Պերցեպտիվ գործընթացների հոգեբանություն

բխ գ ա ե

գ

լ գ

ա խբ գ

լեկ բեկգգ խ

գ «եկ

»գի եկ ժ գ եխ ժեկա բխ գ իեխ գ խ ա բխ եկժեկծզեկ »գգ ի բխեկա ժե իեխ ա գզ խ ժ խ գ ի խլ բեկախ խ ա ըգ խ էխեծ գ եկգի ղլ խ եկգ խ եկ լ լ գ գ գ խ եկ բեկգ դ խեկգ բ գ ժ խեկ բ գ եկ լ լեկա եկա եկժեկագ թեկ բ գ լ խ գ խ գ ծեկծ խ ժ խ գ խ խ լ իեկ բեկգ խ եկ խեի ժլ « ադ եկ բ գ եկա գ խ ժաեկգ ձե գ խ լ խ խգ խ եա խ լա եկ բ գ ձ խ լեկ խ դ խեկգ խ եկ բեկգ Աեժ ի բ Աեխ ժ խ գի գ ղլ խ եկգ խ գժլ լեկլեկա ե գեկ բ գ ժէ խ գլեկխ բեկա ծ դ լ եկա եխէ ժ ե գեկ բ գ ժ եժ դ լ բ գ ժ խեկ բ գ եկ լ լեկա եխէ ժ գ լ ը ծ լ ի ա ժգ ծեկ բեկգ եկգ ծ գ գ խ գ ե գեկ բ գ եխ լեխ բ ժլ «ա գ ժ բգեկ լ ի խ է խ լեխ եխ«եկգ եկ բ գ լ ելեկա լ գ գլ խ խ ա խ խեկա լ լ ե լ գ ա գ ի գ ծ ե գեկ բ գ ա եգ եծ գլ ա ժգ ծեկ բեկգ եկգ ծ լ եկժեկագ գ խ ա դգեխ բ գ «խ խ խ ծ ե գեկ բ գ լ ժեկ բ գ է լաեկ բ գ ա եգ եծ գլ ի խ գ ա ժգ լ գ եխ«եկգ եկ բ գ ե գեկ բ գ լ լ ել գ եխ լեխ գ լ գ եկբծ գ խեի ա ժգ ծ ա ի լ ե եիգ խ խեժ ի եկա Աեժ ի բեկա ժ եկա ձիեկա գբեկժեկա խ գեկա

Ծ

Ե » Գ ԵԱ Եկժեկագ

գ

թգ խ

ԾԳ

ԵՐԵՎԱՆԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

«ՊԵՐՑԵՊՏԻՎ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՆԵՐԻ

ՀՈԳԵԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ»

ԴԱՍԸՆԹԱՑԻ ՆՅՈՒԹԵՐԻ ԺՈՂՈՎԱԾՈՒ

ԵՐԵՎԱՆ

ԵՊՀ ՀՐԱՏԱՐԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆ

ՀՏԴ 159.9 ԳՄԴ 88 Պ 531

Երաշխավորված է տպագրության ԵՊՀ փիլիսոփայության ն հոգե անության ֆակուլտետի գիտական խորհրդի կողմից

Կազմող ն խմ ագիր՝ հ. գ. թ., դոցենտ Սեյրան Սմ ատի Ամիրյան

Պ 531

Պերցեպտիվ գործընթացների հոգե անություն: Դասընթացի նյութերի ժողովածու/կազմող ն խմ ագիր Ս. Ս. Ամիրյան/: Եր., ԵՊՀ հրատ., 2016, 136 էջ:

Գրքում ներկայացված է «Պերցեպտիվ գործընթացների հոգե անություն» դասընթացի ծրագրով նախատեսված գիտական հոդվածներից, մենագրություններից ն այլ աշխատություններից ընտրված ծաղկաքաղ, որը կարող է որպես ուսումնաօժանդակ ձեռնարկ ծառայել հոգե անություն մասնագիտության ն հարակից ոլորտների ուսանողների համար:

ՀՏԴ 159.9 ԳՄԴ 88

|Տ8Ա 978-5-8084-2134-9 Թ ԵՊՀ հրատ., 2016 Թ Կազմող համար, 2016

«

Մարդկային հարա երությունների մեջ առանցքը սերն է, անմնացորդ նվիրումը: Հոգե անը պետք է միշտ մտածի սրա մասին, խորհի, որ իր խոսքը, իր լեզուն, իր միտքը շաղախված լինեն սիրո զգացմունքներով:

Ես երջանիկ եմ, որ աշխատում եմ Երնանի պետական համալսարանում, լսարան մտնելով՝ կարող եմ ուսանողներին ինչ-որ ան սովորեցնել, ն այդ մի անը դառնում է նրանց սեփականությունը, դառնում է գիտելիք:

Ամեն ինչի հիմքում ընկած է կրթությունը: Եթե լավ կրթություն ունենաս, կունենաս կրթական լավ համակարգ, նշանակում է կունենաս լավ ժողովուրդ ն կազմակերպված պետություն:

Սեյրան Ամիրյան

»

ՆԵՐԱԾԱԿԱՆ ԽՈՍՔ

Սիրելի՛ ուսանողներ, խոսքս առաջին հերթին ցանկանում եմ ուղղել ձեզ, քանի որ այս ժողովածուն պատրաստվել է ձեզ համար մի մարդու կողմից, որը գիտեր սիրել ն հարգել, սովորեցնել ն աջակցել ուսանողներին: Մեր ոլորի կողմից սիրված դասախոս Սեյրան Ամիրյանը իր կյանքի վերջին տարիներին տար եր աղ յուրներից (մենագրություններ, դասագըրքեր, հոդվածներ) հավաքել է առավել արժեքավոր նյութերը ն թարգմանել ու ներկայացրել է հայերեն: Աշխատանքի նպատակն էր ստեղծել «Պերցեպտիվ գործընթացներ» դասընթացի համար ուսումնաօժանդակ մի ձեռնարկ, որը կօգներ ուսանողներին ավելի խորը ծանոթանալ զգայությունների ն ընկալման հիմնախնդիրներին վերա երող առանձին թեմաներին: Ս. Ամիրյանը կարողացավ իրագործել իր գաղափարի եթե ոչ ամ ողջ, ապա մեծ մասը: Ցավոք, այս արժեքավոր աշխատանքը տպագրվում է միայն նրա՝ կյանքից հեռանալուց հետո: Կարնորելով ձեր կրթությունը ն գիտակ հոգե աններ դառնալու ցանկությունը՝ դուք կտեսնեք, որ այս ձեռնարկում արտացոլված են այնպիսի թեմաներ, որոնք կլրացնեն պերցեպտիվ գործընթացների վերա երյալ դասախոսությունների հիմնական թեմաները: Այս գրքի մեծ ներդրումը նան այն է, որ ձեզ հնարավորություն է ընձեռվում հայերենով կարդալու պերցեպտիվ գործընթացների վերա երյալ հոգե անական գիտության դասականների վերլուծությունները, որոնք շատ անհրաժեշտ են գերազանց գիտելիքների ձեռք երման ճանապարհին: Շնորհակալություն հայտնենք Սեյրան Ամիրյանին իր այս աշխատանքի համար, ինչպես նան ոլոր այն մարդկանց, որոնք աջակցեցին, որ այս արժեքավոր ն անհրաժեշտ աշխատանքը որպես ուսումնական ձեռնարկ տպագրվի: Հուսով եմ, որ նորանոր ուսանողներ, որոնք կսովորեն ԵՊՀ հոգե անության աժնում, այս գրքի օգնությամ ն դասախոսների մեկնությամ կծանոթանան նան շատ լուսավոր ն արի մարդու՝ Սեյրան Ամիրյանի հետ:

Նարինե Խաչատրյան ԵՊՀ անձի հոգե անության ամ իոնի վարիչ

ՆԱԽԱԲԱՆ Սույն ուսումնական ձեռնարկը կազմել ու խմ ագրել է վաստակաշատ հոգե ան ն մանկավարժ, հոգե անական գիտությունների թեկնածու, դոցենտ Սեյրան Սմ ատի Ամիրյանը: Ս. Ամիրյանի երկարամյա փորձը հուշում է, որ հայալեզու մասնագիտական գրականության սակավության պատճառով դժվար է լիարժեքորեն իրականացնել հոգե ան ուսանողների արձրակարգ ուսուցումը: Նա մշտապես ուսանողների ն ասպիրանտների հետ նախաձեռնում էր մասնագիտական գրականության, ուսումնական նյութերի ն ժամանակակից հետազոտությունների թարգմանություններ: Ս. Ամիրյանի գործունեության մեջ կարնորվում էին ուսանողների ն ասպիրանտների հետ տարվող աշխատանքները, ն որպես այդ համագործակցության արդյունք` սույն ձեռնարկում տեղ են գտել նան իր ասպիրանտ էլիզա եթ Մուրադյանի հետ կատարված որոշ աժինների թարգմանությունները: Ս. Ամիրյանը հրատարակել է ազմաթիվ ուսումնական ձեռնարկներ, մեթոդական նյութեր ն հոդվածներ` հոգե անության տար եր նագավառների վերա երյալ: Ս. Ամիրյանի գիտական ն մեթոդական աշխատանքներից հատկապես կարնորվում են ավելի վաղ շրջանի («Определение информационной емкости операторного мышления химического производства», «Некоторые психологические проблемы в профессиональной подготовке», «Формирование психологической системы профессионально важных качеств операторов») ն ավելի նոր շրջանի («Հոգե անության դասավանդումը ն հումանիտարական գաղափարները», ինչպես նան «Психологическая безопасность личности в новых сферах профессиональной деятельности» «Профессиональная компетентность как фактор самореализации и психологическая безопасность личности») հոդվածները: Վերջին երկու հոդվածները առանձնացվում են, քանի որ այնտեղ կան միանգամայն նոր մոտեցումներ ն գաղափարներ հոգե անական գիտելիքների կիրառական նշանակության վերա երյալ: Ս. Ամիրյանը դասավանդել է մասնագիտական 4 առարկաներ` «Իմացական գործընթացներ», «Ընտանիքի հոգե անություն», «Ընտանեկան խորհրդատվություն» ( ակալավրիատում) ն «Մոտիվացիայի հոգե անություն» (մագիստրատուրայում):

Ս. Ամիրյանը ԵՊՀ հումանիտար մասնագիտությունների գծով մեթոդխորհրդի անդամ էր, ԵՊՀ փիլիսոփայության ն հոգե անության ֆակուլտետի գիտական խորհրդի, նան «Տաթն» հայրենակցական միության անդամ: Իր աշխատանքային փորձը, մասնագիտական կարողություններն ու հմտությունները Ս. Ամիրյանն ի սպաս է դրել ոչ միայն երիտասարդ սերնդի կրթության գործին, այլն հանրապետությունում հոգե անական մասնագիտական պատրաստականություն պահանջող խնդիրների լուծմանը: Եղել է «Դատախազական համակարգում փորձագիտական հանձնաժողովի» նախագահ, «ՀՀ հոգե անների ասոցիացիայի» անդամ, հոգե անական ամենատար եր հարցերի շուրջ մասնագիտական խոսք ասել հեռուստատեսությամ : Վստահ ենք, որ սույն ուսումնական ձեռնարկը կծառայի «Պերցեպտիվ գործընթացների հոգե անություն» առարկայի առավել արդյունավետ յուրացմանը ն կնպաստի ուսանողների մասնագիտական զարգացմանը:

Հրանտ Ավանեսյան ԵՊՀ ընդհանուր հոգե անության ամ իոնի վարիչ

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ՊԱՏԿԵՐԱՑՈՒՄ ԶԳԱՅՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԸՆԿԱԼՄԱՆ ՄԱՍԻՆ

Հ. Ռ. ՇԻՖՄԱՆ

ԶԳԱՅՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԸՆԿԱԼՈՒՄ

Ավանդա ար ընդունված է «զգայություն» ն «ընկալում» տերմինները կիրառել տար եր երնույթների նշանակման համար: «Զգայություն» տերմինով նշում են ֆիզիկական աշխարհի էներգիայի հայտնա երման ն կոդավորման սկզ նական գործընթացները: Սրանից հետնում է, որ զգայությունները կապված են օրգանիզմի ն նրան շրջապատող միջավայրի շփման սկզ նական փուլի հետ: Միջավայրի կողմից ուղեկցվող պոտենցիալ էներգետիկ ազդակներ են լույսը, ճնշումը, ջերմությունը, քիմիական տարրերը ն այլն: Զգայության օրգաններն այդ էներգիան ստանում ն փոխարկում են կենսաէլեկտրական նյարդային ազդակի, որն ուղղվում է դեպի ուղեղ: Աշխարհի ճանաչման այդ առաջին փուլի իրականացմանը մասնակցում են նյարդային հատուկ միավորներ կամ ընկալող (ռեցեպտոր) ջիջներ, որոնք արձագանքում են էներգիայի այս կամ այն տեսակին: Այսպես, օրինակ՝ աչքի ցանցաթաղանթի ջիջներն արձագանքում են լուսային էներգիային, իսկ նույնքան ընտրողա ար գործող լեզվի համային ռեցեպտորներն արձագանքում են քիմիական միացությունների մոլեկուլներին: Զգայության ուսումնասիրությունը ներառում է կենսա անական այդ ոլոր գործընթացների հետազոտությունը, այց դրանով չի սպառվում: Տեսողական զգայություններն ուսումնասիրող հոգե անը չի սահմանափակվում միայն աչքի ֆիզիկական կառուցվածքի ն լուսային էներգիայի հանդեպ դրա ռեակցիայի դիտարկումով, այլ փորձում է նան հասկանալ, թե ինչպես է զգայական փորձը կապված ն՛ արտաքին խթանման, ն՛ աչքի գործառության հետ: Զգայություն ասելով՝ հասկանում ենք որոշակի տիպի անմիջական, հիմնային ն ուղիղ շփումներ (ապրումներ), այլ կերպ ասած` դրանք վերա երում են մեզ շրջապատող առարկաների որակի կամ նորոշ հատկությունների մասին գիտակցված գիտելիքին, ինչպիսիք են «ծանր», «տաք»,



Աղ յուրը՝ Шиффман Х. Р., Ощущение и восприятие, глава 1, Введение. Общие представления об ощущении и воспроятии, СПБ, Питер, 2003, ст. 22-54 (տպագրվում է կրճատումներով):

« արձր», «կարմիր», ն այդ գիտելիքը, որպես կանոն, պարզ, մեկուսացած գրգռիչի ազդեցության արդյունք է: Ինչ վերա երում է ընկալմանը, ապա այն հոգե անական գործընթացների արդյունք է, որոնցում ներգրավված են այնպիսի հասկացություններ, ինչպիսիք են իմաստը, փոխադարձ կապերը, համատեքստը, սու յեկտիվ գնահատականը, անհատի նախկին փորձը ն հիշողությունը: Զգայության ն ընկալման միջն այդ տար երությունը դիտարկենք կոնկրետ օրինակով. մեր աչքերը կարող են սկզ ում ֆիքսել հեռուստացույցի էկրանին միմյանց արագ փոխարինող գունային մի շարք պատկերներ (սա զգայության աշխատանքն է), այց այն, ինչ մենք տեսնում ենք էկրանին կամ ընկալում նրա շնորհիվ, տեսողական իրադարձությունների պատկեր է, որտեղ մարդիկ ն առարկաները իմաստավորված փոխազդում են միմյանց վրա տարածության մեջ: ճիշտ նույն կերպ տիպական արտաքին ձայնային գրգռիչը ստիպում է մեր թմ կաթաղանթին տատանվել որոշակի կերպով` ստեղծելով ակնթարթորեն ճանաչելի նրա առանձնահատկությունը, մասնավորապես՝ արձրությունը, այց մենք լսում կամ ընկալում ենք խոսակցությունը կամ երաժշտությունը: Հետնա ար ընկալումը ներառում է զգայական համակարգերից եկող տեղեկատվության համակարգումը, մեկնա անումը ն իմաստավորումը: Այլ կերպ ասած` ընկալումը զգայությունների դասակարգման ն դրանց վերափոխումը ֆիզիկական աշխարհի առարկաների ն իրադարձությունների մասին գիտելիքների արդյունքն է: Պարզելով այս տար երությունները` հարկ է նշել, որ դրանք ավելի շատ պատմական, քան գործնական կամ գործառութային նշանակություն ունեն: Խոսելով արտաքին աշխարհի հետ ազմաթիվ նշանակալի շփումների մասին` դժվար է, ավելի ճիշտ՝ անհնար է սահման գծել զգայության ն ընկալման միջն: Զգայությունն ու ընկալումը փոխկապակցված ն ան աժան գործընթացներ են: Որպես կանոն՝ միայն վերահսկվող լա որատոր պայմաններում կարելի է առաջացնել մեկուսի զգայություններ, որոնք չունեն ո՛չ իմաստային, ո՛չ համատեքստային եռնվածություն, նան կապված չեն փորձարկվողի նախկին փորձի հետ:

ԻՆՉՈ՞Ւ է ԱՆՀՐԱԺԵՇՏ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐԵԼ

ԶԳԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆ ՈՒ ԸՆԿԱԼՈՒՄԸ

Զգայությունն ու ընկալումն ուսումնասիրելու համար, ացի զուտ գիտականից, գոյություն ունեն նան մի շարք այլ դրդապատճառներ: 1. Այս հիմնահարցի հետ կապված գաղափարները, վիճելի հարցերը ն հիմնական կողմերը կարնոր են ոչ միայն հոգե անության պատմության համար` որպես գիտություն, այլն կենտրոնական տեղ են գրավում մասնավորապես փորձարարական հոգե անության համար: Զգայությունների դերը ֆունդամենտալ փիլիսոփայական խնդիրների լուծման մեջ, որոնք վերա երում են նրան, թե ինչպես ենք մենք ճանաչում մեզ շրջապատող աշխարհը, չափազանց մեծ է: Փորձարարական հոգե անությունը սկիզ է առել փիլիսոփայական հիմնահարցերից, որոնցում հիմնական ուշադրությունն ուղղված էր զգայությանն ու ընկալմանը: 2. Մյուս պատճառը, որը սերտորեն կապված է առաջինի հետ ն դրդում է ուսումնասիրել զգայությունն ու ընկալումը, դրանց կարնորությունն է մեր ն մեզ շրջապատող աշխարհի մասին համալիր գիտելիքների ստացման համար: Մեզնից դուրս գտնվող իրականության մասին մեր ոլոր գիտելիքներն առաջին հերթին զգայությունների ն ընկալումների արդյունք են: Մեր զգայությունները միջավայրի կողմից մեզ ուղարկվող էներգետիկ ն քիմիական ազդակների ընդունման միակ մեխանիզմն են, ն հենց դրանց հիման վրա ենք մենք ընկալում ու գնահատում իրականությունը: Այլ կերպ ասած` աշխարհի մասին մեր գիտելիքները ն ֆիզիկական իրականության մեր ներքին զգայությունը խում են մեր ստացած զգայական տեղեկատվությունից: Ներքին ն հատկապես արտաքին միջավայրի ընկալումը մենք ապրում ենք գրեթե անընդհատ: 3. Զգայության ն ընկալման ուսումնասիրության համար կան նան մի շարք գործնական պատճառներ: Հոգե անության այս աժինը գործ ունի արտաքին միջավայրի հետ մեր ամենօրյա փոխազդեցության կարնոր, եթե ոչ վճռական ասպեկտների հետ: Մենք հաճախ գործ ունենք մեծ թվով հարմարանքների հետ, որոնք ստեղծված են, որպեսզի տեղեկություն հաղորդեն մարդու զգայական համակարգերի միջոցով: Այդպիսիք են լուսացույցները, մեքենաները, ժամացույցները, հեռախոսները, ձայնային համակարգերը, ցուցասարքերը (օրինակ՝ համակարգիչներն ու հեռուստացույցները): Որոշ ձայներ ն գույներ ընկալվում են որպես վտանգի ազդանշաններ: 4. Զգայության ն ընկալման ուսումնասիրությունը գիտնականներին զինում է սենսոր-պերցեպտիվ համակարգի խանգարումներ ունեցող մարդ9

կանց ացահայտելու ն ուժելու կարողությամ : Օրինակ՝ լսողությունն ուսումնասիրող հոգե անները կարծում են, որ դրան նորոշ թուլացումը ուժեղ աղմուկի երկարատն ազդեցության հետնանք է: Որպես կանոն՝ զգայությունների ն ընկալման մակարդակի իջեցումը հետազոտողները կապում են արտաքին յուրահատուկ իրադրությունների հետ, ինչպիսիք են փորձի պակասը, տրավման (վնասվածքը), հիվանդությունը կամ տարիքային փոփոխությունները: Ծերացումը խոր ազդեցություն է թողնում զգայական համակարգերի արդյունավետության վրա: Եվ քանի որ վերին լսողական շեմը տարիքի հետ իջնում է, արձր ձայնի կիրառությունը՝ որպես վտանգի ազդանշան, սխալ է, որովհետն տարեց մարդիկ կարող են ն չլսել այն: 5. Հաջորդ պատճառը, որը դրդում է ուսումնասիրել զգայությունն ու ընկալումը, խում է աշխարհի, որտեղ մենք ապրում ենք, ն ինքներս մեր հանդեպ ընդհանուր գիտական հետաքրքրությունից: Շրջապատող իրականության մեր ընկալումն առաջադրում է գիտության տեսանկյունից կարնոր հարցեր, որոնք հետազոտության կարիք ունեն: Հովարդը նշում է, որ « ազմաթիվ մարդիկ ընկալումը հիմնախնդիր չեն համարում, նրանք աշխարհն ընկալում են անընդհատ ն այնքան հեշտ, որ ընկալման մեխանիզմը համարում են ինքնին ենթադրվող: Գիտության ոլոր կարնոր հիմնախնդիրներից ընկալումն ամենաշատ անուշադրության մատնվածն է. հնարավոր է` դրա պատճառը այն է, որ այն ամենա արդն է» |10, էջ 1): Որպես կանոն՝ մենք չենք գիտակցում, որ ընկալումը հիմնախնդիր է, քանի դեռ չենք ախվել որնէ անսովոր երնույթի: 6. Եվ, վերջապես, մենք ուսումնասիրում ենք զգայությունն ու ընկալումը, քանի որ դրանք ացառիկ հետաքրքիր թեմաներ են, որոնք օգնում են մեզ պատասխանել ամենօրյա կյանքում ծագողն հարցերին, առաջին հերթին՝ նրանց, որոնք կապված են տեսողության, լսողության, հոտառության ն այլ զգայությունների հետ: Կասկած չկա, որ մենք օժտված ենք զգայական գործիքների ազդեցիկ զինանոցով, ն դրանց գործառությունը մեզ հսկայական թվով վկայություններ է տալիս շրջապատող աշխարհի մասին:

ԶԳԱՅՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԸՆԿԱԼՈՒՄ.

ՀԻՄՆԱՀԱՐՑԻ ՊԱՏՄԱԿԱՆ ԵՎ ԳԻՏԱԿԱՆ ՀԻՄՔԵՐԸ

Շատ հիմնահարցեր, որոնց ախվել են զգայությունն ու ընկալումն ուսումնասիրող հոգե անները, նոր չեն: Իրականում զգայության ն ընկալման հետ կապված վիճելի հարցերի ու խնդիրների հանդեպ հետաքրքրությունը ծագում է մարդկության մտավոր պատմության ակունքներից: Դեռնս հին հույն փիլիսոփաներն են մտորել, թե ինչպես ենք մենք ընկալում այն, ինչը գտնվում է մեր մարմիններից դուրս, այսինքն` ինչպես ենք մենք ճանաչում շրջապատող աշխարհը: Հին հույն փիլիսոփաներից առաջինը Արիստոտելն էր (մ.թ.ա. 384-322 թթ.), որ անհրաժեշտ համարեց մանրամասն դիտարկել ն նկարագրել նությունը: Հենց այդ պատճառով էլ նրան ավանդա ար համարում են առաջին գիտնականը: Արիստոտելը կարծում էր, որ շրջապատող աշխարհի մասին ոլոր գիտելիքները մարդը ստանում է զգայությունների միջոցով ձեռք երված փորձի շնորհիվ: Բացի այդ՝ նա ստեղծել է երկար ժամանակ գոյատնած հիմնային դասակարգումը, որը ներառում է հինգ զգայություն` տեսողություն, լսողություն, համ, հոտառություն ն շոշափելիք:

էՄՊԻՐԻԶՄԸ ԵՎ ԶԳԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Այն, թե ինչպես ենք մենք ճանաչում շրջապատող աշխարհը, պատմականորեն մնում է գերիշխող հիմնահարց, ն պատկերացումներն այն մասին, որ այդ գիտելիքները զգայությունների շնորհիվ ձեռք երած փորձի արդյունք են, դարձան 2Մ|| ն 2Մ||| հարյուրամյակների փիլիսոփայական մտքի արգասա եր մի ուղղություն, որը կոչվեց էմպիրիզմ: էմպիրիզմը շրջապատող աշխարհի մասին գիտելիքների միակ աղ յուրը համարում է զգայական փորձը, այսինքն` այն, ինչ մենք ստանում ենք լսողության, տեսողության, հոտառության ն այլ զգայությունների շնորհիվ: 2Մ| դարի ն 2Մ|| դարի կեսի հայտնի էմպիրիստներ Թոմաս Հո սը (1588-1679), Ջոն Լոկը (16321704) ն Ջորջ Բերկլին (1685-1753) քարոզում էին փիլիսոփայական այն գաղափարը, ըստ որի` ոլոր գիտելիքները ուսուցման, զուգորդությունների ն զգայությունների շնորհիվ հավաքված փորձի արդյունք են: Համաձայն էմպիրիզմի մեկնա անության, որը պատկանում էր Լոկին, ի սկզ անե մարդկային անականությունը taԵսla raՏa է կամ մաքուր տախտակ, որի վրա հետագայում ֆիքսվում է զգայությունների օգնությամ ձեռք երված փորձը:

Քլոյնի (Իռլանդիա) եպիսկոպոս, փիլիսոփա Ջորջ Բերկլին, որի անունն է կրում Կալիֆորնիա նահանգի ուսանողական ճամ արը, կասկածի տակ էր դնում շրջապատող աշխարհի գոյությունը ն հակված էր իր ժամանակի համար անսովոր հայացքի, որի էությունն այն էր, որ աշխարհը գոյություն ունի միայն մեր ընկալման մեջ: Այլ կերպ ասած, եթե մենք չենք ընկալում առարկաների աշխարհը, ապա այն գոյություն չունի: Ջ. Բերկլին կարծում էր, որ Աստված միշտ ամեն ինչ ընկալում է, հետնա ար, ըստ Ջ. Բերկլիի, աշխարհի ակնհայտ հարատնությունն Աստծո գոյության ապացույցն է: Ռոնալդ Նոկսի (1888-1957) լիմերիկներից մեկը, որը մեջ երել է Բերտրան Ռասելը (1872-1970) անանուն պատասխանի հետ |19, էջ 648), սարկաստիկ տոնով շարադրում է Ջ. Բերկլիի գաղափարները ֆիզիկական աշխարհի հարատնության մասին. Աշխարհում ապրում էր մի երիտասարդ, որը մի անգամ ասաց. «Պետք է որ Աստված շատ զարմանա, Եթե իմանա, որ այդ ծառը ոչ մի տեղ չի կորչի, Անգամ եթե դրա վրա ոչ ոք չնայի»: Անանունի պատասխանը հնչում էր այսպես. «Մեծարգո՛ պարոն, Ձեր զարմանքն ինձ տարօրինակ է թվում: Ես միշտ նայում եմ այդ ծառին, Եվ հենց դրա համար այն ոչ մի տեղ չի կորչի: Անկեղծորեն՝ Ձեր Աստված»:

էմպիրիզմի ավանդույթը շարունակում է գոյատնել ն դրսնորվել ընկալումը ացատրող ազմաթիվ ժամանակակից մոտեցումներում (օրինակ՝ կոնստրուկտիվիստական մոտեցումը): Ժամանակակից մեկնա անությամ ընդգծվում է զգայական փորձի դերը (նրա հակադրությունը, ինչն ուսուցման արդյունք է կամ նածին գործոն) տարածական ն խոսքի ընկալումներում կամ ճաշակային նախընտրությունների ձեռք երման մեջ: Բնական է, որ զգայությունն ու ընկալումը գիտական գիտելիքի ոլորտներ են, ինչի շնորհիվ այս հիմնահարցի առավել կարնոր կողմերից շատերը, ինչպես ն դրա հետազոտության ճշգրիտ, քանակական մեթոդները, վերցվել են այլ գիտություններից: Զգայությունն ու ընկալումն ուսումնասիրող հոգե աններին հետաքրքրող հարցերն ու խնդիրներն այնքան սերտորեն են կապված կենսա անության, քիմիայի, ֆիզիկայի հետ ն այնքան ան են վերցնում այդ գիտություններից, որ դրանք լիովին կարելի է դասել հոգեանության այն ենթա աժինների շարքը, որոնք հիմնավորված կերպով կա12

րող են կոչվել այլ գիտություններից սերող: Պատմականորեն դժվար է տարանջատել հոգե անության ն ֆիզիկայի հիմնահարցերը, որոնք ուսումնասիրվում էին 2Մ||| դարում, զգայության ու ընկալման հիմնահարցերից: Այսպես՝ մինչն 2|2 դարի սկիզ ը լույսի ն օպտիկայի ու տեսողական ընկալման ուսումնասիրությունները փոխկապակցված էին, քանի որ լույսը դիտվում էր որպես տեսողական ընկալման «օժանդակ գործիք»: էդվին Բորինգը (18861968) գրում էր. «Լույսը հասկացություն է, որը հայտնագործվել է տեսողության ացատրության համար, քանի որ ֆիզիկայի առաջին հիմնահարցերը նս կապված են ընկալման հետ» |1, էջ 97): Անցյալի ֆիզիկոսներին ու հոգե աններին հետաքրքրող ազմաթիվ ֆունդամենտալ հիմնախնդիրներ կապված էին զգայական փորձի հետ: Այսպես՝ ֆիզիկոս Թոմաս Յունգը (1773-1829)՝ լույսի ալիքային տեսության հիմնադիրը, նան գույնի ընկալման հիմնարար աշխատանքի հեղինակն է: Ֆիզիկոս Ջեյմս Կլերկ Մաքսվելը (1831-1879), սըր Իսահակ Նյուտոնը (1642-1727) ն ֆիզիկոս ու հոգե ան Հերման ֆոն Հելմհոլցը (1821-1894) նույնպես մեծ ուշադրություն էին հատկացնում գույնի ընկալման ուսումնասիրությանը: Այդ արդ հիմնահարցի ժամանակակից ընկալումը մեծապես հիմնված է նրանց աշխատանքների վրա: էրնստ Մախը (1838-1916)՝ մեխանիկայի դասական աշխատությունների հեղինակը (նրա անվամ է կոչվել օ յեկտի արագության ն ձայնի արագության հարա երությունը` Մախի թիվը), միաժամանակ հետազոտել է զգայությունը («Զգայությունների վերլուծություն», 1886թ.)՝ մեծ ներդրում կատարելով այնպիսի երնույթի ուսումնասիրության մեջ, ինչպիսին կոնտրաստային տեսողությունն է: Զգայության ն ընկալման ուսումնասիրության հիմնադիրների ն խնդրի շրջանակը գծած առաջին գիտնականների շարքում անհրաժեշտ է հիշատակել նան փորձարարական հոգե անության հիմնադիր Վիլհելմ Վունդտի (1832-1920) ներդրման մասին: Վունդտն ուներ երկու կրթություն` ժշկական ն հոգե անական: Նրա առաջին աշխատանքը նվիրված էր մեզի ձնավորմանը ն այդ գործընթացում աղի կատարած դերին: Վ. Վունդտի վաղ շրջանի գիտական հետազոտությունների առաջին համահեղինակներից մեկը եղել է քիմիկոս Ռ. Վ. Բունզենը (1811-1899): Վերջինս ստեղծել է գազային այրիչը, որն այժմ կրում է նրա անունը |9): 1879 թ. Վ. Վունդտն սկսեց տեսողությանը, լսողությանը, ուշադրությանը ն ռեակցիայի ժամանակին (որը նա համարում էր մտածողության արագության չափման միջոց) առնչվող սկզ ունքային նշանակություն ունեցող լա որատոր հետազոտությունների շարքը, որոնք զգայության ն ընկալման հիմնահարցերն ու դրանց ուսումնասիրությունը դրեցին գիտական մակար13

դակի վրա: Զգայության ն ընկալման շատ հիմնահարցեր, որոնք այսօր դիտարկվում են համապատասխան դասագրքերում, առաջինը հետազոտել է հենց Վ. Վունդտը 2|2 դարում:

ԶԳԱՅՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԸՆԿԱԼՄԱՆ ՄԱՍԻՆ ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆԸ՝

ՈՐՊԵՍ ԳԻՏԵԼԻՔՆԵՐԻ ՄԻՋԱՌԱՐԿԱՅԱԿԱՆ ՈԼՈՐՏ

Ինչպես արդեն նշվեց, մյուս գիտությունների հիմնահարցերը պատմականորեն սերտորեն կապված են զգայության ն ընկալման խնդիրների հետ: Դա նշանակում է, որ զգայության ն ընկալման ուսումնասիրությունն այնպիսի տեղեկություն է պահանջում, որն հոգե անության սահմաններից դուրս է: Այսպես՝ տեսողությունն ուսումնասիրելու համար պետք է պատկերացում ունենանք լույսի նույթի ն այն մասին, թե ինչ է նրա հետ կատարվում աչքի տար եր տարրերի միջով անցնելիս, ն ինչպես է այն ազդում աչքի տար եր ընկալիչների ջիջների վրա: Նույնը կարելի է ասել նան լսողության մասին: Մեզ անհրաժեշտ են գիտելիքներ ձայնի ֆիզիկայի ն ձայնի տարածման` որպես ֆիզիկական գործընթացի, ինչպես նան այն մասին, թե ինչպես են հաղորդվում տատանումները ներքին ականջում, ն ինչպես են այդ տատանումները փոխակերպվում նյարդային վերջավորությունների կողմից ընկալվող ազդակների: Հասկանալու համար, թե ինչու ենք մենք ընկալում հոտերն ու համը, անհրաժեշտ են գոնե տարրական գիտելիքներ քիմիայից: Շոշափումը հասկանալու համար պետք են գիտելիքներ մեխանիկական էներգիայի ն ջերմության հաղորդման մասին, իսկ տարածության մեջ մարմնի կողմնորոշման ընկալումն անհնար է առանց գրավիտացիայի ն մեխանիկայի հիմունքների իմացության:

ԶԳԱՅՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԸՆԿԱԼՄԱՆ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅԱՆ

ՄՈՏԵՑՈՒՄՆԵՐԸ

Գոյություն ունեն զգայության ն ընկալման ուսումնասիրության տարատեսակ մոտեցումներ: Մենք համառոտ կդիտարկենք այն մոտեցումները, որոնք կարնոր են եղել անցյալում, այց իրենց նշանակությունը չեն կորցրել նան մեր օրերում: Նշենք, որ դրանց ներկայացման հերթականությունը չի վկայում, թե դրանք փոխադարձա ար ացառում են միմյանց: Ավելին` դրանց մի մասը հիշատակված է առաջին հերթին այն պատճառով, որ պատմականորեն հենց դրանք են ժամանակակից մի շարք ուղղությունների հիմք դարձել:

ՍՏՐՈՒԿՏՈՒՐԱԼԻԶՄ

Եր 1879 թ. Վիլհելմ Վունդտը դնում էր հոգե անության` որպես փորձարարական գիտության հիմքերը, նա օգտվում էր 2|2 դարի հիմնական գիտություններին նորոշ մեթոդա անությունից, որը կրում էր ստրուկտուրալիզմ անվանումը: Ինչպես ն նական գիտությունները, որոնց ուշադրությունը կենտրոնացած էր մատերիայի հիմնային տարրերի` ատոմների, մոլեկուլների ջիջների կառուցվածքի ուսումնասիրության վրա, հոգե անությունը Վ. Վունդտի առավել աչքի ընկնող աշակերտներից մեկի` էդուարդ Բրեդֆորդ Տիտչեների (1867-1927) ջանքերի շնորհիվ որպես հիմնահարց առաջադրեց ընկալման կառուցվածքի հետազոտությունը: Այլ կերպ ասած` փորձարարական հոգե անության նպատակ համարվեց գիտակցական փորձի պարզագույն, հիմնային տարրերի, այսինքն` պարզագույն զգայությունների ուսումնասիրությունը: Ըստ Բ. Տիտչեների` հոգե անության խնդիրն է ընկալումը աժանել աղկացուցիչ տարրերի` պարզագույն զգայությունների: Համաձայն ստրուկտուրալիստների պատկերացումների` Նկար 1-ում պատկերված «կետային» տարրերից յուրաքանչյուրն առաջացնում է առանձին տարրական զգայություն, ն եռանկյան ընկալումն ստեղծվում է շնորհիվ այդ զգայությունների արդյունքային ազդեցության:

Նկ. 1. «Ստրուկտուրալիստական» եռանկյունի

Իրականում շրջապատող աշխարհի ասպեկտների ընկալումն այդպես չի կատարվում: Բնականա ար, ընկալման վերա երյալ վաղ ստրուկտուրալիստական մոտեցումը ներկայացնում է գերազանցապես պատմական հետաքրքրություն, ն այսօր ոչ ոք լուրջ չի ընդունում նրա խիստ պատկերացումները տարրական զգայությունների վերա երյալ: Սակայն ստրուկտուրալիզմը հզոր խթան դարձավ, որ մտորեն հիմնային, ֆունդամենտալ զգայական մոդուլների դերի մասին, ն դա որոշ չափով համապատասխանում է մի շարք ժամանակակից պատկերացումների, որոնք հիմնվում են զգայության ն ընկալման տարրական նույթի վրա:

ԳԵՇՏԱԼՏ ՀՈԳԵԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Այս ուղղությունը, որը ձնավորվել է Գերմանիայում մոտավորապես 1910 թ., ծագել է մասամ որպես ստրուկտուրալիզմի դեմ հակազդում: Այս ուղղության հետնորդները քննադատության էին ենթարկում ստրուկտուրալիստների պատկերացումներն ընկալման մասին` որպես առանձին զգայությունների համադրություն, որոնք կարելի է աժանել պարզագույն տարրերի: Գեշտալտ հոգե անների պատկերացումների համաձայն` ստրուկտուրալ վերլուծությունն անտեսում է ընկալման էական գործոնը` գրգռիչների միջն փոխադարձ կապը: Տարրերն այնքան փոխկապակցված են, որ կազմում են պատկեր, որն ունի այնպիսի որակներ ու հատկություններ, ինչպիսիք չունեն նրա առանձին մասերը: Գեշտալտ մոտեցումը հիմնական ուշադրությունը դարձնում է նրա վրա, որ մենք շրջապատող աշխարհն ընկալում ենք` հաշվի առնելով նրա կառուցվածքային տարրերը ն դրանց հարա երությունները, ն որ մենք ձգտում ենք ընկալել ամ ողջական, փոխկապակցված ն իմաստ ունեցող ձներ (ֆորմաներ): Իհարկե, շրջապատող աշխարհի մասին մեր գիտելիքները հենց այնպիսի ընկալման արդյունք են, որոնց մասին խոսում են գեշտալտ հոգե ան16

ները: Հիշենք ցանկացած երաժշտություն: Նրա առանձնահատկությունը նոտաների միջն կապն է: Հենց այդ կապն է նորոշում տվյալ մեղեդին՝ այն դարձնելով ճանաչելի: Չնայած այսօր ժամանակակից հոգե աններից քչերն իրենց կանվանեն գեշտալտ հոգե անության հետնորդներ, դա նավ չի նշանակում, որ գեշտալտ մոտեցումն անտեսված ու մոռացված է: Ընդհակառակը, ընկալման ամ ողջականության մասին հիմնական գեշտալտ հոգե անական գաղափարն ինտեգրվել է կարնորագույն հետազոտությունների, առաջին հերթին՝ նրանց մեջ, որոնք ընդգծում են ընկալման կազմակերպված նույթը: Գեշտալտ հոգե անության կարգախոսն է. «Ամ ողջն իր մասերի պարզ գումարը չէ»:

ԿՈՆՍՏՐՈՒԿՏԻՎԻՍՏԱԿԱՆ ՄՈՏԵՑՈՒՄ

Կոնստրուկտիվիստական մոտեցումը, որը սերտորեն կապված է էմպիրիզմի ավանդույթների հետ, ընդգծում է դիտողի ակտիվ դերն ընկալման գործընթացում՝ ընդունելով, որ ընկալումն ավելին է, քան գրգռիչի ազդեցության փաստի պարզ հաստատումը: Կոնստրուկտիվիստական մոտեցման հիմնական գաղափարն այն է, որ մեր կողմից ցանկացած պահի ընկալվողը մենտալ կառույց է, որը հիմնված է մեր իմացական ռազմավարությունների, մեր նախկին փորձի, նախասիրությունների, սպասումների, մոտիվացիայի, ուշադրության ն այլնի վրա: Այլ կերպ ասած` կոնստրուկտիվիստական մոտեցումը հիմնված է այն իրողության վրա, որ դիտողը կառուցում է կամ անգամ «դուրս է երում» ընկալումը տրամա անական ճանապարհով` ելնելով դրսից եկող վկայությունների մեկնա անությունից: Կոնստրուկտիվիստական մոտեցման համար սկզ ունքային է այն միտքը, որ ընկալման ծագմանը նախորդում են ֆիզիկական աշխարհի երնույթների ու իրադարձությունների միջն կապի կառուցումը, գիտակցումը, դրա միջնորդավորումը: Մեր շրջապատի առարկաները դասավորվում են որոշակիորեն, մի մասը` մոտ, մյուսները` հեռու: Որտեղի՞ց է դա մեզ հայտնի: Օրինակ՝ որտեղի՞ց գիտենք, որ աթոռը դրված է սեղանի առաջ: Համաձայն կոնստրուկտիվիստական մոտեցման` մենք ուշադրություն ենք դարձնում միջավայրային, տարածական որոշակի կողմնորոշումների: Հնարավոր է` աթոռը ծածկում կամ վիզուալ կերպով ստվերում է սեղանի մի մասը: Կոնստրուկտիվիստա-

կան մոտեցումը ելնում է նրանից, որ այդ առարկաների դասավորության ընկալումը մասամ նման կապի գիտակցման արդյունք է: Կոնստրուկտիվիստական մոտեցումն զգալի ազդեցություն է թողել ընկալման փորձարարական հետազոտության ն նրա տեսական հիմքերի մշակման համար: Ավելին` նրա ֆունդամենտալ գաղափարը, ըստ որի` ընկալումը զգայական ազդակի մեկնա անության որոշակի արդյունք է, ներկայումս չափազանց տարածված է հատկապես այն հոգե անների շրջանում, որոնք ուսումնասիրում են տարածական ընկալումը: Կոնստրուկտիվիստական մոտեցման կատարելագործմանը նպաստել են շատ գիտնականների աշխատություններ, սակայն առավել նշանակալի դեր խաղացին Իրվին Ռոկի |17: 18), Ջուլիան Հոչ երգի |7: 8) ն Ռիչարդ Լ. Գրեգորիի |4: 5) հետազոտությունները:

էԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ՄՈՏԵՑՈՒՄ

Ընկալման վերա երյալ ավական ինքնատիպ մոտեցում է մշակվել Ջեյմս Ջ. Գի սոնի (1904-1979) կողմից: Նա ենթադրում էր, որ ներքին մտածական գործընթացները կա՛մ աննշան դեր են խաղում նրանում, կա՛մ ընդհանրապես դրան չեն մասնակցում: Նրա մոտեցման հիմքում ընկած է այն միտքը, որ շարժվելով շրջապատող աշխարհում` դիտողն անմիջականորեն յուրացնում է արդյունավետ հարմարողական ընկալման համար անհրաժեշտ տեղեկատվությունը: Ըստ նրա պատկերացումների` արտաքին աշխարհի կողմից ուղարկված ազդակը` տեսողական պատկերի տեսքով եկող տեղեկատվությունը, պարունակում է ֆիզիկական աշխարհի անմիջական ընկալման համար լիովին ավարար ոլոր անհրաժեշտ վկայությունները, ն այդ պատճառով չկա ո՛չ որնէ միջնորդության, ո՛չ էլ դրա լրացուցիչ մշակման անհրաժեշտություն: Ջ. Գի սոնի կարծիքով՝ մակերնույթների տեսողական փոփոխությունը տարածական տեղեկատվության կարնոր աղ յուր է: Որպես կանոն՝ հեռուն ձգվող մակերնույթի վրա գտնվող առարկաներն ընկալվում են որպես եռաչափ: Անմիջական տարածական տեղեկատվության ստացումը ցանցաթաղանթի վրա հատիկավոր կամ նյութակազմվածքային մակերնույթների պրոյեկցիայի արդյունքն է: Դիտողի ն մակերնույթի միջն հեռավորության մեծացման հետնանքով տպավորություն է ստեղծվում՝ ի ր մակերնույթի տեքստուրան կազմող տարրերը փոքրանում են, ն ոլորը միասին կազմում են առավել հոծ, հարթ մակերնույթ: Ընդհակառակը, դիտո18

ղի ն մակերնույթի միջն հեռավորության փոքրացման դեպքում այն կազմող տարրերը սկսում են թվալ ավելի խոշոր, իսկ մակերնույթը` ավելի կոպիտ: Մակերնույթի տեքստուրայի աստիճանական փոփոխությունը` կախված հեռավորությունից, կոչվում է տեքստուրայի ռադիենտ: Տարածական ընկալմանը վերա երող անմիջական տեղեկատվության երկրորդ աղ յուրն պատկերի` աչքերով ընկալումն է այն պահին, եր դիտողը կամ օ յեկտները փոխում են իրենց դիրքը տարածության մեջ կամ սկսում են շարժվել: Աչքերի առաջ տեղաշարժվող պատկերների փոփոխությունների նույթը ստեղծում է կտրուկ, անմիջական տպավորություն դիտողի նկատմամ օ յեկտների տարածական դասավորության մասին ն չի պահանջում ո՛չ տեղեկատվության մշակում, ո՛չ էլ խորության կամ հեռավորության մասին ազդակների վերլուծություն: Ջ. Գի սոնի էկոլոգիական մոտեցումը (անվանումը կապված է այն գաղափարի հետ, որ տվյալ մոտեցումը ելնում է շրջապատող միջավայրի հետ ընկալող օրգանիզմի հարմարվողական կապից) մեկ անգամ նս հաստատում է սկզ ունքորեն կարնոր այն միտքը, որ ընկալումը նական գործընթաց է, որը ձնավորվել է իրական աշխարհի հետ կապի համար էվոլյուցիայի արդյունքում: Հետնա ար ընկալման ուսումնասիրությունն առաջին հերթին պետք է ուղղված լինի նական ազդակներին, որոնք տիպական դիտողը ստանում է իրեն շրջապատող աշխարհից:

ԻՆՖՈՐՄԱՑԻՈՆ ՄՈՏԵՑՈՒՄ

Ինֆորմացիոն մոտեցումը կապված է Դեյվիդ Մառի (1945-1980) անվան հետ ն շարադրված է նրա «Տեսողություն» մենագրության մեջ, որը հրատարակվել է հեղինակի մահից հետո |14): Այս մոտեցման հիմքում ընկած է տեսողական ընկալման ճշգրիտ վերլուծությունը, որը կողմնորոշված է դեպի մաթեմատիկայի կիրառումը ն հիմնվում է գերազանցապես համակարգչային իմիտացիաների ն արհեստական ինտելեկտի վրա: Այն զարգացրել է Ջ. Գի սոնի գաղափարը, ըստ որի` շրջապատող միջավայրը տրամադրում է ընկալման համար անհրաժեշտ ողջ տեղեկատվությունը՝ միաժամանակ ենթադրելով, որ այնպիսի նութագրերի ընկալումը, ինչպիսիք են ձնը կամ ուրվագծերը, դիտողից պահանջում է լրացուցիչ գործողություն  Տե՛ս նան Марр Д., Зрение. Информационный подход к изучению представления и обработки зрительных образов, М., Радио и связь, 1987:

խնդրի լուծման կամ արտաքին ազդակի կողմից հաղորդվող տեղեկատվության մշակման տեսքով, մասնավորապես առարկայի տեսողական պատկերից նրա որոշ գծեր, օրինակ՝ անկյունները, սահմանները, ուրվագծերը, շարժումները ն մյուս հատկանիշները սիմվոլիկ ձնով դուրս երելով: Համաձայն ինֆորմացիոն մոտեցման` նման տեղեկատվությունը մշակվում ն փոխակերպվում` «վերահաշվարկվում է» ներքին պատկերացումների, որոնք արտացոլում են ստվերայնության, լուսավորության ն մակերնույթի այլ` ավելի նուր առանձնահատկությունների փոփոխությունները ճիշտ նույն կերպ, ինչպես համակարգչային ծրագիրը մեքենային թույլ է տալիս մեկնա անել ընտրված զգայական տեղեկատվությունը ն ընդունել որոշումներ` կապված առարկաների տար երակիչ հատկությունների, օրինակ՝ ձնի կամ ուրվագծերի հետ: Ինֆորմացիոն մոտեցումը գիտության համեմատա ար նոր ձեռք երում է, ն նրա ազդեցությունն այնքան մեծ չէ, որքան մյուս մոտեցումներինը: Հավանա ար պատճառն այն է, որ ընկալման երնույթի ացատրության համար օգտագործվող շատ գաղափարներ ու մեխանիզմներ արդ են ն պահանջում են ոչ միայն հոգե անության, այլն ուրիշ գիտությունների իմացություն: Սակայն սա նորարարական մոտեցում է ն կարող է առավել արգասա եր լինել մի կողմից զգայության ն ընկալման, մյուս կողմից՝ արհեստական ինտելեկտի ն ինֆորմացիայի տեսության միջն կապերի հաստատման համար:

ՆԵՅՐՈՖԻԶԻՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ՄՈՏԵՑՈՒՄ

Ըստ նեյրոֆիզիոլոգիական մոտեցման՝ զգայությունն ու ընկալումն ավելի լավ են ացատրվում զգայական համակարգերի գործառության նյարդային ն ֆիզիոլոգիական հայտնի մեխանիզմներով: Այս մոտեցման կողմնակիցները մասամ հակված են ռեդուկցիոնիզմի հիմնական գաղափարները հիշեցնող հայացքներին, համաձայն որոնց` վարքի տարատեսակ, արդ ձների ընկալումը հնարավոր է միայն դրանց հիմքում ընկած կենսա անական գործընթացների ուսումնասիրության դեպքում (ստրուկտուրալիզմի որոշակի ռեմինիսցենցիա, որը տվյալ դեպքում հանգում է ֆիզիոլոգիական մեխանիզմներին): Այդ գաղափարի առավել վառ համակիրներից մեկը կենսաքիմիկոս-տեսա ան, Նո ելյան մրցանակի դափնեկիր Ֆրենսիս Կրիկն է: Վերջինս ացահայտել է ԴՆԹ-ի կառուցվածքը (Ջեյմս Ուոթսոնի համահեղինակությամ ): Նա ավականին պերճախոսորեն շարադրել է իր տեսակետը

«Ապշեցուցիչ վարկած» գրքում |2): Համաձայն այս մոտեցման՝ ընկալումը (ինչպես ն դրա հետ կապված, այց առավել աննկատ գիտակցությունը) կարող է հասկանալի լինել նեյրոֆիզիոլոգիայի դիրքերից: Վերոնշյալ մոտեցման օգտին երվող փաստարկները վկայում են, որ վարքի ոլոր ասպեկտները հիմնված են նյարդային ն ֆիզիոլոգիական մեխանիզմների վրա ն ներծծված են դրանցով: Առավել կարնոր է, սակայն, այն միտքը, որ զգայական համակարգի կառուցվածքներն ու գործընթացները վերլուծում են զգայական ազդակները (որպես կանոն՝ թուլացածներն ու աղճատվածները), ինչի հաշվին էլ մենք ստանում ենք շրջապատող աշխարհի մասին տեղեկատվություն: Վերլուծական մեխանիզմները նյարդային մակարդակում թույլ են տալիս ացահայտել շրջապատող միջավայրի ն նրանում ընթացող իրադարձությունների առանձնահատկությունները: Օրինակ՝ տեսողական համակարգի տար եր տարրերի նյարդային ջիջները, ինչպես ն ուղեղը, ընդունակ են ընտրողա ար ն ճշգրիտ հակազդելու առարկաների առանձնահատկություններին` ձնին, երկարությանը, գույնին, տարածության մեջ դիրքին ն այլն |11): Կապիկի ուղեղի որոշակի նյարդային ջիջներ միայն գրգռիչների արդ համադրության ազդեցության տակ են ակտիվանում, ասենք՝ պրոֆիլից դեմքի կամ որոշակի ուղղությամ ձգված ձեռքի ազդեցության տակ |3: 6): Այլ կերպ ասած` տեսողական համակարգի որոշ նյարդային մեխանիզմներ համեմատա ար լղոզված տեսողական պատկերից դուրս են երում կոգերենտային գծերը: Մեկ այլ օրինակ է այն, որ աչքի արդ նյարդային կառուցվածքի իմացությունը թույլ է տալիս հասկանալ ինչպես վառ լույսի դեպքում մեր տեսողության անսովոր սրությունը ն գույները տար երակելու ընդունակությունը, այնպես էլ վատ լուսավորության դեպքում տեսնելու ընդունակությունը: Տեսողական այս տար եր գործառույթներն ապահովվում են աչքի ներքին տար եր ֆոտոընկալիչների ն դրանց նյարդային կապերի միջոցով: Նշված մոտեցումը լիովին հիմնավորված է, քանի որ մեր զգայական համակարգի ընկալումը խում է գերազանցապես նյարդաֆիզիոլոգիական մեխանիզմներից: Նեյրոֆիզիոլոգիական մեխանիզմները որոշիչ դեր են խաղում զգայական մակարդակի երնույթների ացատրության մեջ: Ոչ մի հոգե ան-փորձարար կասկածի տակ չի դնի այն փաստը, որ նեյրոֆիզիոլոգիայի հայտնագործությունները զգալի ներդրում են ունեցել զգայության ն ընկալման հիմնահարցերի լուծման գործում: Զգայության ն ընկալման ուսումնասիրության մեջ նեյրոֆիզիոլոգիան նշանակալի դեր է կատարում: Սակայն միայն նեյրոֆիզիոլոգիական մեխանիզմները ավարար չեն, ասենք, աչքի վրա գրգռիչի ազդեցության ն դրա արդյունքում գիտակցական

ընկալման միջն գոյություն ունեցող հսկայական տար երության ացատրության համար: Հոգե ան-փորձարարներից շատերը հեռու են զգայության ու ընկալման ոլոր ասպեկտները կենսա անական ն նեյրոֆիզիոլոգիական մեխանիզմներին հանգեցնելուց, քանի որ դա չի համապատասխանում նրանց առջն դրված նպատակներին ու խնդիրներին:

ԿՈԳՆԻՏԻՎ ՆՅԱՐԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Կոգնիտիվ նյարդա անությունը նյարդային մակարդակում ուսումնասիրում է ուղեղի կողմից մարդկային գործունեության այնպիսի արդ ձների ապահովումը, ինչպիսիք են մտածողությունն ու ընկալումը: Այն գիտության միջառարկայական ոլորտ է, որը ծագել է փորձարարական ն կոգնիտիվ հոգե անության, նյարդա անության ն ինֆորմատիկայի հիման վրա: Կոգնիտիվ նյարդա անության համաձայն՝ իմացության ն ընկալման արձրագույն գործընթացները պարզ մտածական գործընթացների արդյունք են, որոնցից յուրաքանչյուրն իր հերթին ուղեղի այս կամ այն մասի նյարդային ակտիվության հետնանք է: Հենց այդ պատճառով ուղեղի տար եր աժիններում տեղակայված ն փոխկապակցված նյարդային վերջավորությունների ակտիվության ուսումնասիրությունը (իսկ նյարդա անությունը զ աղվում է հենց դրանով) կարող է նպաստել արդ իմացական գործընթացների առավել լավ ընկալմանը: Կոգնիտիվ նյարդա անության հիմնական խնդիրն իր փորձարարական մեթոդների օգնությամ ընկալման գործընթացում այդ նյարդային վերջավորությունների դերը ացատրելն է: Նշված մոտեցումը սերտորեն կապված է ընդհանուր նեյրոֆիզիոլոգիական մոտեցման հետ, սակայն կոգնիտիվ նեյրոֆիզիոլոգիան կենտրոնացած է գերազանցապես ուղեղի գործառության մեխանիզմների վրա ընդհանրապես ն ուղեղի` տար եր կոգնիտիվ գործընթացներին մասնակցող աժինների փոխազդեցության վրա մասնավորապես: Այս ուղղության հիմքը տար եր մեթոդների լայն օգտագործումն է, որոնք ակնառու են դարձնում կամ վիզուալիզացնում են ուղեղի տար եր մասերի գործունեությունն այն ժամանակ, եր դրանք դրսնորում են յուրահատուկ կոգնիտիվ-պերցեպտիվ ակտիվություն, այսինքն` աշխատող ուղեղը դիտելու հնարավորություն տվող մեթոդներով: Ուղեղի վիզուալիզացիայի մեթոդներ: Ուղեղի վիզուալիզացիայի մեթոդների մշակումն սկսվել է 22 դարի 70-ական թթ.: Այժմ արդեն գոյություն

ունեն մի շարք մեթոդներ, որոնք թույլ են տալիս դատել մարդու կողմից տար եր կոգնիտիվ-պերցեպտիվ առաջադրանքների կատարման պահին ուղեղի աշխատանքի մասին |16): Մենք կրճատ կնկարագրենք դրանցից երկուսը` պոզիտիվ-էմիսսիոն տոմոգրաֆիան ն ֆունկցիոնալ մագնիսառեզոնանսային տոմոգրաֆիան: Պոզիտիվ-էմիսսիոն տոմոգրաֆիան կիրառվում է կոգնիտիվ առաջադրանքների կատարման ընթացքում ուղեղային ակտիվության օջախի մասին ճշգրիտ տեղեկատվություն ստանալու նպատակով: Եր ուղեղի աժինն ակտիվ է, այն ավելի շատ էներգիա է ծախսում: Ինչպես հայտնի է, գլյուկոզն ուղեղի հիմնական մետա ոլիկ «վառելիքն» է: Պոզիտիվ-էմիսսիոն տոմոգրաֆիայի տար երակներից մեկի դեպքում ռադիոակտիվ գլյուկոզանման լուծույթը մուտք է գործում փորձարկվողի արյան մեջ ն արագ կլանվում է ակտիվ մետա ոլիկ նեյրոնների կողմից (որոնք սպառում են էներգիան): Այդ գործընթացի ժամանակ լուծույթից առանձնացվում են տարրական՝ դրական լիցքավորված մասնիկներ (պոզիտրոններ), որոնք արագ քայքայվում են` արտադրելով գամմա-ճառագայթների տեսքով էներգիա: Գոյություն ունի դրական կորելյացիա գամմա-ճառագայթման ինտենսիվության ն ուղեղի տվյալ աժնում նյարդային ակտիվության աստիճանի միջն: Այլ կերպ ասած` ուղեղի առավել ակտիվ մետա ոլիկ հատվածներին համապատասխանում է առավել ինտենսիվ գամմա-ճառագայթում, քանի որ այդ հատվածներն ավելի շատ գլյուկոզ են կլանում: Հատուկ մշակված ծրագրի օգնությամ համակարգիչը որոշում է գամմա-ճառագայթման ինտենսիվությունը ն կառուցում ուղեղի ակտիվության եռաչափ գունավոր դրագրամ, որը կոչվում է տոմոգրամմա: Փաստորեն՝ պոզիտիվ-էմիսսիոն տոմոգրաֆիան տալիս է ուղեղի նյարդային ակտիվության պատկերը` «մետա ոլիկ քարտեզը» այն պահին, եր ընթանում են այնպիսի մտածական գործընթացներ, ինչպիսիք զգայական ազդակների մշակումն է: Ֆունկցիոնալ մագնիսառեզոնանսային տոմոգրաֆիայի մեթոդը չի ենթադրում ոչ մի ներգործություն փորձարկվողի օրգանիզմի վրա ն տալիս է առավել մանրամասն տեղեկություն, քան պոզիտիվ-էմիսսիոն տոմոգրաֆիան. նրա օգնությամ կարելի է գնահատել ուղեղի հատվածների նյարդային ակտիվությունը, որոնց տրամագիծը չի գերազանցում միլիմետրը: Ավելին` ֆունկցիոնալ մագնիսառեզոնանսային տոմոգրաֆիան ուղեղի ուսումնասիրության չափազանց ինֆորմատիվ մեթոդ է, քանի որ միննույն տոմոգրամման միաժամանակ ն՛ երկու կիսագնդերի ավականին մանրամասն եռաչափ տոմոգրամմա է, ն՛ տեղեկություն է տալիս նյարդային ակտիվության մասին, այսինքն` ցուցադրում է ակտիվ ուղեղի անատոմիան: Չնայած

ֆունկցիոնալ մագնիսառեզոնանսային տոմոգրաֆիայի տեխնիկական ռադիոլոգիական դետալները հասանելի են միայն մասնագետներին, այնուամենայնիվ այս մեթոդի էության մասին կարելի է պատկերացում կազմել որոշ կապերի հիման վրա: Ինչպես արդեն ասվել է պոզիտիվ-էմիսսիոն տոմոգրաֆիայի նկարագրության ժամանակ, կոգնիտիվ-պերցեպտիվ ակտիվության մեծացումն ուղեկցվում է նյարդային ակտիվության արձրացմամ (ինչպես նան արյան շրջանառության արագության ն դրանում թթվածնի աղադրության մեծացմամ ): Ֆունկցիոնալ մագնիսառեզոնանսային տոմոգրաֆիան արտահայտում էհեմոգլո ինի (արյան կարմիր գնդիկների աղադրիչի) մագնիսական հատկությունների կախվածությունը արյան մեջ թթվածնի կոնցենտրացիայից. այդ կախվածության հետնանք է նեյրոնային ակտիվությունից մագնիսական ազդակի կոորելյացիան |15): Ֆունկցիոնալ մագնիսառեզոնանսային տոմոգրաֆիան տալիս է տոմոգրամմա, որի վրա ֆիքսվում են արյան մեջ թթվածնի կոնցենտրացիայի/խտության նվազագույն փոփոխությունները, որոնք պայմանավորված են նյարդային (ն հոգեկան) ակտիվության փոփոխություններով, ըստ որի՝ կազմվում է ուղեղի ակտիվության մանրամասն անատոմիական քարտեզը: Կարելի է ասել, որ արյան մեջ թթվածնի խտության փոփոխությունը, որը նյարդային ակտիվության գործառույթ է, առաջ է երում մագնիսական ազդակի փոփոխում, որն էլ արտացոլում է ինչպես ուղեղի տվյալ հատվածների կառուցվածքը, այնպես էլ նյարդային ակտիվությունը: Լսելով խոսող մարդուն` մենք, որպես կանոն, տեսնում ենք միայն նրա դեմքն ու շուրթերը, սակայն միշտ չէ, որ մենք գիտակցում ենք, թե կոնկրետ ինչ դեր են խաղում այդ տեսողական ազդակները անավոր խոսքի ընկալման մեջ: Իրականում միանգամայն տրամա անական է ենթադրել, որ առօրյա խոսքի ընկալումը ացառապես լսողական գործընթաց է: Այդպես էլ կա. խոսքը չեն տեսնում, այլ լսում են: Սակայն եթե մարդը տեսնում է իր զրուցակցի դեմքը, հատկապես եթե շուրջն աղմուկ է, խոսողի շուրթերի շարժումները տեսնելու հնարավորությունը կարող է էականորեն լավացնել նրա կողմից անավոր խոսքի ընկալումը |20): Այն փաստը, որ խոսողի շուրթերը տեսնելու հնարավորությունը հեշտացնում է խոսքի ընկալումը, կոգնիտիվ նյարդա անության առջն դնում է հետնյալ հարցը. ճի՞շտ է արդյոք, որ եր մենք խոսքն ընկալում ենք միայն խոսողի դիմախաղից (այսինքն` եր չենք լսում նրան), խոսքի ընկալումը հեշտանում է այն անի շնորհիվ, որ այդ գործընթացին մասնակցում է նան ուղեղի այն հատվածը, որը նական իրավիճակներում մասնակցում է ձայնային ազդակների մշակմանը: Այլ

կերպ ասած` կարո՞ղ է միայն խոսողի դիմախաղին հետնելն ակտիվացնել ուղեղի ն՛ տեսողական, ն՛ լսողական հատվածները, թե՞ միայն առաջինները: Ֆունկցիոնալ մագնիսառեզոնանսային տոմոգրաֆիան կիրառվել է ուղեղի` լսողական տեղեկատվությունը մշակող հատվածի նյարդային ակտիվության գնահատման համար, եր փորձարկվողներին ցուցադրում էին տեսաֆիլմ, որտեղ պատկերված էր 2 թիվ/վրկ արագությամ թվականներն անձայն արտասանող մարդ (օրինակ` «75», «43»): Առանց որնէ ձայնային խթանման` միայն դիմախաղը, որով սովորա ար ուղեկցվում էր խոսքը, ակտիվացնում էր նան ուղեղի այն հատվածները, որոնք կապված են ձայնային տեղեկատվության մշակման հետ: Դա նշանակում է, որ խոսքի միայն տեսողական հատկանիշների (այսինքն` որոշակի դիմախաղի) ընկալումն ակտիվացնում է ուղեղի այն հատվածները, որոնք սովորա ար ակտիվանում են անավոր խոսքի ընկալման գործընթացում: Հետնա ար, ացառված չէ, որ եր առկա է ն՛ զրուցակցին լսելու, ն՛ նրա շուրթերի շարժումները տեսնելու հնարավորությունը, երկու զգայական մոդալությունների` լսողական ն տեսողական, տեղեկատվությունն ինտեգրվում է որնէ միասնական ուղով: Այս օրինակը կոգնիտիվ նեյրոֆիզիոլոգիայից ապացուցում է ոչ միայն ուղեղի առանձին հատվածների փոխազդեցությունը, որը հնարավոր է դարձնում իմացական արդ գործընթացների ընթացքը, այլն այն, որ այդ իմացական արդ գործընթացները կարող են ներառել զգայական տար եր ընկալիչներից եկող նյարդային ազդակների միաժամանակյա մշակում:

ՀԱՅԱՑՔ ՖԻԶԻՈԼՈԳԻԱՅԻ ԴԻՐՔԻՑ. ՆՅԱՐԴԱՅԻՆ ԿԱՊԵՐ, ՆԵՅՐՈՆ

Նյարդային համակարգի հիմնական տարրերը, մարդու օրգանիզմում տեղեկատվության հիմնական մշակողներն ու փոխանցողները նեյրոններն են (կամ նյարդային ջիջները): Մարդու նյարդային համակարգը աղկացած է մոտավորապես 100 միլիարդ նյարդային ջիջներից |21): Յուրաքանչյուր նեյրոն առանձին ջիջ է ն նյարդային համակարգի հաղորդակցության հիմնային միավոր է: Հայտնի են տար եր տեսակի նեյրոններ, ն դրանցից յուրաքանչյուրը նախատեսված է յուրահատուկ նյարդային գործառույթի իրականացման համար: Որոշ նեյրոններ խաղում են զգայության օրգանների ընկալիչ ջիջների դեր. դրանք ընկալում են արտաքին միջավայրից եկող էներգիայի որոշակի տեսակներ, օրինակ` լույսը, ճնշումը կամ քիմիական էներգիան: Այդ

նեյրոններն իրենց կլանած էներգիան փոխարկում են (տրանսդուկցիայի են ենթարկում) նյարդային ազդակների, որոնք ուղարկվում են նյարդային համակարգի տարր հանդիսացող մյուս նեյրոններին: Այլ կերպ ասած` տրանսդուկցիան ֆիզիկական էներգիայի փոխակերպումն է խթանման նեյրոնային ձնի, որը կատարվում է մասնագիտացած զգայության օրգանների միջոցով: Զգայական նեյրոնները զգայական ընկալիչներից տեղեկությունը հաղորդում են ուղեղին, մոտոնեյրոնները` ուղեղից մկաններին, իսկ ինտերնեյրոններն իրականացնում են նեյրոնների միջն տեղեկատվության փոխանակում: Անկախ գործառույթից` նեյրոնների մեծ մասը կազմված է առանձին ջջից, որն ունի երեք տար եր մասեր. 1. ջջամարմին կամ սոմա, որը պարունակում է ջջակորիզ. այն կարգավորում է նեյրոնի քիմիական ակտիվությունը, ինչպես նան ընդունում ն պահպանում է ստացված տեղեկությունը. 2. ջջամարմնից դուրս եկող ճյուղավորված կառույցներ, որոնք կոչվում են դենդրիտներ (հուն. մ6ոմrօո առից, որը նշանակում է «ծառ»). դրանք ընդունում են մյուս ջիջներից եկող տեղեկությունը ն կապ հաստատում նրանց հետ. 3. աքսոններ. դրանք նեղ ու երկար մանրաթելեր են, որոնցով տեղեկությունը մարմնից հաղորդվում է մյուս նեյրոններին: Որպես կանոն՝ աքսոնները տեղեկություն են հաղորդել նեյրոնին, ընդ որում՝ դրանք կա՛մ այն փոխանցում են հարնան նեյրոններին, կա՛մ մկանին, կա՛մ գեղձին` դրանց «հրամայելով» կատարել այս կամ այն գործողությունը: Աքսոնների մեծ մասի երկարությունը չի գերազանցում 0,1 մմ, սակայն մեծահասակ մարդու նյարդային համակարգի որոշ աքսոններ կարող են ունենալ մինչն 1 մ երկարություն: Աքսոնները սովորա ար կապված են մյուս նյարդային ջիջների դենդրիտներին ն ազդակներ են հաղորդում դրանց, այսինքն` աքսոնը նեյրոնի հաղորդակցական համակարգի տարր է, որը ջջի սահմաններից դուրս տեղեկություն է հաղորդում նյարդային ազդակի տեսքով, իսկ դենդրիտները տեղեկություն են երում նյարդային ջջի մարմին: Շատ նեյրոնների աքսոններ պատված են միելինի` սպիտակուցաճարպային համալիրի շերտով, որը, կազմված լինելով պաշտպանական ն սնուցող տարրերից, աքսոնի շուրջ ստեղծում է մեկուսացնող թաղանթ: Այդ թաղանթի շնորհիվ զգալիորեն մեծանում է նեյրոնի միջով նյարդային ազդակի անցման արագությունը: Աքսոնի ճյուղավորված վերջավորությունն ունի դենդրիտի ձն, ն այդ «ծառի» յուրաքանչյուր ճյուղ ավարտվում է սինապտիկ սոխուկով: Դա մյուս նյարդային ջջի դենդրիտի հետ աքսոնի միացման տեղն է:

ՆՅԱՐԴԱՅԻՆ ՀԱՂՈՐԴՈՒՄ

Զգայական ոլոր գործընթացների` տեսողության, լսողության, շոշափելիքի ն այլն, հիմքում ընկած է տեղեկության հաղորդումը: Տեղեկությունը նյարդային ազդակների տեսքով հաղորդվում է նեյրոններով էլեկտրական ն քիմիական լիցքերի արդ փոխազդեցության արդյունքում: Նյարդային ազդակն առաջանում է նեյրոնի ներսում ն դրսում նատրիումի (Աa+) ն կալիումի (Խ+) դրական լիցքավորված իոնների կոնցենտրացիայի փոփոխության արդյունքում: (Դրական լիցքավորված իոնները, ինչպես կալիումի ն նատրիումի իոնները, կոչվում են կատիոններ): Ոչ ակտիվ կամ չխթանված նեյրոնին նորոշ են դրսում ն ներսում իոնների տար եր կոնցենտրացիաներ, ընդ որում՝ դրսից ացասական լիցքավորված իոններն ավելի շատ են, քան ներսում: Կոնցենտրացիաների նման անհավասարության արդյունք է ջջաթաղանթի վրա պոտենցիալների աննշան տար երության առաջացումը: Որպես կանոն՝ մարդու նյարդային ջջի ներսում էլեկտրական լիցքավորումը տար երվում է արտաքին լիցքավորումից 70 մվ-ով (միլիվոլտը հավասար է մեկ հարյուրերորդական վոլտի): Ոչ ակտիվ նեյրոնի այդ պոտենցիալը կոչվում է հանգստի կամ մեմ րանային պոտենցիալ: Եր նեյրոնի վրա ազդում է գրգռիչը կամ մեկ այլ նեյրոնի աքսոնը, ն նեյրոնի ներսում ծագում են միջավայրի համեմատ ավելորդ դրական լիցքեր, հանգստի պոտենցիալը փոխվում է վայրկյանների ընթացքում: Այդ արագընթաց գործընթացի արդյունքում առաջանում է էլեկտրական լիցքավորում, որը մեծ արագությամ տեղափոխվում է նյարդային ջջի աքսոնով, ինչից հետո պոտենցիալը վերադառնում է ելակետային վիճակին: էլեկտրական լիցքավորման նման արագ փոփոխությունը նեյրոնի գրգռման ն նյարդային համակարգի ներսում (աքսոնի օգնությամ ) տեղեկության փոխանցման առաջին փուլն է: Նման մեխանիզմը նորոշ է զգայական ոլոր համակարգերին: Գործողության պոտենցիալներ: Պարտադիր չէ, որ նյարդային ջիջներն ընկալեն ու հաղորդեն ազդակները հարնան նեյրոններին ամեն անգամ, եր նրանք գեներացնում են էլեկտրական լիցքեր, կամ եր նրանց վրա ազդում է գրգռիչը: Նեյրոնում գործողության պոտենցիալի առաջացումն ու ազդակի հաղորդումը հնարավոր են միայն այն ժամանակ, եր առկա է դրա խթանման որոշակի նվազագույն մակարդակ: Խթանման այդ նվազագույն մակարդակը, որն անհրաժեշտ է նեյրոնի գրգռման համար, կոչվում է նեյրոնային շեմ: Հետնա ար, եթե նյարդային ջջի ներսում կուտակվում են էլեկտրոնային լիցքեր, որոնք գերազանցում են նեյրոնային շե-

մը, նեյրոնի էլեկտրոնային վիճակն արագ փոխվում է. լիցքավորումը պահպանվում է 1 մ/վրկ (միլիվայրկյանը հավասար է մեկ հազարերորդական վայրկյանի): Այդ փոփոխությունը կոչվում է գործողության պոտենցիալ (ինչպես նան գագաթային կամ սպայքային պոտենցիալ կամ պարզապես սպայք (անգլ. Տքik6 առից, որը նշանակում է «սուր ելուստ»), քանի որ որոշակի պահի նեյրոնի էլեկտրական լիցքավորումը արագ հասնում է գագաթին, այնուհետն նույնքան արագ էլ իջնում է): Գործողության պոտենցիալները ենթարկվում են «ամեն ինչ կամ ոչինչ» սկզ ունքին. եր էլեկտրական լիցքավորումը հասնում է նեյրոնային շեմին, առաջանում է գործողության պոտենցիալ, ն հաղորդվում է ազդակ: Մյուս կողմից, եթե ընդհանուր էլեկտրական լիցքավորումը նեյրոնային շեմի կրիտիկական նշանակությունից ցածր է, գործողության պոտենցիալ չի առաջանում: Այլ կերպ ասած` նեյրոնը կա՛մ գեներացնում է գործողության պոտենցիալ, կա՛մ ոչ: Գործողության պոտենցիալի մեծությունը կամ ինտենսիվությունը կախված չէ գրգռիչի ինտենսիվությունից, այսինքն` այն հաստատուն մեծություն է: Սակայն սեփական փորձից մեզ քաջ հայտնի է, որ գրգռիչներն իրենց ինտենսիվությամ էականորեն տար երվում են միմյանցից. դրանք կարող են լինել ինչպես ավական ուժեղ, այնպես էլ` հազիվ նշմարվող: Իսկ ինչպե՞ս է «ամեն ինչ կամ ոչինչ» սկզ ունքին ենթարկվող գործողության պոտենցիալի առաջացումն արտացոլում ֆիզիկական գրգռիչի ինտենսիվությունը: Գըրգռիչի ինտենսիվության ազդեցությունը դրսնորվում է գործողության պոտենցիալների քանակի ն դրանց միջն ընկած ժամանակահատվածի, այսինքն` գործողության պոտենցիալի ազդակների հաճախականության մեջ: Որքան ավելի ուժեղ է գրգռիչը, այնքան արձր է գործողության պոտենցիալների ազդակների հաճախականությունը: Հետնա ար ձեռքի լապտերի ն լուսանկարչական ապարատի առկայծման զգայական ազդեցության միջն տար երությունը գործողության պոտենցիալների ազդակների հաճախականության հարց է, ոչ թե վերջիններիս տնականության կամ մեծության |13, էջ 35): Հարմարում: Զգայության տնականությունը կախված է գործողության պոտենցիալների գեներացման ժամանակից: Որոշ իմաստով՝ որքան տնական է այդ ժամանակահատվածը, այնքան երկար է պահպանվում համապատասխան զգայությունը: Սակայն չափազանց տնական ազդեցության դեպքում զգայական ընկալիչները դառնում են պակաս զգայուն, ն գործողության պոտենցիալների առաջացման արագությունը նվազում է: Արդյունքում նվազում է նան զգայության ինտենսիվությունը: Զգայունակության նման նվազու28

մը, որն առաջանում է հաստատուն ինտենսիվության գրգռիչի տնական ազդեցության հետնանքով, կոչվում է ադապտացիա. այն ընդհանուր երնույթ է զգայական ոլոր մոդալությունների համար: Ժամանակի ընթացքում զգայությունը գրգռիչի հաստատուն ազդեցությունից կարող է ոչ միայն նվազել, այլն ընդհանրապես անհետանալ: Այսպես, եթե երկար ժամանակ գտնվենք մի տարածքում, որտեղ անընդհատ ինչ-որ աղմուկ է լսվում (օրինակ՝ դզզում է օդափոխիչ սարքը կամ ցերեկային լույսի հին լամպը), սկզ ում ձայնը մեզ կսկսի թվալ ավելի ցածր, ն, վերջիվերջո, մենք կդադարենք այն նկատել: Գործողության պոտենցիալների ն ազդակների ինտենսիվության միջն ինտերվալների տնականության հետ մեկտեղ որոշակի դեր է խաղում նան այն, որ առավել թույլ ազդակները դադարում են ընկալվել ավելի արագ, քան ուժեղները: Հարմարման ընդունակ են զգայական ոլոր մոդալությունները, չնայած այնպիսի զգայությունների համար, ինչպիսիք են շոշափման ն հոտառության զգայությունները, հարմարումն ավելի արագ է առաջանում, մինչդեռ մյուս, օրինակ` ցավի զգայություններին ավելի դժվար է հարմարվել, եթե ընդհանրապես հնարավոր է: Հարմարումը, որպես կանոն, վկայում է զգայունակության նվազման մասին. այն միաժամանակ նան օգտակար է: Իջեցնելով անփոփոխ գրգռիչի մեր ընկալումը (որը ժամանակի ընթացքում ոչ միայն կարող է զրկվել ինֆորմատիվությունից, այլն սկսել շեղել)՝ ադապտացիան մեզ ամենից առաջ օգնում է ընկալել այն ազդակները, որոնք վկայում են շրջապատող աշխարհի փոփոխությունների մասին: Մեր զգայական համակարգը ոչ միայն ընդունակ է հարմարման, այլն ացառիկ զգայուն է ազդակների փոփոխությունների նկատմամ : Գրականություն 1. 8օriոց Է. Օ., Տ6ոՏatiօո aոմ ք6rՇ6քtiօո iո tհ6 հiՏtօr/ օք 6xք6riո6ոtal քՏ/Շհօlօց/, Ա6w ՝օrk, Ճքքl6tօո – Շ6ոtսr/ – ՇrօքtՏ, 1942. 2. ՇriՇk Բ., Լհ6 aՏtօոiՏհiոց հ/քօtհ6ՏiՏ, Ա6w ՝օrk, Շհarl6Տ ՏՇriԵո6r, 1994. 3. D6Տiոօո6 Բ., ՃlԵriցհt Լ. D., ՕrօՏՏ Շ. Օ. ձ 8rսՇ6 Շ., ՏtiոսlսՏ – Տ6l6Շtiv6 քrօք6rti6Տ օք iոք6riօr t6ոքօral ո6սrօոՏ iո tհ6 ոaՇaՅս6. Սօսrոal օք Ա6սrօՏՇi6ոՇ6, 1984, քք. 4, 2051-2062. 4. Օr6ցօr/ Բ. Լ., ՇօոՇ6քt aոմ ո6ՇհaոiՏոՏ օք ք6rՇ6քtiօո. Ա6w ՝օrk, ՏՇriԵո6r, 1974. 5. Օr6ցօr/ Բ. Լ., Է/6 aոմ Եraiո: Լհ6 քՏ/Շհօlօց/ օք Տ66iոց (4tհ 6մ.) Ա6w ՝օrk, Մօrlմ Սոiv6rՏit/ ԼiԵrar/, 1990.

6. ՕrօՏՏ Շ. Օ., ԲօՇհa – Խiraոմa Շ. Է. ձ 86ոմ6r D. 8., ՄiՏսal քrօք6rti6Տ օք ո6սrօոՏ iո iոք6rօt6ոքօral Շօrt6x օք tհ6 ոaՇaՅս6. Սօսrոal օք Ա6սrօՏՇi6ոՇ6, 1972, քք. 35, 96 -111. 7. ՒօՇհԵ6rց Ս., Ք6rՇ6քtսal օrցaոiշatiօո. |ո Խ. ԽսԵօv/ ձ Ս. Բ. Քօո6raոtշ (ԷմՏ.) Ք6rՇ6քtսal օrցaոiշatiօո. ՒillՏմal6, ԱՍ, Լawr6ոՇ6 ԷrlԵaսո, 1981. 8. ՒօՇհԵ6rց Ս., ՄiՏսal ք6rՇ6քtiօո. |ո Բ. Շ. ՃtkiոՏօո Բ. Ս. Ւ6rոոՏt6iո Օ. Լiոմշ6/, ձ Բ. D. ԼսՇ6 (ԷմՏ), Տtiv6ոՏ’ հaոմԵօօk օք 6xք6riո6ոtal քՏ/Շհօlօց/ (2ոմ 6մ.), Մօlսո6 1, Ա6w ՝օrk: Սօհո Մil6/, 1988. 9. Ւօtհ6rՏall D., ՒiՏtօr/ օք քՏ/Շհօlօց/, Ա6w ՝օrk, Բaոմօո, ՒօսՏ6, 1984. 10.Ւօwarմ |. Ք., Ւսոaո viՏսal օri6ոtatiօո, Ա6w ՝օrk, Մil6/, 1982. 11.ՒսԵ6l D. Ւ. ձ Մi6Տ6l Լ. Ա., Բ6Շ6քtiv6 քi6lմՏ aոմ քսոՇtiօոal arՇհit6Շtսr6 օք ոօոk6/ Տtriat6 Շօrt6x. Սօսrոal օք ՔՏ/Շհօlօց/, 1968, քք. 195, 215-243. 12.ՒսԵ6l D. Ւ. ձ Մi6Տ6l Լ. Ա., Բ6Շ6քtiv6 քi6lմՏ ԵiոօՇսlar iոt6raՇtiօո aոմ քսոՇtiօոal arՇհit6Շtսr6 iո tհ6 Շat’Տ viՏսal Շօrt6x. Սօսrոal օք ՔՏ/Շհօlօց/, 1962, քք. 160, 106154. 13.Խaոմ6l Է. Բ., ՏՇհwartշ Ս. Ւ. ձ Ս6ՏՏ6ll Լ. Խ., ԷՏՏ6ոtialՏ օք ո6սral ՏՇi6ոՇ6 aոմ Ե6հaviօr. Աօrwalk, ՇԼ: Ճքքl6tօո ձ Լaոց6, 1995. 14.Խarr D., ՄiՏiօո, Ա6w ՝օrk, Մ. Ւ. Բr66ոaո, 1982. 15.Խartiո Օ. Ա., Ւսոaո Ա6սrօքՏ/Շհօlօց/, Ա6w ՝օrk, Քr6ոtiՇ6 – Ւall, 1998 (քք. 222224). 16.ՔօՏո6r Խ. |. ձ ԲaiՇհl6 Խ. Է., |ոaց6Տ օք tհ6 ոiոմ, Ա6w ՝օrk, ՏՇi6ոtiքiՇ Ճո6riՇaո ԼiԵrar/, 1994. 17.ԲօՇհ |., Լհ6 մ6ՏՇriքtiօո aոմ aոal/ՏiՏ օք օԵյ6Շt aոմ 6v6ոt ք6rՇ6քtiօո. |ո Խ. Բ. 8օքք Լ. Խaսքոaո, ձ Ս. Ք. ԼհօոaՏ (ԷմՏ.) ՒaոմԵօօk օք ք6rՇ6քtiօո aո հսոaո ք6rքօrոaոՇ6. Մօlսո6 ||: Շօցոitiv6 քrօՇ6ՏՏ6Տ aոմ ք6rքօrոaոՇ6, Ա6w ՝օrk, Սօհո Մil6v, 1986. 18.ԲօՇk |., Ք6rՇ6քtiօո, Ա6w ՝օrk, ՏՇi6ոtiքiՇ Ճո6riՇaո ԼiԵrar/, 1995. 19.ԲսՏՏ6l 8. Ճ., Ճ հiՏtօr/ օք w6Տt6rո քհilօՏօքհ/, Ա6w ՝օrk, Տiոօո ձ ՏՇհսՏt6r, 1945. 20.Տսոո6rքi6lմ Օ., Լiքr6aմiոց aոմ aսմiօ – viՏսal Տք66Շհ ք6rՇ6քtiօո. ՔհilօՏօքհiՇal ԼraոՏaՇtiօոՏ օք tհ6 Բօ/al ՏօՇi6t/ օք Լօոմօո (8), 1992, քք. 335, 71-78. 21.ԼհօոքՏօո Բ. Բ., Լհ6 Եraiո: Ճո iոt6rմiՇtiօո tօ ո6սrօՏՇi6ոՇ6, Ա6w ՝օrk, Մ Ւ. Բr66ոaո, 1985.

ՀՈԳԵՖԻԶԻԿԱ

Հ. Ռ. ՇԻՖՄԱՆ

ԱԶԴԱԿԻ ՀԱՅՏՆԱԲԵՐՈՒՄ ԵՎ ԲԱՑԱՐՁԱԿ ՇԵՄ

Ֆունդամենտալ փորձարարական հիմնական խնդիրը, որն անհրաժեշտ է լինում լուծել որոշ արտաքին խթանիչների առանձնահատկությունների ն զգայական փորձի փոխադարձ կապն ուսումնասիրելիս, թույլ ազդակների հայտնա երումն է: Ինչպիսի՞ն պետք է լինի ազդակի ինտենսիվությունը, որպեսզի այն հնարավոր լինի հայտնա երել: Այլ կերպ ասած` որքա՞ն ինտենսիվ պետք է լինի գրգռիչը, որպեսզի դիտողը կարողանա հուսալիորեն տար երել նրա առկայությունը ացակայությունից: Բնականաար, ոչ մի օրգանիզմ ի վիճակի չէ արձագանքել ֆիզիկական էներգիայի տար եր ձների ոլոր դրսնորումներին՝ դրանց ողջ հնարավոր ծավալով ( ազմազանությամ ): Զգայության առաջացման համար անհրաժեշտ նեյրոնային ակտիվության համար, պոտենցիալ ազդակը պետք է լինի ավականաչափ ինտենսիվ (ն տնական): Նվազագույն խթանը (ազդակը), որը հնարավոր է հայտնա երել, կոչվում է ացարձակ շեմ կամ ացարձակ լիմեն (լատ.՝ liո6ո – շեմ): Որպես կանոն՝ գրգռիչների շեմային նշանակությունները համապատասխանում են օրգանիզմի ացարձակ զգայունակության մոտավոր սահմանային մակարդակին: Եթե ազդակը չափազանց թույլ է ն չի առաջացնում հուսալի պատասխան-հակազդում, ապա այն անվանում են ենթաշեմային: Ազդակը, որի ինտենսիվությունը գերազանցում է շեմային նշանակությունը, կոչվում է վերշեմային: Ուսումնասիրված զգայական տար եր համակարգերին հատուկ են նվազագույն տար երակվող տար եր ազդակներ, որոնց ացարձակ մեծությունները կախված են ինչպես խթանման պայմաններից, այնպես էլ դիտողների անհատական առանձնահատկություններից: «Բացարձակ շեմ» հասկացությունը ենթադրում է ճշգրիտ նշանակության կամ էներգիայի ինտենսիվության սանդղակի վրա որոշակի կետի առկայություն, որին հասնելով` ազդակն անմիջապես դառնում է ընկալելի, ն դիտողը պատասխանում է. «Այո՛, ես ընդունեցի ազդակը»: Հետնա ար ազդակը, որի ինտենսիվությունը մեկ միավորով քիչ է, չի ճանաչվի: Եթե այս

 Աղ յուրը՝ Шиффман Х. Р., Ощущение и восприятие, Глава 2, Психофизика, СПБ, Питер, 2003, ст. 56-89 (տպագրվում է կրճատումներով):

պնդումն արդարացի է, ապա ացարձակ շեմի ն ազդակի ինտենսիվության միջն կապը կարող է արտահայտվել հիպոթետիկ կորով: Դիտողն սկսում է ընկալել ազդակը միայն այն անից հետո, եր վերջինիս ինտենսիվությունը հասնում է որոշակի մակարդակի. այն ազդակները, որոնց ինտենսիվության մակարդակը հավասար է չորս միավորին կամ գերազանցում է այն, միշտ կճանաչվեն: Այսպես՝ լսողական շեմի որոշման ժամանակ կա՛մ ձայնը լսելի կլինի, կա՛մ կլինի լիարժեք լռություն: Սակայն նման ան հազվադեպ է պատահում: Լա որատոր հետազոտությունների արդյունքներն առավել հաճախ նկարագրվում են Տ-աձն կորերով, ինչը ստիպում է ենթադրել ազդակի ֆիքսված կամ ացարձակ մեծության (ինտենսիվության) ացակայության մասին, որը տարանջատում է ինտենսիվության մակարդակները, որոնք եր եք չեն առաջացնում պատասխան-հակազդում, նրանցից, որոնք միշտ առաջացնում են այն: Որպես շեմային նշանակության ապրոկսիմացիայի միջոց` հոգե աններն օգտվել են վիճակագրությունից: Հարմարության համար ընդունվում է, որ ացարձակ շեմը համապատասխանում է ազդակի այնպիսի ինտենսիվությանը կամ մեծությանը, որը գիտափորձերի ընթացքում տալիս է 50 Չ դրական պատասխաններ, այսինքն` որոշակի կոնկրետ մեծությանը, որը ճանաչվում է 50 Չ-ի դեպքերում:

ԴԻՖԵՐԵՆՑԻԱԼ (ՏԱՐԲԵՐԱԿՄԱՆ) ՇԵՄ

Դիֆերենցիալ կամ տար երակման շեմը երկու ազդակների միջն նվազագույն տար երությունն է, որն անհրաժեշտ է, որպեսզի դրանք ընկալվեն որպես տար եր ազդակներ: Այլ կերպ ասած` դա երկու ազդակների միջն նշմարվող ամենափոքր տար երության չափն է: Այն գերազանցապես պատասխանում է փսիխոֆիզիկայի հետնյալ հարցին. որքա՞ն պետք է տարերվեն միմյանցից երկու ազդակները, օրինակ՝ երկու կշիռ, երկու գույն, երկու ձայն կամ երկու մակերես, որպեսզի դրանք ընկալվեն որպես տար եր գրգռիչներ: Գործնականում դիֆերենցիալ շեմը, ինչպես ն ացարձակ շեմը, վիճակագրորեն որոշվող չափանիշ է: Որպես կանոն՝ այն համեմատելի ն ստանդարտ երկու ազդակների մեծությունների միջն տար երությունն է, որը հայտնա երվում է 50 Չ-ի դեպքերում: Օրինակ, եթե միննույն կամ գրեթե միննույն արձրության երկու ձայն մեկը մյուսին հաջորդում են առանց դադարի, սովորա ար ունկնդիրը չի նկատում դրանց միջն եղած տար երութ32

յունը: Սակայն եթե սկսենք աստիճանա ար մեծացնել երկու ձայների միջն տար երությունը, մենք կհասնենք արձրության այնպիսի տար երության, որի պարագայում 50 Չ դեպքերում այն կֆիքսվի ունկնդրի կողմից ն իր արտացոլումը կգտնի նրա պատասխանում: Ինտենսիվությունների տար երության այդ մեծությունն էլ հենց դիֆերենցիալ շեմն է: (Եթե փորձարկվողին արգելում են պատասխանել, թե երկու ազդակները թվում են միննույն մեծության, ապա որպես դիֆերենցիալ շեմի վիճակագրական չափորոշիչ` ընդունվում է ազդակների տար երակումը, որը կարող է հայտնա երվել 75Չ դեպքերում): Հետնա ար, դիֆերենցիալ շեմը ֆիզիկական ազդակի փոփոխության աստիճանն է, որն անհրաժեշտ է, որպեսզի զգայություններում առաջանա հազիվ նշմարվող տար երություն (ՀՆՏ): Օրինակ, եթե ձայնի ֆիզիկական ազդակի մեծությունը հավասար է 100 միավորի, ն ազդակների տար երությունը նկատելի լինելու համար այն պետք է մեծացնել մինչն 110, ապա դիֆերենցիալ շեմը, որը համապատասխանում է 1 ՀՆՏ-ին, հավասար է 10 միավորի (այսինքն` 110-100): Դիֆերենցիալ շեմը դիտողի` տար եր ինտենսիվության երկու ազդակներն իրարից տար երակելու ընդունակության չափն է ն, որպես այդպիսին, չափվում է ֆիզիկական միավորներով, մինչդեռ ՀՆՏ-ն հոգե անական միավոր է. այն սու յեկտիվ փորձի չափման միավոր է կամ զգայական մեծություն:

ՎԵԲԵՐԻ ՕՐԵՆՔԸ (ՄՈՏԵՑՈՒՄԸ)

Դիֆերենցիալ շեմի ուսումնասիրությունն զգալի տեղ է զ աղեցնում զգայությունների չափման (պսիխոֆիզիկայի) պատմության մեջ: 1834 թ. գերմանացի հոգե ան էրնստ Վե երն ուսումնասիրում էր դիտողների՝ ազդակները տար երակելու ընդունակությունը: Նա հասկացավ, որ ազդակի քանակական փոփոխությունները` նրա ինտենսիվության մեծացումը փոքրացումը, որոնք անհրաժեշտ են, որպեսզի երկրորդ ազդակն ընկալվի որպես առաջինից տար երվող, համամասնական են ազդակի ացարձակ մեծությանը: Այլ կերպ ասած` նա նկատեց, որ երկու ազդակների ինտենսիվությունների միջն տար երության ընկալումն ավելի շուտ հարա երական ընկալման հարց է, քան ացարձակ: Այսպես՝ է. Վե երը պարզեց, որ 16 այրվող մոմերին նս մեկի գումարումը երում է պայծառության ավելացման ընկալմանը, ինչը չի կարելի ասել 120 այրվող մոմերին նս մեկի գումարման ժամանակ: 120 մոմերի դեպքում ՀՆՏ-ի հասնելու համար անհրաժեշտ է

առնվազն 2 մոմ: Շարունակելով մշակել այս օրինակը` մենք կհայտնա երենք, որ 300 այրվող մոմերի դեպքում լուսավորվածության նկատելի մեծացման համար անհրաժեշտ կլինի 5 կամ ավելի մոմ, իսկ եթե այրվում է 600 մոմ, ապա` 10-ը ն այլն: Հետնա ար եզրակացությունը, որին հանգեց է. Վե երը ավելի քան հիսուն տարի առաջ, հետնյալն էր. անկախ երկու ազդակների ացարձակ մեծությունից կամ ինտեսիվությունից՝ դրանց հնարավոր տար երակման համար ազդակների միջն տար երությունը պետք է համամասնական լինի դրանց ացարձակ մեծությանը: Ինտուիցիան հուշում է, որ զգայական փորձի հարա երականության այս ընդհանուր սկզ ունքը` ազդակների միջն տար երության ընկալման կախվածությունը դրանց ացարձակ մեծությունից, իսկապես իմաստ ունի: Այսպես՝ չնայած ջրի երկու կաթիլներն առանց դժվարության կարող են նկատվել, եթե դրանք ավելացվեն փոքրիկ փորձանոթի մեջ, սակայն նույն այդ կաթիլները ամենայն հավանականությամ զգալի տար երություն չեն առաջացնի, եթե դրանք ավելացվեն ջրի գալոնին: ճիշտ այդպես մենք հեշտությամ կզգանք մեկ ն երկու ֆունտերի միջն տար երությունը, այց հիսունմեկ ն հիսուներկու ֆունտերի միջն տար երությունը կնկատենք մեծ դժվարությամ , չնայած երկու զույգ կշիռների միջն տար երությունը երկու դեպքում էլ նույնն է: Մենք պատմեցինք համեմատական զգայունակության հիմնարար սկզ ունքի մասին, որը հայտնի է որպես Վե երի օրենք կամ հարա երություն: Այն արտահայտվում է հետնյալ անաձնով.

/=k, որտեղ -ը ազդակի ինտենսիվությունն է, որը համապատասխանում է զգայունակության շեմին, -ը դիֆերենցիալ շեմի մեծությունն է կամ ինտենսիվության ինկրեմենտը, որը, ավելացվելով ազդակի ինտենսիվությանը` -ին, առաջացնում է ՀՆՏ (այսինքն` զգայունակության փոփոխության ինկրեմենտ), k-ն հաստատուն է, որը կախված է նրանից, թե որ զգայական համակարգի զգայունակությունն է որոշվում: Այս հավասարումը վկայում է այն մասին, որ նվազագույն հայտնա երվող ինտենսիվության ինկրեմենտի () (ինտենսիվության տար եր նշանակությունների անվերջ շարքում) հարա երությունը (k) սկզ նական ազդակի ինտենսիվությանը () հաստատուն է: Հետնա ար, Վեր երի օրենքն արտացոլում է հարա երակցությունը, որին համապատասխան պետք է փոխվի

ազդակի ինտենսիվությունը, որպեսզի այդ փոփոխությունը հնարավոր լինի հայտնա երել (որպեսզի այն առաջացնի ՀՆՏ), իսկ k-ն հաստատուն է որոշակի տիպի ազդակների համար, ինչպիսիք են պայծառությունը, ձայնի արձրությունը, կշիռը: Մոմերի պայծառության մասին օրինակում 60, 120, 300 ն 600 այրվող մոմերի համար -ն հավասար կլինի 1, 2, 5 ն 10, ն Վե երի հարա երությունները համապատասխանա ար հավասար կլինեն 1/60, 2/120, 5/300 ն 10/600, այսինքն` դրանք ոլորը հավասար կլինեն իրար ն կլինեն 1/60: Հետնա ար, ընդհանուր տեսքով, k նշանակության որոշումը ՀՆՏ առաջացնող ազդակների ինտենսիվության հարա երակցության որոշումն է: Աղյուսակում ներկայացված են տար եր զգայական համակարգերի համար Վե երի տիպական հարա երությունները. Աղյուսակ 1. Տար եր զգայական համակարգերի համար Վե երի տիպական հարա երությունները Ցուցանիշ Համ Պայծառություն Ձայնի արձրություն Մատների ծայրերին զգացվող տատանում Գծի երկարություն Ծանրություն էլեկտրական հոսանք

Վե երի հարա երությունը 0,083 0,079 0,048 0,036 0,029 0,020 0,013

Աղ յուր՝ Լ6ցհtՏօօոiaո (1971)

Ուշագրավ է, որ Վե երի հարա երությունը փոփոխվում է լայն սահմաններում. աղի համի համար այն արձր է ն հավասար է 0,083 (8,3 Չ), իսկ էլեկտրական հոսանքի համար` ընդամենը 0,013 (1,3 Չ): Կշռի զգայության դեպքում Վե երի հարա երությունը հավասար է 0,02 կամ 2/100, այսինքն՝ ՀՆՏ ստացման համար անհրաժեշտ է սկզ նական կշիռը մեծացնել 2 Չ-ով: Հետնա ար զգալի պար երության պարագայում, 100-գրամանոց կշռին պետք է ավելացնել 2 գ, 200-գրամանոցին` 4 գ, իսկ 1 կիլոգրամանոցին` 20 գ: Վե երի հարա երության մեծությունը նութագրում է տար եր ինտենսիվության ազդակների նկատմամ տվյալ զգայական համակարգի ընդհանուր զգայունակությունը: Որքան փոքր է հարա երությունը, այնքան փոքր է ազդակների միջն հազիվ նկատելի տար երությունը, հետնա ար այնքան մեծ է ազդակների ինտենսիվության տար երության նկատմամ զգայունակությունը: Աղյուսակում ներկայացված տվյալները վկայում են այն մասին,

որ մարդիկ պակաս զգայուն են համային զգայությունների ն լուսավորվածության տար երության նկատմամ (փոփոխությունը` 8,3 Չ ն 7,9 Չ) ն առավել զգայուն են էլեկտրական լիցքերի ու ծանրության տար երության նկատմամ (համապատասխանա ար` 1,3 Չ ն 2 Չ): Ընդհանրապես Վե երի հարա երությունը ավականին վալիդ է այն ազդակների համար, որոնց ինտենսիվությունը տատանվում է լայն սահմաններում` ներառելով այն ազդակների մեծ մասը, որոնց հետ մենք ախվում ենք առօրյա կյանքում, սակայն շատ թույլ ն շատ ինտենսիվ ազդակների համար այն արդեն զգալիորեն ավելի քիչ վալիդ է, ն վերջին պնդումն արդարացի է զգայական ոլոր համակարգերի համար: Ինտենսիվության միջին նշանակությունների լայն միջակայքում Վե երի հարա երությունը երկու ազդակները տար երելու ընդունակության օգտակար չափորոշիչ է: Սակայն այն միայն զուտ կիրառական նշանակություն չունի. Վե երի օրենքը կարնոր դեր է խաղացել զգայությունների չափման մեջ ն ամենալայն փորձարարական ընդհանրացումներից մեկն է փորձարարական հոգե անության պատմության մեջ: Ավելին` այն հիմք է ֆիզիկական գրգռիչի ն զգայական փորձի (զգայության) միջն կապի քանակական գնահատման ն առաջին հերթին՝ Գ. Թ. Ֆեխների իրականացրած վերլուծության համար:

ՖԵԽՆԵՐԻ ՕՐԵՆՔԸ

1860 թ. Գ. Թ. Ֆեխները հրատարակեց իր «Փսիխոֆիզիկայի տարրեր» աշխատությունը (Օ. Ա. Բ6Շհո6r, Լհ6 Էl6ո6ոtՏ օք ՔՏ/Շհօքհ/ՏiՇՏ), որին ախտ էր վիճակվել հսկայական ազդեցություն ունենալ զգայությունների ն ընկալման քանակական գնահատման վրա: Գ. Ֆեխների հիմնական միտքն այն էր, որ մենտալ փորձի` զգայության, ն ֆիզիկական գրգռիչի միջն գոյություն ունի քանակական կապ: Նա փորձում էր դուրս երել այդ երկու մեծություններն իրար կապող անաձն՝ մշակելով զգայությունների քանակական սանդղակը, որը նութագրում է տվյալ զգայական համակարգը: Գ. Ֆեխների աշխատանքն ավարտվում էր կարնոր հավասարման ստեղծմամ , որն արտացոլում է զգայության ինտենսիվության կախվածությունը ֆիզիկական ազդակի մեծությունից: Նա ենթադրեց, որ դիֆերենցիալ շեմը (), որն առաջացնում է ՀՆՏ, կարող է կիրառվել որպես չափման ստանդարտ միավոր սու յեկտիվ զգայության մեծության համար: (Հիշենք, որ դիֆերենցիալ շեմը նութագրում է ՀՆՏ համապատասխան գրգռիչի ինտենսիվության դիֆերեն36

ցիալ փոփոխությունը): Գ. Ֆեխները փորձեց ստեղծել սանդղակ, որը կապում է սու յեկտիվ փորձը` զգայությունները (ՀՆՏ միավորներով), ազդակի ինտենսիվության փոփոխությունների հետ ( միավորներով): Նա սկսեց ենթադրությունից, որ տվյալ զգայական համակարգի համար ոլոր ՀՆ տարերությունները զգայության սու յեկտիվորեն տար եր միավորներ են: Դա նշանակում է, որ մի ՀՆ տար երության` իրարից առանձին ազդակների միջն տար երության մասին սու յեկտիվ տպավորությունները նույնական են ցանկացած ինտենսիվության երկու ազդակների համար: Հետնա ար, եթե վերցնենք երկու ազդակ, որոնք գտնվում են ինտենսիվության սանդղակի ցածր ինտենսիվության հատվածում ն իրարից առանձնացված են միննույն ՀՆՏ-ով, դրանց միջն տար երության զգայությունը կլինի նույնպիսին, ինչպիսին է միննույն սանդղակի արձր ինտենսիվության հատվածում գտնվող ն մեկ ՀՆՏ-ով աժանված երկու ազդակների միջն տար երության զգայությունը: Այլ կերպ ասած` Գ. Ֆեխների պատկերացումների համաձայն` ցանկացած ՀՆՏ, անկախ ինտենսիվության սանդղակի վրա գրաված դիրքից, հավասար է ցանկացած այլ ՀՆՏ-ի: Հիշենք, որ Վե երի հարա երության համաձայն` տվյալ ՀՆՏ-ն մեծանում է ազդակի ինտենսիվության մեծացմանը համամասնորեն (այսինքն` քանի որ /-ն հաստատուն է, -ի մեծացմանը զուգընթաց համապատասխանա ար պետք է մեծանա նան -ն): Հետնա ար, եթե հիմնային ինտենսիվությունը ցածր է, դիֆերենցիալը, որն անհրաժեշտ է, որպեսզի առաջանա ՀՆՏ, համապատասխանում է դրան ն նույնպես փոքր է: Ընդհակառակը, եթե սկզ նական ինտենսիվությունը արձր է, ՀՆՏ-ի առաջացման համար անհրաժեշտ դիֆերենցիալը համեմատա ար մեծ է: Այլ կերպ ասած` միննույն ՀՆՏ-ով աժանված երկու ազդակները սանդղակի սկզ ում կգտնվեն իրար կողքի, ն դրանց ինտենսիվությունները քիչ կտար երվեն, մեկ ՀՆՏ-ով աժանված ազդակները սանդղակի վերջում էականորեն կտար երվեն իրարից ինտենսիվությամ : Եթե ճիշտ է, որ ոլոր ՀՆՏ-ները հոգե անորեն հավասար են, ապա դրանից հետնում է, որ զգայությունների սանդղակի հավասարաչափ մեծացման հետ (ամեն հաջորդ նշանակություն նախորդից մեծ է միննույն մեծության չափով) ազդակի ինտենսիվության սանդղակի վրա կետերի միջն հեռավորությունը մեծանում է անհավասար, այց համամասնական հատվածներով: Համապատասխան զգայության ստացման համար պահանջվում է ավելի ու ավելի ինտենսիվ ազդակ: Գործածելով քանակական տերմիններ` կարելի է ասել, որ եր զգայության միավորների քանակը (այսինքն`

ՀՆՏ) աճում է թվա անական պրոգրեսիայով, ազդակների ինտենսիվությունն աճում է երկրաչափական պրոգրեսիայով: Թվա անական պրոգրեսիայով փոխվող զգայության ն երկրաչափական պրոգրեսիայով փոփոխվող ինտենսիվության միջն կապն արտահայտվում է լոգարիթմական հավասարումով, որը կոչվում է Ֆեխների օրենք: Այլ կերպ ասած` զգայության մեծությունն ազդակի լոգարիթմական գործառույթ է կամ՝

Տ=k lօց, որտեղ Տ-ը զգայության մեծությունն է, lօց-ն ազդակի ֆիզիկական ինտենսիվության լոգարիթմը, ն k-ն հաստատուն է, որն արտացոլում է Վե երի հարա երությունը զգայական տվյալ ցուցանիշի համար: Նշված լոգարիթմական կախվածությունը ցույց է տալիս, որ զգայությունն ավելի դանդաղ է մեծանում, քան ազդակի ինտենսիվությունը. ազդակի ինտենսիվության մեծացմանը զուգահեռ միննույն զգայական արդյունքի ստացման համար պահանջվում է նրա ավելի մեծ ինտենսիվություն: Այլ կերպ ասած` հավասար զգայական արդյունքների հասնելու համար պահանջվում են ազդակի ինտենսիվության ավելի ու ավելի զգալի մեծացումներ: Այնպես, ինչպես Վե երի օրենքը, որի վրա այն հիմնված է, Ֆեխների օրենքը ավականին հուսալի է շատ պայմաններում, այց նրա գործողությունը սահմանափակ է: Այն ամենից լավ ծառայում է զգայության մեծության ն ազդակի ինտենսիվության միջն կապի ապպրոքսիմացիային: Ֆեխների օրենքի հիմնական ացթողումն այն է, որ անկասկած չէ, որ ոլոր ՀՆՏ-ները հավասար են: Օրինակ, այդ ացթողման համաձայն, ձայնը, որի ինտենսիվությունը 20 ՀՆՏ-ով գերազանցում է ացարձակ շեմը, պետք է լինի 2 անգամ արձր, քան ձայնը, որի ինտենսիվությունը գերազանցում է ձայնային շեմը 10 ՀՆՏ-ով (քանի որ մեկը պարունակում է 2 անգամ ավելի ՀՆՏ միավորներ, քան մյուսը): Իրականում, սակայն, ձայնը, որի ինտենսիվությունը գերազանցում է շեմը 20 ՀՆՏ-ով, ոչ թե երկու անգամ, այլ ավելի արձր է ձայնից, որի ինտենսիվությունը գերազանցում է շեմը 10 ՀՆՏ միավորով: Հետնա ար չի կարելի պնդել, որ ոլոր ՀՆՏ-ների արդյունքը զգայական տվյալ ցուցանիշի համար նույնն է:

ԳՈՒՆԱՎՈՐ ՏԵՍՈՂՈՒԹՅՈՒՆ

Հ. Ռ. ՇԻՖՄԱՆ

ԳՈՒՆԱՎՈՐ ՏԵՍՈՂՈՒԹՅԱՆ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

Կենդանիների այն տեսակները, որոնց մոտ էվոլյուցիայի արդյունքում զարգացել է գունավոր տեսողություն, ամենայն հավանականությամ , ձեռք են երել նան կենսա անական որոշ առավելություններ: Գունավոր տեսողություն ունեցող կենդանիներն ընկալում են իրենց շրջապատող օ յեկտների ոչ միայն այն հատկությունները, որոնք ացառապես տար եր լուսավորվածության արդյունք են` ծայրերն ու սահմանները, այլն դրանց այլ հատկություններ: Գույնը օ յեկտների միջն տար երությունների մասին լրացուցիչ տեղեկատվության աղ յուր է. այն դրանք դարձնում է առավել «տեսանելի» ն մեզ շրջապատող աշխարհին տալիս է ֆիզիկական ամ ողջականություն: Եթե հնարավոր է, համեմատեք սն-սպիտակ ն գունավոր հեռուստացույցների էկրանների վրայի պատկերները: Գունավոր պատկերը զգալիորեն ավելի ինֆորմատիվ է: Գույներից զրկված աշխարհում մակերնույթների շատ առանձնահատկություններ, ինչպիսիք են տեքստուրան ն տարրերի կրկնվող համադրությունները, անգամ հենց օ յեկտները կդառնան աննկատելի: Որպես նման տեղեկատվության աղ յուր` գունավոր տեսողությունը շրջապատող աշխարհը կազմող օ յեկտների ու մակերնույթների կառուցվածքի ընկալման ընդհանուր հարմարողական ընդունակության տարր է: Ինչպես գրում էր Ուոլլսը, «առաջին կենդանիների համար, որոնց մոտ ձնավորվեց գունավոր տեսողությունը, այն նշանակում էր կենսականորեն կարնոր տար երություն թշնամիներին կամ սնունդը իրենց նակության նական միջավայրի ֆոնի վրա միայն եր եմն նկատելու ն դա մշտապես անելու հնարավորության միջն» |16, էջ 463): Նման կերպով է արտահայտվել նան Րայթը: Վերջինս ենթադրում էր, որ պրիմիտիվ մարդն օգտագործում էր գունավոր տեսողությունը ոչ միայն օ յեկտների իդենտիֆիկացիայի, այլն « երքի, հողի երքատվության գնահատման ն նրա համար, որպեսզի կանխատեսեր եղանակը` ըստ մայր մտնող արնի գույնի» |18, էջ 21): Կենդանիները հաճախ օգտագործում են գունավոր տեսողությունը կամ մարմնի երանգը իրենց օգտի համար. ն՛ մեկը, ն՛ մյուսը նպաստում են նրանց գոյատնմանը: Գույնը որոշակի դեր է խաղում թռչունների ամուսնա Աղ յուրը՝ Шиффман Х. Р., Ощущение и восприятие, глава 5, Цветовое зрение, СПБ, Питер, 2003, ст. 191-231 (տպագրվում է կրճատումներով):

կան խաղերում, եր փետրավորումը միտված է գրավելու հակառակ սեռի առանձնյակներին: Սակայն ացառված չէ, որ նորոշ երանգավորումն ի հայտ է եկել էվոլյուցիայի ընթացքում ոչ այնքան սեռական գրավչության համար, որքան որպես գիշատիչներից պաշտպանվելու միջոց: Շատ կենդանիներ, որոնց որսում են գիշատիչները, օգուտ են քաղում իրենց թշնամիների գունավոր տեսողությունից. գերազանցապես նական շագանակագույն ն կանաչ երանգներով գունավորված` նրանք աննկատելի են դառնում իրենց նակության միջավայրի ֆոնի վրա: Նմանատիպ «կամուֆլյաժը» օգնում է նրանց թաքնվելու թշնամիներից ն խուսափելու նրանց հետ հանդիպումներից: Ի տար երություն նրանց` որոշ թռչուններ ունեն փրկող կամ «ճչան» գունավորում, որը միտված է հարվածելու կամ ապակողմնորոշելու հարձակվող գիշատչին |2): Գոյատնման խնդիրը տրամագծորեն հակառակ միջոցով լուծող գունավորման օրինակ կարող է ծառայել Նոր Գվինեայում նակվող մի փոքրիկ թռչունի՝ պիտոխուի (փոմփոլավոր ճանճաորս) փայլուն, էկզոտիկ վառ նարնջագույն-սն փետրավորումը: Բացի այդ՝ թռչնի մաշկը պարունակում է խտացված ուժեղ նյարդային-կաթվածահարող թույն, որն ակնթարթորեն քշում է ցանկացած կենդանու, եթե վերջինս փորձում է լիզել փետուրներից մեկը |5): Հետնա ար պիտոխուի վառ փետրավորումը ոչ այնքան զարդարանք է, որը գրավում է հակառակ սեռի առանձնյակներին, որքան աչք ծակող զգուշացում պոտենցիալ թշնամիների համար. «Ես շատ թունավոր եմ, ն ավելի լավ է ինձ չհանդիպել»: (Պիտոխուներին հատուկ է նան ուժեղ թթվահոտը, ինչը թույլ է տալիս ենթադրել, որ նրա քիմիական պաշտպանական միջոցները նախազգուշացնում են թշնամիներին` ազդելով ոչ միայն նրանց տեսողական համակարգի, այլն հոտառության վրա):

ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԻ ԳՈՒՆԱՎՈՐ ՏԵՍՈՂՈՒԹՅՈՒՆԸ

Չնայած գունավոր տեսողությունը որոշակի չափով հատուկ է կենդանիների շատ տեսակների, այն ոչ միայն ոլորի մոտ չէ, որ լավ է զարգացած, այլն չկան որոշակի ընդհանուր ֆիլոգենետիկական միտումներ: Պրիմատների մեծ մասի գունավոր տեսողությունը, օրինակ, առանձնանում է զարգացման այնքան արձր մակարդակով, որը զիջում է միայն թռչունների գունավոր տեսողությանը կամ համապատասխանում է դրան, մինչդեռ այլ տեսակներին պատկանող փոքր թվով կաթնասուններ ունեն այդքան զարգացած գունավոր տեսողություն: Կաթնասունների գունաընկալմանը նվիրված

ֆունդամենտալ վերլուծության մեջ նշվում է, որ այն հատկապես լավ զարգացած է ցերեկային կենսակերպ վարող կաթնասունների, մարդկանց ն կապիկներին մոտ, ինչ վերա երում է մյուս կաթնասուններին, հնարավոր է՝ նրանց մեծ մասն ունի գունավոր տեսողություն այս կամ այն չափով` չնայած գերազանցապես ռուդիմենտային ձնով |9): Այսպես՝ սահմանափակ չափով գունավոր տեսողությունը (գույնի ընկալումը) հատուկ է սկյուռիկների որոշ տեսակներին |4: 11), կատուներին |3: 10), դաշտային (մարգագետնային) շնիկներին |8: 13) ն, հնարավոր է, փղերին |6): Սակայն, ի տար երություն կաթնասունների մեծ մասին, շատ թռչուններ, ձկներ, երկկենցաղներ, սողուններ ն հոդվածոտանիներ ունեն արձր զարգացած գունավոր տեսողություն |7: 1):

ԳՈՒՅՆԻ ԲՆՈՒՅԹԸ

Գույնի ընկալումը որոշվում է ամենից առաջ լույսի ալիքի երկարությամ , որը խթանում է տեսողական համակարգը: Լույսը, որն ընդունակ է մարդու մոտ առաջացնել գունային զգայություն, ունի ալիքի խիստ որոշակի երկարություն. դրանք տեսանելի էլեկտրամագնիսական սպեկտորի ճառագայթներ են, որոնք ունեն ալիքի 380-760 նմ երկարություն: Հետնա ար, խոսելով «կապույտ» կամ «կարմիր» լույսի մասին` մենք իրականում նկատի ունենք համապատասխանա ար կարճալիք կամ երկարալիք լույսը, որն այդպիսով ազդում է տեսողական համակարգի վրա, ինչն էլ առաջացնում է կապույտ կամ կարմիր գույների զգայություն: Գունազգայությունը նյարդային համակարգի վրա արտացոլված ճառագայթի ազդեցության լիովին սու յեկտիվ արդյունքն է, որն ունի ալիքի որոշակի երկարություն ն պատկանում է սպեկտորի տեսանելի մասին: Այլ կերպ ասած` գույները կախված են նրանից, թե ինչպես է տեսողական համակարգը մեկնա անում ալիքի տար եր երկարությամ լուսային ճառագայթները, որոնք արտացոլվում են առարկաներից ն ազդում աչքի վրա: Լույսի ճառագայթները, ներկերը, գունային ֆիլտրերը ն նման այլ երնույթներ գույն չունեն: Դրանք միայն ընտրողա ար օգտագործում են ճառագայթային էներգիան` արձակելով կամ իրենց միջով անցկացնելով ալիքի որոշակի երկարություն ունեցող ճառագայթները, արտացոլելով դրանց մի մասը ն կլանելով մյուսները: Հետնա ար գույնը տեսողական համակարգի

գործունեության արդյունք է, այլ ոչ թե տեսանելի սպեկտրի ան աժանելի հատկությունը: Իր «ճառագայթները գույն չունեն» էսսեում Րայթն |17) առաջարկեց ֆիզիկական ցուցանիշի՝ ալիքի երկարության ն հոգե անական երնույթի` գունային տեսողության միջն եղած սկզ ունքային տար երության սահմանումը. «Մեր գունային զգայությունները մեր մեջ են, ն այնքան ժամանակ, քանի դեռ չկա դիտող, որն ընկալում է գույնը, չկա ն ուն գույնը: Անգամ իրադարձությունների շղթայի մեջ, որոնք ընթանում են ցանցաթաղանթի ընկալիչների ն տեսողական կեղնի միջն, գույներ դեռ չկան: Դրանք հայտնըվում են միայն այն ժամանակ, եր տեղեկատվությունը դիտողի գիտակցության մեջ ստանում է վերջնական մեկնա անություն» |18, էջ 20): Այսպիսով՝ առարկաները գունավորված են, քանի որ արտացոլում ն մեր տեսողական համակարգին են ուղարկում ալիքի որոշակի երկարությամ լուսային ճառագայթներ: Եր «սպիտակ» արնային լույսը կամ աղ յուրից եկող լույսը, որը տեղակայված է մեր գլխավերնում, ընկնում է մակերնույթի կամ առարկայի վրա, նրա աղադրության մեջ մտնող ճառագայթների մի մասը կլանվում են դրանցում առկա լուսազգայուն պիգմենտների կողմից, իսկ մյուսները` արտացոլվում են դրանց կողմից: Մակերնույթի կամ առարկայի գույնը կախված է այն լուսային ճառագայթի ալիքի երկարությունից, որը դրանք արտացոլում են: Օրինակ՝ ալիքի 580 նմ երկարությամ լույսը մարդու կողմից ընկալվում է որպես դեղին: Դեղին է թվում ն կիտրոնը, որը լուսավորված է սպիտակ լույսով: Իրականում կիտրոնի կեղնը դեղին է, քանի որ այն կլանում է տեսանելի սպեկտորի մեծ մասը` արտացոլելով նրա մի փոքր մասը միայն` մոտ 580 նմ ալիքի երկարությամ ճառագայթները: Նմանապես մոտ 500 նմ ալիքի երկարությամ լույսը մարդկանց մեծ մասի կողմից ընկալվում է որպես կանաչ: Ի տար երություն այդ երկու օրինակների` սն կոշիկները մեր կողմից ընկալվում են որպես սն, քանի որ կլանում են իրենց վրա ընկնող գրեթե ամ ողջ լույսը, իսկ այս էջը սպիտակ է, քանի որ այն շատ թե քիչ հավասարաչափ է արտացոլում իր վրա ընկնող ճառագայթները:

ԳՈՒՅՆԻ ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐԸ

Հիշելով այն մասին, թե ինչպիսի ազդակների հետ գործ ունի գունավոր տեսողությունը` անհրաժեշտ է հաշվի առնել, որ գունազգայության ն լույսի ֆիզիկական ցուցանիշների միջն առկա է սերտ փոխկախվածություն, որը ենթարկվում է քանակական գնահատականի: Սակայն նախքան դրա նկարագրությանն անցնելը հարկավոր է սկզ ում նույնականացնել գրգռիչի ցուցանիշները, որոնցից կախված է գունավոր տեսողությունը: Ինչպես արդեն վերը նշվեց, լուսային ճառագայթի գույնը որոշվում է նրա կարնորագույն ֆիզիկական պարամետրով` ալիքի երկարությամ : Այս մասին նշվել է նան գունային տեսողության վերա երյալ առաջին հիմնարար աշխատություններից մեկում` սըր Իսահակ Նյուտոնի «Օպտիկա» տրակտատում |14): 2Մ|| դարում Նյուտոնն ապացուցեց, որ եր արակ անգույն ճառագայթը, որն ունի սպեկտրի տեսանելի ալիքների ոլոր երկարությունները, անցնում է պրիզմայի միջով, այն եկվում է ն աժանվում մի քանի գունավոր ճառագայթների, որոնցից յուրաքանչյուրը նութագրվում է ալիքի որոշակի երկարությամ : Բեկման աստիճանը կախված է ալիքի երկարությունից. կարճալիք ճառագայթները եկվում են ավելի մեծ աստիճանով, քան երկարալիք ճառագայթները: Գունային սպեկտրը նման է ծիածանին ն ներառում է ոլոր ճառագայթները` սկսած կարճալիքներից (կապույտ ն մանուշակագույն) մինչն երկարալիքները (դեղին ն կարմիր): Ի. Նյուտոնը պրիզմայի միջոցով սպիտակ ճառագայթը աժանեց նրա սպեկտրային աղադրիչների` ալիքի տար եր երկարությամ տեսանելի ճառագայթների, որոնք ընկալվում են որպես որոշակի գույն ունեցող: Գունային երանգ: Գույնի հիմնական ն, անկասկած, ֆիզիկական պարամետրը այն կազմող արտացոլվող լույսի ալիքի երկարությունն է: Սակայն իրականում գույնի զգայությունը որոշվում է լույսի երեք հատկանիշներով` ալիքի երկարությամ , ինտենսիվությամ ն սպեկտրալ մաքրությամ : Այս ցուցանիշներից յուրաքանչյուրին համապատասխանում է գույնի զգայության` իրեն հատուկ հոգե անական ասպեկտը` գունային երանգը, պայծառությունն ու հագեցածությունը (Աղյուսակ 1): Աղյուսակ 1. Գույնի ֆիզիկական ն հոգե անական ցուցանիշների միջն կապը Ֆիզիկական ցուցանիշ Ալիքի երկարություն Ինտենսիվություն Սպեկտրալ մաքրություն

Հոգե անական ցուցանիշ Գունային երանգ Պայծառություն Հագեցածություն

«Գունային երանգ» հասկացողությունը համապատասխանում է գույնի մասին ավանդական պատկերացմանը: Եթե գույնն ունի ճանաչելի սպեկտրալ երանգ, մենք ընկալում ենք այն որպես, ասենք` կապույտ, կանաչ, դեղին կամ կարմիր: Որպես կանոն` գունային երանգը որոշվում է ալիքի երկարությամ (Աղյուսակ 2): (Հարմարության ն պարզության համար մենք «գունային երանգ» ն «գույն» առերը գործածում ենք որպես հոմանիշներ: Միաժամանակ օգտագործում ենք գույների անվանումները որոշակի զգայական ազդեցություններ ունեցող սպեկտրալ գրգռիչների նշանակման համար: Սակայն խոսելով, օրինակ, «կարմիր» լույսի մասին` մենք իրականում նկատի ունենք այն երկարալիք ճառագայթները, որոնք առաջացնում են կարմիրի զգայություն): Գիտակցելով լույսի ալիքի երկարության ն գույնի զգայության միջն սերտ կապի գոյությունը` մենք կարող ենք հասկանալ, թե ինչու է երկինքը միշտ կապույտ: Այդ գույնը կապված է այնպիսի միջավայրում լույսի արտացոլման առանձնահատկությունների հետ, ինչպիսին է երկինքը. միջավայր, որը պարունակում է գազերի մոլեկուլներ, ջրի գոլորշիներ ն փոքրագույն պինդ մասնիկներ (փոշի): Եր արնի լույսն անցնում է Երկրի մթնոլորտի միջով, գազի մոլեկուլները ցրում են այն: Սակայն դրանք գործում են ընտրողաար, ն կարճալիք կապույտ լույսը նրանց կողմից ավելի շատ է ցրվում, քան երկարալիքը, ինչի արդյունքում երկինքը ձեռք է երում կապույտ գույն: Միաժամանակ, եթե երկրային մթնոլորտում պարունակվում են մեծ թվով ավելի խոշոր փոշու մասնիկներ, դրանք սկսում են ցրել երկարալիք լույսը, ն երկինքը դառնում է մոխրագույն: Մառախուղն ու ամպերը թվում են սպիտակ, քանի որ դրանք պարունակում են սառույցի մասնիկներ, որոնք ավելի մեծ են, քան փոշենման մասնիկները: Այդ մասնիկները խաղում են դիֆուզ ռեֆլեկտորների դեր ն արտացոլում են սպեկտրի ողջ տեսանելի հատվածի ճառագայթները գրեթե միննույն չափով, ինչն էլ ամպերին տալիս է սպիտակ գույն: Երկրից տասը մղոնից ավելի հեռավորության վրա արդեն չկա ոչ մի մասնիկ, որն ընդունակ կլիներ ցրել լույսը, ն երկինքը թվում է սն |12: 15): Աղյուսակ 2. Գույների անվանումներն ու ալիքի համապատասխան երկարությունները Ալիքի մոտավոր երկարությունը, նմ 380-470 470-475 475-480 480-485 485-495

Համապատասխան երանգը Կարմրավուն կապույտ Կապույտ Կանաչավուն կապույտ Կապտականաչ Կապտավուն կանաչ

495-535 535-555 555-565 565-575 575-580 580-585 585-595 595-770

Կանաչ Դեղնավուն կանաչ Կանաչադեղին Կանաչավուն դեղին Դեղին Կարմրավուն դեղին Դեղնակարմիր Դեղնավուն կարմիր

Աղ յուր` Բ. Մ. 8սrոհaո, Բ. Խ. Ւaո6Տ, Շ. Ս. 8art6lՏօո. Շօlօr, Ճ Օսiմ6 tօ 8aՏiՇ ԲaՇtՏ aոմ ՇօոՇ6քtՏ, Ա6w ՝օrk, Սօհո Մil6/, 1953, ք. 56.

Պայծառություն: Ցանկացած գույն նութագրվում է նան պայծառությամ , որը կախված է արտացոլվող ալիքի ինտենսիվությունից: Որքան արձր է ինտենսիվությունը, այնքան ավելի պայծառ է թվում գույնը: Ինտենսիվության նվազման հետ նվազում է պայծառությունը: Սակայն միննույն ինտենսիվության դեպքում որոշ գույներ, օրինակ՝ դեղինը, թվում են ավելի պայծառ, քան կապույտը, որի ալիքի երկարությունն ավելի կարճ է, քան դեղին գույնի ալիքի երկարությունը: Բացի այդ՝ գրգռիչի ընկալվող գունային երանգը մասամ կախված է դրա ինտենսիվությունից: Համեմատա ար երկարալիք լույսի ինտենսիվության մեծացման դեպքում, օրինակ, դեղնականաչավուն կամ դեղնակարմրավունը կթվա ոչ միայն ավելի պայծառ, այլն «ավելի դեղին»: ճիշտ նույն կերպ էլ կարճալիք լույսը, որն ընկալվում է որպես կապտականաչավուն ն մանուշակագույն, ինտենսիվության մեծացման դեպքում կսկսի թվալ ավելի կապույտ: Ինտենսիվության մեծացման դեպքում երանգավորման այդ փոփոխությունը կոչվում է Բեցոլդ-Բրյուկկեի էֆեկտ: Գույնի հագեցածությունը հոգե անական ցուցանիշ է, որն արտացոլում է առարկայի մակերեսի գույնի հարա երական քանակը: Հագեցածությունը կապված է սպեկտրալ մաքրություն կոչվող ֆիզիկական պարամետրի հետ: Ալիքի որոշակի երկարությամ լույսը, այսինքն` մոնոխրոմատիկ լույսը, սպեկտրալ մաքուր լույս է ն թվում է շատ հագեցած: Ալիքի ուրիշ երկարությամ կամ սպիտակ լույսի ավելացումը մոնոխրոմատիկ լույսին պակասեցնում է մաքրությունը, ն մոնոխրոմատիկ լույսը սկսում է ընկալվել որպես ավելի քիչ հագեցած: Բավականաչափ ուժեղ «գունա ացման» դեպքում լույսը կորցնում է իրեն հատուկ երանգավորումը` դառնալով մոխրագույն: Այլ կերպ ասած` լույսի սպեկտրալ մաքրության նվազեցումը հանգեցնում է իրեն նորոշ գունային երանգի «լվացմանը»: Այսպես՝ մոնոխրոմատիկ երկարալիք կարմիր լույսի սպեկտրալ մաքրության նվազեցումը, նրան սպիտակ կամ մոխրագույն ավելացնելով, այն դարձնում է ավելի քիչ հագեցած,

տալիս է վարդագույն երանգավորում: Վարդագույնը կարելի է անվանել գունա ացված կարմիր: Խորը կապույտ գույնի մաքրության նվազեցման հետ այն աստիճանա ար գունա ացվում է ն վերջապես լիովին «լվացվում է»` հերթականությամ դառնալով երկնագույն, նուր երկնագույն, իսկ հետո՝ մոխրաերկնագույն: Վերջիվերջո ուժեղ գունա ացման դեպքում կապտությունը լիովին վերանում է, ն գույնը դառնում է չեզոք մոխրագույն: Գրականություն 1. 2. 3. 4. 5.

6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18.

ՃոՏtiՏ Տ., Ւսtaհaյaո Ք. ձ Շvaոaցհ Ք., Օքtօոօtօr t6Տt քօr wav6l6ոցtհ Տ6ոՏitivit/ iո ցսքք/քiՏհ (Քօ6Շilia r6tiՇս - latմ). ՄiՏiօո Բ6Տ6arՇհ, 1998, քք. 38, 45-53. 8ak6r Բ. Բ. ձ Քark6r Օ. Ճ., Լհ6 6vօlսtiօո օք Եirմ Շօlօratiօո. ՔհilօՏօքiՇal ԼraոՏaՇtiօոՏ օք tհ6 Բօ/al ՏօՇi6t/ օք Լօոմօո, 1979, 8287, քք. 63-120. 8rօwո Ս. Լ., Տհiv6l/ Բ. D., ԼaԽօtt6 Բ. Ւ. ձ Տ6Շհշ6r Ս. Ճ., Շօlօr մiՏՇriոiոatiօո iո tհ6 Շat. Սօսrոal օք Շօոքarativ6 aոմ Քհ/ՏiօlօցiՇal ՔՏ/Շհօlօց/, 1973, քք. 84, 534-544. Շr6ՏՇit6lli Բ. ձ ՔօllaՇk Ս. D., Շօlօr viՏiօո iո tհ6 aոt6lօք6 ցrօսոմ ՏՅսirr6l. ՏՇi6ոՇ6, 1965, քք. 150, 1336-1338. DսոԵaՇհ6r Ս. Ք., 866հl6r 8. Խ., Տքaոմ6 Լ. Բ., Օarraքքօ Ւ. Խ. ձ Dal/ Ս. Մ., ՒօոօԵatraՇհօtօՏiո iո tհ6 մ6ոսՏ Քitօհսi: Շհ6ոiՇal մ6ք6ոՇ6 iո ԵirմՏ. ՏՇi6ոՇ6, 1992, քք. 258, 799-801. ՕilԵ6rt 8., ՕոՇ6 a ոalՇօոt6ոt, ԲսԵ/ հaՏ tak6ո սք ԵrսՏհ aոմ քal6tt6. ՏոitհՏօոiaո, 1990, (D6Շ6ոԵ6r), քք. 40-50. |ոցl6 D. Ս., Լհ6 ցօlմքiՏհ aՏ a r6tiո6x aոiոal. ՏՇi6ոՇ6, 1985, քք. 227, 651-654. ՍaՇօԵՏ Օ. Ւ. ձ Քսliaո Խ. Ճ., ՄiՏiօո iո tհ6 քrairi6 մօց. Սօսrոal օք Շօոքarativ6 aոմ Քհ/ՏiօlօցiՇal ՔՏ/Շհօlօց/, 1973, քք. 84, 240-245. ՍaՇօԵՏ Օ. Ւ., Լհ6 մiՏtriԵսtatiօո aոմ ոatսr6 օք Շօlօսr viՏiօո aոօոց tհ6 ոaոոalՏ. 8iօlօցiՇal Բ6v6wՏ օք tհ6 ՇaոԵriմց6 ՔհilօՏօքհiՇal ՏՇi6ոՇ6, 1993, քք. 68, 413-471. Լօօք Խ. Տ. ձ 8rսՇ6 Լ. Լ., Շat Շօlօr viՏiօո: Լհ6 6քք6Շt օք ՏtiոսlսՏ Տiշ6. ՏՇi6ոՇ6, 1978, քք. 199, 1221-1222. ԽiՇհ6lՏ Խ. Խ. ձ ՏՇհսոaՇհ6r Ճ. Մ., Շօlօr viՏiօո iո tr66 ՏՅսirr6lՏ. ՔՏ/ՇհօոօոiՇ ՏՇi6ոՇ6, 1968, քք. 10, 7-8. Խս6ll6r Շ. Օ. ձ Բսմօlքհ Խ., Լiցհt aոմ viՏiօո, Ա6w ՝օrk. Լiո6, |ոՇ. 1966. Ա6itշ Ս., Օ6iՏt Լ. ձ ՍaՇօԵՏ Օ. Ւ., Շօlօr viՏiօո iո tհ6 մօց. ՄiՏսal Ա6սrօՏՇi6ոՇ6, 1989, քք. 3, 119-125. Ա6wtօո |., ՕքtikՏ, օr a tr6atiՏ6 օք tհ6 r6քl6ՇtiօոՏ, iոքl6ՇtiօոՏ ձ ՇօlօսrՏ օքliցհt (1704), (4tհ 6մ.), Ա6w ՝օrk: Dօv6r, 1952. ԲiցցՏ Լ. Ճ., ՄiՏսal aՇսit/. |ո Շ. Ւ. Օraհaո (Էմ.), ՄiՏiօո aոմ viՏսal ք6rՇ6քtiօո. Ա6w ՝օrk: Մil6/, 1965. ՄallՏ Օ. Լ., Լհ6 v6rt6Եrat6 6/6 aոմ itՏ aմaքtatiօո. Ա6w ՝օrk: Ւaքո6r, 1963. Մriցհt Մ. D., Լհ6 ra/Տ ar6 ոօt Շօlօսr6մ. Աatսr6, 1963, քք. 198, 1239-1244. Մriցհt Մ. D., Լհ6 ra/Տ ar6 ոօt Շօlօսr6մ. Ա6w ՝օrk, Ճո6riՇaո ԷlՏ6vi6r, 1967.

ՊԵՐՑԵՊՏԻՎ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄ

Հ. Ռ. ՇԻՖՄԱՆ

ԶԳԱՅԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

Նորածնի զգայական համակարգը զարմանալիորեն լավ է զարգացած: Հաստատվել է, որ արդեն ներարգանդային զարգացման քսանչորսերորդ շա աթից էմ րիոնի (պտղի) տեսողության օրգաններն այնքան ձնավորված են, որ նրա աչքերը կարող են կատարել որոշակի շարժումներ, ացի այդ՝ դիտվում է թարթման ռեակցիա, որը տեղի է ունենում վախի ժամանակ: Պատկերը արդեն կարող է պրոյեկտվել ցանցաթաղանթի վրա, որը լիովին կազմավորված է: Ինչ վերա երում է տեսողական համակարգի առավել արձր մակարդակներին, ապա այնպիսի կառույցները, ինչպիսիք են լատերալ ծնկային կորիզը, նյարդային վերջավորությունները, որոնք այն կապում են գլխուղեղի կեղնի հետ, ն հենց կեղնը, ձնավորվում են այնքան արագ, որ երեխայի ծնունդից 6-8 շա աթ առաջ նրանց անատոմիական զարգացման մակարդակը ավականին արձր է |2): Բացի այդ՝ կատուների ու կապիկների շրջանում կատարված նմանօրինակ հետազոտությունները ցույց են տվել, որ նրանց նեյրոններն ընդունակ են կատարելու այն գործառույթներից շատերը, որոնք հատուկ են մեծ առանձնյակների նեյրոններին: Օրինակ՝ այդ տեսակների մեծ ներկայացուցիչների նման նորածին կենդանիների կեղնային ջիջների ռեցեպտիվ դաշտերն ակտիվորեն հակազդում էին որոշակի կերպով կողմնորոշված լուսային ճառագայթներով ցանցաթաղանթի որոշակի աժինների խթանմանը: Տեսողական համակարգի զարգացմանը մեծապես նպաստում է նան արտաքին ազդեցությունը: Կենդանու կյանքի վաղ փուլերում սենսոնեյրոնային կառույցների (օրինակ` ցուպիկների ու սրվակների) ն պերցեպտիվ գործընթացների (օրինակ` մոնոկուլյար ն ինոկուլյար տեսողության) զարգացումը հեշտությամ ենթարկվում է փոփոխության, իսկ տեսնելու աննորմալ պայմանները կամ տեսողության արհեստական սահմանափակումները կարող են երել անշրջելի հետնանքների |10): Նույնը կարելի է ասել նան ուղեղում կեղնային նեյրոնների ն նեյրոնային կապերի մասին |4: 14: 16): Զգայական համակարգի փոփոխությունները, որոնք առաջանում են տեսողական դեպրիվացիայից կամ ընտրողական տեսողական խթանումից, թույլ  Աղ յուրը՝ Шиффман Х. Р., Ощущение и восприятие, глава 11, Перцептивное развитие, СПБ, Питер, 2003, ст. 445-490 (տպագրվում է կրճատումներով):

են տալիս ենթադրել, որ տեսողական համակարգի նորմալ գործառության զարգացումն ու պահպանումը հնարավոր է միայն գենետիկական գործոնների ն փորձի համատեղման դեպքում:

ՁԵՎԻ ԵՎ ՊԱՏՏԵՐՆԻ ԸՆԿԱԼՈՒՄԸ

Գիտափորձերը վկայում են, որ նորածինների/մանկիկների կողմից ձնի ընկալման աստիճանը կարող է տար եր լինել: Ռ. Լ. Ֆանտցը իր նորարարական հետազոտություններում հիմնականում ուշադրություն է դարձրել ազդակների այն նորոշ հատկանիշներին, որոնք մանկիկները կարողանում են տար երել միմյանցից |6: 7: 8): Մշակելով տեսողական նախընտրությունների իր մեթոդը` Ռ. Ֆանտցը հիմնվում էր այն փաստի վրա, որ երեխաները ացառիկ ուշադիր են շրջապատող իրավիճակի որոշակի տար երակիչ հատկանիշների նկատմամ ն ացահայտորեն գերադասում են մի տիպի տար երակիչ հատկանիշներն ու խթանները մյուսներից: Իսկ դա նշանակում է, որ երեխան մշտապես դիտում է որնէ որոշակի ազդակ (կամ դրա տար երակիչ հատկանիշները) ավելի երկար, քան մյուսը. նա վիզուալ կերպով տար երում է դրանք միմյանցից: Մարդկանց դեմքերի ընկալումը: Մանկիկները հատուկ ուշադրություն են դարձնում դեմքերին, քանի որ նրանց կյանքը կախված է հենց դեմքերից: Ըստ Կանվիշերի` դեմքի ընկալումը շատ կարնոր հմտություն է եղել մեր ողջ էվոլյուցիոն անցյալի ընթացքում, ն միանգամայն հնարավոր է, որ այժմ մեր գեներն ունեն «սխեմատիկ գծագրեր» (այսինքն` մասնագիտացած պրոցեսորներ) դեմքերի մոդուլների կառուցման համար |11, էջ 210): Ռ. Ֆանտցի հետազոտությունները ցույց են տվել, որ մանկիկները նախապատվություն են տալիս որոշակի կերպով կազմակերպված ազդակներին |6: 7: 8): Գիտափորձերից մեկում որոշվում էր պատտերններով ն առանց դրանց` ազդակների նկատմամ 10 ժամից մինչն 5 օրական նորածինների ն 2-6 ամսական մանկիկների վերա երմունքը: Մանկիկներին ներկայացվում էր երեք ազդակ` դեմքի նկար, «ցուլի աչք» ն թերթային տեքստի հատված, որոնք ունեին հստակորեն արտահայտված պատտերն, ն երեք ազդակ, որոնք թղթի կտորներ էին` կարմիր, դեղին ն սպիտակ: Ազդակի նկատմամ մանկիկների հակազդման չափանիշը դրա վրա հայացքի առաջին ֆիքսացիայի տնողությունն էր:

Նկարը, որտեղ պատկերված էր դեմք, ավելի մեծ ուշադրության արժանացավ գրեթե ոլոր մանկիկների կողմից, քան մյուս երկու սպիմուլային պատտերնները: Ֆանտցի ստացած արդյունքները թույլ են տալիս ենթադրել, որ ազդակները, որոնցում տարրերի դասավորությունը հիշեցնում է մարդկային դեմքեր, մանկիկների կողմից առանձնացվում են մյուս ազդակներից ն ավելի շատ ուշադրություն են գրավում: Չնայած մանկիկները նախապատվություն են տալիս մարդկային դեմքեր հիշեցնող ազդակներին, հայտնի չէ, թե դեմքի կոնկրետ ինչպիսի գծեր են դրանում որոշիչ դեր խաղում: Սակայն իրական մեծահասակների դեմքերին նայող մանկիկների հայացքի ֆիքսացիայի գրանցումը թույլ է տալիս ենթադրել որոշակի տարիքային հակվածությունների ու միտումների հնարավոր գոյության մասին: Հեյթը, Բերգմանը ն Մուրը |9) ժապավենի վրա տեսագրել են մանկիկների աչքերի շարժումները 3-5 շա աթական, 7 շա աթական ն 9-11 շա աթական տարիքում, եր նրանց հայացքը սահում էր մեծահասակների դեմքերի վրայով: Նրանք ացահայտեցին, որ մեծահասակի դեմքի, առաջին հերթին՝ նրա աչքերի վրա հայացքի ֆիքսացիայով 7 շա աթական մանկիկները կտրուկ տար երվում են 5 շա աթական մանկիկներից: 2 ամսականում նրանք սկսում են ուսումնասիրել այնպիսի ազդակների առանձին տարրերը, ինչպիսին մարդկային դեմքն է: Հետաքրքրական է, որ եր մեծահասակները խոսում էին, երկու ավագ խմ երի մանկիկների հայացքի սնեռումը նրանց աչքերին տնական էր: Դա թույլ է տալիս ենթադրել, որ խոսող մարդու դեմքի այնպիսի ֆիզիկական առանձնահատկությունները, ինչպիսիք են շուրթերի ու կզակի շարժումները ն շուրթերի ու ատամների միջն կոնտրաստը, ավականաչափ գրավիչ չեն երեխայի համար ն չեն կարողանում շեղել նրա հայացքն աչքերից: Հետազոտության հեղինակները ենթադրեցին, որ հնարավոր է` աչքերը 7 շա աթական մանկիկին գրավում են մասամ այն պատճառով, որ հենց դրանք են կրում նրա համար կարնոր տեղեկատվությունը մեծահասակի տրամադրության ն մտադրությունների վերա երյալ: Մեծանալով` մանկիկները ոչ միայն սկսում են ճանաչել կոնկրետ մարդու դեմքը, այլն 4-6 ամսականում արդեն կարող են ճանաչել ծանոթ դեմքը անգամ այն ժամանակ, եր մարդուն տեսնում են անսովոր դիրքով կամ անսովոր դիրքից |5): Այդ տարիքի մանկիկներն ընդունակ են նան տար երել դեմքի գոհունակ արտահայտությունը արկացածից |17: 18), տղամարդու ն կնոջ դեմքերը |12: 19) ն նախապատվություն են տալիս գրավիչ մեծահասակների ն մանուկների դեմքերին` անկախ նրանց սեռից |12: 15):

ԳՈՒՅՆԻ ԸՆԿԱԼՈՒՄ

Գունային տեսողությունը որոշ չափով նորոշ է նորածիններին, սակայն ծննդյան պահին դրա ձնավորումը դեռնս ավարտված չէ: Հայտնի է, որ 1-5 օրական նորածինները տար երում են ալիքի այն երկարությունները, որոնք սովորա ար ընկալվում են որպես կարմիր, դեղին ն կանաչ գույն, այց զգայունակ չեն ալիքի այն երկարությունների հանդեպ, որոնք ավանդա ար ընկալվում են որպես կապույտ գույն (դա հավանա ար կապված է կենտրոնական փոսիկի սրվակիկների թերզարգացածության հետ) |1): Հետնա ար մի քանի օրական նորածինների գունավոր տեսողությունը նույնական է տրիտանոպիայից` դիխրոմատիզմի հազվադեպ ձնից տառապող մարդկանց գունավոր տեսողությանը: Գունավոր տեսողության այս թերությունը պահպանվում է մինչն 2-3 ամսական տարիքը, որից հետո երեխան ձեռք է երում տար եր երկարության ալիքներ տար երելու նույնպիսի ընդունակություն, ինչպիսին ունեն մեծահասակ մարդիկ: Չնայած երեխան ընդունակ է զանազանելու տար եր երկարությունների ալիքները, ինչպես մեծահասակը, այնուամենայնիվ մենք չենք կարող պնդել, որ նա տեսնում է գունային նույն տոները կամ երանգները, որոնք տեսնում են մեծահասակները: Արդյո՞ք երեխաները մեծահասակների նման կարճալիք լույսը (մոտ 480 նմ երկարությամ ալիք) տեսնում են որպես կապույտ, իսկ միջին երկարության ալիքի լույսը (ալիքի երկարությունը՝ մոտ 510 նմ)` որպես դեղին: Ըստ ամենայնի՝ ավելի մեծ տարիքի մանկիկների վերա երյալ պատասխանը կարող է լինել դրական: Հա իտուացիայի մեթոդ: Այդ ընդունակության փորձարարական հետազոտության համար կիրառվել է ընդհանուր մեթոդ, որը հիմնված է հա իտուացիայի վրա |3): Տվյալ դեպքում «հա իտուացիա» տերմինով նշանակվում է այն երնույթը, եր մանկիկն ավելի քիչ ուշադրություն է դարձնում այն ազդակներին, որոնք նրան հաճախ են ներկայացվում, այսինքն` նա դրանց վրա հայացքը սնեռում է ավելի կարճ ժամանակ կամ սովորում է դրանց, վարժվում է: Հետնա ար, եթե մանկիկն ունի նման հնարավորություն, նա կնախընտրի նայել ուրիշ ազդակի: Մանկիկի հայացքի սնեռման ժամանակի մեծացումը նոր կամ փոփոխված ազդակի դեպքում կոչվում է դիսհա իտուացիա՝ վերականգնում հա իտուացիայից հետո: 4 ամսական մանկիկներին անընդհատ ցույց տալով կապույտ գույնը (ալիքի երկարությունը՝ 480 նմ)` նրանց վարժեցրել էին դրան, որից հետո տեսողական նախընտրությունների մեթոդով գնահատել են նրանց տեսողական վարքը (այսինքն` որոշել են դրա վրա մանկիկի հայացքի սնեռման

տնականությունը): Մանկիկներին ներկայացրել են ֆիզիկապես տար եր երկու թեստային խթանիչներ. մի գունային խթանիչը պատկանում էր ազդակների նույն կատեգորիային, որին պատկանում էր ազդակը, որի նկատմամ հա իտուացիան նախատեսվում էր ուսումնասիրել (450 նմ, որը մեծահասակների կողմից ընկալվում է որպես կապույտ), իսկ երկրորդ ազդակը ուներ ուրիշ գույն, սակայն նրա ալիքի երկարությունը այնքան էլ չէր տար երվում այն ազդակի ալիքի երկարությունից, որի հանդեպ ձնավորում են վարժեցում, հարմարում (510 նմ, որը մեծահասակների կողմից ընկալվում է որպես կանաչ): Հետնա ար կապույտ ազդակի ալիքի երկարությունը (480 նմ), որի հանդեպ ստեղծվել է հարմարում, տար երվում էր այն ազդակի ալիքի երկարությունից, որը սովորա ար եռաքրոմատիկ գունավոր տեսողություն ունեցող մեծահասակներին թվում է կապույտ (450 նմ) նույն չափով, որքանով որ տար երվում էր մեծահասակների կողմից որպես կանաչ ընկալվող ազդակից (510 նմ), այսինքն` 30 նմ-ով: Մանկիկների թեստավորումը ցույց է տալիս, որ նրանք ավելի երկար նայում էին 510 նմ ալիքի երկարությամ կանաչ ազդակին, այսինքն` նրան, որը մեծահասակները տարերում էին 450 նմ ալիքի երկարությամ կապույտ ազդակից: (450 նմ ալիքի երկարությամ կապույտ ազդակը պատկանում էր նույն կատեգորիային, որին պատկանում էր ազդակը, որի հանդեպ ստեղծվել էր վարժեցում): Այլ կերպ ասած` մանկիկները դիսհա իտուացիա էին ցուցա երում 510 նմ ալիքի երկարությամ ազդակի ն ոչ թե 450 նմ ալիքի երկարությամ ազդակի նկատմամ : Հետնա ար 450 ն 480 նմ ալիքի երկարությամ լույսը, որը մեծահասակների կողմից ընկալվում է որպես կապույտ, նույն կերպ է ընկալվում նան մանկիկների կողմից, որոնք 450 ն 480 նմ ալիքի երկարությամ ազդակները տար երում են 510 նմ ալիքի երկարությամ կանաչ ազդակից: Նման արդյունքներ են ստացվել նան, եր մանկիկներին վարժեցնում էին կանաչի, դեղինի ն կարմիրի միջն սահմաններին ն գնահատում էին նրանց հա իտուացիայի արդյունքները միննույն` գունային նախընտրությունների մեթոդով: Այդ ոլոր տվյալները ցույց են տալիս, որ 4 ամսական մանկիկները ունեն գունավոր տեսողություն ն տար երում են նույն չորս հիմնական գունային տոները, որոնք ընկալում են մեծահասակները` կապույտ, կանաչ, դեղին ն կարմիր: Հետնա ար մանկիկների գունավոր տեսողությունը նույնպիսին է, ինչպիսին մեծահասակներինն է: Գրականություն 1.

ՃմaոՏ Ս. Ճ., Խaսr6r D., ձ DaviՏ Խ., Ա6wԵօrո’Տ մiՏՇriոiոatiօո օք ՇհrօոatiՇ քrօո aՇհrօոatiՇ Տtiոսli. Սօսrոal օք Էxք6riո6ոtal Շհilմ ՔՏ/Շհօlօց/, 1985, քք. 41, 267-281.

2. 3. 4. 5. 6.

7. 8. 9. 10.

11.

12. 13.

14. 15.

16. 17.

18.

19.

8aոkՏ Խ. Տ. ձ Տalaքat6k Ք., |ոքaոt viՏսal ք6rՇ6քtiօո. |ո Ք. Ւ. ԽսՏՏ6ո (6մ.) ՒaոմԵօօk օք Շհilմ քՏ/Շհօlօց/, Մօl. ||. Ա6w ՝օrk, Սօհո Մil6/, 1983. 8օrոՏt6iո Խ. Ւ., Խ6ՏՏ6ո Մ. ձ Մ6iՏkօքք Տ., Լհ6 Շat6ցօri6Տ օք հս6 iո iոքaոՇ/. ՏՇi6ոՇ6, 1976, քք. 191, 201-202. Շatalaոօ Տ. Խ. ձ Տհatշ Շ. Ս., ՃՇtivit/ – մ6ք6ոմ6ոt ՇօrtiՇal tarց6t Տ6l6Շtiօո Ե/ tհalaոiՇ axօոՏ. ՏՇi6ոՇ6, 1998, քք. 281, 559-562. Բaցaո Ս. Բ., |ոքaոt’Տ r6Շօցոitiօո օք iոvariaոt ք6atսr6Տ օք քaՇ6Տ. Շհilմ D6v6lօքո6ոt, 1976, քք. 47, 627-638. Բaոtշ Բ. Լ., Քatt6rո մiՏՇriոiոatiօո aոմ Տ6l6Շtiv6 att6ոtiօո. |ո Ճ. Ւ. Խiմմ ձ Ս. Լ. Բivօir6 (6մՏ.) Ք6rՇ6քtսal մ6v6lօքո6ոt iո Շհilմr6ո. Ա6w ՝օrk, |ոt6rոatiօոal Սոiv6rՏiti6Տ Քr6ՏՏ, 1966. Բaոtշ Բ. Լ., Քatt6rո viՏiօո iո ո6wԵօrո iոքaոtՏ. ՏՇi6ոՇ6, 1963, քք. 140, 296-297. Բaոtշ Բ. Լ., Լհ6 օriցiո օք քօrո ք6rՇ6քtiօո, ՏՇi6ոtiքiՇ Ճո6riՇaո, 1961, քք. 204, 66-72. Ւaitհ Խ. Խ., 86rցaո Լ. ձ Խօօr6 Խ. Ս., Է/6 ՇօոtaՇt aոմ քaՇ6 ՏՇaոոiոց iո 6arl/ iոքaոՇ/. ՏՇi6ոՇ6, 1977, քք. 198, 853-855. Ւarw6rtհ Բ. Տ., Տոitհ ||| Է. Լ., DսոՇaո Օ. Շ., Շrawքօrմ Խ. Լ. Ս. ձ vօո Աօօrմ6ո Օ. Խ., Խսltiք6 Տ6ոՏitiv6 ք6riօմՏ iո tհ6 մ6v6lօքո6ոt օք tհ6 քriոat6 viՏսal Տ/Տt6ո. ՏՇi6ոՇ6, 1986, քք. 232, 235-238. ԽaոwiՏհ6r Ա., Լհ6 ոօմսlar ՏtrսՇtսr6 օք հսոaո viՏսal r6Շօցոitiօո: Էviմ6ոՇ6 քrօո քսոՇtiօոal iոaցiոց (Շհaքt6r 8). |ո Խ. ՏaԵօսriո Բ. Շraik, ձ Խ. ԲօԵ6rt (6մՏ.), ՃմvaոՇ6Տ iո քՏ/ՇհօlօցiՇal ՏՇi6ոՇ6. (Մօl. 2). ԷaՏt ՏսՏՏ6x, ՍԽ: ՔՏ/Շհօlօց/ Քr6ՏՏ Լtմ. 1998. ԼaոցlօiՏ Ս. Ւ., Բitt6r Ս. Խ., Բօցցոaո Լ. Ճ. ձ Մaսցհո Լ. Տ., ԲaՇial մiv6rՏit/ aոմ iոքaոt քr6ք6r6ոՇ6Տ քօr attraՇtiv6 քaՇ6Տ. D6v6lօքո6ոt ՔՏ/Շհօlօց/, 1991, քք. 27, 79-84. Լ6iոԵaՇհ Խ. D. ձ Բaցօt 8. |., Շat6ցօriՇal հaԵitսatiօո tօ ոal6 aոմ ք6ոal6 քaՇ6Տ: Օ6ոմ6r ՏՇհ6ոatiՇ քrօՇ6ՏՏiոց iո iոքaոՇ/. |ոքaոt 86հaviօr aոմ D6v6lօքո6ոt, 1993, քք. 16, 317-332. Խ6rշ6ոiՇհ Խ., Տ66iոց iո tհ6 Տօսոմ շօո6. Աatսr6, 2000, քք. 404, 620-621. Տaոս6lՏ Շ. Ճ., 8սtt6rwօrtհ Օ., ԲօԵ6rtՏ Լ., Օraսքո6r Լ. ձ Ւօl6 Օ., ԲaՇial a6Տtհ6tiՇՏ: 8aԵi6Տ քr6ք6r attraՇtiv6ո6ՏՏ tօ Տ/ոո6tr/. Ք6rՇ6քtiօո, 1994, քք. 23, 823-831. Տհarոa Ս., Ճոց6lսՇՇi Ճ. ձ Տսr Խ., |ոմսՇtiօո օք viՏսal օri6ոtatiօո ոօմսl6Տ iո aսմitօr/ Շօrt6x. Աatսr6, 2000, քք. 404, 841-847. Մalk6r – Ճոմr6wՏ Ճ. Տ., |ոքaոt’Տ ք6rՇ6քtiօո օք tհ6 aքքօr – մaոՇ6Տ օք 6xքr6ՏՏiv6 Ե6հaviօrՏ. |ո Շ. Բօv66 – Շօlli6r ձ Լ. Ք. ԼiքՏ6tt (6մՏ.), ՃմvaոՇ6Տ iո iոքaոՇ/ r6Տ6arՇհ. Մօlսո6 6. Աօrwօօմ, ԱՍ: ՃԵl6x, 1989. Մalk6r – Ճոմr6wՏ Ճ. Տ., |ոքaոtՏ’ ք6rՇ6քtiօո օք 6xքr6ՏՏiv6 Ե6հaviօrՏ: Diքք6r6ոtiatiօո օք ոսltiոօմal iոքօrոatiօո. ՔՏ/ՇհօlօցiՇal 8սll6tiո, 1997, քք. 121, 437-456. Մalk6r – Ճոմr6wՏ Ճ. Տ., 8aհriՇk Լ. Է., Բaցliօոi Տ. Տ. ձ Diaշ |., |ոքaոtՏ’ Եiոօմal ք6rՇ6քtiօո օք ց6ոմ6r. ԷՇօlօցiՇal ՔՏ/Շհօlօց/, 1991, քք. 3, 55-75.

«ԸՆԿԱԼՈՒՄ» ՏԵՐՄԻՆԻ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

Չ. ՕՍԳՈՒՏ

Հնարավո՞ր է արդյոք ներքին փորձում ունենալ «մաքուր» զգայություն: Նույնիսկ ներհայեցողությամ առավել տարված անձինք հազիվ թե հասնեն վերացարկման այդպիսի աստիճանի, չնայած նրանցից շատերը հաստատական պատասխան են տալիս այդ հարցին: Եվ, իսկապես, կարելի է սպառիչ կերպով նկարագրել ձեռքի մակերեսը սեղմելիս ստացվող զգայությունները, սակայն դրանք, այնուամենայնիվ, հանդես կգան որպես «ֆիգուր» ուրիշ զգայությունների ֆոնի վրա, կդառնան ընկալված իմաստավորված իրավիճակում: Ըստ երնույթին, նորածնի համար, ինչպես ենթադրում էր Ուիլիամ Ջեյմսը, աշխարհը լսողական ն տեսողական մաքուր զգայությունների խառնուրդ է, որոնք զուրկ են կազմակերպվածությունից, այց եր երեխան արդեն կարող է մեզ հաղորդել իր ներքին փորձը, պերցեպտիվ կազմակերպումն ապահովվում է ազմաթիվ անգիտակցական հմտությունների համադրությամ : Մեծահասակ մարդու մոտ այն ամենը, ինչ գոնե մոտենում է մաքուր զգայությանը, առաջացնում է տրավմատիկ ապրում. այսպես՝ եր եմն արձի վրա ականջի թեթնակի շարժումն առաջացնում է շառաչուն ձայն, որը նման է նկուղ գցվող ածուխի կամ մոտեցող ինքնաթիռի ձայնին: Քանի դեռ գիտափորձի օգնությամ չի հաստատվել այդ տպավորության աղ յուրը, ն զգայությունը, այսպես ասած, «չի ընկել իր տեղը», մենք անընդհատ աճող հուզմունք ենք զգում: Որո՞նք են այն ֆենոմենների նութագրերը, որոնք մարդկանց մեծ մասը սահմանում է որպես «պերցեպտիվ»: Հետնյալ վեց նութագրերը կարող են օգնել ընկալել այդ տերմինի նշանակությունը նրանց համար: 1. Այդ ֆենոմենները ներառում են ծայրամասային զգայական իրադարձությունների կազմակերպումը. շուրջը նայելիս մենք տեսնում ենք կազմակերպված օ յեկտներ տարածության մեջ, այլ ոչ թե գունավոր թանաքա ծերի պարզ կոնգլոմերատներ: 2. Դրանց նորոշ է ամ ողջականությունը, «ամեն ինչ կամ ոչինչ» հատկությունը, օրինակ՝ կետերի կամ գծերի ամ ողջությունն ընկալվում է որպես քառակուսու կամ խորանարդի ամ ողջական պատկեր:



Աղ յուրը` Ч. Осгуд, Значение термина восприятие, Хрестоматия по ощущению и восприятию, под. ред. Ю. Б. Гиппенраутер и М. Б. Михалевский, М., Изд. Моск. универ., 1975, ст. 57-60:

3. Դրանք ունեն վառ արտահայտված կոնստանտություն. սպիտակ տունը շարունակում է թվալ նույնը` չնայած կեսօրին ն մթնշաղին առկա հստակ տար երություններին: 4. Դրանք նութագրվում են նան տրանսպոզիցիայի (տեղափոխման) հատկությամ . եռանկյունին կարող է պրոյեկտվել ցանցաթաղանթի ազմաթիվ տար եր հատվածների վրա` առանց աղճատվելու: 5. Դրանք օժտված են ընտրողականությամ . սոված օրգանիզմի համար ուտելիքի հետ կապված օ յեկտներն ունեն ֆիգուրի որակ: 6. Վերջապես դրանք շատ փոփոխական գործընթացներ են. սալիկապատ հատակի վրա սն ու սպիտակ նախշերի հերթագայումը շարունակական դիտման դեպքում արտահայտվում է մշտապես փոփոխվող կառուցվածքի տեսքով: Այս ոլոր նութագրերի հիման վրա ի՞նչ կարելի է ասել «ընկալում» տերմինի իմաստի վերա երյալ: Այդ տերմինը, ըստ երնույթին, վերա երում է այն դեպքերին, եր ա) ներքին փորձը փոխվում է` չնայած դրա հիմքում ընկած զգայական իրադարձությունների անընդհատությանը, կամ ) եր ներքին փորձը հաստատուն է` չնայած զգայական գործընթացների փոփոխականությանը: Այլ կերպ ասած` «ընկալում» տերմինը վերա երում է փոփոխականների խմ ին, որոնք գտնվում են զգայական խթանման ն գիտակըցման միջն, քանի որ այն հայտնա երվում է առային հաշվետվության մեջ կամ որնէ այլ միջոցով: Քանի որ «զգայական խթանումը» սովորա ար վերա երում է ռեցեպտոր մուտքին (տեսողության մեջ` ցանցաթաղանթի վրա ճառագայթային էներգիայի ֆիզիկական աշխումը), ազդակները արձրագույն կենտրոններ հաղորդելու գործընթացում կատարվող փոփոխությունները կազմում են այդ միջանկյալ փոփոխականների մասը: Սակայն կան նան փոփոխականության այլ աղ յուրներ: Մեր խնդիրների մեծ մասը վերաերում է այն ներքին փոփոխականներին, որոնց ացատրության համար կարող են կիրառվել նյարդա անական լավ հայտնի մեխանիզմներ, ն այն փոփոխականներին, միջն առկա տար երություններին, որոնց մեխանիզմները դեռ հայտնի չեն: Տար ե՞ր են արդյոք կենտրոնական այդ պերցեպտիվ դետերմինանտները հմտություններից: Եթե մենք հմտությունը դիտարկենք միաստիճան սխեմայի (Տ – Բ) տեսանկյունից, այդժամ այդ հասկացությունն ան ավարար կլինի: Մյուս ծայրահեղ դիրքորոշումը, համաձայն որի` ընկալումը դաշտում գործող ուժերի արդյունք է` անկախ կենտրոնական անատոմիայից, չի կարող այլնս լուրջ ընդունվել: Հե ը (1949) լավ է արտահայտել այդ երկընտրանքը. «Քյոլերը ... սկսում է ուղեղային դաշտի ուժերի իր տեսության մեջ պերցեպ54

տիվ ընդհանրացման փաստերից ն հետո չի կարող դրա մեջ ներառել այդ ուսուցումը ... Հալլի մշակած տեսությունը, մյուս կողմից, պետք է դիտարկվի ամենից առաջ ուսուցման փաստերին համապատասխան, այց այդ դեպքում այն ունի ընկալման հետ կապված մշտական դժվարություններ» (էջ 15): Այնուհետն Հե ը որպես այդ երկընտրանքի լուծում առաջարկում է այն, ինչը, ըստ էության, ուսուցման երկփուլ տեսություն է, որը ազմաթիվ ընդհանրություններ ունի միջնորդավորման վարկածի հետ: Մատերիալիստական կողմնորոշմամ ազմաթիվ մտածողներ կարծում են, թե այն, ինչն «ավելացվում է» պերցեպտիվ վարքում, ոչ այլ ինչ է, քան օրգանիզմի սեփական պատասխան ակտիվությունից խթանում: Կախված նրանից, թե ինչպես է այն պատասխանում արտաքին ազդակին ն հետնա ար լրացուցիչ պրոպրիոցեպտիվ խթանման տիպից, որը վերադառնում է մկաններից, ողջ փորձը կփոխվի: Բազմաթիվ դիտումներ որոշակիորեն մատնանշում են շարժողական ներդրումը ընկալման մեջ. եթե սարից իջնելիս սեղմենք միացված շարժիչով մեքենայի արագարարին, շարժմանը, որն ուղեկցվում է արագացման արդ պերցեպտիվ համալիրով, կհաջորդի արագության դանդաղման հստակ տպավորություն: Այդ պատրանքն այնքան ուժեղ է, որ այս տողերի հեղինակից պահանջվել է մեխանիկի հաստատումը, որ նման շարժումը ոչ մի կերպ չի կարող ազդել մեքենայի շարժման արագության վրա միացված կցորդման մեխանիզմի (сцепление) ն շարժիչի դեպքում: Ըստ երնույթին, պատասխանները, որոնք ներդրում են կատարում ընկալման մեջ, եթե ընդհանրապես նման ան կա, պարտադիր չէ, որ լինեն արտաքին: Եր եմն իրավիճակի ընկալումը կարող է կտրուկ փոխվել` առանց որնէ նկատելի շարժման: Սակայն շարժողական տեսությունները գերակայում են ն համառորեն կրկնվում: Ի վերջո, շնորհիվ ընկալման ն նշանակության միջն կապի, աշխարհը մեզ ներկայանում է որպես կարգավորված: Եր եմն նույնիսկ դժվար է հուսալի տար երություն անցկացնել այդ երկու երնույթների միջն: Թերթի թղթակիցը գործադուլի ժամանակ լուսանկարել է մի շարք մարդկանց դեմքերը: «Սեփական իրավունքները պաշտպանելու խիստ մտադրություն». այսպես է ընկալում դա մի մարդ. «հասարակության վրա դաժան չարացածություն» է տեսնում մեկ այլ ընթերցող, որն ավելի քիչ է հակված միություններին: Կարելի է նկատել, որ դեմքի արտահայտությունները տար եր կերպ են ընկալվել երկու մարդու կողմից, որոնք ունեին հակադիր դիրքորոշումներ, կամ որ այդ արտահայտությունները նրանց համար տար եր նշանակություն ունեն: Նույն կերպ կարելի է ասել, որ Ռորշախի թանաքա ծերն այս կամ այն նշանակությունն ունեն սու յեկտի համար, կամ որ սու յեկտը

դրանք ընկալում է այն կամ այն կերպ: ճիշտ է՝ ընկալումը սովորա ար հասկանում են որպես ինչ-որ ան, որը գտնվում է վարքային կառավարման մուտքի կողմում, մինչդեռ նշանակությունը ընդունում են որպես ելքի կողմում գտնվող: Ընկալումը, անկասկած, տեղակայված է մուտքի վերջում, իսկ նշանակությունը` ելքի սկզ ում. միասին դրանք զ աղեցնում են կենտրոնական միջնորդավորող գործընթացների ոլորտը: Գրականություն 1. Ւ6ԵԵ D. Օ., Լհ6 Օrցaոiշatiօո օք 86հaviօr, a Ա6սrօքՏ/ՇհօlօցiՇal Լհ6օr/. Ա6w ՝օrk, Աil6/, 1949. 2. ՕՏցօօմ Շ. Է., Խ6tհօմ aոմ Լհ6օr/ iո Էxք6riո6ոtal ՔՏ/Շհօlօց/, Շհ. 5, Ա6w ՝օrk, 1953, քք. 193-212.

ԸՆԿԱԼՄԱՆ ՖԵՆՈՄԵՆՆԵՐԸ

Ֆ. Հ. ՕԼՊՈՐՏ

Նախքան տեսությունների մասին խոսելը, որոնք ացատրում են, թե ինչու իրերն ունեն այն տեսքը, ինչպիսին մենք տեսնում ենք դրանք, խելամիտ կլինի հարցնել. «Իսկ ինչպիսի՞ն ենք մենք դրանք տեսնում»: Գոյություն ունեն մի շարք ավականին լայն կատեգորիաներ, որոնցում հնարավոր է արտացոլել ֆենոմենների էությունն ու դրանց հետ կապված ֆիզիոլոիական գործընթացները: Գոյություն ունե՞ն մի քանի ասպեկտներ` չնայած հստակ, այց չմեկուսացված, այլ ընկալման ակտի ամ ողջ ինտեգրացված ովանդակության մասերն արտացոլող: Նման նախնական դասակարգման ներմուծումը պահանջում է համարձակություն, ընդ որում՝ տար եր դասակարգումները կարող են չհամընկնել: Այնուամենայնիվ, մենք պետք է փորձ ձեռնարկենք, քանի որ հիմնական ֆենոմենների ցանկի կազմումը, որոնք պետք է ացատրվեն ընկալման տեսություններով, այդ տեսությունների ճիշտ վերլուծության նախնական պայմանն է: Դա հատկապես անհրաժեշտ է, քանի որ մենք պատրաստվում ենք տեսությունները գնահատել դրանց ընդհանրության կամ լիարժեքության տեսանկյունից: Կատեգորիաների մեծ մասը, որոնց միջոցով մենք կնկարագրենք ընկալման ֆենոմենների դասերը, կրում է ֆենոմենոլոգիական նույթ: Դրանք նութագրում են իրերի տարատեսակ, այց յուրահատուկ որակները, որոնք դիտողին ներկայացված են իր փորձում: Որոշ չափով դրանք արտահայտում են ընկալման ոլորտում գիտափորձերի ն տեսությունների հանդեպ մոտեցումը: Նման մոտեցումը լիովին հասկանալի է: Առանց դրա ընկալման փորձարարական հետազոտությունը կլինի պակաս ովանդակային: Սակայն հարկ է հիշել, որ ընկալումը նան օրգանիզմի ակտիվություն է: Այն ենթադրում է ռեցեպտորների, նյարդային իմպուլսների, կեղնային կառույցների ն շարժողական տարրերի առկայություն` չհաշված դիրքորոշման կամ օրգանիզմի վիճակների հնարավոր ազդեցությունները պահանջմունքների, դրդապատճառների, հույզերի վրա ն այլն: Այդ գործոններից մի քանիսը տեղ կզ աղեցնեն ֆենոմենների մեր ցուցակում: Կարելի է կարծել, թե միակ պատճառը, որ այդ ֆիզիոլոգիական ասպեկտները ոչ միշտ են հիշատակվում ֆենոմենալ ասպեկտների շարքում, դրանց ան ա

Աղ յուրը` Ф. Х. Оллпорт, Феномены восприятие, Хрестоматия по ощущению и восприятию, под. ред. Ю. Б. Гиппенраутер и М. Б. Михалевский, М., Изд. Моск. универ., 1975, ст. 47:

վարար ուսումնասիրվածությունն է ն դրանց դերի ան ավարար հաստատվածությունը: Դրանց մասին մեր վերջին գիտելիքը հանգում է այն համոզման, որ պերցեպտիվ գործընթացների ացատրությունը պետք է անպայման հիմնվի դրանց վրա: Հետնա ար ավականին խելամիտ է ընկալման այդ ֆիզիոլոգիական ասպեկտների քննարկումը` կապված ընկալման ֆենոմենների հետ: Միանգամայն անկախ Կոֆկայի այն հարցից, թե ինչպիսին ենք մենք տեսնում իրերը, արտաքին միջավայրի օ յեկտների արտացոլումն ապահովող ֆիզիոլոգիական համակարգերի ն դրա շնորհիվ օրգանիզմի ամ ողջական վարքի ինտեգրացիայի դիտարկումը հանգեցնում է պերցեպտիվ գործընթացների հիմնահարցի էությանը:

Ընկալման ֆենոմենների վեց դասերը Ընկալման ոլոր ֆենոմենները կարող են խմ ավորվել վեց մեծ դասերում: Այդ դասերն ու դրանց նկարազարդումները դրանց հետ արդեն ծանոթ ընթերցողին կարող են թվալ ավականին տարրական: Այնուամենայնիվ, դրանց վերլուծությունը շատ կարնոր է ընկալման տար եր տեսությունների առջն դրված խնդիրների մասին հստակ պատկերացում կազմելու համար: Պատկերացնենք, որ մենք փոփոխվող պայմաններում նայում ենք տար եր սկավառակների, շրջանների ն այլ պարզ օ յեկտների: Չնայած հարմարության համար մեր օրինակները կլինեն տեսողության ոլորտից, ստորն դիտարկվող ոլոր ֆենոմենները կարող են հեշտությամ իլյուստրացվել նան ուրիշ զգայական մոդալություններով: 1. Սպիտակ ֆոնի վրա ցուցադրվում է թղթե ոչ մեծ սկավառակ: Մենք հաստատում ենք, որ այն կարմիր է: Մեզ ներկայացնում են երկրորդ սկավառակը, ն այն կապույտ է երնում: Անմիջական փորձում ներկայացված որոշակի «որակները» (տեսողության դեպքում դրանք կոչվում են տոներ կամ գույներ) հանդիսանում են նրա առավել ակնառու ասպեկտներից մեկը, թե ինչ տեսք ունեն իրերը: Երաժշտական տոնայնությունը, վարդի հոտը, համը, ցավը, ճնշման, ջերմության կամ ցրտի զգացողությունները կազմում են մյուս լավ ծանոթ օրինակները: Այնուհետն մենք նկատում ենք, որ որակները նութագրվում են տար եր «քանակներով» կամ չափումներով: Տեսողության դեպքում, օրինակ, որակներն ունեն տարածական ձգվածություն. դրանցից յուրաքանչյուրը կարծես ներառում է տարածության որոշակի

շրջան: Որակի նկատմամ մենք ունենք նան «ինտենսիվության» կամ «ուժի» ապրումներ: Մի մոխրագույն սկավառակն ավելի վառ կամ մուգ է մյուսից, մի կարմիր գույնը թվում է ավելի հագեցած, քան մյուսը, տոներից մեկը կարող է մյուսից ավելի արձր կամ ցածր լինել ն այլն: Բացի այդ՝ որակի ապրումը ժամանակի մեջ ունի տնողություն: Հետնա ար զգայական որակները ն դրանց քանակական չափումները կազմում են մեկ ընդհանուր ասպեկտ, թե ինչպես ենք մենք տեսնում իրերը: Իհարկե, այդ որակներն ու չափումները հաճախ մոդիֆիկացվում են միջավայրի պայմանների կողմից, որտեղ դրանք դիտվում են, օրինակ՝ ֆոնով կամ լուսավորվածությամ : Մյուս կողմից՝ դրանք կարող են տար եր կերպ փոխազդել միմյանց հետ, այց որակի էությունը եր եք լիովին չի ացատրվում այդ փոխազդեցություններով: Չնայած ընկալման մեր պատկերներն ավելի արդ են, քան այդ պարզ որակները կամ զգայական մոդալությունները, վերջինները միշտ առկա են դրանց մեջ: Նշված ոլորտին վերա երող դասակարգման ն տերմինա անության մեջ կան որոշակի դժվարություններ: Այդ հարցին մոտենալով զուտ գիտակցության տեսանկյունից` Տիտչեները դիտարկում էր զգայությունները որպես գիտակցության տարրեր, իսկ որակները` ինտենսիվությունը, ձգվածությունը, տնողությունը ն պարզությունը` որպես զգայությունների ատրի ուտներ (կամ չափումներ): Նման սխեման ավարար չէ, քանի որ, ացի այդ հինգ ատրի ուտներից, չկա ոչինչ, ինչը իմաստ կտար «զգայություն» առին: Դրանցից առանձնացված զգայությունը վերածվում է զուտ վերացարկման: Այդպիսի ձնական «զգայությունների»` որպես գիտակցության կառուցվածքային լոկների կամ տարրերի դիտարկման պրակտիկան ներկայացնում է անմիջական փորձի խճանկարային տեսություն, որի դեմ այդքան ակտիվորեն հանդես էին գալիս գեշտալտ հոգե անները: Հավանա ար ավելի ճիշտ է ոչ թե զգայությունները, այլ որակի անմիջական ապրումը համարել մեր կողմից աշխարհի գիտակցման հիմնական գործոն: Որակը, ինչպես տեսնում ենք, յուրահատուկ է: Այն անկախ է զգայական չափումներից, որոնց հետ, այնուամենայնիվ, սերտորեն կապված է, ն դասվում է այնպիսի չափումների շարքը, ինչպիսիք են տնողությունը, ինտենսիվությունը, ձգվածությունը ն այլն, այց եր եք չի կարող լիովին հանգել ո՛չ այդ, ո:չ էլ որնէ այլ չափումների: Իհարկե, որակը կանհետանա, եթե ինտենսիվությունը, ձգվածությունը կամ տնողությունը հանգեցնենք զրոյի, այց նույնը տեղի կունենա ոլոր օ յեկտների հետ, անգամ նրանց հետ, որոնք վերա երում են ֆիզիկական մեթոդներով գրանցվող աշխարհին:

Բայց արդյո՞ք գոյություն ունի չափում որակի մեջ: Արդյո՞ք որակները դասավորված են հազիվ տար երվող աստիճանների անընդհատ կոնտինուումի մեջ: Որոշ հոգե անների թվում էր, թե դա հենց այդպես է: Օրինակ՝ գույնի աստիճանները նկարագրվում են անընդհատ շարքի տեսքով, որը տեղակայված է գունային կոնուսի հիմքի շուրջ: Երաժշտական սանդղակի ձայնային տոները դասավորվում են արտակարգ փոքր տար երությունների հաջորդական սերիայով: Հավանա ար հենց այս դատողությունների հիման վրա վաղ ինտրոսպեկցիոնիստները որակները հռչակեցին որպես վերացական կառույցների` զգայությունների ատրի ուտներ կամ չափումներ: Այստեղ, ըստ երնույթին, առկա է որոշակի խառնաշփոթ: Հիմնական գույներն իրականում չեն ձնավորում կոնտինուում: Յուրաքանչյուրը յուրահատուկ է ն տեղակայված է մյուսներից որոշակի տարածության վրա, ինչպես գունային եռանկյունու անկյունները: Այն, ինչ ընկած է հիմնական գույների միջն, կարող է կոչվել միջանկյալ որակների կոնտինուում (կապտականաչ, նարնջագույն, ծիրանագույն ն այլն): Այդ որակներից յուրաքանչյուրը տար եր չափով նման է հիմնական աղադրիչներին, այց ամեն մեկը կարող է նան սահմանվել որպես առաջնային որակ: Գոյություն ունեն որակների ազմաթիվ միջանկյալ սերիաներ, անցումներ, խառնուրդներ՝ տար եր քանակներով կամ չափա աժիններով: Իհարկե, այդ խառնուրդներից յուրաքանչյուրը սովորա ար ընկալվում է որպես ան աժանելի «ամ ողջություն», սակայն հաճախ հաջողվում է առանձնացնել դրանք կազմող առաջնային աղադրիչներ: Դրանցում առկա է ինչպես ամ ողջականություն, այնպես էլ կազմություն, չնայած ընկալման մեջ չեն կարող ներկայացված լինել ն՛ մեկը, ն՛ մյուսը միաժամանակ ն միննույն պարզությամ : Տարրական կամ առաջնային որակներն անտեսել կամ արհամարհել հանուն որնէ մասնավոր տեսության կամ ներհայեցողության մեթոդի նշանակում է աչք փակել առօրյա փորձում առկա փաստերի վրա: 2. Ընկալման ֆենոմենների մեր երկրորդ դասը կտրուկ տար երվում է առաջինից: Չնայած առաջին դասի ֆենոմենների նման դրանք ներկայացնում են անմիջական փորձ, որն առաջանում է միջավայրի օ յեկտների գործողությունից, այս դասի ֆենոմենները թվում են ավելի փոքր աստիճանով պատճառա անված խթանումով ն ավելի մեծ չափով` օրգանիզմի գործընթացներով: Դրանք վառ կերպով ցուցադրում են մի պերցեպտիվ երնույթի ազդեցությունը մյուսի վրա, ինչը հաճախ հանգեցնում է օպտիկական կամ այլ պատրանքների, ն հիմնականում ընկալվող իրերի կոնֆիգուրացիոն հատկությունների` ձնի, ուրվագծի, խմ ավորման ն այլնի հետնանք է: Նայե60

լով սպիտակ ստվարաթղթի վրա թանաքով գծված շրջանին` մենք նկատում ենք, որ նրա թվացյալ չափսերը փոխվում են այն երկու զուգահեռ գծերի կամ անկյուն կազմող գծերի միջն տեղադրելիս: Այն կարող է ձնափոխված պարուրագծի մաս հիշեցնել, եթե նրա ուրվագիծը ստվերագծենք փոփոխական կորությամ ուղղի հատվածներով կամ ֆոնի յուրահատուկ հատկություններով: Իր անկյուններից մեկի վրա դրված քառակուսին թվում է նավ ոչ նման (ռոմ աձն) նմանատիպ քառակուսուն, որի վերին ն ստորին կողմերը գտնվում են հորիզոնական դիրքում: Կրկին նայելով շրջանին, այց առանց այն հատող գծերի կամ ուրիշ շրջանների` մենք կնկատենք, որ այն ներառում է ֆոնից «առանձնացված» հատվածը, ն որ շրջանի գիծը կամ նրա ուրվագիծը թվում է շրջանին, այլ ոչ թե ֆոնի շրջանաձն անցքին պատկանող: Շրջանը ընկալվում է որպես որոշակի «ֆիգուր», որը հստակորեն առաջ է ընկած ֆոնից, իսկ ստվարաթղթի մնացած մասը թվում է դրա հետնում ընկած` որպես պակաս հստակ ֆոն: Ֆիգուրն ու ֆոնն ընկալման պարտադիր աղադրիչներն են: Յուրաքանչյուր զգայական մոդալության մեջ աշխարհը մեզ ներկայանում է որպես որոշակի ֆոնի վրա տեղակայված ֆիգուրներից կազմված ամ ողջություն: Գոյություն ունի կանոնների մեծ քանակություն, որոնք սահմանում են, թե որ մասն է լինելու ֆիգուր, ն որը` ֆոն: Եթե պատկերի որնէ մաս կարող է լինել ինչպես ֆիգուր, այնպես էլ ֆոն, ապա դիտվում է առաջ ընկնող ն հետ ընկնող դաշտերի հերթափոխ ֆիգուրի ն ֆոնի մի համադրությունից մյուսի ընկալմանը յուրաքանչյուր անցման ժամանակ: Ֆիգուրների տարրերը, կետերը ն այլն թվում են «միասին ընթացող» կամ աժանվում են խմ երի` կախված պայմաններից: Եթե երկու ֆիգուրները միավորված են, ապա դրանք կարող են ընկալվել որպես միասնական մեծ ֆիգուր կամ աժանվել երկու ֆիգուրի` դրանց կազմակերպմանը համապատասխան: Ֆիգուրը, որն ինքնին պարզ է ն հստակ, հաճախ դժվար է ընկալվում, եթե այն կազմում է ամուր կապակցված մեկ ամ ողջի մաս: Մասերը, շաղկապված լինելով միմյանց, կազմում են լիովին հատուկ ամ ողջներ: Մասը, որը ներառված է ամ ողջի մեջ, թվում է այլ, քան առանձին ընկալման դեպքում: Ամ ողջի կազմակերպման ն ձնավորման նման էֆեկտներ առկա են նան լսողական մոդալության մեջ: Եթե մենք լսում ենք հավասար ինտենսիվության պար երական հարվածների սերիա, ապա դրանց ավելանում է սու յեկտիվ ռիթմ, որը պարունակում է առավել ուժեղ ն առավել թույլ հարվածներ: Երկու լուսային կետերը, որոնք հերթականությամ վառվում են միմյանցից ոչ մեծ հեռավորության վրա ն որոշակի ժամանակային դադարով,

կթվան անընդհատ շարժվող մեկ կետ: Եթե շրջանը, որի վրա մենք նայում ենք, աժանված կամ կազմված է կետերի հաջորդականությունից, այն, այնուամենայնիվ, կընկալվի որպես փակ ֆիգուր: Կարելի է ցույց տալ, որ միասնական «ամ ողջի» մասերի միջն գոյություն ունեն հարա երություններ, որոնք դուրս են գալիս այդ առանձին մասերի սահմաններից: Այնպես որ, եթե մասերը փոխվում են որոշակի համամասնությունների պահպանմամ , ապա դրանց հարա երությունները (ամ ողջականությունը) դեռնս մնում են ճանաչելի: Այս փաստը ցուցադրվում է մեղեդու տրանսպոզիցիայով` մի տոնայնությունից մյուսին անցմամ (ձնի որակ): Նույնը տեղի ունի գիտափորձերում, որտեղ սննդային ամրապնդման օգնությամ ճուտիկներին սովորեցնում էին արձագանքել ավականին հստակ երկու մոխրագույն գույներից առավել մուգին: Այնուհետն, եր մոխրագույնը, որի հանդեպ մշակվել էր ռեակցիան, համադրվում էր նոր, էլ ավելի մուգ գույնի հետ, ճուտիկները սկսում էին ընտրել այդ վերջինը նրա փոխարեն, որին նրանք ավելի վաղ սովորել էին արձագանքել: Բերված փաստերը ցույց են տալիս, որ ընկալման մեջ առկա է փոխազդեցություն ամ ողջությունների ներսում. յուրաքանչյուր մաս որոշակի ազդեցություն է ունենում մյուսների վրա: Ոչինչ եր եք մեկուսացած չէ: «Ամողջական» նույթը ձնավորվում է անսամ լով, այն չի կարող ացահայտվել մասերի մեջ դրանց առանձին ընկալման դեպքում: Այսպիսով՝ դա ընկալման ասպեկտների մեր երկրորդ մեծ դասն է: Ինչպես կտեսնենք, դրանք ներկայացնում են որոշակի վերացարկում, քանի որ դրանց առանձնացման համար ստիպված ենք լինում անտեսել իրերի մասին մեր զգայական տվյալների առավել ակնհայտ ովանդակության մեծ մասը: Դրանք ավելի շուտ վերա երում են պերցեպտիվ փորձի ձնին, քան դրա ովանդակությանը: Այս դասի երնույթները լայնորեն հայտնի են որպես ընկալման ֆիգուրացիոն կամ կոնֆիգուրացիոն ասպեկտներ: 3. Այժմ ենթադրենք, որ մեզ ցույց են տալիս շրջանաձն սկավառակ սկզ ում՝ ճակատային հարթության մեջ, որտեղ այն, իհարկե, թվում է կլոր, այնուհետն` կոր հարթության մեջ այնպես, որ նրա պրոյեկցիան ցանցաթաղանթի վրա ունենում է էլիպսաձն տեսք: Այնուամենայնիվ, մենք հակված ենք այդ պայմաններում սկավառակը տեսնել կլոր, այլ ոչ թե էլիպսաձն: Իհարկե, մենք այն տեսնում ենք ոչ թե ացարձակ կլոր, այլ ավելի շուտ ընկալում ենք ձնի որոշակի կոմպրոմիսային տար երակ, որն ավելի մոտ է շրջանի, քան էլիպսի: Սա ընկալման հաստատունության (կոնստանտության) երնույթն է: Այն մեզ համար ապահովում է ամեն տեսանելիի հատկությունների հաստատունությունը ն այդպիսով թույլ է տալիս ճանաչել ու նույ62

նականացնել օ յեկտները, եր դրանք ընկալվում են տար եր անկյունների տակ կամ տար եր դիրքերում: Այս նույն երնույթն է դիտվում նան տար եր հեռավորություններից մեծության ընկալման, ինչպես նան լուսավորության տար եր պայմաններում գույնի ն պայծառության ընկալման ժամանակ: Օ յեկտներից ն դրանց շրջապատից եկող հատկություններն անքակտելիորեն կապված են ընկալման հաստատունության երնույթի հետ: Այդ հատկանիշները, ըստ երնույթին, «կիրառվում են» նախկին փորձին համապատասխան ն մեծ մասամ ապահովում են ավականին ճիշտ ընկալում: 4. Երնույթների չորրորդ դասը հայտնվում է կարգավորված շարքի առանձին ազդակների ացարձակ գնահատման խնդրի պայմաններում: Այդ իրավիճակը տար երվում է, օրինակ, օ յեկտիվ ստանդարտի համեմատ ազդակի պայծառության կամ արձրության գնահատումից: Փաստերը, որոնց մենք տվյալ դեպքում ախվում ենք, վերա երում են ավելի շուտ այն հարցին, թե ինչն ենք մենք անվանում «պայծառ» կամ «խամրած», «թեթն» կամ «ծանր», « արձր» կամ «ցածր» ն այլն: Ենթադրենք, օրինակ, որ մեկը մյուսի հետնից մեզ ցուցադրում են հավասար մեծության մի քանի կլոր սկավառակներ: Դրանք ներկայացվում են էկրանի վրա պրոյեկտվող լուսային ծերի տեսքով ն էականորեն տար երվում են իրարից` ըստ պայծառության: Մենք պետք է յուրաքանչյուր սկավառակի վերա երյալ որոշենք` արդյոք համարում ենք այն «պայծառ», «խամրած» կամ «միջին»: Չնայած չունենք գնահատման որնէ չափանիշ, ազդակների սերիայի ներկայացումից հետո հավանա ար կորոշվի պայծառության այն աստիճանը, որը դիտողին թվում է չեզոք. դրանից արձր սկավառակները թվում են պայծառ, ցածրերը` խամրած: Այլ կերպ ասած` մարդն ինքն է կառուցում գնահատականների սու յեկտիվ սանդղակները: Մենք այս երնույթը կանվանենք հատկությունների ընկալման հաշվարկի համակարգ: 5. Այժմ անցնենք ընկալման ունիվերսալ ասպեկտին, որը թվում է չափազանց ացահայտ՝ նրան հատուկ ուշադրություն դարձնելու համար: Այն լիովին տար երվում է մեր կողմից արդեն նկարագրված մյուս դասերից, այց կապված է դրանցից յուրաքանչյուրի հետ: Հարցին մոտենանք ենթաշեմային ազդեցությունների պայմանների դիտարկումից: Ենթադրենք, որ մենք նայում ենք որոշակի օ յեկտի, որպեսզի ճանաչենք այն շատ կարճ ցուցադրության կամ դրա ճանաչման համար ան ավարար լուսավորության պայմաններում: Փորձից փորձ աստիճանա ար երկարացնենք ցուցադրության ժամանակը կամ մեծացնենք լուսավորությունը: Սկզ ում մենք կտեսնենք կարմիր գույնի կլոր հետք, այց չենք կարողանա

ճանաչել օ յեկտը: Ցուցադրությունը կամ լուսավորությունը կմեծանա, ն մենք կրկին կփորձենք ճանաչել օ յեկտը: Կարող է հետնել անհաջող փորձերի կամ սխալ ընկալումների մի ամ ողջ շարք, մինչն որ մենք կճանաչենք օ յեկտը միանգամից. սա խնձոր է: Սա կարմիր սկավառակ չէ, ազուկ չէ, կլոր կարմիր գնդակ չէ, այլ խնձոր է: Մենք չենք սխալվում, քանի որ օ յեկտն ունի ազմաթիվ նորոշ հատկություններ: Սակայն դրանք միայն գունային տպավորություններ չեն, դա նան կոնֆիգուրացիան է: Չնայած օ յեկտն ունի որոշակի ֆակտուրա, մասերի կազմակերպում, ուրվագծի անընդհատություն ն ընկալվում է որպես պատկեր ֆոնի վրա, այն ներկայանում է որպես ավելին, քան այդ հատկություններից յուրաքանչյուրը: Այն ենթարկվում է մեծության ն գույնի հաստատունության օրենքին, ն հեշտությամ կարող է ստեղծվել հաշվարկման համակարգ «խնձորների» համար, որը կհաստատի` արդյոք ներկայացված օ յեկտը թվում է մեծ, թե փոքր խնձոր: Այնուամենայնիվ, միանգամայն ակնհայտ է, որ նշված հատկություններից ոչ մեկը չի նկարագրում այն ամ ողջությամ : Ընկալման այս նութագիրն այնքան ունիվերսալ ն նորոշ է, որ դժվար է իրերի տեսողական պատկերի նկարագրության մեջ գտնել որնէ առավել նշանակալի ան: Իրերն ու իրադարձությունները մեզ ներկայանում են ոչ թե պարզապես որպես որակներ, հատկություններ կամ ձներ, այլ հենց որպես իրեր ն իրադարձություններ: Ընկալման իրական առարկայական նույթը (այսպես անվանենք այն` «առարկա» առը գործածելով շատ լայն իմաստով) դրա հիմնային հատկությունն է: Հնարավոր է` ամենահատկանըշականն այն է, որ այդ հատկության մեջ ներկայացված է «նշանակությունը»: Նշանակությունը միայն այն չէ, ինչը կապված է օ յեկտի կոնֆիգուրացիայի կամ ամ ողջականության կամ նրա մեծության, պայծառության ն այլնի հետ: Դա նան փորձն է տվյալ օ յեկտի վերա երյալ: Քանի որ իրադարձությունները նույնպես ներառված են «առարկայի» մեր լայն սահմանման մեջ, հետնա ար կարող ենք տարածել այդ նութագիրը կոնկրետ իրավիճակների ն գործողությունների նշանակությունների վրա: 6. Առաջին երեք կատեգորիաներում` զգայական հատկություններում ն չափումներում, կոնֆիգուրացիայի ն հաստատունության հատկություններում, նկարագրված էին ոլոր մարդկանց համար ընդհանուր ընկալման հատկությունները: Չորրորդ ն հինգերորդ կատեգորիաներում նս նշվել են գծեր, որոնք հավանա ար հատուկ են ոլոր նորմալ փորձ ունեցող մարդկանց: Այժմ անցենք ընկալման այն հատկությանը, որը կապված է անհատական տար երությունների, ինչպես նան մեկ անհատի տար եր վիճակների հետ:

Վաղուց արդեն հայտնի է, որ դիտողի յուրահատուկ դիրքորոշումները կամ վերա երմունքը, որոնք գոյություն ունեն երկար ժամանակ կամ նոր են առաջացել, ազդում են ընկալվող օ յեկտների ընտրության, ինչպես նան դրանց ընկալման պատրաստության աստիճանի վրա: Ֆենոմենալ կերպով դա արտահայտվում է տվյալ օ յեկտի ընկալման ավելի մեծ պայծառության կամ կենդանության մեջ: Ընկալման նկարագրվող հատկությունը սերտորեն կապված է ազդակների կոնկրետ, առարկայական նույթի հետ. հենց այն դեպքերում, եր մենք ուշադրություն ենք դարձնում օ յեկտի կոնկրետ նույթի կամ նշանակության վրա, մենք հաճախ ացահայտում ենք կապը դրա ն այն վիճակի միջն, որում գտնվում է փորձարկվողը: Այս երնույթն ավելի ակնհայտորեն է դրսնորվում այն օ յեկտների դեպքում, որոնք մենք պատրաստ ենք իմաստավորել որոշակի պլանում: Եթե, օրինակ, մենք նայում ենք ոչ թե անիմաստ շրջանների կամ գունավոր սկավառակների, այլ փնտրում ենք թանկարժեք կրծքազարդ, կորըստի մեր ապրումը, միավորվելով հենց տվյալ առարկան գտնելու դիրքորոշմանը (որը ներառում է այն անի պատկերացումը, թե «ինչ տեսք ունի այն»), մեծապես նպաստում է որոնմանը ն կարող է կրճատել դրա ժամանակը: Պերցեպտիվ դիրքորոշումները կամ պատրաստության վիճակները, որոնք ծնվում են պահանջմունքներից, միաժամանակ ն՛ տիպական են, ն՛ կարնոր: Հուզական վիճակները նույնպես կարող են որոշել պերցեպտիվ պատրաստությունը կամ որոշակի օ յեկտների ընկալման միջոցը: Որքան հաճախ է գերեզմանաքարը գիշերով գերեզմանոցում ընկալվել որպես ուրվական: Անորոշ կամ երկիմաստ իրավիճակների ընկալման միջոցը կարող է որոշ չափով պայմանավորված լինել դիտողի անհատական առանձնահատկություններով. փաստ, որն օգտագործվում է Ռորշախի թեստում անձի ախտորոշման համար: Այսպես՝ մեր ցուցակի լիարժեքության համար անհրաժեշտ է ավելացնել ընկալման վեցերորդ հատկությունը, որը կանվանենք դոմինանտող դիրքորոշման կամ վիճակի էֆեկտ: Չարժե անտեսել այն փաստը, որ դիրքորոշումը հաճախ կարող է լինել ոչ թե ուժեղ մոտիվացիայի, հուզական կամ անձնային դիրքորոշման, այլ պակաս դրամատիկ գործոնների արդյունք, ինչպիսիք են դիտողի փորձում օ յեկտի հայտնվելու հաճախականությունը կամ սովորական լինելը: Նկարագրված էֆեկտները սովորա ար վերա երում են ընկալման ընտրականությանը, քանի որ դրանցում խոսքը վերա երում է նրան, թե շրջապատի որ օ յեկտները կընկալվեն, իսկ որոնք` ոչ:

Ընկալման հիմնական երնույթների երված նկարագրությունը, չնայած ավականին սեղմ է ն անուշադրության է մատնել ֆիզիոլոգիական ասպեկտը, միանգամայն ամ ողջական է մեր նպատակի համար: Այսպիսով՝ «Ինչպե՞ս ենք մենք տեսնում իրերը» հարցը թույլ է տալիս առանձնացնել ընկալման վեց ասպեկտներ` զգայական հատկությունները ն չափումները, կոնֆիգուրացիան, կոնստանտությունը, հաշվարկման համակարգը, դոմինանտող դիրքորոշման կամ վիճակի առարկայական նույթն ու էֆեկտը: Ընկալման այս ոլոր ասպեկտները կազմում են փաստեր, որոնք պետք է ներառվեն ամ ողջականություն համարվող ցանկացած ընկալման տեսության կազմում:

ԸՆԿԱԼՄԱՆ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄ ԵՎ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆ

Ա. Վ. ԶԱՊՈՌՈԺԵՑ

Ընկալումը, կողմնորոշելով սու յեկտի պրակտիկ գործունեությունը, միաժամանակ իր զարգացմամ կախված է այդ գործունեության պայմաններից ու նույթից: Ահա թե ինչու պերցեպտիվ գործընթացների ծագումնա անության, կառուցվածքի ն գործառույթի ուսումնասիրության մեջ կարնոր նշանակություն է ձեռք երում Ժ. Պիաժենի նորոշմամ «պրակսեոլոգիական» մոտեցումը հիմնահարցին: Ընկալման ն գործունեության կապը երկար ժամանակ, փաստորեն, անտեսվում էր հոգե անության մեջ, ն կա՛մ ընկալումն ուսումնասիրվում էր պրակտիկ գործունեությունից դուրս (սու յեկտիվ մենտալիստական հոգե անության տար եր ուղղություններ), կա՛մ գործունեությունը դիտարկվում էր ընկալումից անկախ (խիստ իհնիորիստներ): Միայն վերջին տասնամյակներում են դրանց միջն եղած գենետիկական ն գործառութային կապերը դարձել հոգե անական հետազոտության առարկա: Հիմնվելով շրջապատող իրականության ճանաչման մեջ պրակտիկայի դերի մասին դիալեկտիկական մատերիալիզմի հայտնի փիլիսոփայական դրույթների վրա` խորհրդային հոգե անները 30-ական թթ. սկզ ին սկսեցին ուսումնասիրել ընկալման կախվածությունը սու յեկտի գործունեության նույթից: Այդ ուղղությամ էր ընթանում նան ընկալման օնտոգենետիկական հետազոտությունը, որը մեր կողմից անցկացվում էր Հոգե անության ինստիտուտի ն АПН նախադպրոցական դաստիարակության ինստիտուտի աշխատակիցների հետ համատեղ: Երեխայի պրակտիկ գործունեության առանձնահատկությունները ն նրա տարիքային փոփոխությունները, ըստ երնույթին, էական ազդեցություն են թողնում մարդկային ընկալման օնտոգենեզի վրա: Ինչպես ընդհանուր առմամ գործունեության, այնպես էլ նրա կազմի մեջ մտնող պերցեպտիվ գործընթացների զարգացումն ինքնա ուխ կերպով չի ընթանում: Այն որոշվում է կյանքի ն ուսուցման պայմաններով, որի ընթացքում, ինչպես արդարացիորեն նշում էր Լ. Ա. Վիգոտսկին, երեխան յուրացնում է հասարակական փորձը, որը կուտակվել է նախորդ սերունդների կողմից: Մասնավորապես մարդկային զգայական յուրահատուկ ուսուցումը ենթադրում է ոչ միայն պերցեպտիվ գործընթացների ադապտացիա գոյության անհատական պայմաններին, այլն հասարակության կողմից մշակված զգա

Աղ յուրը` А. В. Запарожец, Развитие восприятия и деятельность,Хрестоматия по ощущению и восприятию, под. ред. Ю. Б. Гиппенраутер и М. Б. Михалевский, М., Изд. Моск. универ., 1975, ст. 197-204:

յական չափանիշների համակարգերի յուրացում (որոնց թվին են դասվում, օրինակ, երաժշտական ձայների ընդունված սանդղակը, տար եր լեզուների հնչյունների ցանցերը, երկրաչափական ձների համակարգերը ն այլն): Առանձին անհատն օգտագործում է յուրացված չափանիշներն ընկալվող օ յեկտի ուսումնասիրության ն դրա հատկությունների գնահատման համար: Այդպիսի չափանիշները դառնում են ընկալման օպերատիվ միավորներ, միջնորդավորում են երեխայի պերցեպտիվ գործողությունները, ինչպես նրա պրակտիկ գործունեությունն է միջնորդավորվում գործիքով, իսկ մտածականը` առով: Մեր ենթադրության համաձայն` պերցեպտիվ գործողությունները ոչ միայն արտացոլում են առկա իրավիճակը, այլն հայտնի չափով կանխատեսում են նրա այն ձնափոխումները, որոնք կարող են կատարվել պրակտիկ գործողությունների արդյունքում: Այդպիսի զգայական կանխատեսման շնորհիվ (որը, իհարկե, էականորեն տար երվում է ինտելեկտուալ կանխատեսումից) պերցեպտիվ գործողություններն ընդունակ են ացահայտելու վարքի մոտակա հեռանկարները ն կարգավորելու այն պայմաններին ու սու յեկտի առջն դրված խնդիրներին համապատասխան: Չնայած մենք գլխավորապես ուսումնասիրել ենք երեխայի տեսողության ու շոշափման գործընթացները, հաստատված օրինաչափությունները ըստ երնույթին ունեն առավել ընդհանուր նշանակություն ն, ինչպես ցույց են տալիս մեր աշխատակիցների հետազոտությունները, ինքնատիպ կերպով են դրսնորվում նան մյուս զգայական մոդալություններում (լսողության, կինեսթետիկ ընկալումների ոլորտում ն այլն): Մենք հետազոտել ենք ընկալման կախվածությունը գործունեության նույթից. ա) երեխայի օնտոգենետիկական զարգացման պլանում ն ) գործառութային զարգացման ընթացքում (զգայական ուսուցման ազդեցության տակ այս կամ այն պերցեպտիվ գործողությունների ձնավորման ընթացքում): Ընկալման օնտոգենեզի հետազոտությունները, որոնք անցկացվել են ինչպես մեր, այնպես էլ ուրիշ հետազոտողների կողմից, վկայում են, որ ընկալման ն գործողության միջն գոյություն ունեն արդ ն երեխայի զարգացման ընթացքում փոփոխվող փոխհարա երություններ: Երեխայի կյանքի առաջին ամիսներին, ըստ Ն. Մ. Շչելովանովայի տվյալների, զգայական (մասնավորապես դիստանտային ռեցեպտորների) գործառույթների զարգացումն առաջ է ընկնում մարմնական շարժումների օնտոգենեզից ն էական ազդեցություն է ունենում վերջինների ձնավորման վրա: Մ. Ի. Լիսինան ացահայտել է, որ մանկիկի կողմնորոշման ռեակցիաները նոր գրգռիչների նկատմամ շատ վաղ են հասնում մեծ արդության ն իրականանում են տար եր անալիզատորների ամ ողջական համալիրով:

Չնայած տվյալ փուլում կողմնորոշման շարժումները (օրինակ՝ աչքի) հասնում են համեմատա ար արձր մակարդակի, դրանք, ըստ մեր տվյալների, իրականացնում են միայն կողմնորոշիչ-կարգավորիչ գործառույթ (կարգավորում են ռեցեպտորը որոշակի տիպի ազդակների ընկալման համար), այլ ոչ թե կողմնորոշիչ-հետազոտական գործառույթ (չեն կատարում առարկայի հետազոտում ն չեն մոդելավորում դրա հատկությունները): Ինչպես ցույց են տվել Լ. Ա. Վենգերի, Ռ. Ֆանտցի ն մյուս հետազոտողների ուսումնասիրությունները, այդօրինակ ռեակցիաների օգնությամ կյանքի առաջին ամիսներին ձեռք է երվում հին ն նոր օ յեկտների ավականին նուր «կողմնորոշիչ» տար երակում (ըստ մեծության, գույնի, ձնի ն այլ հատկանիշների), այց դեռնս տեղի չի ունենում հաստատուն, առարկայական պերցեպտիվ պատկերների ձնավորում, որոնք անհրաժեշտ են վարքի արդ փոփոխական ձների կառավարման համար: Ավելի ուշ՝ սկսած կյանքի 3-4-րդ ամսից, երեխայի մոտ ձնավորվում են պարզագույն պրակտիկ գործողություններ` կապված առարկաները ռնելու, դրանց հետ մանիպուլյացիաներ կատարելու, տարածության մեջ տեղաշարժվելու հետ ն այլն: Այդ գործողությունների առանձնահատկությունն այն է, որ դրանք անմիջականորեն իրականացվում են սեփական մարմնի ( երանի, ձեռքերի, ոտքերի) միջոցով` առանց որնէ գործիքների օգնության: Զգայական գործառույթները ծառայում են այդ պրակտիկ գործողությունների կատարմանը, վերակառուցվում են դրանց հիման վրա ն աստիճանա ար ձեռք են երում յուրահատուկ կողմնորոշիչ-հետազոտական, պերցեպտիվ գործողությունների նույթ: Այսպես` Գ. Լ. Վիգոտսկու, Խ. Մ. Խալներսոնի ն մյուսների հետազոտությունները ացահայտում են, որ մոտավորապես կյանքի 3-րդ ամսվանից սկսվող ռնող գործողությունների ձնավորումն էական ազդեցություն է ունենում առարկայի ձնի ն մեծության ընկալման զարգացման վրա: Այդպես Ռ. Ուոկի ն է. Գի սոնի կողմից հայտնա երված 6-18 ամսական երեխաների մոտ խորության ընկալման առաջընթացը կապված է, ըստ մեր դիտումների, տարածության մեջ երեխայի տեղաշարժման պրակտիկայի հետ: Մանկիկի պրակտիկ գործողությունների յուրահատուկ, անմիջական նույթը որոշում է նրա կողմնորոշիչ, պերցեպտիվ գործողությունների առանձնահատկությունները: Ըստ Լ. Ա. Վենգերի տվյալների` վերջինները կանխորոշում են գլխավորապես դինամիկ փոխհարա երությունները երեխայի սեփական մարմնի ն առարկայական իրադրության միջն: Դա տեղի ունի, օրինակ, մանկիկի կողմից տվյալ պայմաններում տեղաշարժման երթուղու, իր ձեռքով տեսանելի առարկան ռնելու հեռանկարների տեսողական անտիցիպացիայի դեպքում:

Զարգացման տվյալ փուլում երեխան առաջին հերթին առանձնացնում է առարկայի այն հատկությունները, որոնք անմիջականորեն ուղղված են նրան, ն որոնց վրա անմիջականորեն ուղղվում են նրա գործողությունները (կամ ախվում են), եր ուրիշ, դրա հետ ուղղակի կապ չունեցողների համակցությունն ընկալվում է գլո ալ, չմասնատված ձնով: Ավելի ուշ` սկսած երեխայի կյանքի երկրորդ տարուց, երեխան մեծերի օգնությամ սկսում է յուրացնել պարզագույն գործիքները, մի առարկայով ազդում է մյուսի վրա: Դրանով պայմանավորված` փոխվում է նրա ընկալումը: Գենետիկական տվյալ փուլում հնարավոր է դառնում ոչ միայն սեփական մարմնի ն առարկայական իրավիճակի միջն դինամիկ փոխհարա երությունների, այլն միջառարկայական հարա երությունների հայտնի փոխակերպումների կանխորոշումը (օրինակ՝ տվյալ առարկան որոշակի անցքի վրայով անցկացնելու, մի առարկան մյուսի օգնությամ տեղափոխելու ն այլ հնարավորությունների կանխատեսումը): Ընկալման պատկերները կորցնում են այն գլո ալությունը ն ֆրագմենտարությունը, որոնք նորոշ էին նախորդ փուլում, միաժամանակ ձեռք են երում ավելի հստակ ն ավելի ադեկվատ ընկալվող առարկայի կառուցվածքային կազմակերպում: Այսպես, օրինակ՝ ձնի ընկալման ոլորտում աստիճանա ար սկսում է առանձնանալ ուրվագծի ընդհանուր կոնֆիգուրացիան, որն առաջին հերթին մի օ յեկտն անջատում է մյուսից, ն երկրորդ` որոշում է դրանց տարածական փոխազդեցության մի շարք հնարավորություններ (մոտեցման, վրադրման ն այլն): Վաղ տարիքից անցնելով նախադպրոցական տարիքին (3-7 տարեկան)` երեխաները համապատասխան ուսուցման դեպքում սկսում են յուրացնել յուրահատուկ մարդկային արդյունավետ գործունեության մի շարք տեսակներ, որոնք ուղղված են ոչ միայն արդեն առկա օ յեկտների կիրառմանը, այլն նոր օ յեկտների ստեղծմանը (ձեռքի աշխատանքի պարզագույն տեսակներ, կառուցում, նկարչություն, ծեփում ն այլն): Արդյունավետ գործունեությունը երեխայի առջն դնում է պերցեպտիվ նոր խնդիրներ: Տեսողական ընկալման զարգացման մեջ կառուցողական գործունեության (Ա. Ռ. Լուրիա, Ն. Ն. Պոդդյակով, Վ. Պ. Սոխինա ն ուրիշներ), ինչպես նան նկարչության (Զ. Մ. Բոգուսլավսկայա, Ն. Պ. Սակուլինա ն ուրիշներ) դերի հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ այդ գործունեությունների ազդեցության ներքո երեխաների մոտ ձնավորվում են տեսողական վերլուծության ն համադրության արդ տեսակներ, տեսած առարկան մասերի աժանելու ն ապա դրանք կրկին մեկ ամ ողջության մեջ միավորելու ընդունակություն, նախքան նման գործողությունները կիրականացվեն պրակտիկայում: Համապատասխանա ար ն ձնի պերցեպտիվ պատկերները ձեռք են երում նոր ովանդակություն: Բացի առարկայի ուրվագծի հետագա ճշտումից՝ սկսում են

առանձնանալ նրա կառուցվածքը, դրա աղկացուցիչ մասերի տարածական առանձնահատկություններն ու հարա երությունները, որոնց վրա երեխան առաջ գրեթե ուշադրություն չէր դարձնում: Այդպիսին են փորձարարական որոշ տվյալներ, որոնք վկայում են տար եր տարիքի երեխաների պրակտիկ գործունեության նույթից ընկալման օնտոգենեզի կախվածության մասին: Ինչպես արդեն նշել ենք, երեխայի զարգացումն ինքնա ուխ չի ընթանում, այլ կատարվում է ուսուցման ազդեցության տակ: Օնտոգենետիկական ն գործառութային զարգացումներն անընդհատ փոխազդում են միմյանց հետ: Ըստ այդմ՝ կարող ենք «ընկալման ն գործողության» հիմնահարցը դիտարկել մի այլ՝ զգայական ուսուցման ժամանակ պերցեպտիվ գործողությունների ձնավորման տեսանկյունից: Չնայած այդ գործընթացը ձեռք է երում ավականին տար եր կոնկրետ առանձնահատկություններ` կախված նախորդ փուլից ն երեխայի տարիքից, օնտոգենեզի ոլոր փուլերում այն ենթարկվում է մի շարք ընդհանուր օրինաչափությունների ն անցնում է որոշակի փուլեր, որոնք որոշ առումով հիշեցնում են Պ. Յա. Գալպերինի ն մյուս ուսումնասիրողների կողմից հաստատվածները մտավոր գործողությունների ն հասկացությունների ձնավորման ժամանակ: Պերցեպտիվ նոր գործողությունների ձնավորման առաջին փուլում (այսինքն` այն դեպքերում, եր երեխան ախվում է ացարձակապես նոր, նախկինում իրեն անհայտ պերցեպտիվ խնդիրների դասին) գործընթացը սկսվում է նրանից, որ խնդիրը լուծվում է պրակտիկ պլանում արտաքին, նյութական գործողությունների օգնությամ առարկաների հետ: Դա, իհարկե, չի նշանակում, որ նմանատիպ գործողությունները կատարվում են «կուրորեն»` առանց խնդրի մեջ որնէ նախնական կողմնորոշման: Բայց քանի որ վերջինը հիմնըվում է նախկին փորձի վրա, ն դրվում են նոր խնդիրներ, այդ կողմնորոշումը սկզ նական շրջանում ան ավարար է լինում, ն անհրաժեշտ շտկումները մտցվում են անմիջապես նյութական իրականության հետ ախման գործընթացում, պրակտիկ գործողությունների կատարման ընթացքում: Այսպես՝ վերը երված փաստերը վկայում են, որ տար եր տարիքի երեխաները, ախվելով նոր խնդիրների, ինչպես, օրինակ՝ որոշակի անցքի վրայով առարկան հրելու (Լ. Ա. Վենգերի գիտափորձեր) կամ ունեցած տարրերից արդ ամ ողջություն կառուցելու (Ա. Ռ. Լուրիայի գիտափորձեր) խնդրին, նախապես պահանջվող արդյունքին հասնում են պրակտիկ փորձերի օգնությամ , ն միայն հետո են նրանց մոտ ձնավորվում համապատասխան կողմնորոշիչ պերցեպտիվ գործողությունները, որոնք նույնպես սկզ ում կրում են արտաքուստ արտահայտված երկարաձիգ նույթ:

Նախադպրոցական դաստիարակության ինստիտուտի փորձարարական դիդակտիկայի լա որատորիայի հետ համատեղ անցկացրած մեր հետազոտությունները (Ա. Պ. Ուսովա, Ն. Պ. Սակուլինա, Ն. Ն. Պոդդյակով ն այլք) ցույց տվեցին, որ զգայական ուսուցման ռացիոնալ դրվածքի դեպքում անհրաժեշտ է ամենից առաջ ճիշտ կազմակերպել այդ արտաքին կողմնորոշիչ գործողությունները, որոնք ուղղված են ընկալվող օ յեկտի որոշակի հատկությունների հետազոտմանը: Այսպես՝ Զ. Մ. Բոգոսլավսկայայի, Լ. Ա. Վենգերի, Տ. Վ. Ենդովիցկայայի, Յա. Զ. Նեվերովիչի, Տ. Ա. Րեպինայի, Ա. Գ. Ռուզսկայայի ն մյուսների գիտափորձերի արդյունքում ացահայտվեց, որ առավել արձր արդյունքներ են ձեռք երվում այն դեպքում, եր զգայական ուսուցման սկզ նական փուլերում ուն գործողությունները, որոնք պահանջվում է կատարել, երեխային առաջարկվող զգայական չափանիշները, ինչպես նան ընկալվող առարկայի` նրա կողմից ստեղծվող մոդելները հանդես են գալիս իրենց նյութական ձնով: Զգայական ուսուցման համար նմանատիպ արենպաստ իրավիճակ է առաջանում, օրինակ, այն դեպքում, եր երեխային առաջարկվող զգայական չափանիշները նրան տրվում են առարկայական օրինակների ձնով (գունավոր թղթի շերտի, տար եր ձների հարթ ֆիգուրների խմ երի ն այլնի տեսքով), որոնք նա կարող է համադրել ընկալվող օ յեկտի հետ արտաքին գործողությունների ընթացքում (դրանք մոտեցնելով միմյանց, մեկը մյուսի վրա դնելով ն այլն): Այդպիսով` գենետիկական տվյալ փուլում կարծես սկսում է ձնավորվել ապագա իդեալական, պերցեպտիվ գործողության արտաքին, նյութական նախատիպը: Երկրորդ փուլում զգայական գործընթացները, վերակառուցվելով պրակտիկ գործունեության ազդեցության տակ, իրենք էլ փոխակերպվում են յուրահատուկ պերցեպտիվ գործողությունների, որոնք իրականանում են ռեցեպտոր ապարատների գործողությունների օգնությամ ն կանխորոշում են հաջորդող պրակտիկ գործողությունները: Այդ գործողությունների զարգացման արդ գործընթացն առավել մանրամասնորեն դիտարկվում է Վ. Պ. Զինչենկոյի զեկուցումում: Մենք կանգ կառնենք միայն այդ գործողությունների մի շարք առանձնահատկությունների ն պրակտիկ գործողությունների հետ դրանց ծագումնա անական կապերի վրա: Զ. Մ. Բոգոսլավսկայայի, Ա. Գ. Ռուզսկայայի ն այլ հետազոտողների ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, օրինակ, որ տվյալ փուլում երեխաները ծանոթանում են առարկաների տարածական հատկությունների հետ երկարաձիգ կողմնորոշիչ-հետազոտական գործողությունների (ձեռքի ն աչքի) օգնությամ : Նմանատիպ երնույթներ են դիտվում լսողական պերցեպ72

տիվ գործողությունների (Տ. Վ. Ենդովիցկայա, Լ. Ե. Ժոտովա, Տ. Կ. Միխինա, Տ. Ա. Րեպինա), ինչպես նան երեխաների մոտ սեփական դիրքերի ն շարժումների կինեսթետիկ ընկալման ձնավորման ժամանակ (Յա. Զ. Նեվերովիչ): Տվյալ փուլում իրադրության հետազոտությունը հայացքի, արտաքին շարժումների, շոշափող ձեռքի ն այլնի օգնությամ նախորդում է պրակտիկ գործողություններին` որոշելով դրանց ուղղվածությունն ու նույթը: Այսպես՝ երեխան, որն ունի լա իրինթոսն անցնելու հայտնի փորձ (Օ. Վ. Օվչիննիկովայի, Ա. Գ. Պոլյակովայի գիտափորձեր), կարող է նախապես աչքով կամ շոշափող ձեռքով հետնել ճանապարհին` խուսափելով փակուղիներից ն չհատելով լա իրինթոսում առկա պատերը: Այդպես ն Լ. Ա. Վենգերի գիտափորձերում անցքերի վրայով (տար եր ձների ու չափերի) տար եր առարկաներ անցկացնել սովորած երեխաները սկսում են դրանք համեմատել` միայն հայացքը անցկացնելով առարկայից դեպի անցքը, ն նման նախնական կողմնորոշումից հետո տալիս են պրակտիկ խնդրի անսխալ պատասխան: Այսպիսով՝ տվյալ փուլում արտաքին կողմնորոշիչ-հետազոտական գործողությունները կանխորոշում են պրակտիկ գործողությունների ճանապարհներն ու հետնանքները` համաձայնեցվելով այն կանոնների ն սահմանափակումների հետ, որոնց վերջինները ենթարկվում են: Երրորդ փուլում պերցեպտիվ գործողությունները սեղմվում են, դրանց ընթացքի ժամանակը կրճատվում է, էֆեկտորային օղակները դադարեցվում են, ն ընկալումը սկսում է թողնել պասիվ, անգործ գործընթացի տպավորություն: Տեսողական, շոշափողական ն լսողական պերցեպտիվ գործողությունների ձնավորման մեր հետազոտությունները ցույց են տվել, որ զգայական ուսուցման ուշ փուլերում երեխաները ձեռք են երում արագ, առանց որնէ արտաքին կողմնորոշիչ-հետազոտական շարժումների օ յեկտի որոշակի տեսակի հատկությունները ճանաչելու, դրանք մեկը մյուսից տար երելու, դրանց միջն եղած կապերն ու հարա երությունները ացահայտելու ն այլ ընդունակություններ: Առկա փորձարարական տվյալները թույլ են տալիս ենթադրել, որ տվյալ փուլում արտաքին կողմնորոշիչ-հետազոտական գործողությունը փոխակերպվում է իդեալական գործողության, ընկալման դաշտում ուշադրության շարժման: «Իդեալական» պերցեպտիվ գործողությունների մի շարք առանձնահատկությունների մասին են վկայում ստա իլիզացված պատկերի ընկալման հետազոտությունները (տե՛ս Վ. Պ. Զինչենկոյի ն Վ. Դ. Վերգիլեսի զեկուցումները):

ՀԱԳԵՑԱԾՈՒԹՅՈՒՆԸ ՇԱՐԺՄԱՆ ԸՆԿԱԼՄԱՆ ԴԵՊՔՈՒՄ

Խ. ՈՒՈԼԼԱԽ (ՌԵԶՅՈՒՄԵ)

45օ անկյամ գծերով անընդհատ ժապավենը շարժվում է վերնից ներքն ոչ մեծ հավասարաչափ արագությամ : Փորձարկվողը դիտում է այն ժապավենը ծածկող վահանակի մեջ գտնվող քառակուսի պատուհանի միջով (Նկար 1 ա): Այդ պայմաններում թվացյալ շարժման ուղղությունը կարող է լինել երկակի` կա՛մ ուղղահայաց ներքն, կա՛մ հորիզոնական աջ: Սկզ ում փորձարկվողը գրեթե միշտ տեսնում է դեպի ներքն շարժում: Իսկ եթե դիտումը շարունակվում է, ապա այդ ուղղությունը փոխվում է հորիզոնականի: Այնուհետն երկու ուղղությունները սկսում են միմյանց հերթափոխել:

ՆԿ.1 Նկար 1-ը Խ. Ուոլլախի գիտափորձի երկու հատվածն է:

Եթե ենթադրենք, որ այդ հերթագայումը մի ուղղությամ շարունակական շարժման աստիճանական «հագեցման» արդյունք է, ապա կարելի է փորձել փոխել հաջորդող պերցեպտիվ էֆեկտը ուղղություններից մեկի գործողության հատուկ ուժեղացման դեպքում: Խ. Ուոլլախը դա ստուգել է` փորձարկվողին առաջարկելով մի քանի րոպեի ընթացքում դիտել գծերով ժապավենը, որը կարող է ընկալվել միայն որպես դեպի ներքն շարժվող 

Աղ յուրը` Х. Уоллах, Насыщение при восприятии движения, Хрестоматия по ощущению и восприятию, под. ред. Ю. Б. Гиппенраутер и М. Б. Михалевский, Изд. Моск. универ., М., 1975, ст. 386-387:

(Նկար 1 ): Այնուհետն ցուցադրվում էր առաջին պատկերը: Փորձարկվողն անմիջապես ընկալում էր հորիզոնական շարժում, այլ ոչ թե ինչպես միշտ` ուղղահայաց: Ըստ երնույթին, Նկար 1 -ում գծերի դեպի ներքն շարժումներից ստեղծվում է այդ ուղղությամ շարժման հետագա տեսլականին «հակակշիռ», ն փորձարկվողն ընկալում է այլընտրանքային հորիզոնական ուղղություն: Գրականություն 1. ՄallaՇհ Ւ., ՍԵ6r ՄiՏս6ll Մaհrց6ոօոո6ո6 86w6ցսոցՏriՇհtսոց, “ՔՏ/Շհօl. ԲօrՏՇհ.”, 20, 1935, 325-380.

ԸՆԿԱԼՄԱՆ ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆ

Խ. ՈՒՈԼԼԱԽ (ՌԵԶՅՈՒՄԵ)

Վերը նկարագրված շարժման պատրանքը Խ. Ուոլլախի կողմից օգտագործվել է պերցեպտիվ վերակազմակերպման հետազոտության համար: Ծածկի միջի քառակուսի պատուհանի միջով փորձարկվողը տեսնում է ժապավեն, որը դանդաղ շարժվում է վերից վար: Ժապավենի վրա անցկացված են 45օ անկյամ գծեր: Յուրաքանչյուր գծի ձախ կեսը սն է, աջը` կարմիր: Սկզ ում մասամ սն ն մասամ կարմիր գծերի շարժումն ընկալվում է ուղղահայաց՝ վերից վար: Մի քանի րոպե անց այդ շարժումից «հագեցումը» ստեղծում է ձախից աջ շարժվող գիծ ընկալելու ուժեղ միտում: Սակայն այդ միտման իրականացմանը խանգարում է այն փաստը, որ կենտրոնական առանցքով անցնելիս գծերի գույնի փոփոխությունը (սնից կարմիր) քիչ հավանական է: Այդ պատճառով դեպի ներքն շարժման ընկալումը ավելի երկար է տնում, քան նախորդ հոդվածում նկարագրված պայմաններում: Սակայն հորիզոնական շարժման ընկալման միտումն աճում է, ն կոնֆլիկտը լուծվում է «ստեղծագործական» պերցեպտիվ վերակազմակերպման միջոցով: Փորձարկվողն անսպասելիորեն տեսնում է, որ սն գծերը շարժվում են աջ ն հասնելով կենտրոնին՝ մտնում են կարմիր թափանցիկ ապակու տակ: Այդ կարմիր ապակին պերցեպտիվ կերպով «հայտնագործվում է»: Այն հստակորեն ընկալվում է որպես ժապավենի առջնում գտնվող մակերնույթ, որն առանձնացած է ուրվագծով: էլ ավելի արդ էֆեկտ է ստացվում այն դեպքում, եթե գծերի վերջավորությունները կազմում են անհավասար եզր: Գծերը որպես մի կողմ շարժվող տեսնելու արդությունն այստեղ ավելի մեծ է, քանի որ դրանք պետք է «գնան ոչ մի տեղ»: Սակայն շատ փորձարկվողների մոտ ինքնա ուխ կերպով առաջանում է զարմանալի լուծում: Նրանք տեսնում են երկու մասի աժանված դաշտ. առաջին մասում է դեպի աջ շարժվող գծերի շարքը, երկրորդ մասում` անհավասար եզրով սպիտակ մակերնույթ, որը շարժվում է ներքն, իսկ գծերն անընդհատ մտնում են դրա տակ: Վերակառուցումը կատարվում է անսպասելիորեն ն առանց փորձարկվողի կողմից որնէ ջանք գործադրելու. նա ինքն էլ զարմանում է դրանից: Խթանման պայմաններին համապատասխանող նոր կոնֆիգուրացիայի ստեղծման այդ «ստեղծագործությունն» իրականանում է ամ ողջը մասերի աժանելու ն նոր մասերի «հայտնա երման» ճանապարհով: 

Աղ յուրը` Х. Уоллах, Творчество восприятия, Хрестоматия по ощущению и восприятию, под. ред. Ю. Б. Гиппенраутер и М. Б. Михалевский, М., Изд. Моск. универ., 1975, ст. 387-388:

ԶԳԱՅԱԿԱՆ ԱՐՏԱՑՈԼՄԱՆ ՄԵԽԱՆԻԶՄԻ ՄԱՍԻՆ

Ա. Ն. ԼԵՈՆՏԵՎ

Անմիջական զգայական իմացության կոնկրետ մեխանիզմների մասին գիտական պատկերացումների զարգացումն ունի երկակի նշանակություն` հոգե անական ն փիլիսոփայական: Վերջինը տվյալ հիմնախնդիրը հատկապես կարնորում է ոչ միայն կոնկրետ գիտական, այլն իմացա անական տեսանկյունից: Զգայության օրգանների դասական ֆիզիոլոգիան 2|2 դարում ացահայտել է ազմաթիվ հիմնարար գիտական փաստեր ն օրինաչափություններ: Այն միաժամանակ զգայության մասին ուսմունքի մեջ զարգացրել է տեսական հայեցակարգը, որը վերջին ժամանակներում եր եմն անվանում են «ռեցեպտորային»` այն հակադրելով զգայությունների ռեֆլեկտորային հայեցակարգին, որը հիմնվում է Ի. Մ. Սեչենովի ն Ի. Պ. Պավլովի հայացքների վրա: «Ռեցեպտորային» հայեցակարգը, ինչպես հայտնի է, համապատասխանում էր սու յեկտիվ իդեալիստական փիլիսոփայությանը: Վերջինս իր հերթին լայնորեն օգտագործում էր այդ հայեցակարգը սեփական դիրքորոշումների պաշտպանության համար: Ռեցեպտորային հայեցակարգին նորոշ է այն դրույթը, որ զգայության յուրօրինակ առանձնահատկությունը որոշվում է ռեցեպտորի ն հաղորդող նյարդային ուղիների հատկություններով: Այդ դրույթը ձնակերպվել է Ի. Մյուլլերի կողմից` որպես «զգայության օրգանների յուրահատուկ էներգիաների» հատուկ սկզ ունք: Քանի որ այդ սկզ ունքն ընդհանուր առմամ եր եմն ներկայացվում է որպես ի րն միայն ակնհայտ փաստեր արտահայտող, ինչպես աչքն իր կառուցվածքով կարող է տալ միայն տեսողական զգայություններ, իսկ ականջը` լսողական զգայություններ, օգտակար է հիշեցնել դրա առավել ամ ողջական շարադրանքը: Իր «Մարդու ֆիզիոլոգիայի դասընթացում» Ի. Մյուլլերն այդ սկզ ունքն արտահայտում է հետնյալ թեզիսներում. «Մենք չենք կարող ունենալ արտաքին պատճառներից ծնված ոչ մի զգայություն՝ ացի նրանցից, որոնք կարող են առաջանալ նան առանց այդ պատճառների, մեր զգայական նյարդերի վիճակով:



Աղ յուրը` А. Н. Леонтьев, О механизме чувственного отражения, Хрестоматия по ощущению и восприятию, под. ред. Ю. Б. Гиппенраутер и М. Б. Михалевский, М., Изд. Моск. универ., 1975, ст. 205-216:

Միննույն արտաքին պատճառն առաջացնում է տար եր զգայություններ զգայության տար եր օրգաններում` կախված դրանց նույթից: Յուրաքանչյուր զգայական նյարդին նորոշ զգայությունները կարող են առաջանալ ազմաթիվ` ն՛ ներքին, ն՛ արտաքին ազդեցություններով: Զգայությունը գիտակցությանն է փոխանցում ոչ թե արտաքին մարմինների հատկությունները կամ վիճակները, այլ զգայուն նյարդի` արտաքին պատճառով որոշվող հատկություններն ու վիճակները, ն այդ հատկությունները տար եր են տար եր զգայական նյարդերի համար» |1): Այս թեզիսներից Ի. Մյուլլերը կատարեց լիովին որոշակի իմացա անական եզրակացություն. զգայությունները մեզ չեն տալիս ներազդող իրերի հատկությունների իմացություն, քանի որ դրանց արձագանքում են` զգայական օրգանի (նրա յուրահատուկ էներգիայի) հատկությանը համապատասխան: Հետագայում այս սու յեկտիվ-իդեալիստական եզրակացությունը լայնորեն պաշտպանվեց, քանի որ հիմնվելով զգայության գործընթացների մասին կոնկրետ գիտելիքների վրա՝ չկա այն հերքելու հնարավորություն: Ռեցեպտորային տեսության դիրքերից դա իսկապես հնարավոր չէ անել, քանի որ անհնար է ժխտել այն փաստերի իսկությունը, որոնցով ապացուցվում է զգայության օրգանների կառուցվածքից զգայության յուրահատկության կախվածությունը: Իսկապես, միննույն, ասենք` մեխանիկական, գրգռիչը որակապես տար եր զգայություններ է առաջացնում` կախված նրանից, թե զգայության որ օրգանի (աչքի, ականջի կամ մաշկի մակերնույթի) վրա է այն ազդում, կամ տար եր գրգռիչները (էլեկտրական հոսանք, ճնշում, լույս), ազդելով միննույն օրգանի, օրինակ` աչքի վրա, առաջացնում են միննույն որակի զգայություններ, տվյալ դեպքում` լուսային: Չնայած սու յեկտիվ-իդեալիստական եզրակացություններն իսկապես խում են յուրահատուկ էներգիաների սկզ ունքից, դրանց առավել խորը հիմքում ընկած է այն ընդհանուր ելակետային դրույթը, որը ն նութագրում է դիտարկվող հայեցակարգը հենց որպես ռեցեպտորային: Այդ դրույթը հետնյալն է. զգայության առաջացման համար ավարար է, որ այս կամ այն արտաքին պատճառից ռեցեպտորում ծագած գրգռումը հասնի ուղեղ, որտեղ այն անմիջականորեն փոխակերպվում է սու յեկտիվ երնույթի: Այդ դրույթի համաձայն` զգայություններ ծնող գործընթացների վերլուծությունը սահմանափակվում է միայն ռեակցիայի սկզ նական աֆերենտային օղակով, իսկ ծայրամասերից եկող գրգռումից ուղեղում առաջացած հետագա գործընթացները դիտարկվում են որպես միայն զգայությունների հաջորդող վերամշակում իրականացնող («անգիտակցական մտահանգումներ», «զուգորդական համադրություն» ն այլն), այց ուն զգայության առաջացմանը

չմասնակցող: Առավել նս դա վերա երում է պատասխան շարժողական գործընթացներին, որոնք ընդհանրապես դուրս են մնում ռեցեպտորային հայեցակարգի տեսադաշտից: Զգայության նման հասկացումը միայն վերարտադրում էր զգայության վերա երյալ հին սու յեկտիվ-էմպիրիկ հոգե անության ողջ հայեցակետը, որը այն համարում էր զուտ պասիվ գործընթացի արդյունք, իսկ ակտիվ սկիզ ը վերագրում էր հատուկ սու ստանցիային` հոգուն, ակտիվ ապերցեպցիային, գիտակցությանը: Զգայության (ն ընդհանրապես զգայական իմացության) պասիվ, զուտ հայեցողական նույթի, գործունեությունից, պրակտիկայից նրա առանձին լինելու մասին այս դրույթով ն, ընդհակառակը, առաջին հերթին զուտ ոգեղեն ակտիվության, գիտակցության ակտիվության ընդգծումով զգայության ռեցեպտորային հայեցակարգը հարում էր սու յեկտիվ-իդեալիստական փիլիսոփայությանը: Այն որոշեց նան փաստերի միակողմանի ընտրությունը, որոնք կազմեցին մյուլլերյան սկզ ունքի ն դրանից խող իմացա անական եզրակացությունների փորձարարական հիմքը: Ռեցեպտորային հայեցակարգի կողմից ներգրավված փաստերի ընտրության այդ միակողմանիությունն արտահայտվեց նրանում, որ դրանք նավ չէին սպառում զգայության գործընթացը նութագրող ոլոր էական տվյալները, ն ավելին՝ հակասության մեջ էին արդեն այդ ժամանակ հանրահայտ որոշ փաստերի հետ: Դրանց թվին առաջին հերթին դասվում են այն փաստերը, որոնք վկայում են զգայության առաջացման մեջ շարժողական գործընթացների մասնակցության, ինչպես նան այնպիսի երնույթների մասին, ինչպիսին է զգայության օրգանների փոխազդեցությունը: Այդ պատճառով էլ նական է, որ դեռ այն շրջանում, եր ծայրամասային (պերիֆերիկ) հայեցակարգը իշխող դիրք էր գրավել, գիտական տվյալների ավելի ու ավելի լայն շրջանակի կուտակման ազդեցությամ , մասնավորապես զգայության օրգանների վերա երյալ համեմատաանատոմիական, էվոլյուցիոն մոտեցման զարգացման հետ կապված, սկսեցին ձնավորվել զգայության նույթի վերա երյալ գիտական այլ հայացքներ: Հատկապես զգայության օրգանների յուրահատկության նույթի ընկալումը լրջորեն փոխեց էվոլյուցիոն մոտեցման զարգացումը: էվոլյուցիայի հետազոտության տվյալների հիման վրա հաստատվեց մի շատ կարնոր թեզիս, ըստ որի` զգայության օրգանները արտաքին միջավայրի ազդեցություններին հարմարման արդյունք են, ն այդ պատճառով իրենց կառուցվածքով ու հատկություններով համապատասխանում են այդ ազդեցություններին |2):

Դրա հետ մեկտեղ նշվում էր, որ սպասարկելով միջավայրի նկատմամ օրգանիզմի հարմարման գործընթացները՝ զգայության օրգաններն իրենց գործառույթը կարող են հաջողությամ կատարել միայն այն պայմանով, որ դրանք ճիշտ են արտացոլում նրա օ յեկտիվ հատկությունները: Այսպիսով՝ «զգայության օրգանների յուրահատուկ էներգիաների» սկզ ունքն ավելի ու ավելի է վերաիմաստավորվում «յուրահատուկ էներգիաների օրգանների» սկզ ունքի, ըստ որի, ընդհակառակը, զգայության օրգանների հատկությունները կախված են օրգանիզմի վրա ազդող արտաքին աղ յուրների էներգիաների յուրահատկություններից: Պետք է նշել, որ այդ դիրքորոշումը մեծ դեր է խաղացել իմացա անական այն եզրակացությունների քննադատության մեջ, որոնք հիմնվում էին զգայության ծայրամասային հայեցակարգի վրա: Խոսելով էվոլյուցիոն, գենետիկական մոտեցման զարգացման մասին` հարկ է նշել նան զգայությունների զարգացման գործառութային հետազոտության դերը: Նկատի ունենք այն աշխատանքները, որոնք նվիրված են եղել զգայության շեմերի փոփոխությունների հետազոտությանը տար եր արտաքին գործոնների, մասնավորապես մասնագիտական գործունեության կամ հատուկ վարժությունների ազդեցության տակ, որոնք կազմակերպվում են փորձարարական նպատակներով |3): Այդ աշխատանքների մեջ որոշակի հետաքրքրություն են ներկայացնում զգայությունների վերակառուցման գործընթացի հետազոտությունները, որոնք կատարվում են զգայության օրգանների աշխատանքը խեղող արհեստական պայմանների ներգրավմամ : Այդ փորձերով (Ստրատտոն, նորագույն հեղինակներից` Ի. Կոլեր) ցույց է տրվել, որ այդ պայմաններում կատարվող վերակառուցումը միշտ ուղղված է զգայությունների կարգավորմանը, այսինքն` իրենց փորձի նկատմամ շրջապատող աշխարհի առարկաների հետ պրակտիկ շփումների համապատասխանության վերականգնմանը |4): Առանձնահատուկ տեղ են գրավում զգայությունների փոխազդեցության հետազոտությունները, որոնք 30-ական թթ. հատկապես զարգացրել են Ս. Վ. Կրավկովը ն նրա դպրոցը |5): Զգայության հին տեսության հաղթահարման խնդրի տեսակետից այդ հետազոտությունների սկզ ունքային նշանակությունն այն է, որ դրանք փորձարարական ճանապարհով ցույց տվեցին զգայության օրգանների անընդհատ փոխազդեցության առկայությունը, որը մասնավորապես իրականանում է արդեն նյարդա անական ցածրագույն մակարդակներում: Դրանով նրանք քայքայեցին զգայությունների վերա երյալ այն հայացքը, որն ընդունում էր դրանք որպես ինքնուրույն տարրեր, ո-

րոնց միավորումը ացառապես մտածողության, գիտակցության գործառույթ է: Վերջապես զգայության նույթի մատերիալիստական ընկալման գործում կարնոր ներդրում ունեցան զգայության առաջացման ժամանակ էֆեկտորային գործընթացների մասնակցության ուսումնասիրությանը նվիրված հետազոտությունները: Սկզ ում այդ հետազոտությունները վերա երում էին գրեթե ացառապես այն զգայությունների ոլորտին, որոնք կապված են կոնտակտային «պրակսիկ» ռեցեպտորների գործունեության հետ, այնուհետն տեսողական, լսողական ն այլ ռեցեպտորների զգայական նյարդերի կազմում էֆեկտորային հյուսվածքների ացահայտման հետ մեկտեղ դրանք տարածվել են նան դիստանտային ռեցեպտորների, ռեցեպտոր «հայեցող ների» հետ կապված զգայությունների մեխանիզմների վերլուծության վրա: Ներկայումս ազմաքանակ ն ազմակողմանի այդ հետազոտությունները հանգեցրին ընդհանուր եզրակացության, որը կտրուկ ձնակերպմամ կարող է արտահայտվել այսպես. զգայությունը` որպես հոգեկան երնույթ, պատասխան ռեակցիայի ացակայության կամ նրա անհամապատախանության դեպքում անհնար է. անշարժ աչքը նույնքան կույր է, ինչպես անշարժ ձեռքը աստերեոգնոստիկ է |6): Շոշափման վերլուծությունն ունի այն առավելությունը, որ այն գործ ունի մի գործընթացի հետ, որի ամենաէական ովանդակությունը հանդես է գալիս հետազոտության համար հեշտ մատչելի արտաքին շփման ձնով: Փորձենք ավելի մոտիկից դիտել այդ գործընթացը: Դա այնպիսի հարմարողական գործընթաց է, որը չի կատարում ո՛չ ասիմիլյատիվ, ո՛չ պաշտպանական գործառույթ. միաժամանակ այն նան ակտիվ փոփոխություն չի մտցնում ուն օ յեկտի մեջ: Միակ գործառույթը, որ այն կատարում է, օ յեկտի արտացոլվող հատկության` նրա մեծության ն ձնի վերարտադրման գործառույթն է իր դինամիկայով. օ յեկտի հատկությունները նրա կողմից վերափոխվում են սուկցեսիվ պատկերի, որը այնուհետն «վերածվում է» սիմուլտան զգայական արտացոլման երնույթի: Այսպիսով՝ շոշափման գործընթացի մեխանիզմի առանձնահատկությունն այն է, որ գոյություն ունի արտաքին ներգործության հատկություններին ընկալող համակարգում գործընթացի դինամիկայի նմանակման մեխանիզմ: Կարիք չկա ազմապատկելու փաստերը, որոնք ցուցադրում են շոշափման գործընթացի հանդեպ արտացոլման սկզ ունքային մեխանիզմի առաջադրվող հասկացումը, ինչպես նան նույնը համանմանության սահմաններում տեսողության նկատմամ , ինչը նշվել է Սեչենովի կողմից: Այն հազիվ թե կարող է այստեղ լրջորեն վիճարկվել: Գլխավոր հարցն այլ է. կա81

րո՞ղ է արդյոք այդ ընկալումը տարածվել նան այնպիսի զգայության օրգանների վրա, որոնց գործունեությունն չի ներառում օ յեկտի հետ շփման մեջ գտնվող շարժողական գործընթացներ: Այլ կերպ ասած` գլխավորը ընկալող համակարգում գործընթացների նմանակման դիտարկման հնարավորության հարցն է` որպես իրականության ներգործող հատկությունների նույթի անմիջական զգայական արտացոլման ընդհանուր սկզ ունքային մեխանիզմ: Ամենաքիչ «շարժողական» զգայության օրգաններից մեկը անկասկած լսողության օրգանն է: Ականջը, եթե կարելի է այդպես ասել, առավելագույնս ոչ պրակտիկ է, առանձնացած է արտաքին մկանային շարժումների ապարատից: Այն տիպիկ օրգան «հայեցող» է, որն արձագանքում է ձայների հոսքին ոսկորում թաքնված զգայուն սարքի մեջ իրականացող գործընթացներով: Լսողության օրգանի անշարժության այդ տպավորությունը պահպանվում է` հակառակ ականջի ներքին պրոպրիոմոտոր ապարատի առկայությանը, իսկ ինչ վերա երում է արտաքին ականջի շարժողական ռեակցիաներին, ապա դրանց փոքր նշանակության մասին վկայում է դրա ացակայության փաստը մարդկանց մեծամասնության մոտ: Այդ պատճառով նական է, որ լսողության վերա երյալ ձայնի յուրահատուկ որակի արտացոլման մեջ շարժողական գործընթացների դերի մասին հարցը հատկապես սուր է: Այնուամենայնիվ, հենց լսողության հետազոտությունն է հիմք տվել առաջադրելու զգայական արտացոլման մեխանիզմի վերը շարադրված հասկացումը: Որոշ ժամանակ առաջ ն ուրիշ կապի մեջ մենք փորձարարական հետազոտության համար ընտրել էինք արձրձայնային լսողության հիմքում ընկած գործառութային համակարգի կառուցվածքի մասին հարցը: Արդեն նախնական վերլուծությունը մեզ ստիպեց հաշվի առնել ըստ արձրության` ձայների տար երման գործընթացում ձայնային ապարատի գործունեության մասնակցության փաստը. փաստ, որի նշանակությունն ընդգծում էին Քյոլերը |7) ն մի շարք այլ հեղինակներ, մասնավորապես Բ. Մ. Տեպլովը |8): Կիրառելով արձրձայնային տար երակիչ զգայունակության շեմերի հետազոտության հատուկ մեթոդիկան, որը հիմնված է տար եր տեմ րի ձայների օգտագործման վրա` դրանք ըստ արձրության համեմատելու համար, մենք կարողացանք փորձարարական ճանապարհով ցույց տալ այդ պայմաններում տար երակիչ արձրձայնային զգայունակության շեմերի ն տրված արձրության վոկալիզացիայի ճշգրտության, այսինքն` ձայների ինտոնացիայի ճշգրտության միջն խիստ կախվածության առկայությունը |9):

Բերված փորձերը հետո ցույց տվեցին, որ ըստ արձրության` ձայների վերլուծության մեջ որոշիչ է ինտոնացման գործընթացը, այլ կերպ ասած՝ շեմերի մեծությունը կախված է ձայներն ինտոնացնելու ընդունակությունից, ն արձրձայնային տար երակիչ զգայունակության շեմերն ընկնում են ճիշտ ինտոնացման «կարգավորումից» հետո |10): Այսպիսով՝ արձրձայնային վերլուծությունն այդ գիտափորձերում հանդես եկավ որպես գործառույթ, որի հիմքում ընկած է ռեֆլեկտորային գործընթացների համակարգը, որը որպես անհրաժեշտ ն որոշիչ աղադրիչ ներառում է ձայնային ապարատի մոտորային ռեակցիաները` արտաքին, արձր կամ ներքին, անլսելի, ընկալվող ձայնի արձրության «երգեցողության» տեսքով: Այդ փաստի առավել ընդհանուր նշանակությունը կարող էր հասկանալի լինել, եթե հիշյալ հետազոտությունն ուղղված լիներ նրան, որ ցույց տար արձրձայնային լսողության` որպես հատուկ գործառույթի կառուցվածքը, որը չի համընկնում խոսքային լսողության հետ: Լսողության այդ երկու գործառութային համակարգերի կառուցվածքի համեմատական վերլուծությունը թույլ տվեց առավել մանրամասն ացահայտել դրանց շարժողական օղակների դերը: Օ յեկտիվորեն ձայնը, մյուս ազդեցությունների նման, նորոշվում է մի քանի չափանիշներով, այսինքն` որոշակի կոնկրետ հատկությունների համալիրով, մասնավորապես` արձրությամ ն տեմ րով: Ձայնի ընկալումը ոչ այլ ինչ է, քան դրա արտացոլումը նրա այդ հատկություններում. չէ՞ որ չի կարելի պատկերացնել «անհատկություն» արտացոլում: Այլ հարց է, թե ինչպիսի հատկություններով է այն արտացոլվում: Զգայության մեջ արտացոլվող հատկությունների «հավաքի» առանձնահատկությունները տար երակում են տար եր ընկալող համակարգերը` որպես տար եր լսողության համակարգեր. մի կողմից` արձրձայնային լսողության, մյուս կողմից` յուրահատուկ խոսքային լսողության: Քանի որ ծայրամասային օրգանը` ռեցեպտորը, այդ երկու համակարգերի համար ընդհանուր է, դրանց սկզ նական օղակի տար երության վերա երյալ հարցը թվում է առավել արդ: Այնուհանդերձ, ավականին հստակ երնում է, որ դրանք չեն համընկնում իրենց շարժողական աղադրիչների առումով: Այստեղ հիմնական փաստն այն է, որ եթե տվյալ փորձարկվողի մոտ չի ձնավորվել վոկալային մոտորիկայի մասնակցությամ նորոշվող գործառութային համակարգը, ապա ձայնային աղադրիչները ըստ արձրության դրանով չեն տար երակվում: Ինչ-որ չափով պարադոքսալ այս փաստը, այնուամենայնիվ, չի կարող համարվել լիովին հաստատված:

Ըստ երնույթին, սկզ ունքային է նան խոսքային լսողության համակարգի հետ կապված հարցը, որն ապահովում է խոսքի (սա վերա երում է ոչ տոնալ լեզուներով խոսքին) ձայների յուրահատուկ որակի (ինվարիանտ) ադեկվատ արտացոլումը՝ այն տար երությամ միայն, որ վոկալային մոտորիկային այդ դեպքում փոխարինում է արտիկուլյացիայի շարժումը |11): Հայտնի է, օրինակ, որ խոսքի` մեզ համար հնչյունա անորեն լիովին օտար լեզվով ընկալման դեպքում մենք սկզ ում չենք տար երում խոսքային ձայների յուրահատուկ որակը |12): Խոսքի ընկալման մեջ արտիկուլյացիոն շարժումների դերն ուղղակիորեն հաստատվում է նան փորձարարական հետազոտությունների տվյալներով |13): Այսպիսով՝ ծայրամասային լսողական օրգանի գրգռականությունը ստեղծում է ձայնի` իր յուրահատուկ որակներով արտացոլման միայն անհրաժեշտ պայմանը, իսկ թե հատկապես որ որակներով է կատարվում դրա արտացոլումը, որոշվում է ընկալող ռեֆլեկտորային համակարգի մեջ այս կամ այն շարժողական օղակի մասնակցությամ : Հարկ է մեկ անգամ նս ընդգծել, որ ընկալող համակարգի շարժողական օղակները, որոնց մասին է խոսքը, ոչ թե պարզապես լրացնում կամ արդացնում են վերջնական զգայական էֆեկտը, այլ մտնում են տվյալ համակարգի հիմնական աղադրիչների թվի մեջ: Բավական է ասել, որ եթե վոկալային-շարժողական օղակը ներառված չէ ձայների արձրության ընկալման գործընթացի մեջ, ապա հանգեցնում է իսկական « արձրձայնային խլության»: Հետնա ար ընկալող համակարգում շարժողական օղակի ացակայությունը, որն ադեկվատ է ձայնի արտացոլվող որակին, նշանակում է այդ որակի առանձնացման անհնարինություն: Ընդհակառակը, հենց որ կատարվում է ըստ արձրության գնահատվող ձայնի ինտոնացման գործընթացի շտկում, տար երակման շեմերը կտրուկ ընկնում են եր եմն 6-8, եր եմն՝ մինչն 10 անգամ: Իսկ ինչպե՞ս է ինտոնացման գործընթացն ադեկվատ ձայնի որակին: Ակնհայտ է, որ ինչպես շոշափման ժամանակ հպման շարժումն ադեկվատ է առարկայի ուրվագծին, այդպես էլ ձայնային հանգույցների շարժումները վերարտադրում են ներգործության գնահատվող որակի նույթը: Այդ երկու գործընթացների միջն, սակայն, գոյություն ունի նան տար երություն: Շոշափողական ընկալման դեպքում ձեռքը շփման մեջ է մտնում ուն օ յեկտի հետ, ն նրա շարժումը, որը «լուսանկարում է» դրա ուրվագիծը, միշտ կատարվում է արտաքին դաշտում: Այլ է ձայնի ընկալման ժամանակ: Չնայած այդ դեպքում նս նմանեցման գործընթացը նախ ընթանում է նան արտաքուստ արտահայտված շարժման ձնով (արտաքին երգ), այց այն հետո կարող է ներքնայնացվել, այսինքն` ձեռք երել ներքին երգի, ներքին «պատ84

կերացման» (Տեպլով) ձն: Պատճառն այն է, որ սեփական զգայական ծայրամասային ապարատը ն տվյալ ընկալող համակարգի էֆեկտորը չեն համատեղվում միննույն օրգանում, ինչպես դա տեղի է ունենում շոշափման համակարգում: Հետնա ար, եթե շոշափման դեպքում արտաքին շարժումը ռեդուկցիայի ենթարկվի, ապա դա կառաջացնի ձեռքի վրա ազդող էքստրացեպտիվ ազդակների դադարում, ն առարկայի ձնի շոշափողական ընկալումը կդառնա ընդհանրապես անհնար: Այլ է լսողական ընկալման դեպքում. նմանեցման գործընթացի արտաքին շարժողական ձնի ռեդուկցիան (այսինքն` արձր երգեցողությունից դեպի արձրության ներքին «ներկայացմանն» անցումը), իհարկե, չի հեռացնում ն չի փոխում ծայրամասային լսողական օրգանի վրա էքստրասենսոր գրգռիչների ազդեցությունը, ն լսողական ռեցեպցիան չի ընդհատվում: Բարձրձայնային լսողության ռեֆլեկտորային համակարգում էֆեկտորային օղակի դերն ու առանձնահատկությունները նութագրող տվյալները թույլ են տալիս ըստ արձրության առաջադրել ձայների վերլուծության գործընթացի հաջորդ ընդհանուր սխեման: Լսողության ծայրամասային օրգանի վրա ազդող ձայնային գրգռիչն առաջացնում է մի շարք պատասխան ռեակցիաներ, այդ թվում` ինտոնացման յուրահատուկ շարժողական ռեակցիա` իր պրոպրիոցեպտիվ սիգնալիզացիայով: Այդ ռեակցիան անմիջապես ճշգրիտ չի վերարտադրում ներգործող ձայնի արձրությունը. այն յուրատեսակ «որոնման», ակտիվ կողմնորոշման գործընթաց է, որը շարունակվում է ընկալող համակարգի ներսում մինչն ներգործող ձայնի հիմնական արձրության հետ ինտոնացվող արձրության մոտեցման պահը: Հետագայում վոկալիզացիայի ապարատից առաջ եկող յուրատեսակ «ռեզոնանսի» հաճախականային ազդակների ն լսողական ընկալիչից եկող (կամ «օպերատիվ հիշողության» կողմից պահվող) ազդակների միջոցով այդ դինամիկ գործընթացը ստա իլիզացվում է, ինչն էլ տալիս է ձայնի արձրության, այսինքն` նրա արտացոլվող որակի ընդգծում: Բարձրձայնային ընկալման գործընթացի ընթացքի մասին այդ պատկերացումը հաստատվել է մեր կողմից ստացված փորձարարական տվյալներով |14): Առաջադրվող վարկածը զգայության տեսության ավելի արդ հարցին պատասխանելու փորձ է. ինչպե՞ս է հնարավոր զգայուն էքստրացեպտիվ սարքերից եկող ազդակների որսալը, ինչի արդյունքում կատարվում է գրգռիչի յուրահատուկ որակի վերարտադրում: Չէ՞ որ ռեցեպտորներում

արտաքին ազդեցությունների առաջնային տրանսֆորմացիան դրանց ձնափոխումն է, այսինքն` դրանց կոդավորումը |15): Ընդ որում՝ նյարդային գործընթացների «հաճախականության կոդը» պահպանվում է դրանց ողջ ճանապարհին, ինչն անհրաժեշտ պայման է կեղնի գործունեության համար: Հակառակ դեպքում տար եր որակի գրգռիչներին համապատասխան նյարդային գործընթացների փոխազդեցությունն անհնար կլիներ: Այդ պայմանի դեպքում ազդեցության յուրահատուկ որակի վերարտադրության մեխանիզմը պետք է ներառի նան այնպիսի գործընթացներ, որոնք ընդունակ են արտահայտել ազդող որակի նույթը: Այդպիսիք են առարկայի շոշափման, հայացքով հետնելու, ձայների ինտոնացման գործընթացները, որոնք իրականանում են մկանների մասնակցությամ : Ազդեցության որակի հայտնա երումն արդյո՞ք պետք է միշտ կատարվի մկանային պերիֆերիայի մասնակցությամ , թե՞ պետք է խոսել այդ գործընթացում այս կամ այն ֆերմենտի մասնակցության մասին ընդհանրապես: Դա հատուկ դիտարկում պահանջող հարց է, ինչպես էլ ավելի կարնոր հարցը նմանեցման գործառույթի ընդհանուր կենսա անական իմաստի ն առաջացման մասին: Այսպիսով՝ վարկածը, որի մասին խոսում ենք, դեռնս աց է թողնում ազում կարնոր հարցեր: Այդ վարկածը, կարծում ենք, լոկ ացարձակ նախնական փորձ է` անելու հետագա քայլը հայեցակարգի զարգացման մեջ, որը զգայությունները դիտարկում է որպես գործընթացներ, որոնք, միջնորդավորելով ազդող առարկայական միջավայրի հետ կապերը, կատարում են կողմնորոշիչ, ազդանշանային ն միաժամանակ նան արտացոլման գործառույթ: Գրականություն 1. Խսll6r Ս., ՒaոմԵսՇհ քսr մi6 Քհ/Տiօlօցi6 մ6Տ Խ6ոՏՇհ6ո քսr Մօrl6Տսոց6ո, 8մ. ||, 1840, Տ. 251. 2. Вавилов С. И., Глаз и солнце, М., 1950: Кравков С. В., Очерк общей психофизиологии органов чувств, М., 1956. 3. Ананьев Б. Г., Труд как важнейшее условие развития чувствительности, “Вопросы психологии”, 1955, Ա11. 4. Խօհl6r |., Di6 Խ6tհօմ6 մ6Տ 8rill6ոv6rՏսՇհՏ iո մ6r Մaհrո6հոսոցՏ քՏ/Շհօlօցi6 ոit 86ո6rkսոց6ո. 2սr Լ6հr6 vօո մ6r Ճմaքtatiօո, 1955: Խօհl6r |., Էxք6riո6ոtՏ witհ Քrօlօոց6մ ՕքtiՇal DiՏtօrtiօոՏ, “ՔrօՇ66մiոց օք tհ6 2|Մ |ոt6rոatiօոal Շօոցr6ՏՏ օք ՔՏ/Շհօlօց/”, 1955. 5. Кравков С. В., Взаимодействие органов чувств, М.-Л., 1948.

6. Зинченко П. И., Формирование зрительного образа, “Вопросы психологии”, 1958, Ա5: Членов Л. Г., Сутовская А., К патологии осязания, “Архив биологических наук”, т. 40, вып. |., М., 1936: D6lattr6 Ք., Լ6Տ iոմiՇ6Տ aՇօսՏtiՅս6Տ մ6 la քarօl6, “Քհօո6tiՇa”, 8aՏ6l – Ա6w ՝օrk, Մ. 2, Ա1-2, 1958. 7. Խօհl6r Մ., ՃkսՏtiՏՇհ6 Սոt6rՏսՇհսոց6ո, |||, “26itՏՇհriքt քսr ՔՏ/Շհօlօցi6”, 8մ. 72, Լ6iքշiց, 1915. 8. Теплов Б. М., Психология музыкальных способностей, М.-Л., 1947. 9. Гипппенрейтер Ю. Б., Анализ системного строения восприятия. Сообщение И. К методике измерения звуковысотной различительной чувствительности, “Доклады Академии педагогических наук РСФСР”, 1957, Ա4: Гиппенрейтер Ю. Б., Анализ системного строения восприятия. Сообщение ||. Экспериментальный анализ моторной основы процесса восприятия высоты звука, “Доклады Академии педагогических наук РСФСР”, 1958, Ա1. 10.Овчинникова О. В., Анализ системного строения восприятия. Сообщение Մ||, “Доклады Академии педагогических наук РСФСР”, 1959, Ա2. 11.“Слушание речи не просто только слушание: до известной степени мы как бы говорим вместе с говорящим” (Блонский П. П., Память и мышление. М.-Л., 1935, с. 154). В новейшей лингвистической литературе это положение подчеркивается П. Делатром, который формулирует его следующим образом: “...звуковая волна воспринимается не прямо, а опосредованно (iոմir6Շt6ո6ոt) путем соотношения ее с артикулярным движением (քar r6ք6r6ոՇ6 aս ց6Տt artiՇսlatօir6) (D6lattr6 Ք., Լ6Տ iոմiՇ6Տ aՇօսՏtiՅս6Տ մ6 la քarօl6, “Քհօո6tiՇa”, Մօl. 2, Աօ. 1-2. 8aՏ6l – Ա6w ՝օrk, 1958, ք. 248). 12.Бернштейн С. Н., Вопросы обучения произношению. М., 1937. 13.Соколов А. Н., Внутренняя речь и понимание, “Ученые записки Государственного научно-исследовательского института психологии”, т. ||, М., 1941. 14.Леонтьев А. Н., Овчинникова О. В., Анализ системного строения восприятия. Сообщение Մ. О механизме звуковысотного анализа слуховых раздражителей, “Доклады Академии педагогических наук РСФСР”, 1958, Ա3. 15.Гранит Р., Электрофизиологическое исследование рецепции, М., 1957: Эдриан Е. Д., Основы ощущений. Деятельность органов чувств, М., 1931: Խօrցaո Շl., Քհ/ՏiօlօցiՇal ՔՏ/Շհօlօց/, Ա6w ՝օrk, 1941.

ՇԱՐԺՄԱՆ ԵՎ ԺԱՄԱՆԱԿԻ ԸՆԿԱԼՈՒՄԸ

Դ. ԿՐԵՉ, Ռ. ԿՐԱՉՖԻԼԴ, Ն. ԼԻՎՍՈՆ

Շարժման տեսողական ընկալումը չի ացատրվում պարզապես շրջապատող միջավայրում ազդակների ռեալ ֆիզիկական շարժմամ : Օրինակ՝ հրահրված շարժման դեպքում, որն առաջանում է երկու օ յեկտների հարաերական շարժման ժամանակ, շարժվող է երնում ոչ անպայման հենց այն օ յեկտը, որն իրականում շարժվում է: Թվացյալ շարժման դեպքում առկա է շարժման լիովին համոզիչ տպավորություն` չնայած իրական շարժումն ընդհանրապես ացակայում է: Ավտոկինետիկ էֆեկտն առաջանում է, օրինակ, կատարյալ մթության մեջ լույսի միակ անշարժ աղ յուրի դիտման դեպքում: «Պատրանքային» շարժման ոլոր այդ տիպերը դիտողը ֆիզիկապես չի կարող տար երել իրականից: Ողջ դաշտի պերցեպտիվ կազմակերպումը մեծապես ազդում է ընկալվող շարժման արագության ն ուղղության վրա: Շարժվող օ յեկտները հաճախ մեզ համար ունեն արդ հատկություններ (օրինակ՝ «պատճառականությունը»), որոնք նկարագրվում են հոգեֆիզիկական օրենքներով: Նույն կերպ կարող է հետազոտվել ժամանակի ընկալումը. կարող են որոշվել մի շարք գործոններ, որոնք ազդում են տվյալ ժամանակահատվածի սու յեկտիվ տնողության վրա: Օրինակ՝ ժամանակի ընկալման վրա ազդում են դեղամիջոցները: Ընդհանրապես այն ամենը, ինչն արագացնում է օրգանիզմի գործընթացները, ունի ժամանակի հոսքն արագացնելու միտում, դրան հակառակ՝ հոգե անական դեպրեսանտներն ունեն այն դանդաղեցնելու միտում: Կարճ ժամանակահատվածների գնահատումը կարող է արտացոլել այն մեխանիզմների աշխատանքը, որոնք տար երվում են երկարատն ժամանակահատվածների գնահատումն ապահովողներից: Կարճ ժամանակահատվածների դեպքում ժամանակի գնահատման ճշգրտությունը կախված է շրջապատող միջավայրի իրադարձություններից ն օրգանիզմի վիճակներից:



Աղ յուրը` Д. Креч, Р. Крачфилд, Н. Ливсон, Восприятие движения и времени, Хрестоматия по ощущению и восприятию, под. ред. Ю. Б. Гиппенраутер и М. Б. Михалевский, М., Изд. Моск. универ., 1975, ст. 371- 385:

Տեսողական շարժում Ընկալման հոգե անության ամենագրավիչ աժիններից մեկն է շարժման տեսողական ընկալումը: Ինչպես ն հիմնական ֆենոմենների մեծ մասը, շրջապատող միջավայրում օ յեկտների շարժման ընկալումն առաջին հայացքից առանձնահատուկ խնդիրներ չի ներկայացնում: Հարց. ինչո՞ւ ենք մենք տեսնում, թե ինչպես է շարժվում օ յեկտը: Պատասխան. պարզապես այն պատճառով, որ օ յեկտը շարժվում է ն շարժվելով փոխում է իր դիրքը տարածության մեջ. քանի որ մենք նկատում ենք այդ փոփոխությունները, մենք «տեսնում ենք» շարժում: Այժմ այդ պարզ պատասխանն ընդհանրապես պատասխան չէ: Հաճախ ֆիզիկական շարժումը չի ընկալվում, իսկ թվացյալ շարժումը դիտվում է այնտեղ, որտեղ լիովին ացակայում է իրական շարժումը:

Հրահրված շարժում Որպես օրինակ` վերցնենք ամպերի հետնում լուսնի պատրանքային շարժումը: Դա ապացուցում է, որ իրականում շարժվող օ յեկտը (ամպեր) կարող է թվալ անշարժ, ն իրականում անշարժ օ յեկտը (լուսին) կարող է ընկալվել որպես շարժվող: Ասում ենք, որ շարժվող առարկան «դրդում է» մյուս առարկայի շարժման պատրանքը, այդ պատճառով էլ մենք այդ երնույթն անվանում ենք «դրդված» կամ հրահրված շարժում: Այն հասկանալու համար նախ վերլուծենք խթանող իրավիճակը: Ցանցաթաղանթի վրա առկա են լուսնի ն ամպերի պատկերները: Քանի որ ամպերը մոտենում են լուսնին, ցանցաթաղանթի վրա դրանց պատկերների միջն հեռավորությունը կրճատվում է: Ցանցաթաղանթի վրա երկու պրոյեկցիաների միջն ընկած այդ տարածությունն էլ հենց խթանում է շարժման ընկալումը: Եթե մեր ունեցած ողջ տեղեկատվությունը կայանում է միմյանց հանդեպ երկու առարկաների տեղափոխման մեջ, ապա իրավիճակը երկակի է դիտողի տեսանկյունից. իրականում կարող են շարժվել ինչպես օ յեկտներից յուրաքանչյուրն առանձին, այնպես էլ երկու օ յեկտները միասին: Այդ դեպքում դրանցից ո՞րը կընկալվի որպես շարժվող: Ընդհանրապես ցանկացած օ յեկտի շարժման ընկալման տրամա անական հնարավորության առկայության դեպքում «շարժվելու» միտում ունի այն, որը երնում է որպես ֆի-

գուր մյուս օ յեկտի կողմից ստեղծվող ֆոնի վրա: Դա կարելի է հեշտությամ ցուցադրել հետնյալ կերպ: Մտնենք մութ սենյակ, որի պատին ուղղանկյուն լուսարձակող ուրվագծեր են, իսկ դրանց ներսում` լուսային կետ: Ուշադրությունն ու կետն այնպիսին են, որ կարող են շարժվել միմյանցից անկախ: Անցկացնենք երեք գիտափորձ: Առաջին. ուղղանկյունն անշարժ է, կետը դանդաղ շարժվում է աջ: Այս դեպքում թվում է, թե կետը դեպի աջ է շարժվում, իսկ քառանկյունն անշարժ է: Այստեղ ընկալումը համապատասխանում է ֆիզիկական իրավիճակին: Երկրորդ գիտափորձ. կետն անշարժ է, իսկ քառանկյունը շարժվում է դեպի ձախ: Այժմ ընկալումը չի համապատասխանում իրականությանը, քանի որ այստեղ նույնպես դիտվում է անշարժ ուղղանկյուն ն դեպի աջ շարժվող կետ: Երրորդ գիտափորձում ուղղանկյունը շարժվում է դեպի ձախ, միաժամանակ կետը շարժվում է աջ: Կրկին փորձարկվողը տեսնում է, որ ուղղանկյունն անշարժ է, իսկ կետը շարժվում է դեպի աջ: Ապշեցուցիչ է, որ ֆիզիկական շարժումների երեք տար եր խմ երը կարող են երել նույնական ընկալման: Պատճառը պարզ է. ոլոր երեք դեպքերում ցանցաթաղանթային պրոյեկցիաների փոփոխությունները միանման են, ն յուրաքանչյուր դեպքում «շարժվում է» հենց կետը, քանի որ այն հանդես է գալիս որպես «ֆիգուր»: Եր երկու օ յեկտներ միննույն չափով կարող են լինել ֆիգուրներ, որպես շարժվող ընկալվելու միտում ունի այն, որը ֆիքսվում է: Այս կամ այն օ յեկտի ֆիքսացիան կարող է որոշվել հրահանգով, սպասումով կամ դիրքորոշմամ : Եթե մթության մեջ ներկայացվում են երկու լուսային կետեր՝ մեկը մյուսի վրա, ն դրանցից մեկը շարժվում է հորիզոնական առաջ-հետ, առաջանում է այնպիսի իրավիճակ, որտեղ կարող է ընկալվել ինչպես ներքնի, այնպես էլ վերնի կետի շարժումը: Եթե փորձարկվողին ասենք, որ նա նայում է «մետրոնոմին», ապա որպես շարժվող կընկալվի վերին կետը, եթե ասենք, թե դա «ճոճանակ» է, ապա նրան կթվա, թե շարժվում է ստորին կետը: Դիտողի համար հրահրված շարժումն ան աժան է «իրականից»: Այդպես է նան, այսպես կոչված, թվացյալ շարժման դեպքում:

Թվացյալ շարժում Յուրաքանչյուր ոք գիտի, որ շարժման լրիվ ընկալում կարող է առաջանալ անշարժ պատկերների արագ փոփոխման դեպքում, ինչպես դա լինում է, օրինակ, կինոյում: Նման թվացյալ շարժումը եր եմն անվանում են «ստրո ոսկոպիկ շարժում» կամ «ֆի-ֆենոմեն»: Այն կարող է ընդունվել որպես ժամանակային միաձուլման նս մեկ օրինակ: Կատարենք պարզ լա որատոր ցուցադրություն: Լույսի երկու աղ յուրները տեղակայված են միմյանցից մի քանի սանտիմետր հեռավորության վրա: Ձախը միանում ն անջատվում է. մեկ-երկու վայրկյան անց աջը նույնպես միանում ն անջատվում է: Դիտողն ընկալում է լույսի` միմյանց հաջորդող առկայծումները: Եթե առկայծումների միջն եղած ժամանակային դադարն աստիճանա ար կրճատենք, կկատարվի զարմանալի պերցեպտիվ փոխակերպում. կթվա, թե ձախ լուսային կետը շարժվում է աջ` հատելով այդ կետերն իրարից աժանող տարածությունը: Վերջապես, եր ժամանակահատվածը չափազանց փոքրանում է, շարժման զգայությունն անհետանում է, ն առկայծումները թվում են միաժամանակյա` յուրաքանչյուրն իր տեղում: Ազդակների միջն ընկած ժամանակահատվածի պարզ փոփոխության դեպքում առաջանում է որակապես տար եր երեք տպավորություն` հերթականություն, շարժում ն համաժամանակայնություն: Առավել հատկանշական է այն, որ թվացյալ շարժումը ացարձակ հստակորեն լրացնում է երկու ազդակների միջն եղած դատարկ տարածությունը: Բնական է ենթադրել, որ այդ էֆեկտի պատճառը աչքերի շարժումներն են: Քանի որ աչքերը շարժվում են մի ազդակից մյուսը, դրանց շրջումը ստեղծում է շարժման ընկալման վերափոխվող կինեսթետիկ ազդակներ: Այդ ենթադրությունը հեշտությամ հերքվում է այն փաստով, որ շարժումը կարելի է դիտել միաժամանակ հակադիր ուղղություններով: Ավելին, որպեսզի փորձարկվողը տեսնի թվացյալ շարժումը, ոլորովին պարտադիր չէ հերթականությամ խթանել ցանցաթաղանթի տար եր կետերը: Ռոկը ն էենհոլցը (1962) ստեղծել են փորձարարական մի սրամիտ մեթոդիկա, որը փորձարկվողներին թույլ էր տալիս մոնոկուլյար կերպով տեսնել հերթականությամ առկայծող լուսային գծերը` որպես տարածության տար եր վայրերում գտնվող, չնայած այդ դեպքում գրգռվում էր ցանցաթաղանթի միննույն շրջանը: Նրանք այդ էֆեկտը ստանում էին` փորձարկվողին ստիպելով շարժել աչքերը մի դիրքից մյուսը այնպես, որ ապահովվեր յուրաքանչյուր գծի ֆովեալ տեսողությունը: Մյուս դեպքում պայմաններն այնպես

էին ընտրվում, որ փորձարկվողը չէր ընկալում գծերը` որպես տարածականորեն առանձնացված, չնայած գրգռվում էին ցանցաթաղանթի տար եր տեղամասեր: Այդ դեպքում փորձարկվողները աչքերն այնպես էին մի կողմից մյուսը շարժում, որ հերթականությամ տեսնեն միակ անշարժ առկայծող գիծը մեկ ֆովեայով, մեկ ծայրամասով: Այսպիսով՝ հասնում էին ցանցաթաղանթի տեղամասերի հաջորդական հերթափոխին գծերի իրական աժանման ացակայության դեպքում: Այդ դեպքում ացակայում էր նան դրանց ընկալումը` որպես տար եր տեղերում գտնվող: Թվացյալ շարժումն առաջանում էր միայն առաջին պայմաններում, իսկ երկրորդ հերթին` այն եր եք չի դիտվել: Փաստորեն՝ երկու կետերի միջն շարժման ընկալման անհրաժեշտ պայմանը դրանց միջն հեռավորության տեսնելն է ն ոչ թե դրանց ցանցաթաղանթային աժանումը: Դեռնս լիովին ացահայտված չեն թվացյալ շարժման համար պատասխանատու յուրահատուկ մեխանիզմները. մենք չենք կարող նան ասել` արդյոք այդ ֆենոմենը նածին է, թե ձեռք է երվում ուսուցման գործընթացում: Կան տվյալներ, որոնք հաստատում են երկու տեսակետներն էլ: Օրինակ՝ Ռոկը, Թաու երը ն Հելլերը (1965), օգտագործելով այն փաստը, որ ձկներն ունեն պտույտի ուղղությամ լողալու միտում, ցույց են տվել, որ նորածին գրուպպիները ծնունդից մի քանի րոպե անց նույն կերպ են վարվում, եթե նրանց տեղավորենք անշարժ շրջապտույտի ներսում, որը միայն թվում է պտտվող: Այդ թվացյալ պտույտը ստեղծվում էր շրջապտույտի պատերի երկարությամ ուղղահայաց սյունակների հաջորդական միացման միջոցով. միակ լուսավոր սյունակը, շարժվելով շրջապտույտի շուրջ, ստեղծում էր դրա շարժման պատրանք: Եր թվացյալ շարժման ուղղությունը փոխվում էր (միացման հաջորդականության փոփոխությամ ), ձկները փոխում էին իրենց շարժման ուղղությունը: Նման արդյունք դիտվում էր միայն ոլոր նորածին գրուպպիների հետ փորձերում ն միայն այն ժամանակ, եր սյունակների փոփոխության արագությունը չափավոր էր: Ձկները, սակայն, ոչ մի կերպ չեն արձագանքել, եթե լուսարձակող սյունակների փոփոխության արագությունը շատ մեծ կամ շատ փոքր է եղել: Ինչպես հայտնի է, նույն երնույթը դիտվում է նան ֆի-ֆենոմենի դեպքում: Նշված փորձերի արդյունքում հիմնավորվեց այն դրույթը, որ նորածին գրուպպիներն իրականում ընկալում են թվացյալ շարժումը, ն քանի որ նրանք չունեն նախնական տեսողական փորձ (նրանց պահել են մթության մեջ ծնված օրվանից մինչն գիտափորձերի ժամանակը), ուրեմն այդ ընկալումն ունի նածին հիմք: Այսպիսով՝ փորձերն իրականացնող հետազոտողները ենթադրեցին, որ նորածին երեխաները նույնպես կարող են ընկալել

թվացյալ շարժումը: Միաժամանակ տվյալ երնույթի նածին հիմքերի ցուցադրումը չի ժխտում փորձի կուտակման հետ նրա ձնափոխման հնարավորությունը: Օրինակ՝ չափազանց դժվար է ընկալել տար եր ձներ ունեցող երկու օ յեկտների միջն եղած թվացյալ շարժումը: Պատճառն այն է, որ շարժումը նման իրավիճակում շատ ավելի վատ է իմաստավորվում: Տոչն ու Իտելսոնը (1965) եկան նմանատիպ եզրակացության, մասնավորապես, որ թվացյալ շարժման ուղղությունը կախված է օգտագործվող խթանների նշանակությունից: Թվացյալ շարժում է հայտնա երվել նան այլ զգայական մոդալություններում, օրինակ՝ շոշափման մեջ: Եթե համապատասխան արագությամ հերթականությամ դիպչենք մաշկի երկու կետերին, ապա կառաջանա մի կետից մյուսը խթանի շարժման զգայություն: Տար եր ականջներին կարճ ժամանակային դադարով ներկայացված երկու չխկոցները կարող են ընկալվել որպես մեկ չխկոց, որը շարժվում է գլխի միջով:

Ավտոկինետիկ շարժում Որոշակի պայմանների դեպքում միակ անշարժ ազդակը նույնպես կարող է ընկալվել որպես շարժվող: Եր նայում ենք լուսարձակող կետին, որը միակ տեսանելի ազդակն է մութ սենյակում, նկատում ենք զարմանալի մի երնույթ: Թվում է, թե անշարժ կետը շարժվում է մեկ մի, մեկ՝ այլ ուղղությամ , եր եմն՝ դանդաղ, եր եմն՝ շատ արագ: Եթե շարունակենք երկար ժամանակ նայել դրան, ապա այն կսկսի կատարել լայնաթափ շարժումներ կամ տարօրինակ կտրուկ թռիչքներ: Շարժումների ամպլիտուդը կարող է լինել ավականին մեծ: Եթե պարզած մատը պահենք շարժվող կետի ուղղությամ ` վերարտադրելով նրա շարժումը, ն հանկարծակի վառենք լույսը, կարելի է նկատել, որ մատը 30օ-ով շեղվել է կետի իրական դիրքից: Այն անի իմացությունը, որ կետն իրականում անշարժ է, չի խախտում էֆեկտը: Ավելին՝ շարժումը թվում է «իրական»: Անտեղյակ փորձարկվողն անկեղծորեն հավատում է, որ տվյալ պահին կետը ֆիզիկապես շարժվում է. տեղեկացված փորձարկվողը կետի անշարժությանը հավատում է մեծ դժվարությամ : Այդ էֆեկտը հայտնի է որպես ավտոկինետիկ շարժում: Դրա առաջացման հիմնական խթանիչ պայմանը լուսային կետի տեսողական շրջապատի ացակայությունն է: Հենց որ տեսողական դաշտ են մտցվում ուրիշ պատկերներ, օրինակ` գիծ, ուրիշ կետեր ն այլն, ավտոկինետիկ էֆեկտը նկատե93

լիորեն փոքրանում է: Եթե մենք է՛լ ավելի ստրուկտուրավորենք տեսողական խթանումը, օրինակ` մեծացնենք սենյակի լուսավորությունը այնպես, որ տեսանելի դառնան նրա ոլոր մանրամասները, ապա էֆեկտն ամ ողջովին կանհետա, ն կետը անշարժ կերնա: Օդաչուները գիշերային թռիչքների ժամանակ ապրում են ավտոկինետիկ պատրանք հեռավոր ազդարարային լույսերի ն անգամ մյուս ինքնաթիռների լույսերի նկատմամ : Նրանցից շատերը կիրառում են հաշվարկման համակարգի կայունության պահպանման միջոցներ, օրինակ՝ համեմատում են հեռավոր օ յեկտը խցիկի պատուհանների եզրերի հետ, որպեսզի պահպանեն ճիշտ կողմնորոշումը: Ավտոկինետիկ շարժման լիարժեք ացատրությունը դեռնս տրված չէ: Զգալի դեր են խաղում աչքերի շարժումները, չնայած դրանք նկատելի միտում չունեն որոշելու ավտոկինետիկ շարժման ուղղությունը: Մետինն ու Մակ-Քիննոնը (1964) տեղեկացնում են, որ ավտոկինետիկ շարժումը փաստացիորեն անհետանում է, եթե աչքերի շարժումների ժամանակ ցանցաթաղանթի վրա պատկերի տեղափոխում չի կատարվում (դրան հասնում են պատկերի մասնակի կայունացման տեխնիկայով): Կարնոր դեր են կատարում նան մարմնի տար եր դիրքերը. ավտոկինետիկ շարժման ուղղությունը, արձրությունն ու թափը կարող են զգալի չափով ազդել տեսողության նորմալ առանցքի նկատմամ գլխի, աչքերի, պարանոցի, իրանի դիրքի վրա: Այսպիսով՝ տեսողական ընկալման վրա ազդում է կինեսթետիկ զգայունակությունը: Սա տար եր մոդալությունների համակարգերի փոխազդեցության նս մեկ օրինակ է: Ավելին, քանի որ տվյալ շարժման օպտիկական պայմանը պարզ «չստրուկտուրավորված» կամ թույլ ստրուկտուրավորված խթանային դաշտն է, կարելի է ենթադրել, որ ընկալող սու յեկտի դիրքորոշման գործոնը շատ մեծ ազդեցություն կունենա, ինչն էլ կատարվում է իրականում: Շերիֆը (1935) ցույց է տվել, որ ընկալվող շարժման քանակի վրա ազդում են ուրիշ մարդկանց արտահայտությունները: Համապատասխան հրահանգի օգնությամ կարելի է անգամ հասնել նրան, որ փորձարկվողին թվա, թե կետի շարժման հետագիծն ունի թվերի կամ իմաստավորված այլ պատկերների ձն:

Կազմակերպում ն շարժում Առաջացած թվացյալ կամ իրական շարժման ուղղության վրա ուժեղ ազդեցություն ունեն պերցեպտիվ կազմակերպման գործոնները: Մենք դա արդեն դիտարկել ենք առաջացրած շարժման ն թվացյալ շարժման օրինակներով: Նկար 74-ը մատնանշում է նս մեկ ասպեկտ` ցույց տալով, թե ինչպես կարող է տար եր ուղղություններով շարժումների արդ կոմ ինացիան միավորվել առավել պարզ պատկերի մեջ: Շարժումը կարող է ընկալվել արագությունների շատ լայն դիապազոնում: Իհարկե, որոշ ֆիզիկական շարժումների արագությունն այնքան փոքր է, որ մենք չենք կարողանում դրանք հայտնա երել (օրինակ՝ տերնների աճը), իսկ ուրիշներինն այնքան մեծ է, որ մենք ընդհանրապես շարժում չենք տեսնում (օրինակ՝ հրացանից դուրս թռչող գնդակը): Ընկալվող արագությունների դիապազոնում շարժման տեսանելի արագությունը չի որոշվում միայն իրական ֆիզիկական արագությամ : Այստեղ հսկայական դեր են խաղում նան պերցեպտիվ կազմակերպման գործոնները: Տեսողական համատեքստը եր եմն կարող է հանգեցնել արագության գնահատման մեծ սխալների: Նկար 75-ում ցույց են տրված խթանային պայմանները, որոնց դեպքում երկու օ յեկտիվ արագությունները պետք է խստորեն տար երվեն միմյանցից, որպեսզի ընկալվող արագությունները հավասար լինեն: Սովորաար, սակայն, մարդը ճիշտ է գնահատում արագությունը ն նկատում է արագացումը (արագության փոփոխությունը):

Պատճառականության ընկալումը շարժման մեջ Ընկալվող շարժումն ունի ոչ միայն ուղղություն ն արագություն, այլն որոշակի «պատճառ»: Մեզ թվում է, որ գլորվող իլիարդի գնդակը, ախվելով մի այլ գնդակի, վերջինիս շարժման մեջ է դնում. առաջին գնդակի ընկալվող շարժումը կարծես հաղորդվում է երկրորդին: Նշենք, որ այստեղ մենք խոսելու ենք ոչ թե իրական ֆիզիկական պատճառականության, այլ ընկալվող պատճառականության մասին: Այլ կերպ ասած` ընկալվող պատճառականության հիմնահարցը չի տար երվում ցանկացած այլ հոգեֆիզիկական հիմնահարցից, օրինակ` լույսի աղ յուրի ֆիզիկական որակների հանդեպ ընկալվող գույնի հարա երության հիմնահարցից:

Ժամանակի ընկալում Չնայած ֆիզիկական ժամանակը կարող է չափվել, այն սովորական իմաստով ազդակ չէ. չկա օ յեկտ, որի էներգիան ազդի ժամանակի որնէ ռեցեպտորի վրա: Այնուհանդերձ, ֆիզիկական ժամանակը, իհարկե, ամենակարնորն է ժամանակի ընկալման վրա ազդող ազմաթիվ գործոնների շարքում: Այսպիսով՝ անհրաժեշտ է մեխանիզմ, թեկուզն անուղղակի, որը ժամանակի ֆիզիկական դադարները կփոխակերպի զգայական ազդակների: Որպես ենթադրվող «կենսա անական ժամացույց»` հիմնականում նշում են սրտխփոցն ու մարմնի մետա ոլիզմը: Հայտնի է, որ ժամանակի ընկալման վրա ազդում են որոշ դեղամիջոցներ, որոնք ազդում են նան օրգանիզմի ռիթմիկայի վրա: Քինինն ու ալկոհոլը ժամանակի ընթացքը դանդաղեցնում են: Կոֆեինը այն արագացնում է տենդի պես: Մյուս կողմից՝ մեսկալինն ու մարիխուանան ունեն ուժեղ, այց ոչ մշտական ազդեցություն ժամանակի ընկալման վրա: Դրանք կարող են ինչպես արագացնել, այնպես էլ դանդաղեցնել սու յեկտիվ ժամանակը: Ընդհանրապես օրգանիզմի գործունեությունն արագացնող գործընթացներն արագացնում են ժամանակի ընթացքը, իսկ ֆիզիոլոգիական դեպրեսանտները դանդաղեցնում են այն: Այնուամենայնիվ, ժամանակի ընկալումը միջնորդավորող մեխանիզմը մինչ օրս հոգե անաֆիզիոլոգիական չլուծված հիմնահարցերից մեկն է (էջ 382): Շատ հետազոտողներ պնդում են, որ ժամանակի գնահատականները կարող են արտացոլել երկու տար եր մեխանիզմների աշխատանքը: Կարճ ժամանակահատվածի (10 վրկ) գնահատումը կոչվում է «ժամանակի ընկալում» ն կարող է դիտարկվել, ինչպես ձայնի արձրության լսողական ընկալումը որպես պատասխան որնէ (չնայած դեռ անհայտ) ազդակին: «Ժամանակի մասին դատողություն» հասկացությունը գործածվում է առավել տնական ժամանակահատվածների (10 վրկ-ից ավելի) գնահատման դեպքում, եր անհրաժեշտ է մտապահել/հիշել ժամանակահատվածի տնողությունը, իսկ ֆիզիկական ժամանակը գնահատող մեծությունը որոշող ազմաթիվ փոխազդող գործոններից կարող է միայն մեկը լինել: Կարճ ժամանակահատվածի գնահատման ճշգրտությունը կախված է ազմաթիվ գործոններից: Օրինակ՝ գոյություն ունի մեկ վայրկյանից փոքր ժամանակահատվածների գերագնահատման ն մեկ վայրկյանից մեծ ժամանակահատվածների թերագնահատման համակարգային միտում: Ժամանակահատվածի սու յեկտիվ տնողությունը մասնակիորեն կախված է նրանից, թե ինչով է այն հագեցած: Եթե ժամանակահատվածի սկիզ ն ու վերջը նշենք երկու չրխկոցներով, իսկ դրանց միջն ոչինչ չանենք (դատարկ ժամա-

նակահատված), ապա այն կընկալվի որպես ավելի երկար` համեմատած դրան հավասար ժամանակահատվածի հետ, որը հագեցած է չրխկոցների շարքով (հագեցած ժամանակահատված): Հետաքրքիր է նան այն, որ ժամանակային առումով ավելի կարճ է թվում իմաստավորված նախադասությունը, քան անիմաստ վանկերի հավաքը, որն ունի միննույն ֆիզիկական տնողությունը: Կարելի է ենթադրել, որ վերջինը կազմված է զգալիորեն ավելի մեծ թվով դիսկրետ մասերից` համեմատած իմաստավորված նախադասության հետ, ն ընկալվում է որպես ավելի տնական, քանի որ ավելի մեծ չափով է հագեցած: Ըստ երնույթին, հագեցած ժամանակը գերագնահատվում է, քանի որ պահանջում է ավելի մեծ ուշադրություն: Փորձարկվողի տեսանկյունից հագեցած ժամանակահատվածում ավելի շատ իրադարձություններ են կատարվում, ն դա, ինչպես իրեն է թվում, ավելի մեծ ջանքեր է պահանջում: Արդյունքում լինում են դեպքեր, եր սիստեմատիկորեն գերագնահատվում են արտաքուստ դատարկ/չհագեցած, ջանքեր չպահանջող կամ ապրումների հետ կապված ժամանակահատվածները: Օրինակ` ժամանակահատվածների գնահատականը, որը տրվում է չտեսնող փորձարկվողների կողմից, եր նրանց մոտեցնում էին անդունդի եզրին, ավելի արձր էր, քան նույն գնահատականները, որոնք տրվել են հետդարձի առավել անվտանգ ճանապարհին (Ленгер и др., 1961, էջ 383):

Կողմնորոշումը ժամանակի մեջ Եր մենք գործ ունենք առավել երկար ժամանակահատվածների` րոպեների, ժամերի ն անգամ օրերի հետ, խոսքն արդեն ոչ թե մաքուր ընկալման, այլ ավելի շուտ դատողության մասին է: Մենք դատում ենք ժամանակի տնողության մասին` այն համեմատելով որոշակի իրադարձությունների հետ: Օրինակ՝ քանի րոպե առաջ է եղել հեռախոսազանգը, կամ որքան ժամանակ անց է լինելու ճաշը: Ժամանակահատվածների մասին դատողության ճշգրտությունը կախված է երկու հիմնական տիպի գործոններից` արտաքին աշխարհի ն սու յեկտի մեջ կատարվող իրադարձություններից: Արտաքին իրադարձությունները կարող են վերա երել անմիջապես ժամանակին. մենք կարող ենք նայել ժամացույցին կամ հորիզոնում արնի մակարդակին: Եր եմն դրանք հանդես են գալիս որպես ժամանակի սովորական դարձած հատկանիշներ: Ամեն օր միննույն ժամին արթնանալու ըն97

դունակությունը, ինչպես պարզվել է, կարող է հիմնվել տվյալ մարդկանց համար ացարձակ անհայտ նշանների վրա, օրինակ` փողոցային շարժման կամ հարնանի քայլերի վրա: Այնուամենայնիվ, հայտնի է, որ անգամ նման արտաքին նշանների լիարժեք ացակայության դեպքում ժամանակի մեջ կողմնորոշումը կարող է լինել ավականին ճշգրիտ (այդ դեպքում այն հիմնվում է քնի, ուտելու ցանկության վրա): Անհատական մեծ տար երություններ կան ժամանակը գնահատելու ընդունակության մեջ: Գիտափորձերը ցույց են տվել, որ միննույն ժամանակը տասը տարեկան երեխայի համար կարող է անցնել 5 անգամ ավելի արագ, քան վաթսունամյա մեծահասակ մարդու համար: Միննույն փորձարկվողի ժամանակի ընկալումը խիստ տատանվում է` կախված հոգեկան ն ֆիզիկական վիճակից: ճնշվածության կամ ֆրուստրացիայի վիճակում ժամանակը դանդաղ է ընթանում (էջ 384):

Ժամանակային հեռանկար Ժամանակի տնողության մասին դատելու մեր ընդունակությունը թույլ է տալիս կազմել ժամանակային չափում` ժամանակի առանցք, որի վրա կարող են ավականին ճշգրիտ կերպով տեղակայվել իրադարձությունները: Ընթացիկ պահը հատուկ կետ է նշում այդ առանցքի վրա, անցյալի իրադարձությունները տեղակայվում են այդ կետից առաջ, իսկ ապագայինը` այդ կետից հետո: Անցյալի, ներկայի ու ապագայի հարա երությունների ընդհանուր ընկալումը կրում է «ժամանակային հեռանկար» անվանումը: Ժամանակային հեռանկարը համեմատա ար քիչ է ուսումնասիրված: Սակայն որոշ փաստեր ստիպում են վստահությամ ասել, որ այն խիստ տատանվում է տար եր տարիքի փորձարկվողների մոտ տար եր իրավիճակներում: Ժամանակային հեռանկարը տար եր միջոցներով միահյուսվում է մեր վարքին ն որոշում է նրա որոշ ասպեկտներ:

Գրականություն 1. 8rօwո Ս. Բ., Լհ6 ՄiՏսal Ք6rՇ6քtiօո օք Մ6lօՇit/, “ՔՏ/Շհօl. ԲօrՏՇհ.”, 14, 1931, քք. 199-232. 2. Շarr Ւ. Ճ., Ւarմ/ Խ. Շ., Տօո6 ԲaՇtօrՏ iո tհ6 Ք6rՇ6քtiօո օք Բ6lativ6 Խօtiօո, “ՔՏ/Շհօl. Բ6v.”, 27, 1920, քք. 24-37. 3. Լaոց6r Ս., Մaքո6r Տ., Մ6rո6r Ւ., Լհ6 Էքք6Շt օք Daոց6r սքօո tհ6 Էxք6ri6ոՇ6 Լiո6, “Ճո6r. Ս. ՔՏ/Շհօl.”, 74, 1961, քք. 94-97. 4. Խatiո Լ., ԽaՇkiոոօո Օ. Է., Ճսtikiո6tiՇ Խօv6ո6ոt: Տ6l6Շtiv6 Խaոiքսlatiօո օք Dir6Շtiօո6մ Շօոքօո6ոtՏ Ե/ |ոaց6 ՏtaԵiliշatiօո, ՏՇi6ոՇ6, 143, 1964, քք. 147-148. 5. ԲօՇk |., ԷԵ6ոհօlշ Տ., ՏtrօԵօՏՇօքiՇ Խօv6ո6ոt 8aՏ6մ օո Շհaոց6 օք Քհ6ոօո6ոal Բatհ6r tհaո Բ6tiոal ԼօՇatiօո, “Ճո6r. Ս. ՔՏ/Շհօl.”, 75, 1962, քք. 193-207. 6. ԲօՇk |., ԼaսԵ6r Է. Տ., Ւ6ll6r D. Ք., Ք6rՇ6քtiօո օք ՏtrօԵօՏՇօքiՇ Խօv6ո6ոt: Էviմ6ոՇ6 քօr |tՏ |ոոat6 8aՏiՏ, ՏՇi6ոՇ6, 147, 1965, քք. 1050-1052. 7. Տհ6riք Խ., Ճ Տtսմ/ օք Տօո6 ՏօՇial ԲaՇtօrՏ iո Ք6rՇ6քtiօո, “ՃrՇհ. ՔՏ/Շհօl.”, Ա6w ՝օrk, Ա 187, 1935. 8. ԼօՇհ Ւ. Է., |tt6lՏօո Մ. Ւ., Լհ6 Բօl6 օք ՔaՏt Էxք6ri6ոՇ6 iո Ճքքar6ոt Խօv6ո6ոt: Ճ Բ6valսatiօո, 8rit. “Ս. ՔՏ/Շհօl.”, 47, 1965, քք. 195-207.

ՊԵՐՑԵՊՏԻՎ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄ

Չ. ՕՍԳՈՒՏ

Ինչպե՞ս է ֆենոմենալ աշխարհը կազմակերպված ընկալման մեջ: Եր մենք նայում ենք մեր շուրջ, ապա տեսնում ենք ոչ թե զգայությունների քաոս, որի մասին գրում էր Ջեյմսը, այլ շրջապատը, որը հստակորեն աժանված է իմաստավորված առարկաների: Ահա սա մատիտ է (դեղին), որը դրված է գրքի վրա (կանաչ), այլ ոչ թե պարզապես կանաչ դաշտի վրա դեղին երկարավուն հետք. սա Սամուել Ջոնսի դեմքն է, այլ ոչ թե կարմիր, սպիտակ ն շագանակագույն զգայությունների քաոտիկ կուտակում: Շատ հնարավոր է, ինչպես կարծում են էմպիրիստները, որ մինչն պերցեպտիվ ուսուցումը ներքին փորձը քաոտիկ է իր նույթով, այց հավանա ար այն ժամանակ, եր երիտասարդ անհատների մոտ նրանց շարժողական ընդունակություններն այնքան են զարգանում, որ դա ավարար է նրանց վրա գիտափորձեր կատարելու համար, զգայական քաոսը դառնում է պերցեպտիվ կարգավորվածությանը ենթակա: Կազմակերպման ինչպիսի՞ տիպեր կան այդ դեպքում ն ինչպիսի՞ խթանների ն կենտրոնական պայմանների դեպքում: Եվ ինչո՞ւ ֆիզիոլոգիական, գեշտալտ ն վարքա անական տեսությունների տերմիններով պերցեպտիվ կազմակերպումն ունի իր յուրահատուկ առանձնահատկությունները:

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ ՖԵՆՈՄԵՆԱԼ ՕՐԵՆՔՆԵՐԸ

Ակնդետ նայեք Նկար 1ա-ում պատկերված փոքրիկ սն քառակուսիներից կազմված ֆիգուրին որոշ ժամանակի ընթացքում. դուք նրա կազմակերպման մեջ մշտական փոփոխություններ կնկատեք` մեկ հորիզոնական, մեկ ուղղահայաց գծեր, մերթ չորս քառակուսիներից կազմված խմ եր, մերթ կենտրոնական խաչ: Այստեղ առկա է երկիմաստ իրավիճակ, որում պերիֆերիկ (խթանային) ն կենտրոնական (դիրքորոշում, նշանակություն ն այլն) տար եր գործոնները մրցակցում են այն հարցում, թե ինչ կընկալվի: Առաջին անգամ այդ «շախմատային տախտակը» նկարագրվել է Շումանի կող

Աղ յուրը` Ч. Осгуд, Перцептивная организация, Хрестоматия по ощущению и восприятию, под. ред. Ю. Б. Гиппенраутер и М. Б. Михалевский, М., Изд. Моск. универ., 1975, ст. 281-296:

մից (1990): Վերջինս պերցեպտիվ կազմակերպման ֆլուկտուացիաները վերագրում էր ուշադրության կամակորություններին: Նկար 1 -ում մենք մտցրել ենք դոմինանտ խթանային գործոն` շրջանակների խում , որը կազմում է ծանոթ պատկեր, ն այն լիովին ճնշել է ուշադրության գործընթացները: Փորձենք, որքան դա հնարավոր է, սնեռել մեր ուշադրությունը հորիզոնական ն ուղղահայաց շարքերի վրա ն հնարավորության սահմաններում ընկալել 2-աձն պատկերը (անհրաժեշտա ար կազմված սն ն սպիտակ տար եր ձների ֆիգուրներից). այդ կազմակերպումները դիմադրում են մեր ջանքերին: Վերտհայմերն (1923) առաջինն է իրականացրել տեսողական դաշտում տարրերի պերցեպտիվ խմ ավորման վրա ազդող գործոնների հետազոտություն: Հաջորդող շարադրանքը խում է այդ գործոնների` նրա դասակարգումից, չնայած ճշգրիտ կերպով չի համապատասխանում դրան:

Նկ. 1.

Նկար 1 ա-ում ցուցադրված է ֆիգուների դիրքը, որը թույլ է տալիս դիտարկել փոփոխվող կազմակերպվածությունը (ըստ Շումանի, 1900 թ.), իսկ Նկար 1 -ում՝ դիրք, որի պարագայում մեկ գերակշռող կազմակերպվածությունը դիմադրում է փոփոխություններին: 1. Մոտիկություն Որքան մոտ են (մյուս հավասար պայմաններում) օ յեկտները միմյանց տեսողական դաշտում, այնքան ավելի մեծ հավանականությամ նրանք կկազմեն միասնական, ամ ողջական պատկերներ: Նկար 2ա-ում գծերի զույգերն այդ պատճառով հեշտությամ կազմակերպվում են այնպես, որ երկու հարնան գծերն ընկալվում են որպես ամ ողջություն. այդ դեպքում գրեթե անհնար է որպես մեկ ամ ողջություն ընկալել գծերը, որոնք աժանված են մեծ միջակայքով, այսինքն` քանդել միավորները, որոնք հիմնված են տարածական մոտիկության գործոնի վրա: Ի դեպ, այստեղ առկա է ոչ

միայն պարզապես տարածական մոտիկություն, այլն միատեսակ որակի գործընթացների մոտիկություն: 2. Նմանություն Գործընթացների նմանություն տեսողական դաշտում. որքան ավելի միասնական ն ամ ողջական են պատկերները, այնքան ավելի մեծ հավանականությամ դրանք կկազմակերպվեն: Այն փաստը, որ Նկար 1 -ում խաչն ընկալվում է ակնթարթորեն ն շարունակում է երնալ անփոփոխ, ցույց է տալիս այդ խթանային գործոնի գործողությունը. խաչը կազմված է որակապես միատեսակ տարրերից: 3. Շարունակություն Որքան ավելի շատ են տարրերը տեսողական դաշտում գտնվում օրինաչափ հաջորդականության շարունակությանը համապատասխան տեղերում, այսինքն` գործառում որպես ծանոթ ուրվագծերի մասեր, այնքան ավելի մեծ հավանականությամ դրանք կկազմակերպվեն միասնական պատկերների մեջ: Նկար 2 -ում մոտիկության ն նմանության գործոնները մնում են նույնը, ինչ Նկար 2ա-ում, սակայն այստեղ առավել հեռացված տարրերն ունեն շարունակության հատկություն` հանդես գալով որպես պարզ ամ ողջության մասեր: Այդ պատճառով կարելի է հեշտությամ կապված միավորների մեջ կազմակերպել համեմատա ար հեռացված կոտրված գծերը` չնայած մոտիկության գործոնին:

Նկ. 2.

Նկար 2 ա-ում մոտիկության գործոնը նախատրամադրում է դիտողին գծերը կազմակերպել խմ երով, -ում շարունակականության գործոնը հա102

կառակ է մոտիկության՝ նպաստելով առավել հեռու գտնվող գծերի խմ ավորմանը, իսկ գ-ում փակվածությունը հնարավորություն է ստեղծում առանձին ֆիգուրների մոտ մասերի խմ ավորմանը: 4. Փակվածություն Որքան ավելի մեծ չափով են տեսողական դաշտի տարրերը կազմում պարփակված ամ ողջություններ, այնքան ավելի մեծ պատրաստությամ դրանք կկազմակերպվեն առանձին պատկերների մեջ: Դա շարունակության սկզ ունքի պարզ տրամա անական զարգացումն է: Նկար 2 -ում կոտրված գծերը շարունակվում են մինչն միմյանց հետ միանալը ն քառակուսիների տեսքով ձնավորվելը. նման փակ ուրվագծերն ունեն ուժեղ առավելություն տեսողական կազմակերպման մեջ:

Նկ. 3

Նկար 3-ում ցուցադրված է երկու ֆիգուր, որոնք պատկերում են պերցեպտիվ կազմակերպման վրա ազդեցության նշանակությունը: Վերը մենք թվարկեցինք օ յեկտիվ, խթանային փոփոխականները: Գոյություն ունեն նան կենտրոնական գործոններ (իմաստ, վերա երմունք), որոնք որոշում են տեսողական դաշտի կազմակերպումը: Տառերի գիծը, որը երված է ստորն, հեշտությամ աժանվում է միավորների` առանձին առերի նշանակություններին համապատասխան. Շունըուտումէմիս Եթե նույնը անենք անծանոթ լեզվով, ապա, նականա ար, նման կազմակերպում չի կատարվի: Ակնհայտ է, որ մենք կազմակերպում ենք ավելացնում զգայական տվյալների վրա` իմաստավորելով դրանք, ն դա ուսուցման, այլ ոչ թե նածին պերցեպտիվ կազմակերպման արդյունք է: Իմաստային կազմակերպումը չի սահմանափակվում միայն առային նյութով: Նկար 3-ի պատկերները, ըստ երնույթին, առանձնահատուկ իմաստ չունեն ընթերցողների մեծ մասի համար` պարզապես ձների ն գծերի որոշակի կուտակում: Բայց հենց որ ձեզ ասեն` նկարներում պատկերված են «զինվոր ն շուն, որոնք անցնում են պատնեշի դարպասներից այն կողմ» ն «հստակը լվացող կին», դրանք անմիջապես վերածվում են հասկանալի կազմակերպման: Հատկանշական է, որ կոնկրետ նշանակությունների հետ

այդ նկարների զուգորդումից ն այդ պատճառով որոշակի կերպով ընկալումից հետո շատ դժվար է լինում դրանք վերակառուցելը ն որնէ այլ ան ընկալելը: Ներկայումս ֆիզիոլոգիական տեսակետը կարող է քիչ ան մտցնել խմ ավորման նկարագրված օրենքների մեր ընկալման մեջ: ճիշտ է, իհարկե, որ ուրվագծի ձնավորումը պերցեպտիվ կազմակերպման ոլոր տեսակների անհրաժեշտ նախորդող պայմանն է, ն Մարշալի ու Թալ ուրի նկարագրած վիճակագրական մեխանիզմներն անպայմանորեն դրա հետ կապ ունեն: Մյուս կողմից՝ գեշտալտ հոգե անության տեսակետն առաջարկում է գրեթե ոլոր փաստերի ացատրությունը, ինչը զարմանալի չէ, քանի որ գեշտալտ տեսությունը զարգացել է գերազանցապես ընկալման փորձարարական հետազոտությունների շրջանակներում: Պերցեպտիվ կազմակերպման մեջ նմանությունը կամ մոտիկությունը հանդիսանում է կապող ուժերի մեծության վրա ազդող գործոնների ուղիղ արտահայտությունը: Ուրվագծերի շարունակությունը ն փակվածությունը կարող են դիտարկվել որպես պրեգնանցի օրենքի արտահայտություն: Իմաստի դերը` որպես կազմակերպող ուժ, չի շոշափվում դասական գեշտալտ տեսության կողմից, որը մեծ շեշտ է դնում պերցեպտիվ գործընթացների նածին նույթի վրա: Բավականին զարմանալի է, որ վարքա անական տեսակետը կարող է ավելին ասել կազմակերպման այդ նութագրերի մասին, քան ուրիշ պերցեպտիվ երնույթների մասին: Խալի սխեմայի համաձայն` օրգանիզմներն ընդունակ են մշակել տար երակման ռեակցիաներ կրկնակի ներկայացվող ազդակների համալիրների նկատմամ , որոնք տար երվում են ուրիշ կոմ ինացիայի ազդակների աղադրիչների նկատմամ ռեակցիայից: Օ յեկտների մեծ մասի միջն կապը ֆիզիկական փաստ է. սրանից հետնում է, որ օ յեկտներից եկող ազդակները կրկնվելով կազդեն օրգանիզմի վրա` որպես փոխազդող համալիրներ: Փոքրիկ երեխան սովորում է առանձին ռեակցիաներ իր սեփական ձեռքի, շշի, մոր դեմքի նկատմամ ` որպես տար եր «ամողջների», որոնք նպաստում են ազդակային տարրերի խմ ավորմանը, դառնում են գեներալիզացված պերցեպտիվ հմտությունների հիմքը: Քանի որ օ յեկտների կապը, որոնց հետ կատարվում են մանիպուլյացիաներ, ունի ֆիզիկական հիմք, զգայական տարածության մեջ մոտ գտնվող ազդակները փոխազդող համալիրների մեջ կմիավորվեն ավելի հաճախ, քան նրանք, որոնք հեռացված են միմյանցից: Այդ գեներալիզացված միտումը՝ պատասխանել հարնան մասերին` որպես «մեկը մյուսին պատկանող», հանգեցնում է երեխայի ազմաթիվ սխալների. նա կարող է ռնել խորանարդիկներից կազմված աշտարակը վերին խորանարդիկից ն շատ զարմա104

նալ` տեսնելով, որ միայն դա է արձրացել: Այդպիսով երեխայի պրակտիկ գործողության շատ օ յեկտների փոխազդող մասերը մեծապես նման են` ըստ զգայական որակների, ն դա երում է նման տարրերը որպես միասնական ամ ողջություններ ընկալելու գեներալիզացված միտման: Երեխան տքնաջան փորձում է վերցնել գեղեցիկ կարմիր ծաղիկը մոր շորի վրայից: Նրա համար դժվար է ընկալել արակ պարանը որպես վառ կարմիր խաղալիքի հետ կապված, որը նա փորձում է քաշել դեպի իրեն:

ՏՐԱՆՍՊՈԶԻՑԻԱ (ՏԵՂԱՓՈԽՈՒՄ)

Պերցեպտիվ ձները` որպես ինտեգրացված ամ ողջություններ, թույլ են տալիս տեղափոխում` չնայած դրանք կազմող զգայական տարրերի զգալի փոփոխություններին: Դրա հայտնի իլյուստրացիան է մեղեդային թեման: Տոների ժամանակային հաջորդականությունը, որը մենք անփոփոխ կերպով ճանաչում ենք որպես «Համակրելի Ադելինա», կարող է անցում կատարել լարայինից հոգնորին կամ ձայնին, մի անալուց մյուսը ն այլն: Անգամ փոխված ռիթմով այն շարունակում է պահպանել իր «ամ ողջական նույթը»: Սակայն այդ նույթը կորչում է, եր մեղեդին հնչում է հակառակ ուղղությամ . սա փաստ է, որին գեշտալտի տեսա անները ավականաչափ ուշադրություն չեն դարձել: Նույն կերպ քառակուսին կամ շրջանը պահպանում է իր «ամ ողջական նույթը»` չնայած մեծության, գույնի, տեսակետի ն այլ փոփոխություններին: Այդ երնույթը սերտորեն կապված է ինչպես ընկալման հաստատունության, այնպես էլ հասկացությունների ձնավորման հետ: Այստեղ կարող է ներգրավվել Հե ի նյարդաֆիզիոլոգիական վարկածը, որը, սակայն, հայտնի է իր սպեկուլյատիվ նույթով: Չնայած տար եր չափերի եռանկյուններից եկող խթանման նույթի փոփոխությանը, չնայած 2Մ||, 2Մ||| դաշտերում խթանման գործընթացի տեղակայման փոփոխությանը` կարող են ձնավորվել համապատասխան ջջային միավորումներ, օրինակ՝ այդ տեղում (18-րդ դաշտ) գրգռումը ներկայացնում է եռանկյունու «ձն»: Նման փաստարկ կարող է կիրառվել նան այլ մոդալությունների «ձների» նկատմամ , օրինակ՝ մեղեդիների նկատմամ , որոնք փոխում են անալին: Գեշտալտ տեսա անների համար տեղափոխելիությունը հեշտությամ խում է իզոմորֆիզմի գաղափարից. ուղեղային գործընթացները, որոնք ունեն միննույն մոլյար ֆիզիոլոգիական կազմակերպումը կամ կառուցվածքը, ուղեկցվում են ֆենոմենալ դաշտում միննույն ձների ընկալմամ : Հալը քննարկում է տեղափոխման երնույթները, մասնավորապես Համֆրիի արպեջիոյի պարադոքսի առանձնահատկությունները` կապված փոխազդեցության իր հիպոթեզի հետ: Սակայն նրա փաստարկումը ո՛չ ավականաչափ մանրամասն է, ո՛չ էլ ավականաչափ համոզիչ:

«ՄԵԿ» ԵՎ «ԵՐԿՈՒ» ՖԵՆՈՄԵՆԸ

Պերցեպտիվ կազմակերպման վերա երյալ գեշտալտ տեսակետի համար կենտրոնական է պրեգնանցի սկզ ունքը, ըստ որի` մեր ընկալումները ձգտում են լինել այնքան պարզ ն «լավը», որքան թույլ են տալիս խթանման պայմանները: Դրա հետ կապված՝ Կոֆկան (1935) առաջադրում է հետնյալ հարցը. ներքին գծերով ուրվագծային ֆիգուրը ե՞ր կթվա որպես «մեկ», իսկ ե՞ր ` որպես «երկու»: Նկար 4ա-ի ֆիգուրն ընկալվում է որպես «մեկ»` որպես ուղղանկյուն, որն ունի աժանարար գիծ: Իսկ Նկար 4 -ի ֆիգուրը, ընդհակառակը, ընկալվում է որպես «երկու»` որպես երկու առանձին միավորներ, որոնք դրված են կողք կողքի կողմնային կողմերով: Ինչո՞ւ է այդպես լինում: Ըստ Կոֆկայի` «պատճառը պարզ է. առաջին դեպքում ընդհանուր ֆիգուրն ավելի լավն է, քան իր երկու մասերից յուրաքանչյուրը, մինչդեռ երկրորդում տեղի ունի հակառակը»: Կոֆկան մերժում է էմպիրիստների այն ացատրությունը, թե ֆիգուրները «ավելի լավը» դառնում են` շնորհիվ պրակտիկ մանիպուլյացիաների (ծանոթության)` հղում կատարելով Գոտշտալդի գիտափորձերին (1926): Այդ գիտափորձերում փորձարկվողները կրկնակի ծանոթանում էին այնպիսի պարզ ֆիգուրներին, որոնք ներկայացված են Նկար 4ա-ում: Ապա նրանց ցույց էին տալիս այնպիսի ֆիգուրներ, որոնք պատկերված են Նկար 4 -ում՝ խնդրելով հաղորդել, թե ինչ են նրանք տեսնում: Չնայած ծանոթ ֆիգուրը միշտ ներառված էր նորում, միայն ացառիկ դեպքերում էին փորձարկվողները նկատում այն: Իրականում դժվար է հայտնա երել ծանոթ ձնը, անգամ եթե հատուկ փնտրենք այն: Օգտագործելով այդ արդյունքները` որպես փաստարկ ձնի ընկալման ուսուցման դեմ` Կոֆկան կարծում է, որ էմպիրիզմը նան անհրաժեշտա ար էլեմենտարիզմ է: Գրեթե ցանկացած համեմատական վարքա ան կհամաձայնի, որ մի խթանային կազմակերպման լրացումը մյուսով ավելին է, քան ուղղակի գումարումը. փոխազդեցությունը հանգեցնում է ողջ իրավիճակի փոփոխման: Բերված օրինակում հարկ է նշել, որ առավել հաջող կերպով պարզ ֆիգուրը քողարկում են այն լրացումները, որոնք շարունակում են նրա ուրվագծերը նախկին ուղղություններով ն առաջացնում են աչքերի սխալ շարժումներ (ինչը, համաձայն ֆիզիոլոգիական տեսակետի, երում է նախկին ձնի հետ անհամատեղելի ջջային անսամ լների ձնավորմանը): Լրացուցիչ գծերը Նկար 4 -ում չեն փոխազդում տեսանելի ելակետային ձնի հետ, քանի որ հատում են ելակետային ուրվագիծը գրեթե ուղիղ անկյունների տակ:

Նկ. 4

Նկար 4 ա-ն ընկալվում է որպես մեկ ֆիգուր՝ աժանված ներքին գծով, իսկ -ն ընկալվում է որպես երկու անկախ ֆիգուրներ՝ միացված կողային հատվածներով:

ՖԻԳՈՒՐԻ ԱՌԱՆՁՆԱՑՈՒՄԸ ՖՈՆԻՑ

Ինչո՞ւ ենք մենք, ինչպես պատկերավոր արտահայտվել է Կոֆկան, տեսնում իրերը, այց ոչ դրանց միջն եղած անցքերը: Եր մենք մեկնում ենք ացված մատներով ձեռքը ն նայում ենք նրան, ձեռքը, իհարկե, երնում է որպես ֆիգուր, իսկ իր տեսադաշտում գտնվող զանազան այլ օ յեկտները դառնում են անիմաստ ն ձուլվում անարտահայտիչ ամորֆ զանգվածին, որն էլ մենք անվանում ենք ֆոն: Բացառիկ իրադրություններում մենք ընդունակ ենք տեսնել «անցքերն» այնպես, ասես դրանք հանկարծ դարձել են ֆիգուր, օրինակ, եր ժայռերի մուգ զանգվածի միջից երնում է կապույտ երկնքի վառ կտորը: Սակայն հնարավոր է, որ նման դեպքերում շատ գործոններ, որոնք կապված են ֆիգուրների հետ, անցնում են նրան, ինչը սովորա ար հանդես է գալիս որպես ֆոն: Մեր եռաչափ աշխարհի սովորական ընկալման մեջ գոյություն ունի զուտ ֆիզիոլոգիական գործոնների մի ամողջական շարք, որը նպաստում է նրա առանձնացմանը, ինչը ֆիքսվում է: «Իրը», որին մենք նայում ենք, երնում է որպես մեկ, մինչդեռ օ յեկտները, որոնք տեղակայված են մոտ կամ հեռու տեսադաշտում, ունեն ոչ հստակ երկակի տեսք. ակոմոդացիոն մեխանիզմը կարգավորվում է իրի մակերեսին, որի վրա մենք նայում ենք, ն դա տեսողության համար հստակ է դարձնում մի օ յեկտը մյուսների հաշվին: Բայց գոյություն ունեն ազմաթիվ այլ ուժեր, որոնք ապահովում են ֆիգուրի ն ֆոնի տար երակումը, ն դրանց մեծ մասը լավագույն կերպով կարող է ցուցադրվել երկչափ ձներով (հնարավոր է`

դրա պատճառով գիտական գաղափարների փոխանցումը մեր մշակույթում իրականանում է մեծ մասամ գրքային էջերի հարթ մակերեսների միջոցով):

Նկ. 5

Նկար 5 ա-ն՝ պարզ ձնը, ներառված է -ի ն գ-ի մեջ: Դժվար է այն տարանջատել -ում, միննույն ժամանակ գ-ում այն հեշտ է տարանջատվում (Գոտշտալդի գիտափորձերը՝ ըստ Կոֆկայի, 1935 թ.): Ֆիգուրի ձնավորման գործընթացում ամենից առաջ ընդհանուր արտահայտություն են գտնում մեր կողմից արդեն հետազոտված խմ ավորման ֆենոմենալ օրենքները: Որքան ավելի մոտ են միմյանց ֆիգուրը կազմող տարրերը, այնքան ավելի հեշտ կարող է այն մեկուսացված լինել: Դրա փաստացի ացատրությունն է այն հանգամանքը, որ աստղերի համակարգերը, որոնք ստացել են անվանումներ, պարունակում են աստղեր, որոնք ընդհանուր կոնֆիգուրացիայի մաս չեն հանդիսանում: Նույն կերպ, որքան ավելի մեծ է ֆիգուրը կազմող տարրերի միջն նմանությունը, այնքան ավելի հեշտ է այն ընկալվում որպես այդպիսին: Խթանման մյուս չափանիշը, որը դեռ չի քննարկվել մեր կողմից որպես «ամողջություն» կազմող, կոնտրաստն է. մյուս հավասար պայմանների դեպքում որքան ավելի ուժեղ է ֆիգուրի ն ֆոնի տարրերի միջն կոնտրաստը (կա՛մ ըստ պայծառության, կա՛մ ըստ գույնի կամ ձնի), այնքան հեշտ է ձնավորվում ֆիգուրը: Նույնը արդարացի է անընդհատության ն փակվածության վերա երյալ. որքան շատ են ֆիգուր կազմող տարրերը հետնում օրինաչափ ն տեսողա ար կանխատեսելի ուղղություններին, այնքան ավելի հեշտ են դրանք կազմում փակ տարածություններ, այնքան ավելի հեշտ են առաջանում ֆիգուրները: Իմաստավորվածությունը նս մեկ որոշիչ գործոն է: Եթե ժայռերի արանքից երնացող երկնքի կտորներն ունեն ծանոթ ձնի նույթ` կիսադեմի, կենդանու, սովորական աշխարհագրական ձնի, այնքան ավելի մեծ է հավանականությունը, որ նրանք ձեռք կ երեն ֆիգուրի որակ: Որպես կանոն՝ «լավ» ֆիգուրների մեծ մասը, ինչպես սն շրջանը սպիտակ ֆոնի վրա, իր մեջ համադրում է կազմակերպման այդ ոլոր որակները, ֆիգուրի մասերը սերտորեն մոտ են, մեծ չափով նման են ն ֆոնի մասերից առանձնացած են կտրուկ կոնտրաստով. դրանց ուրվագծերն անընդ-

հատ են ն ճիշտ են իրենց ձնով. ացի այդ՝ դրանք ներկայացնում են սովորական ձները` որպես ամ ողջներ: Որո՞նք են այն ֆենոմենալ նութագրերը, որոնք տար երակում են ֆիգուրը ֆոնից: Ռու ինը (1915, 1921), օգտագործելով ֆիգուրի ն ֆոնի պտտվող պատկերները, որոնք նման են Նկար 5 ն 6-ում պատկերվածներին, առանձնացրել է հետնյալ տար երությունները: 1. Ֆիգուրի մասերն ունեն օ յեկտի կամ «իրի» նույթ, իսկ ֆոնը համեմատա ար ամորֆ է ն ունի նյութի կամ սու ստրատի նույթ: 2. Ֆիգուրի մասերը դիտողին թվում են ֆենոմենալ կերպով ավելի մոտ, քան ֆոնը. չնայած տարածական այս էֆեկտն առաջինը չէ իր նշանակությամ , այն լիովին հստակ է, այնպես որ ֆիգուրը թվում է ֆոնի վրա ընկած: Իրականում, եր շրջելի ֆիգուրները շրջվում են, հաճախ առաջանում է 3-րդ չափման մեջ հետ ու առաջ շարժման տպավորություն: 3. Տարածական նշված էֆեկտի համաձայն` ֆոնը թվում է ֆիգուրի հետնում անընդհատ սփռված` առաջացնելով այն, ինչը Կոֆկան անվանել է «երկակի ներկայացում»: Այսպես՝ աշխարհագրական դաշտի մասը, որը մեզ ներկայանում է որպես ֆիգուր, հոգե անական դաշտում հանդես է գալիս երկու անգամ. մի անգամ որպես ֆիգուրի մակերես ն երկրորդ անգամ` որպես ենթադրյալ ֆոնի մակերես: 4. Ուրվագծերն ընկալվում են որպես ֆիգուրին ն ոչ թե ֆոնին պատկանող: Դա նս մեկ հստակ տպավորություն է, որն առաջ է գալիս շրջվող ֆիգուրների ընկալման ժամանակ (նկար 5): Չնայած ցանկացած ուրվագիծ ընդհանուր է երկու հնարավոր ֆիգուրների համար, այն ասես «կպչում է» դաշտի այն մասին, որը տվյալ պահին հանդես է գալիս որպես ֆիգուր: Կոֆկան (1935) երում է այդ էֆեկտի ազմաթիվ օրինակներ` միտք հայտնելով, որ ուրվագծերի այդ «միակողմանիությունը» ընկալման մեջ ձնակազմիչ գործընթացների կարնոր ասպեկտն է:

Նկ. 6

Նկար 6-ը ներկայացնում է փոփոխվող ֆիգուրների ն ֆոնի երկակի պատկերների պատկերազարդում: Ռու ինի եզրակացությունները հաստատում ն զարգացում ստացան Ուիվերի աշխատանքներում (1927): Օգտագործելով սն ֆիգուրները սպիտակ ֆոնի վրա ն ցուցադրության սահմանափակ ժամանակ (Դոջի տախիստոսկոպի օգնությամ )՝ նա լրացուցիչ ացահայտեց, որ՝ 5. այն ժամանակ, եր ֆիգուրը տարածության մեջ ունի լիովին որոշակի տեղակայում ն մակերեսի կառուցվածք, ֆոնը վատ է տեղակայված ն ունի «թաղանթի» մակերես: Ուիվերը պարզեց նան, որ ցուցադրության տնողության աստիճանական մեծացման դեպքում ֆիգուրի տար եր նութագրերը (ուրվագիծ, ձն, ելուստներ ն այլն) հայտնա երվում են տար եր հաջողությամ : Ուրվագծի կայացումը անհրաժեշտ պայման է ֆիգուրի վերա երյալ ցանկացած ֆենոմենոլոգիական փորձի համար: Բացի այդ, ինչպես արդեն նշվել է, ֆիգուրի ընկալումը հեշտանում է «լավ» ձնի առկայությամ , ինչպես նան իմաստավորվածության գործոնով (էրենշտեյն, 1930): Ռու ինի (1921) դիտումներում հատկապես հետաքրքրական էր այն, որ փորձարկվողները դժվարությամ էին ճանաչում ազդակների կոնֆիգուրացիաները, եթե ֆիգուրի ն ֆոնի հարա երությունները շրջված էին: Որպես դրա ապացույց կարող է ծառայել ծանոթ քարտի տեսքը, որի վրա ջրի ն հողի զանգվածները ներկված են հակառակ կերպով, ինչպես նան նեգատիվների դիտարկումը:

ՊԵՐՑԵՊՏԻՎ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ ՓՈՓՈԽԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Կարգավորվածությունն ու կայունությունը, որոնք պերցեպտիվ գործընթացներով ավելանում են զգայական տվյալների վրա, լավագույն դեպքում ժամանակի գործ են: Ցանկացած զգայական դաշտ, եթե այն սնեռուն կերպով դիտվում է երկար ժամանակ, սկսում է փոփոխվել մեր աչքերում` հայտնա երելով իր իսկապես ոչ միանշանակ նույթը: Եր զգայական տեղեկատվությունը դիտավորյալ դարձնում են երկիմաստ, ինչպես շրջվող ֆիգուրների դեպքում, այդ միտումը դառնում է ավելի հստակ: Կարելի է ցանկացած զգայական օ յեկտ դիտարկել որպես ազմակի պերցեպտիվ կազմակերպում առաջացնելու պոտենցիալ ընդունակ: Ընկալման «նորմալ» դեպքերի մեծ մասի ժամանակ կազմակերպման միջոցներից մեկն անպայմանորեն գերակայում է մյուսների նկատմամ ` շնորհիվ կա՛մ նածին, կա՛մ ձեռք երովի մեխանիզմների, կա՛մ էլ երկուսի համադրությամ : Եր մենք նայում ենք պատից կախված դիմանկարին, չափազանց մեծ է հավանականությունը, որ տեղի կունենա ընկալման յուրահատուկ կազմակերպում, որը ավական երկար ժամանակ կմնա անփոփոխ: Այնուամենայնիվ, նույնիսկ ծանոթ դեմքը մի քանի րոպե անց սկսում է անսպասելի փոխակերպումներ կրել:

Նկ. 7

Նկար 7-ում պատկերված է ֆիգուրների ն ֆոնի հարա երությունների փոփոխություն. ա-ն՝ առանց լրացուցիչ ազդեցությունների դաշտ՝ «ծաղկամանի» ն «դեմքի» առաջացումը գրեթե հավասար հնարավոր են, -ն՝ «ծաղկամանը» ավելի հավանական է որպես ֆիգուր, գ-ում՝ առավել հավանական ֆիգուր է դեմքը: Սնեռուն նայե՛ք Նկար 7ա-ին որոշ ժամանակ. ի տար երություն դիմանկարի` այդ օ յեկտը հենց սկզ ից երկիմաստ է. առաջինը, ինչ տեսնում ենք, ծաղկաման հիշեցնող ֆիգուրն է, այնուհետն՝ ինչ-որ պատկեր, որն ավելի շուտ նման է երկու գեր կանանց, որոնք տարված են աշխարհիկ խո-

սակցությամ , հետո՝ կրկին ծաղկաման ն այլն: Որպես զգայական տեղեկատվություն` տեսողական այդ օ յեկտը գրեթե միննույն չափով զուգորդվում է երկու այլընտրանքային կազմակերպումներին: Մենք կարող ենք հատուկ փոխել հավանականային հարա երությունները այդ իրավիճակում: Եթե, ինչպես ցույց է տրված Նկար 7 -ում, երկու արտաքին շրջաններից ստեղծենք իմաստավորված դեմքեր, ապա զույգերը գերակայություն ձեռք կ երեն ծաղկամանի հանդեպ: Այդ մանիպուլյացիաները կատարվել են զգայական տեղեկատվության հետ: Սակայն կարելի է փոփոխել նան պերցեպտիվ հավանականությունները` դիտողի համար փոխելով նշանակությունները, հարա երությունները, իմաստը: Շաֆերն ու Մարֆին (1943), օրինակ, ցույց տվեցին, որ խրախուսանքն ու պատիժը կարող են հուսալիորեն որոշել, թե երկու շրջվող ֆիգուրներից որը կընկալվի: Ոչ միանշանակությունը չի սահմանափակվում միայն երկու մրցակցող կազմակերպումների միջն երկընտրանքով: Կարող են ստեղծվել տեսողական այնպիսի իրավիճակներ, որոնք կառաջացնեն մեծ թվով տար եր պերցեպտիվ կազմակերպումներ մոտավորապես միննույն հավանականությամ : Մայլսը (1931) առաջարկել է սարքավորում, որն անվանել է կինեֆանտոսկոպ. պտտվող հորիզոնական շերտի հստակ ստվերը պրոյեկտվում է էկրանի վրա, ն պատկերված տեսողական հաջորդականությունը կրկնվում է անսահմանափակ ժամանակ: Դիտողը կարող է տեսնել «դեպի իրեն ձգվող երկու ձեռքեր», հետո հանկարծ` «իրենից թափահարող երկու ձեռք», հետո «ինչ-որ ան, որը պտտվում է ժամ-սլաքի ուղղությամ », ինչից հետո` «ձգվող ն սեղմվող չորսու», հետո՝ կրկին «դեպի իրեն ձգվող ձեռքեր», ապա՝ «սպիտակ սավանի վրա անցք, որը ացվում ն կրկին փակվում է» ն այլն: Այդ ազմաթիվ հնարավորությունները հեշտությամ ենթարկվում են հուշման ազդեցությանը. եթե դիտողը մոնոտոն կերպով կրկնում է. «թափահարում են դեպի ... դեպի ... դեպի ..., թափահարում են ...ից, ...ից, ...ից ն այլն», ապա ընկալվող շարժման նույթը սովորա ար հարմարվում է այդպիսի ինքնաներշնչմանը: Հարոուվերը (1939) ցույց է տվել, որ ուղեղային վնասվածքներով մարդիկ սովորա ար պակաս ճկուն են ն ավելի քիչ են ենթարկվում խթանային հավանականությունների իմաստավորված գնահատմանը: Նա օգտագործել է հարթ շրջվող ֆիգուրներ՝ նման Նկ. 7-ում պատկերվածներին: Եզրակացությունները, որոնք ստացվել են այդ ժամանակ սոցիալական ընկալման կայունության համար, արժանի են մանրակրկիտ փորձարարական հետազոտության:

ՊԵՐՑԵՊՏԻՎ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ ԲՆԱԾԻ՞Ն է,

ԹԵ՞ ՁԵՌՔԲԵՐՈՎԻ

Գեշտալտիստները, որոնք կողմ են իզոմորֆիզմի գաղափարին, հակված են ընկալման ոլոր նութագրերը վերագրելու կենտրոնական նյարդային համակարգի նածին «դաշտային» հատկություններին: Բիհնիորիստները, հետնելով տնտեսման որոշակի սկզ ունքի, փորձում են վարքի այդ ոլոր ձներում գտնել ուսուցման նշաններ: Դա կազմում է նատիվիզմի ն էմպիրիզմի միջն անընդհատ ն, հնարավոր է, անհրաժեշտ պոլեմիկայի մասը: Սակայն, ինչպես դա հաճախ պատահում է, պատասխանը աստիճանա ար դառնում է փոխզիջողական. պերցեպտիվ կազմակերպման որոշակի ասպեկտներ նածին դետերմինացված են, մյուսները կենսափորձի արդյունք են: Ինչպե՞ս կարելի է հետազոտել այդ խնդիրը: Քանի որ պերցեպտիվ կազմակերպումը զարգանում է ինստրումենտալ վարքի հետ, իսկ պրիմատների դեպքում, հնարավոր է, ընթանում է դրա առջնից, ն վերջինը ստիպված ենք օգտագործել որպես ցուցանիշ, անհրաժեշտություն է առաջանում կանգնեցնել պերցեպտիվ զարգացումն այն շրջանում, եր ձնավորվում են մյուս ընդունակությունները: Կենդանիների դեպքում դա նշանակում է ծնված օրվանից նրանց դաստիարակում լիակատար մթության մեջ (եթե ցանկանում ենք հետազոտել տեսողական ընկալումը), իսկ մարդկանց դեպքում ստիպված ենք հիմնվել դեպքի վրա. եր եմն վիրահատության շնորհիվ վերականգնվում է ի ծնե կույր մարդկանց տեսողությունը: Հե ը (1949) տալիս է այս խնդրին վերա երող մոտեցումների առավել լիարժեք նկարագրություն, ն մենք խորհուրդ ենք տալիս ընթերցողին ծանոթանալ նրա գրքին ն նրանում հղվող աղ յուրներին (մասնավորապես Զենդենի (1932)` ի ծնե կույր անձանց տեսողության վերականգնման դեպքերի ակնարկին, Ռայզենի (1947)՝ մթության մեջ մեծացված շիմպանզեների հետազոտությանը): Հե ը գալիս է եզրակացության, որ չնայած պերցեպտիվ կազմակերպման որոշ հատկություններ նածին դետերմինավորված են (հատկապես ֆոնից ֆիգուրի առանձնացման գործընթացները), մյուս հատկությունները, ինչպես դա կարող է ցուցադրվել, ուսուցման երկարատն շրջանի արդյունք են: Եվ հենց կազմակերպման այդ վերջին ձներին նա վերագրում է իր նյարդաֆիզիոլոգիական վարկածները ( ջջային անսամ լների կազմավորումը ն այլն):

Գրականություն 1. Էհr6ոՏt6iո Մ., Սոt6rՏսՇհսոց6ո սԵ6r Բiցսr-Օrսոմ սոմ Բraց6ո, “2. ՔՏ/Շհօl.”, 1930, քք. 117, 339-412. 2. ՕօttՏՇհalմt Խ., ՍԵ6r մ6ո ԷiոքlսՏՏ մ6r Էrքaհrսոց aսք մi6 Մaհrո6հոսոց vօո Բiցսr6ո, “ՔՏ/Շհօl. ԲօrՏՇհ.”, 1926, քք. 8, 261-317. 3. Ւ6ԵԵ D. Օ., Լհ6 Օrցaոiշatiօո օք 86հaviօr. Ճ Ա6սrօքՏ/ՇհօlօցiՇal Լհ6օr/, Ա6w ՝օrk, Մil6/, 1949. 4. Խil6Տ Մ. Բ., Խօv6ո6ոt |ոt6rքr6tatiօոՏ օք tհ6 Տilհօս6tt6 օք a Բ6vօlviոց, aո. “Ճո6r. Ս. ՔՏ/Շհօl.”, 1931, քք. 43, 392-405. 5. ԲiՇհarմՏօո Ւ. Խ., Լհ6 Օrօwtհ օք Ճմaքtiv6 86հaviօr iո |ոքaոtՏ: aո Էxք6riո6ոtal Տtսմ/ at Տ6v6ո Ճց6 Լ6v6lՏ, “Օ6ո6t. ՔՏ/Շհօl. Խօոօցr.”, 1932, քք. 12, 195-359. 6. Բi6Տ6ո Ճ. Ւ., Լհ6 D6v6lօքո6ոt օք ՄiՏսal Ք6rՇ6քtiօո iո Խaո aոմ Շհiոքaոշ66, ՏՇi6ոՇ6, 1947, քք. 106, 107-108. 7. ԲսԵiո Է., Տ/ոՏօքl6v6մ6 Բiցսr6r, ԽօԵ6ոհavո, 1915. 8. ՏՇհսոaոո Բ., 86itraց6 շսr Ճոal/Տ6 մ6r Օ6ՏiՇհtՏwaհrո6հոսոց6ո, “2. ՔՏ/Շհօl.”, 1900, քք. 23, 1-32: 24, 1-33. 9. Տ6ոմ6ո Խ., Մօո Բaսո-սոմ Օ6ՏtaltaսքքaՏՏսոց Ե6i Օք6ri6rt6 8liոմց6Եօr6ո6ո vօr սոմ ոaՇհ մ6r Օք6ratiօո, Լ6iքշiց: 8artհ, 1932. 10.Մ6rtհ6iո6r Խ., Սոt6rՏսՇհսոց6ո շսr Լ6հr6 vօո մ6r Օ6Տtalt, || “ՔՏ/Շհօl. ԲօrՏՇհ.”, 1923, քք. 4, 301-350. 11.Մ6v6r Է. Օ., Բiցսr6 aոմ Օrօսոմ iո tհ6 ՄiՏսal Ք6rՇ6քtiօո օք Բօrո, “Ճո6r. Ս. ՔՏ/Շհօl.”, 1927, քք. 38, 194-226.

ՊԵՐՑԵՊՏԻՎ ՊԱՏՐԱՍՏՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍԻՆ

Ջ. ԲՐՈՒՆԵՐ

Շուրջ տասը տարի առաջ մի խում հեղինակներ, որոնց շարքում էր նան տողերիս հեղինակը, հրատարակեցին ավականին անմեղ մի հոդված` «Նշանակությունն ու պահանջմունքը` որպես ընկալման կազմակերպող գործոններ» վերնագրով: Հոդվածում դիտարկվում էր այդ ժամանակի համար մշուշոտ մի հիմնահարց. մենք փորձում էինք ացահայտել, թե ինչպես են ոչ զգայական փաստերն ազդում ընկալման վրա: Այդ խնդիրն այն ժամանակ ուսումնասիրում էր գիտնականների մի փոքր խում ` Ննիտ Սենֆորդը, Մուզաֆեր Շերիֆը, Գարդներ Մարֆին ն ուրիշներ: Ակնհայտ է, որ պրոֆեսոր Բորինգը լիովին իրավացի է` մատնանշելով 26itց6iՏt-ի (գերմ.՝ ժամանակի ոգի) կողմից նետվող կատակները, քանի որ այդ հոդվածի հրատարակումը համընկավ հոգե անական աշխարհում առաջ եկած սպիրիտիստական աղմուկի հետ, ինչի արդյունքում հայտնվեցին հսկայական թվով ոչ սպիրիտիստական հետազոտություններ նույն թեմայով` մոտավորապես շուրջ երեք հարյուր զեկույցներ ն հոդվածներ տեսական որոնումներին հաջորդող տասը տարվա ընթացքում: Օլպորտն |1) ու Վերնոնը |35) վերջերս հավաքեցին ստացված տվյալները ն տվեցին տեսական դիրքորոշումների գնահատականը այդ ոլորտում: Այն, ինչ նրանք արեցին, իսկապես դժվար է թերագնահատել. նրանց աշխատանքը զգալիորեն հեշտացրեց մեր խնդիրը: Այս հոդվածում ցանկացել ենք նշել ընկալման այն մոտեցման ուրվագծերը, որոնք համապատասխանում են մի շարք նոր (ն հաճախ հակասական) փաստերին, ինչպես նան նշել դեռնս չլուծված խնդիրները:

ԸՆԿԱԼՄԱՆ ԲՆՈՒՅԹԻ ՄԱՍԻՆ

Ընկալումը ներառում է կատեգորիզացիայի ակտ: Մենք օրգանիզմին ներկայացնում ենք որոշակի ազդեցություն, իսկ նա պատասխանում է` այն դասելով իրերի կամ երնույթների համապատասխան շարքը: «Սա նարինջ



Աղ յուրը` Дж. Брунер, О перцептивной готовности, Хрестоматия по ощущению и восприятию, под. ред. Ю. Б. Гиппенраутер и М. Б. Михалевский, М., Изд. Моск. универ., 1975, ст. 134-152:

է»,- հայտարարում է սու յեկտը կամ սեղմում է կոճակին` խոսքային պատասխանը փոխարինելով շարժողականով: Ազդեցության որոշակի նութագրերի կամ կրիտիկական որակների հիման վրա, որոնք սովորա ար անվանում են հատկանիշներ ¥չնայած ավելի ճիշտ կլիներ դրանք անվանել ազդանշանային հատկանիշներ), կատարվում է օ յեկտի դասում այս, այլ ոչ թե այլ կատեգորիային: Այդ կատեգորիան պարտադիր չէ, որ լինի դետալիզացված. «ձայնը», «հպումը», «ցավը» նս կատեգորիաների օրինակներ են: Հատկանիշների օգտագործումը ընկալվող օ յեկտի նույնականացման ժամանակ, որը վերջերս դիտարկվել է Բրուների, Գուդնաուի ու Օստինի |6) ն Բինդերի |3) կողմից, հանդիսանում է ընկալման նույնքան էական նութագիր, որքան ն զգայական «նյութը», որից կառուցվում է կերպարը: Հետաքրքիր է, որ օ յեկտին իր հատկություններով ընկալման որոշակի կատեգորիայի դասելու նույթը ոչնչով չի տարերվում կատեգորիզացիայի մյուս տեսակներից: «Սա կլոր առարկա է՝ անհարթ մակերեսով, նարնջագույն, այսինչ չափի, հետնա ար սա նարինջ է, իսկ եթե փորձենք նան դրա համը, ապա կկորչեն ոլոր կասկածները»: Իրենց ընթացքով այդ գործողությունները ոչնչով չեն տար երվում առավել վերացական խնդրի լուծումից. որոշել, որ տվյալ թիվը առանց մնացորդի աժանվում է միայն ինքն իրեն ն մեկի, ապա այն դասել պարզ թվերի դասին: Այսպիսով՝ հենց սկզ ից ակնհայտ է, որ ընկալման գլխավոր նութագրերից մեկը համընկնում է իմացական գործընթացի նութագրի հետ ընդհանրապես: Պատճառ չկա ենթադրելու, որ այդպիսի մտահանգումները կառավարող օրենքները կտրուկ փոխվում են ընկալումից հասկացությունների մակարդակին անցման դեպքում: Բնավ պարտադիր չէ մտածել, թե այդ գործընթացը կատարվում է գիտակցա ար ն դիտավորյալ: Ընկալման մեր տեսությունը պահանջում է մեխանիզմ, որն ապահովում է մտահանգումներ ն դասակարգում նույն չափով, ինչպես դրա պահանջը կա նան մտածողության տեսության մեջ: Իհարկե, ոչ ոք չի խոսում պերցեպտիվ ն հասկացութային մտահանգումների միջն լիարժեք նմանության մասին: Առաջին հերթին պերցեպտիվ մտահանգումները ակնհայտորեն պակաս ենթարկվող ն փոփոխական են, քան հասկացութայինները: Ես կարող եմ իմանալ, որ էյմսի սենյակը, որը թվում է ուղղանկյուն, իրականում ունի անկանոն ձն: Սակայն այնքան ժամանակ, քանի դեռ այդ իրավիճակի մեջ չեն ներմուծվել կոնֆլիկտային հատկանիշներ (այդ գիտափորձերը մենք կքննարկենք ստորն), սենյակը կթվա ուղղանկյուն: Նույնը վերա երում է անհաղթահարելի այնպիսի պատրանքներին, ինչպիսին, օրինակ, Մյուլլեր-Լայերի պատրանքն է. չնայած

նրան, որ մարդը գիտի իրերի իրական դրությունը. դեպի դուրս ուղղված սլաքներով գիծն ավելի երկար է թվում, քան նրան հավասար գիծը, որի սլաքներն ուղղված են դեպի ներս: Բայց այդ տար երությունները, չնայած ինքնին հետաքրքիր են, չեն կարող մեզնից թաքցնել մտահանգումների ընդհանուր որակները, որոնք կազմում են ցանկացած իմացական ակտիվության հիմքը: Արդյունքում մենք պնդում ենք, որ ընկալումը կատեգորիզացիայի գործընթաց է. դա շարժում է հատկանիշներից դեպի կատեգորիաները, ն շատ դեպքերում, ինչպես ն ենթադրում էր Հելմհոլցը, այն կատարվում է «անգիտակցա ար»: Մյուս կողմից՝ նման կատեգորիզացիայի արդյունքները ներկայացուցչական են. դրանք «իսկության» տար եր աստիճանով կանխատեսում են ֆիզիկական աշխարհի իրադարձությունները, որտեղ գործում է օրգանիզմը: Այստեղ մենք նկատի ունենք այն պարզ փաստը, որ օ յեկտի պերցեպտիվ կատեգորիզացիան մեզ թույլ է տալիս դուրս գալ անմիջականորեն ընկալվող որակների սահմաններից ն կանխատեսել ուրիշ որակներ, որոնք դեռ չեն ընկալվել: Որքան ավելի ադեկվատ է կատեգորիաների համակարգը, որը կառուցված է շրջապատող աշխարհի այդպիսի կոդավորման համար, այնքան ավելի մեծ է ընկալման իսկությունը կանխատեսման հաջողության իմաստով: Անկասկած, ընթերցողն առանց դժվարության կգտնի ընկալման ֆենոմեններ, որոնք չեն տեղավորվում շարադրված պատկերացումների շրջանակներում, սակայն դասական փաստերի էլ ավելի մեծ քանակ լիովին համապատասխանում է նրան: Սրանք փաստեր են հոգեֆիզիկական գնահատականների, հաստատունության, պերցեպտիվ ճանաչման, պերցեպտիվ ուսուցման ն այլ ոլորտներից:

ՀԱՏԿԱՆԻՇՆԵՐԻ ՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒՄԸ ԵՎ

ԿԱՏԵԳՈՐԻԱՆԵՐԻ ՊԱՏՐԱՍՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

Պերցեպտիվ ընտրականության նույթը լավագույնս ացատրվում է «կատեգորիայի պատրաստություն» հասկացությամ : Պատկերացրե՛ք մի մարդ, որը տրամադրված է որոշակի օ յեկտի, ասենք` խնձորի ընկալմանը: Նրա տրամադրվածությունը կարելի է չափել. մենք չափում ենք «խնձոր» կատեգորիայի պատրաստությունը հատուկ տեղեկատվության քանակով, որն անհրաժեշտ է նրա համար, որպեսզի առաջանա պերցեպտիվ ռեակ118

ցիա. «սա խնձոր է» կամ դրա հետ կապված ցանկացած ուրիշ ստանդարտ ռեակցիա: Մենք կարող ենք որոշել այդ տեղեկատվության մինիմումը, օրինակ` կազմակերպելով պայմաններ, որոնցում այն կպատասխանի միայն «այո» կամ «ոչ» խնձորի ն ոչ խնձորի հայտնվելու հավասար հավանականության դեպքում կամ որնէ այլ միջոցով: Որքան ավելի մեծ է կատեգորիայի պատրաստությունը, այնքան՝ ա) քիչ է անհրաժեշտ տեղեկատվությունը օ յեկտը այդ կատեգորիային դասելու համար, ) լայն է «մուտքի» այն նութագրերի խում ը, որոնք կընդունվեն որպես այդ կատեգորիային համապատասխանողներ, գ) հավանական է, որ ուրիշ կատեգորիաները, որոնք այդ կամ անգամ ավելի մեծ աստիճանով համապատասխանում են «մուտքին», կդադարեցվեն: Ավելի պարզ` խնձորը հեշտությամ ու արագորեն կճանաչվի. մի ամողջ շարք առարկաներ նս կճանաչվեն (փաստորեն` սխալ) որպես խնձոր, ն նշանակում է` ուրիշ ճիշտ կամ առավել համապատասխան կատեգորիաներ կճնշվեն: Ահա թե ինչ նկատի ունենք պատրաստություն ասելով: Իսկ այժմ անցնենք հատկանիշների օգտագործման, հատկանիշներից կատեգորիային անցման «ռազմավարությունների» (որն իրականանում է, իհարկե, նյարդային համակարգի միջոցով) հարցին, ն կրկին մյուս հատկանիշներին: Մենք գերադասում ենք այստեղ գործածել «ռազմավարություն» տերմինը՝ մի շարք պատճառներով: Քանի որ ընկալման ակտը ներառում է մտահանգում, ովանդակում, ինչպես նշում են Բրունսվիկը |11), Սվետսը ն Թենները |33ա) ն ուրիշներ, որոշման ընդունման գործընթաց է: Անգամ շեմի չափման պարզ գիտափորձում մարդը պետք է որոշի՝ այն, ինչ ինքը տեսնում կամ լսում է, միայն աղմո՞ւկ է, թե՞ ազդակ + աղմուկ: Հատկանիշների խմ ի հիման վրա մեր նյարդային համակարգը պետք է որոշի` ընկալվողը ինքնաթիռի աղմուկ է, թե ծովի ձայն, կարմիր է, թե կանաչ ն այլն: Ավելին՝ գոյություն ունի մասնավոր որոշումների ամ ողջական հաջորդականություն, որը ներառված է օ յեկտների կամ երնույթների կատեգորիզացիայի մեջ: Պարզա անենք սա պարզ օրինակով: Ես նայում եմ իմ գրասեղանի առջն կախված դարակին ն տեսնում եմ նրա վրա դրված ուղղանկյուն առարկա: Եթե ես շարունակեմ նայել դրան, ապա հաջորդող որոշումները կլինեն այսպիսիք. դա կա՛մ պլաստիկի կտոր է, որը ես գնել եմ որնէ սարքավորման համար, կա՛մ գիրք. աղոտ լուսավորության դեպքում դա կարող է լինել ն՛ մեկը, ն՛ մյուսը: Այնուհետն ես հիշում եմ, որ պլաստիկը գտնվում է ներքնում՝ լա որատորիաներից մեկում. այժմ առարկան դառնում է գիրք, ն ես սկսում եմ փնտրել լրացուցիչ հատկանիշներ նրա մուգ կարմիր կազմի վրա: Ես տեսնում եմ ինչ-որ ան, որն ինձ թվում է ոսկե տառեր. դա «Մակ119

Գրոու Հիլլ» հրատարակչությունն է, երնի Միլլեր «Լեզու ն հաղորդակցում» գիրքը, որը ես կարդում էի այսօր` կեսօրից հետո: Այսպիսով՝ նկարագրված գործընթացը մի շարք կատեգորիաների աստիճանական նեղացում է, որոնց դասվում է օ յեկտը: Եկեք վերլուծենք որոշման այս գործընթացի փուլերը:

Ա. ԱՌԱՋՆԱՅԻՆ ԿԱՏԵԳՈՐԻԶԱՑԻԱ

Նախքան կատեգորիզացիայի երող արդ ակտիվությունը պետք է գոյություն ունենա առաջնային՝ անխոս գործընթաց, որն ապահովում է օ յեկտի կամ երնույթի պերցեպտիվ մեկուսացումը: Մեզ չի հետաքրքրում այն, ինչ ընկած է այդ գործընթացի հետնում, նածի՞ն է այն, թե՞ կախված է ջջային անսամ լների ձնավորումից, ինչպես կարծում էր Հե ը |22): Բավական է այն, որ երնույթները պերցեպտիվ կերպով մեկուսացվում են ն դառնում տարածական, ժամանակային ն քանակական նութագրերի կրողներ: Այս փուլում իրադարձության նշանակությունը կարող է սահմանափակվել միայն նրանով, որ դա օ յեկտ է, ձայն կամ շարժում:

Բ. ՀԱՏԿԱՆԻՇՆԵՐԻ ՈՐՈՆՈՒՄ

Շատ ծանոթ իրավիճակներում կամ հատկանիշ - կատեգորիա կապի արձր հավանականության դեպքերում լրացուցիչ հատկանիշների հիման վրա «մուտքի» առավել ճշգրիտ դասակարգման երկրորդ փուլը կարող է լինել «անխոս» կամ «անգիտակցական»: Այդպիսի դեպքերում սովորա ար առկա է լավ համապատասխանություն կատեգորիայի տար երակիչ հատկությունների ն օ յեկտի հատկանիշների միջն, որն ազդում է օրգանիզմի վրա, չնայած «համապատասխանությունը» կարող է փոխարինվել «կապի հավանականությամ »: Եթե համապատասխանությունը ճշգրիտ չէ, կամ հատկանիշի ու կատեգորիայի միջն հավանականությունը շատ փոքր է, առաջանում է հատկանիշների գիտակցված որոնում. «Սա ի՞նչ է»: Այդ ժամանակ մենք սկսում ենք փնտրել լրացուցիչ հատկանիշներ, որոնք կօգնեն օ յեկտի առավել ճշգրիտ դասակարգմանը: Նման իրադրություններում օրգանիզմի «մուտքերը» առավելագույնս « աց» են:

Գ. ՀԱՍՏԱՏՈՂ ՈՐՈՆՈՒՄ

Հատկանիշների որոնումից հետո սկսվում է նախնական կատեգորիզացիան, ինչից հետո, իր հերթին, կատարվում է հատկանիշների որոնման

փոփոխություն: Մուտքերի « ացությունը» կտրուկ փոքրանում է, քանի որ այժմ որոնումը սահմանափակվում է հատկանիշների շրջանակով, որոնք կարող են հաստատել նախնական վարկածը (կատեգորիան): Սա պերցեպտիվ գործընթացի այն փուլն է, որը Վուդվորտսը |36) իր «Ամրապնդումն ընկալման մեջ» հոդվածում սահմանել է որպես «փորձեր ն ստուգումներ»: Մենք կխոսենք «արգելափակման» ընտրողական գործընթացի մասին, որը գործողության մեջ է մտնում այդ փուլում ն հանգեցնում է ոչ ռելնանտ խթանման թուլացմանը:

Դ. ՍՏՈՒԳՄԱՆ ԱՎԱՐՏ

Այս փուլին նորոշ է հատկանիշների որոնման ավարտը. լրացուցիչ հատկանիշների հանդեպ « ացությունը» գրեթե անհետանում է, ն անհամապատասխան հատկանիշները կա՛մ դուրս են մնում, կա՛մ «արգելափակվում են»: Անհամապատասխանության ընկալման |9), սխալ ընկալման հետ |30) կապված ն նմանատիպ այլ գիտափորձերը |10) ցույց են տալիս, որ եթե օ յեկտը դասվում է այս կամ այն կատեգորիային արձր հավանականությամ , ապա այդ կատեգորիայի համար կոնֆլիկտային հատկանիշների ճանաչման շեմը մեծանում է գրեթե մի դիրքով: Այն անի հավանականությունը, որ զգայական «մուտքը» կդասվի տվյալ կատեգորիային, չի որոշվում միայն դրա հատկությունների ն կատեգորիայի տար երակիչ հատկությունների միջն համապատասխանությամ . այն կախված է նան կատեգորիայի պատրաստությունից: Կոպիտ ասած` եթե զգայական «մուտքը» հավասարապես համապատասխանի երկու համընկնող կատեգորիաներին, ապա դրանցից առավել պատրաստը «կգրավի» այն: Հենց այս իմաստով էինք նախորդ շարադրանքում խոսում համապատասխանության ն պատրաստության միջն փոխհարա երությունների մասին: Մենք արդեն նշել ենք, որ կատեգորիայի պատրաստությունը արտացոլում է սու յկետի կյանքում այս կամ այն օ յեկտի հայտնվելու հաճախականությունը: Որքան ավելի հաճախ է տվյալ համատեքստում հանդիպում տվյալ կատեգորիան, այնքան ավելի մեծ է նրա պատրաստությունը: Սակայն օրգանիզմը պետք է պատրաստ լինի ոչ միայն արտաքին միջավայրի հավանական իրադարձությունների հետ հանդիպմանը, որպեսզի դրանք արագ ն առանց ավելորդ լարվածության ընկալի: Նա պետք է նան կարողանա նկատել քիչ հավանական օ յեկտներն ու երնույթները, եթե դրանք կենսական անհրաժեշտություն են: Եթե անծանոթ քաղաքի փողոցներով քայլե121

լիս սովածություն ենք զգում, ապա պետք է ռեստորան գտնենք` անկախ նրանից, թե ինչ հավանականությամ կարող է այն գտնվել տվյալ վայրում: Կարճ ասած` կատեգորիաների պատրաստությունը պետք է արտացոլի ոչ միայն համապատասխան օ յեկտի հայտնվելու հավանականությունը, այլն նրա վիճակը տվյալ պահին: Որոնման ավականաչափ արդյունավետության համար պերցեպտիվ պատրաստության կառուցվածքը պետք է լինի իրատեսական. այն պետք է արտացոլի ինչպես այն անի հավանականությունը, ինչ կարելի է տվյալ պահին գտնել տվյալ վայրում, այնպես էլ այն, ինչ պետք է գտնել: Այժմ ամփոփենք ընկալման ընդհանուր հատկությունների դիտարկումը: Առաջին հերթին` ընկալումը որոշման ընդունման գործընթաց է: Անկախ խնդրի նույթից` դիտողը կամ նրա նյարդային համակարգը որոշում է, որ ընկալվող իրն այս է, այլ ոչ թե ուրիշը: Գիծը կարճ կամ երկար է էտալոնից. այսինչ օ յեկտն օձ է, այլ ոչ թե ընկած ճյուղ. աց թողնված տառով «Լ-ՄԷ» առը «ԽԷԱ Լ-ՄԷ ՄՕԽԷԱ» համատեքստում «սեր» առն է (ԼՕՄԷ), այլ ոչ թե «կյանք» (Լ|ՄԷ): Երկրորդ` որոշման ընդունման այդ գործընթացը մյուս ոլոր նմանատիպ գործընթացների նման, հիմնված է տար երակիչ հատկությունների օգտագործման վրա. խթանների հատկությունները հնարավորություն են տալիս դրանք դասելու համապատասխան կատեգորիաների շարքին: Երրորդ` հատկությունների օգտագործման գործընթացը ովանդակում է մտահանգման օպերացիա: Հատկանիշից կատեգորիային անցումն իմացական ակտիվության թերնս ամենատարածված ու ամենապարզ ձնն է: Այդպիսի մտահանգումը ենթադրում է արտաքին միջավայրի հավանականությունների ու հատկանիշների, ինչպես նան հատկանիշի ն վարքի արդյունքների միջն եղած ինվարիանտ կապերի նախնական ուսուցում: Հատկանիշների օգտագործումը ներառում է մի քանի փուլ` արտաքին խթանման հոսքից օ յեկտի կամ երնույթի առաջնային առանձնացում, այն հատկանիշների որոնման փուլ, որոնք համապատասխանում են օրգանիզմի ունեցած կատեգորիաների տար երակիչ հատկություններին, նախնական կատեգորիզացիա` հաստատող հատկությունների հաջորդող որոնմամ , ն վերջապես՝ վերջնական կատեգորիզացիա հատկանիշների որոնման կտրուկ կրճատմամ : Չորրորդ` կատեգորիան կարելի է դիտարկել որպես կանոնների խում , որոնք որոշում են, թե ինչպիսի երնույթներ կարող են միավորվել մեկ դասի մեջ, ինչպես նան ցույց են տալիս պահանջվող կրիտիկական հատ-

կությունների նույթը, դրանց խմ ավորման միջոցը, հարա երական կշիռը, փոփոխականության թույլատրելի սահմանները: Հինգերորդ` կատեգորիաները տար երվում են` ըստ դրանց պատրաստության, այսինքն` ըստ հեշտության, որով տվյալ «մուտքը» դասվում է տվյալ կատեգորիային: Կատեգորիաների ն դրանց համակարգերի հարաերական պատրաստությունը կախված են երկու գործոնից` երնույթների սպասվող հավանականությունից ն պահանջներից, որոնք թելադրվում են պահանջմունքների ու օրգանիզմի առկա ակտիվության կողմից: Ֆունկցիոնալ տեսակետից պերցեպտիվ պատրաստությունն ունի երկու գործառույթ. այն մինիմիզացնում է արտաքին միջավայրի անակնկալները ն մաքսիմիզացնում անհրաժեշտ օ յեկտների ստացման հաջողությունը: Վեցերորդ` ընկալման «ճշմարտացիությունը» կայանում է խթանների` համապատասխան կատեգորիաներին դասելու մեջ. դրանք թույլ են տալիս ճիշտ կանխատեսել տվյալ օ յեկտի մյուս հատկությունները: Այսպիսով՝ ճշմարիտ ընկալումը պահանջում է ֆիզիկական աշխարհի օ յեկտներին ու կապերին համապատասխանող կատեգորիաների ն դրանց համակարգերի ուսուցում: Եր մենք խոսում ենք ընկալման ռեպրեզենտատիվ գործառույթի մասին, նկատի ունենք հենց կատեգորիաների համակարգի ադեկվատությունը իրերի նույթի վերա երյալ ճիշտ եզրակացություններ կատարելու ն երնույթները ճիշտ կանխատեսելու խնդրին: Յոթերորդ` ոչ օպտիմալ պայմաններում ընկալումը «ճիշտ» կլինի այն չափով, որքանով կատեգորիաների համակարգերի պատրաստությունն արտացոլում է իրադարձությունների հավանականությունը: Այնտեղ, որտեղ կատեգորիաների պատրաստությունն արտացոլում է արտաքին միջավայրի հավանականությունը, օրգանիզմին պետք է ավելի քիչ խթանում` հատկանիշների ավելի փոքր քանակ օ յեկտը ճիշտ ճանաչելու համար: Մյուս կողմից՝ ընկալման սխալներն ավելի շուտ օրինաչափ են, քան պատահական, քանի որ դրանք արտացոլում են դիտողի ոչ ադեկվատ պատրաստությունը: Որքան մեծ է պատրաստության ոչ ադեկվատությունը, այնքան շատ խթանում կամ հատկանիշներ են պահանջվում ճիշտ կատեգորիզացիայի համար:

ՄԵԽԱՆԻԶՄՆԵՐ, ՈՐՈՆՔ ՄԻՋՆՈՐԴԱՎՈՐՈՒՄ ԵՆ

ՊԵՐՑԵՊՏԻՎ ՊԱՏՐԱՍՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

Դիտարկելով ընկալման ամենաընդհանուր որոշ նութագրեր, մասնավորապես նրանք, որոնք առնչվում են պերցեպտիվ պատրաստության երնույթին, մենք պետք է անցում կատարենք այդ երնույթի մեխանիզմների քննարկմանը: Ընդամենը կառաջադրենք չորս մեխանիզմ` խմ ավորման ու ինտեգրացիայի, պատրաստության կարգավորման, համապատասխանության հաստատման ն մուտքերի «արգելափակման»: Դրանք կնկարագրվեն որպես նեյրոֆիզիոլոգիական գործընթացների նախատիպեր, ն որտեղ հնարավոր է, նան կրճատ կդիտարկվեն: Վեց տարի առաջ էդվարդ Տոլմենը հայտարարեց, որ եկել է ընկալման նյարդային մեխանիզմների վերանայման ժամանակը: Հնարավոր է` նա ճիշտ էր, այց հնարավոր է նան, որ դա անգամ այսօր վաղաժամ է: Սակայն ընկալման ոլորտում առկա տվյալները թույլ են տալիս դիտարկել որոշ մեխանիզմներ: Օգտագործելով Հե ի մետաֆորը` նեյրոֆիզիոլոգիայի ն հոգե անության միջն արժե կառուցել կամուրջ. մենք պետք է լավ ամրանանք նրա հակադիր ծայրերում, ն այդժամ սարսափելի չի լինի, որ միջին հատվածը դեռնս թույլ է:

ԽՄԲԱՎՈՐՈՒՄ ԵՎ ԻՆՏԵԳՐԱՑԻԱ

Հե ի «Վարքի կազմակերպում» գիրքը |22), փաստորեն, նվիրված է կատեգորիզացիայի գործընթացի նյարդային մեխանիզմների դիտարկմանը: Կարիք չկա այստեղ կրճատ ներկայացնելու այդ աշխատանքը, քանի որ ընթերցողը հավանա ար ծանոթ է այդ գրքի չորրորդ ն հինգերորդ գլուխներին, որտեղ զարգացվում են ջջային անսամ լների ն ֆազային հաջորդականության հասկացություններն այնպիսի պարզությամ , որ միանգամայն հասկանալի է, թե որտեղ է խոսքը վերա երում իրական նեյրոֆիզիոլոգիական փաստերին, ն որտեղ են առկա սպեկուլյացիաներ: Ըստ էության, Հե ը փորձում է ստեղծել անատոմիաֆիզիոլոգիական մի տեսություն, որը թույլ է տալիս ացատրել, թե ինչպես ենք մենք տար երում արտաքին աշխարհի երնույթների դասերը ն ինչպես ենք ճանաչում նոր երնույթները` որպես ծանոթ դասերի ներկայացուցիչներ: Տեսությունը փորձում է նան առաջարկել մեխանիզմ, որը նկարագրում է այդ ակտիվության զարգացումը ժամանակի

մեջ, ֆազային հաջորդականությունների ձնավորումը ն դրանց միավորումը գերդասերի ն գերհաջորդականությունների մեջ: Փաստորեն՝ դա ընկալման ասոցիանիստական կամ «հարստացման» տեսություն է նյարդային մակարդակում, որը ենթադրում է, թե ձնավորվող նյարդային կապերը հեշտացնում են այն երնույթների ընկալումը, որոնք նախկինում կատարվում էին միաժամանակ: Սպասումը` կենտրոնական պատրաստությունը, որը նախորդում է զգայական «մուտքին», ի սկզ անե ուսուցանված է ն հիմնվում է հաճախականությունների ինտեգրատորների գործողության վրա: Այդպիսի ինտեգրատորներ կարող են լինել նեյրոանատոմիական կազմավորումները կամ ինչ-որ գործընթացներ, որոնք, գրգռելով ուղեղի մի հատվածը, դրանով իսկ մեծացնում կամ փոքրացնում են մի այլ հատվածի գրգռման հավանականությունը: Ընդհանրապես Հե ի տեսությունը կառուցված է լայն ենթադրությունների վրա՝ 17-րդ դաշտից դուրս եկող գրգռումների կոնվերգենցիայի, նյարդային ազդակների սինխրոնիզացիայի ն ռեվեր երատորային գործընթացների վերա երյալ, որոնք կազմակերպում են իրականացում այնքան ժամանակ, քանի դեռ չեն սկսվում անատոմիական փոփոխությունների դանդաղ գործընթացները: Բայց այդ ենթադրություններն արդարացվում են այն հույսով, որ կատեգորիզացիայի ն սուպերօրդինացիայի հայտնի փաստերն ընկալման մեջ կարող են ներկայացվել ժամանակակից գիտելիքների լույսի ներքո:

ՊԱՏՐԱՍՏՈՒԹՅԱՆ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄ

Ինչպես արդեն նշել ենք, կատեգորիայի պատրաստությունն արտահայտվում է հեշտությամ ն արագությամ , որով տվյալ ազդակը դասվում է տվյալ կատեգորիային տար եր պայմաններում: Վերջիններս սահմանվում են հրահանգով, նախկին փորձով, մոտիվացիայով ն այլն: Բացի այդ՝ արտահայտվել է այն թեզիսը, ըստ որի` պատրաստության վրա ազդում են երկու հիմնական գործոններ` տվյալ իրադարձության սու յեկտիվ հավանականությունը ն որոնման որոշակի ուղղվածությունը, որը կախված է պահանջմունքից ն մի շարք այլ պատճառներից: Դիտարկենք ընկալման մի շարք համապատասխան փաստեր: Առաջինն այն է, որ տեսողական, լսողական ն այլ խթանների ճանաչման շեմը կախված է ոչ միայն ազդակի ներկայացման ժամանակից, ինտենսիվությունից, հստակությունից, այլն այլընտրանքների քանակից, որոնք առկա են

դիտողի համար: Այ ու ենի չափը մեծացնում է դրա տարրերից յուրաքանչյուրի համար նույնականացման շեմը: Տիպական օրինակներ կան Միլլերի, Հիզի ու Լիտչենի |28) ն Բրուների, Միլլերի ու Ցիմմերմանի |7) աշխատանքներում: Վաղ շրջանի աշխատանքում |5) մենք քննարկել ենք որոշ գործոններ, որոնք ուժեղացնում են (պերցեպտիվ) վարկածը, այսինքն` այն դարձնում են հեշտ հաստատվող: Մենք ենթադրել ենք, որ վարկածի ուժի գլխավոր դետերմինանտներից մեկը նրա մոնոպոլիան է. այնտեղ, որտեղ առկա է միայն մեկ վարկած` առանց մրցակցող այլընտրանքների, այն շատ ավելի հեշտ է հաստատվում: Պատրաստությունը, այսպիսով, պետք է ունենա ինչ-որ կապ մրցակցող այլընտրանքներից ընտրության հետ: Հատկապես հետաքրքիր են պատրաստության փոփոխության դեպքերը սու յեկտիվ հավանականության տեղաշարժի դեպքում, որը ծագում է կա՛մ աստիճանական ուսուցման գործընթացից (որն ազգակից է հավանականային ուսուցման գործընթացին), կա՛մ հրահանգից: Բիտտերմանն ու Կնիֆֆինը |4), հետազոտելով ոչ ցենզուրային ն չեզոք առերի ճանաչման շեմը, պարզել են, որ գիտափորձերի ընթացքում ոչ ցենզուրային առերի ճանաչման շեմն աստիճանա ար իջնում է, քանի որ փորձարկվողներն սկսում են սպասել դրանց հայտնվելուն: Բրուներն ու Պոստմանը |9) նույնպես ացահայտել են, որ նյութի կրկնակի ներկայացումը հատկությունների քիչ հավանական համադրությամ նկատելիորեն նվազեցնում է ճանաչման շեմը: Միաժամանակ Կաուենն ու Բիերը |13), Պոստմանն ու Կրեչֆիլդը |31) ապացուցել են, որ եթե սու յեկտը նախօրոք տեղեկացվում է, որ իրեն ներկայացվելու են ոչ ցենզուրային առեր, այդ առերի ճանաչման շեմը դառնում է շատ ավելի ցածր, քան չեզոք առերի շեմը, մինչդեռ առանց որնէ զգուշացման` այն միշտ ավելի արձր է լինում: Կարճ ասած` ջջային անսամ լների պրեակտիվացիան (մի պահ ենթադրենք, թե այդ պրեակտիվացիայի աստիճանը սու յեկտիվ հավանականության մեխանիզմ է) կարող է լինել աստիճանական ուսուցման արդյունք կամ վրա հասնել անմիջական հրահանգի արդյունքում: Բացի այդ՝ հավանականության գնահատականի փոփոխությունները կարող են կապված լինել ընդհանուր համատեքստի հետ: Դա է ցույց տալիս Բրուների ն Մինտուրնի |8) վերջին աշխատանքը: Փորձարկվողներին կարճ ժամանակով ներկայացվում էր մեծատառ 8` ձախ ն աջ կեսերի խզումով այնպես, որ այն կարող էր ընկալվել կա՛մ որպես 8 տառ, կա՛մ որպես 13 թիվ: Այն, թե ինչպես էին փորձարկվողներն իրականում ընկալում տառը, կախված էր նախորդող համատեքստից` տառերի կամ թվերի ներկայացումից: Այդ համատեքստն ակտիվացնում էր կատեգորիա126

ների կամ ջջային անսամ լների համապատասխան խում ը, որն էլ ասիմիլացնում էր տվյալ տառը: Ինչ վերա երում է պատրաստության կարգավորման գործընթացի նյարդային կորելյատներին, ապա դրանք դեռնս մնում են որպես սպեկուլյատիվ ենթադրություններ: Լեշլին |25) նշում էր, որ, չնայած ոլոր փորձերին, մենք այդպես էլ չենք լոկալիզացրել հիշողության սպեցիֆիկ հետքերը` անկախ նրանից՝ դրանք հասկացվում են որպես ռեվեր երաորային ցիկլեր, որպես հյուսվածքների չափերի փոփոխություններ (Յունգ |37) ն էկկլս |14)), թե որպես սինապտիկ վահանակներ (Լորենտե դե Նո |26)), կամ ուրիշ կերպ: ճիշտ է՝ Պենֆիլդին |29) հաջողվել է ակտիվացնել հիշողության հետքերը` ազդելով կեղնի վրա էլեկտրական հոսանքով, այց դա այնքան էլ չի մոտեցրել մեզ դրանց նյարդային հիմքերի ընկալմանը: Առայժմ մենք գործ ունենք ձնական հատկությունների հետ, որոնք պետք է ունենան հետքերի ցանկացած համակարգ, ն չպետք է կառուցենք հոգե անական հայեցակարգ հիշողության նեյրոֆիզիոլոգիական կամ անատոմիական մոդելներից որնէ մեկի հիման վրա:

ՀԱՄԱՊԱՏԱՍԽԱՆՈՒԹՅԱՆ ՀԱՍՏԱՏՄԱՆ

ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՆԵՐ

Մենք կարող ենք պատկերացնել ն իրականում կառուցել մի մեխանիզմ, որը կանցկացնի (կամ չի անցկացնի) մուտքային ազդակները, եթե դրանք համապատասխանում են (կամ չեն համապատասխանում) որոշակի պահանջների: Սելֆրիջը |32) մշակել է տառեր կարդացող մեքենա, Ֆրեյը |17)` խոսքային երնույթները ճանաչող մեքենա, Ատտլին |34)` մեքենա, որը Թին երգենի գորշ սագերի նման կարող է ճանաչել գիշատիչ ազեի ուրվապատկերը: Բոլոր այդ մեքենաներն ունեն մեկ ընդհանուր հատկություն. դրանք ենթադրում են պարտադիր համապատասխանություն խթանային «մուտքի» ն տեսակավորող մեխանիզմի պահանջների միջն: Վերը երված օրինակներում ազդակը պարզապես անցկացվում է կամ չի անցկացվում. դրանով գործընթացն ավարտվում է: Մեր մեխանիզմի մեջ, սակայն, մենք կներդնենք երկու լրացուցիչ հատկություն: Առաջին հերթին` մեքենան տեղեկատվություն կտրամադրի այն մասին, թե որքանով է տվյալ ազդակը մոտ էտալոնին, որքան ընդհանուր հատկություններ ունի տվյալ ազդակն էտալոնի հետ, կամ թե որքանով են ազդակի հատկություն127

ները տար երվում էտալոնի հատկություններից: Երկրորդը վերա երում է նրան, թե մեքենան ինչ է անելու այդ տեղեկատվության հիման վրա. մեծացնելու է զգայունակությունը, եթե ազդակը լինի էտալոնից տրված հեռավորության սահմաններում, փոքրացնելու է զգայունակությունը, եթե ազդակի այդ հեռավորությունը ավելի մեծ լինի, ն ի վերջո դադարեցնելու է ցանկացած ակտիվություն, եթե ազդակը համընկնում է էտալոնին: Հարկ է նշել, որ չնայած այդպիսի մեխանիզմը կարող է հեշտությամ պատկերացվել ն կառուցվել, մենք դեռնս տեղեկություններ չունենք նյարդային համակարգի կողմից այդ խնդրի լուծման ձնի մասին: Կարելի է միայն ասել, որ հետադարձ կապի գործընթացները, որոնք, ըստ անատոմիական տվյալների, գոյություն ունեն ողջ նյարդային համակարգում, լիովին կարող էին հիմք ծառայել այդպիսի մեխանիզմի համար:

«ՄՈՒՏՔԵՐԻ» ԱՐԳԵԼԱՓԱԿՄԱՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՆԵՐ

Կասկած չկա, որ նյարդային համակարգը չունի մեխանիզմներ, որոնք փակում են «մուտքերը» ն դրանով իսկ կրճատում են արձրագույն կենտրոններին հասնող ազդակները: Վաղուց հայտնի է, որ «ադեկվատ ազդակ» հասկացությունը չի կարելի պարզապես սահմանել որպես արտաքին էներգիայի փոփոխություն, որը ավարար է ռեցեպտորի գրգռման համար: Ազդակը կարող է այդ իմաստով ադեկվատ լինել պերիֆերիայի ն ացարձակ ոչ ադեկվատ կենտրոնի համար, այսինքն` չառաջացնել ո՛չ կեղնի էլեկտրական պատասխան, ո՛չ էլ անմիջական փորձի փոփոխության մասին դիտողի վեր ալ պատասխան: Ռեցեպտորային նման արդ մակերեսի նույթը, ինչպիսին ցանցաթաղանթն է, արդեն իսկ վկայում է «ադեկվատ ազդակի» այդպիսի պարզեցված հասկացման մասին: Հայտնի է, որ նույնիսկ մեկ ֆովեալ ջջի ռեակտիվությունն արգելակվում է հարնան ջիջների խթանումով: Ընկալման մեջ գոյություն ունեն ազմաթիվ երնույթներ, որոնք ապացուցում են այդպիսի արգելափակումների առկայությունը: Եր մենք ֆիքսում ենք վազը Ռու ինի շրջելի ֆիգուրում, ֆոնն անցնում է հետին պլան, կորցնում է մակերնույթի գծերը ն ընդհանրապես դառնում է կենտրոնական ավելի պակաս ադեկվատ մուտք: Վաղ հոդվածներից մեկում մենք կիրառել ենք պետական հաստատությունների ցուցանակների հետ կապված ընկալման ավականին ազատ համեմատություն. դրանց վրա կարելի է կարդալ կա՛մ «Բարի գալուստ»,

կա՛մ «Մուտքն արգելված է»: Այժմ թվում է, որ երկու տիպի ցուցանակներն էլ շատ ավելի մոտ են մուտքին, քան առաջ էինք կարծում: Այժմ անդրադառնանք փաստերի նս երկու խմ երի, որոնք հաստատում են արգելափակման մեխանիզմների գոյությունը ինտեգրացիայի առավել արձր մակարդակներում: Գրանիտի վերջին աշխատություններում |20) ցույց է տրված, որ աչքի ցիլիար մկանից առաջացող ի ի փոփոխությունը ազդում է ցանցաթաղանթի գրգռման կառուցվածքի վրա. մկանի աշխատանքային վիճակի փոփոխությունները նյարդային համակարգի միջոցով փոխանցվում են տեսողական կենտրոններին, իսկ այնտեղից` ցանցաթաղանթին: Գոյություն ունեն նան այնպիսի փաստեր, որոնք խոսում են հակառակ ուղղությամ ընթացող արգելափակման գործընթացների մասին. ինօկուլյար մրցակցության ժամանակ ոչ դոմինանտ աչքը ունենում է ավելի քիչ արտահայտված ի ային ռեֆլեքս, քան դոմինանտը: Ի վերջո կարող ենք երել Մագնուսի լա որատորիայի աշխատակիցների՝ Հերնանդես-Պեոնի, Շերերի ն Ժուվեի |23) տվյալները, որոնք հաստատված են Գոլամ ոսի, Շիտցի ն Վարնիերի |19)` Վալտեր Ռիդի կլինիկայից նմանատիպ տվյալներով: Եթե կատվին գրգռենք ձայնային խթաններով, ապա կարելի է գրանցել միաձուլման պոտենցիալ կոխլեար կորիզներում: Չրխկոցների կրկնությունը հանգեցնում է առաջացած պոտենցիալի աստիճանական փոքրացմանը, ինչը, ըստ երնույթին, կապված է օրգանիզմի ադապտացիայի հետ: Զարմանալի է, որ նման ադապտացիան գրանցվում է պերիֆերիայից այդքան հեռացված հատվածում, ինչպիսիք են կոխլեար ջիջները, որոնք ութերորդ նյարդի երկրորդ սինապսն են: Իսկ եթե չրխկոցները նախապես տրվում են որպես հոսանքի հարվածների պայմանական ազդակ, ապա դրանց տնական կրկնման դեպքում առաջացած պոտենցիալի ոչ մի նվազում տեղի չի ունենում: Ակնհայտ է, որ ուղեղային այդ պոտենցիալները չեն առաջանում մկանային կրճատումներից` ի պատասխան ձայնային պայմանական ազդակների, քանի որ նույն արդյունքները ստացվել են ժամանակավոր մկանային կաթվածով կատվի վրա: Ավելին, եթե վերցնենք կատու, որի կոխլեար կորիզները դեռնս պատասխանում են չրխկոցներին, ն նրան ցույց տանք մուկ, ապա չրխկոցները կդադարեն առաջացնել միաձուլման պոտենցիալներ: Ձկան հոտը կամ հոսանքի հարվածը թաթին առաջացնում է միաձուլման պոտենցիալի նույնպիսի արգելակում կոխլեար կորիզներում, եթե դրանք տրվում են չրխկոցի հետ միաժամանակ: Այսպիսով՝ ուշադրության «շեղումը» կամ «տեղափոխումը» ակնհայտորեն ազդում է կոխլեար կորիզների վրա:

Հնարավոր է, որ անդրադարձը նեյրոֆիզիոլոգիային չափազանց մանրամասն էր: Սակայն երված տվյալների նշանակությունն ընկալման տեսության համար արդարացնում է նման էքսկուրսները: Այն, որ նյարդային համակարգն ունի արգելակման մեխանիզմ, պարզ է ն առանց նեյրոֆիզիոլոգիական ապացույցների: Վարքի ոլորտում առկա է այդպիսի օրինակների ավականին մեծ քանակ, ն ուշադրության ֆենոմենները իրենց ացատրության համար պահանջում են այդպիսի մեխանիզմ:

ՊԱՏՐԱՍՏՈՒԹՅԱՆ ՍԽԱԼՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ

Նախորդ քննարկումից հետնում է, որ ընկալման ճշգրտությունը ոչ օպտիմալ պայմաններում կախված է պերցեպտիվ պատրաստության վիճակից, որն արտացոլում է օ յեկտի հայտնվելու հավանականությունը: Դա ճիշտ է, իհարկե, միայն վիճակագրական իմաստով: Եր եմն տեղի է ունենում ոչ անպայման այն, ինչն ունի արձր հավանականություն, ն սու յեկտը, որի պատրաստությունը լիովին համապատասխանում է միջավայրի հավանականային նութագրերին, ընկնում է դժվար իրավիճակի մեջ: Գոյություն ունի սխալ ընկալման դեմ պայքարի, անհամապատասխան պերցեպտիվ պատրաստության հաղթահարման երկու միջոց: Առաջինը չհաստատվող սպասումներից հետ վարժվելն է, երկրորդը` «մշտապես ուշադիր հայացքը»: Սակայն պերցեպտիվ սպասումներից հետ վարժվելը արդ գործ է: Հնարավոր իրադարձության սպասումը հեշտ չի փոխվում այնտեղ, որտեղ խոսքը օրգանիզմի համար էական հետնանքների մասին է, նույնիսկ միջավայրը հետազոտելու մշտական հնարավորության դեպքում: «Առավել ուշադիր հայացքի» գինը սովորա ար չափազանց արձր է ժամանակի սղության, շրջապատող միջավայրի կամ սեփական նության կողմից առաջացող վտանգների ն սահմանափակումների պայմաններում: Փաստորեն՝ օրգանիզմը ժամանակ է շահում ընթացիկ պահին հարմարվելու համար` երնույթների կատեգորիզացիայի համար նվազագույն քանակի հատկանիշներ արագ օգտագործելու ընդունակության շնորհիվ: Հապաղումը ն ուշադիր ուսումնասիրությունը զրկում են այդ արժեքավոր ժամանակային առավելությունից:

ԿԱՏԵԳՈՐԻԱՅԻ ԱՆՀԱՄԱՊԱՏԱՍԽԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Հավանա ար տվյալ իրադրության նկատմամ պերցեպտիվ «անպատրաստության» առավել պարզ ձներն այն դեպքերն են, որոնցում սու յեկտն ունի կատեգորիաների խում , որոնք ոչ ադեկվատ են շրջապատող միջավայրի իրադարձությունների կանխատեսման համար: Որպես այդպիսի օրինակ՝ հաճախ հիշատակվում է Բարտլետտի |2) կողմից նկարագրված աֆրիկացու այցը Լոնդոն: Վերջինս լոնդոնյան ոստիկաններին ընկալում էր որպես ընկերա ար տրամադրված, քանի որ նրանց հաճախ էր տեսնում տրանսպորտի մոտենալու ժամանակ` ձեռքը ափով դեպի առաջ արձրացնելիս: Հատկանիշից կատեգորիային անցումը այստեղ, իհարկե, սխալ էր. նա պետք է նույնականացներ այդ հատկանիշը որպես ընթացքի դադարեցման ազդակ: Սակայն այս օրինակն այնքան էլ ուշագրավ չէ, քանի որ այդ երնույթը հեշտությամ կարող է ուղղվել հրահանգի միջոցով: Առավել հետաքրքիր ն շատ ավելի քիչ ենթարկվող երնույթ է դիտվում երկրորդ լեզվի ուսուցման ն դրա հնչյունա անության սերտման ժամանակ: Հարց է ծագում. ինչո՞ւ է մարդը կարողանում յուրացնել նոր լեզվի կառուցվածքը, նրա ձները, ձնույթները, առապաշարը ն այլն` այնուամենայնիվ պահպանելով «օտար շեշտադրությունը», որը որոշ ժամանակ անց դադարում է նկատել: Ինչո՞ւ է օտար լեզու սովորող մարդը ավելի լավ հասկանում նույն օտար շեշտադրությամ խոսքը, քան ճիշտ խոսքը: Մեր կարծիքով՝ պատասխանը պետք է փնտրել հետկատեգորիալ զգայական արգելափակման երնույթի մեջ. քանի որ արտասանվածը «հասկանալի է» կամ դասվում է համապատասխան կատեգորիային ինչ-որ կրիտիկական հատկանիշների հիման վրա, մյուս հատկություններն ասիմիլացվում, նորմալիզացվում կամ համահարթվում են: Ավելին՝ գործածվող հնչյունա անական կատեգորիաները հանդես են գալիս որպես մայրենի լեզվի մոդիֆիկացված կատեգորիաներ. նորմալիզացիան ընթանում է հենց այդ կատեգորիաների ուղղությամ : Միայն հատուկ ջանքերի շնորհիվ կարելի է օտար լեզվի ճիշտ ընկալման փուլում մնալ ավակարար չափով զգայականորեն « աց» կամ զգայուն սեփական ն ճիշտ արտասանության միջն տար երություններին: Եվ քանի որ սովորա ար առկա է առերի «նշանակությունների» կատեգորիզացիա, որոնք արտասանվում են ինչպես մայրենի լեզվով խոսողի, այնպես էլ շեշտադրությամ օտարազգի մարդու կողմից, ապա օտարազգի մարդու համար որնէ դրդապատճառ չի լինի խոսքի հնչյունների նկատմամ լարված ուշադրություն պահպանելու:

ՊԱՏՐԱՍՏՈՒԹՅԱՆ ՈՉ ԱԴԵԿՎԱՏ

ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄ

Հավանա ար «պերցեպտիվ անպատրաստության» առավել տպավորիչ դրսնորումները ծնվում են միջավայրի հավանականային յուրացման վրա ցանկությունների ն վախերի ավելացմամ : Նկատի ունենք սպասումների այն տիպը, որոնք խախտում են իրադարձության հավանականության գնահատումը դրա ցանկալիության կամ անցանկալիության արդյունքում: Մարքսի |27) ն Իրվինի՝ |24) ավելի վաղ մեջ երված գիտափորձերը պարունակում են պարզեցված օրինակներ, թե ինչպես է արձրանում ցանկալի ելքի հավանականության գնահատականը: Անկասկած, այստեղ գործում են նան էլ ավելի կայուն անձնային հատկությունները: Որոշ մարդիկ հակված են սպասել ավելիին ն, հետնա ար, ավելի արագ են ընկալում ոլոր հնարավոր իրադարձություններից ամենից քիչ ցանկալին, մյուսները, ընդհակառակը, առավել ցանկալին: Լիովին պարզ է, որ նման տրամադրվածությունը անհատի կենսափորձի ն նրա խառնվածքի արդյունք է: Թե ինչպես է այն ձնավորվում ն ինչու է այդքան կայուն իրական իրադարձությունների նկատմամ , հայտնի չէ: Սակայն առավել հասկանալի է դառնում, որ նախքան որոշելը, թե ինչպես է ստեղծվում ադեկվատ կամ ոչ ադեկվատ պերցեպտիվ պատրաստությունը, մենք պետք է ավելի շատ ան իմանանք այն մասին, թե ինչպես է օրգանիզմը յուրացնում միջավայրի հավանականային կառուցվածքը: Այս գաղափարը արդեն մի քանի տարի է, ինչ զարգացնում է Բրունսվիկը |11), դրանով ներկայումս լրջորեն զ աղվում են հավանականային ուսուցման այնպիսի հետազոտողներ, ինչպիսիք են Բուշն ու Մոստելլերը |12), Բրուները, Գուդնաուն ն Օստինը |6), էստեսը |16), Գալանտերն ու Գերստենհեյ երգը |18), Հեյկն ու Հեյմանը |21), էդվարդսը |15) ն ուրիշներ: Գրականություն 1. Ճllքօrt Բ. Ւ., Լհ6օri6Տ օք Ք6rՇ6քtiօո aոմ ՇօոՇ6քt օք ՏtrսՇtսr6, Ա6w ՝օrk, Մill6/, 1995. 2. 8artl6tt Բ. Շ., Բ6ո6ոԵ6riոց. ՇaոԵriմց6, Էոցlaոմ, ՇaոԵriմց6 Սոiv6r. Քr6ՏՏ, 1932. 3. 8iոմ6r Ճ., Ճ ՏtatiՏtiՇal Խօմ6l քօr tհ6 ՔrօՇ6ՏՏ օք ՄiՏսal Բ6Շօցոitiօո, “ՔՏ/Շհօl. Բ6v.”, 1995, քք. 62, 119-129. 4. 8itt6rոaո Խ. Է. ձ Խոiքքiո Շ. Մ., Խaոiք6Տt Ճոxi6t/ aոմ “Ք6rՇ6քtսal D6ք6ոՏ6”. “Ս. ՃԵոօrո. ՏօՇ. ՔՏ/Շհօl.”, 1953, քք. 48, 248-252.

5. 8rսո6r Ս. Տ., Ք6rՏօոalit/ D/ոaոiՇՏ aոմ tհ6 ՔrօՇ6ՏՏ օք ք6rՇ6iviոց. |ո: Բ. Բ. 8lak6 ձ Օ. Մ. ԲaոՏ6/ (6մՏ.), Ք6rՇ6քtiօո: aո ՃքքrօaՇհ tօ Ք6rՏօոalit/, Ա6w ՝օrk, Բօոalմ, 1951, քք. 121-147. 6. 8rսո6r Ս. Տ., Օօօմոօw Ս. Ս. ձ ՃսՏtiո Օ. Ճ., Ճ Տtսմ/ օք Լհiոkiոց, Ա6w ՝օrk, Մill6/, 1956. 7. 8rսո6r Ս. Տ., Խill6r Օ. Ճ. ձ 2iոո6rոaո Շ., DiՏՇriոiոativ6 Տkill: aոմ DiՏՇriոiոativ6 ԽatՇհiոց iո Ք6rՇ6քtսal Բ6Շօցոitiօո, “Ս. Էxք. ՔՏ/Շհօl.”, 1955, քք. 49, 187-192. 8. 8rսո6r Ս. Տ. ձ Խiոtսrո Ճ. Լ., Ք6rՇ6քtսal |մ6ոtiքiՇatiօո aոմ Ք6rՇ6քtսal Օrցaոiշatiօո, “Ս. Օ6ո. ՔՏ/Շհօl.”, 1955, քք. 55, 21-28. 9. 8rսո6r Ս. Տ. ձ ՔօՏtոaո Լ., Օո tհ6 Ք6rՇ6քtiօո օք |ոՇօոցrսit/: a Քaraմiցո, “Ս. Ք6rՏ.”, 1949, քք. 18, 206-223. 10.8rսո6r Ս. Տ., ՔօՏtոaո Լ. ձ Սօհո Մ., Աօrոaliշatiօո օք |ոՇօոցrսit/. Բ6Տ6arՇհ Խ6ոօraոմսո, Շօցոitiօո Քrօյ6Շt, Ւarvarմ Սոiv6r., 1949. 11.8rսոՏwik Է., Տ/Տt6ոatiՇ aոմ Բ6քr6Տ6ոtativ6 D6Տiցո օք ՔՏ/ՇհօlօցiՇal Էxք6riո6ոtՏ, 86rk6l6/: Սոiv6r. օք Շaliքօrոia Քr6ՏՏ, 1949. 12.8սՏհ Բ. Բ. ձ ԽօՏt6li6r Շ. Բ., ՏtօՇհaՏtiՇ Խօմ6lՏ քօr Լ6arոiոց, Ա6w ՝օrk, Մill6/, 1955. 13.Շօw6ո Է. Լ. ձ 86i6r Է. Օ., Լհ6 |ոքlս6ոՇ6 օք “Լհr6at Էxք6ՇtaՇ/” օո Ք6rՇ6քtiօո, “Ս. Ք6rՏ.”, 1951, քք. 19, 85-94. 14.ԷՇՇl6Տ Ս. Շ., Լհ6 Ա6սrօքՏ/ՇհօlօցiՇal 8aՏiՏ օք Խiոմ, Օxքօrմ, Սոiv6r. Քr6ՏՏ, 1953. 15.ԷմwarմՏ Մ., Լհ6 Լհ6օr/ օք D6ՇiՏiօո Խakiոց, “ՔՏ/Շհօl. 8սll.”, 1954, քք. 51, 380417. 16.ԷՏt6Տ Մ. Խ., |ոմiviմսal 86հaviօr iո ՍոՇ6rtaiո ՏitսatiօոՏ: aո |ոt6rքr6tatiօո iո Լ6rոՏ օք ՏtatiՏtiՇal ՃՏՏօՇiatiօո Լհ6օr/. |ո: Բ. Խ. Լհrall, Շ. Ւ. ՇօօոԵՏ ձ Բ. Լ. DaviՏ (6մՏ.), D6ՏiՏiօո ՔrօՇ6ՏՏ, Ա6w ՝օrk, Մill6/, 1954, քք. 127-137. 17.Բr/ D. Ք. ձ Dօո6Տ Ք., Խ6ՇհaոiՇal Տք66Շհ Բ6Շօցոitiօո. |ո: Մ. ՍaՇkՏօո (6մ.), ՇօոոսոiՇatiօո Լհ6օr/, Ա6w ՝օrk, ՃՇaմ6ոiՇ Քr6ՏՏ, 1953. 18.Օalaոt6r Է. ձ Օ6rՏt6ոհaԵ6r Խ., Օո Լհօսցհt, ԷxtriոՏiՇ Լհ6օr/ օք |ոՏiցհt, “Ճո6r. ՔՏ/ՇհօlօցiՏt”, 1955, ք. 10, 465. 19.ՕօlaոԵօՏ Բ., Տհ6atշ Օ. ձ Մ6rոi6r Մ. Օ., Էl6Շtrօքհ/ՏiօlօցiՇal Շօrr6lat6Տ օք a Շօոմitiօո6մ Բ6ՏքօոՏ6 iո ՇatՏ. ՏՇi6ոՇ6, 1956, քք. 123, 376-377. 20.Օraոit Բ., Բ6Շ6քtօrՏ aոմ Տ6ոՏօr/ Ք6rՇ6քtiօո, Ա6w Ւav6ո: Մal6 Սոiv6r. Քr6ՏՏ, 1955. 21.Ւak6 Ւ. Մ. ձ Ւ/ոaո Բ., Ք6rՇ6քtiօո օք tհ6 ՏtatiՏtiՇal ՏtrսՇtսr6 օք a Բaոմօո Տ6ri6Տ օք 8iոar/ Տ/ոԵօlՏ, “Ս. Էxք. ՔՏ/Շհօl.”, 1953, քք. 45, 64-74. 22.Ւ6ԵԵ D. Օ., Լհ6 Օrցaոiշatiօո օք 86հaviօr, Ա6w ՝օrk, Մill6/, 1949. 23.Ւ6rոaոմ6շ-Ք6օո Բ., ՏՇհ6rr6r Բ. Ւ. ձ Սօսv6t Խ., ԽօմiքiՇatiօո օք Էl6ՇtriՇ ՃՇtivit/ iո tհ6 ՇօՇհl6ar ԱսՇl6ar Dսriոց “Ճtt6ոtiօո” iո Սոaո6Տtհ6tiշ6մ ՇatՏ, ՏՇi6ոՇ6, 1965, քք. 123, 331-332. 24.|rwiո Բ. Մ., Տtat6մ Էxք6ՇtatiօոՏ aՏ ԲսոՇtiօոՏ օք ՔrօԵaԵilit/ aոմ D6ՏiraԵilit/ օք ՕսtՇօո6Տ, “Ս. Ք6rՏ.”, 1953, քք. 21, 329-335.

25.ԼaՏհl6/ Խ. Տ., |ո Տ6arՇհ օք tհ6 Էոցraո, “Տ/ոք. ՏօՇ. 8iօl.”, 1950, քք. 4, 454-482. 26.Լօr6ոt6 մ6 Աօ Բ., ԼraոՏոiՏՏiօո օք |ոքսlՏ6Տ Լհrօսցհ Շraոial Խօtօr ԱսՇl6i, “Ս. Ա6սrօքհ/Տiօl.”, 1939, քք. 402-464. 27.ԽarkՏ Բ. Մ., Լհ6 Էքք6Շt օք ՔrօԵaԵilit/, D6ՏiraԵilit/, aոմ “Քrivil6ց6” օո tհ6 Տtat6 օք Էxք6ՇtatiօոՏ օք Շհilմr6ո, “Ս. Ք6rՏ.”, 1951, քք. 19, 332-351. 28.Խill6r Օ. Ճ., Ւ6iՏ6 Օ. Ճ. ձ ԼiՇհt6ո Մ., Լհ6 |ոt6lliցiԵilit/ օք Տք66Շհ aՏ a ԲսոՇtiօո օք tհ6 Շօոt6xt օք tհ6 Լ6Տt Խat6rialՏ, “Ս. Էxք. ՔՏ/Շհօl.”, 1951, քք. 41, 329-335. 29.Ք6ոքi6lմ Մ., Խ6ոօr/ Խ6ՇհaոiՏոՏ, ՃrՇհ. Ա6սrօl. ձ ՔՏ/Շհiat., 1952, քք. 67, 178191. 30.ՔօՏtոaո Լ., 8rսո6r Ս. Տ. ձ Մalk Բ. D., Լհ6 Ք6rՇ6քtiօո օք Էrrօr, “8rit. Ս. ՔՏ/Շհօl.”, 1951, քք. 42, 1-10. 31.ՔօՏtոaո Լ. ձ ՇrսtՇհքi6lմ Բ. Տ., Լհ6 |ոt6raՇtiօո օք Ա66մ, aոմ Տ6t, aոմ ՏtiոսlսՏ ՏtrսՇtսr6 iո a Շօցոitiv6 ԼaՏk, “Ճո6r. Ս. ՔՏ/Շհօl.”, 1952, քք. 65, 196-217. 32.Տ6lքriմց6 Օ., Քatt6rո Բ6Շօցոitiօո aոմ Լ6arոiոց, Խ6ոօraոմսո օք ԼiոՇօlո ԼaԵօratօr/, ԽaՏՏaՇհսՏ6ttՏ |ոՏtitսt6 օք Լ6Շհոօlօց/, 1955. 33.Լaոո6r Մ. Ք. Սr. ձ Տw6tՏ Ս. Ճ., Ճ D6ՇiՏiօո-ոakiոց Լհ6օr/ օք Ւսոaո D6t6Շtiօո, “ՔՏ/Շհօl. Բ6v.”, 1954, քք. 61, 401-409. 34.Սttl6/ Ճ. Խ., Լհ6 Շօոմitiօոal ՔrօԵaԵilit/ օք ՏiցոalՏ iո tհ6 Ա6rvօսՏ Տ/Տt6ո, Բaմar Բ6Տ6arՇհ ԷՏtaԵl., 8ritiՏհ ԽiոiՏtr/ օք Տսքքl/, Բ6Ե., 1955. 35.Մ6rոօո Խ. D., Ճ Բսrtհ6r Տtսմ/ օք ՄiՏսal Ք6rՇ6քtiօո, ՇaոԵriմց6, Էոցlaոմ, ՇaոԵriմց6 Սոv6r. Քr6ՏՏ, 1952. 36.Մօօմwօrtհ Բ. Տ., Բ6iոքօrՇ6ո6ոt օք Ք6rՇ6քtiօո, “Ճո6r. Ս. ՔՏ/Շհօl.”, 1947, քք. 60, 119-124. 37.՝օսոց Ս. 2., DօսԵt aոմ Շ6rtaiոt/ iո ՏՇi6ոՇ6, Օxքօrմ Սոiv6r. Քr6ՏՏ, 1951.

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Ներածական խոսք ....................................................................................... 4 Նախա ան .................................................................................................... 5 Ներածություն. ընդհանուր պատկերացում զգայության ն ընկալման մասին (Հ. Ռ. Շիֆման) ................................................................ 7 Հոգեֆիզիկա (Հ. Ռ. Շիֆման) ..................................................................... 31 Գունավոր տեսողություն (Հ. Ռ. Շիֆման) .................................................. 39 Պերցեպտիվ զարգացում (Հ. Ռ. Շիֆման) ................................................. 47 «Ընկալում» տերմինի նշանակությունը (Չ. Օսգուտ)................................ 53 Ընկալման ֆենոմենները (Ֆ. Հ. Օլպորտ) ................................................. 57 Ընկալման զարգացում ն գործունեություն (Ա. Վ. Զապորոժեց) ............... 67 Հագեցվածությունը շարժման ընկալման դեպքում (Խ. Ուոլլախ) ռեզյումե ............................................................................. 74 Ընկալման ստեղծագործություն (Խ. Ուոլլախ) ռեզյումե ........................ 76 Զգայական արտացոլման մասին (Ա. Ն. Լեոնտն) ..................................... 77 Շարժման ն ժամանակի ընկալումը (Դ. Կրեչ, Ռ. Կրաչֆիլդ, Ն. Լիվսոն) ... 88 Պերցեպտիվ կազմակերպում (Չ. Օսգուտ) ............................................. 100 Պերցեպտիվ պատրաստվածության մասին (Ջ. Բրուներ) ...................... 116

ԵՐԵՎԱՆԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

«ՊԵՐՑԵՊՏԻՎ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՆԵՐԻ

ՀՈԳԵԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ»

ԴԱՍԸՆԹԱՑԻ ՆՅՈՒԹԵՐԻ ԺՈՂՈՎԱԾՈՒ

Համակարգչային ձնավորումը՝ Կ. Չալա յանի Կազմի ձնավորումը՝ Ն. Ամիրխանյան Հրատ. սր ագրումը՝ Մ. Հովհաննիսյանի

Տպագրված է «Գնորգ-Հրայր» ՍՊԸ-ում: ք. Երնան, Գրիգոր Լուսավորչի 6

Ստորագրված է տպագրության՝ 17.10.2016: Չափսը՝ 70x100 1/16: Տպ. մամուլը՝ 8,5: Տպաքանակը՝ 200:

ԵՊՀ հրատարակչություն ք. Երնան, 0025, Ալեք Մանուկյան 1 www.քսԵliՏհiոց./Տս.aո

բխ գ ա ե

գ

լ գ

ա խբ գ

լեկ բեկգգ խ

գ «եկ

»գի եկ ժ գ եխ ժեկա բխ գ իեխ գ խ ա բխ եկժեկծզեկ »գգ ի բխեկա ժե իեխ ա գզ խ ժ խ գ ի խլ բեկախ խ ա ըգ խ էխեծ գ եկգի ղլ խ եկգ խ եկ լ լ գ գ գ խ եկ բեկգ դ խեկգ բ գ ժ խեկ բ գ եկ լ լեկա եկա եկժեկագ թեկ բ գ լ խ գ խ գ ծեկծ խ ժ խ գ խ խ լ իեկ բեկգ խ եկ խեի ժլ « ադ եկ բ գ եկա գ խ ժաեկգ ձե գ խ լ խ խգ խ եա խ լա եկ բ գ ձ խ լեկ խ դ խեկգ խ եկ բեկգ Աեժ ի բ Աեխ ժ խ գի գ ղլ խ եկգ խ գժլ լեկլեկա ե գեկ բ գ ժէ խ գլեկխ բեկա ծ դ լ եկա եխէ ժ ե գեկ բ գ ժ եժ դ լ բ գ ժ խեկ բ գ եկ լ լեկա եխէ ժ գ լ ը ծ լ ի ա ժգ ծեկ բեկգ եկգ ծ գ գ խ գ ե գեկ բ գ եխ լեխ բ ժլ «ա գ ժ բգեկ լ ի խ է խ լեխ եխ«եկգ եկ բ գ լ ելեկա լ գ գլ խ խ ա խ խեկա լ լ ե լ գ ա գ ի գ ծ ե գեկ բ գ ա եգ եծ գլ ա ժգ ծեկ բեկգ եկգ ծ լ եկժեկագ գ խ ա դգեխ բ գ «խ խ խ ծ ե գեկ բ գ լ ժեկ բ գ է լաեկ բ գ ա եգ եծ գլ ի խ գ ա ժգ լ գ եխ«եկգ եկ բ գ ե գեկ բ գ լ լ ել գ եխ լեխ գ լ գ եկբծ գ խեի ա ժգ ծ ա ի լ ե եիգ խ խեժ ի եկա Աեժ ի բեկա ժ եկա ձիեկա գբեկժեկա խ գեկա

Ծ

Ե » Գ ԵԱ Եկժեկագ

գ

թգ խ

ԾԳ