեր են բժշկապետքն, թէ բժշկութեան արուեստքն օգուտ է անձինն, որպէս աղօթքն եւ ողորմութիւնն օգտէ հոգոյն. եւ այլ պատեհ այն է, որ յառաջն մարդուն անձն առողջ լինի եւ ապա աղօթէ առ Աստուած. եւ որ չի լինի առողջ մարմնով` ոչ կարէ ծառայել Աստուծոյ հոգով. եւ այս պատճառովս այս բժշկութեան արուեստս պատուական եւ փառաւոր եղաւ: Եւ գիտացի՛ր, որ յառաջն այս ուսումն ի Հելլենացւոց ելաւ. եւ յետոյ ուսան ի նոցանէ Հնդիկքն. եւ յետ այնոր ուսան Հռոմաց իմաստասէրքն: Եւ ի Հնդկաց մէջ այս ուսումն քիչ էր եւ նուազ եւ վատուժ. եւ շատ չարչարանօք կու ուսանէին. եւ բայց Հռոմաց իմաստասէրքն հեշտ արարին եւ աղէկ ուսան եւ ուսուցին ամէն ազգին, եւ նոցա բնութիւնն աղէկ եւ նմանութիւն էր այս արուեստիս , եւ աղէկ կարդային եւ կատարէին: Եւ թագաւորաց եւ մեծունաց պատեհ է, որ իմաստուն եւ ճարտար արուեստաւոր բժիշկ մըն ի մօտն պահէ, այնոր համար, որ յորժամ պիտենայ` տեղաց մըն այլ չի փնտռեն, կամ այլ յերկրէ բերեն, եւ հանապազ մարդն առողջ չի կենար: Եւ դարձեալ ասացին իմաստասէրքն, թէ թագաւորաց սահմանքն է, որ զօրք կռվուն ժողվեն եւ տուն շինեն եւ մէջն դնեն զսլեհ276

նին եւ պահեն այն աւուրն համարն, որ թէ չարկամն յայտնի ի դիհաց մըն` նա բանան զայն տունն, որ սլեհն կայ ի ներս, եւ հանեն զսլեհն եւ բաժանեն զօրացն հեծելին: Թէ չարկամ չի կենայ` այն սլեհն ի յայն տունն մնայ, եւ ի ժիր զայն սլեհնին աշել կու պիտի եւ պահել աւուր մն պիտեւան: Եւ հաքիմն այլ կու պիտի որ ուսումն եւ իմաստութիւն ունենայ եւ ճարտար լինենայ ի արուեստն եւ դուլ եւ վատուժ եւ նենգաւոր եւ ոխասիրտ չի լինայ. շատ գրեանք լինի տեսնել եւ ի վարպետէ կարդացել, եւ իր մտացն շատ ստածումն լինի փորձել, եւ բարեմիտ եւ խրատատու լինայ. եւ գոդի եւ գանձասէր եւ տամահի չի լինի եւ աղքատաց իրք չի քննէ եւ Աստուծոյ սիրուն համար դեղ առնէ: Եւ թէ այսպէս որ գրեցի չի լինի եւ հակառակն լինի՝ լաւն այն է, որ զայնպիսի բժիշկն չի տանին առ հիւանդն եւ դեղ չառնէ հիւանդին: Այն պատճառին համար, որ մարդն որպէս քաղաք մն է, եւ բնութիւն թագաւոր է քաղաքին, եւ ցավն հիւանդին որպէս չարկամն է քաղաքին եւ ի ժիր կուզէ զքաղաքն աւիրէ. զի դեղերուն բնութիւնն զետ սլեհ է , որ կռվուն ժամն հաքիմն որպէս սլեհտար է: Բայց կու պիտի որ աղէկ, ճարտար եւ սլիկ լինայ եւ գիտուն, եւ զատենն աշէ, որ ժամ թագաւորին կռվու ժամն ի՞նչ կու պիտի` իմանայ. եւ թէ չարկամն թագաւորէն հեռի լինի, եւ թագաւորն սլեհ ուզէ` պատեհ է, որ սլեհտարն նետ եւ աղեղն տայ: Թէ չարկամն այլի մօտի գայ` ըռումբ տայ. թէ հանց որ ի թագաւորն կցի` նա թուր տայ: Թէ այսպէս չայնէ սլեհտարն, զհակառակն այնէ՝ եւ թպտիր կռվուն աւիրի եւ չարկամն յաղթէ զթագաւորն եւ զօրանայ: Եւ բժիշկն այլ այսպէս պատեհ է որ զամէն իրք յատենն տայ եւ իմաստութեամբ առնէ եւ ճարտարութեամբ, եւ զամէն իրաց զատենն տեսնու եւ այնէ. հանց որ մէկի մն որ լուծման դեղ պատեհ լինայ` նա վերաբերութեան դեղ չտայ… Գիտցի՛ր, որ շատոք կան, որ զանուն բժշկութեան յանձն են առել եւ զինքն բժիշկ է ան ուսանել. թէ հարցանես թէ ի՞նչ է բժշկութիւն` եւ չի գիտէ զինչ գործէ եւ ոչ կարէ պատասխանի տալ զի այնոր համար որ ի վարպետէ չէ կարդացել, եւ թէ կարդացել է` նա չէ հասկցեր եւ կամ մոռացել է: Եւ անգիտութիւն է, որ այսպիսուն մարդ իրք ուսնին եւ կամ հարցանեն եւ զբանին զառաջքն եւ զվերջքն, զի չի գիտէ

զինչ գործէ: Եւ խելաց ճանապարհն եւ գիտութիւնն այսպէս պիտի, որ զայս արուեստիս զձեւն զամէնն ուսնի զգործն եւ հասկնայ։

֎ պազի

մի քանի, մի քանիսը

եդիր – դրեց (դնել բայի անց. կատ.) յիստակութիւն

մաքրություն

Արարիչն Աստուած զհինգ զգայութիւն Ե անդամն եդիր, եւ մարդն կատարեալ մարդկութիւնն այս Ե զգայութիւնս է: Յառաջն տեսութիւն աչացն, որ զկրակին բնութիւնն ունի եւ ամէն անձինն ուժն իրմով է, եւ իր զգայութիւնն եւ տեսութիւնն լուսով եւ պայծառութենով է եւ ցորեկն է, եւ իր յիստակութեան օրինակն այն է, որ յորժամ որ յիրմէն հեռու լինի իրքն՝ նա զայն մօտոյ զգայարանքն չունի: Եւ Բ զգայութիւնն որ լսելիքն է, որ իմանայ զամէն ձայն, եւ ինքն տպաւորեալ է ի յականջն. եւ իր զգայութիւնն պակաս է քան զաչիչն զգայարանքն. եւ ինքն զօդոյ բնութիւնն այն պատճառին համար, որ զձայն եւ զկանչելիքն շուտով իմանայ, եւ պատճառն այն է, որ զինչ որ հեռուէն լսէ՝ շուտ հասկանայ եւ քամին բերէ ի յականջն, բայց պակաս է քան զաչիչն զգայութիւնն: Եւ Գ զգայութիւն, որ հոտալիքն է, որ առնու զաղէկ եւ զվատ հոտերն. ինքն ի քիթն է տպաւորեալ. եւ իր զգայութիւնն պակաս է քան ականջին, եւ ինքն զգոլոշին բնութիւնն ունի, եւ պատճառն այն է, որ այս գոլոշն կու վերանայ եւ ի յըղեղն կելանէ, եւ գոլոշին բնութիւնն խառնուածն է ի ջուրն եւ ի հողոյ բնութիւն: Եւ Դ զգայութիւն, որ համ առնելիքն է, որ զհամն առնու, զքաղցրն եւ զթթուն եւ զլեղին իմանայ. եւ ինքն տպաւորեալ է ի լեզուն, եւ իր զգայութիւն պակաս է քան զհոտալիքն, եւ պատճառն այն է, որ ինքն զջրին բնութիւն ունի: Եւ Ե զգայութիւն, որ իմանայ զխոշորն եւ զկակուղն եւ զծանրն եւ զթեթեւն, եւ այս ի ձեռքն է տպաւորեալ. եւ այս զգայութիւնն կոպիտ է քան զամէնն, այնոր համար որ զհողին բնութիւնն ունի: Եւ այս զգայութիւն ի յոտքն այլ կու լինի. եւ պատճառն այն է, որ զպինտ եւ զկակուղն, զտաքն, զհովն ամէն իրօք իմանալ կու

լինայ: Եւ զայս Ե զգայութիւնն արարիչն Աստուած իւր ողորմութենէն ստեղծել է, որ մէկ մէկէ չի բաժնիր. եւ հանց է որ իրքն մն որ զգայարանքն կու իմանայ՝ նա ամէն զգայութիւն եւ յիր ամէն մասն կու առնու, եւ հանց որ խունկն որ զիր անուշ հոտն աչքն չի տեսնուր, բայց քիթն կու առնու. եւ զայլ պազի զգայարանքն այլ այսպէս իմացիր որ յիշեցի: Եւ այլ իմացի՛ր, որ ով որ զայս ամէն զօդուածն զգայութիւնն այսպէս իմացաւ եւ գիտացաւ եւ աղէկ իմացաւ, որ արարիչն Աստուած զիր զօրութիւնն ինչպէս է ցցուցէր, եւ ինքն արարիչն է երկնի եւ երկրի եւ աստեղացն եւ կենդանակերպացն եւ տարերացն. եւ զամէնն Աստուած է գոյացուցեր, եւ նմա փառք յաւիտեանս ամէն:

֎ Վասն շինուածոյ ակնջին զարկել, հարվածել

զայնել պալղամ այնել կեղար ճանպա

թարախ, մաղձ

անել ներքնատուն, շտեմարան ճանապարհ

Յօրինեաց Աստուած զականջն վասն լսելոյ բանի. զի յըղեղէ ի դուրս Բ երակ գայ յականջն, որ երբ ձան հասնի ի յինք` նա յըղեղն հասցնէ. լսէ ըղեղն եւ հասկնայ, որպէս նաւակ մի, որ երբ զայնես՝ նա ձայն հանէ: Բայց մարդիկ ի մօրէն խուլ գան,վասն այնոր է որ այն Բ երակն ի ցածէ լինայ. եւ որ ի մեծութիւնն խլանայ՝ պատճառն ի յաւելուածոյ մաղձէ լինայ. եւ ի պալղամէ, յորժամ որ շատանայ ի մարդն` նա ծուխն ի յըղեղն ելանէ եւ զայն Բ երակն բռնէ. ապա սեւ մաղձն եւ խարտէշ եւ արեանն յաւելվածն քոս այնէ եւ բռնէ զերակսն եւ արգիլէ զլսելիքսն, զինչ թաս մի որ ջրով ի լի լինայ, որ երբ զայնես` նա ձայն չհանէ: Եւ արար Աստուած զականջն որպէս կեղար մի, եւ զիւր ճանպան ծուռ եւ խորխորատ արար եւ զիւր ջուրն լեղի արար, որ ի ճանպուն մթութենէն եւ որ ի լեղի ջրէն վախենան սողունքն եւ յականջն չի

մտնեն. թէ չէր հանց` բազումէ յանկից մեռանին: Եւ լսելիքն ընդունակ ձայնից է եւ եղանակի, ընդ որ ընդունի զբանն եւ կերակուր ոգոյն մատուցանէ. որպէս ասէ Պղատոն, թէ կերակուր նորա ուսմունքն են, եւ բերան ոգոյն լսելիքն է: Եւ Քրիստոսի փառք:

֎ Վասն շինուածոյ քթին վասն այնոր նրա համար բուխար գոլորշի ըղեղ ուղեղ այնկից նրանից պատան մարմին խուլինճ որովայնի խիթ, ծակոց աղվաշութիւն մտագարություն սսխայ ջրգողություն (շճային հեղուկի գոյացում մարմնի խոռոչներում) տոգորք, քուրամաքր- քուրայից ազատվող նյութեր պինչ - քթանցք նգահոտ - խեղդող, տհաճ հոտ Եւ զքիթն վասն այնոր ամուր եւ պինդ արար, որ երբ բերանն շունչ արգելք լինայ՝ նա ի քթէն ելանէ շունչն, եւ մարդն չհեղձնու, եւ սրտին բուխարն ի յըղեղն չելանէ եւ վնասէ: Զի շատ ճանապարհ կայ ի պատանէն ի յըղեղն, եւ այս այնկից կու աւիրի. մեկայլ որ մարդ կերակուր շատ ուտէ եւ շուտ քնի եւ չմարսէ եւ ծխայ, եւ բուխար սրտին ի յըղեղն ելանէ եւ զպատանուն զճանապարհն բռնէ եւ աւիրէ , եւ խուլինճ եւ քամի լինի եւ աղվաշութիւն եւ սսխայ: Եւ քթին տոգորքն ի գլխուն գայ, որպէս քուրամաքրն ի գոլոշին եւ կերակրոցն, եւ Է մասէն մի մասն կաթէ յըղեղն, եւ այլն գայ ընդ պինչսն. եւ վասն այնոր աղի է, որ սողունք չմտնեն եւ վնասեն ըղեղն: Եւ հոտն որ առնես` ի յըղեղն հասնի հոտն եւ զօդն ի թոքն տայ. թէ վնասակար է հոտն` նա մահ գործէ որպէս նգահոտ, զի զխելքն ըմբռնէ եւ զհոգին պահանջէ: Վասն

այն ոչ է պարտ ի գիշահոտ տեղ ննջել, զի բազումք եղաւ ի հոտոց յանկարծամահութիւնն:

֎ Վասն շինուածոյ բերանոյն գէճ

թաց, խոնավ

լերդ լյարդ պալղամ

լորձ, մաղձ

յայնկից

նրանից (այն դերանվան բացառականը)

երդեց

երդիկից (երդիկ բառի սեռականը)

խնուլ

փակել

պոստան

այգի

Իսկ ճաշակելիքն են գործարան մահկանացուին եւ անմահին: Եւ ստեղծ Աստուած զբերանն վասն կերակրի, եւ զիւր ջուրն քաղցր արաւ, որ զամէն իրաց համն առնէ կամօքն Աստուծոյ: Եւ զլեզուն յօրինեաց, որ իր շարժելովն զբերանն գէճ պահէ: Եւ զհամն` բերնին առաստաղն առնու: Եւ տե՛ս, որ երբ զլեզուն կտրեն` նա այլ իրաց համն չառնու աստուծով: Եւ ջուրն որ ի բերան կու լինի` նա ի լերդէն ծնանի, եւ մինչեւ ի խռչակն փողն արիւն գայ, ապա հրամանաւն Աստուծոյ ի սպիտակ ջուր դառնայ: Իսկ թէ խարտէշ մաղձն ի լերդն մնայ` նա թուքն ի բերանն լեղի դառնայ, ապա թէ սեւ մաղձ մնայ` բերնին բարքն թթու լինայ. իսկ թէ պալղամն լինի մնացել լերդն` բերնին համն աղի լինայ. ապա թէ անվնաս է լերդն` ապա բերնին համն անուշ լինայ: Եւ խարտէշ մաղձն եւ սեւ մաղձն եւ պալղամն ի յայնկից կու լինայ, որ շուտ քնանայ, քանզի լերդն տանուտէր է, որ բաժանէ զամէն կերակուր, յայնժամ ի յիր վրայ մնայ եւ չկարէ բաժանիլ, յայնժամ ի ջերմութենէն գոլոշի կերակրոյն ի գլուխն վերանայ, որպէս ծուխ երդեցն տանն, զգայութիւնսն խնու, որպէս ծուխ զծակսն ընդ որ լոյսն մտանէ եւ առնէ մութն տանն: Եւ որ բաժին որ ի կերակրոյն չառնու` վնասի, որպէս պոստան մի որ անջուր մնայ:

֎

ՆԱՀԱՊԵՏ ՔՈՒՉԱԿ

Նահապետ Քուչակի ծնունդը ենթադրաբար դրվում է 1490-ական թվականների սկզբներին, իսկ մահը` 1592 թվականին` համաձայն հայրենի գյուղի սուրբ Թեոդորոս եկեղեցու պատի տակ պահպանված շիրմաքարի արձանագրության։ Քուչակի մասին միջնադարում ստեղծվել են տարբեր ավանդություններ։ Ըստ դրանցից մեկի՝ Քուչակն իր երգերի մոգական զորությամբ բուժել է թուրքական սուլթանի՝ անբուժելի հիվանդությամբ տառապող տիկնոջը, որի դիմաց սուլթանը վարձահատույց է եղել Կոստանդնուպոլսից մինչև Խառակոնիս յոթ կամուրջ, յոթ եկեղեցի և յոթ մզկիթ կառուցելով։ Համաձայն մեկ ուրիշ ավանդության՝ Նահապետ Քուչակը, բարձրանալով վանքի կատարը, համագյուղացիներին ասում է, թե իրեն ցած է նետելու, ու որտեղ ընկնի, այնտեղ էլ թող թաղեն իրեն։ Եվ նա իսկույն ցած է նետվում ու մեռնում։ Այդ եկեղեցու պատի տակ թաղում են նրան։ Նահապետ Քուչակը համարվել է միջնադարյան հայրենների հեղինակ, նրա անունով են հրատարակվել և բազմաթիվ լեզուներով թարգմանվել անզուգական գեղեցկությամբ շուրջ մեկ տասնյակ կրոնական, բարոյախրատական, պանդխտության և սիրային բովանդակությամբ աշուղական երգեր՝ հայերենով ու թուրքերենով։

֎ յէյնէկ օնք

երանի

հոնք

ղալամ

եղեգնյա գրիչ, վրձին

Սուտ է, որ կ’ասեն, եղբա՛րք, թէ ընտանի կաքաւ չի լինի, Մէկիկ մ’ես երեկ տեսայ, յէյնէկ է զիր տէրն որ ունի, Իր օնքն էր ղալմով քաշած, իր բերանն շաքրով ի լի, Զմեռելն ալ իր գիրկն առնու` իր ծոցուն է կենդանի:

Գիշերս ես ի քուն էի, իմ սրտիս ականջն էր ի բաց, Սիրու հաւն ի ձայն էած, լօք լսեց սրտիկս ու դողաց, Կու թուէր իմ եարին լեզուն ան հաւին բերանն էր դրած, Ո՞վ իմ սրտիս գանգտին ան հաւուն հասկցուցած: Կարմիր ու կանանչ հագնիս, զէդ նըռան հատիդ նմանիս, Այնժամ ինձ աղվոր թվիս, երբ ի ձեր դուռն կանգնիս, Դուռն ալ կիսաբաց անես, ցած հայիս, մանտր ծիծաղիս, Աչօքդ, ունովդ անես, զիմ տխմար խելքս կու տանիս: պռկունք

շուրթեր

Սիրեմ զայդ սիրուն երեսդ, որ լուսին ի մօտն է գերի, Պագնեմ զայդ բարկուկ պռկունքդ, որ շէքէրն ի մօտն է լեղի, Թուխ աչք ու կամար ունքերդ քան զծովն կու զարնէ ալի, Բերնիկդ է ի շիշ նըման, որ վարդին ջրովն է լի: հեքիմ

բժիշկ

Հիւանդ եմ ի քո սիրուդ, ա՛ռ խնձոր, արեկ զիս տես, Արեկ նիստ ի բարձիս վեր, ու ձեռքդ տար ու զիմ սիրտն տես, Զիմ ցաւուն դեղն դու գիտես, ինձ օտար հեքիմ չի բերես, Թէ նեղ է նա, դեղ արա, թէ չէ լից զնոր սէրդ ալ ի ներս: տէսթուր//դաստուր - թույլտվություն, իրավունք հանցեղ-այնպիսի, այնպես Իմ եա՛ր, դու յերդիկն ի քուն, ծոցդ լոյս տար աստղներուն, Կամ ա՛ռ զիս ծոցդ ի քուն, կամ տէսթուր տուր, երթամ ի տուն, -Ոչ կ’առնում ի ծոցս ի քուն, ոչ տէսթուր տամ, երթաս ի տուն, Հանցեղ երերուն պահեմ, մինչ որ գայ լոյս առաւոտուն:

ամպրաւ − ամրաւ Ա՛յ իմ նշենի ծաղիկ, դեղնեցար ու դարձար ի նուշ, Բերանդ է փոքրիկ անուշ, պռկներդ է ամպրաւ ու նուշ, Այն օրն ի մօրէդ ծնար, դուն լայիր ’ւ ամէն խնդային, Հանց մաքուր ել ի յաշխարհէս, թ’երկիր լայ, նա դու ծիծաղիս: յիսնէ − ինձնից/ես դերանվան բացառականը/ Ես ասեմ ու դուն լսէ՛, մայրն օրհնած, որ զքեզ բերեր է, Մայրդ երբոր զքեզ եբեր, զէմ չասաց թէ զերկիրն էրէ, Կրակն ի յերկրից ի վայր թող զքո մայր ամէն էրէ, Որ զիս ի քէն ի զատ , զքեզ յիսնէ օտար կու պահէ: ճարակ − ճար, հնար Փոքրիկ բոլորիկ դռնակ, որ ի քէն ծագեց լուսնակ, Քո մէջքդ է քան զուռ բարակ, քո ծըծերդ ի մէջ բարունակ Իմ եա՛ր, երբ զայդ ինձ ասիր, դու ապրի՛ս հազար ժամանակ, Ես այլ ի աւուրս ի վեր, ի ծոցոյս առնեմ քեզ ճարակ:

֎ մօյտան//մայտան չարտախ խուշախ

հրապարակ

տաղավար գոտի

հանցգուն այնպիսի ճուհար/ճոհար մթխալ

գոհար, թանկարժեք քար

ծանրության չափ` 1.6-4.6 գ

Ես ձագ ծիծեռնակ պիտէի, զօրն ըզքո տուն մտնուի, Ան բարձր մօյտան չարտախդ ես ի հոն բուն մի շինէի, Ոնց որ մութն մթանայր, ցածնայի ծոցդ մտնուի,

Ոնց որ լուսն լուսանայր, բարձրանայի բունս մտնուի, Ես ապրշմէ խուշախ, զօրն զքո միջաց գիրկ ածէի, Կամ քաղցըր նռան գինի, զօրն զքո փարչդ պիտէի, Առնիր ու բերնիդ դընիր, ցածնայի դունչդ պագնէի, Կամ ապրշմէ կոճակ, որ շլնիցդ գիրկ ածէի: Լաւ մարդ ես անոր կ’ասեմ, որ բանայ զբերանն համով, Հանցգուն գեղեցիկ լեզու, որ լնու տուն մի ճուհարով, Աստուած երբ զաշխարհս արար, զհողն, զջուրն, զքամին` հրով, Մթխալ մ’աւելի չարաւ, կշռեց զամէնն չափով: արե՛կ կազմված է գրաբարի արի՛, ե՛կ կապակցությունից` ի-ի սղումով , արի՛, ե՛կ. վե՛ր կաց, արի՛ Զխրատ այն մարդուն տուր` զինչ խրատ տաս` նա լսէ, Անգէտ անիմաստ մարդոյն շատ ասելն, ա՛մ, ի՞նչ օգուտ է, Խելօքին խրատ երբ տաս, բարեկամ զքեզ կու գիտէ, Անգէտին խրատ երբ տաս` նա չարկամ զքեզ ճանաչէ: Արե՛կ որ խրատ մի տամ, խելք ու միտք ունիս նա լսէ՛, Հետ անգէտին մի՛ դատիր, թէ հազար որ զքեզ կու սիրէ, Անգէտն` ի հուր նման, ու ընկնի, զտեղն կու էրէ, Գիտուն ի ջուր նման, ուր երթայ` կանանչ բուսեր է: աստնվոր

այս աշխարհը, այս կյանքը

Լուսի՛ն, պարծենաս, ասես. լուս կու տամ ես աստընվորիս: Ահա՛ հողեղէն լուսին ի գըրկիս երեսն երեսիս. Թէ չես աւատալ այս գերուս, յե՛տ տանեմ ըզփէշ կապայիս, Վախեմ` սիրոյ տէր լինիս, լուս պակա՛ս տաս աստընվորիս: Երբ որ ես պըզտիկ էի, կանչեին ինձ ոսկի տըղայ. Մեծցա, սիրու տէր եղայ, երեսիս գոյնըն կու գընայ. - Մանկտի՜ք, ձեր արեւն ասեմ, որ սիրուն` քարըն չի դիմնայ. Սիրուն` քար ւ’երկաթ պիտի, պողպատէ դըռնակն ի վերայ:

Դեղնել եմ խընկիդ նըման, գունատել եմ զէտ ըզզաֆրան. Չի գիտեմ` քո սե՞րդ արել, թե՞ եկել է օրս մահուան: Ասցին, թէ դու դեղ ունիս, տուր ինձի, որ կենդանամ. Թէ չէ` կու մեռնիմ, գընամ, գան ասեն քեզ մարդասպան: Ով որ ճերմակ ծոց ունի, թող կապոյտ շապիկ հագընի. Կոճակն այլ արձակ թողու, ով տեսնու` սըրտիկն արունի. Երթամ աղաչեմ զաստուած, լեղակին հունտըն հատանի. Ո՛չ նա այլ կապոյտ հագնի, ո՛չ մանկան սիրտըն արունի: մահալ − մահալի, մահով լի Տեսայ իմ հոգուս հոգին, որ կʼերթար հետ մէկի մըն ալ. Ձեռկունքն ի վերան ձգել ու գանգատ կʼանէր մեկի մʼալ. Սրտիկս ալ ի յիս ասաց, թէ` «Անոր թարկըն պիտի տալ. Ան սէրն որ ճորով լինի, հետ անոր խաղալն է մահալ»: Եկո՛ քեզի նուռ մի տամ, կըտրէ, տես քանի՞ հատ ունի. Ամեն հատի պագ մի տուր, աւելին հարա՛մ թէ պիտի. - Ընա, ծօ տըղա՛յ տըխմար, ես ըզքեզ խելօք գիտէի. Ամէն հատի պա՞գ մի տամ, ո՞ւր եղեր կամ ո՞ւր տի լինի: ղատր

արժեք, գին, հարկ

Մարիկն անիծեց զորդին. «Իմ որդի, դուն ղարիպանաս, Երթաս ի յօտար երկիր զղարիպին ղատրըն գիտենաս. Ըզքարըն սընարք առնես, ի վերայ աւզին քընանաս. Վաղվենէ ի վեր ելնես, քան զաստուած այլ ճար չունենաս»: թաթաւ անձրև Ով օտարին վատ ասէ, ինքն այլ ղարիպ լինենայ. Երթա ի յօտար երկիր` զղարիպին ղատրըն գիտենայ.

Ղարիպն ի յօտար երկիր` թէ ոսկի թաթաւ գա նորա, Ի իւր սիրելեացն ի զատ այն ոսկին մոխի՛ր չարժենայ: Էրնեկ ես անո´ր կու տամ, որ առեր իւր եարն է փախեր, Ոնց որ ըզկամուրջն անցեր, ջուրն ելեր, զկամուրջն է տարեր. ձընիկ եղեմնիկ եկեր, զոտվընուն հետքն է կորուսեր. Առեր, ի պաղչան մըտեր, ցորեկով զդընչիկն է պագեր: Քանի դու ինձի էիր, նայ կանաչ ու ցօղն ի վրայ. Երբ դու որ յիսնէն ելար, ձիւն երեկ` եղեմն ի վըրայ. Թէ այլւ՛ի ի յի՛ս դառնաս ու կենաս խելացդ ի վըրայ. Երթամ, բարկ արե՛ւ լինամ, գամ, կանգնիմ կամարիդ վըրայ: Լոյս ծագեմ ի քո վըրայ, որ սաստի՛կ ձիւնըն վերայ: Ուր էիր, ուսկի՞ց եկար, քան զամէն ծաղիկ դու պայծառ. Եկիր ւ’ի հոգիս մըտար, չես ի տար պահիկ մի դադար. Սըրտիս մէջն ի ժուռ եկար, ւ’ելնելու ճարա՛կ չի գըտար. Զարկիր ի գըլխուս վերայ, ւ’աչերուս ի վար թափեցար:

Այս աստընվորիս վերայ երկու բան ողորմ ու լալի. Մէկ` որ սիրոյ տէ՛ր լինի, Մէկ` որ գա՛յ ըրողն ու տանի: Մեռածըն գէմ չէ՛ լալի, որ ունի զիւր խոցն ալանի. Եկէ՛ք, զողորմուկս տեսէք, ոչ մեռած է, ոչ կենդանի: Աչերդ է ծովէն առած, եւ ուներդ է ի թուխ ամպէն. Այդ քո պատկերքդ սուրաթըդ ի վարդին կարմիր տերեւէն. Ուր որ դու կանգնած լինիս, չէ պատեհ վառեն մոմեղէն. Ծոցուդ լոյսըն դուրս ծագէ, գէմ ելնէ մեռելն ի հողէն: Սո՛ւտ է, որ կ՛ասեն, եղբա՛րք, թ’ընտանի կաքաւ չի լինի. Մէկիկ մ՛ես երէկ տեսայ, ւ’երնեկ է զիր տէրն որ ունի. Իր օնքն էր ղալամով քաշած, ւ’իր բերանըն շաքարով ի լի. Զմեռելն այլ ի գիրկն առնու, ի ծոցուն հանէ կենդանի: Լուսի՛ն, պարծենաս, ասես. Լուս կու տամ ես աստընվորիս: Ահա՛ հողեղէն լուսին ի գըրկիս՛ւ երեսն երեսիս. Թէ չես աւատալ այս գերուս, յե՛տ տանեմ ըզփէշ կապայիս,

Վախեմ` սիրոյ տէր լինիս, լուս պակա՛ս տաս աստընվորիս: Ի՞նչ անեմ, կամ ի՞նչ լինամ, յո՛ւր տեսնում աղւոր, նայ սիրեմ, Թէ զյաւիտենից պատճառն եմ ուսել, ես երթամ, ասեմ, Զաղէկըն այլ գիրկս առնեմ, ւ’աստուծոյ երթամ, ցըցընեմ, Զաղէկըն դո՛ւ ստեղծեցիր, ինձ յէ՞ր մեղք դընես, թէ սիրեմ: Լուսինն ի սարէն փըրթաւ, ի՛նքն ու իւր աստըղըն ի հիտրաց. Զաղուորն ի գիրկըս առի, պագ առի երկուքս ի հիտրաց. Ըստեղծողն իր բերնովն ասաց. Մի՛ թողուր զատ եարդ ի ձեռաց. Հընցկուն պէլըման աղուոր չե՛մ ստեղծեր երկուքն ի հիտրաց: Հընցեղ եմ ի քո սիրուդ, որ տըղեկըն ծիծ չէ կերել. Մարիկըն վաղուց մեռել, ու տըղեկն որբուկ մընացել: Ջուր տուր իմ ծարաւ լերդիս, քո սիրուդ ի տապն եմ ընկել. Խօսէ՛, որ առնում իխրար, ես յետի նէֆէսս եմ եկել: Ես ան հաւերուն էի, որ գետինըն կուտ չուտէի. Թըռչի երկընօքն երթ՛ի,

թէ սիրոյ ակնատ չընկնէի. Ակնատն ի ծովուն միջին` էր լարած ʼւ ես չգիտէի. Ամէն հաւ ոտօքն ընկնէր, ես ոտօքս ու թեւս աւելի: Ա՛յ, գընա՛, չի պիտիս դուն ինձ, լուկ պեզա՛ր իմ սիրտս ի քենէ. Զերայ խոցեցիր դուն զիս, լուկ վերցաւ սիրտըս ի քենէ. Թէ գան ու զքեզ ջուր ասեն, կամ ջըրին ճարակն ի քենէ՛, Տարեկ մի ծառուած կենամ, չի խըմե՛մ կաթիկ մի քենէ: Երբ որ ես պըզտիկ էի, կանչեին ինձ ոսկի տըղայ. Մեծցա, սիրու տէր եղայ, երեսիս գոյնըն կու գընայ. − Մանկտի՜ք, ձեր արեւն ասեմ, որ սիրուն` քարըն չի դիմնայ. Սիրուն` քար ւ’երկաթ պիտի, պողպատէ դըռնակն ի վերայ: Այդ քո ստեղծողիդ համար, երբ քայլես, զուներդ մի՛ շարժեր. Այդ քո աչերուդ խընճերն` շատ մարդու աիւն է խըմեր. Խօշ եա՛ր, արեւուդ համար, որբուկ եմ, զիս մի՛ լացըներ. Տըղայ եմ, չեմ ի կենար, զիս ի քո կրակըդ մի՛ ձըգեր:

Ես աչք ու դու լոյս, հոգի, առանց լո՛յս` աչքըն խաւարի. Ես ձուկ ու դու ջուր, հոգի, առանց ջո՛ւր` ձուկըն մեռանի. Երբ զձուկն ի ջրէն հանեն ւ’ի այլ ջուր ձըգեն, նայ ապրի, Երբ զիս ի քենէ զատեն, քան զմեռնելն այլ ճար չի լինի: Հանցգուն եմ ի քո սիրուդ, զինչ ամպերըն կ’առնեն շառափ. Զայդ երկիրն ամէն գիտէ, սիրօյ տէր եմ հետ քեզ խարապ. Այս իմ նենգաւոր աչերս չի կենար մէկ պահ մի պարապ. Կուլայ, զօրն ըզքե՛զ կ’ուզէ, չի՛առներ այլ մարդու տօլապ: Կօզա՛լ, մի՛ հագնիր կապուտ, մի՛ խաղար ու տար թեւերուդ. Մի՛ գար ւ’ի դըռնովն անցիր, մի՛ ճօճար, կօզա՛լ, արեւո-ւդ. քո հարն ալ շատ վարձկ արեր, շատ կարմունճ կապեր գետերուն. Դուն ալ մէկ վարձկունք մ’արա, պագ մը տուր դընչիդ մօտերուն: Կարմի՛ր ճերմակ երես, ա-մ քանի՞ դու զիս պիտ էրես. Քանի որ մէջիս նըստիս, ուներովդ հետ ինձ զըրուցես. Կոճկեկդ այլ արձակ այնես, ու ճերմա՛կ ծոցըդ ցըցընես.

Կու վախեմ` թողուս, ելլես, ու ծոցէդ մահրում մընամ ես: Ի՞նչ անեմ, կամ ի՞նչ լինիմ, տէր չունիմ, որ գայ զիս ձենէ. Ո՛չ ունիմ համբերութիւն, որ լըռեմ սահաթ մի քենէ. Հանցեղ եմ ի քո սիրուդ, զինչ ամառ ծաղիկն ի ջըրէ. Խեղճըն ի յերկինք ի վեր պաղատէր թք կաթ մի կաթէր: Իմ սիրտս ի քո վառ սիրուդ` զէտ աշնան ղազէլ կու դողայ. Արտսունք ի յերեսս ի վէր` զէտ գարնան անձրեւ կու ցօղայ. Հոգիս ի յիսնէ ելաւ, մէկ մի քո ծոցոյդ ճար արա. Ծոցիկս է ծոցիդ սովոր, այլ ընդ ո՞ր երթայ, մեկ ասա՛:

֎

ԱՍԱՐ ՍԵԲԱՍՏԱՑԻ

ՃՄ1 դարի հայ գիտնական (ծննդյան և մահվան թվականներն անհայտ), բժիշկ, որի պահպանված ամենահայտնի գործը «Գիրք բժշկական արհեստի» ընդարձակ բժշկարանն է՝ հինգլեզվյան բժշկական բառարանի հավելվածով, որն ուներ ինքնուրույն երկի արժեք և ծառայել է որպես գործնական բժշկության ձեռնարկ (1614, Մատենադարան, ձեռ. Ի 413)։ Ենթադրաբար 1625 թ. Ասար Սեբաստացին խմբագրել է Ճ11 դարի ասորի բժիշկ Աբու Սաիդի «Յաղագս

կազմութեան մարդոյ» երկը, որին հավելել է նաև հայ բժիշկների գործերից պատառիկներ (հիմնականում՝ Մխիթար Հերացի, Ամիրդովլաթ Ամասիացի): Այդ աշխատանքների մի մասը կորած է, ուստի Ասար Սեբաստացու երկը աղբյուրագիտական մեծ կարևորություն ունի: Քննական բնագիրը լույս է տեսել 1993 թ. Դ. Մ. Կարապետյանի աշխատասիրությամբ: Ասար Սեբաստացին կազմել է նաև տոմարական աղյուսակներ՝ լուսնացույց, ամսացույց, գրել է տաղեր ժամանակի խոսակցական լեզվով:

֎ Եւ յիշեմք զպատճառն ապրելուն եւ զպատճառն մեռնելուն (Առաջին մաս, ԼԸ) զօդուած անդամ, մարմնամաս ըսգայարան զգայարան գիջութիւն խոնավություն, հեղուկ պիտեւան պիտանի, օգտակար Եւ յառաջ զապրելուն պատճառն յիշենք, որ է կենդանութիւնն: Եւ գիտելի է, զի առողջութեան պատճառն բնական տաքութիւնն է, որ ի սիրտն է եւ ի սրտէն յամէն անձն սփռի եւ հասնի յամէն զօդուածքն: Եւ օրինակ քեզ, որ տուն մըն կրակ վառեն, նա տունն տաքնայ եւ իր նուրբ գոլոշովն զտանն զօդն տաքցնէ, որ ամէն տունն տաք լինի և այս տաքութեանս հիմն ի սրտէն է, որպէս որ յիշած է ի մարդայկազմութիւնն: Եւ պատճառ կենդանութեան այս է, որ կենդանութեան ըսգայարանքն ամէնն ի տեղն լինի եւ իր կամաւն շարժի: Իսկ մեռնելուն պատճառն այն է, որ բնական տաքութիւնն խափանի եւ ինքն ի Բ (2) պատճառէ լինի: Ա (1) պատճառն սրտին բնութիւնն աւերելուն է, որ զօդուածքն աւիրէ եւ խափանէ: Զի յորժամ այս պատճառն ի հովութենէ լինի ի սիրտն, նա զբնական տաքութիւնն խափանէ եւ զսրտին արիւնն սառնացնէ, որպէս որ դաշտ տեղ, որ բուք լինի եւ մարդն ի բքուն եւ ի ցրտուն խեղդի:

Եւ թէ այս բնութեան աւիրելն ի տաքութենէ լինի՝ նա զհոգին ի յառաւել տաքութենէն այրի: Եւ նոյն պատճառէ չորութիւնն եւ նոյն պատճառէ գիջութիւնն: Բայց չորութիւնն տաքութեան ընկեր է եւ գիջութիւնն հովութեան ընկեր է: Եւ առաւել հովութիւնն եւ գիջութիւնն ներհակն է տաքութեանն: Եւ սուր հիւանդութիւն զսրտին բնութիւնն եւ շոյտ կու աւիրէ եւ վասն այն պատճառին հիւանդութիւնն չի յերկարել: Եւ այն որ յերկար հիւանդութիւն է նա իր յերկարութենովն զսրտին պիտեւանն յինքն կու հասցնէ եւ կու յերկարէ հիւանդութիւնն:

֎ Եւ յիշեմք զպատճառն զմահուն, որ ճար չկայ (Առաջին մաս, ԼԹ) հանապազ միշտ, շարունակ լման

բոլոր, ամբողջ, լրիվ տեսակ- տեսակ

ազգի ազգի

ի ներքսեւէ ներքևից անճարակ կտրել մուհթատիլ

տկարացնել, խեղել, հյուծել

չափավոր, բարեխառն, մեղմ, միջին

յալեւորութիւն

ծերություն

ձև, կերպ

եղանակ

տղայկութիւն

մանկություն, պատանեկան հասակ

սկսել

սկսնուլ

վատուժել թուլանալ, տկարանալ փոխան լինիլ լմնցել

փոխարինել

լրացնել

այնչաքն

այնչափ

Եւ գիտելի է, զի մահն այն իրքն չէ, որ դեղ անելով խափանէ եւ չմեռնի: Վասն զի մարդոյն շինուածքն ի Դ (4) նիւթէ է, որ մէկ մէկի հակառակ են եւ կու հալածի եւ կու մաշի եւ կու պակասի: Եւ զայս

հալածիլն մարդ չի կարեր խափանել եւ այս պակասելուն ի տեղն լման իրք չի կարեր բերել, զի հանապազ կու դատին այս Դ (4) նիւթս որ ի մէկ մէկէ բաժնին եւ աւիրեն եւ անձն մարդոյն յայս հակառակութենէս աւիրի: Վասն զի ամէն նիւթ զիր աստիճանն կուզէ եւ այս կերպովս հանապազ կու աշխատին, որ զիրենց տեղն գտնուն եւ այս աշխատանացս պակսելուն, որ ի տեղն գայ նա ճարակ չկայ: Եւ այս է պատճառն, որ հանապազ մարդն առողջ չի մնալ: Եւ ցեղ մըն այլ բան այս է, որ հանապազ մարդոյն անձն ի հով օդն եւ ի տաք օդն կու լինի եւ հետ ջրի եւ հետ հողի եւ հետ կրակի բան կու գործէ եւ ազգի ազգի կերակուր կուտէ եւ աշխատել եւ հանգչիլ կու լինի: Եւ այս կերակուրքս եւ այս աշխատանքս յաւելի եւ պակաս կու լինի եւ ուրախութիւն եւ տրտմութիւն կու լինի եւ այսոնք ամէնն զանձն կու փոխեն ի բնութենէն եւ կու աւիրեն եւ ի ներքսեւէ զկենդանութիւնն անճարակ կու կտրեն: Եւ յառաջն ի մարդակազմութիւնն յիշած է թէ քան զամէն եղանակ մանկութեան եղանակն//մուհթատիլ է: Եւ ի յայլ յետոյ տաք եւ չոր է եւ ի յալեւորութեան վերայ հով եւ չոր է այն պատճառին, որ տղայկութեան գիջութիւնն, որ ի մօրէն էր բերել պակսեցաւ եւ ի յալեւորութիւնն օտար գիջութիւնն շատցաւ: Այսպես որ ԼԵ (35) տարին կու սկսնու ալեւորութիւնն, որ գիջութիւնն եւ տաքութիւնն երկուքն այլ կու պակսի: Եւ ի Կ (60) տարուն յետեւ ծերութենէ եւ յետեւ այսոր զայն տաքութիւնն եւ գիջութիւնն, որ ի ծննդենէն բերել կու սկսնու եւ պակասել եւ հատանել: Եւ այս պակասիլն եւ հատանիլն անճարակ է եւ պիտի, որ լինի եւ այնպես հատնի այդ տաքութիւնդ, որպես որ ճրագին եղն հատնի, ճրագին՝ նայ լոյսն կու վատուժի: Սոյնպես լինի եւ մարդն, յորժամ պակսի բնութիւնքն եւ այնոր համար, որ զբնական գիջութիւնն զորն օդն է պակսեցուցել եւ զորն բնական տաքութիւնն ժամանակաւ մսխել է, որպես զճրագի եղ վառելով հատել է եւ պակասել է եւ զայսմն պակասութիւնս կերակուր ուտելով մարդ ի տեղն չկարէ բերել: Զի այն չաքն, որ կու պակսի նայ այն չափոյն փոխան չի լինիր ի կերակրոցն, որ զնորայ պակասութիւնն կարողանայ լմնցել:

Եւ օտար գիջութիւնն կու ժողովի ի մէկ տեղ, որ զտաքութիւնն անցնէ եւ զի հովութիւնն տաքութեան ներհակն է: Եւ այս պատճառիս համար մարդն հանապազ կենդանի չի մնալ եւ այս մահուս բժշկապետքն բնութեան մահու ասեն:

֎ Յանուն Աստուծոյ դուռն առաջին, որ ցուցանէ, թէ որպես ուսանին զարուեստս (Երկրորդ մաս, Ա) հանց

այնպես, այնպիսի

ստածումն ստացում հատնումն վերացում, գոլորշիացում Գիտելի է, զի ասասցին բժշկապետքն ամէն, թէ պարտ է, զայս բժշկութեան արուեստն ամէն մարդ ունի եւ գիտենայ: Եւ այս վասն այն պատճառին համար, որ այս բժշկութեան արուեստն յաւելի առաւելութիւն ունի ի յայլ ուսմանց վրա, վասն այնորիկ զի մարդուն զառողջութեան պահողն է: Եւ արարիչն Աստուած ի վրա երկրի քան զմարդն փառաւոր իրք չէր ստեղծէր: Որպէս ասէ՝ ի յարարածքն, թէ արասցուք մարդ ըստ պատկերի իւրում: Բայց երբ այսպէս է, նա պարտ է, որ երբ մարդ տկարանայ, նա դեղ այլ առնեն, որ ազատի ի հիւանդութենէն: Զի գրեալ է. «Թէ, որ ոչ իցէ առողջ մարմնով, ոչ կարէ ծառայել Աստուծոյ հոգով»: Եւ այլ խօսքն, որ հայրապետքն են սահմանէր եւ այս բանս ի քրիստոնէից մէջն եւ ի յայլ ազգեաց մէջն ընդունելի բան է: Որ թէ ոմն քահանայ լինի կամ պատարագօղ նա ի յանձն նորա խոց եւ բոր չլինի, զի թէ ունենայ պակասութիւն ինչ, նա չէ ընդունելի առաջի Աստուծոյ, որպէս ոչ եղեւ ընդունելի պատարագն Կայենի:Եւ յերբ այն որ անասուն է, զխոռն չի ընդուներ Աստուած: Ապա այն, որ մարդ է բանական, որպէս ընդունի զնա Աստուած, զի Աստուած զառողջն կու սիրէ եւ զմաքուրն, և՛ թէ հոգով, և՛ թէ մարմնով:

Եւ երբ տեսին իմաստունքն, որ այս հանց է, նա յատնումն քննեցին եւ գտին զկազմութիւն մարմնոյ մարդոյն եւ զբնութիւն// ամէն անդամոցն: Եւ ապա սահմանեցին զստածումն ցաւերուն եւ զօգտակար դեղերն եւ զկերակուրքն, որ օգտեն ամէն անդամոցն եւ տան զառողջութիւն զանձինն օգնականութեամբն Աստուծոյ: Այժմ յիշեմք զբժշկութեան եւ զհանճարն, թէ որպէս եւ զդեղերոյ զօրութիւն թէ զինչ գործեն եւ թէ բժիշկն որպէս պարտ է, որ ճանաչէ զմահացու դեղերն: Գիտելի է եղբայրք, որ այս ուսումն յառաջ յելլենացւոց մէջն էր, եւ յետոյ ի նոցանէ ուսան հնդիկքն եւ զօրաւ այս արուեստն ի նոցա մէջն: Եւ յետոյ առին պարսիկքն եւ ապա հռովմայեցիքն եւ պարզաբանեալ հեշտացուցին:

֎ Յանուն Աստուծոյ դուռն առաջին, որ ցուցանէ, թէ որպես ուսանին զարուեստս (Երկրորդ մաս, Ա) սլեհ

զենք

խազինան, խազնան

գանձ, հարստություն

յուլ եւ ծուլ ծույլ, դանդաղկոտ, անճար այնել անել ուղորդ առնել –ճշտել տամահի աչքածակ, անկուշտ աղէկ լավ, տեղին սլեհտար- զինակից մուզավարայ ապուր շարապ մրգահյութ, օշարակ Բայց պարտ է, որ ի թագաւորաց սահմանք է, որ սլեհ շինեն եւ դնեն խազինան, որ թէ պատահի, որ չարկամ գայ, նա հանեն զայն սլեհն ի խազնայէն եւ բաժնեն հեծելին եւ այնիւ պատերազմին ընդ չարկամն եւ յաղթեն զնայ: Եւ թէ չարկամ չը կենայ, նա դնեն ի խազնան եւ պահեն: Այսպէս պարտ է, որ այն աւուրն ի պէտք գայ:

Ապայ պարտ է բժշկին, որ իմաստուն լինի եւ գիտուն, եւ յուլ եւ ծուլ չըլինի, եւ վարպետք աշակերտութիւն արել լինի, եւ աղէկ ուսել լինի, եւ շատ գրեանք լինի կարդացեր, եւ շատ բաներ լինի փորձեր եւ ի գործ ածեր, եւ ինքն ի յիւր մտացն այլ շատ բաներ հանճարելու կարող լինենայ: Եւ այլ պարտ է բժշկին, որ քաղցրասիրտ լինի եւ ողորմածաբարք եւ խրատատու լինի եւ աղքատասէր: Եւ զպէտ այնելն ի սրտանց եւ ուղորդ առնէ եւ վասն ընչից տամահի չը լինի: Եւ թէ այսպէս չը լինի զոր ասացաք՝ նա լաւ է այնպիսոյն, որ բժշկութիւն ոչ առնէ: Եւ գիտելի է, զի//բնութիւն մարդոյն որպէս քաղաք մի է, որ ունենայ Դ (4) դուռն, որ է Դ (4) մաղձն: Եւ կենդանութիւն, որպէս թագաւոր է, որ նստէր ի յայն քաղաքն, իսկ հիւանդութիւնն չարկամ է այս քաղաքիս եւ կու ջանայ, որ աւիրէ զքաղաքն: Եւ դեղերն, որպէս սլեհ են, որ կռվուն ժամն պիտենան եւ բժիշկն որպէս սլեհտար է: Բայց պիտի, որ սլեհտարն գիտուն լինի, որ տայ զպիտոյսն ի ժամանակին: Զի յորժամ թագաւորն սլեհ ուզէ, նա տեսնու սլեհտարն՝ թէ չարկամն հեռու է, նա աղեղ եւ նետ տայ թագաւորին, եւ թէ այլ մօտիկ է՝ նա ըռումբ տայ թագաւորին, եւ թէ խիստ մօտիկ գայ՝ թուր տայ: Եւ թէ այսպէս չառնէ սլեհտարն, զոր ասացաք եւ զհակառակսն տայ նայ՝ չարկամն զթագաւորն կու յաղթէ եւ զքաղաքին աւիրելուն պատճառն ի սլեհտարին անգիտութենէն կու լինի: Այսպէս բժիշկն այլ հանց պարտ է, որ աղվոր յիմանայ զհիւանդին պէտքն, որ երբ լուծման դեղ տալ պատեհ լինի, նայ փսխելու դեղ չըտայ: Եւ յորժամ շարապ պատեհ լինի, նայ գարեջուր չտայ, եւ որոյ գարեջուր պատեհ լինի՝ մուզավարայ չտայ: Եւ զամէն ինչ, որ հիւանդին տալու է ի յատենն տայ: Եթէ կերակուր եւ եթէ ըմպելի եւ զամէնն շաքրով խառնէ եւ տայ: Եւ թէ այսպէս չառնէ, նայ հիւանդութիւն կու զօրանայ եւ կու յաղթէ զբնութիւն եւ մահ մարդոյն:

֎ Յանունն Աստուծոյ գթածին եւ ողորմածին գիրք բժշկական վարդապետքն իմանալ զբնութիւն մարդոյն եւ խնամ տանել ցաւածին առ ի պէտս բժշկութեան (Երկրորդ մաս, Բ) ցաւագնեալ հիվանդացած ի հոքն իբրև հոգս կծնի եւ ըռժիդ գծուծ, ագահ, կծծի խարճել ծախսել բահրակ մանավանդ Զի որպէս ի ձեռն խոստովանութեան եւ ճշմարիտ ապաշխարութեան առնուն զբժշկական հոգոց, նոյնպէս ի ձեռն բժշկական վարդապետացն եւ յօգնութենէ դեղերացն ընդունիցին զառողջութեան մարմնոցն եւ ազատեսցին ի ցաւոց: Որպէս ասէ Մարգարէն «Թէ որ ոչ իցէ առողջ մարմնով, ոչ կարէ ծառայել Աստուծոյ հոգով»: Իսկ այժմ նուաստ հոգիս, ծառայս ծառայիցդ Աստուծոյ անիմաստ Ասար Սեբաստացիս կամեցայ զընտիրսն հաւաքել եւ զհամառօտն եւ բացայայտել ըստ կարեաց մերում փոքր ի շատէ ի բանից իմաստասիրաց եւ բժշկական վարդապետացն եւ խնամ տանել ցաւագնեալ անձանց առ ի պէտս բժշկութեան: Եւ նա, որ ստեղծօղն է, տայ զառողջութիւն ամէնի ըստ բարի եւ բարերար կամաց իւրոց եւ նմա փառք եւ գոհութիւն, որ է աւրհնեալ յաւիտեանս ամէն: Եւ յիշեմք իմաստունքն, թէ ի յաշխարհս յԳ(3) ցեղ մարդու ցաւն անբժշկելի կու մնայ: Առաջինն այն է, որ գիտէ, որ ցաւ ունի, բայց զցաւն փոքր կու համարի եւ ոչինչ չի հաշուիր: Վասն այնորիկ ծուլութիւն կանէ եւ ի հոքն չի լինի դեղ անելու: Երկու այն է, որ կու ամաչէ եւ մեծամտի եւ չի կամիր, որ մարդու յայտնէ, թէ ցաւ ունիմ մանաւանդ, որ ի յամօթոյ տեղիք լինի: Եւ Գ (3) այն է, որ կծնի է եւ ըռժիդ է եւ եւ չի կամիր, որ դրամ խարճէ վասն իւր անձին առողջութեան եւ այսպիսի պատճառիւքս մնայ ցաւն ի յանձն անբժշկելի:

Այսպէս եւ զհոգեւորն իմացիր: Եւ յիշեմք եւ զայս: Զի ասացեալ են տղակութեան ցաւն շուտ լաւնայ եւ մեծ մարդունն յուշ լաւնայ, բահրակ թէ ի հնուց//լինի ցաւն՝ դժարանօք եւ ջանօք, թէ լաւնայ, իսկ թէ նոր լինի՝ լաւնայ շուտով օգնականութեամբ դեղերով: Եւ մարդոյ յորչափ տարիքն յաւելցել լինի, այնքան յուլ եւ դժարութեամբ ելանէ ցաւն ի նմանէ: Բայց, թէ օգնականութիւն Աստուծոյ լինի, ամէն ինչ դիւրին դառնայ եւ հեշտ, կամօքն բարերարին Աստուծոյ:

֎ Վասն երիկամացաւի (Երկրորդ մաս, ՀԶ) սերմ

հունտ

գաղտրիկազգիկների ընտանիքի բույս

շնկիեար

խակ խաղող, ազոխ

ժուռ

խավարծիլ

խարծիլ

բույս

պղտղատուն թրջոց

թուրջ

աղաղիայ սպիտակ ակացիայի ծառ ստեպղինով –գազար շողգոմպ շաղգամ տարչին

դարչին

մաճուն

դեղախյուս

քթիրայ բուսական խեժ շաւղիլ, շաղղել անօթի գոզ

շաղախել

քաղցած

մեզ

լապըստակ

նապաստակ

Գրած է ի կարգ գրոցդ: Եւ ցաւ մի այլ կայ, որ երիկամունքն լինի եւ իր անունն Դիահիտոս ասեն, որ թարքմանի անցաւորիկ: Վասն զի յորժամ խմէ զջուրն, նայ ի նոյն ժամն ի վայր անցանի: Եւ իր նշանն այն է, որ ջերմութիւն շատանայ եւ մարդն բարկնայ եւ ծարաւի հանապազ եւ այս ցաւս երիկամացն ի ջերմութենէ լինի: Եւ յերբ այս ցաւս մարդոյն դիպի, պարտ է, որ զինքն ծարաւ պահես, ոչ ջուր տաս կուշտ եւ ոչ հաց: Եւ իր կերակուրն սամիթ տուր եւ գարէ կորկոտ եւ գարէ հաց եւ գարէջուր եւ խիարի հունտ եւ շնկիեարի: Եւ ջրի փոխարէն դդմի ջուր խմէլու//եւ թթու նռան ջուր տուր եւ սերկեւիլի ջուր ըմպելի եւ խործլի եւ ժռի: Եւ դեղն զայս արայ: Առ պղտղատունի Բ (2) գրամ, խիարի ջրով ի թուրջ ած եւ խմել տուր յանօթեց: Եւ ապա տուր զայս դեղս զի խիստ օգտէ: Առ աղաղիայ Բ (2) գրամ, չոր կարմիր վարդ Գ (3) գրամ, նռան ծաղիկ, սամիթ Ա (1) գրամ, քթիրայ կէս գրամ, աղայ եւ մաղէ եւ ….շաւղէ, ղուրս արայ եւ ի շքի չորացոյ եւ տուր յամէն օր անօթից Բ (2) գրամ աղցած եւ հետն հով ջուր եւ զիր կերակուրքն հովաբնութիւնք տուր: Եւ զայս դեղս ի դրուցէ յերիկամացն ի վրա ած: Վասն ցաւոց, որ ի յերիկամունքն լինի: Եւ յարանքն եւ ի բշտաբերանն եւ ի յորովայնն եւ ի նստուտեղն: Եւ որ ի ջրհեղն դիժարանայ՝ զայս մաճունս տուր: կամ Գ (3): Եւ կերակուրն սիսռան ջուր, ոչխարի մսով, ստեպղինով եւ շողգմպով եւ հին գինի եւ ի ջրի նստիլ: Այդ անտից լինի, որ գոզն արգիլի կամ ի բարձր տեղաց ընկնի կամ ծովային լապըստակ հարու կամ թրով զարկած լինի, կամ թթու իրք լինի կերել, շատ օգտէ Աստուծով:

֎

ԳՐԻԳՈՐԻՍ ԱՂԹԱՄԱՐՑԻ

ՃՄ1 դարի բանաստեղծ, հոգևոր գործիչ, Աղթամարի կաթողիկոս՝ 1512-1544 թթ.: Եղել է Արճեշի վանքի վարդապետ Գրիգոր Րաբունու աշակերտը։ Երկրի անհանգիստ վիճակի պատճառով վանքից վանք է գնացել, ապաստանել Արճեշ, Մեծոփ, Վարագ, Ուռնկար վանքերում, որտեղ և գրել է տաղեր, գանձեր, ընդօրինակել ու ծաղկել ձեռագրեր։ Աղթամարցին տաղերի մեծ մասը գրել է երիտասարդ տարիներին (1515-1524)։ Վաղ շրջանի ստեղծագործություններն արտահայտում են միջնադարյան մարդու մտածողությանը բնորոշ գաղափարներ ու զգացումներ՝ մեղսականություն, վարքագրական հերոսների մեծարում, անձնական-քնարական պոռթկումներ ևն։ Դարաշրջանի սիրային տաղերգության ծաղկման պայմաններում այդ տաղերն ընկալվել են իբրև սիրո երգեր և լայն տարածում գտել ձեռագրի ժողովածուներում։ Աղթամարցու ստեղծագործություններին հատուկ է կանոնական գրքերից եկող և միջնադարում սիրված այլաբանությունը։ Գրիգոր Աղթամարցու անվան հետ են կապված նաև «Աղեքսանդրի վարք» ու «Պղնձե քաղաքի պատմություն» կաֆաների շարքերն ու նկարազարդումները։

֎ Տաղ Գրիգորիս կաթողիկոսի ասացեալ ղօնճայ կոկոն տհան հևոց թարթափ արտևանունք հուսն հյուսն սուրաթ – դեմք, կերպարանք սամպուլ շուշանազգիների ընտանիքի բույս, հակինթ տապիլ ջերմով բռնվել, անհամբեր դառնալ շիրին քաղցր, անուշ ուներ հոնքեր

շիտակ

ուղիղ

ղարղ լիննալ

ընկղմվել, սուզվել

խուրտ ու մուրտ խանչար

ջարդուփշուր

դաշույն

Մաքուր պատկերով նման հրեշտակի Անգին մարգարիտ յեռեալ ընդ ոսկի. Սէթ ւ Աբիսողոմ, Յովսէփ սխրալի, Անձամբ վայելուչ ի մէջ ամենի: Է՜ ղօնճայ տհան, ծաղիկ նռնենի, Պտղով բարունակ եւ դալար ուռի: Դու քաղցրահայեաց փթթեալ վարդենի, Արմաւ եւ շուշան եւ նշդարենի: Ուներդ է քաշած քան զթափած թուր Թարթափդ է քո թեք քան զնշտար սուր, Սպանանես, գերես յօրն հազար բիւր, Զե՜հ հուսնու սուրաթ ուզեհէ՜ սամպուլ… Ոսկի ի Հընդկաց, ակըն պատուական, Շուրջ գամ ու փընտրեմ զքեզ անխափան. Ես եմ քեզ խնդող եւ վաճառական, Ի բազում մըտաց ծածուկ ւ անկուման…. Սիրով լափեցիր ւ արիր զսիրտս խոց, Կու տապիմ ւ այրիմ որպէս ի հնոց, Սըրտէս կու թափի յոլով հուր ու բոց, Զայդ աստուածագիծ պատկերդ քո ինձ ցոյց: Քո մէջքդ է բարակ քան զուռի վարոց, Սպիտակ ատամունք՝ մարգարտէ շարոց, Դու քաղցրատեսիլ եւ պտուղ ծառոց, Յայդ շիրին լեզուէդ տուր երկու զրոյց:

Քան զշամբ եղեգան ելեր ես շիտակ, Ուներդ է կամար որպէս զաղեղնակ, Աչերդ է պայծառ որպէս զծովակ, Ղարղ եղայ ի ներս ւ եղէ անճարակ: Թարթափդ է խանչար, ինքըն՝ պողպատ զուտ, Այտով զիս հարիր ւ արիր խուրտ ու մուրտ, Ամպի պէս ածիր ինձ սաստիկ կարկուտ, Թէ ես մեռանիմ, քեզ շահ չէ, օգուտ: Շրթունքդ է քո լար, կլափդ է ամպար, Տաշխ եւ կինամոն նաֆայի թաթար. Զմուռ եւ հալվէ ու լալ ու ճօհար, Զօհրայ, մուշթարի ւ արուսեակ պայծառ: Վեր ես գնացեր քան զսինոբար, Նռնենի դրախտ եւ սալվի չինար, Լեզուդ է շիրին քան զՄսրի շաքար, Ի քո թշնամոյն շլինքն տապար: Քան զգարնանային մանուշակ հոտով, Որպէս քաֆուր վարդ պայծառ եւ գունով. Ծագիս քան զարեւ յերկնից կամարով, Զերդ զբոլորեալ լուսին ես լուսով: Երբ որ կու շարժիս ոտօքդ ըռաւան, Ուր որ դադարիս, այն տեղն է պօստան. Հանց սիասաթով իջնուս քան զխան, Դրիր զգերիս զնճիլ ւ ի զնտան: Խեւ Աղթամարցի՝ դու բարեաց անջան, Ունայն թզենի, փշաբեր անդաստան.

Թո՛ղ զսէր աշխարհիս այս անցւորական, Զի դառն ու լեղի է յոյժ անպիտան: Անօրէնութիւնքդ քո բարձրացան, Որպէս բեռըն ծանր սաստիկ ծանրացան. Երբ որ մտանես ի հողʼւ ի տապան, Ապա աւաղես, դառնաս փոշիման:

֎ Տաղ ի վերայ նորաշէն տուն եւ այգի ունեցողի եւ լալու չարտխնի տաղավար գեմ արե՛կ

չէ որ ե՛կ

Յամէն առաւօտ եւ լոյս Գաբրիէլն ասէր հոգոյս. «Արի՛, ե՛լ ի յայս այգոյս», Այս իմ նորատունկ այգոյս: Քար եմ բերեր սարերոյս, Փուշ եմ կրեր ձորերոյս. Պատ եմ բոլորեր այգոյս, Կասեն թ «Արե՛կ, ե՛լ այգոյս»: Ինչպե՞ս ելնեմ ի յայգոյս, Գէմ չար փուշ կայ պատերոյս: Ջուր եմ բերեր լեռներոյս, Աղբիւր եմ շիներ այգոյս, Դեռ չեմ խմեր ի ջրոյս, Կասեն, թ «Արե՛կ, ե՛լ այգոյս»:

Ուռ եմ տնկեր այս այգոյս, Զտակն եմ ջրեր այս տնկոյս, Դեռ չեմ կերեր ի պտղոյս, Կասեն, թ «Արե՛կ, ե՛լ այգոյս»: Այս իմ նորատունկ այգոյս: Հնձան եմ շիներ մէջ այգոյս, Կարաս եմ թաղեր գինոյս, Դեռ չեմ խմեր ի գինոյս, Կասեն, թ «Արե՛կ, ե՛լ այգոյս»: Այս իմ նորաշէն տներոյս: Տուն եմ շիներ մէջ այգոյս, Ոսկով նաշխած չարտխնուս, Դեռ չեմ վայլեր շենքերոյս, Կասեն, թ «Արե՛կ, ե՛լ այգոյս»: Այս իմ նորաշէն տներոյս: Վարդ եմ տնկեր այս այգոյս, Կարմիր ւ ըսպիտակ վարդոյս, Դեռ չեմ զհոտն առեր զվարդոյս, Կասեն, թ «Արե՛կ, ե՛լ այգոյս»: Ծաղիկ եմ տնկեր այգոյս, Կանաչ ու դեղին ծաղկոյս Դեռ չեմ զհոտն առներ ծառոյս, Կասեն, թ «Արե՛կ, ե՛լ այգոյս»: Այս իմ նորաշէն տներոյս: Գաբրիէլն եկաւ հոգոյս, Յահէն կապեցաւ լեզուս, Խաւրաւ աչերս ի լալոյս,

Աւա՜ղ իմ կարճ արեւուս, Կասեն, թ «Արե՛կ, ե՛լ այգոյս»: Առին զհոգիս ի մարմնոյս, Հանեցին զիս յիմ այգոյս, Մահ է, որ ելնեմ այգոյս, Այս իմ նորաշէն տներոյս: Ուռըն կանաչ է այգոյս, Որթն բացւեալ է տնկոյս, Խաղողն գոյնզգոյն այգոյս, Ծառեր-տունկն շատ՝ այգոյս, Կասեն, թ «Արե՛կ, ե՛լ այգոյս»: Պուլպուլն կանչէ այգոյս Առաւօտէն մինչ ի լոյս, Ցօղն իջանէ ի յայգոյս Յամէն առաւօտ եւ լոյս:

֎

ԲՈՒՆԻԱԹ ՍԵԲԱՍՏԱՑԻ

Հայ բժշկապետ, որը հայտնի է «Գիրք բժշկութեան տումարի» աշխատությամբ: «Գիրք բժշկութեան տումարի»-ն իր ժամանակի բժշկագիտական մտքի նվաճումների մատչելի և համահավաք շարադրանքն է, գործնական և տեսական բժշկության ուղեցույց: Բունիաթն իր ձեռքի տակ ունեցել արաբ և հայ բժշկապետների (Գրիգորիսի, Ամիրդովլաթ Ամասիացու, Մխիթար Հերացու) հայտնի աշխատությունները և ընտրողաբար օգտվել է դրանցից: Բունիաթի ծննդյան և մահվան թվականները հայտնի չեն, ենթադրաբար նա ապրել և գործել է 1575-1650 թթ. ընկած ժամանակահատվածում, եղել է Սեբաստիայի գիտական դպրոցի նշանավոր ներկայացուցիչ307

ներից, տիրապետել է մի քանի օտար լեզվի: «Գիրք բժշկութեան տումարի» աշխատության քննական բնագիրը տպագրվել է 1987 թ.՝ աշխատասիրությամբ Դ. Մ. Կարապետյանի:

֎ Դուռն, որ յիշէ զստամոքին ցաւերն (ԻԵ) սաֆրայ մաղձ կղտալ գխտալ սրքնճուպ քացախով և մեղրով խառնուրդ բերաբերութիւն –օգուտ լինալ լինել պալղամ ավիշ Ստամոքացաւութիւն, որ ի տաքէ լինի կամ ի հովէ լինի: Պատճառ, որ ի տաքէ լինի այն է, որ ի նա քաղցենալու լինա եւ այլ լինի, որ ուտելուն ժամուն յետեւ այլ լինի: Եւ այլ, որ ի սաֆրային յաւելուածոյն լինի եւ լերդին: Նշանն այն է, որ քաղցենալու լինի, որ ուռի ստամոքն եւ այն, որ ուտելուն ժամն լինի՝ ծարաւ լինի եւ բերանն լեղի. եւ այն, որ ի լերդէն լինի անխախտ լինի: Տաքէ լինի զկերակուրն չի հալէ եւ շատ գեր կղտա, եւ ըստամոքն հաց չուզէ, բերանն ցամաք, պաղն իւր դիւրաւ գա եւ ըստամոքն ծանրութիւն կենա: Դեղն այս է, որ սրքնճուպին խմէ եւ տաք ջրով բերաբերութիւն այն է, որ ըստամոքն սրբի… Եւ թէ ի սաֆրայէ է՝ բերանն լեղի լինի եւ սաֆրա փսխէ եւ գոզն կարմիր կանանչ… Եւ թէ հովէ լինի՝ այն է, որ կերակրէն յետեւ լինի, որ զկերակուրն փսխէ. այնոր համար կերակուրն ի ըստամոքն աւիրել է եւ պալղամ շատ է ընծայեր ի յըստամոքն: Նշանն այն է, որ յուտելվեն յետեւ լինի, որ բնաւ չմարսէ զկերակուրն եւ փսխէ: Եւ այն որ ի շատ պալղամի լինի չի ծարվի եւ բերնին ջուրն շատ լինի եւ երակն կակուղ:

֎ Դուռն, որ յիշէ զլերդացաւն (ԻԹ) զկռտոց

սկըրթուք թօխմաքան

ստամոքսի խանգարում

եախու

սպեղանի

ունսուլ

մկնսոխ

ուսայլիմայ ձեռքի ճկույթի երակ տրամ դիհ

գրամ

կողմ

ըռովանտ

գարծիլ, դեղախոտ

վարդի շաքարակալած թերթեր կամ դրանից կուլպա շաքար պատրաստված մուրաբան փրփրեմ դանդուռազգի բույս սէվտա

սև մաղձ, լեղի

տուռէճ

հնդկահավի տեսակ

եղմ

մեղմ

Որոյ լերդն ուռի կամ ի տաքէ կամ ի հովէ, պատճառ, որ ի տաքէ լինի այն է, որ ի յաւելի յարենէ լինի, կամ յաւելի սաֆրայէ, որ ժողովի եւ յուժովնա եւ ուռեցնէ զլերդն: Նշանն այն է, որ քանի ջուր խմէ չի կիշտանա, բերանն ցամաք, լեզուն դեղին, երեսին գունն դեղին լինի եւ երակն սուր, անձն աւաղ, գոզն դեղին լինի, ի ներսէն աղեց սկըրթուք գա, երբ փսխէ, նա դեղին եւ կանանչ լինի: Երբ լուծումն լինի, նա դեղին սաֆրա գայ, ի յաջ կուշտն ծանրութիւն երեւի եւ տաք ջերմն բռնէ: Դեղն այն է, որ ի յաջ ձեռաց ուսայլիմէն երակ առնեն, թօխմաքանին ըզկաթն տան. Եւ թէ այս ցաւս ի յաղիքն իջնու նշանն այն է, որ լեզուն ճերմակ լինի, երեսին գունն արճիճի գունով լինի, զկերակուրն շատ ուտէ եւ չի մարսէ:

Դեղն այն է. լեղի նշով շարապի ունսուլ տան եւ զայս ի գործ արկանեն: Առ կաքաւի լերդ ա (1) տրամ, ըռովանտ կէս գրամ, կուլպա շաքրով խմցնեն գ. աւուր յետեւ զայս եախուս առնեն…. ի վրա ցաւուն դնեն: Եւ այն, որ ի յարենէ լինի դեղն այն է, որ ի յաջ դիհ ի բասիլիկեն արիւն հան եւ գարէջուր տուր հովցուցած եւ տուր սրքնճուպին շաքրով, եւ դդմի եւ փրփրեմի ջուր տուր սրքնճուպինով: Եւ ուռէցն ի լերդին փոս դիհն լինի նշանն այն է, որ կերակուր չուզենա, որ ծկտա եւ փսխէ եւ փորն պինտ լինի: Եւ թէ ուռէցն ի լերդին գունդ դիհն լինի նշանն այն է, որ հազ լինի եւ շունչն պակսի… Եւ թէ ի հովէ լինի պատճառն այն է, որ ի պալղամէ լինի որ ժողովի ի լերդն, կամ աւելի սէվտաէ, որ յաւելնա եւ զլերդն ուռեցնէ եւ պնդէ: Նշանն այն է, որ պալղամէ եղածին, որ յաջ կողն ծանր լինի եւ ցաւն պակաս եւ ուռեցն կակուղ եւ գոզն իսպիտակ: Եւ այն, որ ի սավտաէ լինի ուռեցն պինտ եւ գոզն սեւ գուն: ….Եւ կերակուր սիսռան ջուր տուր, յորժամ ցաւն պակսէ տուր տուռէճի միս տարչինով լինի եփած եւ տուր զայս ըմպելիքս: Առ շաքար, մանաւշա, մազտաքի, յունապ, ըռազիանա, կարմիր վարդ եփէ եղմ կրակով եւ քամի եւ տուր գ. (3) օր անօթեց՝ տաք, տաք լաւէ: Եւ խմցուր զ(ը)ղտուն զգոզն եւ կամ զկաթն՝ շատ օգտէ:

֎ Դուռն, որ յիշէ զիրիկամն եւ զբուշտն (ԼԴ) Իրիկամացաւութիւն կռնակ

երիկամացավ

թիկունք

մթնգուն մուգ բաբունաճ երիցուկ զենութիւն վնաս, վտանգ կուլանկուպի

վարդի մուրաբա

փարսի օշան

քնջութի ձեթ

շիրիկ

սպեղանի

մալհամ մուքլ

ծառի խեժ

տաւայ-ըլ

մուշք-մուշկ

զաթ-ուլ-պավլ ժռել ճաւաւ

պարսկական թելուկազգիների բույս

բորբոքային բնույթի մեզ

միզել լուծը կանխող կերակուր, չորացնող

բասիլիկ

բազկերակ

թաժա թարմ հապ – դեղախառնուրդ, հաբ պզուր սերմ Իրիկամացաւութիւն, որ ի տաքէ լինի կամ ի հովէ լինի: Պատճառ, որ ի տաքէ լինի այն է, որ ի շատ կերակուր ուտելուն լինի կամ իրիկամացն վատուժութենէն կամ տաք իրվի, որ ի հետ գինու է կերեր: Նշանն այն է, որ գոզն կարմիր լինի եւ ծարաւ ունենայ եւ կռնակն խիստ տաք եւ ջերմ ունենայ եւ իրիկամացն տեղն ցաւի եւ լեզուն սեւ լինի: Եւ այն, որ վատուժութենէն լինի գոզն որպէս մսի ջուր լինի եւ կռնակն ցաւի եւ մերձաւորութիւն չուզենայ… Պատճառ, որ ի հովէ լինի այն է, որ ի պաղլամի կերակրոցն լինի, որ շատ ուտէ կամ ի սավտայի խառնուածոց, որ զենութիւն աւիրէ: Նշանն այն է, որ ի պալղամի լինի, գոզն իսպիտակ լինի եւ ծարաւ չլինի եւ ծանրութիւն երեւի իրիկամն: Եւ այն, որ ի սավտայէ լինի գոզն մթնգուն լինի եւ ցաւն խիստ: Դեղն այն է, որ յառաջ վերաբերութիւն այնեն եւ թզի շարապ եւ կուլանկուպին տան եւ հոքնա այնեն, վարդի տերեւ, բազկի տերեւ եւ խաթմու, ցորենի թեփ, հստակ թուզ, փարսի օշան, խիարի կուտ եւ ձմերկի, շիրիկ ձէթ յիրար խառնեն մալհամ այնեն ուռեցին վերա դնեն, սագու եղ, պախրու ծուծ, մուքլ, խէժ յիրար խառնէ, քիչ մն մո-

մով մալհամ արայ եւ ի վերան դիր եւ տաւայ-ըլ-մուշք տուր, շատ օգտէ: Հուր զաթ-ուլ-պավլ, այն է, որ ի ժռելուն ժամն գոզին ճանապարհն կսկծէ: Դեղն այն է, որ զքալամին տերեւն եփեն եւ թեփով եախու անեն եւ սեխի կտի կաթ տան… շատ օգտէ: Արիւն գոզելն կամ ի սնկանէն է, կամ ի թիկունքն, նա գիտացիր, որ ցաւն եւ արիւնն ի յիրիկամունքն է: Եւ թէ այս նշանս չունենա եւ արիւնն յիստակ լինի, նա գիտացիր, որ ցաւն ի բուշտն է, երկունքն ալ ա. (1) ցաւ է: Դեղն այն է, որ յառաջն ի բասիլիկէն երակ առնէն եւ ճաւաւ խմցնեն եւ մանուշակի շարապ տան: Դեղն այն է, որ թաժա կաթ խմցնեն եւ հապ-ի պզուրի տան եւ մաճուն-ի բաբունաճ:

֎

ՊԱՐՍԱՄ ՏԱՂԱՍԱՑ

(Պարսամ Տրապիզոնցի, արքեպիսկոպոս Լէոպոլսոյ) Պարսամ Տրապիզոնցին ՃՄ1 դարի երկրորդ կեսին է ստեղծագործել: Նա Լեոպոլսի (Լեմբերգ - Լվով, ուր վաղուց ի վեր հաստատվել էր լեհահայոց գաղթականությունը) հայոց արքեպիսկոպոսն էր 1579-1583 թթ.: Իր տաղը գրել է 40-50 տարեկանում՝ 1570-1578 թթ.: Պարսամը երկար տարիներ տանջվել է ատամնացավից, ստիպված շատ ծոմ օրեր է անցկացրել, հրաժարվել է մսից ու համադամ այլ կերակուրներից: Մի օր էլ, երբ դարձյալ ատամնացավից տառապել է, նրան այցելել է տեր Միքայելը՝ մխիթարելու և սփոփելու: Վերջինիս խնդրանքով էլ Պարսամը գրում է այս տաղը: Իհարկե այս գործը գրական մեծ արժեք չունի, քանի որ գրված է անարվեստ ոճով, անպաճույճ է, չի փայլում սրամտությամբ: Սակայն այն իր մեջ ունի հետաքրքրական գծեր:

֎ Տաղ վասն ակռայի զոր ասացեալ է Պարսամ Տրապիզոնցի քապար – կապար խոստել – ցավել ծակոցով էրվշտի/էրիշթէ – դդմաճ թարխան – չոր թան իլահի – տա աստված հասրաթ – կարոտ հիլաթ – հիվանդություն հաւաս – փափագ ղապուրղայ – կող մատրան – արժանի ճուղապ – պատասխան պաւրանի – խորովածու ապրիկ – ապուր աժնիկ – արժանի նսաֆ – խիղճ, գութ բաթ – բադ ղազ – սագ Ակռայեկս հալ մի չունի. Որ թէ լինիս աղապիկի, Կու խոստէ յիս, չի մնաց հոգի. Քապարի խոտ քացխի. Թէ տամ քաշել, նա կու ցաւի. Գլուխ չունիս տապանճանի. Դուք ինչ խրատ կու տաք ինձի: Հասրաթ լինիս փախլավայի: Հոգիս կ’ելնայ հետ չոր հացի. Ծեծած ցորենն է քեզ հոգի. Հաւաս ունիմ ես չոր մսի. Զայն այլ աղէկ եփած լինի. Զետ որ ի յակռաս կու հասնի, Այդ մէկ ապրիկն է պիտանի. Այլ չի մնա ի յիս հոգի: Զայն այլ կ’ասես թէ մեզ պիտի:

Հանց ակռայեկն երեր կըկզի, Աժնիկ լինիս դու թարխանի, Գիշեր ու ցորեկ չի հանգչի. Որ ի պահուց աւրերն կ’եփուի. Ինքն հանդիպի կաքվու մսի. Դու հանդիպիս անեփ ոսպի, Եւ աղվոր կակուղ հերիսի: Յետ կեցիր. ակռատ կու ցաւի: Խեղճ ակռայեկ դու իլահի Կ’ուզես որ ակռատ չի ցաւի. Ուտես փիլաւ ու գեր եախնի. Մի՛ ուտեր թթու կծու ’ւ աղի. Դու հանդիպիս կծու խաչի, Այլ դու կ’ուտես ինչ հանդիպի, Անուշ ուտես դու պաւրանին: Գնա՛ քաշէ քեզի պիտի: Մատրան լինիս դու զյմայի, Ստին երեսն սեւ լինի. Որ լընուն ի մէջն էրվշտի. Ահա եղաւ հինգ վեց տարի. Յառջեւդ որ գայ գոր գեր զազեր, Զետ որ ի բերանս կու հասնի Մարդ չթողուս որ ձեռք տանի: Վա՞յ կու կանչէ խելքս կու անցնի: Խեղճ ակռայեկս հաւաս ունի Հանց կայ քառսուն յիսուն տարի, Բաթու, ղազու, հաւու մսի, Խեղճս խզմաթ կ’ենէ քեզի. Ինքն հանդիպի գեր զալիի, Այս ադմորդին նսաֆ չունի. Զմէջն լցած զապուրզայի: Դեռ նախատինք կու տայ մեզի: Աղէկ պաւրէկ եփած լինի, Խեղճ ակռայեկ ողորմելի. Մէջն հաւկիթ եւ աղվնի. Վատ չեմ ուզեր ես այլ քեզի. Առեկ լինիս դու արժանի. Կ’ասեմ խեղճ է քան կու ցաւի, Ուտիս գաթա, քուլինճանի: Զատ չէ կերեր, կայ վեց տարի: Աճամ մնամ թ’ինչ կու ցաւի, Գանգատ ունիմ ես այլ քեզի. Ակռաս |թէ ինչ| հիլաթ ունի Թէ դու տէրն ես այս ակռայի. Զետ որ մէկ մէկու կու հասնի. Դու մի կենար շատ անօթի, Խիստ կու խոտէ, յետ կու քաշուի: Երբ որ լուսնայ հաց կեր քեզի: Զիս կու խաբէ թէ չի ցաւիր, Ես մեղաւոր Պարսամ գերի. Տեսնամ քանի օր մի անցնի Որ զակռանիս իմ գովեցի.

Ակռաս սլայ ու կու հայի Բնաւ զհոգիս իմ չյիշեցի. Զվայ կու տայ խորված մսի: Որպէս ճուղապ տամ Քրիստոսի: Անչափ պահեմ զքեզ անօթի, Տէր Միքայէլն Լովեցի Սեւ ակռայեկ ողորմելի. Յինէն խնդրեաց, ես գրեցի. Գլուխ դնես դու կորկը տի Ինձ մեղաւոր անարժանի Ետեւն լաս դու չոր կտի: Դուք ասացէք Տէր ողորմի: Տեսնաս ոսպով սպանախ եփած. Սիրտդ դեղայ հետ բակլայի. Չանկայ դու զարնես լովիասի. Հոգիդ դողայ դեմ սըսեռ

֎

ՄԻՆԱՍ ԴՊԻՐ ԹՈԽԱԹԵՑԻ

Մինաս Թոխաթեցին ծնվել է 1510 թ. Եվդոկիայում (միջին դարերում՝ Թոխաթ): Կրթությունը ստացել է Թոխաթում: Հմուտ է եղել գրչության արվեստին և դրան հարակից ճյուղերին՝ մանրանկարչությանն ու կազմարարությանը: 1540 թ. հեռացել է հայրենիքից՝ օտար երկնքի տակ պանդխտությամբ օրվա հացը հայթայթելու: Մահվան թվականը հայտնի չէ: Ենթադրվում է, որ մահացել է 16-րդ դարավերջին: Հարիսային նվիրված տաղի մեջ (1563թ.) Մ. Թոխաթեցին իր մասին գրում է. «Ես ծեր ալեօքըս մեղաւոր…», «Ծեր ալեօք եմ եւ սպիտակ, Ակռայ չի կայ բերանս դարտակ»: Այս տարիքում Մ. Թոխաթեցու համար դառն են եղել օտարությունն ու պանդխտությունը: Վաթսուն տարեկանում փափագում էր գնալ հայրենիք ու այնտեղ հանգչել: Սակայն իր մահկանացուն կնքել է Լվովում (Լեմբերգում):

֎ Թոխաթեցի Մինաս դպրէ ասացեալ որ ի Լովաց տունն վախճանեցաւ Տաղ եւ գովասանք հերիսի Ի հողոյ հաւասար անձնէ Ա՜յ հերիսայ իմ գովական եւ անարժան ձեր ծառայէ ոչ ոք չկա ի քեզ նման ի Թոխաթցի Մինաս դպրէ ամէն մարդիկ դէմ քեզ դողան շատ կարաւտով բարեւ հասցէ: եւս առաւել ես անարժան: Մտամոլորս մեղաց գերի, Ա՜յ հերիսայ ընտիր գոված թուղթ գրեցի հերիսայի, ապուրներուն մէջն ես աւրհնած շուտով առ ձեզ ուղարկեցի, մեռեալքն ի քեզ ապսպրած միթէ բարի խապար հասնի: քենով փրկին յամէն մեղաց: Կամ եւ նայիմ ես դեգերած Ով զիւր մեռեալն կու սիրէ անձամբ գծուծ, մտաւք կորած պատարագաւ զնա հիշէ եւ աչուըներս մրափած, գիշերն ի բուն զքեզ եփէ կիսահիւանդ էի պառկած: եւ վաղուընէն առատ բաշխէ: Յանկարծակի զդուռն բացին, Ա՜յ հերիսայ ապուր գոված զմօհրած նամակն ի յիս տւին ամենեցուն ես դու պատուած ասցին կարդա դու առանձին թէ կենդանեաց եւ թէ մեռած զքո թղթին պատասխանին: դեղթափ ես դու փորու քաղցած: Հիւանդ մարմինս ի դող ելաւ Ես ծեր ալեաւքս մեղաւոր յանկարծ շուտով առողջացաւ զքեզ կու սիրեմ սրտիւ բոլոր հոգւով մարմնով ուրախացաւ զինչ կերակուր կայ խիստ աղուոր երբ հերիսի խապար հասաւ: ամենեցուն դու թագաւոր: Ով Թոխաթցի Մինաս դպիր Քահանայից դասքն երամով ի հերիսին փեշն կպիր յորժամ ընթրիս լսեն քենով թուլցուր զգաւտիդ եւ կշտացիր զքունն ծախեն յոյժ խնդալով փափաքանացդ քո հասիր: թէ հերիսայ կ’ուտենք յոլով:

Ա՜յ հերիսայ իմ սիրելի Յորժամ որ առաւաւտ լինայ ամենեցուն ես ցանկալի յեկեղեցին փութան նոքա յԵրուսաղեմ ’ւ ամէն տեղի այլ ոչ աղաւթք միտքն կու գայ առանց քեզ մատաղ չլինի: թէ հերիսան յերբ պիտի գայ: Ա՜յ հերիսայ զիս խեղճ արիր Մեռածքն ամէն ի հող տապան որ յայս երկիրս ձգեցիր յորժամ լսեն զհերիսան տարին անգամ չես հանդիպի ցնծան հոգիքն եւ զուարճանան որ զքեզ ինձիկ ի կեր տայիր: եւ արարչին մերոյ փառք տան: Ամ խիստ անոյշ ես հերիսայ Ի թուականիս հազար ամի երբ արդար եղն շատ լինայ եւ տասն ’ւ երկու թիւ աւելի կակուղ հացիկն ընկերանայ եւ ի յամսեանն փետրուարի ով որ ուտէ ուրախանայ: աւրն էր ուրբաթ հինգ համարի: Զինչ ազգ որ կան ի յաշխարհի Բայց այս ղարիպս Թոխաթցի քեզ գովանք տան ի հետ ինձի. Մինաս անուն մեղաց գերի եւ փափագին ի դէմ քեզի եկի անկայ Լովաց երկրի որպէս մեղու ի դէմ ծաղկի: կարաւտ մնացի ես հերիսի: Աղքատք եւ կոյրք որ կու մուրան Ծեր ալեաւք եմ եւ սպիտակ ծերք եւ տղայք կին պատուական ակռայ չի կայ բերանս դարտակ ամենեքեան համանգամայն որ հերիսան լինայ տաք տաք վազեն ’ւ երթան ի հերիսան: կակուղ պիտայ սեր ու կարագ: Կերակրոց մէջն ես դու գոված Երգս գրած է Մինասի Լուսաւորիչն զքեզ յաւրինեաց անմիտ յիմար եւ փանաքի արար զքեզ եւ հաստատեաց ձեզ արմաղան ընծայեցի եւ կերակուր մեզ պատրաստեաց: զմեզ յիշէք սիրով սրտի: Հարք եւ եղբարք իմ պատուական Եւ ասէ մեզ ողորմի մարեր, քուրեր ամենեքեան բիւրապատիկ իւրենն տացի

խնդրեմ ձեզնէ լալոտական արժան լինի ինք հերիսի որ չի մոռնաք զհերիսան: եւ մատուցման պատարագի: Երբ որ եփէք զհերիսան Հայր մեր յերկինս ով որ ասէ ինձ ղարիպիս կեր տաք արժան ուղիղ սրտով զիս յիշէ ի յԱստուծոյ դարձցի փոխան ինքն զԵկայք ձայնն լսէ արքայութիւնն անանցական: յաջակողմեան դասն անցանէ:

ՍԿԶԲՆԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐ

1. Ամիրդովլաթ Ամասիացի, Օգուտ բժշկութեան, Եր., 1940: 2. Ամիրդովլաթ Ամասիացւոյ Անգիտաց անպէտ կամ Բառարան բժշկական նիւթոց, Վիեննա, 1926: 3. Ասար Սեբաստացի, Գիրք բժշկական արհեստի, Եր., 1993: 4. Բունիաթ Սեբաստացի, Գիրք բժշկութեան, Եր., 1987: 5. Գիրք Վաստակոց, թարգմանութիւն նախնեաց յարաբացի լեզուէ, Վենետիկ, 1877: 6. Գրիգորիս Աղթամարցի, Տաղեր, Եր., 1984: 7. Գրիգորիս, Քննութիւն բնութեան մարդոյ եւ նորին ցաւոց, Եր., 1962: 8. Դատաստանագիրք Սմբատ Իշխանի (Գունդստաբլի), կիլիկեան դատաստանագիրք Ճ11 դարի, ձեռագրի համեմատութեամբ լոյս ընծայեց վարդապետ Ղլտճեան, Էջմիածին, 1918: 9. Խաչատուր Կեչառեցի, Տաղեր, Եր., 1988: 10. Կոստանդին Երզնկացի, Տաղեր, Եր., 1962: 11. Հովհաննես Երզնկացի, Բանք չափաւ, Եր., 1986: 12. Հովհաննես Թլկուրանցի, Տաղեր, Եր., 1960: 13. Մինաս Թոխաթեցի, Տաղեր (Ն. Ակինյան, Հինգ պանդուխտ տաղասացներ), Վիեննա, 1921: 14. Մխիթար Հերացի, Ջերմանց մխիթարութիւն, Վենետիկ, 1832: 15. Յովհաննէս Երզնկացի, Ի Տաճկաց իմաստասիրաց գրոց քաղեալ բանք, Եր., 2009: 16. Նահապետ Քուչակ, Հայրենի կարգավ, Եր., 1957: 17. Ներսես Շնորհալի, Յաղագս երկնի եւ զարդուց նորա: Հանելուկներ: Ողբ Եդեսիոյ, Եր., 1968: 18. Պարսամ Տաղասաց, Տաղ վասն ակռայի, «Հանդէս ամսօրեայ», թիւ 9-10, Վիեննա, 1930: 19. Սմբատ Սպարապետ, Դատաստանագիրք, Եր., 1958: 20. Քիւրտեան Յարութիւն, Թորոս Տարոնացի, կեանքն ու իր տաղերը, Նիւ-Յորք: 21. Ֆրիկ, Բանաստեղծություններ, Եր., 1941: Էլեկտրոնային աղբյուրներ www.digiՄiԵ.am ՄraԵծr.asj-օa.am

ԵՐԵՎԱՆԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

Ա. ԱԲԱՋՅԱՆ, Ն. ԴԻԼԲԱՐՅԱՆ,

Ս. ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ, Ն. ՊԱՐՈՆՅԱՆ,

Ա. ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ

ՄԻՋԻՆ ՀԱՅԵՐԵՆԻ

ՈՒՂԵՑՈՒՅՑ-ՔՐԵՍՏՈՄԱՏԻԱ

Համակարգչային ձևավորումը՝ Կ. Չալաբյանի Կազմի ձևավորումը՝ Ա. Պատվականյանի Հրատ. խմբագրումը՝ Մ. Հովհաննիսյանի

Տպագրված է «Timծ էօ Priոէ» օպերատիվ տպագրությունների սրահում: Ք. Երևան, Խանջյան 15/55

Ստորագրված է տպագրության՝ 16.12.2019: Չափսը՝ 60x84 1/16: Տպ. մամուլը՝ 20: Տպաքանակը՝ 150: ԵՊՀ հրատարակչություն ք. Երևան, 0025, Ալեք Մանուկյան 1 www.քuԵՄisհiոg.am