Մորենի

Մեր նպատակն է հասարակության մեջ բարձրացնել սերը դեպի ընթերցանությունը, առաջացնել հետաքրքրություն դեպի դասական և արդի գրականությանը, և կոտրել բոլոր այն կարծրատիպերը, թե այսօրվա հայ իրականության մեջ ընթերցողներ չկան:

Գիրքը համացանցում է տեղադրվել Գրքամոլ Նախաձեռնության կողմից: Բոլորիդ կողմից սիրված Գրքամոլ-ը սկսել է մի նախաձեռնություն, որի նպատակն է համացանցում էլեկտրոնային տարբերակով տեղադրել բոլոր այն գրքերը, որոնք սիրված են հայ ընթերցասերների կողմից և ցանկանում են դրանք ընթերցել նաև էլեկտրոնային տարբերակով: Ժամանակի ընթացքում մեր կողմից համացանցում կհայտնվեն բոլոր այն գրքերը, որոնք մինչ այս ինչ-ինչ պատճառներով ձեզ համար եղել են դժվար ձեռքբերելի: Գրքամոլը, ունենալով իր ուրույն տեղը համացանցում, իր առջև նպատակ է դրել հասարակության

մեջ

բարձրացնել

սերը

դեպի

ընթերցանությունը,

առաջացնել

հետաքրքրություն դեպի դասական և արդի գրականությանը, և կոտրել բոլոր այն կարծրատիպերը, թե այսօրվա հայ իրականության մեջ ընթերցողներ չկան:

Սիրելի՛ ընթերցողներ, մենք շատ ուրախ կլինենք, եթե կլինեն մարդիկ, ովքեր կցանկանան օգնել մեզ այս հանրօգուտ գործում: Էլեկտրոնային գրքերի պատրաստման և

մեր կայքում դրանք տեղադրելու հարցում մենք չունենք որևէ շահ և չենք չհետապնդում որևէ եկամուտ, բացի հայ և արտասահմանյան գրականությունը հայ ընթերցասերներին հասանելի դարձնելուց, և մենք բաց ենք բոլոր նվիրյալ և օգնել ցանկացող մարդկանց համար: Եթե դուք ունեք լուսապատճենահանման սարքեր, և ուզում եք միանալ մեր կողմից ձեռնարկվող այս հանրօգուտ գործին, ապա գրեք մեզ [email protected] հասցով: Շնորհակալություն, որ հետևում եք մեզ: Ցանկանում ենք բոլորիդ հաճելի ընթերցանություն:

Գրքամոլ Նախաձեռնություն 2015 © Grqamol. All Rights Reserved. URL: www.grqamol.am, e-mail: [email protected]

2015 © Grqamol. All Rights Reserved. URL: www.grqamol.am, e-mail: [email protected]

ՋՈՒԼԵՏ ՄԱՏԻՆ ՅԱՆ

ՄՈՐԵՆԻ

«««Վ Ե ՏԱ Կ Ա Ն

ԳՐՈՂ» ՀՐԱ ՏԱ ՐԱ Կ 2Ո Ի^*Ո 1>ն

եՐԵՂԱՆ 1978

70303 (4070)

¥ot ( m ) ՜էտ՛

© ՀԱՎետական գրողՖ հրատարակլութչուն, 1976

Այսօր մաքուր մայթերը համբուրել եմ ուզում, ե սիրտս պայթում է ճիչերից, ահա խաղում են մանկիկները, 1ւ ձմեռվա դաւոարկ բակերը լցնում են իմ մեջ գարնանային համբույր: Արևը գալիս է մեկ քաշվելով, մեկ տնավարի, փողոցի աղմուկը ղնգուն է: Պատշգամբները օրհներգվում են. կանայք իրենց փրփուր լվացքն են երգի հետ փռում: «Պլանի տակ» ընկած տներից պառավները դուրս են եկել, որ հին հոգոցով փլվող պատերը կանգուն պահեն: Ջահելները խենթ, սիրային երգեր են երգում: Հողահոտը լցվում է ամենուր: ... Շնչում եմ, հողը շարժվում է: Ուղում եմ այնպես շնչել, որ հողը չհուզվի, չի լինում: Ծս նրա մեջ եմ, ե փնտրում եմ ինձ:

Piujg

ձեռքերս

հող են ե հող

են շոշափում'

ճաքած,

տրորված, հայրենական... Ծս շռայլ մի աշխարհ եմ տեսնում, որին երազել են պապերըս, 1ւ որի պատվանդաններին միայն ւսր են եր են բազմած, ցանգի մի ներդաշնակ ղողանջ հավատի պես լցվում է հոգիս: Աս պարուրվել եմ երանությամբ...

Առաջ, շատ-շատ առաջ, մշուշի

մեջ, լողում էին

տների

կարմիր տանիքներն ու մարդկային կանչեր: Կանչերը, խառնըվելով շան հաչոցներին' կտրում էին կեսգիշերն ու վառում մի քանի մոլորված լույս: Պապենական սնդուկները աղատվում էին հնոտիքից: Ծլնգան դույլերն ու ցանկապաաերի մոտ սահող ահավոր ստվերները լուռ ու մունջ չքանում էին ցան­ կապատի ճաղերի տակ: Գնում էինք մորի հավաքելու: Շները հորանջում էին ցրտից ու

անքնությունից, գյուղը

շարական էր կեսգիշերի շուրթին: Մոլորված լույսեըը հատնում էին տեղնուտեղը, խավարը սրթսրթալով արահետ էր բացաւ!: ... Խավարը քչախոս է, նա ուժը պահում է իր մեջ ե գ ո ­ ղանում է ուրիշի ուժը: Ըայց խավար կա օրհնելի է, եթե լույս արահետ ունի ճամփորդի համար: Թաղի տղա ու աղջիկ

շատախոսում էինք մինչե աք|որա-

կանչ, աքլորն իր կանչով արթնությունն էր գյուղի: Գիշերային (սնտաոի եզրը խորհրդավոր դուռ էր, ծառերից վիշապներ էին կախված: —- Չ է ֊ մ ի , — դողը

ղսպելով ցրում էր

տարեցը,

ե գնում

էինք «ոսկի» որոնելու: Ոսկին մորի էր կարմի՛ր, հյութեղ ե սիրում էր վաղնջական առավոտվա թափանցիկությունը: Ռւսցատի խոտի դեղերը թխսկան հավի պես կանչում էին, ե մենք

ճուտիկների

նման բնատեղ էինք

բուրում էր այնպես նա զա նքով

սարքում: Խոտը

ու թաց: Սկսվում

էին իսկա­

կան հեքիաթները" սարսափի ու ապահովության մասին: Կրտսերի աչքերը դուրս էին ցայտում բիբերից: Տարեցը հոգ­ նած ննջում էր, նրա զգայարանները սրվել-մսւշվել էին: Խոտի բուրմունքը գիշերային հավքերի ղուն֊ ղ ունի ու անտառի բվվոցի հետ"

Ադամի ու Եվայի դրախտն էր:

Ծվ բոլոր սար­

սափների մեջ սեր կար, մարմին կար, արյուն ու դող: Մեր սերը կարկատած շորատակից թպրտում էր, ոնց որ մոխրի ՛տակ քնա ծ անթեղ: ... Բնազդն անթեղ է, կենդանի հուր, որ մեկիս մեջ, որ ապրեցնի մեզ: Կրտսերի աչքերը վառվում էին

ապրում է ամեն

անհասկանալի հուզմուն­

քից" կողքի պատանյակը ծոպավոր տրեխներով ու հոր մեծ շալվարով, ծիծաղկոտ պատմություն էր: Գիշերը աստղոտ էր ն մեր աստղը նրա մեջ կախված,

որ ընկնում էր ցած. մինչև

հիմա էլ մարդիկ մեկ-մեկ ընկնում են աստղերի նման: —

Վեր կացեք,— խռպոտ տարեցը կիսատ էր թողն՛ում մի

հեքիաթ: Դժկամությ՛ամբ թողնում էինք դեզերի տաք բները ե գնում բացատ, բացատը մորու մարտահրավեր էր: Լուսաբացը ցրում էր իր մշուշները և կենդանացնում ան­ տառի կմախքը: Արևից տաքացած փոքրիկ Զատիկները, որ նստում էին

մեր վրա' հոսում

էին մեր մատների

թռչում, իրենց հետ տանելով մեր կյանքի մունքը...

վրայով ու

նախշուն

հիաց­

... Մինչև հիմա էլ մեր կյանքի հմայքը մեր ւ[րայով թռչում է: Դույլերը, որոնք անհուսորեն զնգացել էին գյուղից մինչև անտառ' լցվում էին հյութեղ կարմիրով: Արևն սկսում էր «կծել»: Տարեցը օգնում էր Կրտսերին դույլը լցնելու, նա հիմա

չար չէր: Դույլերը շարվում էին կածանի երկայնքով, ուր փո­ սիկի մեջ փայլում էր մի բուռ ջուր, իսկ հաաակը ոսկի էր' դեղին աերե: Առաջինը խմում էր Կրտսերը' բռերով կում-կում: <եա ո հանդարտվում էր ջրի երեսը, հետո մեկելը, մյուսը... Ոչ մի տեղ այնպես սրտահույզ ու կերկերուն չէր երգը: Տեղին էր երգը վւոքրիկ «հարս ու փեսաների» ու անիրա­ կան «հարս ու փեսաների» համար: Ոչ մի լռություն այնքան խոսուն չէր, որքան անտառում: Ականջներս դառնում էր նրբազգաց, մարմիններս' ձայն ու շշուկ, սերը' շնչառություն: Իսկ մեզնից ք ի չ հեռու, կամ այնտեղ, ուր քիչ առաջ մենք էինք' մորու թփերը մերկացել էին, նրանց պճնանքը թափվել էր U գլխիկոր կանգնել էին արևի տակ: Անտառը խոշտանգվել էր հեռուներում:

էր. մի մեծ սիրտ

ճմլվում

Հեքիաթները չքացել էին, մնացել էին թփ՛երը, ե անտառա­ յին հաստ ծառերից էլ վիշապներ չէին ճոճվում: Թփերը տխուր գույժ էր:

Էին, դժգույն, և առավ՛ոտը նրանց' չարա­

0, մորահավաք, մանկության կարմիր հուշ: ... Հեքիաթները մորաթափ թփեր են կյանքի կածաններում: Բացատը մնում էր խոշտանգված' դեզերի մութ բներով: Հոգնությունը... կամ անանուն մի բան մեզ տխրեցրած' մեր քարավանը շարում էր դեպի գյուղ: Տանիքների կարմիրը շիկացած արեի տակ' կանչում էր... գյուղը հաց էր U բարեկամ: Երդիկները կյանքի ծուխ էին: Կեսօրը արթնություն էր ն սպասում: Մորին բազմում էր տների մեջտեղը,

թարմ

մորահոտը

բռնում էր տան անկյունները: Վաղուց է ինչ մշուշի մեջ չեն լողում տների կարմիր տա­ նիքներն ու մարդկային կանչերը: Կանչերը չեն խառնվում շան հաչոցներին, մոլորված լույս:

կտրելով կեսգիշերն ու վառելով

մի քանի

Սնդուկները ազատվել են հնոտիքից ու պա­

պենականից: Ցանկապատի

մոտ սահող լուռ ու մունջ

ստվերները չեն

չքանում ցանկապատերի ճաղերի տակ: Ծվ հեքիաթները, որ, գոտեմարտում են կյանքի հետ' պարտւ]ել են:

Ես որոշել էի աշխարհի բոլոր երգերի ամենալավ տողերից մի երգ հնարել, մի երգ, որ սուրբ լինի, ինչպես երջանկու­ թյունը: Ինձ

պետք էին ամենալավ

երգերի

առաջին

ու վերջին

տողերը միայն: Ուզում էի երիտասարդ մի պոետ գար, իսկ ես նվիրեի իմ երգը, որի ամեն շնչի մեջ նա է: Այսօր հավաքույթի օրն է, բայց դեռ չեմ հնարել այդ երգը: Սոնան բերել է շորս' ամպանման ու նոր: Աշխարհը գունավոր է, ե բոլոր երգերը խառն են: — Ուղում եմ սուր ճոճել,— նոր կարած շորը շպրտելով, ասացի,— ես ատում եմ աշխարհի բոլոր հին ու նոր մոդաները: — Դու լավն ես,— ասաց Սոնան: Նա խղճաց ինձ. ես ավելի մենակ զգացի: — Որովհետև աշխարհն էլ տ ե ղ֊ տ ե ղ ...— չկարողացա խ ո ս ֊ քըս ավարտել: — քԽւզան, ծղոտե գլխարկն էլ կծածկես, ք ե զ շատ է սա­ զում: Զ գա ցի, որ մեկը համբուրեց իմ մթնած աչքերը: Հետո հիշեցի հեռավոր մի պատմություն, որ չգիտեր Սոնան, սապա­ տավոր ու անսապատ մեջքերի պատմությունը, որոնց նայել եմ ամեն օր, երբ քայլել

եմ փողոցով:

կարդացել եմ շատ մտքեր: Սոնան հակել է հայացքը: որի մեջ ներքաշվել է աշխարհը:

Մեջքեր,

որոնց վրա

Լուսամուտը մի քառակուսի է,

Մեջքը... Տարիներ

առաջ մեր

հարևանը մեջքը

դարձրեց մորս ու

գնաց, որին հաջորդեց ամայությունը: — Մայրիկ, ինչու'’ մեջքը դարձրեց: — Գնալիս մարդու ասաց մայրիկը:

մեջքն է երեում,

աղջիկս,— հոգոցով

Ե՜ս օրենք դարձրի կարդալ բոլոր մեջքերի պատմությունը, մինչև որ դրան ավելացավ ժամացույցի ու կատակի պատմու­ թյունը: Սոնան նստել է դոդացող ձեռքերի մեջ նոր կարած շորը, ե լռություն է կախվել նրա վրայից: ... Երբ տեսնում էի մեջքեր, մոտենում էի՝ պատրաստ ասե­ լու ամենամտերմիկ բաները:

Հասնում ու լռում էի.

կորչում էին, որ հետո երգ դառնան: Այո, այո,ես ււյետք է գնամ, լսեմ կարտասանի երիտասարդ մի պոետ,

ինձ ձոնված տողերը, որ իսկ ես կերգեմ կարոտի

իմ երգը: Սոնան գնացել է: ժամացույցը... Ուսանողական

տարիներին

բառերս

՚

այդ պոետը

:

մի ժամացույց

նվիրեց, ֆոսֆորե սլաքներով: Իսկ ես ներշնչվեցի, թե նա ինձ խղճում է: Ատում էի, ուզում էի մոռանալ: Ես «հպարտ» էի խաղում: Մնում էր աշ­ խարհը դիտել հանրակացարանի լուսամուտից ու երգել բոլոր ձևի ու լայնության, թիկնեղ ու ծռված մեջքերի երգը: Երևի չեմ գնա երեկույթին, որովհետև իմ երգը պատրաստ չէ: Այդ օրերին Սոնան հաճույքով լարում էր իմ ժամացույցը, շաբաթը մեկ պոետը գալիս, կարդում էր իր վերջին սոնետը: Գնում՝ աչքերի մեջ տանելով իմ աչքերը: Ֆոսֆորե սլաքնե­ րու! ժամացույցը մթան մեջ փայլում էր, ոնց որ լուսե սրեր՝ գիշերվա դեմ: Ինձ տանջում էր խիղճս նրա սիրո համար: Թրջվում էր բարձս, որին ներկա էին լուսե սլաքները միայն: Ես ապրում էի իմ երգերով, և աշխարհը դառնում էր մի վերմակ ու բարձ, որ աշխարհի չափ փափուկ էր, երբ աշխարհում տոն էր:

Ես լսում եմ ժամացույցի երգը' չեմ հիշում պոետիս ե նրա հազարերորդ սոնետը: Կատակը... Ծս կարդում եմ իմ փոքրիկ կյանքը, որ կոշտացած վշտեր ունի: — Սիրտ իմ, դու էլ կոշտեր ունես քո վրա, լքենք նման ենք: Ծս մեջքով շոշափում եմ պատը: — Դու գեղեցիկ ես քո երգերի պես: Ք ո բոլոր երգերն էլ լավ են,— մի օր կատակեց Սոնան: Ծս կատակ հասկանալ չեմ կարող Սոնան առանց «ցտեսություն» է գնացել' նա լավ աղջիկ է: Նոր կարած շորն ել ընկած է սեղանին' նոր շորեր ինձ պետք չեն: Ծս վաղը անպայման կգրեմ այդ երգը' աշխարհի ու գեղեցկության մասին: Դիշերը նորից հիշեցի Արամ քեռուն, ու հեռացող մեջքը: Հիշեցի անմեղ կատակը, ֆոսֆորե իմ ժա­ մացույցը... Հիմա չեմ քնի, անկողնուս մեջ կծկված կհնարեմ իմ երգը* արտասովոր ու խոր, ամենալավը, որ երգել եմ մինչև հիմա: Ծս հասկացել եմ, որ լուսամուտի մեջ տեղ չի անի աշ­ խարհը, որ աշխարհի տեղ-տեղ ցցված սապատները ոչ մի կերպ հարթել չի լինի, հին ու նոր մոդայի ոչ մի շոր ինձ չի սաղի: Ինձ կսազի միայն

այդ նոր երգը, որ

ջանկության ո|ես: Ես արդեն գրեցի այդ երգը, թող պոետը

սուրբ կլինի եր­ հիշելով ինձ" ար­

տասանի իր սոնետը, ես նրան սիրում եմ: Ծվ հետո' աշխար­ հում բացի իմ երգերից ուրիշ երգեր էլ կան:

Երեխաները կամ պատերը պահմտոցի են խաղում: Պատե­ րը կամ երեխաները հաշվում են. — Մեկ, երկու... Պարզապես գումարում են թվերը: Ծա ունեմ ծանոթ մի պատ: Ամեն օր այդ պատը ետ է տա­ լիս իմ հայացքը: Իմ սենյակի պատն ու այդ են, երբ մենակ են մնում: Մութը շշնջում է.

պատը զրուցում

— Պատ, սիրելիս: Այդ շշուկը լսում է պատից այն կողմ կանգնած մի մարդ և ամոթխածորեն լռում է: Ամեն երեկո այդ պատի մոտ մի տղա սպասում է, ամեն երեկո մի աղջիկ վազեվազ գալիս է: Ն ր ա նք բռնում են միմյանց ձեռք ու լռում, պատերը' նույնպես: Լռում են մի րոպե, երկու... հետո էլ մոռանում են րոպեները: Աղջիկը մատով խաղում է պատից դուրս ցցված գաջի ծեփերի հետ. նա պատմում է իր գաղտնիքը, իսկ ծեփերը ծանոթ ու հին են և. բամբասել չեն սիրում: Տղան բռնում է պատը շոյող աղջկա ձեռքը, աղջիկը զգում է մտերիմ հպում, հ ասվում են բոլոր լավ բառերը: Ծս նայում եմ իմ լուսամուտից Լւ մտածում եմ դիմացի պա­ տի մասին, որ մենակ մնաց, երբ գնացին տղան ու աղջիկը: Պատեր էլ կան, որ իրաւր հրում են ու տեղից չեն շարժվում, մինչԱ անձրև չի գալիս, քամի չի փչում, պատերից մեկը մի քիչ մերկանում

է, ծեփերի

գաջը մի քիչ

թափվում է, հետո

մնում է քարե մի կմախք, ու մի օր էլ գլգլոցով փլվում է:

— Մեռիր,— անտարբեր ասում ասում, որովհետե ոչ ոք չի լսում:

է ապրող պատը, կամ չի

Պատերը ամեն ինչ լուռ են անում' ձայն ապրում են, ձայնավոր մեռնում:

քանի չեն ընկել, ան­

Կանգնած իմ լուսամուտի մոտ ինձ հաճախ թվում է լսում եմ բոլոր պատերի շշուկը, որ համաչափորեն միանում են: — Պատ, սրիկա, սրիկա, սրիկա... — Պատ, սիրելիս, սիրելիս, սիրելիս... Ուզում եմ լսել միայն վերջինը, ու հոգիս մեծանում է: Այդ ձայնը քի չ դողդոջուն է ու շոյում է իմ ականջը: Ես հենվում եմ իմ սենյակի պատին: Բոլորը տեսնում են իմ դիմացի այդ պատը, հոգնած պահին հենվում, բայց երբ տխուր չեն' գնում են |ուռ' պատի հետ թողնելով ստվերի պես մի լուռ բողոք: Ես ուզում եմ աշխարհի բոլոր ազնիվ ու մենակ մնացած պատերին գրկել ու շոյել: — Պատ, սիրելիս,— ասել, որ տխուր չմնան: Պատեր կան, որ թաքցնում են սոսկահար շատ բաս... — Ատում եմ թաքցնող ձեր դեմքը: Բայց որովհետե ես չեմ ասում' այդ չար պատերը ծիծա­ ղում են: Ծիծաղը կրկնում է. — Այդպես եղել է, այդպես կլինի: Պատեր կան, որ կուլ են տալիս, մարդը գնում,

կորչում է

հեռվում... Պատեր էլ կան, որ վախենում են ունենալ սեփական հիմք, սեփական քայլվածք' ընկնում֊ մ եռնում են, թողած մի կմախք, մի մեծ քարացում, ընկնողը ուզում է ՛ելնել, «մեռնողը' ապրել, հառաչողը' ծիծաղել... Ես նայում, լսում ու տեսնում եմ այդ բոլորը ե ոչինչ չեմ անում, որ ընկնողը ելնի, մեռնողը ապրի, հառաչողը ժպտա: — Պատ,— անզորությունից ասում եմ, ե ձայնս խուլ է: Պատեր կան, որ ճաքած են: ճեղքվա ծքից ջուր է կաթում մենակ ւքնացած լացող աչքի պես: Պատեր կան, որ հարթ են, խնամված: Պատեր կան, գաջը ճեղքերից թափվել է' նրանք նման են մաշված ձեռքերի:

Պատեր կան, ուզում

հավերժեն, որպես հույս, հիացմունքի մի քարացում: Բայց ամենից շատ իմ դիմացի պատն եմ սիրում:

ես նրանք

— Պատ,

սիրելիս,— մենակ

մնացած

մի

ժլատ

կաթիյ

ընկնում է իմ ձախ աչքից, հոսում իր հնացած հետքով: Հեռվում ի ն չ֊ ո ր մեկը հաշվում է, — Մեկ, երկու... Այդ հատու արտաբերումը կպչում է ինձ, արձագանքվում: ժամանակը թռչում է: Խաղում են երեխաները: Ամեն նոր թվի հետ ինձնից ի ն չ֊ ո ր ուժեր պոկվում գնում են: դեռ ոչինչ չեմ արել:

Ուշ է, ճւ

— Տասնմեկ: Հեռվում քրթմնջում են, գգվում, անրջում, հրմշտում... իսկ ես նստած իմ լուսամուտի մոտ մի հեքիաթ եմ հորինել ու ան­ լսելի պատմում եմ բոլորին. Լինում են պատեր գեղեցիկ ու շքեղ, որոնք լավ են խնամված... U երբ մթան մեջ մեռնում է լուսնի շափյուղան' փողոցներից մեկում լուսավորվում է մի լուսամուտ, դիմացը ոչ շքեղ մի պատ, որի մոտ ամեն օր հանդիպում են տղան ու աղ­ ջիկը, իսկ ծեփերը ծանոթ ու հին են:

— Սիրելի, թափանցիկ ա չքունքով կատու, փափլիկ ու էլա ս ֊ տիկ կատու, մուկը մեղք է: — Ծվծվան, կրծկրծան մկնիկ, թմբլիկ ու բարւսկպոչ-մըկ՝ նիկ, կատուն սոված է: — Լսի'ր, մուկը փոքը է: ֊ — Լսիր, կատուն էլ մեղք է; — Դու ճիշտ ես: — Դու էլ: — Ախ, եթե ճիշտ եմ, մի կեր: — Ախ, եթե ճիշտ եմ, կուտեմ: — Լսիր, ինձ ոչ ոք չի սիրում, թակարդ են լարում իմ դեմ, ես բարեկամ չունեմ: — Ք ո թփթփոցը ինձ մոռացնել է տալիս, որ դու մեղք ես, որ դու մենակ ես, որ դու անղոր ես: — Եթե ինձ օգնես, մտածս կարասը շուռ կտանք, եկ բա ­ րեկամանանք: Շատ հետաքրքիր կլինի, դեռ ոչ մի կատու, ոչ մի մկան բարեկամ չի եղել... մեր մասին կգրեն, մեղ կնկարեն յուղը ուտելիս, մեղ կնկարեն իրար սիրելիս: Հիմա զ ա րմ ա նա ֊ լա քիչ բան կա, զարմացնենք: — Հըմ ,— այստեղ կատուն բոլորովին լրջացավ և մկանը հեռացրեց բերանից: Կատուն լրջանում էր, իսկ մուկը շարու­ նակում էր ծկլթալ' — Արի մառան գնանք: Այստեղ կատուն միամտություն ունեցավ մկանը չանչերից ցցելու: Մուկը փախավ պատ անցքը: Կատուն չանկռեց պատը"

— Ծա՜, ծա՜, ծա"... Կատուն խոժոռվեց. — Ու՜՞ր մնաց քո բարեկամությունը... — Ծս պատանցքերում եմ բարեկամություն անում, եթե քեզ թանկ է իմ մոտիկությունը, եկ: Այստեղ կատուն կանգնեց թաթերի վրա, աչքերը սևեռեց անցքին: — Ծկ, փամփլիկ ու սիրելի կաթնակեր փիսո, փեշ սիրող, տաք սիրող փիսո, ե՜կ... -— Չեմ կարո՜ղ... — Ծա՜, ծա՜, ծա՜... թափանցիկ ա չքունքով փիսիկ, մուկ սի­ րող, միս սիրող փիսիկ, եկ: Կատվին թվաց մուկը նվաղում է սիրուց: — Ինչ անեմ,— շվտթված վեր թռավ: — Գնա մի քիչ հաց բեր: — Որտեղի՜ց: — Մտիր վառարանի տակ, գտիր կերակուրդ, սերն անհաց անզոր է: Կատուն ցատկեց վառարանի տակ' մյաո՜ւ... — Ի՛նչ պատահեց, սիրելիս... — Ջո՜ւր...— կատուն վար

ու վեր էր ցատկում,

մուկն է|

անցքի մեջ պատեպատ եր կպչում: Կատուն այրվում էր, մուկը մրսում: Բայց որովհետև մուկը լավ գիտեր կատվաբանու­ թյունը, արհամարհեց սերը' — Դե, ես գնացի: — Ո \ր : — Փշուրներ գտնելու: — Միթ՛ե ինձ թողնում ես: — Ստիպված եմ, բայց հիշիր, ես ք ե զ կտեսնեմ ներում, նամակներ կգրեմ:

իմ երազ­

— Մ փ ՜-գը-եւսն. — Կը-գը֊ ն ա՜մ... — Ուր էլ գնաս, կգամ, ես աս աղեր կիջեցնեմ քե ղ համար, իմ սևուկ, բարակպոչ, իմ թմբլիկ մկնիկ, մա տներդ բեր համ­ բուրեմ...

Խեղճ մուկը, որ երբեք այսքան սեր չէր տեսել' մեկնեց անցքից: — Որպեսզի սլացիկ պոչդ,

մենք մոտիկ

և կատուն

լինենք, որպեսզի

համբուրում

էր մկան

մատները համբուրեմ մատները:

Մուկը ծվծվում էր, մուկը զարմացել էր սիրուց: Ն ա քիչ-քիչ Փորս եկավ ա նցքից: Ն ա մոռացավ իր պապերի ողջ մշակույ­ թը մկնաբանության մասին, մոռացավ սառը անցքերի խոնավ ջերմությունը, կորավ կատվի գրկի մեջ: — Օհ, որքան լավ է, օհ, դու հզոր ես, դու ջնջել կարող ես մի ողջ մշակույթ, որ զոհողության գնով ստեղծել են իմ պա­ պերը: Ահ, ես քոնն եմ հավիտյան: Այստեղ կատուն հիշեց կատվաբանության ողջ դասընթացը. — Վեր՛ջ, ես ք ե զ կուտեմ: Այստեղ մուկը ծվծվաց' — Իսկ մեր սե րը ... Այստեղ կատուն նրան բարձրացրեց գլխից վեր. — Ծս ք ե զ զոհում եմ հանուն կատուների մեծ սիրո: Զ ո ­ հում եմ, որ կատուները տիրակալ լինեն: Մեր ուսմունքն այդ I, պահանջում: Ինձ կանչում են կատվաբանության հերոսնե­ րը... ինձ... — Ծս երբեք չեմ

հավատացել սիրո մեծ

ուժին,— հազիվ

արտաբերեց մեռնող մուկը: — Ծս էլ,— հազիվ մռմռաց սիրեցյալ կատուն: — Ծս,— մուկը ծկլթաց կատվի փորում: — Ծա,— կատուն թռավ թախտի վրա: — Ծս, ես, ես...— մռլտացին կատուները թախտի

վրա:

Նա աշխատանքի գնալիս սովորություն

ուներ մաքի մեջ

հաշվելու: Հաշվում էր քայլերը, վտղոցի ծառերը, մարդկանց: Այդ զբաղմունքը հանգստացնում էր Դենին, ե նա առանց ուշանալուց չարանալու" տեղ էր հասնում: Որովհետև բարձրա­ ձայն չէր հաշվում,

մտամոլոր

մարդու

տպավորություն

էր

թողնում: Այսօր էլ սովորականի պես հաշվում էր մտքի մեջ, երբ ինչոր բան դրդեց, որ նա ետ նայի, դրդումը կենսական ուժ է: Խնամված մի շուն նույնպես կանգնեց: Դենը տեսնելով նրան' կիսաբարեհոգի ժպտաց: Նա միշտ ժպտում էր, երբ հանդիպում էր խնամած ՛շների. Շանը դուր եկավ Դենի բարեհոգի տեսքը: — Հը՞, ի՞նչ կա,— մտերիմ հարցրեց և մոռացավ, որ շատ է ուշացել: Շուն՛ը, դգալով Դենի մտերիմ տոնը, կանգնեց եւոն՚ աթաթերին: — Կ ախ ա րդվս/ծ ես, ի Դ չ է, բարեկամ... Հանկարծ Դենը հիշեց,

որ բոլորովին

ուշացեք

կստուգեն և կասեն' նորից Դենը... Հ տ \ հա',

է, հիմա

նորից Դենը,—

չարացավ նա,— շուն շան որդի, խոսել էլ չգիտես, բան հաս­ կանամ,— շուռ եկավ ու գնաց: Շունը վաւլեց նրա հետևից, երբ մարդու հետևից որևէ մեկը վաղում է, նա բոլորու[ին կորցնում է հաշիվը: — Մեկ, երկու, երեք,-— չոր չոր սկսեց նա,— բայց ո ր ո վ ֊ 1®

IlltinU զգաց

անխուսափելին

իր հետևում է'

շուռ եկավ

ու

ասաց. — Ուրիշ թան ու գործ չունե՞ս.., Շան լեզվի կարմիր տեսքը վիրավորեց Դենին. — Լեզուդ բունը դիր, անպիտան: Ասաց ու անհարմար զգա ց: Նա միշտ անհարմար էր զգում* երբ կոպիտ էր լինում որևէ մեկի հետ: Շունը խեղճ ու կրակ, կտրեց Դենի ճանապարհը, կանգնեց ււտքերի մոտ: — Հը", ի ն չ կա, ինչ ես ուզում... ճարահատ]ալ, Դենը ձեռքերը գրպանները տարավ' նախաճաշի փաթեթն ընկավ մայթին' — Ա՜, դու գիտես ում հետևից ես գնում, շները միշտ իմա­ նում են ում հետևից գնալ... Մինչև նա խոսում էր, շունը միանգամից կուլ տվեց տապա­ կած ուղեղը, որ դուրս էր սահել փաթեթի արանքից: — Դու կերար իմ ողջ ունեցվածքը,— սթափվեց Դենը,— կերար, մեկ է, շուն ես, շուն էլ կմնաս,— կես կատակ, կես |ա.րջ նա շոյեց շան գլուխը,— համով էր չէ", հապա ինչպես, ես ուղեղ տապակելու վարպետ եմ, դե բերանդ յուղոտ է, մի կողմ տար... Անունդ չասացիր, Չամբա՛ր... չէ, թեև շների հետ V\xi եմ գործ ունեցել, բայց գիտեմ, ավելի կարգին անուն կունենաս... Դե լավ, բարեկամ, ուշացել եմ... Դենը դժկամությւսմբ ոտքերն առաջ տարավ և մաքի մեջ '/տրունւսկեց' — հինգ, յոթ,, վեց... Հա նկարծ ուզեց իմանալ, թե ուղեղ կերած մտածում ընդհանրապես մարդկանց մասին. — էյ, սպասիր,— շուռ գալով կանչեց նա:

շունը ինչ է

Շունը հեռու փախավ: — Դե կանգնիր, բան ունեմ ասելու... Ես գիտեմ, դու տեր անես, որովհետև ուտելուց հետո չեկար իմ հետևից: Միտքս փոխեցի, գործի չեմ գնում: Երևում է խելոք շուն ես, ասա, իմ բանը ո նց է լինելու: Շունը պատրաստակամ շարժեց պոչը: — Հեյ, Բոբի,

iA ji

ես,.,—

դիմացի

խանութից

կանչեց

մեկը, որ բուսնեց մայթին:

Նա նույնպես

փաթեթ ուներ թևի*

ուսւկ, և կախվել էր երշիկի թելը: — Բոբի, չե՛մ ասել հեռու չգնաս, շուն ես, շուն էլ կմնաս,— փնթփնթաց աերը: Շունը ամոթից ավելի կախեց ականջները: «Ծրևի ուզում ես ւոերդ փոխել, Բոբի, քո աերը լավ մարդ է » : — Բոբին,— ձախողակ֊ ձ ախողակ սկսեց Դենը,— Բոբի՛ներևում է զզվել է երշիկից, նրան տապակած ուղեղ տվեք: — Սա ո՞վ է, Բոբի, որ տապակած ուղեղից է խոսում... — Քանի չեմ չարացել, ասա, թող այս մարդը գնա իր ճամփ՛են,. 11IIւ իմ շունն ես, նա այստեղ անելիք չունի: Նա շանը մի ծանրակշիռ հարված հասցրեց, որից Բոբին 11jււչն իրեն քաշած գնաց նրա կողքից: Որովհետև անուղղակի հարվածն ուղղված էր Դենին, Դենը, ցավ զգաց, մնաց մայթին

բոլորովին միայնակ

ու բոլորովին

առանց հաշվի: «է՜հ , բախտ է, չես խուսափի, դեռ լավ էր, որ ուղիղ չխո­ սեց ինձ հետ, երևում է կարգին մարդ է և եթե տապակած, կամ հում ուղեղ ունենար' չէր տա պատահական շների»: Հա նկա րծ Դենը չսիրված, աննշան, անգործ զ գ ա ց : Նա չարությամբ լցվեց բոլոր հպարտ շների, երշիկ գնողների ե փնթփնթացողների դեմ և ուզեց անպայման Բոբիի տերը մի քիչ խեղճանար, կամ գոնե ցույց տար, որ խեղճանում է: — էյ, Բոբի, մի գնա,— կանչեց նա գռգռող ձայնով,— արի ինձ հետ, ես ք ե զ ուղեղ կտամ, կտապակեմ ու տաք-տաք կտամ: — Բոբի, այս լքարդն ինչ է ուզում ինձնից, թոդ տապակած աղեղն իրեն պահի,— չհամբերեց տերը: — Բոբի, քո տերը տապակած ուղեղից բան չի հասկանում: — Բոբի,— ձայնեց տերը: — Բոբի,— աղաչեց Դենը,— թող տերդ լեզուն իրեն քաշի: Այստեղ Բոբիի տերը պայթեց. — Այս մարդուն ասա, որ ինքը խենթ է, Բոբի: —֊ ֊ Բոբի, տիրոջդ ասա լեզուն իրեն քաշի, այլապես վատ կվերջանա: — Բոբի, այս ցնդածը խանգարում է մարդկանց:

— Բոբի, քո տերը... Մայթի վրա մի բան էր եռում, եռում էր երկու մարդու մեջ: Շունը շշկլված հայացքը Դենից տանում էր տիրոջը, ետ բե­ րում Դենի վրա: — Բոբի, այս մարդը բան ու

գործը թողած... նրան ասա,

Բոբի, ես տանել չեմ կարող մենակ անցորդներին: Այն, ինչ եռում էր, եռաց, վերջացավ U Դենը ասաց' — Բոբի, տիրոջդ ասա, էխ, Բոբի... Դենը բոլորովին չէր մտածել զայրացնելու, հաշիվը կորցընելու հ մյուս բաների մասին: Դենի կյանքում միշտ լինում են բաներ,

որոնց մասին

երբեք չի մտածում,

իսկ ինչի մասին

մտածում է, նրանք երբեք չեն լինում, երբեք: — Բոբի, գնա տիրոջդ մոտ, թող նա իրեն տղամարդու պես պահի, ես գիտեմ, դու խեղճ տեր չես սիրում: Դենը շանը հրեց դեպի օրինական տերը ե կանգնեց մայ­ թին այնպես, կարծես աշխարհն էլ կանգնել էր նրա հետ ու մոլորվել էր: — Բոբի, ներիր ինձ, ես հիմարի մեկն եմ, ես վիրավորեցի քո տիրոջը, ես ձախողակ մարդ եմ, Բոբի, երբեք իմ ուզածը չի լինում, երբեք: Շունը կանգնել էր նրանց մեջտեղը ու երկմտում էր, հետո գնաց նստեց ծառի տակ, մարդկանցից հեռու: «Մ ե նք պատահական շների, սերերի ու տապակած ուղեղ­ ների համար վատնում ենք մեր ողջ կյանքը,— Դենը կարկա­ մել էր մայւթին ե չգիտեր ինչ աներ: Բոբիի տերը ժպիտը ծռած բերանին' խաղում էր թեւս տակ ի երշիկի թելի հետ:

Տների կողքին մի տուն'կա, այդ տանը ջարդված մի աթոռ, ւհաոքի մոտ փայտե սանդուղք, ելքի մոտ' երկու ալեվարս գլուխ, որ մտածում են: Ջարդվել է սիրած աթոռը, չի խոսում, |H111(յ նանը գիտի, որ տնքում է' Շուտ ջարդվեցի, մաշւ|ել էին ոտքերս: Այդ նա լսում է, երբ է նստում աթոռին, 1ւ աթոռը ճռռում է: — Գնալու է ծերանոց: (փ ծա դե ցին ծերունական ծիծաղով: - Մենք էլ մի օր կջարդվենք, մեզ չեն նորոգի: Տխրեցին ծերունական տխրությամբ: Երեկոն- գնաց հան­ դարտ, սի քի չ անհույզ, մի քիչ լի, ինչպես շատ օրեր, որից ձանձրանում են: Սենյակում էլի աթոռներ կային, մեկ

էլ բոլոր այն ամենը,

[ills քիչ թե շւստ ււյետք է մարդուն: Լուսամուտի ապակին սառել է, երկու կտորից է, իսկ արանքից կայծակի պես լուսավոր շերտ է վաղում, երբ անց­ նում է մեքենա ու վառում է լույսը: — Ամեն մեկս ինչ-որ տեղ աթոռ ենք: Մեկը գնաց, ոնց որ ապակու արանքի լուսավոր շերտը: Մյուսը մնաց սենյակում, ոնց որ մի ջարդված աթոռ: Ողջ գիշեր լուսաշերտը սրտատրոփ վառվում ու փախչում Լր: Գնացողն ու լքնացողը նախքան քնելը շատ մտածեցին ծառերի, փայտերի, բարեկամների, շինափայտ եր ի ու ջարդված

աթոռների մասին ե նույն փայտից սարքված ելքի սանդուղքի մասին, որը փտում է:

մուտքի, կաւ1

Առավոտյան արթնացող քաղաքի հետ Սուր են պապն ասաց. — Բարի լույս, Աշխեն, այսօրվա լույսը փառավոր է: — Լույսը վրադ, ինչպե՛ս էին մերոնք:

— էլի նույնը, մտածեցի՞ր աթոռների մասին: — Աստիճանների մասին նույնպես: — Ո՞վ է քեղ վրդովել,— նայելով նանի մաշված ձեռներին զարմացավ ծերուկը: •— Աթոռն ու սանդուղքը, ինչո՞ւ ես նայում ձեռքերիս: — Վատ է, բարեկամ, թեյ լցրու, մեր ձեռքերը նման են: — վ ա տ ն էժան բառ է, քանի՞ շաքար գցեմ: — Մենք մի հոգիս:

տեսակ աթոռ ենք...

երեք հատ բավական է,

Թ1ւյկա.ց

հետո գնացին ամեն

մեկն իր գործին"

մտածելով

կայտաների ու աթոռների մասին: Հետո խոհն էլ լռեց, աշխարհում ինչ-որ մեկը, որ հեն,ց նոր ծէււ|1«<յ, ծնվեց, որ նորից աթոռ շինի, նա հասկացավ պառավի 111 ծերուկի մտքերը: Երեկոյան, երբ նորից հավաքվեցին սեղանի շուրջը, նրանք հիշեցին հին ու նոր մի հեքիաթ. — Հիշու^մ ես դողդոջուն մարդուն, թոշնած վարդը, պատաէաւն և աղջկան, որոնք գնում Էին դեպի ծով... Նորից թեյ iVJPni * մասուրով եփած քո թեյին թեյ չի հասնի: — Խմիր, նորից չեմ ուղում լսել: Սուրեն, թեև ամեն ինչ մեկ Է, բայց ուղում եմ աթոռը տանք նորոգելու: — Այո, նորոգել պետք Է, սանդուղքը հարկավոր Է քարից ււարքել: 1;վ ծերուկը նստեց ջարդված աթոռի կողքին, գետնի վրա, այս անգամ աթոռը չճռռաց, չխեղդվեց աթոռային վշտից, որի փո­ խարեն ծերուկը հազաց: Երկու ալեվարս գլուխ հա կվեցին ծերունական խոհից: Հ ա կ ֊ վեցին աշխարհի ամեն ինչի, չարի ու բարու, ջարդված աթոռի ու հավերժական սանդուղքների համար: Եվ որովհետև ծերուկը րարձրանալու համար հենվել Էր աթոռին" աթոռը վերջնակա­ նապես ընկավ:

Պ ս տ ւտ -՞ւ ս տ ս ո - եՐԿՒՆՔ

Մամասւ|հվ փախուստի հնարավոր ձևերը. Սոնան նայեց շուրջը, շոգից ծարաված փողոցներում շունչ չկար, տտպպաղա֊ կավաճառ ծերուկը գլուխը մտցրել էր պաղպաղակի կլոր՛ ու երկար ամանի մեջ: Թերթավաճառը թաքնվել էր կրպակի անկյունում: Ծանոթները գնացել էին ծովափ' սիրտ ճմլելու՛ չափ ծանր էր արևը: Ծանր էր Սոնայի, տոթ քաղաքում մնա­ ցածների համար: Քաղաք, որի դռները բաց են, սեղանները հյուրընկալ ե Բարեկամության փողոցի ւ[րա է ամփոփված գրողների, ֆիզիկների, ճարտարապետների տները, փոստը, գրադարաններ, մանկապարտեղ-մսուրներ, պոլիկլինիկան,, ակադեմիան իր համալիրով ե նշանավոր մարդկանց աներով: Բարեկամության փողոցի վրա են ամփոփած ամենագեղեցիկ առանձնատներն ու բարձր սոսիները, ամենաշքեղ ուռիներն ու ամենալռակյաց այգին, սիրահարների փողոցը, բաժանության տուպիկներն ու Կամոյի դպրոցը: Սոնան շրջապատված այս բոլորով' սկղբում փախավ պաղպաղակավաճառ ծերուկից, անտանելի ջրալի աչքեր ուներ այդ ծերուկն ու թաց, խոնավ ձեռքեր: Հետո փախավ գրավա­ ճառից, որի թմրած մատները ննջում էին գրքերի վրա: Հովը, ծառի տակ, հյուրընկալ նայում էր Սոնային:

Ծառի

տերևների մեջ երկինքը պ՚ ա տառ-պատառ էր եղել, ե Ս՛ոնան չգիտես ինչու ուրախացավ, որ մի պատառ երկինք դեռ կա, որին կարող է տիրություն անել: Ն ա ' հեռու, անգւուխ ու անհեռանկար, հենվեց ծառին: Նա նման էր փողոցի եամայ-.

նապատկերին, որի մեջ

ոչ մի խենթ բան

չկար, որ Սոնային

թվար, թե աշխարհը կարող է հիասթափվել: Ծրբ աչքերը պարզվեցին, նա ետ շրջվեց: Հա յա ցքը ընկավ մի շնիկի: Տղաները, արևախանձ ու չար' հեռվից գաղտագողի նայում էին: Շնիկը թույլ հեծկլտում էր: Սոնան նայեց այդ փոքրիկ, սև, մեռնող արարածին և հաս­ կացավ, որ կյանքում պատառ-պատառ երկնքից ու անտարբե­ րությունից բացի էլի տխրություններ կան: Նա ձեռքն առաջ մեկնեց, շնիկը նեղացած թեքեց գլուխը: Թաղի փոստատարը կանգնեռ' — Մեղք է: — Չգիտեմ ինչ անեմ,— ասաց Սոնան: — Երևի տղաներն են գցել: — Տղաները չար են,— ատելության պես Սոնան նայեց մայթին: Փոստատարը զարմացավ. -— Շուն է, հո մարդ չէ: Սոնան նեղացած լռեց: — Ամեն արարած պարտավոր է պահելու

իր ձագին,—

փիլիսոփայեց փոստատարը, որ դեսից-դենւից հավաքած իմաստուն կամ սովորական մտքեր ուներ լեզվի վրա: Զզվեըւվ անորոշությունից, աղբակույտից, ճանճերից ու ամայի փողոցից' Սոնան ոտքերը քարշ տվեց: Սոնան, որ ժամ առաջ իր տառապանքի համար մեղադրում էր աշխարհին, սկսեց դիրքերը զիջել, շատ փափուկ էր բազ­ կաթոռը: Տեղում շուռ-մուռ եկավ, հետո ծալեց ոտքերը, հետո իջե­ ցրեց, հետո քրտնեց ու վեր կացավ,

բնակարանն ու բազկա­

թոռն ինչ են, երբ աշխարհում պատառ-պատառ երկինք կա և մեռնող շան ձագի հեծկլտոց: — Տարան,— նայելով Սոնային ճառ ծերուկը:

ասաց պաղպաղակավա-

Սոնան ուղեղի մի անկյունում վերջին անգամ լսեց մեռնող ձագի հեծկլտոցը: Սոնան այդ ձայնն իրենից դուրս շպրտեց: Նա քսան կոպեկանոց մեկնեց, կուլ տվեց մի պաղպաղակ և պաղպաղակի հետ կուլ տվեց մի մասն այն բաների, որոնք

կոշտ ու անմարսելի էին թվում: Ծվ արևը, փոստատարը, Ս|ւտ|ս|սւղակի ծերուկը, պատա ռ֊ պ ա աա ռ ^ՐԿԻ^ՔԸ» 1աՐ տղա­ ները, գրավաճառը, բոլորը դարձան ւլով, տանելի, սովորական lit մոտիկ: «Մարդկանց ոչինչ բան է պետք նաև մխիթարվելու և միայն մարդկանց հատկացված բարձրունքում տեղ գրավելու համար»:

տհտԳԱՑՈՒՄ

Ռոբոտը քայլում եր գիշերվա լռության մեջ: Նա գիշերվա տերն էր. Նրա ականջները դժժում էին գիշերվա խավարի մեջ: Ամեն բան իր երգն ունի: Մթամած քաղաքը նստել էր փողոցների մեջքին ու տեղից չէր շարժվում: Փոքրիկ, սիրուն Ռոբոտ էր: Հրճվում էին, խոսում, խոսում» ցուցադրում: — Մեկ, երկու քայլիր...— ասում էր վարիչը: — Մեկ, երկու, կանգնիր...— սաստում էր վարիչի կինը: Այնպես

էր սաստում,

քիչ էր մնում

պտուտակները: Սիրուն կին էր, մեռավ,

Ռոբոտը դուրս

ծեր վարիչին թողեց

գցեր

թիկնաթոռի

մեջ: Խավարի մեջ տագնապեց մեքենայի սուլիչը, ցնցվա ծ Ռո~ բոտը կանգնեց. — Հա մբա կ...— հակառակ մարդկանց, վարորդը Ռոբոտին մարդու տեղ դրեց: Քա ղաքի մանր փողոցների լաբիրինթը հեռու էր, այլապես կ՛թեքվեր դեպ՛ի խճճված խաչմերուկները, ուր ՛աղմուկ չկար, ե. ամեն ինչ խեղդվում էր լռությամբ: Հա նկարծ քաղցր շշունջներով լցվեց լռությունը... մութը դարձավ տեսանելի, ե Ռոբոտի ռունգները թշշացին, տարօրի­ նակ բան էր կատարվում, խաչմերուկը լույս էր: Մի կին, որ նման էր հրաշքի' համբուրում էր մի տղամարդու: Մեքենայի շտապող լույսն անցավ ու անհետացավ: Ռոբոտի բաց աչքերը

պատվեցին տեղում: Հրա շք կինը սիրո առաջին տեսիլքն էր: Ռոբոտը հասկացավ, որ կինը, այդ հրաշք կինը... ե նա կարոտ զգաց, կարոտ այն ամենի, ինչ իրենը չէ հ իրենից հեռու է: Նա արագացրեց քայլերը: Հա ջորդ խաչմերուկում մութը շշնջում էր. — Սիրում եմ, սիրում եմ... Դա սիրո առաջին շշուկն էր, որ լսեց Ռոբոտը, լսեց ու տա­ րօրինակ բան կատարվեց' նա փակեց բաց աչքերը: Բայց լուսաբացը Ռոբոտին միշտ զգոնություն է հուշում: Քայլեց: Ահա ինստիտուտը, մայր ինստիտուտը, Ռոբոտը հայր չունի: Նրա մեջ հանկարծ միտք ծագեց ծագում)

իր ստեղծողին,

(մինչ

այդ մտքեր չէին

որ մի ներվային

ծերուկ էր, հարց

տալ (չլսված բ ա ն ) : Ծերույկը քնել էր խալաթը հագին, ու ձեռքերը կախել էր թիկնաթոռից, ոնց որ սպանվածը արկածային ֆիլմում: — Ինչու" են համբուրվում մարդիկ,—■ Ռոբոտի մետաղե ձայնը կպավ քնածի քունքերին: — ի ՜... ի ՜... իի՜ի. — ... բուրվում մարդիկ... — արձագանքեց Ռոբոտը: — Ի՞նչ մարդիկ.... Ռոբոտի նման շատ քի չ բան էր կարողանում ասել ու անել: — Ի՞նչ է պատահել: Ծեր վարիչը հետո հասկացավ, որ Ռոբոտները չեն պա­ տասխանում այնպիսի հասարակ հարցերի, ինչպիսին է «Ի ՞ն չ է պատ՚ ա1հքեււը»: — Մարդիկ համբուրվում են,— ճռճռաց, խզխզաց մի ձայն: — Հանգստացիր, հանգստացիր,— ճիգ թափեց վարիչը, բայց Ռոբոտի ձեռքերը, ոտքերը, գլուխը թըխթըխկալով գլոր­ վեցին գետին: էլ Ռոբոտ չկար, ոնց որ մարդը, որից հանում են հիշողությունները, հույզերը, կարոտները: — Դու կատաղության կհասցնես մարդու,— վարիչը ոտ­ քերով սկսեց հարվածել Ռոբոտի թափված մասերին,— վեր կաց, ք ե զ հատակին փռվելու համար չեն սարքել: Վիրավորանքը պտուտակների միջով հաղորդվեց ջարդված ձեռքերին, ոտքերին, գլխին:

Շի՛կացան Ռոբոտի մասերը, տնքալով սւկսեցին իրար գալ: Սկզբում ամրացան ոտքերը, հետո չխկացին ձեռքերը, հեաո Փադաց գլուխը: Ծեր վարիչը սարսափած դուրս փախավ: Մի անգամ իրեն գազանանոց էին տարել, Շիմպանզեն նստել էր ահա իր պես, իսկ մարդիկ խմբվել էին ճաղերին, ծիծաղում էին. մարդիկ չափից շատ են աեղի-անտեղի ծիծա­ ղում. Նա մենակ ու անգոր զգաց այնքան, որ որոշեց Շիմպան­ զեին հյուր գնալ, նախահայրերը ծոռն երի տարօրինակություն­ ները ներում են: — Մեկ, երկու... Վանդակները փախչում էին Ռոբոտի առջևից, գազանանո­ ցի մարդիկ փախչում էին Ռոբոտից, ահա Շիմպանզեի վան­ դակը. Արու շիմպանզեն էգի հետ նստել էր վանդակի խորքում ե խաղ էր անում: Ն ա տեսավ Ռոբոտին, թողեց էգին ու մոտ եկավ: Շիմպանզեի բարեը ճաղերին մոտենալն էր: Ն ր ա նք կանգնել էին դեմ դիմաց' էգը մի հնչյուն արձակեց ու ցատկեց: Արուն թաթերով խփեց նրան' արուները թաթերով են հասկաց­ նում իրենց զորեղությունը: — Ինչու՜5 են համբուրվում մարդիկ,— հևաց Ռոբոտը: Շիմպանզեն ծամածռվեց: Ռոբոտը ոչինչ չհասկացավ: Նա կանգնել էր ձեռքերը կախ' ինչպես մարդիկ, երբ անզոր են: Գազանանոցի մարդիկ անձայն դիտում էին, և նրանց մեջ մեծանում էր առեղծվածը' ո՞վ են սրանք և ինչպես է, որ իրենք զորեղ են սրանցից: «Ինչու՞ շիմպանզեն խաղում է իր էգի հետ, ինչու՞ հրաշք կինը համբուրում էր մի տղամարդու: Այդ ինչ գաղտնիք է, որ սկիզբ ու վերջ ունի, բայց...». Ռոբոտը մենակ էր... և սէխրում Էր: Հետո շրջվեց, ծանր ոտքերը քարշ տալով հեռացավ'

ծեր

վարիչը սպասում էր և հաբեր ընդունում: Նա էլ կին ուներ, որ կանչում էր. — Մեկ, երկու, կանգնիր... Բայց ինչու՞ մեռավ կինը' վարիչին թողնելով թիկնաթոռի

մեջ, ձեռքերը կախ, ինչպես արկածային ֆիլմերում սպանված հերոսը: Բոլորն իրենց տեղերում էին: Վարիչը ավելի էր ծերացել. — Ինչու" են համբուրվում մարդիկ,— ճակատագրի պես հատ-հատ արտասանեց Ռոբոտը: — Գրողը տանի, քո ի՛նչ գործն է, թե համբուրվում են: Համբուրվում են, որովհետև մարդ են և գիտեն սիրել, սիրտ ունեն և կարոտներ, և կարող են ասել բաներ, որ Ռոբոտներին անհասկանալի են: Վարիչը կանգնել էր, և դողում էին զառամած ծնկները: — Մեկ, երկու, երեք.... հիսուներեք... — Խելագար, — մրմնջաց վարիչը,— մեր գլխին պատուհաս սարքեցինք: Սարքեցինք, որ մարդկանց նման ավելորդ հարցեր չտա, պարղվեց ամեն ինչ իզուր է. Ռոբոտն էլ է ուզում համ­ բուրվել: Այստեղ վարիչը նորից նախազգացում ապրեց, և նորից դողացին զառամած ծնկները. «Հիմա ինչ-որ բան կլինի, և ես չեմ իմանա ինչպես պահեմ ինձ... քաջություն է պետք դիմա­ նալու մի Ռոբոտի, որ մարդուց ավելի հարց ասեր է » : — Ես ուզում եմ մարդ դառնալ,— հևաց Ռոբոտը: Ռոբոտի հաղթ ստվերը ընկել էր սմքած վարիչի վրա և վերից վար դողում էր:

Տ ե ւ դ

Հասանը իջնում, կանգնում է մայթին, նարդի շխկացնողների լէուո' քսանութի պ՛արապ վաճառողների ւհեա զրուցելու: Մայթին նստածները կանգնում են, որ նստի. — Իջել եմ, որ կանգնեմ: Հետո սկսում է քայլերով մի քիչ գնալ մի քիչ եա գալ' օդա­ փոխվում է: Ծերացող օրը տատանվում է գնա լ-գա լու մեջ: Պատի տակ նստած արևածաղիկ չրթող կանայք թե' — Արի, միքիչ էլ դու չրթի: — Չեմ սիրում,— կարճ է կապում: Շրջվում է: — Սիրտս պայթում է, որ այդքան նստում է պատշգամբում: — Չնստի ինչ անի: — Մեղք է, ջահել է: — Մեռելի գույն ունի: Կինը վերևից կանչում է. — Արի, հերիք է... Հասանը, օրորվելով լսում է, բարձրանում իրենց մուտքով, դանդաղ է գնում: Մինչև գնում, հասնում է չորրորդ հարկ' քրտնում է անորոշությունից: Նորից հայտնվում է պատշգամ­ բում. բժիշկներն են ասել' դուրսը եղիր, դրսի օդը լավ է: — Պրծան, հա պրծան,— սարքվող շենքի մասին ասում է Հասանը. — Մեծ-մեծ

սենյակներ են,—

երանի այնտեղ ապրողներին:

արձագանքում

է կինը,—

Շաբաթ, կիրակի էլ են աշխատում, որ համ շուտ պրծնեն, համ շուտ ստանան: Պատշարը հինգերորդ հարկի պատը շա­ րելիս ներքե չի նայում: Հա սանը տեսնում Լւ ինքն էլ դադարում է ներքե նայել: Հաշվում է օրերը. — Փառք աստծո, այսօրն էլ անցավ, պատը բարձրանում է, դեռ ապրելու հույս կա, Հասան: Պատշարը նայում է Հա սանին ու. — Ո՞նց ես, եղբայր,— ձեռքի նշանով հարցնում է: Հա րցը լարախաղացի պես փողոցի էս կողմից օդի միջով հասնում է Հասանին: Հասանը ուսերն է ցնցում թե' — Ծսիմ: Պատշարը ասում է տղամարդ օդի մեջ թե' — էսպես: Հասանը ծիծւսղում

եղիր, բութ մատը

է ե բարեկամանում

ցցում է

պատշարի հետ:

Հասանը բոլորին էլ բարեկամանում է, որովհետեւ ոչ մեկի հետ շոշափելի գործ ու հաշիվ չունի, անշառ մարդ է, փողոցի ան­ ցուդարձի հարատե վկան: Նա տեսածը մեկ ֊ մ եկ անաարբերությամբ կնոջն է ասում, կինը' շեշտելով' բոլորին: Հասանը խոսակցությունների հեղինակ է դառնում. — Այ կնիկ, խաբարը դու է՞ս տեղ տարել: — Այ մարդ, էլ բան ու գործ չունե՞մ... Հասանը անտարբեր լռում, կինը հետաքրքրված շարունա­ կում է. — Թագա խաբար, չկա՜’... — Չ է ,— կտրում

է Հասանը, նրան դուր չի

գափս կնոջ

սվսվոցը: Նրան քիչ բան է դուր գալիս այս աշխարհում, որի ամեն ինչը օրենքներով է: Մի օր եկան թե' — Հասան եղբայր, բան-մւսն չես տեսե՞լ... ասում են ղուշբաղ Ֆրեդի ղշերը տարել են, նա էլ եկել, փողոցում կռիվ է արել, թե նարդի խաղացողներն են տարել: Դրււպ են եկել, տարվողը ղշերը մատաղ է արել: Նարդի խաղացողները վիրա­ վորվել ու հայհոյել են: Ֆրեդն էլ կատաղել ու նարդին նրանց գլխին շուռ է տվել: Գործը միլիցաւոուն է հասել: Հիմա հաշտեց­ նողները եկել են Հասանի մոտ, որ ճշմարտությունն իմանան:

— Ես ի՞նչ գիտեմ, այ մարդ, ես հո տեղեկատու բյուրո չեմ, ես հիվանդ եմ: — Ուզում ես էլ չխաղա՛ն... ասա, պրծի, ղշերը ո՞վ է տարել: — է ս ոչ ղուշ եմ տեսել, ոչ ղուշբազ, ես ոչինչ չեմ տեսել, ինձ հանգիստ թողեք: Հարցնողն՛երը փնթփնթալով իջել են չորրորդ հարկից, թե ստ

ես դրա, շարուն՛ակվող դժգոհությամբ: —=- Տո ես ձեր,— շպրտել է Հասանը, երբ դուռը ծածկել է նրանց հետևից: Հետո խռովել է բոլորից, կնոջից, իրենից, պատշգամբից, պատշարից: «Ղշեր, ղուշբազ, նարդի, գրազ, չգիտեմ էլ ինչ... ինձ ի՛նչ, թե Ֆրեդի ղշերը տարել են, ն նա կատաղել է, թող չորրոդ հար­ կի |ուսամւււաից ցած նետվի, բան ու գործը թողած ղշերի հետ է խաղում: Ամեն մեկը երեխի պես մի բանի հետ խաղում է, կարծում է դրանով կմեծանա»: Պատշարը հարցնոււք է ձեռքի շարժումով. -— Ի՞նչ է պատահել: Հասանը ձեռքն անհուսորեն թե' — Մի հարցնի: Պատշարը բարեհոգի մարդ է. — Դարդ մի արա, կանցնի: Հասանը ջերմանում է, որ պատշարը իր հետ ընկերություն է անռւմ: Նա կնոջն ասում է. — Ընդմիջմանը գնա կանչի, թող գա մեր տուն, համ հաց կուտի, համ կխոսենք: Նրա խոսելը նստել֊ լ ռելն է: Կինը թե' — Այ մարդ, կարծում էս ես էլ եմ պարա՞պ... Հասանը հասկանում է, բայց չհասկանալու

պես բան ե

ասում քթի տակ. — է ՜, փոխվել ես, կնիկ: Կինը հասկանում է, բայց չհասկանալու պես բան է ասում. — Լավ է, թող լավ մնա, մենք ով' նա ով: Դժվար է կնոջ գործը' տան համար դուռ ու պատուհան է:

Հասանը նորից է մենակ մնում ե հաշվում է շարվող քա ­ րերը: Նա ձեոքով կանչում է պատշարին' արի": Պատշարը ասում է' գործ եմ անում: Հասանը երեխու նման թե' էլի կանես: Զեռքով-ոտքով իրար հասկացնում են, համոզում են ե պատ­ շարը չի իջնում: Պւստշարությունը վերջանում է: Հասանի կա­ ռուցվող աշխարհը վերջացավ: Նա մենակ է օրվա թեժ պահին: Փողոցը դատարկվել է, որովհետև արեը օտարի պես վրա է տալիս սուր-սուր շողերով. — էսօրն էլ անցավ: Պատշգամբից ներքև նայելիս էլ չի վախենում, թե կընկնի: Մարդ է փնտրում, աչքեր են փնտրում, ոտքեր, դեմքեր, որոնք զբաղված չեն: Բայց մարդիկ զբաղված ու դաժան են, զբաղ­ ված են իրենցով: Իրենց շորերով, աչքերով, րով, ֆուտբոլով,

շախմատով,

ճաշերով, սերե­

արվեստով: Բայց

ինչքան էլ

զբաղվեն' մարդիկ մի օր ինքնագիտակցության կգան: Հիմար բաներ ես մտածում, Հասան, մարդիկ հիմարությունից երբեք հեռու չեն գնա ' կմոտենան, կիմանան, կքրքրեն, կհեծեծան, կձանձրանան: Մարդիկ մարդկայինից հեռու չեն գնա: Շ ո գ է, մարդ չկա, ստիպված ինքն էլ է տուն մտնում: Կինը գալիս է: Հասանը չի ասում, բայց կինը իր վւրկռւթյունն է: Նորից նույն բաներից զրուցում են. — Այ կնիկ, չկանչեցիր պատշարին: — է, ինչ կա: — Պատերը շարել, գնացել է: — Ամեն գնացողի համար դարդ չեն անի, ք ե զ նայիր:՛ «Իսկ ու՞մ համար դարդ կանեն, մնացո՛ղի»... — Ղշերի պատմությունն ինչ եղավ: — Ասում են ճամփեն խառնել էին, ետ են եկել: — Վայ ես քու ղուշբազ... բա ասում էր.... — Շատ բան էր ասում, ամեն ասողի չեն հավատա, հացդ կեր: «Ամեն ասողի չեն հավատա, լռողին հավատա՛մ...»: Կինը գործնական է, որովհետև տան կառավարիչն է: Հ ա ­ սանը հասկանում է, բայց չհասկանալու պես բան է ասում. — Կուտեմ, էլի, այ կնիկ:

Կինը հասկանում Է, բայց չհասկանալու պես բան Է ասում. — Ամեն մարդ իրա գործը գիտի: «Օրինակ ես Էլ մարդ եմ, իսկ ու՛ր Է իմ գործը»: Այստեղ Հասանը կասկածում Է, կիսատանում Է, կտրվում Է: Մութը տապկնոցի Է խաղում երեխայի պես: Հասանը փաթաթ­ վում Է, փախչում այդ ձանձրալի խաղից: Հասանը ուղում Է քնել, վերջապես քնել: Ինչքան ուղում Է, այնքան չի քնում: Շոգը նեղում Է, ներվային խանգարում Է տալիս, գլուխը հո պատերով չի տալու, պատերն ի՛նչ մեղք ունեն: Պատերը բարի պատշարներն են շարել, որ մարդիկ ապրելու տեղ ունենան, որ մարդիկ չնեղվեն: Չնեղվեն, չտրտնջան... Եվ Հասանը քնի մեջ ծանոթ պատշարին Է տեսնում' շա­ րած պատերը ծիծաղելով քանդում Էր, քարերը փողոցի գլխովն Էր տալիս: — Չեմ ուղում, չեմ ուղում իմ շարած պատերի ներսը... — Մեղք են, եղբայր,— քնի մեջ սրտապատառ կանչում Է Հասանը: — Ինչ պատահեց, Հա սա ն,— հրում Է վախեցած կինը: Հասանը ղարթնում Է ու լռում: Լռում ե ու ղարթնում: Հ ա ­ սանը չպ ետք Է այդպես ղարթնի: Նա գիշերը որոշում Է գնալ, փնտրե|: Ո \մ , ի՞նչ փնտրել: Գտնել պատշարին, խոսել ու պատմել... որովհետև Հասանը պատշարին առանձնացնում Է իր բոլոր ծանոթներից: Գիշերը ծուլորեն փեշերն Է հավաքում մերկ փողոցներից. — Կգամ, կխոսենք, կխոսենք, կպատմեմ: Օրն սկսում Է իր հյուրախաղը, Հասանը շորերն Է փնտրում' քարերը հո խաղ ու պար չե՛ն... Հասանը վախենում Է թափված քարերից' ինչպե՞ս են կարողանում այս աշխարհում քարերը լաց լինել: Հասանը փախչում Է տնից, իջնում ու գաղտագողի գնում ե: Ն ա գիտի, որ տենդն սկսվել Է, գիտի որ դուրս գալ անհնար Է' ւ[երջ: Վերջը տանն են անցկացնում սովորական մարդիկ: Puijg Էլի փախչում Է. գիտենալու համար չգիտենալ Է պետք, սովորական, անսովոր' մեկ չէ՞ որտեղ...

— Ցնդել է,— բարձրաձայն կզարմանան մարդիկ: Իհարկե ցնդել է, որ տեղը մնալ չի կարող անշարժ ու հավի­ տենական: Գնացող ամեն ինչը խոսուն է: Գնացող մարդիկ ու մնացող քարերը հաշտված հարևան­ ներ են: — Հասան, ետ դարձիր, հիմարություն է...,

Սկզբում քշեց ծանոթներին, ապա բարեկամներին, հետո դադարեց գյուղում երևալուց: Օրվա կեսը քնում էր, կեսօրին մորը կանչում, որ հաց բերի: Հ ա ց ն ուտելուց հետո հին լաթերով ծածկված դիվանին անշարժ նստում էր: ... Ծղբոր հետ գնում էին աղջկատես, չեմ ու չում անում ու ծիծաղում... Բարդին խշշում էր և հրճվանքի երգ ծորում խեժի տեսքով: Տոնականի օրը բութ է և մոռացկոտ: ...Ծրկու եղբորով երկու քրոջ, էին սիրում: Վերարկու գնելու գնացին: Քույրե՜րից մեկը, որ Տոնականին էր սիրում, ասաց' դու առ: Մյուսը, որ Առաքելին էր սիրում, ասաց, թող Առաքելն առնի: Վերարկուն մնաց հին խանութի ցուցափեղկում, որպես նրբա ­ ճաշակության նմուշ: Հա րևա ն պառավները նախանձից ու անզորությունից պայ­ թեցին' — Աղջի, հլա մի դրանց տես... — Առանց հեր ոնց մեծացան լակոտները... Բոլոր գյուղերում էլ լիքն են այսպիսի պատմություններ: — Պսակվի: — Չեմ ուղուս: — Ինչի՜9 չես ուզում:

Որ

պատմես,

կհասկանաՂյ...

գոմաղբի

հոտից

գլուխս

պտտվում է: Իրենց շրջանի անասնաբույժն է, հիմա դեղորայքն ու գոր­ ծիքները մի կողմ դրած մեռելների ու թաղումների հետևից է գնում: Գետնատունը հոգսից հենվել է բարդուն, որ չփլվի: Բար­ դին անտեղյակ-անտեղյակ երկարել հասել է ամպերին: Աթարի ամրոցը քիչ-քիչ նստել է, տակից հանել են չոր աթարները: Ոչխարների փարախն ու կովերի գոմը թոնրատան աջ ու ձախ կողմերից կպել են տանը, աթարի հոտը, խոնավությունն ու լռությունը նստել են տան գլխին ու տան մեջ: Գիշերը մութ է և խորհրդավոր, շները չեն հաչում ե աթա­ րի դեղի պես ե ապրում Տոնականի ապրելու գիշերը: Քարուքանդ, նեղլիկ փողոցները պատած են վտանգով ու սարսափներով, գերեզմաններն էլ մոտեցել, նստել են տների գլխին: Ամեն լուսաբաց մայրը

ոչխարները կթում ե, կաթը դնում

ոչխարների առաջ' — Պանիր սարքելու սիրտ չմնաց: Տան շինափայտը անձրևի տակ փտում է: Գետնատան ձախ անկյունում սև ծածկոցով Առաքելի ան­ կողինն է: Գյուղ մտնողը այդ տան կենսագրությունը դեռ մինչև այդ տուն հասնելը գիտի*. Կարտոֆիլի փոխարեն

ցանած առվույ­

տով ու անտրամադիր տնկած ծառերով: — ժա մի քանի՛սն է... ժամանակը կանգ է առել նրանց տանը և նրանց համար: Հայելիները մնացել են ծածկված կարպետի հին կտորներով, ընդունիչը կորել է հազար լաթի տակ: Տոնականը եղբոր արձանն է պատվիրել... Քանդակագործին սկզբում ուրիշ նկար էին տվել ուրիշների միջոցով, եկան նայեցին թե' — Մեր ոււլածը սա չի,— երիտասարդ հանգուցյալը կողքի նկարից էր ժպտում: Քանդակագործը իր արածից մի քիչ դժգոհ, լքի քի չ կատա­ կի տալով,, սկսեց նորից քանդակել: Բայց թափն անցել էր,

վճարը քի չ եր, ձեռքն առաջ չէր գնում: Մահարձան տաշելը պատմություն դարձավ Տոնականի փնթփնթոցի հետ: Տոնակա­ նը տնից գերեզմանոց գնաց: Այդ գյուղը, որ ձմռանը մուտք ու ելք չուներ, գարնանը մի ք ի չ աշխուժանում եր ե բարդու խշշոցն էր աշխուժանում: Գյուղի օդը սուր է և ծառերը ցրտադիմացկուն: Գյուղամեջը մի դիք ու նեղ ճամփա, որի եզրերին, պատե­ րի տակ, անշարժ ծերուկներ են նստած: Աշխարհի բոլոր գյու­ ղերում տղամարդիկ հաճույքով նստում են ու նրանց հայացքը ուղղվում է անհասկանալի հեռուներ: Պառավներն ու պառավ­ ն՛երի հարսները առավոտից գիշեր չարչարվում են, ե ոչ մի տղամարդ հիացմունքի, շնորհակալության կամ խղճմտանքի խոսքի չի ասում աշխատող կանանց: — Հեռախոս չկա՞... — Մեր գյուղից աւ|ելի շուտ կհասնես ուզածդ տեղը, քան հեռախոսով կկապվես որևէ տեղ: — Pm ո՞նց եք ապրում: — Առաջ որ հեռախոս չկար, ոնց էինք ապրում: Ռակետային բազա էլ սարքեն, գյուղը գյուղ է մնում, տեղտեղ էլ դուրալի է թարմ թրիքի ու չորացած աթւսրի հոտը: Հոտավետ ուրցը, շուշանն ու բանջարը, սխտորն ու թթվա­ շը մոռացած' քաղաքակիրթ աշխւսրհը սուրճ ու լիմոն հնարեց, որ լռեցնի մարդկային հին բնազդները, սարերի կանչն ու ձորերի թշշոցը: Գյուղացիներն էլ սկսեցին սուրճ խմել: Բա որ ասում եմ ռակետային բազա էլ սարքեն... Տոնականը հենց այս ապրելուց է զզվել, եղբոր անժամա­ նակ մահն էլ մի կողմից, բթամտությունն ու դանդաղաշարժու­ թյունն էլ' էքյուս: Հիմա Էլ գերեզմանաքարերին նստած փընթփընթում Է, թե քանդակագործը լավ չի տաշում բազալտը: — Այ մարդ, Էս կողմից խփի: — Որ Էդ կողմից խփեմ, ցլեպ կտա: — Դու խփի, չի տա: — Որ տվեց, նոր քար ես առն հլո՞ւ: — Ես փողը տվել եմ, որ դու առնես: — Ես Էլ Էդ փողին առնլ եմ ու տաշում եմ: Է?րբ գերեզմանները ծածկվում են աստղերով, և ապրողն՛երը

մանում են հաստ վերմակների տակ, Տոնականի պառավ մայրը դուրս է գալիս իր երգը գիշերվա երգի հետ լուսացնելու: է ր գ , որ ողբ է, տառապանք է, ծերություն ու գանգատ: «Աստված, ընչի հոգիս...»: Տոնականի գործը վերջացավ: Ն ա լռեց ու միտք արավ' — Կգնամ, ինչքան հեռու, էնքան լավ: «Ռակետային բազա էլ սարքեն, մարդն իր վշտից պոկ գալ չի կարող, անհնարին է » : — Տոնականը գժվել, սարերն է ընկել: — Այդպես էլ պետք է լիներ: — Ինչո՞ւ պետք է լիներ: -— Որ մարդու հետ մի բան է կատարվում, ուրեմն մի բան էլ պտի կատարվի,-— հարևան պառավը որպես եզրահանգում ձագ տված մեղրաճանճերին քշեց փեթակը և Տոնականի պատ­ մությունը վերջացած համարեց: Իսկ Տոնականը դիմացից հողաթաթախ ու պինդ, ժպտալով գալիս էր և ձեռքին սարերից բերած կանաչ մի շիւ] կար:

«Ես միշտ քայլել եմ մայթերի եզրերով, որ չխանգարեմ անցող-դարձողներին: Հիմա ես չեմ նայում շուրջս, որովհետև վաղուց է, որ քայլում եմ, և վաղուց եմ նայել շուրջս: ճիշտ այդպես էլ վաղուց է, ինչ պառկել եմ հանգստանալու, իսկ կրծքիս տակ տոթ է: Երևի շատ մութ է դրսում»: Նա դուրս փախավ" հետևից շխկացնելով

դուռը:

Գնաց

քաղաքի կարևոր մայթերով' առանց կարևոր բաներ մտածելու. «Ի ն չ հանգիստ է, կարող ես թավալվել ու անշարժանալ... մայ­ թերը բարի ե ն»: Քտյ՚ ւ եց փողոցի մեջտեղով, ուր մութ եր, և ոչ ոք չէր տես­ նում: «Ինչ-որ բան եմ մոռացել,— մտածեց նա, հետո շփեց քունքերը, որ հիշի,— փողոցում շնչիր, արտաշնչիր, միևնույն է' չի հատն ի » : Ինչ-որ մեկը ճչաց հեռվում, կամ գիշերվա խաբկանք էր: Դիմացից ահա գալիս է մեկը, բայց ճչացողը նա չէ: Դի մա ցինը խուսափում է, Հուսիկն էլ է խուսափում' այդ պատճառով կըպ~ չում է, և երկուսով ընկնում են: — Ուղիղ չե՛ս կարող,— հորանջում ե կանացի ձայնը: — Մեկ, երկու, երեք, չորս, հինգ, օրորվելով հաշվում ե Հուսիկը

վեց, յոթ,՛—

և օգնում կնոջը

հանգիստ բարձրանա­

լու,— վերջ, հաղթանակ: — Ո՞ւր էիր գնում,— հարցնում է փոշին թափ տվող կինը: — Զբոսնում էի...

— Մեր քաղաքում

ցերեկն էլ չեն

զբոսնում,— քմծիծա ­

ղում է: — Երևի: — Իսկ ինչո՞ւ էիր փողոցի մեջտեղով քայլում: — Որոշել եմ պատերին չքսվել: — — — — —

Ես էլ: Ի՞նչ ղու էլ... Ես էլ որոշել եմ չքսվել: Գ նա նք,— ծիծաղելով ասում է Հուսիկը: Շնորհակալ եմ, ես քեղ ճանապարհ կգցեմ:

— Ես ինքս, դու օրորվում ես քայլելիս: — Հիմա բոլորն են օրորվում: — Օրորվում են, որովհեաե իրենց մեջ

գոռացող ինչ-որ

բան են քնեցնում: — Տունս նեղ է, և կա մեկ մահճակալ: — Քնել քչերին ե հաջողվում: — Մենք բոլորս սովորել ենք քնել: — Հիմա էլ կես գիշեր է: — Կհասնենք, վերմակի

տակ դու կքնես,

հատակին ես,

իրար չենք քսվի: — Բայց ն այնպես վաղը... — Ինչ վաղը... հա, յոթ անց կեսին: — Արագ կարո՞ղ ես քայլել: — Արագ քայլել իմանայի, ավտոբուս չէի նստի: — Լսիր, կոճակդ կախ է ընկել: — Տուր ձեռքդ: — Ահա իմ տունը: — • Իսկ ո՜՞վ կա տանը: — Ես, կամ ոչ ոք: — Ն ե ղ է: — Պառկիր, ես հատակին կքնեմ: — Կմրսես: — Դու իմ հյուրն ես... — Բարի գիշեր,— ասաց շորերով պառկւսծ կինը:

— Քնե ց ի՞ր...—

ուրեմն քնել շատ

էիր ուզում,

շատ ես

հոգնել, և ապրում ես մենակ: «Կարևոր բան, պոկ եկող կոճակ, փողոցի մեջտեղով քայլող կին, ի՞նչ եմ մոոացել, հետո կհիշեմ...»: — Գիշեր բարի,— անձայն արձագանքեց Հուսիկը: Գիշերը անձրև եկավ և մինչև լույս փորձված գիշերապահի պես կտկտացնում էր տանիքի թիթեղը: Ծեգի հետ լողացած մայթերը փայլում էին մաքրության հրճվանքից: Կինը բացեց աչքերն ու հարցրեց հատակին կծկված Հուսիկին. — Ով ես ղու, և որտեղ եմ ես: — Իմ անունը Հուսիկ է, իսկ սա իմ տունն է: — Ծս վաղուց եմ մոռացել իմ անունը: — Երեկվա կարևոր դեպքը հիշու՞մ ես... — Դու ո՞ւր էիր գնում: — Դեռ չեմ հիշել... սեփական անուն

մոռանալը տխուր

գործ է: — Աշխատանքի չե՞ս գնում: — Ա, հիշեցի, այսօր կիրակի է և ավտոբուս նստելու կա­ րիք չկա; Իսկ եթե կիրակի չլիներ, արդեն ուշացած կլինեի: — Ու՞ր էիր գնում երեկ: — Ասացի, որ ինքս էլ չեմ հիշում: — Իսկ ինչու՞ եկա քո տուն: Ես խնդրեցի: — Արդեն կեսօր է: — Մյուս օրերն աշխատանքով են ւսնցնում, թող այսօրն էլ քնա ծ գնա: — Քա ղցա ծ չե՞ս... — Խանութ չեմ գնա, ինձ լուրջ տղամարդ չհաշվես: — Կարգին տղամարդ և կարգին կին լինելուն քիչ բան է պետք: — Չեմ փորձել: — Բայց և այնպես, չհիշեցիր: — Երեկվա պատճառը երեկվա մեջ չի եղել, իզուր; եմ ճըգնում հիշել: — Երևի տունդ նեղ է թվւսցել: — Եթե այն կա, իհարկե...

— Ավելի լավ է չլինի: — Երկուսն էլ վաա է: — Ես էլ նույն թյունս:

կարծիքին եմ, բայց

կորցրել եմ հիշողու­

— Շնորհակալ եմ, որ ինձ խնդրել ես գալ, ա^ապես փողո­ ցում էի քնելու: — Խնդրեմ, որ օրը ուղես: Կինը գնաց' առանց սանրելու մազերը, Հուսիկը շրջվեց: — «Յ ո թ անց կեսին աշխատանքի, բայց վատ չէր քաղաքի լույսերը, պայծառ, անմեղ արև, արևի փայլը անցորդի շուրթին, ու՛ր էի, ո ւ ր էի գնում երեկ, ուր գնալը շա՜ա կարևոր է...-իսկ ես այդ երբ էի հասցրել կոնծել»: Շրջվեց: Կանգառում տոթ է, ինքը վաղում է, ավտոբուսը շարժվում է, դռներին կպած մարդիկ ցեխագնդիկների պես վար են ցա յ­ տում, հասավ ու կպավ նրանց, ավտոբուսին կպչե| չկարեցավ, ուշանում էր, կնճռոտեց դեմքը: Հետո քնա ծ ականջներում տանիքի թիթեղը կտկտում, հա կտկտում էր: ճռռոց: Բացեց աչքերը: Արևի շողերը գրկած' շեմքին կանգնած էր գիշերվա կինը. — Եկել եմ, որ կոճակդ կարեմ: Կինը Հուսիկին գեղեցկուհի թվաց: — Դու քաղցա ծ ես: Հուսիկը առաջին անգամ լուրջ ու լրիվ նայեց կնոջը' տա­ րօրինակ է.. — Տարօրինւսկությունները ստեղծում են մարդիկ, խոստա­ նում եմ լավ կին լինել: Հուսիկը զարմանքից նստեց տեղում: — Այդ, ինչպե՛ս հանկարծ... — Շուտով երեկո կլինի, և ընդհանրապես երեկոները քանի գնում շատանում են... որովհետև նեղ աներում ստիպված ես լույսը գիշեր-ցերեկ վառ պահել... — Ինչ՜-որ չեմ հասկանում: — Ահա իմ ճամպրուկը., կյանքում գոնե մի օր եղիր, ինչպիսին չես եղել: «Մի՛թե այս աշխարհի մարդիկ վերջապես մի օր կարող են լինել այն, ինչ չեն եղել երբևէ,— ի՞նչ ես հրամայում անեի.,»:

— Վեր կենալ, լվացվել, ուտել հաց ու ււյանիր: — Ախորժակ չունեմ: — Ես որ ուտեմ, քոնն էլ կրացվի: — Ո՞վ ես դու: — Քառասուն տարեկան եմ, եկել եմ, գնալ չեմ ուզում: Ծրբ նրանք ուտում էին կնոջ գնած հաց ու պանիրը' Հ ո ւ ֊ սիկն ասաց. — է ս հիշեցի, ես դուրս էի փախել, որ փնտրեմ: Ք ի չ հետո կինը կտրեց Հուսիկի կոճակը: Օրը վախճանվում էր' խխունջի պես կծկվելով իր մեջ: «Տարօրինակ է' ամեն ինչ սկիզբ ու վերջ ունի»: Ն ր ա ն ք տեսնել չէին կարող, որ ուրիշներն իրենց տեսնում են, նւ շատախոսում էին երեկվա, առաջին օրվա ե բոլոր իզուր անցած օրերի մասին: «Աշխարհը, կամ գլուխս պտտվում է, աշխարհը' ձգողական ուժից, իսկ ես' ցնծության: էս անհատ եմ, իսկ աշխարհը' հա­ զարներից է բաղկացած, և ինչ-որ ինձնից է կախված բոլորի բախտը: է ս էլ ծարավ չեմ, որովհետև աշխարհը լիքը ջուր է: Ես այնքան էլ շատ բաներ չեմ փոխել իմ կյանքում, բայց հիմա կքայլեմ փողոցի մեջտեղով, որովհետև մեր փողոցներով մեքե­ նաներ չեն անցնում: Կնայեմ շուրջս, և մարդիկ կփոխվեն իմ աչքին: Առավոտյան մեկը, ճբ մտածում ե իմ մասին, կասի. — Բարի լույս, Հուսիկ: որ մտածում եմ մեկի մասին, կասեմ' — Բա՛րև, Անթառամ:

ՓԼՎ.ԱԾ ԱՌԱՍՏԱՂ.

Խնձորները կախվել են դեպի հոդը, օգոստոսը հեշտանքից մտել էր թակ: Հա րսնա խոս արևը պեծին էր տալիս ցանկապա­ տի քա րերին. — է դ լուսնոտը, էդ սատանեն... — Հ ը , ի՞նչ կա: — Գալիս է, արի: Հրեն Ցեկոյա նց պատի

մոտ, երեի հի­

վանդ է, կամաց է գալիս: Կամ հիվանդ է, կամ մտքի մեջ գիրք է գրում: Պետրոսը

«Ս և սա տ ա նա »'

քայլում

պատառոտված հագուստի ծվենները

էր անշշուկ,

վրայի

քա րշ տալով' խղճահա­

րություն կար նանայի մտքի մեջ: — Ք ե ֆ դ լավ չէ, Պետրոս, այսօր ոչ երգում ես, ոչ էլ խո­ սում հետներս: — Մեռավ, մեռավ: — Ո՞վ, ինչ ես շաշ-շաշ դուրս տալիս, ո՞վ մեռավ: — եեյլին: — Քո տունը չքա նդվի, Պետրոս, Լեյլին ես էլ քանի՞ տարի է, որ մեռնում է. — Ամեն օր մեռնում է, ամեն օր մի Լեյլի է մեռնում, ես էլ ամեն օր չեմ կարողանում նրան խլել մահվան ձեռքերից. «Ա նբախտությա ն ձեռքիցը ողորմելի եմ շատ, երբեմն էլ հուսահատ: Ափսոս, հաղար ափսոս, ապա վայ ինձ խելագա­ րիս, պանդուխտ և օտ ա րիս»: Երգելով էր

Պետրոսը միշտ

պատասխանում

մարդկանց

—- Մոբենի

հարց ու փորձին: Կերկերուն, սրտալի, երգում էր ինքնամոռաց, վերջի բառերի վրա ձայնը կուլ էր գնում, կորչում էր: — Դարդ մի արա, մեզ նայիր' կարմրաթուշ սիրուն... Պետրոսը ավւով հեռացրեց ա չքերի մշուշը. — Չ է՜, չէ՜, Լեյլին վառեց Պետրոսին... — Մոռացիր նրան, Պետրոս, ինչ ես վառվում: — Հա ՜, հա՜, վառվեցի... էս շորերն ինձ վառեցին: Աղջիկները սովոր շարժումով եկան Պետրոսի վրայից ետ տվին փաթաթած կտորը. — Գնու՞մ ես, Պետրոս... — Պետրոս, բա մե՞նք... Պետրոսը գնում, ետ-ետ էր նայում: «Չ ստ ա ցվեց,— մտածեց Ն ա նա ն,— սխալ սկսեցինք»: — Պետրոս, մի գնա , բան ունենք անելու, ասելու բան ունենք: Բայց Պետրոսի գլուխը

շարունակվում էր ծանրությունից

ցա ծ հակվել: Գնում, ետ էր նայում: — Պետրոս, ինչի՞ ես ետ-ետ նա յում, մի գնա , կամ մի գնա, կամ որ գնում ես' ետ մի նա յի: — Ի՞նչ, ինչ ա սա ցի՞ք... Հա նկա րծ Պետրոսը ետ դարձավ, գիրքը սկսեց

գոռալ, գոռաց

թափահարեց,

անհասկանսւ|ի ու շնչա հեղձ,

գոռաց

իր

իմա ցա ծ թուքերենով, հեստ փոխեց հայերենի: Թ ե երբ փոխեց, ինչ ասաց' չիմա ցվեց: Աղջիկները միայն վերջինը հասկացան: — Գիտ ե՞ք, աստված մարդու վիզը ինչո՜ւ գայլի վզի նման ուղիղ չի ստեղծել, միայն խղճահարությունից, որ մեկ-մեկ մարդը ետ նայել կարողանա... — Հա նգստ ա ցիր, Պետրոս,— խեղճա ցած շիկնհրը: Պետրոսը սև, կեղտոտ,

գիրքը դեմքին

մոտ եկան աղ-

սեղմած հոնգուր-

հոնգուր լաց էր լինում: — Սրանք ինձ սպանում են, սարերն եմ փախչում' քա ­ շում են փեշերս: Փեշերս թողնում եմ իրենց, հետնիցս գոռում են' Պետրո՜ս... Այս անգամ երգելով չպատասխանեց, խեղդվելով պատաս­ խա նեց:

— Արի, արի գնա նք... Գյուղում տղամարդ չէր մնացել, խոտհունձն սկսվել էր, և հարսնացու աղջիկները կարմիր նարոտը փաթաթած գլուխնե­ րին' կանգնում էին բակերում ու կարոտում ջահել հնձվորնեՐին: Պետրոսը գյուղում մնացածների հիմնական խորհրդատուն էր, տղամարդն էր, զ!իժն էր, երգիչն էր, սատանան էր, երե­ խան էր: Ցեկոյա նց պատերին հաջորդում էր Կոչանանց կալերը: Կոչանանց կալերից ձգվում էր Բեկչոնց աթարի դեղերը: Իսկ աթարի դեղերից այն կողմ, ուր կավից ճա քճքվա ծ փոքրիկ բները բվվում էին' մեկը Պետրոսի տունն էր: Հ ի ն գոմի դուռ էր, կեռբերան փականով: Դռան ճեղքերը փալասներ էր մըտցըրած, որ ցուրտը ներս չմտնի, դուռը միշտ ճռռալով էր բա ց­ վում: Երևում էր մի սև ճրագավառ' պւսպի-պապի թվեց: Հետ ո' ծղոտ, հնձած գարու կոթունները: Հետ ո մի սեղանանման բա ն, հետո մի աթոռանման բա ն: Հետ ո հաղար կտոր իրար կպցրած վերմականման բա ն: Հետ ո ծխից սևացած, հալված, մոմերից հաստացած կողերով սեփական շինության բուխարիկ, խոհա­ նոցա յին կավե ամաններ, խաչեր, սրբապատկերներ: Ամենա­ զարմանալին Պետրոսը հետո էր ցույց տվել: Այնտեղ, ուր գարու ծղոտների չորսբոլոր շարված էին քա ­ րեր, որ ննջարանը առանձնանա հյուրասրահից, ինքն իրենով տարված մի մեծ քար կասկածելի տեսք ուներ: Այդ քարը Պետրոսի ստորերկրյա գանձարանի դուռն էր: Այդ քարը գլխի տակ էր պահում: Ավելի շուտ քնելիս գլուխը դնում էր քա րին. Քա րի տակ «սուս, ննջեցյա լներ կաս, իմ երեխեքն ե ն »: Նկա րա զա րդ գրքերը պահվում էին գետնի մեջ, որի պատերը Պետրոսն իր ձեռքով ցեմենտապատել էր: Գրքերը սառը ցեմենտի մեջ ապահով ննջեցյա լներ էին: Ն րա նց ման­ րազարդ գրերը մումիաների պես անշարժ գոյատևում էին: Պետրոսն ամեն օր զգուշավոր թերթում էր բոլոր գրքերը: Մար­ դիկ հաց էին տալիս, երբ հիշում էին' Պետրոսը փառավորվում էր: Երբ չէին հիշում, չէին տալիս' Պետրոսը կծկվում էր ծղոտների վրա, աչքերը երկինք հառում: Հա յա ցքը դեմ էր ընկնում

առաստաղի տախտակների

արանքից դուրս պրծած եղեգնե-

րին: — Պետրոս, դե արի, գործ կա, կովը ուռել է: Պետրոսն էլի չեմուչում արեց, էլի ուզեց դուրս պրծնել փախչել, բայց հիսաթափվեց իր դիմադրելուց ու աղջիկների համառությունից, և թողեց իրեն առաջ տանեն: Փրկելու կով չկար, Պետրոսը լավ գիտեր, որ կովերը վաղուց սար էին գնացել: Աղջիկները նրա թևերի տակ մտած, առաշ տարան: Տարան բակ, հետո չարչարելով մտցրին գոմը: — Այ, էստ եղ,— ասաց Մանեն: — Հա մ էլ հով է,— լրացրեց Նա նա ն: Հետ ո Մանեն բռնեց Պետրոսի ձեռքերը, նրա շորերը հանել: չէր հասկանում

Պետրոսը խեղճ ու կրակ

իր հետ ինչ

են անելու: Ծրբ

Նա նա ն սկսեց կա նգնել էր ու հերթը հասավ

ներքնա շորերին' Պետրոսը ձեռքերը թափով ազատեց և գըռմըռալով բռնեց ներքնաշորերի կոճակները: — Թող, դե թող,— հոխորտաց Մանեն: Նա նա ն ընկավ նրա վրա սկսեց չարչարել: Հևում էին: Պետրոսը մերկ ու սև, ուսերին գա նգուր մազեր, գեղեցիկ ու կեղտոտ նստել էր գյուղական հին թեշտի մեջ ու չէր ամաչում իր մերկությունից: Մանեն ցախավելով չփ չփ ա ցնում էր Պետ­ րոսի մարմինը ու քրքջում' — Որ գիրք էի կարդում, մայրիկն ասում էր' ք ի չ կարդա, Պետրոսի օրն ես ընկնելու... Չէր հասկացվում Պետրոսի:

Մանեն մոր

Նա նա ն տաք ջուրը Պետրոսի

կո՞ղմն էր,

գրքերի՞,

ցա նցա ռ մազերին

թե՞

լցնելիս

ասում էր' — Ասում էի սովորել չեմ ուզում, մայրիկն ասում էր Պետ­ րոսի հետ կպսակեմ: Չէր հասկացվում

Նա նա ն մոր

սպառնալիքների

բողոքու՞մ, թե՞ համակրում էր Պետրոսին: Պետրոսը հաճույքից գռմռում էր, ձեռքերով

դեմ էր

չփ չփա ցնում

կեղտաջրի մեջ: Կեղտերը սև ջրաշերտի հետ մարմնի վրայով հոսում էին դեպի ներքև, մարմինը մնում էր մաքուր ու սուրբ:

— Օխ, աշխարհը հաստատ պտտվում է,— ձեռքերով սրբեց երեսի ջուրը, 1ւ թողեց աղջիկներն իրեն սրբեն: Աղջիկները,

գոլորշուց կարմրած,

իրենց

հայրերի

հին

ներքնա շորերը հագցրին Պետրոսին ու կեղտից սևացած Պետ­ րոսի ներքնաշորերը Պետրոսի ա չքի առաջ աղբանոց գցեցին: Աղջիկները իրենցից գոհ և ուրախ Պետրոսի թևի տակ հաց դրին, խնձոր դրին, լոռ դրին, սոխ դրին ու ճամփու դրին: — Դե գնա , գնա ու մեզ օրհնի, Պետրոս: Պետրոսը հարբածի նման օրորվելով գնաց Ցեկոյա նց պա­ տերի մոտով,

Կոչանանց կալերի մոտով,

աթարին քսվելով'

Բեկչոնց պատերի

հասավ իր տունը, բա ցեց

ճռճռան դուռը,

թևատակի ուտելիքները դրեց ծղոտների վրա, նախշուն կտորե սուփրա փռեց, հետո «գա նձա րա նի» դռան մոտ ծնկի եկավ, նստ եց սուփրի եզրին... աչքերը բներում պտտվում էին' սոխն ու կանաչին անհետանում էր, պանիրը լավաշին էր ձուլվում, խնձորները պոչերի հետ կուլ էին գնում: Կերավ, վերջա ցրեց, օխ ա ՜յ, արեց, կավե հին ամանով ջուր խմեց, բութ-բութ նայեց իր տան պատերին, ճա քճքվա ծ կախվել էին ծղոտներից:

կավի կտորները

մեղք-մեղք

Պետրոսը հըմ արեց, տեղից վեր կացավ, բա ցեց «գա նձա ­ րա նի» դուռը «երեխ եքին» մեկ-մեկ հանեց, փոշին թափ տվեց, մաշված էջերն իրար վրա դրեց: — Սուս, դե սուս,— գրքի գլխին տվեց, գրքերը բերանները բա ց աղերսում էին' — Կարծում եք հեշտ է՛ր... Մնացյալ բառերը մրթմրթոց էին դառնում, կորչում կուշտ բերանի մեջ: — Զահրումարը ձ ե զ...,— Այս անգամ հաստատ... չէր եր­ գում: Նա շորերը վրան առավ, գլուխը դրեց «գա նձա րա նին» ու ականջները խռով փակեց, որ «երեխ եքի» լացը չլսի: «Օրս սև արած պահեցի, գիշերները ա նքուն, ցերեկներն առանց հաց ու ջուր, խելքս ու սիրտս ձեզ տվի... դե հիմա գնա ցեք, որտեղ ձերը կասեք, այնտեղ էլ' իմը»: Հա ջորդ օրը Պետրոսը չերևաց գյուղամիջում: ԵՎ օրն ա նցա վ առանց լացի, ա նգիրք ու անդարդ: Հետ ո մարդիկ հի­

շեցին, որ հաց տվող չի եղել, խոտհունձն ել մի կողմից: Մա­ նեն ու Նա նա ն գնա ցին կավե տների մոտ' — Պետրո՜ս, այ Պետրո՜ս... Արձա գանք չեղավ: Ծրբ դուռը ետ գնա ց, գրքերը բերանները բաց կախվել էին պատերից: Պետրոսը մատներն ականջների մեջ' անշարժ առաստաղին էր նայում:

Նա րդու զառերը չխ չխկում են և բթա ցնում լսողություն, տեսողություն, միտք: Նա րդու զառերը

չխչխկում են և արթնացնում

շատ

բա ն'

շատ բա ն'

շտապողականություն, խաբելու ծարավ, հաղթելու կիրք: Խաղում են կանայք, խաղում են տղամարդիկ, երեխաները: Բայց ինչպես միշտ' շատը տղամարդիկ:

Տղամարդը

շատ է

խաղալ սիրում: Կինն էլ է խաղալ սիրում, բայց անզորությունից ավելի շատ խոսել է սիրում: Այդ պատճառով տղամարդը խաղում է, իսկ կինը խոսում: Տղամարդը բթանում, սրանում է, կինը զրուցում, թլքրում: Ահա թե ինչու շատ

հաճախ տղաւքարդը

կարողանում է մեծ

լինել իրենից, իսկ կինը' ոչ: ՄԱՌԱՆ Տատի գյուղը Մառայի ամառանոցն է: — Քանի՜* տարեկան ես: — Ես տարիք չունեմ: Հա րց ու պատասխանի չորությունից հանգա վ: Վարորդն իջավ, բա ցեց մոտորը: «Տա տ իս աչքը լուս»:

մեքենան ցնցվեց,

— Լույսը վառիր,— կա նչեց: Ձայնը խուլ էր ,— սատանա, թյու... — Վա 'յ... — Ջսւ'ն...

վա րորդի երկար քիթը ստվեր գցեց մոտորի վրա: — Թյու, ժամանակ գտավ, ի՛նչ ա նենք... Աղջիկը կա նգնեց կեսգիշերի ու փողոցի մեջտեղը ե ձեռքը տ նկեց: Մի հսկա լույս եկավ, շլացրեց, լույսի միջից մի սև մարդ — — —

ասաց' Ի՛նչ ես ուղում: Բենզին,— կմկմաց աղջիկը: Սատանա,— վարորդները զայրանալիս'

միմյանց նը-

ման են: — Եթե չե ք ուզում' մի տվեք: — Կանգնելս եմ ափսոսում: — Մի ափսոսա,— կոտրատվեց Մառան: Բեռնատարի վարորդը սովոր հայացքով ոտից գլուխ չա ­ փեց նրան: — Լափ.. Բայց Մառան. — Ի՞նչն է լավ: — Լավ աղջիկ ես: — Շնորհակալություն: — Դույլը բեր,— Մա ռային

թվաց բեռնատարի

վարորդը

բոցկլտա ց ձեռքին բռնա ծ լուցկու բոցից: — Կնստեմ,— Մառան ինքն է| չհասկացավ ինչու ա սաց: Մյուս վարորդը դանդաղորեն հանեց դույլը և գնա ց բենզին քաշելու: Նա բա քի մոտ կա նգնեց մի պահ, ուզեց թքել, հայհո­ յել ու... բենզին չվերցնել, որովհետև նրան որոշ բաներ թւխյլու տարիքն անցել էր: Բայց տեսավ, որ Մառան նայում է վարոր­ դին և ագահությամբ ծծեց շլանգը: — Չխ եղդվես,— չարախնդաց բեռնատարի վարորդը: — Թյու, սատանա: — Ոչինչ, չես մրսի,— բեռնատարի վարորդը ասաց ու ա չ­ քով արեց, ինքն էլ չհասկա ցա վ ի ն չո ւ, ու՞մ... բայց զգա ց, որ մթությունից, ճանապարհի ոլորապտույտից ու բենզինի հոտից մի թմրած բնա զդ է արթնանում սրտի մհջ: ՄՈԻՐՈՆ Մուրոն տասը տարուց ավելի նույն բեռնատարի վրա մա­ շում էր նույն ոլորապտույտը, U պատահական, հինգ րոպեա­

նոց սերերը ոլորապտույտով գալիս,

գնում էին զարդարելով

նրա կյանքի մայթերը: Վարորդական մեծ ու պստիկ սերերից Մուրոյի մեջ ոչինչ չէր մնացել: Ամուսնացել էր' նախնիների շառավիղը թարմացնելու համար, բայց չէր թարմացրել, անզա­ վակ էր մնացել: ... Մուրոն Մառային նայում էր ագահությամբ, խղճահարու­ թյամբ, կարոտով: Մառան ջահել, համակրելի... Մառան չէր ուզում նայել, բայց նայում էր: Մառան տասնյոթ տարեկան էր ե տասնյոթ անգամ տղամարդու աչքերի նա յած չկար, իսկ հի­ մա ուզեց մոտենալ, վարորդի աչքերին նայել ու ա չքերի ոլո­ րապտույտով գնա լ... ինքն էլ չգիտեր ուր, ինչու՞... Ուզում էր մոտենալ, սիրտը բռնել ձեռքում, լքի տաք բան աս՛ել, մյուս վարորդը ի՞նչ կասի, չարությունից քա նիերորդ ան­ գա մ բենզին կուլ տվեց: Զարմանալի է, գիշեր է, կեռման, խուլ սարեր, մի աղջիկ... լույսի ցա նցում թպրտում է... Մյուս վարորդը թե' — Բաքում էլ բան չկա: — Կա-չկա, քաշիր: Մառան ուզում էր մութը չլուսանար: Մյուս վարորդը հա բենզին քաշեր: Մառան հասունանում էր: — Մառա, Մառա,— հանդիմանեց բենզին կուլ տված ծա­ նոթ վարորդը: Մառայի մեջ բնա զն արթնանում էր, փոփոխվում էր: Նա ուզում էր շրջվել և խուլ սարերին նայելով ծիծաղել, բայց այնպես որ չտ եսնեն, այնպես, որ չծա ղրեն, այնպես որ... անա­ մոթություն է... «Աղջկաս լավ տեղ հասցրու, Վաղո ջան, թող հանգստանա, պ ա րա պ ի»: «Ո ՞վ է պարա՛պելու, ս ս /, ա զա տ է, ինչ կուզի կ ա նի ...»: Մա­ ռան ոչինչ չի ուզում, ուզում Է Մուրոյի ա չքերը... թրթռում Է, կարոտում Է, ուզում Է բան ասի, չի լինում: — Աստված իմ: Վաղոն

բենզինի դույլը

տեղավորեց թափքում:

Մուրոն

յւարցականներ շարեց իր ա չքերից մինչև Մառայի ա չքերը:

— Ես հասցե չունեմ,— ասաց Մառան' կտրելով հարցա­ կանի շղթա ն: ---- Իմ անունը Մուրո է: — Ցտեսություն, Մուրո: «Սարեր, լույս սարեր, փողոց, մութ փողոց... բարի ճանա­ պարհ, Մ ուրո»: Մաոան կորցրել էր իր սեփական գլուխը և գտել էր Մ ո ւ ֊ րոյի ա չքերը: «Թ եթ ևսոլիկ»: Բեռնատար Մուրոն շարժվեց: Մառան անշարժ էր: Ն րա մեջ Մուրոն, Վաղոն, ներկան, անցյալը, հայրը, տատը, տատի էշը... արյունը... — Ի՞նչ... Մեքենան գործի ընկավ: Մառան ցնցվեց, և ապրած մի կյանք ցնցվեց նրա մեջ, սրտապատառ դուրս փախավ նրա միջից: — Չեմ էլ ասում արի,— Վաղոն դժգոհությունը չէր թաքցընում: — Զբա ղվա ծ ես: — Մոռացե՞լ ես... տատիդ, տատիդ էշը... Նստ իր,— հանկւսրծ չոր կտրեց Վաղոն ու ողջ ճանապարհին բերանը փակ էր: Ծխախոտի ծուխը գալարվում էր քթի մեջ: — Հ ե յ, սերունդ... Մառան ուրախ էր, որ աղջիկների

Վաղոն չի խոսում,

հետ հաղւիոդեպ

են լռում: Մառան

վարորդները երագներ ե

տեսնում, .երազները և գալիքը գունեղ էր թվում, երևակայու­ թյունը անզուսպ ձի է: Բեռնատարի վարորդ Մուրոն նստ ա ծ էր դիմացի բեռնա ­ տարի խցիկում և աշխույժ սուլում էր, նա սեր էր սուլում: Ծրբ մեքենան ցնցվում էր, Մառայի

երազի պատկերները

տեղից

ընկնում էին, և Մուրոն կախվում էր օդի մեջ: Աղջկա հայացքը դառնում էր դեպի ձախ' Վաղոն Մուրո չէ և ծուռ քիթ ունի: Վաղոն ծխում, հա ծխում էր, կարծես կուլ էր տալիս Մառային: «Ինչու'’ կա նգնեց անիծյալը, հանգիստ գնում է ի ն ք »: Նա մտքում ափսոսում էր աղջկան...

«է հ ? շուտով կհասնենք, և վ ե ր ջ...»: Սև վիշապի պես ոլորապտույտը կուլ տվեց Մուրոյին' թափ­ ք ի լույսը մի պահ պահելով կոկորդում:

1 3 ՈԻՍԻՆ

Նա րդու զառերը

չխչխկում

են

և բթացնում շատ

բա ն'

լսողություն, տեսողություն, միտք: Ն ա րդու զառերը չխչխկում են և արթնացնում շատ բա ն' շտապողականություն, խաբելու ծարավ, հաղթելու կիրք: Խաղում են կանայք, խաղում են տղա­ մարդիկ, երեխաները: Բայց ինչպես միշտ' շատը տղամար­ դիկ:

Տղամարդը շատ

է խաղալ սիրում:

Կինն

էլ է խաղալ

սիրում, բայց տխրությունից ավելի շատ խոսել է սիրում: Այս պատճառով տղամարդը խաղում է, իսկ կինը .խոսում: Տղամարդը բթանում, սրանում է, կինը զրուցում' թմրում: Ահա թե ինչու' տղամարդը շատ հաճախ կարողանում է մեծ լինել իրենից, իսկ կինը' ոչ: — Բեր, բե՜ր: —՛ Հ ե ր ի ք է, գլուխներս

գնաց, առավոտից

մինչ գիշեր

չխ չխ կա ցնում եք: — կուսի, բա ինչո՞վ զբա ղվեմ: Եվ համբերատար Լյուսին ճա քճքա ծ նարդին բերեց: Ն ր ա նք գնա ցին դիմացի այգին, ուր նարդի խաղացողները շատ էին, և

բթությունն էր շատ:

կուսին նստեց գետնին U

սկսեց իր խաղը... ավաղի հետ. նա սիրում էր մանկության այդ մտածկոտ խաղը: Երեխա չուներ... ահա քա նի տարի է Մուրոյի հետ էր, և կուսին որովհետև երեխա ու հոգս չուներ' երեխա էր մնա ցել: Բակը նայում էր ա յգուն, ա յգին' բանուկ փեն...

ճամփին: ճա մ­

— Բարև, Մուրո: — Բարև,— բնա զդով ասաց Մուրոն,— և չգիտես անհարմար զգալով նայեց կնոջը:

ինչու

կուսին ձանձրույթից ավազը վերցնում էր բռերով և մատների ա րա նքով քամում, աննկատ փոշին նստում էր թարթիչ­ ներին' խանգարելով տեսողությունը: Նա րդու չխկոցը լռեց: Արթնացան Մուրոյի բթա ցա ծ լսողու­ թյունը, տեսողությունն ու միտքը: կուսին որսաց Մուրոյի

արթնացած հայացքն աղջկան: Մառան որսաց կուսի ի վախե­ ցած հայացքը Մուրոյին. «Կյանքի բեռնատարը շրջվեց, խլացավ»:

Լյռւսին շարու­

նակեց ավաղ համրել, անեզրական թախիծ կար ավազի մեջ: «Աշխարհում ամեն ինչ լինում է » : Անեզրական թախիծ կար Մառայի հայացքի մեջ' — Եկա... Անեզրական դադար կար Մուրոյի մեջ, իսկ ավազը, թախ­ ծոտ ավազը ղ|թղլթում եր ոտքերի տակ: կուսին կանգնել էր իր սարքած ավազե ավազ էր դարձել,

բլրակի մոտ և

համբերատար, խոնարհ կ ուսին:

Մուրոն

կանգնել էր նրա մոտ և մրմնջում էր. կուսի, սիրելիս... կուսի, Մառան գնաց: Այդ պահին նա վարորդ ու նարդիստ

չէր, սեր ծախող ու

սեր վատնող չէր: Մուրոն հիմա մեծ էր իրենից, բոլոր պայմանականություն­ ներից ու նորմաներից: Մառան գնում էր կյանքի բեռնատարի ճանապարհներով ե. հատում էր ճանապարհները:

Զյուն էր եկել, իսկ սունկ աճեցնելու համար հարկավոր էր ձիու ա ղբ:

Հիպոդրոմը հեռու էր U գործը

գլուխ չեկող, վեր­

ջին րոպեին թողնված գործը այդպես է լինում: Նույնը պատա­ հեց սունկ աճեցնելու նրանց սեփական մտահղացման նա խ օ­ րեին: Տղամարդը սևահող եր բերել և տեղավորել նկուղի փայտե հարթության վրա: ՍԱ գույնը կարգին նշանակություն ուներ նրա ա չքին, սև մարդը կրքոտ է, սև հովազը ճարպիկ, սև հողը բերրի, սև գույնը լի ուժով: (Ս ա րդ երբեմն իրեն-իրեն զարմա­ նալի հետևությունների կարիք է ունենում: Դա կարծես թե լուսավորում և հեշտացնում է կյա նքը: Դա շատ բան զգալու, և միայն քչի տեր լինելու հակասությունից ե: Ծվ նրա նից, որ կյանքում չհասած բաների համար ուղեղը, Աարդու ուղեղը մշտապես տենդում է ) : Ն րա նք, այր ու կին, համարձակվում էին երազել, որ մի օր ա յնքան շատ

սունկ են

աճեցնելու,

որ հարևան

կոմիսիոն

խանութը գնելու է իրենցից և իրենք կարգին հարստանալու են: Հի ն ու բաղձալի երազ, որ ամեն մարդու ապրելու գաղտնի ու բացահայտ իմաստն է: Ծվ այսպես, շաբաթ երեկոյան այր ու կին վերցնելով պար­ կերը, մեքենա գտան և պատվիրեցին կենդանաբանական ա յգի: Կինը չեր

ուզում գնալ, բայց

ցանկությունը

տեղի տվեց

փողի աղոտ հեռանկարներին և բնազդական լուռ օրենքներով տղամարդու

հետ

տեղ չգնա լու

հասկացությունը

մերժվեց:

Ն ա խոսում էր

ձանձրացած կամ

կտրուկ: Եթե

բանը իրեն

մնար, ընդհանրապես չէր խոսի: Նրան թվում էր, թե խոսելը ամենաանհիմն բանն է աշխարհում: է վ չուներ դեմքի երջանիկ, փափուկ արտահայտությունը, անուղղելի դժբախտ մարդու դեմք ուներ: Հա զիվ նրա շրջա­ պատում, ինչպես հազար մարդու շրջապատում, գտնվեր այնպիսի նշանակալից, յուրատեսակ, չմոռւսցվող ու... տարօ­ րինակ դեմք: Այգու մուտքը ամայի էր ե ձյունապատ, երեում էր միայն սպասարկող անձնակազմի հետքերի ներս ու դուրսը: Սֆինքս առյուծները նստել էին անտարբեր ու քար: Ն ր ա նք մեծ էին ու պինդ, նրանք ժամանակն էին:

Այգու երբեմնի հրաշալիքների կողքով քայլելով այր ու կին մտածում էին անցյևզ ժպիտների մասին, որի

մեջ մանում էր

նան. կապիկը: Իսկ պինգվինի արձանը... այո, մարդիկ երախ­ տապարտ արարածներ են, պինգվինին արձան են կա նգնեց­ նում:

Արձանը կքել էր ձյան շերտի

տակ, U թվում էր պինգ­

վինը ձմեռը շալակած տանում է: Այգու բնակիչներին ձմեռանոց էին տարել, ե այգին ընկել էր իր երբեմնի արժեքից, ինքնարժեքից ե արտաքին հարդա­ րանքից: (Այդպես է, ձմեռ ժամանակ, ե բոլոր ձմեռների ժամանակ մարդ արտաքին ե ներքին հարդարանքից զրկվում ե ) : Քայրււմ էին լուռ,

և նրանց ոտքերի

տակ ձյունը տառա­

պում էր, այդ կնոջն էր թվում, որովհետե բոլոր տրորւխղ բա­ ների նկատմամբ ցավ էր զգում: Հա վա տն էլ սովորական զգացում է, ինչպես ճաշակելիքը, հաց ուտելը, կինո գնալը: Հավատը չի կարելի անջատել մար­ դուց ե տանել դնել ի ն չ֊ ո ր բարձունքի վրա: Այն քայլում է մարդու հետ, ե նա էլ կարող է սայթաքել ճանապւսրհին: Քնարական, գլուխը նազելի ու վեհ կանգնած էր իշայծյա­ մը ձմռան մեջ, և կինը հիացմունքի նման մի բան զգաց նրա նկատմամբ: Տղամարդը նայեց կնոջ լուսավորված դելքքին ու... ցանկացավ աշխարհի բոլոր գեղեցիկ կանայք իրենը |ի ն ե ն \ պիրկ ու նազելի: — է դ ու՛ր,— հարցրեց դիւքացից եկող այգու պահւսկը: — Ձիու աղբի: — Գ նացեք, վերևն են,— չզարմացող ու հասկացող էր այգու այդ պահակը: «Ահա մեկը, որ հասկացավ չխոսելու, շատ չխոսելու, ան­ հիմն չխոսելու հարմարավետությունը,— մտածեց կինը և հարգեց պահակին»: Մեկ ուրիշը կքններ, կկասկածեր, կարևորության ւլգացու­ մով խոսքի կբռնւյեր, կոլորեր բեղերը և կկամենար բացահայտել իր չունեցած շնորհները: Ն ր ա նք մտքերի մեջ շնորհակալությամբ նայեցին պահա­ կին և քայլեցին վերև: Ծառերը ազատ էին... ոչ կարոտներ ունեին, ոչ վախ, կյանքի նկատմամբ պահանջկոտ չէին ե ան­ հրաժեշտը բնականաբար տալիս էին բնությանը:

Այգու վերևը ցանկապատ չկար: — Մի ժամանակ մենք այստեղ ձիեր Էինք

քշում, երևի

հենց այս ձիերից, անասպանդակ ու թևավոր: Հիվանդ, վիրավոր ու քնձռոտ ձիերը կանգնել Էին քա ր քա ­ րոտ փոսի մեջ և ծամում Էին գարու ծղոտները: — Ինչու են այս ցրտին թողել այստեղ,— ինքն իրեն չհաս­ կացավ կինը: Այրը լսեց, որովհետև նույնն ել ինքն եր մտածում. — Որ սատկեն,— չարակամությունը շատ եր մերկ: Ձիերը հենվել Էին իրար, նրանք համախմբվել Էին, որ մին­ չև, ինչ-որ որոշակի պահ, զգան ջերմությունը,

միմյանց մարմնի

անկրկնելի մի բան, որ բոլոր

կենդանի

արարածներին

որպես բնության շնորհ, տրվում Է մի անգամ: Այր ու կին նայեցին ձիերին և ... շրջեցին

հայացքները,

նրանք չուզեցին տեսնել միմյանց: Այդ պահը մերկ Էր, խղճա­ լի ու անամոթ: Ն ր ա ն ք ատեցին ու արգահատեցին ձիերին, այդ իրենք իրենց սատկող ձիերին... որոնք կաղ Էին, անխելք, անթռիչք, բթացած ու խեղանդամ, որոնց աչքերի մեջ ոչ սա­ րերի կարոտ կար, որ Էլ ապրելու կիրք, միայն սարսափ կար: Անմարմին, դոդացող, արյունոտ, ցուրտ սարսափ: Այգուց դուրս անտառը ձգվում Էր լերկ քարերի վրայովւ Դիմացի լեռը անհրապույր Էր ու սառը: Ձմեռը իր ահավոր կնճիռներն Էր դրել ցանկապատի վրա, որոնց հենված քարա­ ցել Էին ուղտերը' նրանք նման Էին ծռմռված ճակատագրի: Տղամարդը վախով, իրենից հեռացնելու շարժումներ անե­ լով հավաքում Էր աղբը, իսկ հիվանդ, նույնպես ահավոր վա­ խեցած ձիերը հեռու Էին կանգնել և յում Էին, մարդը:

թե ինչ Է

անում այդ

սատկողի աչքերով նա­

բոլորովին առողջ

ու պինդ

— Լցվեց կարծես, բավական Է: Կինը չլսեց նրան, նա նայում Էր տղամարդու որոնք կոպիտ Էին, որոնք վախենում Էին ձիերից:

ձեռքերին, Ն ա այլևս

չէր նայում այդ քարքարոտ, աղտոտ, սառույցով ու ծղոտով |ցված փոսի մեջ հիվանդ, աննորմալ ու կաղ ձիերին, որոնք դանդաղ, իրենք իրենց սատկում էին: — <ը , քարացա՞ր... բռնիր:

Կնոջ համար ահավոր, անչափ ահավոր ու ընդհանրապես ահավոր թվաց իրեն դիմելու այդ ձեը Լւ նա ուզեց ինչ-որ բան հրել, գցել այդ մեռնող ու քոսոտ ձիերի ոտքերի տակ: Ազատ­ վել, վերջապես աղատվել այդ ինչ-որ բանից, որ ուղտի ծըռմըռված կերպարանքի պես կանգնել էր իր ճանապարհին, որ խմել էր իր ավազոտ ափերի ողջ ջուրն ու իմացությունը,... Երկուսի ձեռքերն է.լ կեղտոտ էին ու սառը: Երկուսն էլ ամայի զգացումներով հրաժեշտ տալով ձիերին' հեռացան' ւփայն հեռու լինեն այդ փոսից: Նրա նք, մեռնելու դատապարտված ձիերը հենվել էին մի­ մյանց ե որոճում

էին իրենց սարսափն

ու վախը, անզորու­

թյունն ու ցուրտը, գարու ծղոտներն ՛ու լեռնեոի կարոտը: Քայլեցին դեպի այգու խորքը, դեպի մուտքի դուռը: Գլխիվայր ճանապարհը սառցապատ էր, անզգույշ քայլե­ լուց կարող էին սահել: Տղամարդը գնում էր առջԼփց. կինը հանկարծ հիշեց աշխարհի բոլոր գյուղերը, իրենց գյուղը, ուր տղամարդիկ քայլում էին կանանց հետ, բայց միշտ մի քայլ, կամ մի

քանի քայլ ետ

թողնելով նրանց, այդ

պատկերն էլ

նման էր ծռմռված ճակատագրի, կամ քարացած մի ճշմարտու­ թյան, որը ոչ ոք չէր տեղաշարժում: Տղամարդու կախ ընկած ուսերը բարձրացել էին, որովհետև ձեռքով գրկած պարկը նա բռնել էր ուսին: Կինը հենվեց ցանկապատին. — Հ ը, ինչու՞ չես գա՛լիս... Նա ահավոր խղճահարությամբ ու զզվա նքով գրկեց այդ իր բաժին ձիու աղբը ե քայլեց դեպի այգու մուտքը: Որովհե­ տև նրա երկարաճիտ կոշիկները շատ էին բարձրակրունկ, նա վախենում էր սահելուց: Որոշակի ճամփաներով ավտոբուսները, տաքսիները, ծըխնելույզները, ամեն ինչ խառնաշփոթ մեկնում էին: — Ահա մեր տունը,— ասաց ամուսինը: Դա այն պահն էր, երբ նա իրենց տան շեմին նորեն հանդիպեց իրեն, և նրանք զգուշությամբ իջեցրին ձիու աղբը:

xriu u h* n s Պավլոն, որպես փորձառու մարդ, միշտ ավել ծխախոտ կւ պահում մոլորվածների, իրենց մեջ պատերազմ ունեցողների ու չքնողների համար: Նա ու Պատերա՛զմ Մուկուչը այս ել քանի տարի գիշերա­ յին բարեկամներ Էին: — Մենք էլ չլինենք, ք ե զ պես խեղճ սիրահարները ինչ են անելու: — Ծս ժամանակ չեմ ունեցել սիրահարվելու,— Մուկուչը տեղավորվում էր թաղիքի կտորի վրա,— իսկի քնելու ժամա­ նակ չեմ ունեցել: — Բոլորովին չես քնե՛լ: — Չեմ հիշում, դա էլ չեմ հիշում: — Բա ինչ ես հիշում: — Ոչիհչ հիշում,— հոգոց էր քաշում Մուկուչը, Պատե­ րազմ Մուկուչը, որի դեմքը սպիներով էր պատած, այդ պատ­ ճառով մականունը կպավ ու մնաց: Լուռ ծխում էին, աչքերն ու մտքերը գնում էին հեռուն, գամված հեռվին ու անորոշին: Որովհետև երկինքն աստղոտ էր, նրանք առնչվում

էին աստղերի հետ

հ տիրանում բոլոր

աստղերին: Մտքերի մեջ բոլոր աստղերը հավաքում էին մի տեղ աստղահունց սարքում իրենց տատերի քա փա հունցի պես: (0՜, ինչ անուշ էր սարի քափահունցը, կրկենին, գաթան ու նազուկդ) : Ն ր ա ն ք լռության մեջ

բոլորին տիրանում

էին, բայց երբ

խոսերււ, արտահայտվելու առիթ էր լինում' դժկամությամբ էին աստղախմբերը բաժանում իրար մեջ: Ամեն մեկը իր օրինա ­ կան պարտքն էր համարում բոլորը ինքը վերցնելու: Մուկուչը գինով օրերին աստղերը Պավլոյին էր նվիրում, շռայլ ու բարի էր գինով գիշերներին: Պավլոն քանի որ երբեք չէր խմում' պահպանողական էր (ւ իր հաստատուն աստղախումբն ուներ: — Լավ ես անում, որ գալիս ես: —

Մի օր, մի լավ օր բոլորը ետ եմ տալու... բայց էլի գալու

եմ' անքնություն է: Պատերազմ է գլխիս մեջ, պատերազմի հետևանք է,—- բառերը ծամել֊ ծ խելով դուրս էր փչում Մուկուչը: Տղա էր, ռումբը պայթեց... քանի-քանի ռումբ պայթեց աղա­ ների գլխին' չհասցրին անգամ սիրահարվել. ---- Օրերը անցա՜ն, անցա՜ն, ա նցա ՜ն... — Բոլորը կտամ, մի լավ օր, բոլորը միասին ետ կտամ,— չհասկացվեց աստղերի մասին էր խոսքը, թե ծխախոտի, թե սպիների:'Մուկուչը ծխի հետ կարեկցանք ներս քաշելով գնաց: Քաշեց ու գնաց: Ոնց որ հան կար ծակ ի հայտնվում էր, նույն­ քան էլ հանկարծակի անհայտանում էր գիշերվա մեջ:

Հետո

ասում էր, թե գլխիս մեջ վա նքէ:

հետե-

պատերազմ է, պատերազմի

Առանց շարունակվել կտրվում էր Պավլոյի պատմության շառավիղը, կտրվում էր ետպատերազմյան շրջանի լուսնոտ Մուկուչի գալ-գնալուց հետո: Շուտ ով Պավլոյի պահակության քսանհինգամյակը կլրա­ նար, մի երեսնամյակ էլ կոլխոզում էր աշխատել, բւպց մի կար­ գին դեպ ք չէ ր հիշում, որ նշեր, որ դեպքը այսօր շոշափելի կերպարանք ու գույն ունենար: Իր նման կիսաքանդ կամուրջի վրա պահակ էին դրել' զգույշ եղիր, պահպանիր կարևորություն ունեցող կամուրջը: Ինքն էլ պահպանում էր: Բանը հասել էր նրան, որ շփոթում էր' իր ստացածը պահակության վարձն էր, թե ծերության թոշակը: «Պահակության վարձ, ծերության թոշակ... կարևոր կա­ մուրջ»: Պւսվլոյի մտատանջության կլոր շրջագիծը գալիս, սրանց մեջն էր առնում: Շրջագիծը քանի գնում, մեծանում էր ու մեծ-մեծ էր պտտվում: Պտտվում էր, բայց երազի չէր հասց՛Ը­ նում: Կամ հասցնում էր, բայց որովհետև Պավլոն կորցրել էր

հիշողությունը,

մինչև, լուսաբաց

մոռանում էր:

Շառն էլ էր

մոռանում, բարին էլ: Մոռացությունն էլ էր մոռանում: Ուզում էր մի կարգին երազ տեսնել,

ե քնից արթնացած

ս,ս]րել երազի քաղցր հիշողությամբ... ու երազը լիներ ջահել ու խենթ: Անպայման ուզում էր երազը կամուրջի հետ կապված լինի, էլ ուրիշ ինչ ունի աշխարհում, մի կամուրջ, որ ձգվում է գյուղից քաղաք, քաղա՜ք, քաղա՛ք... ինքը նստած, մնացյալ մարդիկ գալ-գնալու մեջ: Հանգամա նքների բերումով մազերն ու բեղերը չէին ճեր­ մակել: Շատ վշտեր էր տեսել, բայց չէին ճերմւսկել: Մազերը անհաղորդ էին մնացել մարդուն, մոռացկոտությանն ու մենա­ կությանը: Վշտադիմացկուն մազեր ուներ քեռի ե լուռ Պավլոն: Հ ո բոլոր մահկանացուների մազերն էլ վշտադիմացկուն չեն, որ չճերմակեն: Մարդկային մազը շուտ է ճերմակում:

Ինքն

իրեն հուսահատվում ու ճերմակում է: Դժվարություններ շատ էր զգում վերջին տարիներին, մար­ մինը դիմադրում էր ցանկություններին: Մի օր քիչ էր մնում ասի' ձեր կամուրջն էլ... բայց ինչպես սովորության գերի ամեն մարդ, Պսւվլոյի սիրտը չգնաց, ոտքերը հիվանդացան կեսճամփին ե. նրա կյանքը մշտական ու հավիտենական պահակու­ թյուն դարձավ: Քողտիքը այնպես էր սարքել, որ շատ տաքուկ չլինի: Ծեր մարդ.է, արյունը թմրած, ով գիտե, չար սատանան մանի մեկի մեջ !ւ չար ձեռքը գա, բա Պավլոն մեռա՛ծ է... որ քսա նհինգ տարվա հրացանը վրան ծիծաղի... Մարդամոտ չէր: Մոտենում էին, ընդունում էր. մարդ իր հիշողության ծալքերում բոլորին տեղ է հատկացնում: ե վ բո­ լոր իր հետ կատարված պահերը կամա թե ակամա հանում շարում է կյանքի սփռոցի վրա: Իրեն հանդիպած ծանոթ ու հարազատ բոլոր մարդկանց էլ է մոտ կանչում, նստեցնում սփռոցով սեղանի շուրջը: Պատահում է դեպքերն են շատ լի­ նում, պատահում է մարդիկ, դեպքերն ու մարդիկ կռիվ են անում, դեպքերը հաղթում են մարդկանց... պատահում է մար­ դիկ էլ են հաղթում դեպքերին... երկու դեպքում էլ մարդ մի քի չ ջերմանում է անցյալ կյանքի ծաղկազարդ սփռոցին ձեռք տալիս:

Պավլոն սովորել է' վիշտը ծխախոտ: Այնքան է սովորել, որ դա է համարում իր բաժին կյանքը, իր ապրելու շառավիղը: Կյանք է, տվել են, մի օր կա ռնեն: Սպասում է իր վերջին: Բայց ինչպես բոլոր մարդիկ, չի հավատում, որ իր վերջն է\ Լ գալու: Հ ե ն ց իր վերջը: Սպասում է 1ւ կրակ վառում: Կրակի վրա կարտոֆիլ է խորովում... մրոտ ֊մ րոտ , տաք-տաք, մաւոները վառելով, օխայ անելով ուտում իր կյանքի բա րիք կա րտ ո֊ ֆիլը... փխլիկ, համով, կլեպով... ինչքա ն էլ կլպես կլեպ կմնա, այդպես էլ չես հասկանա ինչ կլեպ էր, ինչու էր կլեպ: հասկանա ու առանց հասկանալու կգլորես կյա նքը:

Չես

— Քեռի, ինչ լավ կրակ ես արել: — Մոտ արի տաքացի: — Լավ կրակ է, կարտոֆիլ էլ կա: — Մոտ արի կեր: — Աստվածային կրակ է...

էս կիսաքանդ

կամուրջն էս

ումից ես պահպանում: — էս կամուրջը բոլորինն է, բոլորի համար

եմ պահպա­

նում: — Բոլորի համար, բոլորից... — Դե մոտ արի բան հասկանամ: Անծանոթը մթից ջոկվելով ու բարի զգա ցումներով համակ­ ված եկավ նստեց Պավլոյի կողքին ու ինչպես բոլորը... չէ,չէ, էս մեկն ուրիշ է. — Ծ խ՛իր, քեռի, ծխիր... Ինչ«Բ ելա մոր», ինչ «Ա վրորա », իսկական, հայկական, ամենահայկական «Ս ա լյուտ »: — Վախենամ չկարողանամ, ես միշտ... — Ծխիր, ծխիր, ծխողները քեզնից ւա՞վն են... մեկը ես: Պավլոյի սիրտը բա ցվեց, վաղուց ոչ մեկը ծխախոտ չէր առաջարկել ե չէր առաջարկել այդքան ջերմորեն: — Լավն է չէ՞... հայկական է: — Ծրեի արտասահմանների համար է: — Հա , ք ի չ էր մնում մոռանայի, ձերը կոլխոզ է"... — Սովխոզ է, սովխոզ,— Պավլոյին լավ տրամադրություն էր ներշնչել «Սայլուտը», Ա Պավլոն հպարտությամբ նշեց, որ

գյուղում

սովխող է, մեծ

տնտեսություն

է, առաջավոր,

իսկ

կարտոֆիլը Մարտունուց են թերում, նրանցը համով է: — էլ ինչ կոլխող, որ կարտոֆիլ չունի: — Անասնապահական է: — Սովքսողի դիրեկտորն ել առաջավոր է, ասում են լավ մարդ է, «Սայլուտ» է ծխում: — Հա , մեր Դերասիմն է: — Ձե՜րն՛ է, հա՞, ասում ես, դե որ ձերն է... — Հը, ինչ կա: — Բան չկա, եկել եմ տեսնեմ ինչ կա, ինչ չկա: — Բան էլ չկա: — Ուղում եմ էդ չեղած բանն իմանամ: Ամեն ինչ ճիշտն իմանամ: Ուղում եմ մի կարգին բան գրեմ, վաղուց է կարգին բան չեմ գրել: — Բացի գնացող եկողից... — Ինձ հենց գնացող եկողն են պետք, գիշերն են գալիս, թե ցերեկը: — Զեռ քաշիր: — Ասում ես ձեռ քաշեմ... որ բոլորը ձեռ քաշեն, որ բոլորը, բոլորը... քո պահակությունից պատմիր, այսքան երկնքին ես նայում, բան չես զգո՞ւմ, ոչինչ չես զգո՞ւմ: — Երկինքը բոլորինն է, մանավանդ որ սեփականություն չէ... երկինքը մեզ չի հասնի: — Բա իմ բանը ոնց է լինելու: — է, անունդ չասացիր,— խուսափեց Պավլոն: — Հասրաթ: — Ես ինչ իմանամ, Հասրաթ, երկնքից հարցրու, ամենա­ տես ա չք է: — Չէ, երկնքից հարցնելու բան չունեմ, քո կրակից եմ ուզում հարցնել, քո տաք կարտոֆիլից,., երկրից եմ ուզում հարցնել, որովհետև ինչ կատարվում է, երկրի վրա ե երկրի հետ է կատարվում: — Դե գնա գյուղամեջ: — Մութ բաները մթնով լավ են պատմվում, հիմա գեղամեջը դատարկ է:

— Անունդ էլ ասում ես Հասրաթ է: — Դե ես գնամ, քեռի, բարի լուսաբաց: Կրակն էլ խռոված

հանգավ, չկերած

կարտոֆիլներն

ել

հաէգած կրակի մեջ կնճռոտվեցին, կուչ եկան: Պավլոն նորից մնաց մենակ: Մնաց ու «Սայլուտի» համը բե­ րածում հայհոյեց Դերասիմին: Լուսնյակը եկել, կիսել էր երկինքը: Ինտելեկաուալ թախիծ £կսւր ու ճիվաղային անմտություն: Լուսնյակի մեջ լույս կար, մայւլքիհ1 հացի կարոտ, կանացի քչփչոց ու փեսայի ծիծաղ, խնոցու խշշոց ու թարմ

կարագի բույր: Լույսը

իւԽւստուն էր,

՛կյանք տես՛ած էր, (իս՛կ կյանքը լիքն էր ե հմայու՛մ էր կնոջ պես: Կյանքը քչախոս ու տաք էր, ոնց որ կարտոֆիլ: Կյանքը պա­ հակություն չէր կամուրջի գլխին: Հա նկա րծ մի անիրական ստվեր Պաւկոյին վախեցրեց: Թվաց, թե ստվերը եկավ ու անհետացավ: Ծվ սարսափելի մեծ եր այդ ստվերը և սարսափելի թշնամական: — Ինչ գյուղ, ինչ կարտոֆիլ, ինչ սովխոզի դիրեկտոր, ինչ ԼՐԱյգ՜րող, ինչ սու[խոզ...,— Պավլոն ցավ ւլգաց, ուզեց փամ­ փուշտները դատարկել մթության մեջ, բոլոր մթությունների մե$>9 ում ուզում է, թող կպչի, մի օր եկել է, մի օր պետք է գնա: Նրան թվաց մեկը գաղտագողի մոտենում ե, նորից են նոկէւ ստվերն է ւեւտենում, որ սարսափելի մեծ ու սւսրսափելի թշնամական էր, ե դեղին աչքեր ուներ, ն այդ մեկը չար մտքե­ րով էր մոտենում, և ձեռքին ինչ որ բան ուներ, և ւսյդ ինչ-որ բանը ողջ կյանքում դաղել էր ծեր

Պավլոյի սիրտը, աչքերը,

մարմինը, շուրթերը, քիթը,քիթը, քիթը... — Ծխախոտս հանգավ,— միայնակ տան մեջ վայ արեց Պատերազմ Մուկուչը: Կամուրջի մոտ լաւզտերներ հավաքվե­ ցին, վառվեցին ու հսկայական թշնամական ստվերներն սԿեեցին պտույտ գալ, աղաղակել ու կանչել: Լապտերներն ահ ու դողով ու

կաշկանդված աչքով էին

ւսնում, թե ով էր ում

պատասխանում' Պավլոն Գերսաիմին, թե Դերասիմը Պավլոյին' հսվյանի չէր, միայն ինքնաշեն քողտիկն էր միտք անում ք ա ն դ ­ վող կամրջագլխին, իսկ անորոշ մտքերը ծղոտների պես կախ էին ընկել Պավլոյի քուրքի

բրդերից:

—

Չեղավ, քեռի Պավլո,

չեղավ, քնում ես,—

հաճույքից

խռպոտած ձայնով աստված գիտի որտեղից վերադարձող Դերասիմը կուշտ-կուշտ ծիծաղեց,— երեում է քեղ թոշակի ենք ուղարկե|ու: Պավլոն հիմնավորապես սթափվեց' —- Չե, Դեր աս ի մ ջան, տանը մնամ ինչ անեմ... Հ ա ն գ ա ծ կրակի մոտ աղավաղված մի բերան ճիգ էր անում ժպտալու: Չէր հասկացվում Պավլոն է՜\ թե Գերասիմը:

— Իմ անունը Կարեն է,— վրա ավեց աղան, որ ակնոցներ էր կրում և ուզում էր օդաչու դառնալ: Կինը հիշում է

ակնոցավոր աքդ ադային

ե

հոգին լավա­

նում է: «Վերջիվերջո մահ է, երբ ոչ ոք չի նայում»: Կարենը գնաց, որ պատահաբար նորից հանդիպի: Կարենը հրաշալի դեմք ուներ: Կինը ուզում է մոռանալ այդ ակնոցավոր տղային, որովհետև ամուսինը հիվանդ է և կարոտ է խնամքի: Ամուսնու մազակալած, տարօրինակ դեմքը...

— ճնճղուկը ոււլում է թիթեռին բռնել,— լուսամուտից նա­ յելով ասաց տղամարդը: — Դեղ կբերեմ, ամեն ինչ կանցնի,— ասաց կինը: Տղամարդը մոտ եկավ, և նրա աչքերն ասացին. — Ներիր, ես երբեք ք ե զ ուշադիր չեմ նայել: — Պետք չէ,— կինը փախավ փողոց, գլորվեց մայթով, հա­ սավ դեղատուն: — Խնդրեմ, ասացեք, կա՞... Կլոր ապակու տակից դեղատոմսը ետ եկավ: ցըրեց հայացքը, ձեռքերը, կանգնելու ձևը. — Խնդրում եմ, գուցե... — Տիկին, ասացինք չկա:

Կինը կոր-

Պատասխանի չարությունից երերաց: —*' Ես երբեք չեմ կարծել, որ մարդիկ ու դեղերն այդքան պակասել են: Երբ փողոցներ փախան ոտքերի տակից, ու հայացքի դեմ էլ դեղատուն չմնաց, կինը նստեց մայթին. «Գ նա մ ինչ ասեմ... մայթեր, չոր-սաոը մայթեր, տրորվածխոնարհ մայթեր, կանսւչած֊ - ջահել շիվեր, գնացող-եկող մար­ դիկ, գլորվող-կանգնող անիվներ, խառնված-փոքրացած փողոց, շուռ եկած-մոլորված աշխարհ»: Եվ առաջին անգամ երազեց դեղագործ լինել: «Կյանքը շերտավոր է և նման է վագրի: Շերտերի արան­ քին մեկ ու մեջ լույս կա »: Տարիներ առաջ ինքն ու ամուսինը անգործ էին ե ապրում էին հավասարը հավասարի հետ: Անցան այդ աղքատ ու շքեղ տարիները: Հիշեց, որ դեղ չի ճարել: «Այս սիրուն, ուրիշի աշխարհը, այս ցնդա ծ ու խելոք մար­ դիկ»: Ն ա փակեց կարմրած աչքերը. «Ոչ, ոչ, սիրելիս, այնքան հին են մեր զրույցները... ասա, որ հարկավոր է արվեստը թափ տալ, որ ուզում ես ինչ-որ բան շուռ տալ: Երկինքը սկսեց անձրեել: Երկնքի ծառերը ճերմակել են, որ պտուղ տան:

Ես ջահել չեմ, ինչպես կարող եմ ծառերին

նայելով չտխրել: Վարագույրից դուրս եմ նայում, ոչինչ չի փոխվել երեկվա­ նից, վիրավոր սարյակը սառել է նույն տեղում... Կարծիքս փո­ խում եմ երեկվա մասին՝ ցուցափեղկի պես ամեն ինչ ցուցա­ դրում է, գոնե մեկ ու մեջ թագցներ... պոռոտախոս մտքերի միակ գերեզմանը գիշերն է... պառավները ժպտալով կարծում են կնորանան: Ծերուկը այս ցրտին պաղպաղակ է ուտում, իսկ սառած ոսկորները զնգում են: Մեկը վաստակավոր փորը դեմ տված՝ ճեղքում է օդը. Թատրոնի բազմավաստակ դերասան­ ներից է...: Աշխարհ, նա հիմա մենակ է, ես նրա հետ չեմ, ե ընդհանրապես ոչ ոք նրա հետ չէ, թեև նա լավ է նկարում U գիտի, աշխարհ, որ քո վերջը փրկությունն է, իսկ իր վերջը կործանումը»:

— Արդեն ուշ է, գնա ցեք տուն, և ընդհանրապես, չեմ հաս­ կանում ինչպես կարող է քաղաքակիրթ տիկինը նստեք թաց մայթին,—- ասաց մյուսներին չնմանվող միլիցիոները: Կինը տեղից բարձրացավ ու շշմած ոտքերը քարշ տվեց: Հետո պոկվեց ու վազեց: Միլիցիոները հոգեկան հիվանդի տեղ դրեց նրան: Կինը պիտի անցներ, պիտի չտեսներ անցորդներին, խելա­ գար մեքենաներ, խելագար վարորդներով: Պիտի ինքը լիներ իր ոտքերի, կախ սրտի ու վշտահար ուղեղի հետ: Վազեց, վա­ զեց այնքան անտարբեր, որքան

անտարբեր նստել էր* մայ­

թերը գլորվեցին ոտքի տակ և վախով մեխվեցին տան շեմքին: Տղամարդը կարմրած աչքերով նայեց ու ասաց. —- Ես աղմուկ լսեցի, ես կարծեցի բան է պատահել: — Դեղ չկար: — Դիտես, ճնճղուկը թիթեռին կերավ: — Դեղ չկար,— չոր պնդեց կինը: — Հոգնել-թրջվել ես: Այստեղ կինը, և սառը-տրորված մայթերը, կանաչած-ջահհլ շիվերը, եկող-գնացող մարդիկ, գլորվող֊ կ ա նգնող անիվները, խա ռնվա ծ֊ փ ոքրա ցա ծ փողոցը, շուռ եկած-մոլորված աշխարհը ասացին' ներիր... Ակնոցավոր տղան դարձավ սոսկ մի գույն:

Կինը բռնեց

ամուսնու ձեռքը 1ւ նրան թվաց, որ երկու տարբեր, բոլորովին տարբեր աշխարհներ, որ մի ժամանակ հարազատ էին, նորից են հարազատանում: ժամանակը սողալով է անցնում նստող-սպասողների հա­ մար, երանի չնստողներին, կնոջ համար ժամանակը թռչում էր: — Սիրելիս, ոչ մի դեղատնում չկար քո դեղը,— վերջապես փլվեց կինը: — Այդպիսի դեղ

երեի չկա,—

խորիմաստ

եզրակացրեց

ամուսինը: Կինը զգաց, որ կորցնում է: Տղամարդը զգաց, որ կորցրել է: Եվ ափսոսացին, ե' տխրեցին, ե՜ հասկացան իրար: — Ներիր ամեն ինչի համար: — Դու միայն առողջացիր, ներելը, ներվելը դատարկ բա­ ներ են...

Մ ենք երբեք դա չենք զգում, երբ

առողջ ենք, կաթ տա™

քացնե՞մ... — Ներկերս բեր: — Ծս քե ղ սիրում եմ: Ծվ օրինական ամուսինները կյանքի բեռի տակ բարեկա­ մացան... Սարսափը համախմբում է ցրված զգացմունքները:

Ծ Ի Տ Ն ՈԻ Ե Ր Կ Ի Ն Ք Ը ճուտիկը տեսավ երկինքը շարժվում է, մոռացավ բարև տալ: Ծրբ նայեց ծառից ներքև' երկինքը կանգ առավ, մինչև հիմա ել զարմացած վեր ու վար է անում' — Ողջույն երկինք: — Ողջույն հող:

Ծ Ի Տ Ն ՈԻ Բ Ո ԻՅՆԸ

Հավաքում, խոտ ու փետուր է կցմցում, բույնը ծտի սըրբությունն է, որ քանդեն' կհյուսի: Ծրբ ցրտեր են ընկնում, ծի­ տը չվում է տաք տեղ և մոռանում է իր հին սրբությունը: Նա նորն է հյուսում' համառություն է:

Ծ Ի Տ Ն ՈԻ ԶԱԴԾՐԸ

Ծրբ ձագեր է հանում, մինչև նրանց կեր

ճարելը ինքն է

կեր ճարում: Բայց երբ անցնում ե տարին, նոր ձագեր է հա­ նում, նա մոռանում է հներին' .թռչնություն է:

Այս տարի շատացել են ծտերը: Ք ա ղցա ծ ժամանակ թռչում են, կուշտ ժամանակ կանգնում: Տղաները պարսատիկով «կրա­ կում» են ե կլորացած ծիտիկները թմփում են. ծտերը մեռնում են ծառերի տակ: Տղաները հավաքում, փետրած ծիտերին շարում են շշերի վրա ե

ծտախորովածի բույրը

բռնում է քթերը:

Այս տարի

երեում են այն ծտերը, որոնք անցյալ տարիներում վւրկվել են, ե նրանք, որոնք դեռ ձագ են: Զարմանալի կերպով շատ են այդ ձագերը' խաղաղ օրեր են, բազմանում են: Ծառերը սկսել են բողբոջել: Հին տերևները չեն պոկվել, նորերը առանց ճչոցի են հրաժեշտ տալիս գնացողներին, տերևները պարելով են ընկնում: Այսօր նրանք զրուցում են:

Շ Ի Տ Ն ՈԻ Հ Ի Ն ՏԾՐԾՎԸ

— Բարև, հին տերև: — Բարև, ծիտ: — Ինչու ես կծկվել: — Աշուն է, պետք է մեռնեմ: — Մեղք ես: — Ինչու եմ մեղք, մարդիկ էլ են այդպես: — Դու ոչինչ չես տեսնում: — Ընդհակառակը, ամեն ինչ հասցնում եմ տեսնել' հո­ ղի կանաչելը, պտուղը, իսկ մնացածը ամեն տարի ու ամեն տեղ նույնն է: — Ծթե դու ամեն ինչ տեսնեիր, անունդ մարդ կլիներ: — Կարծում ես մարդիկ տ՛եսնո՞ւմ են հենց չտեսնելուց են երկար ապրում:

ամեն ինչ,

նրանք

— Ծս էլ եմ ուղում տերև դառնալ: — Կձանձրանաս, չես դիմանա, տերև մնալը հեշտ չէ: — Դնաս բարև: — Մնաս բարև... հոդը կանաչել խշշալով իջնել կանաչի վրա:

է, անհարմար եմ զգում

Բողբոջները բացվում էին, ե. ծիտն ասում էր. — Բարև, բողբոջ: — Բարե: — Իմ անունը ծիտ է: — Գիտեմ, դու նոր զրուցում էիր իմ պապի հետ: — Ծս նրան ճանապարհ էի գցում: — Նա ընկավ, որովհետև ես էի ծնվում: — Հպարտացիր նրանով: — Ծս հպարտանում եմ քո հարևանությամբ: — Շնորհակալ եմ, բողբոջ, երբ մեծանաս,

ավեփ լուրջ

բաներից կզրուցենք:

Ծ Ի ՏՆ ՈԻ ՆՈՐ ՏԾՐԾՎԸ

Բողբոջը բացվեց, մեծացավ և տեսավ ծառերի իմաստու­ թյունը. նրանք կանգնած են դիմանում: — Բարև, ծիտ: — Բարև, տերև: — Ինչպե՞ս ես: — Սկսում եմ տխրել: — Որովհետև անունդ ծիտ է, և չգիտես ապրելու ձևը: Այ, ինձ նման գիշերվա ցող խմիր, չես տխրի: — Գիշերվա ցողը շատ է, ինձ մի կաթիլն էլ հերիք է: — Շատ տեսնում ես, քիչ վերցնում' այդ պատճառով ես տխրում:

Ծ Ի Տ Ն ՈԻ ՄԱՐԴԸ

Մի մոլորված մարդ հենվեց ծառին: Նա ծխում էր: Ծիտը տխուր էր, այդ պատճառով զրույցի բռնվեց. — Բարև, ւքարդ: -— Բարև, ծիտ: — Հա րգա նքով խոսեք, իմ անունը մայր ծիտ է:

— Բայց ք ե զ բոլորը ծիտ են կանչում: — Բոլորի հետ գործ չունես, դու մարդ ես: — Բարև, մայր ծիտ: — Այ, հիմա լավ է, մարդը պետք առանց ծլվլալու, առանց սվսվալու:

է մարդավարի խոսի,

— Դժվար է ե տխուր: — Ինչու'*: — Որովհետև... — Այդ բոլորը շատ հին է: — Երանի քեզ: — Ինչո՞ւ... — Ուր ոււլես, կթռչես: — Ք ե զ երանի, որ իմաստուն ես: Ծիտը թռավ գնաց շրջելու աշխարհը: Ծ Ի Տ Ն ՈԻ Դ Ե Տ Ը Կյանքի սահմանափակության մեջ գետը ծւոին անսահման թվաց, — Ինչ լավ ես քչքչում: — Ես ծեր եմ, չեմ քչքչում, հանդարտ հոսում եմ: — Ինչ շատախոսն ես: — Դա իմ բնական վիճակն է: — Բա

հիմա

ո \ր

ես

գնում:

— Արի, կտեսնես: — Հեռու՞ է: — Չէ, շուտով կհանգստանամ, հոգնել եմ հոսելուց: — Բոլորն էլ հոգնում են: — Չեն հոգնում, մեռնում են: — Մեռնողները հանգստանում են: — Հա սա նք: Ինչ հրաշալի երկի՜ր է...

Ծվ գետը առանց մնաս բարև ասելու թափվեց, կուլ գնա ց ծովին: Ծվ որովհետև ափին կանգնած ծիտը շրջելով իմաստու­ թյուն էր սովորել, եզրակացրեց' գետերը մեռնում են ծովերի մեջ: Հետո նա սկսեց հաշվել իր սովորած իմաստությունները, ծտերը մեռնում են ծառերի տակ: Տերևները ընկնում են պարելով: Խեղճ ծիտը այդքան ծանր իմաստություններից գլխապըտույտ զգաց... ընկավ ծովը... Մայրամուտից կարմրած ծովը հանդարտ օրորում էր ծա ի իմաստությունը:

Ծս պարտք եմ

իմ մորը, հորը, մեր

բարեկամներին, մեր

գյուղին ու մեր աշխարհին: Պարտք եմ, որովհետև մեծացրել են ինձ ու տվել ինչ-որ բաներ: Մայրս, հայրս, մեր բարեկամ­ ները, հարևանները, մեր գյուղն ու մեր աշխարհը պարտք են ինձ, որովհետև չեն տվել բոլոր այն ամենը, ինչ կլրացներ իմ մարդ լինելը: ճիշտ այդպես էլ ինձ պարտք է Արիսը: Սրճարանի նորաձևությունն ու փափուկ

աթոռները չեն

գրավում մեղ: Սառել է սուրճը, որովհետև վիճել ենք բոլորովին էլ ոչ տեղին: Վիճել ենք, որովհետև մարդ իրենից երբ դժգոհ է' հնարում է առիթ: Արևը խաղում է ապակիների հետ, շողը մտնում է բաժակի մեջ' լուսե մաաներով խառնելով մեր հոգու մաքրությունը: Մենք լուռ ենք, ոնց որ սառած սուրճով լի ճերմակ բաժակներ: ... Ես կիսատ եմ շատ տեղերում, շատ բաներում, և այդ կիսատության համար պարտք են ինձ, կիսատության համար եմ տխուր: Փոխադարձ կախվածության, կապվածության հա­ մար, և պիտի որքան հնարավոր է' ւ(արեմ պարտքերս: Նայեցի Արիսին, Արիսը դեռ կարդում էր թերթի չորրորդ էջը: — Երբ դու խոսում ես, հանգստանում Է խիղճս: Նա նայեց գորշ, հաճելի հեղուկով սուրճի բաժակին ու ասաց. Ուշանում եմ:

Մնացի ծանոթ փողոցներում,

փողոցները իմ ընկերներն

են: Քա յլեցի անձրևի տակ, ոտքերս սահեցնելով ջրերի մեջ ու մտածեցի բարի ու ամեն ինչ տանող Արիսի մասին: Հետո հի­ շեցի ծերուկին. «Հիմա կգնամ, կբացեմ դուռը, ծերուկը նստած կլինի իր հին աթոռին ու չիբուխ կծխի, հետո կբարձրանա տեղից, կշփոթվի ու կնստի տեղը, հետո ես կասեմ' կարոտել եմ»: Ծս պարտք եմ նաե ծերուկին: — Ծս եկա զառիթափ փողոցով, ուր տների պատուհանները պինդ փակված էին: Մաշված տան առաստաղից պոկված դեղին կաթիլը մեխ­ վում էր բաժակի մեջ,- տան հատակը կոպիտ ու հին էր, բայց ներկված, որ ծածկում էր հնությունը: Ծայրամասի տան մեջ չկար ոչ մի շող: Պարզապես կաթիլը գիտեր, որ ներքե է ընկնում, իսկ բաժակը չգիտեր, թե ինչու է լցվում: — Ինչպե՛ս ես... Հարցերը խցանվել էին, ե գարնան անձրեը թվում էր տե­ ղին: Մեկիս չոր մատներում սպասման կրակը հանգել էր, մեկիս երակներում վազում էր: — Հանդիպումներ կան ու կա անձրեաջուր: Պատուհանը բացել էր աշխարհի կողերը, իսկ մենք հայաց­ քով գրկում էինք այդ աշխարհն ու խտուտ տալիս: Իսկ զառի­ թափով անձրևաջուրը տիղմ էր քշում: — Ոնց որ դու... Ծերուկի վերջը' հին առաստաղով տունն էր քաղաքի ծայ­ րամասում, իմ վերջը' նոր մի տուն, որ կյանքի ընթացքը: — Այսօր ավտոբուսի

ցնցումից

ոչնչով չէր փոխի իմ

մեկի հաստ

պորտֆելն

ընկավ: — Տերը կարող էր ավելի հասարակ բաներից ընկնել: Զրույցը ձգվեց գարնան անձրևի պես, բերելով տիղմ-հռւշեր, որ եկան դեմ առան ծերության պատին: — Այլևս չեմ վւնտրում: — Իսկ ես դեռ քո կանգառը չեմ հասել, բայց հասնելուց հետո չգիտեմ ինչ կանեմ...,— մենք հիշեցինք բոլոր կանգառ­ ների պատմությունները:

Տա ն անկյունում պղտոր բաժակը լցվում եր: — Դու եկար անձրևի հետ, նրա պես էլ կգնաս, իսկ բաժա­ կը քեզանից հետո կշարունակվի դեո լցվել: Ծերուկի գլուխը կոտրած ճյուղի պես կախ ընկավ: Աշխարհը եկել նստել էր նրա տան մեջ և նեղացել էր այնքան, որ մի անզգույշ բառից կարող էր ճաքել: — Համենայն դեպս պորտֆելն ընկաւ[ ավտոբուսի ցնցումից: Ծս այլևս չդիմացա, նրա կնճիռներով ակոսված դեմքին ճպճպում էին ճերմակ արցունք երկնած աչքերը: Դարնան անձրևը նվոցով սղոցում էր լռությունը: Եբբ հեռվից ետ նայեցի' ինձ թվաց լուսամուտին հենված ծերուկը քարակոփ մի քանդակ ե քարե պատվանդանին: Խ ենթացած վազեցի չփչփացնելով անձրևաջուրը: Կարոտել էի վիրավորված ինքնասիրությամբ թերթի չորրորդ էջը սերտող Արիսին: Կարոտեցի առավոտվա սրճարանին, սեղանին ու սուրճ բերողին: Կարոտեցի, թեև գիտեմ, որ Ծվրոպան և աշ­ խարհի մնացած մասերը զառիթափ են ապրում ինչ-որ կարևոր մի կետում, որից այն կողմ դատարկություն է: Այսօրվա իմ վերջը ջրափոս եր' մեջը լիքը ճոճվող արև, իսկ ծերուկի վերջը ջրափոս էր' առանց արև: Ծս չեմ հաշտվում ճոճվող արևների, փոխադարձ կախվա­ ծության, կապվածության ու պարտքի հետ. ես պարտք եմ ծե­ րուկին: Արիսը պարտք է մեզ երկուսիս, այդ պատճառով ես վազում եմ նրա մոտ, որ պարտքերը մարենք: Ծս վազում եմ, որ պատմեմ միակ սիրո ու միակ փրկության մասին: Արիսը նորից կարդում է թերթի չորրորդ էջը: — Մի ուշացիր,— համարյա ճչում եմ ես: — Կարծեմ դու ես ուշացել,— ասում է բնական ու հան­ գիստ: Ն ա պարտավոր չէ հասկանալու իմ խենթ միտքը, թերթը ցա ծ է դնում, որ միասին ուտենք հաց ու երշիկ: Ծվ կյանքը շարունակում է վւորփրեյ իր բացած հունը:

Կանաչ շիվ

Հեքիա թները պարտվում են

Փողոցի մեջտեղով

Փլված

Պատ, սիրելիս

ճանապարհի սերը

Կատվաբանություն Տարակուսած Բոբին

Ձիու

Ծխախոտ

Ծրեւսն

Պոետը թող գրի իր սոնետը

Պետք է նորոգել աթոռը Պատառ-պատառ երկինք Նա խա զգացում Տ ե ն դ ..........................................

.

.

առաստաղ աղբ

Սովորական

. .

,

.

.

.

պատմություն

. ...

Ծտի իմաստությունը Պարտք

.

^ j& y jie T AeeTHKOBHa MaTHHSiH

MAJ1HHA (PaocKa3bi) Ha

apM H HCKOM

H 3 b IK e

H 3ji,aTejibCTBO «C o B eT aic a H

EpeBan, TepHHa

Խ մ բա գի ր 1

Լ. tT. ^Ւոսրյան;

եկա րիչ

rpox»,

Ա. Ա. Հ^այկադյան:

Գեղ խ մ բ ա գ ի ր '

Ան»

Վ. Գասպարյան: Տեխ ն խ մ բ ա գ ի ր ' Կ. Գ. Uu]rcgujui&: Վերստ ուգող ս րբա գր իչ

Ա, է). Ա բրա հա մյա ն

Հա ն ձնվա ծ է շա րվա ծքի 6 j V — 1 9 7 6 թ . ։ 3 0 /IX

թ.։

Թ ո ւղ թ # 1

8 4 ^ 1 0 8 ^

Uտ ա րագրված տ պ ա գ.

է

2 ,7 5 = 4 ,'6 2

տ պ ա գրութ յա ն պ ա յմ .

հրա տ , 3 ,2 5 մ ա մ ,։ Պւատվեր 3 9 ՎՖ Տպ ա քա նա կ 10 0 0 0 , գինը

մ ա մ .,

կ *։

((Սովետական գրող# Հրա տ ա ր ա կչո ւթ յո ւն, Երևան 9 , Տեր յ ա ն ֊ 91 ։ ՀՍՍՀ Մ ինիստ րների սովետ ի

հր ա տ ա րա կչութ յունների,

պ ո լի գ ր ա ֆ ի ա յի

գրքի ա ռևտ րի պետ ա կա ն կոմիտ եի M 1 տ պ ա րա ն, Ե րևա ն, Ա լա վեր գյա ն փող* M 65t TH n orpacjw m N 2 1 F o c k o m h t c t a CoBera M h h h ct-p o ®

MHIICKOH CCP n o AGJiaM ՝H3£aTeJIbCT;B,

noJiHrpa<t)HH k h id k jh o h T op ro B JiH . E p e B a H , y ji. A jia B e p flsm a , 6 5 ,

Apii

և