ոչ լեզվական հաղորդակցության ձևերը

Ներածություն

Մարդկային

հանրությունները

ձևավորվել

են

հաղորդակցական

գործնթացների արդյունքում: Այդ գործնթացներն առկա են կյանքի բոլոր բնագավառներում և ուղեկցում են մարդուն ողջ կյանքի ընթացքում: Տարբեր ժամանակներում գոյությու են ունեցել հաղորդակցության ներքին կանոններ, որոնց ենթարկվել և որոնցով առաջնորդվել է մարդը: Ինչու

է

մարդը

հաղորդակցվում:

Պատասխանն

ավել

քան

գործաբաական է, մաևդ ունի պահանջմունքներ , ցանկություններ, նպատակներ և խնդիրներ, որոնց մասին նա պետք է հաղորդի մեկ ուրիշին

`ակնկալելով

որոշակի

արդյունք:

Շփվելով

կամ

հաղորդակցվելով ` մարդիկ բավարարում են իրենց պահանջմունքները, կայունացնում են իրենց հանրային դերը, ինչպես նաև ծավալում և զարգացնում համատեղ գործունեություն: Ասել

է

թե

հաղորդակցումը

մարդու

կյանքի

այն

կարևորագույն

բաղադրիչն է, որի շնորհիվ նա լուծում է իր առջև ծառացած խնդիրները: Հաղորդակցումը անհատի կամ անհատների համար կողնորոշումների դաշտ է, ուր իրականանում է գիտելիքների, արժեքների փոխըմբռնում: Ընդ որում որքան ել տարիմաստային թվա, սուբյեկտը կարող է իր առջև ծառացած խնդիրը լուծել միայն փոխհամագործակցության, պաշարների և հնարավորությունների փոխանակաման միջոցով:

Ոչ լեզվական հաղորդակցության ձևերը

Հաղորդակցումը գործնթաց է, որը թույլ

է տալիս տարբեր ձևերով և

միջոցներով տեղեկատվություն փոխանակել: Կախված հաղորդակցման մեջ

գործածվող

նշանային

համակարգերից

`

առանձնացվում

է

հաղորդակցման երեք հիմանական տեսակ` 1. Ոչ լեզվական (ֆիզիկական միջոցներ, ժեստեր, կեցվածք, նայվածք, հպում

կամ

շոշափում,

առարկայական

հաղորդակցում`

հագուստ,

սանրվածք): 2. Լեզվական (բառային միջոցներ` խոսք, երգ, գիր): 3. Հարալեզվական (տաղաչափական միջոցներ` հնչերանգ , ձայնի ուժգնություն, շեշտ, խոսելաոճ): Ոչ վերբալ հաղորդակցություն, մարդկանց միջև շփում առանց բառերի: Այն ներառում է տեսողական ազդանշանների օգտագործում, ինչպիսիք են մարմնի լեզուն, հեռավորությունը և ֆիզիկական միջավայրը, տեսքը: Դա կարող է նաև ներառել ժամանակի օգտագործումը և տեսողական ընկալումը խոսելու ու լսելու ընթացքում: Այնպես ինչպես բանավոր խոսքն է պարունակում որ վերբալ տարրեր, օրինակ՝ ձայնի որակ, արագություն, բարձրություն, խոսելու ոճ, ինչպես նաև տաղաչափական հատկանիշներ՝ ռիթմ, ինտոնացիա և սթրես, այնպես էլ գրավոր տեքստերը ունեն ոչ վերբալ տարրեր, ինչպիսիք են ձեռագիրը, գրելաոճը, բառերի դասավորությունը: Ինչևիցե, ոչ վերբալ հաղորդակցման հետազոտությունների մեծ մասը կենտրոնացված է անհատների միջև փոխգործունեությանը, որը կարելի է բաժանել երեք հիմնական ոլորտների՝ միջավայրի պայմանները, որտեղ շփումը տեղի է

ունենում,

հաղորդակցման

ֆիզիկական

բնութագիրը,

փոխգործունեության ընթացքում հաղորդակցվողների պահվածքը:

Ոչ վերբալ հաղորդակցությունը իր մեջ ներառում է գիտակցական և անգիտակցական գործընթացների կոդավորուն ու ապակոդավորումը: Կոդավորումը

գործընթաց

արտահայտությունները,

է,

ժեստերը

որն և

ապահովում

կեցվածքը:

է

դեմքի

Ապակոդավորումը

ստացված ինֆորմացիայի մեկնաբանումն է՝ հիմնվելով նախորդ փորձի վրա: Ուղեղի միայն մի փոքր հատվածն է պատասխանատու վերբալ հաղորդակցման

համար:

Օրինակ

մանկիկները

իրենց

հույզերը

արտահայտում են դեմիք շարժումների միջոցով՝ դարձնելով դեմքը հաղորդակցման գլխավոր օրգանը: Երբ երեխաները դառնում են վերբալ հաղորդակցվողներ, նրանք ենթագիտակցորեն սկսում են ուշադրություն դարձնել դեմքի արտահայտություններին, ձայնի տոնայնությանը և այլ ոչ վերբալ տարրերին: Մշակույթը նույնպես կարևոր դեր ունի ոչ վերբալ հաղորդակցման մեջ, և դա մեկն է այն ասպեկտներից, որն ազդում է ուսուցման կազմակերպման վրա: Այս առումով, ուսուցման գործընթացը կախված չէ բանավոր հաղորդակցումից, ավելի շուտ, ոչ խոսքային հաղորդակցումն է ծառայում է որպես հիմնական միջոց, որը ոչ միայն կազմակերպում է միջանձնային փոխազդեցություն,

այլև

փոխանցում

մշակութային

արժեքներ,

և

երեխաները դեռ երիտասարդ տարիքից սովորում են, թե ինչպես պետք է մասնակցել այս համակարգին: Ոչ վերբալ հաղորդակցությունը մարդկության տարեկիցն է: Միլիոնավոր տարի

առաջ

արված

քարանձավային

փորագրություններում

պատկերված են մարմնի շարժումների օգնությամբ իրենց էմոցիաները` ապրումները, հույզերը արտահայտող մարդիկ: Կնշանակի՝ ոչ վերբալ

հաղորդակցությունը

շրջանառության

մեջ

է

մտել

վերբալ

հաղորդակցությունից դեռ շատ առաջ, իսկ էվոլյուցիայի արդյունքում ավելի ուշ երևան եկած խոսքը դարձել է փաստերի ու կոնկրետ երևույթների

ավելի

ստույգ

փոխանցման

միջոց:

Գիտական

հետազոտությունները ոչ վերբալ հաղորդակցման և վարքի վերաբերյալ սկսվել են 1872 և կապվում է Չարլզ Դարվինի «Հույզերի արտահայտումը կենդանիների և մարդու մոտ» գրքի հրապարակման հետ: Գրքում Դարվինը պնդում է, որ բոլոր կաթնասունները՝ մարդկիկ և կենդանիները, ցույց են տալիս իրենց զգացմունքները դեմքի արտահայտությունների միջոցով: Նա իր գրքում առաջ է քաշում հետևյալ հարցը. «Ինչու է մեր դեմքը

ընդունում

հատուկ

արտահայտություններ

որևէ

զգացմունք

պատկերելու ժամանակ, և ինչու ենք մենք կնճռոտում մեր քիթը, երբ զզվում ենք և սեղմում մեր ատամները, երբ զայրացած ենք»: Հիմնվելով հենց այս աշխատանքի վրա՝ իրենց ուսումնասիրություններն են սկսել մի շարք գիտնականներ: Այս ոլորտի «առաջնեկներից» մեկն է եղել հայազգի

գիտնական

Ալբեր

Մեհրաբյանը,

ով,

ուսումնասիրելով

հաղորդակցությունը, 1950 թ. առաջ է քաշել «7-38-55» սկզբունքը, այսինքն՝ 7 %-ը հաղորդակցության մեջ այն է, ինչ է ասվում, 38 %՝ ինչպես է ասվում, և 55 %-ը մարմնի ոչ վերբալ ազդակներն են՝ «մարմնի լեզուն»։ Ոչ վերբալ հաղորդակցությունը հատուկ տեղ է գրավում մշակույթում: Օրինակ 1789 թ. ֆրանսիացիների մեծ մասը խոսում էր տեղական բարբառով և բոլորովին չէր հասկանում փարիզյան դիալեկտը: Մեծ կատակերգակ Մոլիերը, որը նաև բեմական արվեստի ռեֆորմատոր էր, գտավ սրամիտ լուծում: Նա իր թատերախմբով հյուրախաղային շրջագայությունների ժամանակ բեմադրում էր կատակերգություններ, որոնցում մեծ տեղ էր հատկացվում համր, գրոտեսկի հասնող տեսարաններին, և ինքն էլ որպես դերասան մասնակցում էր դրանց: Հետո հատուկ որոշմամբ տեղական բարբառը արգելվեց, և

չենթարկվողները հեղափոխական անողոքությամբ սկսեցին գլխատվել բժիշկ-նորարար Գիլիոտինի հնարած սարքավորման օգնությամբ, որն, ինչպես պնդում էր Հիպոկրատի արևով երդված հումանիստը, մարդկանց այն աշխարհ էր ուղարկում գրեթե անցավ` կայծակնային արագության հաշվին: մարդասեր, ազնիվ, հոգատար, համեստ, ճշմարտախոս: Ոմանց դա հաջողվում է, ոմանց էլ՝ ոչ: Ձայնը որպես ոչ վերբալ հաղորդակցման ձև Ձայնի հնչերանգը մեծ նշանակություն ունի ոչ վերբալ հաղորդակցման մեջ: Կապված նրանից, թե ինչ տոնայնությամբ ենք մենք արտասանում տվյալ բառը, կարող է արտահայտել մեր վերաբերմունքը այդ երևույթի նկատմամբ: Օրինակ՝ եթե դիմացինի ձայնը ցածր է, ուրեմն նա լուրջ անձնավորություն է, որին կարելի է վստահել: Բարձր ձայն ասոցացվում է (զուգորդվում) կանացի կամ անձի թեթևամտության հետ: Մոնոտոն (միապաղաղ) ձայնը չի փոխվում անգամ հարցական և բացականչական նախադասությունների մեջ: Դրա համար հաճախ դժվար է հասկանալ, թե այդ ձայնով մարդը ինչ է ուզում արտահայտել. լուրջ է խոսում, թե կատակում է: Մեղեդային, երաժշտական ձայնը, ի տարբերություն մոնոտոն ձայնի, երգեցիկ, ելևէջներով հարուստ և արտահայտիչ ձայն է: Նման ձայն ունեցողը զգացմունքային անձնավորություն է և սովորաբար հեշտությամբ է հաղորդակցվում: Ուշադրություն պետք է դարձնել նաև ձայնի տեմպին, այսինքն` մարդն արագ է խոսում, թե դանդաղ: Հայտնի է, որ մենք խոսում ենք այն տեմպով, ինչ տեմպով որ մտածում ենք: Եթե խոսում ենք խիստ դանդաղ, մեր զրուցակիցը «կտրվում է» մեզնից և սկսում է մտածել այլ բանի մասին: Լավագույն դեպքում նա ձանձրանում է և սպասում զրույցի ավարտին: Եթե խոսում ենք շատ արագ, դիմացինը կարող է չորսալ զրույցի կարևոր կետերը, կորցնել մտքի թելը և, վերջին հաշվով, «անջատվել»` անգամ ֆիզիկապես ներկա լինելու պարագայում: Ձայնը

վճռական

նշանակություն

է

ունենում

հեռախոսային

խոսակցության ժամանակ, քանի որ այն դառնում է հաղորդակցության միակ և որոշիչ միջոցը: Ոչ վերբալ հաղորդակցման հետ սերտորեն կապված է մարդկային հույզերը, որոնք արտահայտվում են դեմքի միմիկաների միջոցով: Այս տեսությունը ուսումնասիրել է ամերիկացի հայտնի

հոգեբան,

զգացմունքների

և

դրանց՝

դեմքի

արտահայտությունների հետ կապի մասին ուսումնասիրություններում առաջիններից

մեկը՝

Փոլ

Էքմանը։

Նա

իր

հետազոտությունների

արդյունքում ստեղծեց «զգացմունքների ատլաս»՝ ավելի քան տասը հազար դեմքի արտահայտություններով, և այժմ հայտնի է որպես «լավագույն

մարդկային

ստի

դետեկտոր

աշխարհում»։

Նա

առանձնացրել է 7 ունիվերսալ զգացմունքներ, որոնք ցանկացած ագզի, սեռի, ռասայի և տարիքի ներկայացուցչի դեմքին արտահայտվում են նույն կերպ։ Այս զգացմունքներն են՝ զայրույթ, զարմանքը, վախը, տխրությունը,

զզվանքը,

արհամարհանքը,

ուրախությունը:Զայրույթը

բացասական հույզ է, որը հաճախակի է արտահայտվում։ Զայրույթի ժամանակ մարդու վերին և ստորին կոպերը լարվում են (եթե իհարկե մարդ չի կենտրոնացել որևէ բանի վրա, հակառակ դեպքում դա վկայում է այն մասին, որ մարդը զայրացած է)։ Հաճախ հոնքերը մոտենում և իջնում են։ Երբ զայրույթն ուժեղանում է, նման տիպի արտահայտությունները դառնում են ավելի հաճախ, աչքերում երբեմն նկատվում է փայլ։ Հիմնականում բերանը փակ վիճակում է, շրթունքները սեղմված են, նեղացած։ Զարմանքը այն զգացմունքներից է, որը հեշտ է տարբերակել։ Այդ երևույթի ժամանակ վերևի կոպերը բարձրանում են։ Սա չպետք է շփոթել

հետաքրքրության

թեթևակիորեն։

հետ,

Զարմանքի

երբ

կոպերը

ժամանակ

բարձրացած դեմքի

են

այդպիսի

արտահայտությունը տևում է մի քանի վայրկյան, այլապես այն կամ կեղծ է, կամ վկայում է նոր սկսվող վախի մասին։ Զարմանքը իր մեջ պարունակում է հոնքերի «մասնակցություն», որոնց շնորհիվ ճակատին

երբեմն հայտնվում են կնճիռներ։ Զարմանքի ժամանակ մի փոքր բացվում է

բերանը։

Վախի

ժամանակ

բարձրանում

են

վերին

կոպերը,

ներքևինները՝ լարվում։ Որքան ուժեղ է վախի զգացումը, այնքան ավելի ցայտուն են դրանք դրսևորվում։ Հաճախ հոնքերը բարձրանում են և մոտենում իրար, իսկ շրթունքները ձգվում են։ Երբ մարդը մրաժամանակ զգում է և զարմանք, և վախ, բերանը նկատելիորեն բացվում է։ Տխրության ժամանակ իջնում են վերին և ստորին կոպերը։ Հոնքերը միանում են ներսի հատվածում և թեթևակի բարձրանում՝ կազմելով «տնակ» աչքերի համար։ Երբեմն իջնում են բերանի անկյունները, դառնում Ո-անման, փոքր-ինչ առաջ է գալիս ներքևի շրթունքը։ Տխուր մարդկանց հայացքը հիմնականում ցրված է։ Երբեմն այս հույզերը դժվար է նկատել, քանի որ դրանք արտահայտվում են քառորդ վայրկյանում (միկրոէմոցիաներ) կամ քողարկվում են։ Բացի այդ ոչ վերբալ նշանները վերլուծելիս նախ պետք իմանալ մարդու «բազային պահվածքը». արդյոք մարդը ստում է, թե ուղղակի հայտնվել է դիսկոմֆորտ զոնայում։

Եզրակացություն

Ոչ վերբալ հաղորդակցությունն անվանվում է նաև ժեստերի կամ մարմնի լեզու (body language): Խոսքային հաղորդակցությունը հանգամանորեն ուսումնասիրված է և շարունակվում է ուսումնասիրվել մասնագետների կողմից:

Խոսքի

բարձրագույն բազմաթիվ

կուլտուրան

ուսումնական լեզվաբանական

դասավանդում

են

դպրոցներում

հաստատություններում, և

գիտական

գրվում

և են

աշխատություններ,

դասագրքեր, ձեռնարկներ: Այդ իսկ պատճառով մենք հատուկ չենք անդրադառնա հաղորդակցության այդ ձևին, բացի հոդվածաշարի այն բաժիններից,որոնք ընդգրկում են խոսքի գործոնը: Գալով ժեստերի լեզվին,

նշենք

որ

այն

կամուրջ

է

դեպի

մեր

գիտակցությունը:

Յուրաքանչյուր ժեստ, յուրաքանչյուր շարժում, յուրաքանչյուր ազդանշան ստույգ բացահայտում է մեր զգացումը և հույզերը դիմացինի կամ ստեղծված

իրադրության

նկատմամբ:Այն

պահին,

երբ

մենք

ազդանշանների օգնությամբ փոխանցում ենք ինֆորմացիա, նույն կերպ ստանում

և

մեկնաբանում

ենք

զրուցակցի

ինֆորմացիան`

նրա

ազդանշանների

օգնությամբ:

Այսպիսով ժեստերը

և շարժումները

ուղեկցում են մեր խոսքը, սակայն դրանք կարող են միանգամայն փոխարինել բառերին: Այն, ինչ չի հնչեցվում բառերի օգնությամբ, արտահայտվում է ժեստերի, ազդանշանների և դիմախաղի միջոցով: Ոչ վերբալ հաղորդաձևը կարող է հաստատել խոսքային հաղորդումը կամ ժխտել այն: Մարմնի լեզուն հին է, այնքան հին, որքան մարդկությունը, իսկ գիտական առումով այն շատ երիտասարդ է և բուռն զարգացում է սկսել

ապրել

Արևմուտքում,

ընդամենը

անցյալ

դարի

60-ական

թվականներից: Գիտականորեն ապացուցված է, որ առանց մամնի լեզվի պարզապես

անհնար

է

հասնել

կատարյալ

փոխըմբռնման:

Այն

մարդկային հաղորդակցության անքակտելի բաղադրիչն է` գրված և չգրված օրենքներով, էթնոհոգեբանական առանձնահատկություններով ու գաղտնիքներով: