Րաֆֆի գրաքննադատը և հրապարակախոսը

ԱՇՈՏ

ՀԱՅՐՈՒՆԻ

ՐԱՖՖԻ

ԳՐԱՔՆՆԱԴԱՏԸ

ԵՎ ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԽՈՍԸ

ԵՐԵՎԱՆ «ՆԱԻՐԻ»

ՁՏԴ ԳՄԴ

891. 981.0

Հ

83.33

ֆակուլտետի է ԵՊՀ հայ բանասիրության Վրատարակվում խորհրդիերաշխավորությամբ ՏՇԻԺ/8/Տ 1Թ՛ ՏՕՑՈՍՈՇ,ԲԱսՇճնօոծ) ճո

Նվիրում'եմ' սիրելիքույրիկիս

Շս/սոճ| Ք676/0քՈ6ոէ (ոճ.

ԱՍՏՂԻԿԻ

պայծառհիշատակին է հայտնում Կալիֆոռնիայի Հեղինակը շնորհակալություն ն «Գիտության, կրթության մշակույթի զարգացմանգորտնօրեն դր. ՌԱԶՄԻԿ ծիչներ»» (ՏՏԻՇԾ) կազմակերպության ն գրքի հրատարակմանն անձնակազմին`

ՇԻՐԻՆՅԱՆԻՆ

աջակցելու համար: "

Հ

Հայրունի Աշոտ Եր.: Րաֆֆի գրաքննադատըն հրապարակախոսը.196 2009.էջ Նաիրի, են

լուսաբանված ամբողջականորեն Աշխատությունում հա-

ն հրապարակախոսական գրաքննադատական

Րաֆֆու յացքները: Այն նախատեսվածէ բանասերների,պատմաբանների, ուսանողության ն ընթերցող լայն հասարակայնությանհամար: ԳՄԴ 83.33 1Տ8Ի 978-5-550-015-79-7 Օ

Հայրունի Աշոտ, 2009

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

Կան

գրողներ, առանց որոնց անհնարին ն անպատկերանալի է թվում անցյալի գրական որնէ ուղղության, որնէ ժանրի կամ հոսանքի բնականոն ն ամբողջական ձեավորման գործընթացը, որոնք իրենց ավանդներովհավերժ մնայուն կոթողներ են դառնում գեղարվեստականստեղծագործությանպատմության մեջ ն պատվանդան` ապագայի իրենց հաջորդների համար: Հազվադեպ են ծնվում այդպիսիները: Եվ, սակայն, էլ ավելի հազվագյուտ են նրանք, որոնց վաստակը վճռորոշ նշանակություն է ձեռք բերում մի ողջ ժողովրդի, հասարակության, ողջ իրականության բնականոն զարգացման գործում` դառնալով ոչ միայն գրականության, արվեստի այս կամ այն ճյուղերի, այլե առհասարակկյանքի զարկերակը: Այդպիսին էր Րաֆֆին: Լուսավորականդարաշրջանըգաղափարականհոսանքների ձնավորման, հակամարտ մտայնություններիպայքարի ն ազգային ազատագրման հույսերի ու ձգտումների դարաշրջան էր: Կյանքի համատարածնորացման այդ իրողությունը 19-րդ դարի երկրորդ կեսին, բնականաբար,նոր պահանջներ էր առաջադրում նան գրականությանը`առավելապեսհասարակական օգտակարության տեսակետիցնրա ընդգրկումն ու տեսակարարկշիռը ընդարձակելու առումով: Խորապես գիտակցելով գրականությաններգործուն նշանակությունըկյանքում, մերժելով հայեցողական արվեստը` Րաֆֆին առաջադրում է իսկական ժողովրդային գրականության պահանջը: Ի

հակակշիռինքնինարվեստիջատագով«գրչակների», նա այն կարնորումէ կյանքի հայելային արտացոլման ն ուսուցողաերկու գործառականկողմերի ներդաշնակ կան նշանակության

միասնությամբ:

բազմաթիվժանրերով (բանաստեղծութՍտեղծագործելով յան, պատմվածքի,ակնարկի,վիպակի, վեպի ն այլն)` Րաֆայդ առումով ամենից ավելի կարնոր է ֆին, այնուամենայնիվ, համարում ընդգծել արձակի, մասնավորապես վիպական ժանրի զարգացմանանհրաժեշտությունը:Այն կյանքի համակողմանիարտացոլմանավելի բազմազանհնարավորություններ է ընձեռում`կապվածնախ ն առաջ իր տարողունակութժանրային առանձյան, ծավալային անսահմանափակության

նահատկության հետ: «Հոգու» ն «սրտի» վրա ազդելու` գեղարվեստականգրականությանգործառականնշանակությունը որոշակիորեն առաջին պլան է մղում նան գեղարվեստական կատարելությանանհրաժեշտությունը:Ուստի պատահական չէ, որ Րաֆֆին գրականերկի գնահատմանհարցում էապես կարնոր է համարում նան այդ հանգամանքը` չդադարելով, սակայն, այդ գնահատմանելակետային չափանիշը համարել գաղափարականբովանդակությանառաջնայնության գործոնը: Նա գրականությունըդիտում է իբրն պայքարի զենք իրականությանհոռի ն արատավոր երնույթների դեմ: Գեղարվեստական ստեղծագործության մեջ իրենց արտացոլումը պետք է գտնեն ժամանակի հրատապ խնդիրները, հասարակական մճտահոգություններնու հույսերը. հանգամանք, որը «ճշմարիտ» վիպասանինարտոնում է միաժամանակդառնալ «ժամանակի ձգտումների ե գաղափարների առաջնորդ»: Րաֆֆու հայացքներում, այսպիսով, ավելի ն ավելի է ամբողջանում առաջավորռոմանտիզմիտեսարանը: Եվ դա պատահական չէր, քանի որ որքան էլ նա իր ստեղծագործություններում մեծ տեղ հատկացներկյանքի պատկերներին,այնուամե6

'

|

| | |

ը

| |

|

նայնիվ, առավել պետք է կանգ առներ հույսերի, ծրագրերի ն գալիքի վրա: Դրանցով էր տոգորված հայ հասարակական կյանքը, Ա ժամանակն իր «թարգմանից» դա էր պահանջում: ՎիպասանՐաֆֆին իր իսկ ստեղծագործությամբկերպարանագործեց այն գրականությունը, որի պահանջը մշտապես առաջադրում էր քննադատ Րաֆֆին: Նրա երկերում կերպավորվել է ողջ դարաշրջանը` իր կրքերով, մտահոգություններով ու դեգերումներով: Քաղաքական հեռանկարների, Հայաստանի փրկության ն ազատագրմանհարցերին հաջորդելու են գալիս ապագայի բաղձալի պատկերները`նշանակալից գրողի հմուտ կանխատեսմամբ,հիմնավորված դրանց հասնելու ուղիների մատնանշմամբ: Րաֆֆին առաջադրել է ազգային ազատագրության մի ուրույն ծրագիր, գաղափարականլայն է հարուցել, կրթել ն դաստիարակել է սերունդներ: պայքար Թերնս չկա կյանքի որնէ կենսական բնագավառ, որին նա անդրադարձածչլինի: Գրողի նրա տաղանդը զուգակցվում է հասարակագետի, քաղաքագետի ն տնտեսագետի բարձր, զարմանահարույց ունակությունների հետ: Դեռնս «Սալբիի» գրության ընթացքում գրողն արդեն որոշակիորեն ուներ ազգային առաջընթացի ն բաղձալի ապագայի իրականացմանգլխավոր շարժիչ ուժերի հստակ ըմբռնումը: Այն վեպում առարկայանում է Հայաստանի ապագա շինության խորհրդանշականպատկերով, շինություն, որը պետք է բարձրանար չորս հիմնական անկյունաքարերի վրա. «Նոցանից մինի վրա գրված էր այս խոսքերը. «Ավետարան, կամ կրոնական կյանք», մյուսի վրա` «Դպրոցներ կամ իմացական կյանք»: Երրորդի վրա` «Հող կամ նյութական կյանք»: Չորրորդի վրա՝ «Թագ ն գավազան կամ քաղաքական կյանք»՝: '

336:

Րաֆֆի, Երկերի ժողովածու 12 հատորով, հ. 2, Երնան, 1983, էջ Այսուհետն Րաֆֆու ստեղծագործությունների էջանշումները

Այս չորս անկյունաքարերհվրա աճեց ն բարձրացավ նան Ազգային ազատագրութՐաֆֆու հրապարակախոսությունը: յան նրա իդեալը սերտորենմիահյուսված էր կրթության, լուսավորության ե, տնտեսականբարգավաճմանծրագրերի հետ` ամբողջանալովիբրն առհասարակ կյանքի ն իրականության ընդհանրականվերափոխմանգաղափարաբանություն:Ուստի Րաֆֆու ստեղծագործությանուսումնասիրությունը պետք է կարնորվի նան անցյալի հասարակականկյանքի այլնայլ կողմերի լուսաբանմանառումով: Հայ գրականագիտականմիտքը, որքան էլ արդյունավետ, որքան էլ հաճախակի, այնուհանդերձառայսօր որոշակի սահմանափակումներով է անդրադարձել Րաֆֆու ստեղծագործությանը: Դա հավանաբարնախ ն առաջ պետք է վերագրել խորհրդային շրջանում Րաֆֆու հանդեպ դրսնորված գրաքննությանը: Ինչ խոսք, իր դերն ունի նան նրա ստեղծագործության գեղարվեստական ե գաղափարական համապարփակ ընդգրկման իրողությունը: Առավելապես քննության են առնվել Րաֆֆի վիպասանն ու գրաքննադատը,մինչդեռ նրա հրապարակախոսական հայացքներըքիչ թե շատ աճբողջականորեն դեռ չեն լուսաբանվել: Սույն ուսումնասիրությունը նպատակահարմար դիտվեց կատարել երկու գլուխներով` ըստ գրաքննադատական ն հրապարակախոսական հայացքների թեմատիկ սահմանազատման: Առաջինգլխի երեք բաժիններում («Քննադատի հավատամքը». «Րաֆֆին ն հայոց պատմության ու հին գրականության հարցերը», «Րաֆֆին ն ժողովրդական բանահյուսությունը») կատարվածէ Րաֆֆու գրաքննադատականհահիմնականում կտրվեն ըստ 12 հատորյակի: 10 հատորյակիցկաէջանշումներիդեպքում հատորը կներկայացվիաստղանի-

տարված

-

՛

,

յացքների համակարգվածլուսաբանումը, իսկ երկրորդ գլուխը ներկայացնում է Րաֆֆի հրապարակախոսին:Ուսումնասիրությունը կատարվել է ոչ ըստ հայ գրականագիտության մեջ ընդունված ավանդականկաղապարների:Թեմայի նպատակային լուսաբանմանտեսակետիցանհրաժեշտ համարվեց առանձին ստեղծագործություններիամբողջականշարակցական դիտարկումների փոխարեն հետազոտությունը տանել ուըստ այն հիմնահարցերի, որոնք հենքային նշանակություն նեն գրողի ընդհանուր հայեցակարգում,որոնք, իբրն դարաշրջանի հանգուցային խնդիրներ, հենց իր` Րաֆֆու երկարամյա ոգորումների առանցքն են դարձել: Հետազոտության նման եղանակը հնարավորություն է ընձեռում առավել ամբողջական ն տեսանելի ընկալել որոշակի հարցերի վերաբերյալ Րաֆֆու հայացքների ամբողջական համակարգը, դիտել դրանց զարգացմանգործընթացը գեղարվեստականերկերում ն հրապարակախոսական գործունեությանզարգացմանը զունան այն փոփոխությունները,որ կրել է Րաֆգընթաց, դիտել ֆու աշխարհայացքըժամանակի, հանգամանքներիու կենսափորձի թելադրանքով: Այս դեպքում, իհարկե, չի խաթարվում Րաֆֆու աշխարհայացքայինզարգացման ընթացքի պատկերը: Երկրորդ գլուխը նս այս դիտակետովբաժանված է երեք ամբողջական մասերի. առաջինը բովանդակում է լուսավորական զարգացման ն առաջընթացիվերաբերյալ Րաֆֆու հայացքները ն բնականաբարամբողջականորենառարկայանում այդ գործընթացի հիմնական շարժիչ ուժերի` ընտանիքի, դպրոցի ն եկեղեցու շուրջ կատարածնրա դիտարկումներում:Այնուհետն լուսաբանվել են տնտեսականխնդիրներին վերաբերող նրա տեսակետները, որից հետո` երրորդ բաժնում ներկայացվել են ազգային-քաղաքականիրավիճակի, ազատագրադրույթներն երյալ ն նրա ծրագրային ե ն պայքարի վերաբերյալ ծրագրայինդրույթներ կան

ու

|

շով:

ըմբռնումները, գրողի քաղաքական գաղափարաբանությունն իր որոշիչ, էականկողմերով ն

առանձնահատկություններով:

իրենց

Կյանքիարտաքուստ ինքնակաայլնայլ երնույթները պատճառակցական կապերիհիման վրա համախմբվում են այդ երեք ոլորտներում: Եվ, բնականաբար, այդ պատճառակ

ցականության հասու ընկալմանը

կան հայեցակարգում նս այս

գացմամբէ

ն

գրողի

հրապարակախոսազար-

երեք կողմերիմիասնական

պայմանավորված իրականության վերափոխման հեռանկարը:

իդեալական ապագայիկերտման

ԳԼՈՒԽ

ՐԱՖՖՈՒ

ԱՌԱՋԻՆ

ԳՐԱՔՆՆԱԴԱՏԱԿԱՆ

ՀԱՅԱՑՔՆԵՐԸ

Տ 1.1.

1. ՔՆՆԱԴԱՏԻ

ՀԱՎԱՏԱՄՔԸ

Գրականության ն կյանքի աղերսներում

1870-80-ական թթ. գրական կյանքում առկա թեժ պայքարը հետնանք էր հասարակականառաջընթացը ն վաղվա անելիքպարզաբանել փորձող զանազան հակադիր ները ստույգ կողմնորոշումների: Այս առումով, ահա, Խաչատուր Աբովյանի, Միքայել Նալբանդյանի ն «Հյուսիսափայլի» առաջավոր հայացքների պահպանության ն գաղափարական զարգացման ծանրությունը վիճակված էր Րաֆֆուն: Գիտակցելով գրականության ներգործուն նշանակությունը, մերժելով հայեցողական արվեստը` նա առաջադրում է իսկական ժողովրդային գրականության պահանջը: Վերջինիս հետ անհամատեղելի էին պատճենահանությունը ն «անխառն» արվեստը: Ժողովրդային գրականության հիմնական չափանիշը նրա հասարակական բարձր նշանակությունն է, կյանքի արատավոր կողմերի քննադատությունն ու գաղափարայնությունը: «Գեղարվեստը միայն այն ժամանակ պետք է կատարյալ համարել,-նշում է Րաֆֆին,- երբ արվեստի գեղեցկության հետ միանում են բարձր, վսեմ ն հանրամարդկայինգաղափարներ»: «Գեղեն ցիկ օգտավետի» համամիասնության ընդգծմամբ նա անընդունելի էր համարում այն բոլոր գրական ըմբռնումները, որոնք գրականության նշանակությունը տեսնում էին կյանքի պասիվ արտապատկերմանմեջ: Բանաստեղծը պետք է լինի հասարակականխնդիրների, մտահոգությունների ն ձգտումների թարգմանը: Ժամանակի

Հ. 10",

էջ 69:

շրջապտույտներում նա պետք է մշտապես «արձագանքտա ժողովրդի ձայնին ն նրա սրբազան ցանկությունները,նրա խորին զգացմունքները ն նրա լացն ու արտասուքը պետք է նյութ առնի իր երգերին իր վեւպերի»՝: Այս տեսանկյունիցէ Րաֆֆին գնահատում Գաբրիել Սունդուկյանի«Քանդած օջախ» ն «էլի մեկ զոհ» պիեսները, որոնք «հայելային» արտացոլմամբ պատկերում էին հասարակական կյանքի տնտեսական,բարոյական ն մտավորական«ընդհանուր բանկրոտությունը, նորա անկումը»: ճիշտ այդպես ն «Կայծերը» իր ժամանակի արդյունքն էր, նշում է նա: Հիսուն տարի հետո նորից աշխարհ գալու դեպքում հեղինակը«Կայծերի» փոխարենմի այլ վեպ կհեղինակեր, որն արդեն կհամապատասխաներ նոր ժամանակին: Եվ, վերջապես,մի՞թեխորը ընդհանրացման տեղիք չէր տալիս այն հանգամանքը, որ քաղաքական նոր իրադարձությունների թելադրանքով Գամառ-Քաթիպան, թողնելով «մայրաքաղաքներում կրթված աղջիկներին ու երիտասարդներին»` երգում էր մշեցի մշակներիդժբախտությունը: Ալնոր Ծերենցը պատմության հեռուներից«ի լույս էր ածում» «Թորոս Լնոնին», «Երկունքը»,«ԹեոդորոսՌշտունին»: Ահա, այսպիսով, երնան է գալիս ն տիրապետողէ դառնում քաղաքական թեման` սկզբնավորվելով մի ժամանակաշրջանի հետ, երբ «Տաճկաստանի հայերի վիճակը զբաղեցնում բոլորին»: Րաֆֆին հենց այս հանգամանքով է հիմնավորում գրական երկերի ընդհանրությունները, ընդհանուր ներշնչանքն ու գաղափարները: Սա է, գրողի կարծիքով,

է

միավորում

'

Աբովյանի,Ծերենցին իր ստեղծագործությունները, որոնք բո-

ն կերպարներով վանդակությամբ անհամեմատ տարբեր լինելով` «հիմնականգաղափարներով» բավական նման են միմ-

յանց: Րաֆֆին գրողին պետք է

նան

համարումէ «ժամանակիգործիչ», որը առաջնորդիհասարակական մտքերն ու գաղա-

Հ. 10, էջ 123:

փարները:«Պ. Հայկունու կրիտիկան ն «Կայծերը» հոդվածում իր հակառակորդներիցպաշտպանվելիս նման տեսանկյունից բնութագրելովնան սեփական գրական վաստակը` Րաֆֆին դիմում է նորանոր եզրահանգումների: Մշտապես իշխելով «սրտերին, հոգուն ն երնակայությանը»` բանաստեղծը ժողովրդի համար ստեղծում է իդեալներ, կերպարներ, որոնք ներկայում չկան ն հայտնվելու են միայն ապագայում: Նա օժտված է ապագան գուշակելու վերերկրային ընդունակությամբ, ուրեմն Ա իր ձեռքում ունի բոլոր ժամանակներն ու նրանց վրա իշխելու իրավունքը: Հեռահայեցումն ու կանխատեսումը բանաստեղծին` իբրն մարգարեի, զատում են սովորական ամբոխից` անհաշտ ատելության ն թշնամանքիպատնեշ ստեղծելով նրանց միջն: Բանաստեղծը, որի «սուրբ շրթունքով աստվածէ խոսում», զինվորագրվելով ճշմարտության ն ազատությանարբազանգործին, ձաղկելով ամբոխի մոլորություններն ու թերությունները, մշտապես հալածվում է վերջինիս կողմից` իբրե վարձ միայն «փշյա պսակ» ստանալով: Դեռնս չափածո ստեղծագործություններում («Պոետ», «Բանաստեղծի վիճակը», «Խրատ հայ բանաստեղծին», «Նվեր հիշատակին» ն այլն) Րաֆֆին որոշակիորեն ընդգծում է անկողմնակալ բացասման, կյանքի հոռի երնույթները սաստկությամբ ձաղկելու վերոհիշյալ գաղափարական միտումը, որն այնուհետն դառնալու էր գրողի գեղագիտական հավա-

տամքը: Բանաստեղծի վերերկրային էությամբ պայմանավորված ռոմանտիկական շունչն ու գեղարվետտականստեղծագործության ծրագրային միտվածությունը բնավ չէին խանգարում Րաֆֆուն ըստ ամենայնի խորությամբ դիտարկել տիպականի ն հասարակականհնչեղության հարցերը: Գրողը պետք է կարողանա երնույթն ուսումնասիրել իր ամբողջականությանմեջ, կապերի ն ազդեցություններիբազմազանությամբհանդերձ, պետք է իր ստեղծագործությանմեջ ընդգրկի այն խնդիրներն ու հարցերը, որոնք մտատանջում են «հազարավորներին ն

միլիոնավորներին», այլ կերպ ասած` պետք է հասնի համամարդկայինի ն համազգայինի սահմաններին, որով միայն կկարողանա դառնալ կենսական ու նպատակային: Րաֆֆու համոզմամբ գեղարվեստականերկը միայն ընդհանրացման ու վերացարկմանգործոնների առկայությամբ կարող է հարազատ լինել վերոնշյալ ըմբռնումներին: «Ինչով ենք մխիթարվում» հոդվածում նա հենց այդ տեսակետն էր ընդգծում` նշելով, որ գրողը հասարակական կյանքի ամբողջական մի պատկեր կերտելու համար չպետք է բավարարվի «ներկա» կամ «առօրյա» երնույթներով, այլ մի ամբողջ ժամանակահատվածի կյանքի համակողմանիուսումնասիրմամբպետք է կարողանաքաղել ն գրության նյութ դարձնել բնորոշն ու անհ-

րաժեշտը:

Րաֆֆին, ակներնաբարչթերագնահատելով գեղարվեստական կատարելությանհանգամանքը,երկի գնահատման հարցում առաջնորդվումէ գրականության գործառական նշանակության տեսակետիցէապեսկարնեորվող գաղափարականբովանդակության առաջնայնության չափանիշով: Այս, ինչպես նան տարողունակությանն արտահայտման լայն հնարավորությունների առումով նա առանձնապեսշեշտում է հայ իրականության մեջ գեղավեստականարձակի, մասնավորապես վիպական ժանրի զարգացման անհրաժեշտությունը:Դեռես «Սալբիի» առաջարանում նա գրում էր. «Ռոմաններըազգերի գրականության մեջ կատարում են ամենակարնորպաշտոն. ռոմանները`որպես ազգերի բարոյական ն իմացականկյանքի պատմագրությունք,ավանդում են նոցա բարք ու վարքի, նոցա սովորությունների կենդանիհայելիքը, որոնց մեջ ազգերը, տեսանելովյուրյանց կյանքի տգեղ ն ավերված պատկերքը, յուրյանց մոլություններիամոթալի նկարագիրը,ուսանում են շինել ն բարեկարգել յուրյանց դրությունը»:

"

Վիպականժանրին բնորոշ ուսուցողական նշանակությանն գեղարվեստականներգործականության միասնությամբէր հեղինակը պարզաբանում իր անդրանիկ վեպի մտահղացման շարժառիթները:Գրականությանհասարակական դերի վերոհիշյալ ըմբռնումը Րաֆֆուն մղում է դպրոցներից ն առհասարակ կրթական ողջ համակարգիցավելի հենց գրականության հետ կապել լուսավորական ծրագրերիիրականացմանու ազգային ինքնագիտակցությանվերելքի` իր ակնկալիքները: Նրա համոզմամբ,սոսկ ընթերցանությանգրքեր տալով կարելի է հասարակության մեջ զարգացնել «առողջ մտքեր» ն «բարձր գաղափարներ». մի հարցադրույթ, որի փաստական հիմնավորման համար առատ նյութ է մատուցում նան ժողովուրդների զարգացման պատմական օրինաչափությունը:Մի ժամանակ,երբ ամերիկյան ողջ մամուլը զբաղված էր ստրուկների ազատության խնդրով, երբ հազարավորքարոզներ, դաու սախոսություններ աշխատություններէին հաջորդում միմյանց, հայտնվում է Բիչեր Սթոու անունով մի կին, որը մի վեպ է գրում ստրուկների կյանքից: «Եվ ստրուկների ազատիչը,նշում է Րաֆֆին,- եղավ ոչ այնքան հյուսիսային ամերիկացիների զենքը, որքան նրա վեպը»`:Օրինակը կրկին փաստելու էր գալիս ազգային ռոմանտիզմինայնքան հարազատ թնավոր խոսքի այլաբանականճշմարտությունը.«Մի լավ գիրք կարող է փրկել մի ամբողջ ազգ»: Իրերի ն երնույթներիպատճառակցականկապերի հետազոտումը Րաֆֆի քննադատինմղում է հետադարձհայացք նետել հայ գրականությանպատմությանը,դիտարկել ն գնահատել այն ժամանակիու հանգամանքների ոլորտում: Մատնանշելով հայ իրականությանը բնորոշ ընթերցանությանպակասն ու զանգվածային անգրագիտությունը`Րաֆֆին միաժամանակ սխալ ն անընդունելի է համարում այդ իրողությունն անընթերցասիրության արդյունք համարելու բոլոր փորձերը:

13. 2, էջ 10:

Հ.10", էջ 130:

Աշոտ Հայրունի

Հայ գրականժառանգությունըչնչին բացառությամբ ն. գրութօտար եղել հայ առայսօր յան լեզվով, ն՛ բովանդակությամբ ն միայն եկեղեցուն չհաղորդակցվեմարդուն: Սպասավորելով լով կյանքին` այն չի տվել մի գիրք, որի մեջ յուրաքանչյուր ոք «նշմարեր յուր անձը ն յուր կյանքը իսկությամբ»: Հետնաբար պետք է մեղադրել ոչ թե ընթերցողին, այլ հեղինակներին, որոնք ապաշնորհ են գտնվել իրենց գրական առաքելության մեջ: «Սալբիի» առաջարանումնրբագծվածայս մտորումները հոդվածների հետ միասին մի շարք հրապարակախոսական լայն նշանակություն են ձեռք գրական-աշխարհայացքային բերում: Օրինակ, «Ընթերցողին» հոդվածում (1874 թ.) միննույն պատճառներովէ պարզաբանվումնան հայ հասարակական կյանքում օտարամոլության, օտարալեզու գրականության հանդեպ հակվածությանն նման այլ երնույթների առկայությունը: Ընթերցասիրությանզարգացման գլխավոր միջոցը համարելով գեղարվեստական ստեղծագործությունը` Րաֆֆին իր այդ տեսակետը փաստացիորեն հիմնավորում է Խ. Աբովյանի`«Վերք Վայաստանի»վեպի օրինակով` այդ ելակետով պարզաբանելով նան վերջինիս ժողովրդականությունը: «Այդ գիրքը թորում է ամեն մի հայի աչքերից արտասուք, երբեմն շարժում է նոցածիծաղը, իսկ շատ անգամ ուռեցնում է նոցա կուրծքը մի վսեմ ազգասիրականոգնորությամբ: Ինչո՞ւ: Որովհետն ազգի հոգին դառնում է այդ գրքի խորքից, ու ընթերցողը ճանաչում էր նրա թույլ, կիսամեռ ձայնը»: Վետագայում, ստեղծագործականուժերի ծաղկմանը զուգընթաց, գեղագետ Րաֆֆին որոշ չափով քննադատաբարէ նայում «Վերքին»: «Ընթերցողներին», «Թիֆլիսը որպես կենտրոն» հոդ-՝ վածներում նա «Վերքը» որակում է իբրն «լեզվի կողմից ճապաղ ն գեղարվեստականարժանավորություններիցթույլ մի ստեղծագործություն»,որն իր բազմաթիվ կրկնություններով

է

մինչն անգամ կարող է ձանձրույթ հարուցել՛,բայց միաժամանակ չի դադարում ըստ արժանվույն գնահատել վեպի «հարուստ տենդենցիան»: Րաֆֆին, փաստորեն, գեղարվեստական գրականության քննությունըկատարում է նրա հասարակականօգտակարութէ օգնել լուսաբանել յան դիրքերից, ինչը միաժամանակ կարող գրականուղղությունների ն ոճի վերաբերյալ նրա ըմբռնումնեՆրա ստեղծագործական մտահղացումներն անշուշտ րը: հատկանշվում են առաջավոր ռոմանտիզմի սկզբունքների կիրառությամբ: Եվ այնուհանդերձ գրական ուղղությունների գնահատմանհարցում նա նեղ, սահմանափակկամ կուսակցական մոտեցում չէր դրսնորում, այլ իբրն ելակետ ուներ գրականության հասարակականօգտակարության սկզբունքը` այն դիտելով իբրն պայքարի զենք «ընդդեմ իրականության արատավոր երնույթների ն կյանքում դեռ տիրող թանձր խավարի»: Այդ հանգամանքը շատ ընդգծուն է արտահայտվել դեռնս «Փունջի» առաջաբանում: Գեղարվեստականգրականությունը պարտավոր է քննադատականվերաբերմունք ունենալ իրականության նկատմամբ, բացահայտել ն խարազանել կյանքի արատավոր երնույթները: Րաֆֆին կարնոր էր համարում ընդգծել երկու` ռեալիստական ն ռոմանտիկական հոսանքների ընդհանրական կարնորագույն արժանիքը` քննադատական ոգին ն արատների մերկացումը` այն դիտելով իբրն այդ հոսանքների «հարազատության»հիմնական չափանիշ: Այդ հարազատությունը պայմանավորվածպետք է լինի գրականության, մասնավորապես վիպասանության մեջ ժողովրդականկյանքի արտացոլմամբ,ուստի Ա հատկանշվի կրթողականնշանակությամբ:

63. 2, էջ 18: |

Րաֆֆու այս տեսակետըկարող է հասկանալի դառնալ, եթե նկատիառնվի, թե նա որքան պահանջկոտէր գրական ստեղծագործությունների լեզվի հարցում:

Երբեմն փորձեր են կատարվել, այն հանգամանքի հիման վրա, որ նա գրականությունը համարում է կյանքի արտացոլումը ն վեպերը` «կախարդականհայելիներ», նրան համարել գրականության ռեալիստական ուղղության հետնորդ, ինչը, սակայն, քննություն բռնել չի կարող: Բնականաբար, ռոմանտիկները նույնպես կապվածէին արդիականության հետ ն վերարտադրում էին իրական կյանքը: Րաֆֆին, սակայն, գերազանցապես ռոմանտիկ է, քանի որ իրականությունը վերարտադրելով հանդերձ` նա առավելապես կենտրոնանում է դրա վերափոխման վրա, կերտում է պայծառ գալիքի տեսիլքը ն մատնանշում ուղիներու միջոցներդրան հասնելու համար: Հասարակությանն իրականությանվերափոխման`Րաֆֆու գաղափարներըտարաձայնություններէին ստեղծում ոչ միայն միտումնավորհակառակորդների,այլն լուրջ ն անկողմնակալ մարդկանցշրջանում, որոնք չէին տեսնում արկածային տարրերով հարուստ ռոմանտիկականվեպի հասարակականլայն նպատակադրումները: Դրա արգասիքն էր, օրինակ, Ղազարոս Աղայանի` թ. «Աղբյուրում» հրատարակված«Իմ ստացած տպավորություններըՐաֆֆիի «Կայծեր»-ի երկրորդ հատորից» հոդվածը, որին Րաֆֆին պատասխանեց«Պ. Ղ. Աղայանի հասցեին» խորագրովերկու հոդվածներով`մեղադրելով նրան հակասականկարծիքների մեջ: Աղայանը Ժամանակին խիստ դրվատականկարծիք էր հայտնել «Կայծերի» առաջին հատորի վերաբերյալ:«Իսկ երբ լույս տեսավ «Կայծերի» երկրորդ հատորը,--գրում է Րաֆֆին,- պ. Աղայանցընրա գլխավոր հերոսներինկոչում է «իմաստակներ»,«շառլատաններ», «խոզեր», «խաչագողեր»ն այլն, ն նրանց գործունեության մեջ օգտավետ կամ բարոյականոչինչ չէ գտնում»: ՓաստորենԱղայանըՐաֆֆուն առաջադրում էր ռեալիզմի պահանջները,նրա վեպը դիտարկում ռեալիստական վեպի չափանիշներով`վերջում եզրակացնելով,որ վեպում պակասում է «ժողովրդիբուռն կենդանագրությունը յուր բոլոր տաՍա ռապանքներով»: նրա հանգուցային դիտողությունն էր,

որով նա հակադրվում էր Րաֆֆու իդեալական գաղափարատիպին,մինչդեռ վերջինս իր խնդիրը համարում էր գաղափարի ընդգծումը, ազատագրական պայքարի նախապատրաստումը ն գալիքի կերպավորումը, որոնք, անշուշտ, կարող էին հնարավորութիրագործվել ռոմանտիկական ոճի ընձեռած յունների միջոցով: Եվ, այնուհանդերձ,եթե Րաֆֆուն հասու էր ինչպես ռեալիզմի, այնպես էլ ռոմանտիզմի հասարակական դիրխորհուրդը, ապա Աղայանը միակողմանի էր: Ռեալիզմի քերից նա առհասարակմերժում էր ռոմանտիզմի ձգտումները, գաղափարաբանությունըն ուսուցողական նշանակությունը: Գրականության կրթողական նշանակության ընկալումը Րաֆֆու հայացքներում սերտ միահյուսվում է կրթության ընդհանրական դերի համակողմանի քննության հետ: Դեռ վաղ շրջանի ստեղծագործություններում նա հայ ժողովրդի պատմական դժբախտճակատագրինախապատճառըհամարում էր կրթության ն լուսավորության բացակայությունը` չդադարելով, միաժամանակ,առանց կրթության բացառել ամեն մի հասարակական առաջընթաց ն ազգային վերափոխման հավանականություն: Երնույթը կույր մարդու օրինակով պարզ ն համակողմանի է բացատրում նան «Կայծերի» հերոսը. խավարը մարդկանց հարկադրում է խարխափել ն չտեսնել անգամ կործանման տանող ուղին ու վիհերը: Փրկության միակ ելքը լուսավորության միջոցովանգիտակից վիճակից գիտակցականին հասնելն է, որի դեպքում «Ժողովուրդն ինքն իրան կգտներ իր ճանապարհը...»5: Րաֆֆին միննույն միտքն է զարգացնում նան «էլի մեկ զոհ» հոդվածում` իբրն եզրակացություն նշելով, որ խաբեուքյունն ու հարստահարությունը վաճառականությունից անբաժանելի կլինեն այնքան ժամանակ, քանի դեռ կրթությունը չի արմատավորվի հասարակության մեջ: Հրապարակախոսական էջերում լայնորեն ընդգծվող ն յուրաքանչյուր անգամ 8. 5, էջ 451:

երնույթի նորովի վերլուծությամբհատկանշվող հեղինակային այս մտորումներնի վերջո մի խորը ընդհանրացում են ստանում Րաֆֆու հերոսների կողմից: «Առանց իմաստության, առանց ուսման, առանց կրթության,միով բանիվ` առանց լուսավորության,այսօրվա օրս ոչ մի գործ չէ կարելի կատարել: Անցան, գնացին այն ժամանակները,երբ մի Ալեքսանդր, մի Աթիլլա, մի Լենկթեմուր, մի Նադր Շահ աշխարհի մի ծայրից դեպի մյուսն արշավել են»՝: Րաֆֆու ըմբռնումներն, անշուշտ, չսահմանափակվեցին կրթության գործառական դերի գիտական հիմնավորմամբ: Դարաշրջանը նորանոր խնդիրներ էր առաջադրում իր լուսավորական գործիչներին, որոնց թվում առաջնային նշանակուքյուն ուներ գիտություն-գրականությունկապի ն փոխհարաբերության հստակ ձնակերպումը: Ո՞րն էր ավելի հավակնում տնօրինել հասարակության լուսավորման առաքելությունը, ն որի՞ն պետք է նվիրաբերվերհայ իրականության մեջ այնքան փոքրաթիվ«կրթյալների» ջոկատը: Ինչպես Մ. Նալբանդյանը, Րաֆֆին ես, բոլորովին չնսեմացնելով գիտության նշանակությունը, անվերապահորենառաջնությունը տալիս էր գրականությանը:Գիտության նվաճումներն ընդհանուր մարդկության սեփականություննեն ն չունեն ազգային կնիք: Մինչդեռ գրականությամբ է որոշվում ազգի դեմքը: Ազգայինի ն համամարդկայինի սահմանազատման հենքի վրա քննադատն առաջ է քաշում գիտության նվաճումները թարգմանաբար սեփականացնելուանհրաժեշտությունը`ընդգծելով միաժամանակ, որ մեզանից բացի ուրիշ ոչ ոք մեզ համար ազգային բանաստեղծություն չի կարող ստեղծել: Այնուհանդերձ բանաստեղծությունը ոչ միայն գիտության թարգմանելիության նկատառումով է դառնում առաջնային, այլն գիտություն-գրականություն կապի մեջ իր գործառականնշանակության տարբերակմամբ:Գրականությանի̀բրն հասարակականգիտակցութ:

Հ. 2,

էջ 283:

յան ձնի յուրահատկությամբէ պայմանավորվածայն իրողությունը, որ «մարդկային հոգու օրենքներից ն դարավոր փորձից» գեղարվեստի հանած ճշմարտությունները հաճախ հերքում են գիտական ըմբռնումները: Ահա թե ինչու «ամենադժվարին հարցերը,որ փիլիսոփայությունը ն գիտությունը դժվարանումեն լուծել, լուծում է ժամանակակից վեպը` բանաստեղծության ավելի գրավիչ, ավելի հասկանալի ն ավելի շոշափելի շրջանակի մեջ» ": Կյանքի ու գրականության անմիջական հարաբերության, ինչպես ն գրականության զգայական ներգործականության շեշտադրումը Րաֆֆուն հիմքեր է տալիս հասարակական իդեալների իրականացմանտեսակետից նոր ընդհանրացումներ կատարել: «Բանաստեղծությունըն առհասարակ բոլոր գրվածքները ազգի թե ոգնորողը, թե ղեկագեղարվեստական է վարողը պետք լինեն,-- հայտարարում է նա:-- Գիտությունը չոր ու ցամաք սնունդ է տալիս մարդկանց մտքերին, բայց բանաստեղծությունըկենդանացուցիչսնունդ է տալիս նրանց սրտերին, հոգուն, երնակայությանը»': Իր գեղարվեստականստեղծագործությամբՐաֆֆին բազմիցս է վավերացնումվերոհիշյալ դրույթների ճշմարտացիությունը: Ռուստամը մաթեմատիկային այլ գիտությունների փոխարեն «ավելի ախորժանոք» կարդում է գեղարվեստական ստեղծագործություններ («Սալբի») Նենեի հոգնոր վերածնունդն ու գիտակցականհասունացումն իրականանում է գեղարվեստական գրականության ընթերցմամբ («Խաչագողի հիշատակարանը»):Գրքերն են Րաֆֆու գրեթե բոլոր դրական հերոսների հոգնոր ներաշխարհի ձնավորման առաջին ու կարնորագույն պայմանը.հանգամանք, որի գաղափարական հիմնավորման անհրաժեշտությունըքննադատին պարտադրում էր գրականության նշանակությունըդիտարկել բանասՊՀ. 10", էջ 121: 7.6, էջ 424:

տեղծություն-հայրենագիտությունառնչության մեջ: Լուսավորական դարաշրջանի հասարակական-քաղաքական ծրագրերի ակունքը, ի վերջո, միակն էր. հայրենիքի համապարփակ ճանաչողությունը`իբրն հիմք ն նախադրյալազգային ինքնագիտակցությանձնավորման: Հայ առաջադեմ մտքի կողմից այդ դիտակետովէր մեկնաբանվումնան գրականությանկենսական նշանակությունը:Վայրենագիտությունն,ըստ Րաֆֆու, այն գաղափարն է, որ ելակետայինչափանիշ պետքէ դառնա ցանկացած ստեղծագործության գնահատման համար: Այն անհատը, որ առանց հայրենիքըճանաչելու կամենում է նրան ծառայել, նմանվում է այն դերձակին,որն առանց չափսերն ունենալու փորձում է հագուստկարել: Րաֆֆին, միաժամանակ, մի կողմից գրական հաղորդակցությունը համարելով հայության երկու տարանջատ հատվածների հիմնական կապող օղակն ու կազմակերպական միջոցը` մշտապես պահանջում էր անողոք լինել գրական տուրնառության բոլոր դրսնորումների հանդեպ («Ի՞նչ կապ կա մեր ե Տաճկաստանիհայերի միջն»), իսկ մյուս կողմից անհրաժեշտ էր համարում առաջնորդվել կյանքի համակողմանիուսունասիրությամբ,հայտնաբերել ն գրական երկի նյութ դարձնել ազգային անթեղված ոգու, բնազդի ն խիզախումիբոլոր կրողներին («Հայդուկները», «Ռաֆայել Պատկանյանին» ն այլն): Հատկանշականէ, որ զանազան առիթներով իր երկերին անդրադառնալիս Րաֆֆին առաջին հերթին այդ չափանիշներով էր արժնորում դրանք: «Կայծերը», օրինակ, քննադատի կողմից իրավամբ համարվում էր գրական խնդիրներին առնչվող իր հոդվածներումե նամակներումառաջ քաշված վերոնշյալ հարցադրումների գեղարվեստականմարճմնավորումն ու կենդանի արտահայտությունը: Այս տեսանկյունից Գրողը դատապարտում է այն գրչակներին, որոնց երկերը, ազգային հոգեբանությանն իրականությանհետ որնէ առնչություն չունենալով, բնորոշվումեն միայն օտար գրականության սյուժետային պատկերներին արտաքին գույների նմանա24

շատ չեն տարբերվում նան աննպատակ նան այն երկերը, որոնք արտաքուստ թարգմանությունները,

կությամբ:Նրանցից

ազգայինկյանքին վերաբերելով, ըստ էության, խորթ են նրան ն անօգտակար,քանի որ հեղինակությունեն հայ իրականության հետ անհաղորդ եվրոպաբնակգրողների: «Հայությունը կարելիէ ճանաչել Հայաստանիսրտում,-- նշում է գրոզը,-- աղքատիկ խրճիթներիմեջ, ուր նա մնացել է յուր մաքուր նահապետական բարք ու վարքով, ուր նա կրում է յուր վերա սն կնիքը»'՞: դժբախտության Րաֆֆին, փաստորեն, անհրաժեշտ էր համարում ընդգծված մոտեցում դրսնորել «հիմնական մտային սնունդի»՝ գրական երկերի մատուցման ժամանակ, չմոռանալով, սակայն, նշել այդ հարցում նյութական անբավարարվածության հետ կապված մեծ դժվարությունները:Աննպաստ իրականության մեջ միայն «զոհաբերությամբ»գոյատնող գրական երիտասարդությունը բնականաբար սոսկ բարոյական շահագրգռվածություն պիտի ունենար ազգային իրականության լայն ճանաչողությամբ բնորոշվող արժեքավոր, աշխատատար երկեր «արդյունաբերելու»: Ահա թե ինչու հայ մշակույթի անդաստանը ողողված էր էժանագին «էֆեկտներ» բերող գրական խոտանով: «Ուրիշ ազգերի մեջ մի բանաստեղծ մի լավ րոման գրելով` իր ամբողջ կյանքն ապահովացնումէ, այս առնչությամբ գրում է Րաֆֆին:- Իսկ մեր մեջ բախտավոր պետք է համարել հեղինակին,եթե կարողանա տպագրության ծախսը դուրս բերել: Եվ այս պատճառովգրականականասհամար մի փշոտ ասպարեզ պարեզը մեր երիտասարդության է: Նրանց պետք է ժամանակի նահատակներհամարել: Ապագան կգնահատե նրանց կամ կաստվածացնե,այդ ուրիշ խնդիր է, իսկ ներկան հաց է պահանջում... Այդ պարագաները

Հ. 2,

էջ

19:

փոքր պատճառներչեն,

որ

եղածներն առաջադիմությունչեն

գործում»'": Գրականության նշանակությանն

բնույթին առնչվող Րաֆֆու քննադատականըմբռնումների համակարգնամբողջանում է բժշկի աշխատանքիհետ այլաբանական համեմատությամբ, որն այնքան պատկերավորու առարկայականներկայացված է «Կայծերի» սահմանման մեջ. «Կայծերը» իբրն ժամանակակից վեպ իր ընդարձակնշանակությամբ,ամենաճիշտ ֆոտոգրաֆիայինման մի կողմից պատկերացնումէ մեզ Տաճկաստանի հայերի հասարակականհիվանդությունն իր բոլոր փտեցնող,օրըստօրե լուծվող ն քայքայվող կողմերով, իսկ մյուս կողմից ցույց է տալիս այն դարմանները,որոնցմով պետքէ բժշկել հիվանդին» ու

1.2.

Վայ մամուլն ու գեղարվեստական ստեղծագործությանզարգացման նորագույն շրջանը

Րաֆֆու գրաքննադատական հայացքներիձեավորմանու զարգացման ընթացքը, բնականաբար,պետք է հանգեցներ արդեն տասնամյակների պատմությունունեցող որոշակի ուղղություններին մտայնությունների դեմ համառ ու սկզբունքային պայքարին: Հայ գրականությանն հասարակական մտքի նորագույնշրջանի սկիզբըգրողն, ըստ էության, վերագրումէ 50-ական թվականներին, երբ առանձինգործող անհատներին են գալիս մամուլի փոխարինելու օրգաններն ու նրանց շուրջ համախմբվածմտավորականմիությունները:«Հայ երիտասարդությունը» հրապարակախոսական աշխատությանմեջ նա մտավոր կյանքի զարգացման ընթացքը պատկերում է հենց նույն հայեցակետով: Երիտասարդության սերնդափոխության ժամկետըպայմանականորեն համարելով25 տաՑ

Հ.9"

էջ 543:

"Հ. 10", էջ 122:

րին` Րաֆֆին փորձում է համակարգել ն համառոտ նկարագժամարել «Հյուսիսափայլից» մինչն «Մշակ» ձգվող 25-ամյա նակամիջոցիհայ քննադատականմտքի զարգացման պատմությունը: Ի դեմս «Մշակի» տեսնելով «Հյուսիսափայլի» «իդ«ռեալական» շարունակոեալական»գաղափարախոսության մեջ հաայս հաջորդափոխության ղին` նա ժառանգորդական սարակականմտքի զարգացմանընթացքը միագիծ համարեէ նան լու միտում հանդես չի բերում ն հստակ տարբերակում «մեղվական» ու «փորձական»ուղղությունները` ուրույն դեր ընդհատկացնելով նրանց ազգային գաղափարաբանության հահանուր համակարգում: Այս բոլոր պարբերականներին շեշտելով հանտուկ ընդհանուր նպատակադրվածությունը հիմնական դերձ, Րաֆֆին կուսակցականհակամարտության ն է ուղիների զանազանութպատճառըհամարում միջոցների նրան դիրքորոշումը անկողմնակալ այս Քննադատի յունը: ն թույլ է տալիս, վերանալով նեղ անձնական բանակռվից մասնակիորենգնահատելովյուրաքանչյուրիներդրումը, կատարել օբյեկտիվ դիտարկումներ:Այսպես, «Հյուսիսափայլը», ինչպես դեռ 1860 թվին Հովհաննես Քաթանյանին հասցեագրված մի նամակում էր նա նշում, երկար Ժամանակ սպասված այն առաջին օրագիրն էր, որ ճշմարտացիորենպատկերում էր «հայոց ազգի վերքը ն նոցա բժշկության համար գործադրելի հնարները»: Սակայն նրա փայլատակումըշատ կարէր, իսկ հաջորդող ողջ ժամանակամիջոցըմինչն 1870ական թվականներըՐաֆֆուն ներկայանումէ իբր «գրական մեռելության շրջան»: «Մեղուն» ն ապա «Հայկական աշքննադատի համոզխարհ», «Արարատ» պարբերականները մամբ որնէ էական տեղաշարժչգծեցին հասարակականմտքի առաջընթացում,որովհետն «մաշված ու ջարդված սայլակը, որին ճռնչալով քարշ էր տալիս մի ուժաթափ ձի», այլնս արգասաբեր լինել չէր կարող: Չիրականացաննան «Փորձի» համախմբվեցին հետ կապված ակնկալիքները, որի շուրջ «միննույն հին ուժերը-թարգմանիչները,կոմպիլատորները,

ճատն

արխիոլոգները,մաշված թեմաները նորից ծամծմող վիպա"5: սանները»

Րաֆֆու տեսակետներնակնհայտորեն բխում էին հասարակական վերափոխումների ն ազգային-ազատագրական պայքարի միտող հայ առաջադեմ մտայնության գաղափարական ակունքներից ն այդ իսկ պատճառով հատկանշվումէին գնահատման ընդգծված բացասական երանգավորմամբ: Նշված հոսանքների, հատկապեսմեղվականներիդեմ գաղափարական հակամարտությունն առիթ դարձավ, որ Րաֆֆին մի շարք հրապարակախոսական հոդվածներում («Խավարի արբանյակները», «Ինքնախաբեություն», «Հայ երիտասադություն», «Մամուլի անբարոյականությունը» նայլն) հանգամանալից շարադրի իր տեսակետները լրագրության վիճակի, մամուլի անելիքների մասին: Նրա համոզմամբճշմարիտ մամուլի փաստական-խորհրդանշական առհավատչյան«Մշակն» է, որը «չի քարոզել փտած ազգասիրությունըն եզվիտական կեղծ ժպիտըերեսինչի շողոքորթել ամբոխի հայացքներին» 5: Բացասականուղղությունը, առողջ քննադատականոգին, հասարակականթերություններըհայտնաբերելուն «մտրակելու» հատկանիշները, որոնցով բնորոշվում էր «Մշակը», Րաֆֆին համարում է այն փորձաքարը,որն առանցքայիննշանակություն պիտի ունենա ցանկացած լրագրի գնահատման հարցում: Անձնաքննություն` ահա հասարակական առողջ ուժերի այն նպատակակետը, որով միայն հնարավորկդառնա ամեն մի լայն վերափոխում:Իսկ դա առանց օբյեկտիվ քննադատության ու իրահայեցմանչի կարող իրականանալ: «Պուբլիցիստիկանն բելեստրիստիկան,է նկատում Րաֆֆին «Մշակի» բնութագրմանժամանակ,-ձեռք ձեռքի տված էին ընթանում: Վիպասանընկարում էր պատկերներժողովրդի կյանքից, ցույց տալով նրանցտգեղ այլանդակությունները: ՏնտեՀ. 9, էջ 451: » Անդ,էջ 283: Ց

`

՞

սագետը հարվածում էր անխիղճ վաշխառուի հարաբերությունները մշակ դասի հետ: Մորալիստըխորտակում էր նախապաշարմունքները ն... մատուցանում էր բարոյական նոր սնունդ: Առողջխոսքը բխում էր կենդանիաղբյուրից... Կրիտիկական ոգին գործում էր իր անխնա անգթությամբ» 7:Րաֆֆին անխնա քննադատությանէ ենթարկում կույր ազգասիրությամբտառապող բոլոր նրանց, ովքեր բարոյագիտական կարգախոսներովփորձել են կոծկել ն սքողել սեփական թերությունները: «Ազգի անշարժության վերա թուխս նստած պատվելիները, այդ հնդկականվամպիրներըուզում են ավելի նս ծանրացնել նորա շունչը, յուրյանց մաշկաթնիկներովզով սփռելով նորա երեսին, որպեսզի կարողանան ավելի հանգիստ կերպով ծծել յուրյանց զոհերի արյունը... Լույսը միշտ ատելի է նրանց, որովհետն չղջիկները սիրում են թափառել խավարիմեջ...» Այդ տեսակետից բացառություն չէր կազմում նան Կոստանդնուպոլսի լրագրությունը, որն, ըստ քննադատի, անզոր թշնամանքովէր վերաբերվումազգային վերանորոգմանամեն մի գաղափարի ն ավելի առաջնորդվում էր աննպատակբանակռիվներով ու հայհոյանքներով, քան առողջ դատողությամբ: Իր հոդվածներում ն նամակներում («Նամակ Կ. Պոլսից», «Թուրքիա», «Ինքնախաբեություն»,«Փիլիպոս Վարդանյանին» ն այլն) Րաֆֆին ցավով է մատնանշում, որ պոլսահայ լրագրությունը` անհաղորդ ժողովրդի իրական պահայ գավառայինկյանքին ն անգամ մայրաքաղահանջներին, քի անցուդարձերին,իր էջերն առաւոորեն լցնում է «Եվրոպայի ու պատրիարքարանի ինտրիգներով,գավառական սկանդալներով»` իրենից մշտապես օտարելով լուսավորման ն ղեկավարմանառաքելությունը:Քննադատնարնեմտահայ լ րագրության անբովանդակգործունեությամբ է պայմանավորումժո17

Հ. 9",

էջ 449: Անդ,էջ 364:

ղովրդի երկու հատվածներիմիջն հոգնոր առնչությունների իրողությունը:Ավելին, նույն պատհարատնբացակայության նան արեմտյանազգակիցների ճառներովէ պայմանավորված սնանկությունը,որը համազգային նյութականու բարոյական է ն նա«մեռելային» անշարժությանառաջին գրավականն խասկիզբը`ուծացման ու կործանման:Արնմտահայության ստեղծելու խնդիրը հետ ամուր գրական հաղորդակցություն Րաֆֆին կարնորումէ նան մեկ ընդհանուր գրական լեզվի տեսակետից:Դա, նրա համոզմամբ, ոչ միայն կազմավորման կբացառերտարբերգրականլեզուների առաջացմանհնարակհակակշռեր«բազմաբարբավորությունը,այլն դրականորեն ռությանը», որը թեն բնորոշվումէ լեզվականհարստությամբ, բայց մյուս կողմից թուլացնում է գրականությանկրթողական ուժը ն դժվարացնում«միննույն ազգի մեջ տոհմային հարա-

բերությունները»:

վերաբերյալ Րաֆֆու դիՄամուլի բնույթի ն նպատակների տարկումները, ակներնաբար, շղթայականորենփոխհամաառնչվող համանման ըմբռնումնեկցված են գրականությանն էին ծառայելու հայ առաջավորմտքի րին ն նպատակամղված համակողմից փայփայվող հասարակական-քաղաքական պարփակ ծրագրերին: Այս տեսանկյունից էլ, ահա, գրողը համառոտակի նկարագրել գեփորձում է պատմականորեն զարգացմաննորագույն ղարվեստականստեղծագործության շրջանը: «Պետք է մի առանձին բախտ կամ հանգամանքների պատահականդիպված համարել,-- նշում է նա «Վիպագրությունը ռուսահայերի մեջ» հոդվածում,- որ մեզանում վիպագրության առաջին հիմնաքարը դրեց մի ճշմարիտ վարպետ, մի լավ պատրաստվածմարդ, որն ինքը գյուղացի լինելով, սկսեց գյուղից: Եվ այսպես մեզանում դեռ քառասունական թվականներում, բոլորովին անգիտակցաբար ստեղծվեցավ

այն, որ կոչվում է ժողովրդական գրականություն ն որն այժմ միայն սկսվել է ուրիշների մոտ կատարվել գիտակցաբար»`"": «Անգիտակցաբար»բառն այստեղ նպատակամղված է շեշտելու այն հանգամանքը, որ ժողովրդական գրականությունը գեղարվեստականզարգացման բարձր մակարդակինհատուկ որակ է, ինչը բնորոշ չէր 1840-ական թվականների հայ գրականությանը, մի շրջանի, երբ բացակայում էր նան պատմական ն տեսական հիմնավորման տարրականփորձը: Նման մի այլ առիթով Րաֆֆին տաղանդներիհայտնությունը համեմատում է հրաբխային երնույթների հետ, որոնք, ուղեկցվելով ժայթքումներով, ստեղծում են տարբեր չափերի լեռնագագաթներ: Նա Խ. Աբովյանի «Վերք Հայաստանին» համարում է «հրաբխային զորության» առաջին ժայթքումը հայ իրականության մեջ, որն իր համեմատաբար թույլ բնույթով մեծ բարձրություն ձնավորել չէր կարող: Այնուհանդերձ, ըստ քննադատի, Աբովյանից հետո արնելահայ վիպագրությունը ուղղագիծ ընթացք չունեցավ: Համենայն դեպս, հիմնադրի «ստեղծած շկոլայի» հետնորդներըչկարողացան պահպանել ու զարգացնել «Վերքին» հատուկ վիպական բովանդակության լայն ընդգրկումը ն վիպագրությունը տեղայնացրեցին «գեղջկական կյանքի նեղ, սահմանափակ շրջանակի մեջ»: Նրանց համար «հայկականվեպ նշանակումէր այն, ինչ որ միմիայն հային էր վերաբերում»: Մի պատկերացում, որը ստեղծագործականդերի ն բնույթի ճշմարտացի ըմբռնումից զատ զուրկ է նան կյանքն ազդեցությունների ն շփումների ոլորտում դիտելու ունակությունից: Գյուղական իրականությունը նրանց վիպական սյուժեներում արտահայտվում էր միննույն գծապատկերով, որտեղ գործող անձինք էին քահանան, տանուտերը կամ վաշխառուն: «Դրանց համար հայի անցյալ, հայի պատմություն չկար: Դրանց համար չկար ն հայ ապագա: Թ

Հ. 10",

էջ 152:

Դրանք ծանոթ էին այն գյուղի հետ միայն, որի մեջ ծնված էին ն որի սահմաններից դուրս մի այլ կյանք չէին ճանաչում...: Եվ եթե պատահումէր, որ ոտքը դուրս էին դնում իրանց գյուղից, իսկույն մոլորվումէին ն խրվումէին մոլորություններիմեջ՞": Րաֆֆու կարծիքով Աբովյանականդպրոցը չկարողացավ, ինչպես հարկն է, նպաստել ընթերցանությանտարածմանը: «Յյուսիսափայլն»իր հերթին առավելապես նպաստեց քնարական բանաստեղծությանզարգացմանը, մինչդեռ էական դեր չխաղաց վիպագրության ասպարեզում: Բաֆֆին դրա հիմնական պատճառը համարում էր տարածքային բաժանմամբ պայմանավորվածհ̀այ կյանքին ու միջավայրին լիարժեք հաղորդակցվելու անհնարինությունը: Նրա էջերում տեղ գտանմիայն «մի քանի մուրացկանգրողներ», որոնք «փոխանակ ընդանուր տիպարներ երնան հանելու, մասնավոր կերպարանք տվեցին վիպագրությանը», զանազան անձնական կամ ընտանեկանկյանքի նկարագրություններով«անբարոյականացրին վիպագրությունը ն նրան բոլորովին անպատկառ պարսավագրությանձն տվին»՛՛: Րաֆֆին չի դիմում գրողների անունների հիշատակման` իբրն հիմնավորում նշելով առաջիկայում հայ արձակի պատմությունը շարադրելու իր մտադրությունը, որտեղ «սկսյալ Աբովյանից մինչն մեր ժամանակները»յուրաքանչյուր գրող երնան կգա «յուր վաստակների»գնահատությամբ: Այնուհանդերձ ակնհայտ է, որ «Հյուսիսափայլի» ն Աբովյանի դպրոցի վիպագիրների շարքում նա նախ ն առաջ նկատի ուներ Մ. Նալբանդյանին, Պ. Պռոշյանին, Գ. Տեր-Հովհաննիսյանին ն Ղ. Աղայանին:Նրանց հանդեպՐաֆֆու դիրքորոշումը բնականաբար թելադրված էր նան գրականության դերի ն նշանակության վերաբերյալ առաջավոր ռոմանտիզմինբնորոշ գա-

էջ 153: » Հ.10, Անդ,էջ 154:

ղափարական սկզբունքներով, որոնց պաշտպանությամբ նա հանդես էր գալիս: Վիպագրականայս դպրոցին Րաֆֆին հակադրում է «մշակականներին»` ընդգծելով այդ լրագրի դերը հայ արձակի զարգացմանբնագավառում: «Մշակի» ուղղությունը,-- գրում է նա,- խիստ բարերար ազդեցություն ունեցավ ն վիպագրության վրա: Նրա օրերում վիպագրությունըավելի լայն շրջանակի մեջ դրեց յուր պատկերները: Նա դուրս եկավ Աբովյանի շկոլայի գեղջկական նեղ շրջանից ն սկսեց հետազոտել Ժողովրդի կյանքի ամեն կողմերը: Նա ավելի խորը թափանցեց զանազան դասակարգերիբոլոր ծալքերի ն բոլոր խավերի մեջ ն երնան հանեց նոր տիպարներ, նոր երնույթներ»՛7: «Մշակի» ստեղծած վիպագրությունը,Րաֆֆու գնահատմամբ, բնութագրվումէ առողջ քննադատականոգու ն «արհեստիգեղեցկության» միասնությամբ, որն ըստ քննադատի կարող է դառնալ յուրաքանչյուր գրական երկի գնահատման ելակետային չափանիշ: Շեշտելով «Մշակի» միջոցով վիպագրուքյան «ավելի ռեալական» վիճակի փոխակերպմանիրողությունը (որը տվյալ դեպքում ոչ թե մեթոդի իմաստ, այլ գրականության մեջ հասարակականկյանքի իրական, հուզող խնդիրների ներթափանցման գաղափարն էր արտահայտում)` Րաֆֆին անցնում է իր ստեղծագործությանհամառոտակի արժնորմանը: Ի՞նչն էր հարկադրումգրողին քննական հայացք նետել արնելահայ վեպի զարգացման ուղուն ն բացասելով նրա որոշ ուղղությունները` անցնել կրքոտ ինքնաբնութագրման: Գրական-պատմականգործընթացի վերագնահատության ակունքներից բխող հակադիր մտայնությունների բուռն պայքարը, Րաֆֆու գնահատմամբ,կրում էր նան անձնական շարժառիթներովղեկավարվող մասնավոր շահերի ն կրքերի բախման բնույթ: Գրողը, նազարյանցի ն Գրիգոր Արծրունու օրինակներըվկայակոչելով, դիմում էր ինքնապաշտ22

Հ. 10",

էջ 155:

Աշոտ Հայրունի

ՅՅ

պանության,որն իր կարծիքով անհրաժեշտ կլիներ այնքան ժամանակ, «մինչն կլռեն չար զոյիլները, մինչն կպապանձվեն նեխած ճահիճների մեջ սնանվող զզվելի զեռունները, ե կհայտնվենանաչառ մարդիկ, որ ցույց կտան, թե ով ինչ է

արել»:

Րաֆֆին քննադատությանն քննադատի կոչման մասին. ««Կայծերը»»ն ժամանակակից վեպի խնդիրները 1.3.

Րաֆֆին գրական կյանքի առաջադիմության հիմնային պայմանն, այսպիսով, համարում է անաչառ, սկզբունքային քննադատությունը,որը նրա համոզմամբ երբեք չի արմատավորվել հայ իրականությանմեջ: Սեփական գրական-գեղարվեստականսկզբունքների լուսաբանմամբզբաղվելու ինքնապաշտպանականդրդապատճառընրան չխանգարեց դուրս անձնական-մասնավորկաղապարներից` ներառելով գալ գրական շարժման կենսականհարցերի ն ազգային գրականության զարգացմանլայն հեռանկարներիոլորտը: «Պ. Հայկունու կրիտիկանն «Կայծերը» հոդվածը (1883 թ.) սկսվում է հենց դարաշրջանիգրականկյանքի վերոհիշյալ առանցքային խնդրի` ճշմարիտ, պրոֆեսիոնալքննադատությանսկզբունքների պարզաբանմամբ:Քննադատի պրոֆեսիոնալ ընդունակություններն, ըստ Րաֆֆու, պահանջումեն տաղանդի որոշակի օժտվածություն մի շարք «մտավոր ն հոգեկան հատկությունների» հետ միասին, որոնք բնածին են ն ոչ ձեռքբերովի: Սա ինքնին հակասում էր քննադատի կոչումը միայն կրթությամբ ու զարգացածությամբ պայմանավորող նախկին ըմբռնումներին, որոնք անտեսում էին ճշմարիտ քննադատության բոլոր էական տարրերի միասնությանանհրաժեշտությունը. «կրթված, զարգացած ճաշակ, ճանաչելու ն գնահատելու գեղեցիկը ն վայելուչը», «բոցավառսեր դեպիստեղծագործա23

Անդ,էջ 156:

կան արհեստը», գրական երնույթների հանդեպ կանխակալության դրսնորմանբացառում ն վերջապես «դիտողականընդունակություն` բազմակողմանի կերպով ուսումնասիրելու քննելի առարկան, որպեսզի նրա նկատողությունները նեղ ու միակողմանիչլինեն»: Գրական ստեղծագործությանհանդեպ վերոնշյալ հատկանիշներով չբնութագրվող մոտեցումը երբեք չի դառնա «կրիտիկայի բարձր փիլիսոփայական հետազոտություն»: Հակառակ հոգու ն մարմնի («կրիտիկայի» ն «մատենագրության») զուգորդության մեջ հոգու առաջնայնության նալբանդյանական ըմբռնման, Րաֆֆին մատենագրությունից է գնում դեպի կրիտիկա` նշելով, որ քննադատություն չի կարող լինել, եթե չկա քննադատության առարկան: Նա ճշմարիտ քննադատությանը խորթ է համարում կուսակցականություննու անձնականսուբյեկտիվ տրամադրվածությունը:Դատավորիաշխատանքի հետ այլաբանականհամեմատությամբնա այն դիտում է իբրե գիտություն «արհեստի ն ստեղծագործությանարդյունքի վրա, բայց թե ո՞վ է արդյունաբերողը, նրա համար միննույնն է»շ": Չի կարելի, անշուշտ, բացառել նան անհատական ճաշակի մասնակի դերը գեղարվեստական երկի գնահատման հարցում: Չէ՞ որ հասարակությանմեջ մարդն իր անհատականությամբ մնում է իբրն սուբյեկտ, որով ն պայմանավորված է երնույթների ընկալման հարաբերականությունը,հետնաբար քննադատությունը չի կարող համարվել օբյեկտիվ ն ճշմարտացի, եթե իր հենքում չի կրում ժամանակիառաջադեմ ն լուսավոր գաղափարները,այլ կերպ ասած, եթե չունի ճիշտ մեկնակետ ն չի բնորոշվում համակողմանի մոտեցմամբ ու կուտակված փորձի տեսական օրինաչափություններով: «Այլ է ն այել մ վրանրա գեղարվեստական ական աշխատության է աշխատությանվրա է տենդենցիայիկողմից: Կարող տենդենցիանվնասակար լի-

ոի ումաշխ այլ աելուն

Անդ, էջ 67: Յ5

մինչն անգամ անբարոյականլինել, բայց դրանով աշնա գեխատությունըչի կորցնում իր նշանակությունը,երբ է: Մի բարոյակողմից կատարելագործված ղարվեստական գետ, նայելով Վեներայիարձանի վրա, կվրդովվի` տեսնելով նրա մերկությունը,մի արհեստագետկհիանա, երբ կնկատե հրաշալիքը»՞՞: նրա մեջ հանճարի ն ստեղծագործության սկզբունքների հիմնական այս Ճշմարիտ քննադատության հայեցակետովՐաֆֆին անցնում է «Կայծերի» առթիվ «Մեղու Հայաստանում» տպագրված Հայկունու հոդվածաշարի

նել

ն

բացաքննությունը: Իր հակառակորդիմիտումնավորության հայտումից զատ, գրողը ցույց է տալիս նան վերջինիս քննադատությանհակագիտականբնույթը: Ըստ նրա, անձնական վրա հիմնվածՀայկունու դատողությունտպավորությունների ները շրջանցում էին արվեստինն գրականությանըվերաբեու րող հանրահայտնորմերը ն զանազանպաթետիկբառերով միտում էին պարզապես տեսողաարտահայտություններով կան պատրանքստեղծելու: Րաֆֆին անթույլատրելի է համարում գեղարվեստականերկը մասնատելու ն զանազան կողմերի մասնակի քննություններով արհեստական հակասություններ հայտնաբերելու`քննադատիփորձերը: Վեպի հիմնական գաղափարը չի կարելի սահմանափակել այս կամ այն գլխի ն տողերի մեջ: Այն միախառնվածէ նրա ամբողջության հետ, ինչպես հոգին մարմնի, որն էլ յուրաքանչյուր երկի արժեքի գրավականն է: Եվ ինչպես կենդանի մարմնի ամեն մի անդամ, բնորոշվելով իր առանձնահատուկգործառույթով, սեփական ներդրումն ունի մարմնի ամբողջականկերպարավորման ն լիարժեք կենսագործունեությանհարցում, նույնպես ն վիպականամբողջություննանհնարինէ առանց բոլոր մասերի համադրության: «Բաժանել ամբողջությունից այն մասերը է գտնում իր միայն, որոնցմով կրիտիկոսընպատակահարմար

Անդ, էջ 68:

կարծիքներըհաստատելու,դա ոչ միայն հակառակէ կրիտիկայի օրենքներին, բայց սխալ եզրակացությանկհասցնե»:5: Հետնաբար գեղարվեստականերկի վերլուծություն կատարելիս երբեք չի կարելի շրջանցել նրա բոլոր տարրերի համադրականության ն միասնական համագործակցությանիրողությունը, ինչպես այդ արել է «Մեղվի» քննադատը: Րաֆֆին նույնպես քաջ գիտակցում էր, որ հակառակորդի հեգնական ու անհիմն հերյուրանքների իրական ակունքը «Կայծերի» ծրագրայնություննէր, ե բանակռվիհիմքում նկատելիորեն ընդգծվում էր պահպանողականմտայնության հակամարտությունըազգային-ազատագրական շարժման գաղափարախոսության դեմ: Այս պատճառով ն նրա հերքումպատասխանն ընդգրկում էր անգամ ամենաչնչին ու անլուրջ մանրամասերը:Նա գրողին ն նրա ստեղծագործություննարժեզրկելու բոլոր փորձերը համարում է անբնականն անիրականանալի` մեկ անգամ ես հավաստելով, որ ժամանակն է ճշմարիտգրողի ուղեկիցը, ն երկը ծնվում է պատասխան տալու ժամանակի հրատապհարցերին: Այն ժամանակակից թեմատիկաէ ընդգրկում, թե պատմական,հարցի հետ ոչ մի կապ չունի ն չի խանգարումերկը համարել ժամանակակից:Րաֆէ ընդհանրացմանժ̀ամանակիհայտնի գրողների` Ծերենցի, Ռ. Պատկանյանի,նան իր ստեղծագործությունների թեմատիկ շրջադարձը հիմնավորելովմիննույն «Ժամանակի պահանջով»: Այդպիսով, հերքելով Հայկունու այն մեղադրանքը,թե վիպասանները, ուրիշ նյութ չունենալով, միշտ միննույն մտքերն ու գաղափարներնեն կրկնում, գրողն իր ապագա քննադատներինկոչ է անում «սխալանքներիմեջ չընկնելու համար» յուրաքանչյուր ստեղծագործություն (ներկա դեպքում «Կայծերը») քննել ժամանակիպատմության, այն շարժառիթներիհետ միասին, որոնցով պայմանավորվածէ նրա մտահղացումը:

ֆին հասնում

Անդ, էջ 119:

գաղափարի առաջասեփականության» «Գրականական

ստեղծագործութդրմամբՐաֆֆին ու գաղափարայնուքմիտվածությունն յան ռոմանտիկական յունը անընդունելիհամարող նաիվ ռեալիզմի տեսությանը (որի դիրքերիցհանդես էր գալիս Հայկունին): Մարդկությունն են անվերջ ինքն իրեն կրկնում է: Շարունակ հանդիպում ու երնույթները, միննույն կրքերը, մոմիննույն պատկերներն ու ծիծաղելի կողմերը, որոնցից, սակայն, յուլորություններն է րաքանչյուր հեղինակ մի առանձին գաղափար արտածում: համամիասնութձնի ն բովանդակության Ստեղծագործության բոն անհատականի(գաղափարական յունը ընդհանրականի սոսէ, որը Հայկունին կյանքի միասնությունն վանդակության) փորձում է տարանդիրքերից կական պատճենահանության ջատել` պնդելով, թե գեղարվեստըգտճվում է ոչ թե երնակաու աշխարյական, ռոմանտիկական,այլ իրականկյանքում հում: «Եթե ես լռեմ,-- գրում է Րաֆֆին,-- երնի բոլոր ռոմանտիկները, սկսյալ Ժան-Ժակ Ռուսոյիցմինչն Վիկտոր Հյուգոն, կբողոքեն, եթե լսեին, որ Հայկունին այսպիսի կարծիք ունի նրանց մասին»՞՛: Հայկունին, փաստորեն,ոչ թե ռեալիստականգաղափարայնության դիրքերից էր հանդես գալիս ընդդեմ ռոմանտիզմի, այլ ավելի շուտ նաիվ ռեալիստականսկզբունքներովմերժում էր գաղափարայնությունն առհասարակ, եթե վերջինս Ի գեթ մասնակիորեն կըմբոստանար իրականությանդեմ: հանելով այդ իրողությունը Րաֆֆին «Կայծերի» ցույց համալրում է առնչությամբ իր կատարածդիտարկումներով ժամանակակիցվեպի տեսությունըն մատնանշում ժամանակակից վեպի սահմանները` շեշտը դնելով նրա հասարակական տարողունակությանն բովանդակությանվրա: «Ժամանակակից վեպը,-- գրում է վիպասանը,-- իր նյութը առնում է իրականաշխարհից, որով շրջապատվածենք մենք: Նրա մեջ է նետում մարտահրավեր

պատկերանում է ընթերցողի կյանքը թե ընտանիքի ն թե հասարակության մեջ իր բոլոր լավ կամ վատ երնույթներով: Նրա մեջ վճռվում են ամեն տեսակ հարցեր` թե բարոյական, թե քաղաքական, թե կրոնական ն թե տնտեսական, որոնք զբաղեցնում են քաղաքակիրթաշխարհի մտքերը...»24: Րաֆֆին ժամանակակիցվեպի այս հատկանիշները տեսնում է «Կայծերի» մեջ` ընդգծելով նան նրա մյուս կարնոր հատկանիշը` քաղաքական-ծրագրային բնույթը: «Այս տեսանկյունից,-- նշում է գրականագետ Հրանտ Թամրազյանը,-Րաֆֆու մտքերը ն վեպի ինչ-որ կողմեր կապվում են Խ. Աբովյանի վեպի քաղաքական տարերքի հետ: Ինչպես Աբովյանը պատկերում է հայոց կյանքի անմխիթար պատկերները, քննում հայոց վերքը ն ուղիներ նշում քաղաքական գալիքի համար, այնպես էլ Րաֆֆին, իհարկե, ուրիշ ոճի միջոցով, առաջարկում էր քայքայվող օրգանիզմը փրկող դարմաններ»45: Իբրն ժամանակակից վեպ` դրանով էր բնութագրվում նան «Կայծերը», որը, դառնալով մի «կախարդականհայելի», իր մեջ ամփոփում է «Պարսկաստանի ն Տաճկաստանի հայերի կյանքի տխուր պատկերները»: Րաֆֆին իրեն գրականությանբնագավառում ոչ միայն վիպասան է համարում, այլն «ժամանակի գործիչ», «ժամանակի ձգտումներին գաղափարների առաջնորդ»: Այս կերպ նա հակադրվում է իր գաղափարները«Մշակից» փոխառելու վերաբերյալ Հայկունու տեսակետին:«Մշակը»` իբրն թերթ, միջոց է ծառայում որոշակի գաղափարախոսությանարտահայտման, հետնաբար ն նա «չէ սովորում «Մշակից», այլ իր գաղափարները ն իր մտքերը սովորեցնում է «Մշակի» միջոցով: Իրեն բնութագրելով իբրն «Մշակի» վտակներց մեկը, որոնց միասնությունը կազմում է թերթի «հորձանքը», նա հավաստում է

Անդ, էջ 121: Թամրազյան Հ Ս, Րաֆֆու քննադատական հայացքները, «Բանբեր Երնանիհամալսարանի»,Երնան, 1985, թիվ 3, էջ 12:

Անդ,էջ 72:

'

«իր առանձինգույնն ու հատկությունները»«Մշակին» հաղորդելու իրողությունը:Մյուս կողմից համազգային լայն նշանակության խնդիրներըչեն կարող մամուլի էջերում չարծարծվել: Եվ, բնականաբար,դրա մեջ է Րաֆֆին տեսնում վիպասանի առավելությունը, որը լրագրի «արտահայտածմերկ մտքից ստեղծում է կյանք, մարմին ն հոգի է տալիս նրան, շոշափելի կերպովներկայացնումէ մեզ»::: Գրականության ակտիվ հասարակական նշանակության ընկալումը պետք է անխուսափելիորենանհրաժեշտագրեր նան ակտիվ դիրքորոշում լեզվի հարցում: Ուստի պատահական չէ, որ Րաֆֆին լայն մասնակցություն է հանդես բերում, | առհասարակհաղորդակցականնշանակությանն մասնավոտեսարապես գրականությանգործառույթի իրականացման դարաշրջանի հանգուցային խնդիր ընդգծվող կետից իբրն այդ հարցի` լեզվի շուրջ ծագածգրապայքարին: Րաֆֆու` իր իսկ խոստովանությամբ(«Սալբիի» առաջա| րանում) նրա աշխարհայացքիձնավորման առաջին ն մեծա| գույն երախտավորը «ՅՀյուսիսափայլն»էր: Վերջինիս ազդեցությամբ է գրողը սկզբնապես գրաբար լեզվով շարադրված իր անդրանիկ վեպը վերածում աշխարհաբարի: Անշուշտ, նրան պակաս չէր ոգնորել նան հայ նոր գրականությանառաջին «հիմնաքարը»` «Վերք Հայաստանին», որը հիմնաքար դարձավ նան աշխարհաբարի գրականացմանդժվարին ճանապարհին: Աբովյանիօրինակի վկայաբերմամբ Րաֆֆին հին «մատենագրության»անհասկանալիգրաբարով է պատճառաբանում հայ հանրության կարծեցյալ «անընթերցասիրության» իրողությունը, «վասնզի մեզանում խիստ սակավ էին այն գրքերը, որոնք կարողանային սնունդ տալ նոցա սրտերին ն գրավել նոցա մտքերը»:': .

|

|

-

"0Հ.10",էջ 130: 33.2, էջ 18:

Անցյալի գրական ժառանգությունն, այսպիսով, իր անհասկանալիլեզվի պատճառովչկարողացավ տնօրինել ժողովրդի լուսավորմանառաքելությունը, իսկ այդ առնչությամբ ի՞նչ էր իրենից ներկայացնում հայ նոր գրականությունը, որն իր պատմականզարգացմանընթացքումկուտակել էր որոշ փորձ ն ուներ որոշակի ձեռքբերումներ: Րաֆֆու ելակետը տվյալ դեպքում այն փաստն է, որ գրական աշխարհաբարի կազմավորման գործընթացն իր տասնամյակների պատմությամբ հանդերձ առանձնապես շոշափելի արդյունքներ չի տվել: Մի հանգամանք, որ տագնապահարույց վիճակ է ստեղծել հայ մշակույթի զանազան ճյուղերի, մասնավորապես վիպասանության զարգացման բնագավառում:«Մի դժոխային աշխատություն է մեզանում վեպ գրելը...»,- նշում էր նա` շեշտելով հայ վիպասանիանելանելի վիճակը, որը մի կողմից «պետքէ գաղափարին ձնի մասին մտածի, մյուս կողմից մի աղքատ լեզու մշակելու համար գլուխ տրաքցնի»:2: Դժվարինիրավիճակը, սակայն, մեծ գեղագետին չկարողացավ հարկադրել վերապահություններիգնով դիմելու սեփական համոզմունքների վերանայման:Երնույթների պատճառահետնանքային կապերի սթափ վերլուծությամբ հանդերձ` նա խստապահանջ էր ն անողոք ստեղծագործությանձնի ն բովանդակության, գեղարվեստական ն գաղափարական ա. ռանձնահատկությունների միասնության որնէ թերացման լիներ գրական լեզհանդեպ, թեկուզ ն այն հայացք նեվի անկատարելությամբ:Այս առումով տելով հայ նոր գրականությանպատմությանը`Րաֆֆին մխիթարականոչինչ չէր տեսնում: Ժամանակակիցներիվկայությամբ նա «դեմ էր Սունդուկյանցի ն Պռոշյանցի գավառաբարբառներին, իսկ Պատկանյանի ոտանավորներիմեջ չէր ներում գրաբարի ն աշխարհաբարի խառնուրդը: Նույնիսկ «Մայր

պայմանավորված քննական

-

հուշերում, Երնան, 1986, էջ 38: Րաֆֆին ժամանակակիցների

Արաքսի»լեզուն նրան պակասավորէր թվում: Շահազիզիլեզուն նա համարում էր աշխարհաբարիմանկականթոթովանք: Աղայանցիլեզվի պարզությունը ն ճշմարտություննընդունում էր, բայց համարում էր հասակավորներիհամար թույլ ն աղքատ: Այսքանխիստ էր նա դեպի ուրիշները»:3: Րաֆֆին համամիտէր այն մտքին, թե աշխարհաբարԳրական լեզուն պետք է կառուցվիհայերենիբարբառներիցմեկի հենքի վրա, որը, նրա կարծիքով,ամենայն հավանականությամբ պետք է լիներ Արարատյանբարբառը: Սակայն վերջինս չէր կարողհասնել լեզվի կատարելության անհրաժեշտաստիճանին, եթե չփոխառերթրքահայ ն պարսկահայբարբառների հայեցի ընտիր տարրերը:Րաֆֆին այդ համախառնումն,ինչպես նան գրաբարի անհատնում շտեմարանիառկայությունը համարում էր հարուստ ն ճկուն լեզու ունենալու կարեորագույն պայմանը: Այս տեսակետիցնա առաջայնությանդափնին վերագրում էր «Մշակին»` այն դիտելով իբրն առաջին լրագիրը, որի «օրով գավառականբարբառներն ընկան, ն գրական լեզուն առաջին անգամ համարձակություն ստացավ վեպիլեզու լինելու»::: Րաֆֆին իր տեսակետները հիմնավորելիս,անշուշտ, հարկադրվածէր հաղթահարելնան իր հակառակորդների պարտադրած բանակռիվները, որոնք հաճախ դուրս էին գալիս պատշաճության սահմաններից՝առաջ բերելով ինքնահաստատման անհրաժեշտություն անգամ լեզվական նորարարության տեսակետից: «Ես ցույց կտամ իմ լեզուն այդ ձախ ու ծուռ քննադատողներին,ասում էր նա,- ցույց կտամ, որ Րաֆֆին էլ գիտե գրաբար, գուցե ամենից լավ: Այդ մարդիկ չեն ուզում հասկանալ, որ ես իրենցիցավելի եմ հոգում լեզվի մաքրությանմասին:Ինձ հայկաբանչեն համարումն կարծում

Անդ,էջ 36: էջ 156:

Հ. 10",

են, որ հայկաբանլինելու համար անպատճառպետք է փքուն

ոճով գրել: Չեն հասկանում, որ ժամանակակից մատենագիրը, բարմանավանդ վիպասանը,չէ կարող Մովսես : վերածած» բառը գործածել` թեն աշխարհաբարի որ իր ստեղծականխատեսել, Րաֆֆին Կարո՞ղէր արդյոք գործության լեզվի գնահատմամբնա գնահատում ն հաստատում էր հայ աշխարհաբարգրական լեզվի նոր դարափուլը, ն ոսն որ այդ դարափուլը, իբրն սկիզբ ակունք ունենալով նրա կեղենիկ լեզուն, մշտապես պետք է շարունակեր ուսանել նրանից: Րաֆֆի վիպասանը,փաստորեն,իր գեղարվեստական կոթողներով արարչագործումէր այն լեզուն, որի պահանջն առաջադրումէին Րաֆֆի քննադատնու առհասարակ հայ առաջադեմմիտքը: «Այսօր,-- ազդարարումէր նրա մահից հետո «Արձագանքի» առաջնորդողը,--ընթերցող հասարակայոր մի նությունը գրեթե խոսում է նրա գրած ն մշակած կողմից համընկնումէ հայ հին լեզվին, մյուս կողմից` նորա-

Խորենացիի

լեզվով,

գույն եվրոպականընդհանուր համամարդկայինպահանջնե-

րին»55:

Պետրոսյան,Ե. Մ., Րաֆֆի, Երնան, 1959, էջ 91:

Տ

2. ՐԱՖՖԻՆ ԵՎ ՀԱՅՈՑ ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ

ՀԻՆ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՀԱՐՑԵՐԸ

Դեռես

ՈՒ "

իր նախնականգրական ըմբռնումներումՐաֆֆին գրականությաննշանակությունըպարզաբանում է ռոմանտիզմի աշխարհայեցողականակունքներից բխող «բժշկագիտական» հայտնի կոնցեպցիայով: Գրողը հասարակության հանդեպմիննույն պարտավորություննունի, ինչպես բժիշկը մարդու հանդեպ:Հասարակական ու մոլորություններն ախտերըբուժելու նրա կոչումը կարող է իրագործվելմիայն նան հիվանդիմարմնի հիվանդությանը, կազմվածքինքաջատեղյակ լինելու դեպքում: Եվ քանի որ հիվանդի կենսագրությունն ու հիվանդությանպատմություննէական նշանակություն ունեն ճիշտ բուժման համար, ուրեմն անհատի ն հասարակության, ժողովրդի ն մարդկությաներնութայինփոխհամատեղմամբնս հասարակական հիվանդություններն անհնար է բուժել` առանց ծանոթ լինելու նրանց պատմությանը: «Մեր ներկանմեր անցյալիշարունակություննէ,-- նշում է նրա սը:-- Այդ տխուր երնույթի պատճառները պետք է որոնենք մեր տխուր պատմությանմեջ»5: Անցյալին ներկայիայս պատճառակցական կապի իմաստավորումն` իբրն ազգային րը թափանցելուկարնորբանալի, | Րաֆֆուն պարտադրում է ուշի-ուշով քննել պատմությունը, քաղել այնտեղիցայն ամե| նը, ինչ անհրաժեշտէր լուսավորական, հասարակական-քա- | ղաքական համապարփակ ծրագրերիտեր մտածողին,գտնել

ազգային

հերո-

կենսափիլիսոփայության խորքե-

»

ք

Դ. 6,

էք 195:

այնտեղ բազմաթիվ արդիական հարցերի պատասխանները: «Պատմությունը մի վարդապետարանէ, մի դասարան է, որի մեջ ապագա սերունդը կրթվելու է, զգուշանալով իր նախահարց սխալներից ն հետնելով նրանց լավ գործերի օրինակին»"՛,- գրում էր Րաֆֆին` որոշակիորեն հիմնավորելով իր ստեղծագործականանցումը պատմավիպասանությանժանրին են ակնարկելով պատմագեղագիտականիր այն միտումը, ըստ որի նա վեպը ոչ թե պատմական փաստերի համար էր գրում, այլ` իրեն «գրավող ժամանակակիցշարժման համար»: Հասարակական-քաղաքական այլնայլ հոսանքների հետ գաղափարական հակամարտությանպայմաններում Րաֆֆին զարգացնում է Սի ամբողջ տեսութԻ յուն: հակակշիռ մեղվականների`«սոսկ պատճենահանությամբ» պայմանավորվածգրական ստեղծագործությանելակետային պահանջի, նա պարզաբանում ն արժնորում է պատմության արտացոլման հիմնական առանձնահատկություններըա̀ռաջին պլան մղելով պատմականության խնդիրը: Պատմությունըտրամաբանականմի գործընթաց է, որտեղ իրադարձություններնու երնույթները ինքնաբերաբար չեն ծնվում, այլ սերտորեն փոխկապակցվածեն միմյանց հետ: Այդ ն «պատմականանցքերը կրկնվում են մի ազգի կյանքում»` տարբեր ժամանակահատվածների միջն ի հայտ բերելով «զարմանալի նմանություն»: Շարունակելով իր միտքը` գրողը սահմանազատումէ անցկացնում փաստական ն գաղափարականճշմարտություններիմիջն: «Բանաստեղծը ազատ է, նա չի պիտի լինի պատմությանստրուկը: Եթե նա ամենայն ճշտությամբ կհետնի պատմությանը,այլնս չի լինի նա ստեղծագործող,բայց միայն արտագրող»35::

պատմական

պատմագեղագիտական

գեղարվեստական

պատճառով

1 ՆՅԱՔՑ:

:

Տարբեր են պատմագիտությանն գեղարվեստի նպատակները: Երկրորդն առաջինի կաղապարում տեղավորելը կհակասի պատմության գեղարվեստական արտացոլման պահանջներին ն գեղարվեստի ըմբռնմանը:Նշելով, որ գրականության ու գիտության միասնությունն անհամատեղելի է նրանց նույնացման հետ, ն «երեակայականի» գործոնը համարելով գրականությանառանձնաշնորհը` Րաֆֆին միաժամանակ չի բացարձակացնումվերջինիս դերը: Բանաստեղծը հավաքում է բազմաթիվ փաստեր, ժամանակագրություններ, բայց օգտագործում է միայն նրանք, որոնք պետք են ստեղծագործությունը շարադրելու, նրա գաղափարը կերպարավորելու համար: Անշուշտ, պակաս կարնոր չէ նան ժամանակի պատկերնիր ամբողջությանմեջ ճիշտ ներկայացնելուն երկի պատմականությունըպահպանելու խնդիրը: Մնացած բոլոր դեպքերում, իհարկե, վերջինիս չհակասելու պայմանով, նա կարող է պատմությանփաստականճշմարտություններնանտեսել կամ ձնափոխել,որովհետն նրան պետք են գաղափարական ճշմարտություններ: Րաֆֆին իր այս տեսակետնառավել պարզ ն ընկալելի է ներկայացնում«Պ. Հայկունու կրիտիկանն «Կայծերը» հոդվածում քննադատՀայկունու տեսակետներիդեմ բանավիճելիս: «Կայծերում» Ս. Տիրամոր վանքի արարողությունների նկարագրությամբ իրականությանդեմ մեղանչելու վերաբերյալ (ըստ Հայկունու, նման արարողություններայդ վանքում չեն եղել) վերջինիս հայտարարությունը նա համարում է քննադատինոչ վայել, քանի որ, ըստ գրողի, այդ արարողությունները, անգամ Ս. Տիրամոր վանքը, կարող էին ամեննինգոյություն չունենալ, մինչդեռ վիպասանի ստեղծագործական ազատությունը իրավունք է ընձեռում ստեղծել մի որնէ երնակայական վանք ն այնտեղտեղափոխելթեկուզն մի բոլորովին այլ վանքում կատարվածգործողությունները:Գրողն ավելի հեռու է գնում` նշելով, որ մինչն իսկ իրողության ճշգրիտ վերարտադրությունը երկի համարէական չէ, ն հեղի-

նակը կարող է սոսկ հավանականությանհիման վրա բուն իրողությանը նման որնէ այլ պատկեր ստեղծել: «Բանաստեղծը վեր է առնում պատմությունիցչոր ու ցամաք կմախքը միայն,նշում է նա,- նրան վերաստեղծում է, հոգի ն մարմին է տալիս ն մի առանձինպատկերովներկայացնում է մեզ»`՝: Այս իմաստով Րաֆֆին համաշխարհային գրականության մեջ առանձնացնում է Վալտեր Սկոտի ն Գեորգ էբերսի ստեղծագործությունները, «որոնց մեջ միացած էին բանաստեղծական տաղանդը ն խորին, լուրջ գիտությունը»: Րաֆֆու պատմավիպասանականերկերը նրա տեսական այս դրույթների փաստացի մարմնավորումն են: Գեղարվեստական ն պատմագիտականնշանակությամբ այնպիսի մի բարձրարժեքվեպի հիմնականաղբյուրները, ինչպիսին «Սամվելն» է, եղել են Մովսես Խորենացու ն Փավստոս Բուզանդի պատմագրականաշխատությունները:Դարաշրջանիպատմական անցքերն ու իրադարձությունները, հասարակական-քաղաքական կյանքի ընդհանուր պատկերը երկուստեք, անշուշտ, համընկնում են, սակայնվեպում չկան վերջիներին հատուկ դեպքերի ն անձնավորությունների մերկ, սխեմատիկ նկարագություններնու հոգեբանականկողմի բացակայությունը: Այլ կերպ ասած` Րաֆֆին չի կրկնել Փավստոսին կամ Խորենացուն, այլ մարմնավորելով հասարակականկյանքի այլնայլ կողմեր, մարդկանց ներկայացնելով բազմազան ու խորը կապերի մեջ, պատկերելովժամանակաշրջանիկենցաղը, բարքերն ու միջավայրը, հասել է հարուստ ն համապարփակ ընդհանրացման, արարել հայ իրականության մեջ վիպականի ու պատմականի համաձույլ ներդաշնակությամբ բնութագրվող նորահայտ մի գրական կոթող: Մատնանշելով արվեստի «կախարդական» ներգործությանուժը` գրողը գեղարվեստականստեղծագործությունըհամարում է այն կարնորագույն միջոցը, որը հակառակ գիտության «չոր ու ցաՅՑ

Անդ,էջ 88:

մաք սնունդի», «կենդանացուցիչսնունդ է տալիս մարդկանց սրտերին,հոգուն, երնակայությանը»: Ընդգծելով իր պատմավեպերի«ժամանակակից» նշանակությունը` Րաֆֆին հենց այս չափանիշով էլ արժնորում է դրանք: Պատմությանհետ ներկայի կապի բնականաբար, պետք է աղերսվեր նան պատմության իմացաբանական կողմի հանգամանալից քննությանը, որն այլնայլ տեսանկյուններից սնուցելու է գալիս հասարակության վերափոխման` գրողի ծրագրերնու կանխատեսումները: Հայ հասարակականկյանքում տեղ գտած բացասական երնույթների ուսումնասիրությունը նրան օգնում է չարյաց «ընդհանուր» արմատը հայտնաբերելազգային ավանդների,պատմական հիշողությանկորստյան մեջ: Այս առումով Րաֆֆին դատապարտության սյունին է գամում այն բոլոր մարմիններնու հաստատությունները, որոնց գործունեությամբ է պայմանավորված այդ «տխուր» երնույթի առկայությունըհայ նության մեջ: Նրանք նախ ն առաջ «տիրացու վարժապետներն» են, հայ ժողովրդիլուսավորության գործը ստանձնած ամեն տեսակի Թաթոսներ,որոնց «տարապայման» կրթությունն ավելի վնասակարներգործություն ն ունի, քան օգտակար: Կրթությանու դաստիարակության փորձաքարըմիակն է. որքանո՞վէ այն նպաստում ինքնաճանաչմանը, ըստ նան ազգային ն ինքնագիտակցության արթնացմանը,որն իր հերթին անհնար է առանցմարդունիր պատմականգոյության ընթացքինհաղորդակից դարձնելու: Րաֆֆին այս գաղափարը բազմիցս է վավերացնում իր հերոսներիմիջոցով: Բնորոշ է, որ Ճանճուր Իվանիչըոչ մի տեղեկությունչուներ իր ժողովրդի պատմությունից, չգիտեր, թե «ինչո՞ւ ինքը կոչվում է հայ, ուսկից էր յուր ծագումը,ո՞ւր է նրա հայրենիքը»"": Հոգնորզարգացման նույն

մակարդակն են ի հայտ բերում գրեթե բոլոր բացասական կերպարները: Մինչդեռ դրական հերոսներն, ընդհակառակը, իրենց լինելիությամբ հատկանշում են «ճշմարիտ» կրթության անհրաժեշտությունն ու սեփական օրինակով վավերագրում դրան հասնելու միջոցները: Ռուստամի ամենօրյա ընթերցանության գրքերն էին Խորենացու, Եղիշեի աշխատությունները ն «Շահ Նամեն» («Սալբի»), սեփական արմատներինն պատմությանը հաղորդակցվելով է նշանավորվում Ֆահրատի հոգնոր վերածնունդը («Կայծեր»): Ազգային արժանապատվության զգացումն ու պատմությանհուշն են միշտ առաջնորդում դրական կերպարներին: Հոգնոր վերածննդի, հասարակության վերափոխման դիտակետով պատմության տեղի ն դերի գիտական մեկնաբանությունը Րաֆֆուն դրդում է քննադատի հայացք նետել հայ գրականության ակունքներին, դիտարկել, մեկնաբանել ն գնահատել: «Իմ ընթերցողներին»,«Գրոց ն բրոց» կամ Սասուցի Դավիթ» հոդվածներում նա դառնությամբ է խոսում հայ պատմավիպասանիհամար ստեղծված անելանելի վիճակի մասին, որ նախ ն առաջ պայմանավորվածէր պատմագրության միակողմանի տեղեկատվությամբ: «Խորենացին մեզ ավանդեց մեր նախնյացպատմությունը, իսկ այդ ուրիշ ոչինչ չէր, եթե ոչ լոկ ազգահամարիշխող տների: Խոսվում է նրանց գործունեությանմասին, երբ պատերազմկա, երբ հաղթում են կամ հաղթվում են: Իսկ թագավորի ներքին գործերի, նրա օրենսդրությանն կառավարչական ձների մասին գտնում ենք խիստ աննշան տեղեկություններ:Պետությունը կազմող մարմինը` ամբոխը, չէ մտնում նրա պատմությանմեջ: Ժողովրդի ընտանեկան ն քաղաքական կյանքից մենք ոչինչ չենք

իմաստավորումը,

իրակա-

հետնանքների

այդմ արժանապատվության պատկերացնել

գտնում»"':, Սա է, ըստ

Րաֆֆու, այն բանի հիմնական պատճառը, որ հայ գրականությունըչափազանցաղքատիկ է պատմավիպա-

ՊՀ.Յ, էջ 15:

1. 9",

էջ 94:

Աշոտ Հայրունի

սանականերկերով, որոնցից ն ոչ մեկը, բնականաբար,լիարժեք չէր ու չէր էլ կարող լինել: Գուցե պատմագրությանթողած այդ «բացը» կարող էին լրացնել հնագիտությունն ու ազգագրությունը: Սակայն այդ առումով ես գրողը մխիթարական ոչինչ չի տեսնում: Այն առատ նյութը, որն այլ երկրներում վաղուց կխթաներ տվյալ գիտությունների զարգացումը, հայ իրականությանմեջ անմշակ ու բարձիթողիվիճակում է: Ուստի ն այդ ամբողջ աշխատանքըծանրանում է պատմավեպ գրելու փորձ կատարողամեն մի հեղինակի վրա` հարկադրելով նրան նախ ն առաջ դառնալ հնագետ ու ազգագրագետ: Գրողի մտորումները լրացնելու է գալիս մի այլ իրողություն նս: Գեղարվեստական հին գրականությունընույնպես, որն իր աղբյուրագիտական նշանակությամբ եվրոպացի գրողներին կարող է հսկայական նյութ ընձեռել՝ ամբողջացնելովպատմական անցյալի կերպավորմաննրանց հնարավորությունները, հայ պատմավիպասանին գրեթե ոչինչ չի հաղորդում: Հայ հին գրականությունը, եկեղեցական շրջանակներից դուրս չգալով, չհաղորդակցվեցնան բուն կյանքին: Եվ բնական է, որ

Րաֆֆին կարնոր է համարում ընդգծել, որ էբերսը «եգիպտական հնախոսության ն եգիպտականպատմության պրոֆեսոր է», որն արդեն բազմաթիվ հնագիտական ն պատմագիտական աշխատություններ է հեղինակել: Գրողն, այսպիսով, եվրոպականպատմավեպիմեծ ավանդները պայմանավորում է ոչ միայն «բանաստեղծականտաղանդով», այլն հնագիտական ն պատմագիտականայն հարուստ հումքով, որ կար արտասահմանյան իրականությանմեջ: Այսուհանդերձչի կարելի, իհարկե, եզրակացնել, թե նա պատմության արտացոլմանտեսակյունից գրավոր ժառանգության գնահատման հարցում անվերապահբացասմանմիտում է հանդես բերում: Ընդհակառակը, խոսքը նախ ն առաջ վերաբերում է այն իրողությանը, որ հայոց մշակույթի պատմությունն ու հուշարձանները գրեթե ամեննին հետազոտվածչեն, դրանից բխող հետնանքներին ն հայ հեղինակի համար ստեղծված անելանելի կացությանը: Ուստի պատահականչէր, որ Րաֆֆի պատմավիպասանըհայ հին գրական սկզբնաղբյուրներիհանգամանալից ուսումնասիրության հետ մեկտեղ ստանձնում է նան հնագետի ու ազփիլիսոփայական, աստվածաբանական մեկնությունները, գագրագետի դժվարինառաքելությունը: հռետորականճառընտիրները չեն կարող տալ այն, ինչ կտար ճանապարհորդությունների, եռանդագին պրպտումների վեպը կամ դրաման: «Մենք չունենք ոչ Էսքիլեսի ն Սոֆոկլեսի ընթացքում նա հայտնաբերումէ հանրությանըդեռես անհայտ ողբերգություններըն ոչ Հոմերոսի ն Վիրգիլիոսիդյուցազնագրչագրեր, իրազեկ դառնում դրանց զանգվածայինկորստյան կան հանգերգությունները»,տխուր ն միաժամանակզավեշտական պատմություններին՝ գրում էր Րաֆֆին` փաստորեն, մեկ անգամ նս հիմնավորելովպատմագեղագիտության գալով այն համոզման, որ դարեր ի վեր ձեռագրերի փրկութիր սկզբունքները,որոնք, ի հակակշիռ պատմության դյումայայան ն պահպանության գործը տնօրինող անապատներն ու կան ըմբռնումների,իրենց նոր արտահայտություննեն ստավանականայլ հաստատություններնայժմ «տգետ աբեղաների նում Վալտեր Սկոտի Ա Գեորգ էբերսի ստեղծագործությանանհոգությունից» դարձել են նրանց «գերեզմանները»: «Մեր հին ձեռագրերիմեջ գտնված հիշատակարանները,--գրում է մեկնաբանության մեջ: Իբրն պատմավեպի դասական օրինա,- կարող են մատակարարելհնասերներին առատ նակ` Րաֆֆին նախընտրումէ էբերսի «Եգիպտականթագապատվորի աղջիկը», որտեղ վերջինս «բանաստեղծական մական նյութեր, եթե հավաքվեին:Գոնե էջմիածնի ծույլ, պորամենաճիշտ գույներով» մեզ «ծանոթացնումէ մի վաղուց անցած, տաբույծ վարդապետները այսքանը անեին. հավաքեին իրենց | ձեռքի տակ գտնված ահագինգրադարանիգրչագիր գրքերի գնացածաշխարհիկյանքի ն քաղաքակրթությանհետ»"4: ն տպել տայինիրանց տպարանում»: հիշատակարանները

2.4, 10", էջ 41:

Հ. 9,

էջ 259:

ն գեղարվեստական Իր պատմագիտական աշխատություններում գրողը հաճախակի է անդրադառնումայն փաստին, որ

գրականությունըոչ միայն չեն պահպանում, այլն «ամենաբարբարոս»միջոցներով«անհետացնումեն»: Իսկ նրանց հետ միասին անհետանում են նան պատմությունը,հիշողությունը: «Խամսայի մելիքությունների»վերջաբանում ընդգծելով այդ աշխատությանմեծ նշանակությունը պատմագիտական տեսանկյունից՝Րաֆֆին միաժամանակ այն ցուցադրում է իբրն նմուշ, իբրն արգասիք այն քրտնաջան որոնումների,որ ոչ թե իր, այլ «ամբողջ ընկերությունների» գործը պիտի լիներ: «Մեր նախնի գրողները ավելի փութաջանգտնվեցան մեզանից,-- նշում է նա:-- Նրանք թողեցին մեզ իրանց ժամանակների պատմությունները: Իսկ մենք, տասնիններորդ դարու զավակներս, ի՞նչ պիտի թողնենքմեր ապագա սերունդներին:Մի ամբողջ պատմություն կորչում է, անհետանում է, իսկ մենք դրա այդ

վրա ուշադրություն չենք դարձնում»՞": Այս խոսքերնինքնին վկայում են, որ հայ հին գրականության հանդեպՐաֆֆու` վերնում ընդգծված «բացասական» վերաբերմունքը նպատակաուղղված էր սոսկ էլ ավելի ցայտուն շեշտադրելուպատմությանծանրակշիռդերի ն նշանակուքյան ամբողջականըմբռնումընրա լուսավորական,հասարակական-քաղաքական իդեալներիտեսանկյունից, ինչը բնավ էլ չէր խանգարումնրան ըստ ամենայնի օբյեկտիվորենգիտակցել հայ պատմագրական ու ժառանգության

արժանիքներն

կարնորությունը: Րաֆֆուստեղծագործությունը, չոր ու ցամաք

ժամանա-

կագրական ցանկերից, անհասկանալի գրաբարային կաղա-

պարներիցդուրս բերելով հայ ժողովրդի պատմությունը, գեղարվեստիդյութիչ զորությունը ներարկելով նրան, մատուցեց հանրությանը: «Կայծերի»«Հայրենիքիսերը» գլխում նա կարծես իր երկի այդ հիմնականառանձնահատկությունն էր ընդգծում` նշելով, որ հայությանը «մի այնպիսիերկրի հետ, ուր

Անդ,էջ 620:

կյանքը նքըհան հանապազօրյա վ գիմեջմեջ էր», օրյավտանգի էր»,

ն րա

մ միակկապող ո

անական անապայիի: աո առկայծու հիշատակները մնում

օղա

«Այս

մ է նա-աե՞

գրու էին, քանի

էին«ան

հիշատակարանները»

ն

անցած

պահպանել էին հսկայական լեռները,-

մ ն պահպանել էին

որոն եղծվել որոսք վել էին էինժաման ժամանակիհետհետ է ապրու նա որ կար: Այս

ստեղ

հիշատակները

ահագին գետերը, ծովակներըն լճերը, որոնց կյանքը տնում է անթվելի դարերով: Այս էր վերջայես ժողովրդիոգին, որ երբեք չի մեռնում»: Նրա ստեղծագործությունը յուրովի դարձավ «այս հիշատակների» փայլուն հիշատակարանը: Պատմության վերակերպավորմամբգրողը նախ ն առաջ անցյալի ու ներկայի ցցուն հակադրությունէ ստեղծում: Այդ երկու վիճակների համատեղումը,որ գրեթե միշտ ուղեկցվում է հեղինակայինխոհափիլիսոփայական մտորումներով,առավել համոզիչ ու ներգործուն է դարձնում ծրագրայինստեղծագործության գաղափարական միտումը` անշուշտ, պատմությունըներկայացնելով իբրն դաս ն փորձ: Օրինակ, «Կայծերում» Արտաշեսիգերեվարության պատկերովժայռաքանդակինկարագրությանը կից վերակենդանացնելով հեռավոր պատմական մի ժամանակաշրջան`գրողն ավելացնում է. «Կարծես այդ պատկերը, որպես մշտական նախատինք,իր քարաժայռի բարձրությունից հանդիմանում լիներ հայերին. «Ահա, ինձ նման գերի ն ստրուկ կմնաք դուք, որովհետն ձեր թագավորին գերության մատնեցիք»"": Մեկ այլ առիթովընթերցողներինտանելով դեպի Սնանի ափեզերք, ներկայացնելովավերված ն չարքաշ կյանքի արդիական պատկերը`հեղինակըմտովի տեղափոխվում է 9-րդ դար` արյան ն կոտորածի,ապա պետականության վերականգնման, կյանքի ու մշակույթիբարգավաճմանտարիները: Եվ այդպես շարունակ...

հիշատակները պահպանել

Հ. 5, էջ 481:

53.3

Ե333:

Հայ հին գրականությանիմացաբանականնշանակությունը Րաֆֆին շարունակում է կարնորել այլնայլ տեսանկյուններից: Նշելով, որ մտավոր անզարգացածությանպայմաններում գոյատնող սնոտիապաշտականարարողությունները, հայ հասարակական կյանքի ն կենցաղի արտաքուստ ինքնակա զանազան երնույթները«խորին կապ ունեն մեր ամենահինանցյալի հետ»` նա հին գրականությունըդիտում է իբրն դրանց լուսաբանման անփոխարինելիաղբյուր: Այդ միտքը հաճախ է զարգացվում նան նրա հերոսներիմիջոցով: «Կայծերում» Տիրամոր վանքի «խեղճերի» վիճակին ականատես Ֆարհատն արտահայտում է միննույն խոհերը. «Ես էլ այն ժամանակայդ մոլորության մեջ էի, ես էլ տոգորվածէի նույն սնահավատության ախտով... Բայց երբ կարդացիհայոց պատմությունը,այն ժամանակհասկացա,որ Տիրամորվանքի այս ավանդությունները ն սովորություններըխիստ խորին կապ ունեն մեր պատմական անցյալի հետ»՞՛: Մեկ այլ դեպքում պատմությունն օգնում է կռահել վիրաբուժականայն «կախարդական» սովորույթների Փծագումնաբանական որոնք հանգամանքները, կապվածէին «Արալեզ աստվածների»հետ ն այլն: Պատմությանն հին գրականությանհետ խարսխվածՐաֆֆու մտահայեցությունը, ծրագրայիննպատակադրումներն ի վերջո ծառայելու էին գալիս այն ուսմունքին, որն իր ողջ համապարփակնշանակությամբ մարմնավորվածէր մեկ բառի մեջ` «հայրենագիտություն»: Դա այն «գլխավոր» ուսմունքն էր, որ «պարտավոր է սովորել ամեն մի հայի որդին»: Այս առումով բազմիցս անդրադառնալով պատմության ն արդիականության շղթայակցականկապին` Րաֆֆին միջոցներ չի խնայումիրականության արտացոլմանտեսակետիցհասնելու նրանց առավելագույնմերձեցման, իսկ երբեմն էլ` փոխներթափանցման:Անցյալիմեջ ներկան ն ներկայիմեջ` անցյալը. այս սկզբունքն էր կերպավորում հեղինակիիդեալականգա5

ղափարատիպինկարագիրը.«Նրան տեսնելիս ես մտաբերում էի մեր հինգերորդդարի աբեղաներիցմեկին, որը կարծես նոր էր վերադարձելԱթենքիցն ցուպը ձեռքին, մի թափառական դերվիշի նման տարածում էր այն լույսն ու գիտությունը,որ իր հետ բերել էր... Հայրենիքըչէր ընդունում նրան... Նա իր հայրենիքում նույն դրության մեջ էր, որպես մի ժամանակ Խորենացին Տարոնում...»55:Այս սկզբունքն է արդիականացնում Եզնիկ Կողբացուժամանակնու խոսքը. «Մեր բերաններըհոգնել են պաս պահելուց ն մեր լեզուները բթացել են սաղմոսներ կարդալուց, բայց այն բանը, որ Աստված պահանջում է, չունինք...»"":Այս սկզբունքով է գրողը բանավիճում Թավրիզի հոգնոր պետ Աբել եպիսկոպոսիհետ, որի խորհուրդը` միայն մատենագրությունից «գրելու նյութեր» ընտրելու մասին, նա խստագույնս մերժում է` հայտնելով,որ «թե մեկը, թե մյուսը մեզ հարկավորէ»: ճանապարհորդական սյուժետային գիծն ու հայրենի բնաշխարհի հարուստ պատկերներինկարագրությունըՐաֆֆուն հնարավորությունէ ընձեռում հայ ժողովրդի պատմությանիր խորը իմացությամբ,առանց ստեղծագործության գեղարվեստականությանդեմ մեղանչելու հասնել պատմականանցյալի համապարփակու նպատակայինվերակերպավորման: Իրողությունն առանձնապես է բնութագրական «Կայծերի» համար ն առավել աչքի է ընկնում իր գործառականնշանակության երկակիությամբս̀եփականերկրի ճանաչողությամբհանդերձ պայմանավորելովնան սեփական պատմությանիմացությունը: Որքան բնորոշ է, օրինակ, Վարագալեռան նկարագրությունը. «Մեր առջնն էր Վարագասարը իր սքանչելի տեսարաններով: Արնը դեռ նոր էր սկսել ծագել... Ինձ այնպես էր թվում, որ տվնջյան լուսատուն գիշերը հանգչել էր Գալիլեայի գագաթի վրա, միննույն նվիրականայրերի մեջ, որտեղ մի ժամանակ ՞4

Հ. 5,

էջ 520:

Հ. 6, 9.

ՊՀ.

էջ 169: էջ 31:

պատսպարվածէր Հռիփսիմենիր ընկերուհիների հետ... Նույն այրերի մեջ ճգնում էր երանելի կույսը, նույն այրերից դուրս եկավ ն նան, որպես մի պայծառ լույս, ուղնեորվեցավ դեպի Արարատ,կատարելուայն մեծ բարոյական պատերազմըհայոց հեթանոս թագավորի ն հեթանոսական խավարիհետ, որի արդյունքը եղավքրիստոնեության մուտքըՎայաստանում»56: Այս կերպ Բաֆֆին սկզբունքորեն նպատակ էր հետապնդում լրացնել այն բացը, որ հատուկէր ժամանակիմանկավարժականհամակարգին: Իր հոդվածներումբազմիցս բարձրացնելով դպրոցներում հայ ժողովրդի պատմության տադիր ուսուցման անհրաժեշտության հարցը, այս դիտակետից սպանիչ ծաղրիենթարկելով կրթականհամակարգի իրական պատկերը` նա իր ստեղծագործությամբ միաժամանակ իրականացնումէր նույն առաքելությունը` իհարկե, իբրն ակունք ունենալովհայ հին գրականությանանսպառ ավանդ-

պար-

ները: Րաֆֆու

պատմավեպերը նրա քաղաքական վեպերիօրգանական շարունակությունն էին ն, ինչպես վերնում նշվեց իրենց հետ բերելով պատմական ու օրինաչափությունն ձը, շարունակում են ծառայել դարաշրջանի արդիական խնդիրներիլուծմանը: Իրականանումէ հին գրականության «չոր ու ցամաք տարեգրությանը» «միս ու արյուն» տալով` գեղարվեստիկաղապարում ներկայացնելու գրողի կախոսական տեսադրույթը: Այն հանգամանքը, որ նա պատմականվեպը «պատմականփաստերի»համար չէր գրում, այլ իրեն «գրավող ժամանակակից շարժման համար», մեկ գամ նս հարկադրումէ ժամանակաշրջանը ներկայացնել իր ամբողջության մեջ, բնորոշելճիշտ ն նպատակային կերպով ուստի հատկանշական է, որ անցյալի

փոր-

հրապարա-

"ան-

միերկրորդապես կապված պատմական-տեղեկատվական ջանկյալ շարադրանքներիհ̀այ պատմագիրներիհաճախ զուգահեռ տեղեկություններից ընտրելով նրանք, որոնք, ըստ գրողի, ավելի ճիշտ են արտացոլում իրողությունը ն միաժաեն նրա գաղափարական նպամանակ համապատասխանում է, Սա Րաֆոր վկայում տակադրումներին: հերթականանգամ ըմբռնումներըդուրս էին նեղ հայեցողաֆու քննադատական ն կան շրջանակներից բնավ տուրք չտալով անվերապահորեն ճիշտ կարծեցյալ մտայնություններին` հին գրականության վերլուծականհետազոտությանճանապարհովպատմագիտական հայացքների մի ուրույն համակարգ էին արտածում: Դեռնս Պլատոն Զուբովի «Ղարաբաղի աստղագետը» գրքի հայերեն հրատարակությանառաջարանումՐաֆֆին, չմոռանալով ընդգծել աշխատությանվիպականարժանիքները,նրա գնահատմանհարցում ելակետային է համարում հեղինակի կաքննողական վերաբերմունքը, պատճառահետնանքային ու դեպքերի տրամաբանական պերի ուսումնասիրությունն հետ կապված` լայն ընդհանրացումներկատազարգացման րելու ունակությունը: Այս որակումները բնորոշելու են գալիս աշխարհայացքը՝ հենց իր` Րաֆֆու պատմահայեցողական անվանելու աշխատությունն Զուբովի հիմք դառնալով նրան «Խամսայի մելիքությունների» գեղարվեստական տարբե-

րակը: Այս աշխարհայացքն, իհարկե, ի սկզբանե անփոփոխ տրված չէր կարող լինել ն իր անհատականությանդրոշմով պարտականէր տաղանդիհասունացմաննու անդուլ որոնումների ներքին մղումին: Դրա մի ցայտուն օրինակն են հայ մեջ այնքան արծարծվողՎասակ Սյունեցու պատմագրության կերպարի հեղինակային ոչ միանշանակ լուսաբանումները: Դեռնս գրական ստեղծագործության վաղ շրջանում Րաֆֆին է նրան անդրադառնում պատմագրությանավանդականտեսանկյունով` կերտելով լոկ եսական շահերով կառավարվող դավաճանիմի քստմնելի տիպ: Մինչդեռ տարիներանց «Կայ-

պատմաքաղաքական

իրականությունը բազմակողմանիորեն լուսաբանելու համար հեղինակըդիմում է երկի գեղարվեստական հյուսվածքիհետ 50.6, էջ 161:

ծերի» հերոսը նրան այլ կերպ պիտի բնութագրեր. Վասակը «իր ժամանակին նույնպեսամենանշանավոր մարդնէր... Իսկ եթե նրա խորհուրդներին հետնելու լինեին, նա մեծ օգուտներ կարողէր հասցնելիր հայրենիքին»»': Պատմություննանսխալներկայացնելու, պատմականդեպքերին ու անձնավորություններին ճիշտ գնահատական տալու գաղափարականմիտումը` կապված պատմության ուսուցողական նշանակության, հետնաբարն արդիականբազմաթիվ հարցերիլուծման գործում նրա ունենալիք դերի հստակ գիտակցման հետ, բնականաբար, Րաֆֆու ստեղծագործական կյանքիկարնորագույն նպատակներից մեկն էր: Նա իր հերոսների միջոցովհաճախակի է ընդգծում նեղ կրոնականմտա-

հզոր, կենտրոնաձիգ պետություն ստեղծելու գաղափարին: «Ես իրավ է, պատերազմհայտնեցի նրանց դեմ,-- ասում է Արշակը վեպում,-. ցանկանում էի պատժել ըմբոստ անհնազանդությունը... որպեսզի ի մի ձուլեմ հայոց բաժան-բաժան եղած ուժերը ն նրանցից ստեղծեմ մի հզոր, միահեծան պետություն: Ես ավելի բարձր էի դասում Հայաստանի ամբողջությունը, քան հարյուրավոր առանձնացած իշխանություններ, որոնք իմ նախորդներիանհոգությունից այն աստիճան բռնացել էին, որ ամեն անգամ ամբարտավանությամբեղջյուր էին թոթափում իրենց արքայի դեմ... Դու վկա ես, Մամիկոնյան տեր, թե որքան անկեղծ էին իմ ցանկությունները, թե որքան բարձր էի դասում ես հայրենիքի բախտավորությունը...»57: Բնութագրականէ, որ Արշակնանձնազոհաբարհրաժարվում է նան փախուստի հնարավորությունիցմ̀տածելով, որ իր ներկայությունը կարող է ջլատել «հայրենյաց ուժերի» միասնութ-

հայեցությամբ ու մեկնաբանված ավանդվածպատմությունն օբյեկտիվչափանիշներով դիտարկելուանհրաժեշտությունը: Չէ՝ որ հայ ու մատենագիրներն անցյալիգրական գործիչները եկեղեցու ներկայացուցիչներ էին, որոնք ազգային շահերը յունը: կամա թե ակամապետքէ նույնացնեին հետ ե կեղեցու Պատկերելով դարաշրջանի հիմնական հակասությունները` շահերի ն պատմական անցուդարձըգնահատեինայդ սկզբունքով: Րաֆֆին հակադրվում է պետության ն նախարարների, պե|

Ուստի պատմությանհետ ճշմարիտ հաղորդակցությունը կաիրականանալ հայ մատենագրության մեջ որոշակիորեն ընդգծունայդ գնահատումների սուբյեկտիվ միակողմանիությունից ձերբազատվելու դեպքում: Այս մտքի գործառական դրսնորմանլավագույնօրինակները դարձան Րաֆֆու` իր իսկ պատմավեպերը: Կերտելովամբողջդարաշրջաններն հետազոտելով պատմական իրադարձությունները րող է

տրամաբանական շարժառիթները` գրողը

փոխկապակցող

երնան է բերում բա-

զում գործիչների`նրանցնորովի ենթարկելով

անկողմնակալ

պատմահայեցողության դատին: Այս առումով առանձնապես է Արշակիկերպարը բնութագրական «Սամվել»-ում:Նա ներ-

է իբրն մեծագույն քաղաքականգործիչ ն հայրենակայանում որի` հայ

պատմիչներիկողմից այնքան պարսավված Հեր. ռնարկումները նպատակամղված էին ծառայելուհայկական ''

Առդ,էջ 68:

տության ն եկեղեցու փոխառնչությունների,միջնախարարական հարաբերությունների վերաբերյալ ։պատմագրության ավանդականտեսանկյուններին:Վասարակականկյանքի այդ գլխավոր շարժիչ ուժերի գործողությունները ներկայացնելով քաղաքական հանգամանքներում,մատնանշելով դրանց քաղաքական դրդապատճառները`գրողը պատմական անցյալի նորովի գնահատման հետնողական սկզբնավորողն է դառ-

նում:

Հայ հին գրական հուշարձանները,փաստորեն,իբրն հիմնական սկզբնաղբյուրներ` իրենց ողջ տարողունակությամբ հանդերձ վիպասանիհամար չեն դառնում սոսկական կաղապար: Հմուտ պատմաբանիզգացողությամբ Րաֆֆին վերլուծում է ն համադրում ն տարբերելով օբյեկտիվն ու սուբյեկտիվը, իրականն ու հավանականը` «գեղարվեստի կերպարան-

23.8, էջ 210:

քով» մատուցումէ ընթերցողին:Դա, իհարկե, ստեղծագործական կամայականության դրսնորումչէր ն պայմանավորված էր պատմավիպասանության համար չափազանց էական այն «ազատությամբ», որը, ինչպեսվերնում նշվեց, հեղինակիկողմից իր լավագույն ձնակերպումն ու գիտականհիմնավորումը ստացել էր դեռես «Պ. Հայկունու կրիտիկանն «Կայծերը»հոդվածում: Երնույթն ավելի բոլորակ կդառնա, եթե Րաֆֆու

պատմավիպասանությունը մասնակիորեն փոխառնչենք նրա`

դասագրքային հիմունքներով շարադրված «Հայոց պատմություն» աշխատությանհետ: Մանկավարժական գործունեության շրջանում (Թավրիզում)

հեղինակվածայդ դասագիրքը, բնականաբար, պետք է բացառերգրողի անհատականմոտեցումն ու չափանիշները: Այն դպրոցական-կրթական համա-

կարգի համար նախատեսված դասագիրք էր, հետնաբարն իբրն այդպիսինդուրս չպետք է գար օբյեկտիվորենավանդվածի ն հայտնիիշրջանակներից: Գրողն այնտեղ նյութը մատուցում է հայ պատմագրության ավանդական կաղապարներով` պատմականդեպքերնու դեմքերը ա րտանկարելով այդ իսկ ֆոնի վրա: Ի հակակշիռ պատմավեպերում ի հայտ եկող

գիտական ն մեկնաբանությունների տրամաբանական ընդ-

հանրացումների, այստեղ առկա է

մինչն իսկ աստվածային

ն հայտնությունների առասպելական երնույթներինկարագրության իրապատում շունչը: Սա, ըստ էության,նան գիտուքյան ու գրականության անհամատեղելիության վերաբերյալ

Րաֆֆու տեսականդրույթների առարկայական հիմնավորումն գրաքննադատական մտքի

էր` նշանակալից հայ

3. ՐԱՖՖԻՆ

ԵՎ

ԺՈՂՈՎՐԴԱԿԱՆ

ԲԱՆԱՀՅՈՒՍՈՒԹՅՈՒՆ

19-րդ դարի լուսավորականշարժման` «Վերադարձ դեպի ժողովրդականարժեքները»նշանաբանը հայ իրականության մեջ առավել հրամայաբար էր հնչում՝ թելադրված ազգայինքաղաքական անմխիթարկացությամբ:Օտար կեղեքիչների ազգային խտրականությամբ օրինականացված

կամայակա-

նություններով, ֆիզիկականբնաջնջմանսպառնալիքովն նոր տնտեսական հարաբերություններով մուտքագրվածօտարամուտ բարքերով բնորոշվող ժամանակաշրջանում ազգային

ինքնաճանաչման խնդիրըհայ առաջավորմտքի ոգորումների առանցքն էր: «Ով որ իր անցյալը չի մոռանում, ներկայիմասին նա կարող է հոգալ»,- հայտարարումէ «Կայծերի» հերոսը`: Ժողովրդական բանահյուսության հանդեպնորովի մոտեցումը, սերտորեն միահյուսվելովհայ նոր գրականության սկզբնավորմանհետ, դեռ մինչն Րաֆֆին ուներ իր մեծ նախորդները,սակայն ընդգրկմանծավալով, գեղարվեստական կերպավորմամբ, գործառականխորքով, գիտական մոտեցմամբ ն ուսումնասիրությամբ Րաֆֆին նոր խոսք էր ու նոր որակ:

Ժողովրդականբանահյուսությանհետ նրա կապն ուներ անձնական-կենսագրական խորը արմատներ: Պարսկահայաստանի Փայաջուկ գյուղում նրա մանկությունըբողբոջում էր Սոնա տատի օրորոցային երգերի Ա հեքիաթներիաշխարհում: Նրա վառված երնակայությունը մտապահումէր տատի զրույցները, առակները,ավանդություններն ու հեքիաթները, որոնք ապագայում պիտի անսպառ նյութ

Հ. 6,

մատակարարեին

էջ 243:

երիտասարդ բանաստեղծին:«Ախ, ինչպես լավ պատմում էր նա: Ես բոլոր-բոլորը հասկանում էի ն միշտ ուրախությամբ էի լսում: Բայց երբ պատմում էր սատանաների ն դների մասին, ես սարսափում էի...»5:: Մանկական հոգու այս հակոտնյա զգացումներն այն շաղախն են դառնում, որի վրա տարիներ անց ձնավորվելու էր ապագա գրողի քննական հայացքը՝ մանկան դաստիարակության` առասպելների, սնահավատ զրույցների, նախապաշարումների,հեքիաթների ն առակների դպրոցից մերժելով վնասակարը, որ ստրկամտություն է ձնավորում ն հաստատելովօգտակարը, որ ուսուցանումէ լինել քաջ, սիրել գեղեցիկն ու բարին: Րաֆֆու այս հավատամքն իր հստակ ձնակերպումնէ ստանում «Սալբիի» առաջաբանում: «Արնելցիքյուրյանց գերբնականգաղափարներով վառվածերնակայությամբ`վաղուց սովոր են հորինել վիպասանականհեքիաթներ,ն արնելցին ընդունակ է այդ առասպելական վեպերի միջից քաղել բարոյական խրատներիծաղիկ-

ները»55: Դեռնս

խավար մոլեռանդությամբ,կրոնասխոլաստիկական գաղափարախոսությամբ վարագուրված գրական-հասարակական կյանքի ֆոնի վրա այս բարոյական խրատներիխորհուրդն ավելի որոշակի է դառնում: Նրանք մեջլիսներում են, աշուղական երգերում, հնամյա ավանդություններիմեջ են, որոնք դեռ չեն անհետացելն պատմական հիշատակներով, հերոսականանցքերով վառում, բորբոքում են մարդկանցհոն ժողովրդական երգերի մեջ պահգին: Ավանդությունների պանված է առասպելավիպականանցյալը, որի մասին հաճախ գրական աղբյուրներըլռում են: Այս տեսանկյունիցՐաֆֆին «Գրոց ն բրոց կամ «Սասունցի Դավիթ» հոդվածում ըստ արժանվույն է գնահատում ԳարեգինՍրվանձտյանցի կատարած երախտավոր աշխատանքը:Մեծ վարպետությամբիրականը առասպելականիցտարորոշելով` հետազոտողն իբրն

1. 5,

էջ 327: 553. էջ 17:

2,

|

ի

բերում է բազմաթիվփաստեր,մատնացույցէ անգամ հեթանոսականանցյալի տարրերը, որոնք անխաթարեն մնացել ժամանակիմաշող ազդեցությունից: Ընդգծելով բանահյուսականմասունքներիմի շարք հիմնական հատկանիշներըՐ̀աֆֆին քննադատաբար է մոտենում նույնիսկ մեր պատմիչներին, անգամ Խորենացուն, որն իր ժամանակի «Գողթան», «թվելյաց», «ցցոց», «վիպասանաց» երգերի մասին ընդամենըակնարկներէ անում` ներկայացնելով սոսկ փշրանքներ: Մինչդեռ այդ երգերը կարող էին «լույս սփռել» հնամենի անցյալի վրա: Կատարելովերնույթի ընդհանրացումն ընդգծելով,որ «հայ ժողովրդի համեմատաբար անշարժ կյանքի ձները շուտով չեն փոխվում», որ նա ցայսօր պահպանելէ «իր հին սովորություններնու նախապաշարմունքները»` միննույն պահանջը գրողը հրամայական է համարում նան իր ժամանակիգործիչների համար: «Գողթան երգիչներիբամբիռըդեռ ոչ բոլորովին լռել է Հայաստանում,-նշում է նա,- աշուղները ն այսօր հիշեցնում են հին վիպասաններին...»"":Եվ պատահականչէ, որ ինքն էլ դառնում է իր մատնանշածկարնորգործի մեծ երախտավորը: Րաֆֆին ն բանահավաքէր, ն' միաժամանակբանագետ: նա կարողանում է տարրալուծել Խորը դիտողականությամբ ավանդությունըն քննել մաս առ մաս: «Որպես բնագետըմի կենդանու քարացած ժանիքից կազմում է մի ամբողջ գաղափար նրա մարմնիկազմվածքիմասին,--գրում է նա,- այնպես ն հետախույզ հնագետըմի ժողովրդականավանդությունից կարող է եզրակացնելնույն ազգի անցյալ կյանքի այս ն այն դրա ապացույց անում մինչն

ձները»5՛:

Գրողը մեծ հավատ է ընծայում ավանդության իրականպատմական տարրերին այն խորին համոզմամբ, որ ժողովուրդը երբեք սխալվել չի կարող:Իր ստեղծագործության մեջ նա հերոսացրելէ բարին ն վսեմը, դրանց կրողներին,դատա55:

Վ. 9",

էջ 91: Անդ,էջ 94:

պարտել է չարը ն ստորը: ժողովուրդըմեծագույն դատավորն է պատմականգործիչներին իր անսխալ ու

ավանդություններ, այնպիսի խորին կապ ունեն մեր պատմական անցյալի հետ, որ բոլորովին համապատասխանում են նա տվել է գնահատականը դատավճիռ-ավանդություններում: աստվածայինգրոց ավանդներին»5: Ահա թե ինչու պատմական անցքերնու հերոսներիննկարաէ, որ Րաֆֆին այս տեսակետը ՂՎատկանշական գրելիս Րաֆֆին պատմում է նան նրանց համակողշուրջ հյուսված մանիորենշարադրում է նան իր հերոսներիմիջոցով. ու «Ազգաավանդություններն առասպելներըհ̀աճախիբրն ճշտում ն յին ավանդությունները չպետք է կորցնել այն մտքով, որ հաստատում, հաճախ իբրն լրացում, իսկ հաճախ էլ, երբ ավանդությանցն ծեսերի մեջ կարելի է գտնել ազգերին հապատմությունը պարզապեսլռել է, իբրն հավաստի տուկ նշաններ, նրանց բնավորությունըն նրանց սկզբնաղբկյանքի յուր: Այսպես,«Խամսայի մելիքություններում» նկատում ենք, պատմությունը մասնավորապես»55: Տիկին Սալլաթինը, փասոր ժողովուրդը Փանահ խանի դավադրությամբ տորեն, ավելի է ընդարձակումավանդության ձերբակալված գործառական հայոց մելիքներիհավատարմատար Ալլահ-Կուլի-սուլթանիննշանակությունը`նշելով, թե այնտեղ կա ոչ միայն պատմաէ իր երգերում, անմահացրել առասպելներէ հորինելԱրցախի կան ատաղձ, այլն «բնավորություն»ն «ազգերին հատուկ այլ հայկականիշխանությունների նշաններ»:Մեկ այլ առիթովՐաֆֆին նրանց մեջ անկախությանը զինվորամարմնավորգրված Մելիք-Բեգլարի, իշխան Բայանդուրի,Մելիք Եսայու, ված է տեսնում «ազգային փիլիսոփայությունը», ճաշակի, բոլոր մյուս հերոսներիմասին: Այդ առասպելներնու ավանխառնվածքիարտահայտումն ու հատկանիշների բ նեռացուդություններըհմուտ հետազոտողին մը. «Իսկ հայը, մի ժամանակլուսին պաշտող հայը, ն օգնությանեն գալիս` ամայժմ բողջացնելուկերպարնու դեպքերի նույն հատկություններն է գտնում նրա մեջ, որպես տրամաբանական ընթացյուր կաՔը, բանալի դառնում պատմությանբավիղներումչմոլորվելու նանց մեջ: Հայ կինը ամոթխածէ, նա ոչ ոքի հետ չի խոսում, համար: յուր գեղեցկությունը ծածկում է ամենից: Հայոց լուսինը, արեՐաֆֆին իր պատմագիտական այդ երկնային թագուհին, նույն անաշխատություններում գակի գամ հայոց հնագույնանցյալի յունն ունի»՝ : Հրապարակախոսական մասինխոսելիսչի շեշտով արտահայտվում ու Աստվածաշնչից այլ գրավոր աղբյուրներից ված այս տեսադրույթներն իրենց սպառիչ գեղարվեստական սոսկ վերապատմմամբ են գտել «Սալբիում», ն փորփրում, «Կայծերում» ն այլ երկեհայտարտացոլումն նաբերում է րում: «Լուսնի ն արեգակիսիրո առասպելը», ժողովրդիհիշո«Խլվլիկի», «Հողության մեջ կենդանիմնացած պոպի» հետ նրա պատառիկներըա̀յդ ավանդությունները ասվածի լավագույն իրական-արդիական Օրինակներեն: փաստերով մեկ անգամ ես հիմնավորելով վերոհիշյալ տեղեկությունների թափառումներին որոնումների պատմական ճշմարտամ ցիությունը:Այս երնույթն իր բանահյուսականհարուստ նյութի կուտակումը Րաֆֆուն արտացոլումը, նան հստակ է գտել «Հայոց ձնակերպումն է ընձեռում մասնավոր հնարավորություն պատմություն» գրքում: վերլուծություններից րագրելով ն դատողություններիցանցնել նան համեմատական քննութապա անդրադառնալով այդ անցքերը վերակերպավորող նա եզրակացնում ավանդություններին` է, որ «այդ բոլորը, 58Հ.9, էջ 290: իբրն ժողովրդի մեջ ամենահին ժամանակներից մնացած 2, էջ 103:

վերաբերմունքն

բավարարքաղված տեղեկությունների հազարամյակների ընթացքում

նշանածը,

կապված

Երկարամյա

ՆկաԱստվածաշնչից հայտնի հետջրհեղեղյան անցքերը,

Հ. 9",

բնավորութ

ընթացքո

էջ 101:

Աշոտ Հայրունի

յան: Օրինակի համար, Գ. Սրվանձտյանցիգրքույկի դիտարկման ծամանակնա որոշ ավանդություններիպատմական հիմերը կամ կամ նը հաստատում մ է նան նան իր գիտեքերը փաստացիությունը ցած ավանդություններով:Անդրադառնալով,օրինակ, Մշո դաշտի Կարապետվանքի դնիկի մասին պատմող ավանՍ.նա դությանը` հիշում է Վասպուրականի«Կոնոնա» վանքում Ղուդրաթ խաթունի նմանօրինակմի ավանդություն: Խլվլիկի ավանդությունըպատմելիս հիշում է տարբեր գավառներում նրա կերպարանափոխված ն այլն: Ավանտարբերակները:' դությունների ճանաչողականնշանակության խորը գիտակցումն էր Րաֆֆուն պարտադրում շրջել հայկական գավառներում ու գրի առնել «ժողովրդի բերանում առասպելացած ն ոչ միայն կենդանիպատմությունները», ճանաչողական... Ինչպես արդեն նշվեց, ընդունելով այն սկզբունքը, որ բանավոր ստեղծագործության մեջ արտահայտվածեն ժողովրդի

հ

է

մտածողության,հոգեբանության բնորոշ կողմերնու զարգացաստիճանը,Րաֆֆին սնահավատությամբ ու նախապաշարումներով բնորոշվող իր միջավայրում այդ ստեղծագործությունը քննում էր հասարակայնորեն օգտակարի ն վնասակարի չափանիշներով ն, բնականաբար, ճշմարտացիին մտացածինի դիրքերից:Ժողովուրդըտառապել ն համբերել է դարեր շարունակ, համբերելէ ն հարմարվել:Ու ահա եկել էր այն պատմականպահը, երբ ազգային-ազատագրական շարժման դիտակետիցանկարելի էր այլնս հանդուրժել այդ անվերջ համբերատարությունը, ինչպես ն այն հաստատությունները, | գործոնները,որոնք նպաստումէին դրա ձնավորմանը: Եվ պատահականչէ, որ Րաֆֆին անհաշտ ատելությամբմերժում էր մանկականհոգու խեղաթյուրմանայդ «առաջին դպրոցը»՝ սնահավատառասպելներնու զրույցները: Դրանց հակադրելով պատմական ավանդությունների, աշուղական երգերի դրական դաստիարակիչ նա հարցը ենթարներգործությունը` | կում է մանրազնինվերլուծության:«Երկյուղ տալ երեխային ման

|

| |

6:

3-2. 926.

|

ն ե դնի, չար սատանայի, ալքերի, խլվլիկի, մ մարդագայլի,դեովիերվի շ ի նայլ սարսափելի անուններով,--նշում է նա,- դաստիարակության այդ բթացնող սպանիչ եղանակն այն հետնանքն է ունենում, որ ոչ միայն խլում է մանուկից նրա ինքնուրույն, ազատ զարգացումը ն ոչ միայն բարոյապես մեռցնում է նրան, այլ նա ամբողջ կյանքում մնում է երկչոտ, թուլասիրտ, խոնարհվող ն գլուխը ծռող ամեն մի զորության առջն»52: Այս հրապարակախոսականհարցադրումն իր գեղարվեստական մարմնավորումն է գտել գրողի գրեթե բոլոր ստեղծագործություններում: Իր դրական կերպարների օրինակով Րաֆֆին դատապարտում է մարդու ինքնուրույն զարգացմանը խոչընդոտող վերոհիշյալ կրթաձները ե «բարոյական խրատներ» ուսուցանող ավանդությունների, աշուղական երգերի, զրույցների, պատմական հիշատակների բովում իրականացնելով նրանց «հոգեփրկությունը»` ընդգծում է բանահյուսական արժեքների ուսուցողական նշանակությունը: Ռուստամը դպրոցի, ընտանիքի ն եկեղեցու սպանիչ բարոյախոսությունից զերծ մնալով` աշուղական երգերի, ավանդապատումների, «դյուցազնական բանաստեղծության» ազդեցությամբ է մեծանում («Սալբի»): Ֆարհատը նախ սնահավատ տատի դպրոցն է անցել, սակայն իր ճշմարիտ դաստիարակությամբ պարտական է Որսորդ Ավոյի «կրթությանը» («Կայծեր»): Սարհատըդրսում է ստացել իր ազգասեր ոգին («Ջա-

լալեդդին»):

Իր դրական հերոսների միջոցով Րաֆֆին գծում է մարդու ճշմարիտ դաստիարակությանճանապարհը` այդ ընթացքում չափազանց կարնոր դեր հատկացնելով նան ժողովրդական բանահյուսությանը:«Բայց նախնականժողովուրդների մեջ,-գրում է նա,- երբ չկային գրավոր հիշատակարաններ,բացի ավանդություններիցնշանավորանցքերը պահպանվումէին ն ժողովրդական երգերի մեջ»: Նա ցավով է նշում, որ մեր 62. 9" էջ 383:

Հ.9, էջ 290:

են վերաբերվել պատմագիրները վերապահությամբ այդ

երգերին, ն դրանք մեզ չեն հասել, բայց չէ՞ որ դեռես կենդանի աշուղական քնարերգությունը միննույն

ժողովրդականբանաստեղծությունն է, որը նույնպեսայդ «կույր Հոմերոսների» հետ թաղվելու է մոռացության մեջ, եթե հոգ չտարվի դրանք պեղելու ն պահպանելուհամար:Նա աշուղներին անվանում է «կենդանիհնադարյաններ», որոնց վեպերումչպեղված «ան-

սպառ

գանձեր» կան,

ն

առանձնապեսկարնորում է դրանց

դաստիարակչական նշանակությունը: «Գյուղացի

մանուկները գտնում են աշղի վեպերիմեջ այն կենսատու աղբյուրը, որը կազդուրումէ նրանց ոգին,- նշում է գրողը,ազնվացնումէ սիրտը ն վառում է նրանց զգացմունքները մի սրբազան ջերմությամբ:Աշուղն ավելի մեծ պաշտոն է կատարում ժողովրդի ստոր դասի կրթության,մտավորն բարոյական ուղղության մեջ, քան թե տերտերը,որի չոր ու | ցամաք քարոզները միայն սառեցում,քարացնում են սրտերը»54:

Աշուղականերգերը,փաստորեն, միայն աշուղների սեփականություննեն, ն դրանիցէլ բխում է գրողի | մտահոգությունը` կապվածդրանց մոտալուտկորստյան կանխազգացման հետ, մինչդեռ բռնատիրության լծի տակ գտնվող ժողովուրդնունի իր «կեցության ձնին համապատասխան» բանաստեղծությունն ու երգերը`ներծծված ն հնազանդութհամակերպության յան բարոյախոսությամբ: Րաֆֆին իր հերոսներիմիջոցով բազմիցսընդգծում է վերջինների դաստիարակիչ նշանակության |

բացասական հետնանքները ն իր

նրանք սովորում են իրանց ազգի հերոսների պատմությունը, ոգնորվում են իրանց բանաստեղծություններով որը մեծ մասամբնվիրված է զանազան հսկաների, փեհլնանների քաջագործություններին»55: Րաֆֆին համեմատությունէ անցկացնում բեկի կնոջ վրեժերգ-օրորոցայինի ն հայ մոր «լալկան» երգերի միջն, որոնք սոսկ խոնարհություն ն երկչոտություն են պատվաստում, դառը ճակատագրիողբեր ն կյանքի ունայնության քարոզներ են: Նրանցով «ստրկությունը ուսանում է որդին օրորոցի մեջ»:5: Գրողի համոզմամբ, նման դաստիարակություննայլես անհամատեղելի է գոյության տարրական պահանջներին,երբ արդեն անհրաժեշտ է հետնել «այն օրենքին, որ ասում է. «Ակն ընդ ական»:՛: Փաստորեն, ժողովրդական բանաստեղծությանգնահատման հարցում նս Րաֆֆին առաջնորդվում է հասարակայնորեն օգտակարի ն վնասակարիչափանիշներով`մերժելով երկրորդը ն հաստատելովառաջինը: Գրողի վերլուծական հայացքը, հայ ժողովրդի կենսունակության հատկանիշը զգալապես պայմանավորելով ժողովրդական ստեղծագործությանհարատնությամբ,թափանցում է ժամանակակիցերնույթներիխորքը` դրանցում հայտնաբերելով վաղնջական անցյալի տարրերը, իսկ երբեմն էլ պարզապես վերակերտում է տվյալ իրողության նախնականիրական կերպարանքը: Այսպես, հարսանիքներում դեռես պահպանվող ավանդականժողովրդականներկայացումները Րաֆֆին համարում է հայկական հնագույն բեմական արվեստի կենդանինշույլներ, այն տարբերությամբ,որ բեմը դարձել է գյուղացու «օդան», իսկ դերակատարներին փոխարինումեն է «սազանդարները»"": Միննույն չափանիշն գործում, երբ նա գրողը,-

ավելի պատկերավորու տպավորիչդարձնելուհամար | քրդական ստեղհետ ծագործության համեմատությամբ ընդգծուն հակադրություն է ստեղծում:Քրդերը հպարտեն, իրենցպատվին ն արժանապատվությանը նախանձախնդիր, նրանցպատերազմական ոգին բացառում է ու երկչոտությունն թուլասրտությունը:Եվ ահա նրանց երգերումնս այդ ամենըկա: «Դպրոցի մեջ նրանց կարդացած գրքերը մեր Այսմավուրքը ն Նարեկըչեն,-նշում է ասելիքն

|

|

-

Անդ,էջ 390:

Հ. 5,

էջ 461: Անդ, էջ 597: Անդ, էջ 597: 68. 9, էջ 140:

քննում է պարսկականքաղաքներում ժողովրդականության ն կամ ստացած «օյինբազների» խմբերի գործունեությունը::, է կռահել անցյալում տարաերբ ազգային տարազից փորձում ծում գտած զգեստավորության ձները", որոնք այնուհետն այնքան պատկերավորնկարագրում է իր վեպերում: Առաջին հայացքից միայն սնահատությամբ ն երեակայական պատրանքներով պատճառաբանվողավանդություններում ն սովորություններում նույնպես Րաֆֆին փաստական-իրականանցյալ է հայտնաբերում: Բորոտների բժշկության հավատալիքը նա կապում է պատմականանցյալի հետ, երբ վանքերը ծառայում էին նան որպես պատսպարաններ ն խնամում էին հիվանդներին՛': Մեկ այլ դեպքում, անդրադառնալովցավագարների գուշակություններին, նա նշում է, որ «մի ժամանակ Պյութիասքրմուհին իր եռոտանիիվրա կանգնած` այսպիսի պատգամներ էր կարդում: Դա ես Գայաստանիհեթանոսականդարերից մնացած հին սովորություն է»՛7: Առասպելական,վնասակար հավատալիքներիգիտական մեկնաբանումըթելադրվում էր նան հասարակայնորենբացասականըհերքելու, վերացնելու միտումով, ցույց տալով, որ ժամանակի նույնիսկ մարդասիրական նշանակությամբ հայտնի սովորույթներն այժմ պարզապես դրամ շորթելու միջոց ն քաղաքական նպատակներիգործիք են դարձել: Րաֆֆու ստեղծագործությունը բանահյուսականարժեքնեէ: Այն կարնորվում է նան տերի մի հարուստ հիշատակարան ղագրական լայն ընդգրկմամբ, արտացոլում հայ ժողովրդի ամենատարբեր հատվածների կյանքի ն մտածողության առանձնահատկությունները: Գիտակցելով, որ բանահյուսական մասունքներնունեն թափառիկհատկություն ն կարող են փոխառվել ցեղակից ու հարնան ժողովուրդների կողմից` 64:

Անդ, էջ 167: Անդ,էջ 103: Հ. 5, էջ 520: Անդ, էջ 525:

գրողն իր ուսումնասիրությանմեջ առաջ է գնացել շատ ավելի: «Ավանդություններնանցնելով մի ազգից դեպի մյուսը,են, բայց նրանց իսկութնշում է նա,- կերպարանափոխվում մնում է միննույնը»՛": յունը Նա հայտնաբերում է ժողովրդականստեղծագործության հայկական ն պարսկականբազմաթիվ միատեսակ տարբերակներ, ենթարկում համեմատական ուսումնասիրության` պարզելով դրանց իրական, պատմականատաղձն ու փոխառության հանգամանքները:Րաֆֆին հանգում է այն համոզման, որ, օրինակ, պարսից Ղազանֆարիսխրանքներըպատմող առասպելի իրական հենքը հերկուլեսյան ավանդությունն է: Նմանապես ն Աֆլաթոնինվերաբերող պատմությունըհյուսված է Պլատոնին նվիրված առասպելական զրույցներից: պատմութՊարսից Ալասթոյինեն վերագրվելարիստոտելյան յունները ն այլն": Հայացքների զարգացումը, բնականաբար,պետք է նրան ընդհուպ մոտեցներ բանահյուսությանն գրականությանկապի համակողմանիքննությանը: «Ընթերցողներին»,«Գրոց ն նա այն միտքն է բրոց կամ «Սասունցի Դավիթ» հոդվածներում արժեքզարգացնում, որ ժողովրդականստեղծագործության են նյութ անսպառ կարող մահամար երկերի ները գրական բ նականատակարարել: Դրանց չառնչվող գրականությունը, բար, չի կարող առնչվել նան ազգային հոգեբանությանը, խառնվածքին, ժողովրդականստեղծագործությանըբնորոշ մյուս էական կողմերին,չի կարող «հոգնոր սնունդի» իր կոչ«Մի ազգի բանաստեղծությունն մանը համապատասխանել: այն ժամանակ միայն կենդանանումէ ն նույն ազգի բնավորության հատկանիշ կերպարանքնէ ստանում,-- նշում է գրողը,- երբ նա ծագում է նրա ավանդություններից:Մի կտորիկ ժողովրդականլեգենդայի վրա պոետը կարող է հիմնել յուր շինվածքը»՛՞: հոյակապ ստեղծագործության

Հ. 9,

Անդ: Հ. 9",

էջ 61:

էջ 94:

Րաֆֆու` իր իսկ գեղարվեստականստեղծագործությունը հրապարակախոսական այս հարցադրումների արգասիքն է: Դեռ գրական առաջին շրջանում ակնհայտ էր գրողի վառ հետաքրքրասիրությունըժողովրդական ստեղծագործության հանդեպ: Վերջինիս հենքի վրա են բարձրացել նրա բազմաթիվ չափածո ստեղծագործություններ («Արտավազդ».«Ղույլուբանի», «Արայն պատերազմիդաշտումը», «Դժոխքի կան այլն): Առաջինվեպը` պալառու» «Սալբին» ես ժողովրդական դիցաբանականմտածողությանկնիքն է կրում: «Կայծերի» ատաղձը հայդուկային մի խմբի մասին ավանդություններն էին, որոնք դեռ կենդանիէինՎանի հայությանմեջ: Բանահյուսական տարրերով ստեղծագործության գեղարվեստականհյուսվածքիխորը հագեցվածությունը պայմանավորված է ոչ միայն գրողի լուսավորական,հասարակականքաղաքական նպատակադրումներով, այլն գեղագիտական ուրույն նշանակությամբ:Մի դեպքում այն հակադրության հնարանքովավելի պատկերավորէ դարձնում գործողությունը, վիճակը` ավելի ընդգծուն: Օրինակ, «Անուշ» բերդի ավան-

դությունը», «Աստղաբերդիավանդությունը»՛՛, «Սիրահարի ն այլն, մեկ այլ դեպքում՝ գերեզմանիպատմությունը» ընդհակառակը,ներդաշնակաբար տրամադրությանն հոգեվիճակի արտահայտչականություն է ստեղծում: Զորօրինակ` «Լեյլիի ն Մեջնունի»ավանդավեպը՛5, «Կաթնաղբյուր ավանդությունը»"",«Լուսնի ն արեգակիսիրո առասպելը»::: Րաֆֆին իր հերոսներինկարագրություններում նս վառ է ստեղծում` օգտվելով պատկերավորություն հնագույնավանդություններիցն բանահյուսականկերպավորմանմիջոցնե5

Ց

Հ. 8,

էջ 201-205: էջ 396: էջ 419: 2, էջ 57-58: 5, էջ 541: 2, էջ 131:

Հ. 6, Հ. 5, Հ. Հ. Հ,

հարից: Օրինակ, ռշտունցիներիանվեհերությունը շեշտելու մար նրանց համեմատում է Վիշապաքաղ Վահագնի` «հայոց նմաանպարտելիՀերքուլեսի ԱՂԱԶԹ նեցնում է Արալեզ աստվածուհիներիցմեկին`: ժողովրդական մտածողությանգույներով է օժտում իր դրական կամ րականբնեռացմամբհատկանշվողգրեթե բոլոր հերոսներին: Որքա՛ն բնորոշ է ճանճուր Իվանիչի արտաքինը.«Նրա այլանխիստ կոշտ ն Ար դակ դեմքի վայրենիգծագրությունները փելի էին: Լայն ն մսոտ երեսի վրա, անկանոն կերպով, դրվա էին կնճռած խորշոմներիծալքերը, որոնք վերջանալով վրացու պարկինման ուցցված ծնոտներովն միախառնվելով ռած պարանոցի մկանների հետ, ձնակերպում էին Անգեղյա Տորքի առասպելաբանականկերպարանքը,յուր ուռա հոնքերով, ահագին տափակ քթով, լայն բերանով, երկու հաստ տզրուկի շրթունքով, որոնք, արյունով էին ած Կո ն միմյանց վրա...»`:

Փառանձեմ թագուհուն սատի-

դուր

լցված,

թավամ

քննում բանահյուսությունը վրդական աջին Ան կողմերից: Հակադրվելովպահպանողականների է

այլ

այն

տե-

պետք է ձնավոր-

սակետին,թե աշխարհաբարգրականլեզուն վի ն զարգանամիայն գրաբարիհենքի վրա, համարելով այդ «խաբեական»ու «սխալ»` նա կատարում է կարնոր հանգումներ: Լեզվի աճը ն զարգացումը ինքնապարփակմի զարբան չէ, այլ սերտորենկապվածէ կյանքի ընդհանրական Կո ն գացման հետ: Այդ պատճառով գրաբարը իբրն դարերով առաջ մեռած լեզու», չի կարող ներկայի պահա ն մունքները բավարարել:Բացի այդ, պատմական գրականությամբավանդվածայդ լեզուն իր միակողմանիոր չէր կարող ընդգրկել նույնիսկ սահմանափակբառապաշարով իր ժամանակի կենսական բոլոր երնույթները, ուստի սխալվում են նրանք, ովքեր հույս ունեն գրաբարումգտնել այն բո-

եզր -

Արան

էջ 291: Հ. 8, էջ 357: 4`. 2, էջ 9:

Հ. 6,

լոր բառերը, որոնցովկարելի կլիներ արտահայտելժամանակակից գաղափարները": Ո՞րն է, ուրեմն, ճշմարիտ ուղին, գրական աշխարհաբարին սնուցող ակունքը. ժողովրդականլեզուն, ասում է Րաֆֆին: Ապա այդ հարցում անփոխարինելիհամարելով ժողովրդական ստեղծագործությանդերը` գրողը նշում է, որ նրա մեջ «ընթերցողըհանդիպումէ մինչն այսօր յուրյան անծանոթբուն հայկականբառերի, որոնց նա ոչ մի գրքի մեջ չի տեսել»55: Իր երգերի, զրույցների մեջ ժողովուրդըմարմնավորելէ իր կյանն իրական աշխարհը` ամեն քի բոլոր կողմերը,երնակայական մի առարկանշելով իր անվամբ: Ի այդ «կենդանիհանրագիտարանը» նույնպես որ լեզվաշինարարության գործընթացումէականնշանակությունունի: Պարզաբանելովայդ հարցի վերաբերյալ իր հիմնական տեսակետները` Րաֆֆին գրականության առաջնահերթ խնդիրն է համարում մերձենալ ժողովրդին: Ներգործելու ն գրավելու համար պետք է նախ ն առաջ մատչելի լինել: Իսկ դա անհնար է, եթե չես ուսումնասիրում «ռամկի տրամախոսության» բանալին` լեզուն ն ստեղծագործությունը: «Մեսիան սովորածէր ժողովրդականբոլոր ավանդությունները,-նշում է նա,- բոլոր առակներըն առածները,ն նրա` լեռան վրա խոսեցած երկար քարոզը ուրիշ ոչինչ չէր, եթե ոչ առածների մի շարք: Ռամիկըյուրյան ծանոթմի պարզ առածից ավելի բան է հասկանում,քան վսեմ ն իմաստալիցճառերից:Իսկ այդ լեզուն անծանոթէ մեզ, ցնորամիտպերճախոսներիս»5՛: Այս առումովնս գրողի ստեղծագործությունը դարձավհրապարակախոսիդրույթների վառ հիմնավորումը: Մեծ վարպետությամբ է նա օգտագործել ժողովրդականբառ ու բանը. առածներ,ասացվածքներ,առակներ,որոնցից ն ոչ մեկը ինքնանպատակ չէ ու որոշակիգործառական նշանակություն ունի:

| |

ուրուն Գրաբարից եցի

Հ. 9",

էջ 95: Անդ,էջ 81: Հ. 9, էջ 90:

ԳԼՈՒԽ

ՐԱՖՖԻ

ԵՐԿՐՈՐԴ

ՀՐԱՊ ԱՐԱԿԱԽՈՍԸ

Տ

1. ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ

ՀԻՄՆԱԿԱՆ

1.1.

ԵՎ ԱՌԱՋԸՆԹԱՑԻ

ԼԾԱԿՆԵՐԸ

Ընտանիք, դպրոց,

եկեղեցի

Րաֆֆու ստեղծագործական առաջին քայլերը, կարծես պատմականանհրաժեշտության թելադրանքով, զուգադիպեցին արնելահայ հասարակականկյանքում բեկումնային նշանակություն ունեցող լայն տեղաշարժերիսկզբնավորմանհետ: Դարերով սրբագործված նահապետական սովորույթներն ու ավանդական կենսաձները նոր տնտեսական հարաբերուքյուններով մուտագրված նոր բարքերի դեմ պայքարում անշրջելի նահանջ էին ապրում` դատապարտվելովոչնչացման ն անկարող դիմադրելու «նորի» հաղթարշավին, որը եվրոպական ազատախոհությանկարգախոսներովնվաճում էր կյանքի ու մարդկային փոխհարաբերությանբոլոր ոլորտները: Պայքարն ու անցումային այս գործընթացը, որ պետականության պայմաններում կարտացոլեր իր առաջադիմական բոլոր դրսնորումները, աղետաբեր հետնանքներ կարող էր ունենալ ազգային ինքնուրույնությունից զուրկ ժողովրդի համար, քանի որ անպայմանորեն պետք է ուղեկցվեր վերջինիս գոյատնման կռվան-բարոյականարժեքներիկորստյամբ: Արդեն պատանեկանշրջանում գրողը խորը վիշտ է ապրում` հասու դառնալով իր միջավայրում նորամուտ հոռի ն բացասական երնույթների արմատավորմանը: Մի ամբողջ («Կտակ», «Օսան», «Մոդա», շարք բանաստեղծություններում «Շռայլություն», «Սոֆի» ն այլն) այդ իրողությունը բնութագրող պատկերներիհամահավաքու խտացվածկերպավորման

մեկտեղ Րաֆֆին կրկին ու կրկին ընդգծում է արտաքին փայլի, գույների ն շքեղության տակ քողարկված ապազգայնացման ամենակուլ վտանգի դեմ պայքարելու անհրաժեշտությունը. հանգամանք, որ եթե բանաստեղծություններում հիմնված էր գերազանցապես դիտողական տպավորության վրա, ապա տաղանդի ու աշխարհընկալման զարգացմանը զուգընթաց հետագա ստեղծագործություններումբնորոշվելու էր կապերի բազմազանության, երնույթների համադրավերլուծականամբողջականուսումնասիրությամբ: «Հայ կինը» հոդվածում անդրադառնալով նորամուծությունների «բաբելոնյան խառնաշփոթություն» հիշեցնող Թիֆլիսին` Րաֆֆին ուշադրության է կոչում այն փաստը, որ հեղաբեկվող նահապետական հարաբերություններինփոխարինելու եկած նորը իր հետ մխիթարականոչինչ չի բերում, այլ միայն շվայտ, ցոփ բարքեր, փողոցի ապականիչ ազդեցութն վերջապես անգործություն, վերընթաց Օօտարամոլություն յան լիիրավ ծնունդը` «անբարոյականություն»: «Ոչինչ ավելի վնասակարչէ կարող լինել,-- գրում է նա,-- քան թե այն, երբ հանկարծքանդվում են դարերով հաստատված ն կյանքի մեջ մտած սովորությունները են առանց փոխարինվելու նոր ու ավելի բարոյական հիմունքներով,նրանց տեղը դրվում է կատարյալ համարձակություն»8:: Միայն արտաքին ձների փոփոէ խության մեջ Րաֆֆին հայտնաբերումեվրոպականքաղաքակրթության կարծեցյալ դրական ազդեցությունն ու հետնանքները, որոնք վերոհիշյալ «բարոյական հիմունքների» անտեսման պայմաններումերբեք ցանկալի հունով չեն ընթանա ն դրականորենչեն փոխակերպիհայ մարդուն, քանի դեռ վերջինս «վուտեմեն ինչրու բողազը Փռանգստանու է ու գլուխը կի էլի էն է մնացի»"": հետ

83. 9",էջ345: 9.

Անդ,

53:

|

|

|

|

)

| լ

|

Րաֆֆու հայացքներում Նորի անխնա դատապարտումը չի արթն տրամադրություններ բնավ էլ կարոտի ափսոսանքի նացնում կորսված հնի հանդեպ: Նահապետականբարքերի նա հեղաբեկումըհամարելով կյանքի օրինաչափպահանջը` միաժամանակչէր կարող տնտեսել այն, որ նահապետականի հետ միասին տեղի էր տալիս ն ազգայինը: Ուստի կոչ էր անում անհանդուրժող լինել անցման շրջանում հայ իրակա-

նություն ներթափանցող բոլոր բացասականերնույթների հանդեպ: Րաֆֆին, փաստորեն,դրանց գոյության, կենսունակության ն տարածմանհիմնականպատճառը համարում էր որն առիթ է դառնում համատարած անզարգացածությունը, բուն խորհրդին` առանց հաղորդակցվելուքաղաքակրթության կուրորեն հպատակվելն ստրկանալնրա առանձին կողմերին միայն: Ինքնին ծնվում է դարաշրջանիհիմնականհարցը, որին տալ ամեն մի առաջադեմգահարկադրվածէր պատասխան են համազգային ղափարականգործիչ. կա՞ն արդյոք, որո՞նք առաջադիմությանճշմարիտ ընթացքն ապահովելու ունակ հիմնականուժերը, ն ինչպե՞սկարելի է հասնել դրանց նպաԽնդիրը հենքայիննշանատակայինկենսագործունեությանը: կյանքի գրեթե բոլոր (թեկություն ուներ հայ հասարակական կուզե հակամարտ)շարժիչ ուժերի համար, քանի որ դիտվում ն էր որպես համազգայինբնույթի ամենատարբերծրագրերի հիմնականկիզակետը:Բնաիրականացման գաղափարների է կանաբար իր հենքային նշանակությամբառաջին պլան որն ազգայինիդեալնեմղվում լուսավորականկոնցեպցիան, կրթման հասարակության ուղին կապումէր րի իրականացման հետ: Մարդու ձնավորմանհիմն լուսավորմանգաղափարի նականօղակներըհամարելովընտանիքըն դպրոցը`Րաֆֆին վրա էլ խարսխումէ իր լուսավորական այս զուգադրության իրաառանցքայինըմբռնումները:Գորշ ն անհեռանկարային նա կրթական գործոկանությանքննականդիտարկումներում կապակցության նը հետազոտումէ պատճառահետնանքային

ն'

մեջ` համարելովայն ն' իբրն պատճառ, իբրն հետնանք այդ իրականության ձնավորմանգործում: Իսկ քանի որ հայ միջավայրում արդեն լուրջ իրողություն էր դարձել երկու կենսաձների (գյուղական-նահապետական ն քաղաքային-մոդեռնացված) համագոյակցության հանգամանքը, կրթականգործոնը նս գրողի ստեղծագործություններում քննության է դրվում այդ շերտավորմանը համապատասխան: «Ընտանիքը, ազգայնությանհիմքը,-- նշում է նա,-- սկսել է մեզանում փտել, այլանդակվել:Մի կողմից շռայլությունը, մյուս կողմից անբարոյականությունը օրըստօրե ոչնչացնում են նրա մեջ, ինչ որ բարի է, ինչ որ ազնիվ է: Նա կորցրել է իր նահապետական պարզությունը ն նոր, այսպես կոչված, եվրոպական կրթությունից սեփականելէ միայն վատ կողմերը... Մեր դպրոցները, ասում ենք, ամենաթշվառ դրության մեջ են, նոր իմաստակների ձեռքում խաղալիքեն դարձել:Նրանք կորցրել են հին ձնը, որն թեն փտած էր, բայց ինքնուրույնէր ն դարնոր փորձերի վրա էր հիմնված»55: Իր գեղարվեստական ու հրապարակախոսական էջերում Րաֆֆին բազմիցս է անդրադառնում ընտանիքի`մանկական հոգու այդ առաջին կրթօջախիընդհանրական նկարագրին: Նա սխալ է համարում հոգնորդաստիարակության

Գործընթա-

սահմանափակ ժամանակահատվածներում ե կաղապարող մասնավորապես նրա անհրաժեշտությունը ցը

գիտակցական

կյանքիակունքներումպրպտելու հակված մտայնությունները: Մարդուդաստիարակության սկիզբըհամածույլպետք է լինի նրա գոյության սկզբին, անհրաժեշտագրվի ծննդյան իսկ օրից. «Օրորոց... դա առաջինդպրոցն է մարդկանց որդիների, օրորոցի երգ... դա առաջին դասն է, որ մայրերըխոսում են իրանց երեխաների ականջներում»5': Այս հանգամանքի գիտակցումովՐաֆֆին ամենայնխստությամբ դատապարտում

ընտանիքի կազմակերպականդրվածքը, որտեղ դաստիարակությունըպայմանավորվածէ ծեծով արտահայտվող ֆիզիկական «կոպիտ ուժի» ն երկյուղի ու խոստմանմեջ սահմանափակված«բարոյական ուժի» սերտ համագործակցությամբ: Մարդու ինքնուրույն զարգացումնարգելակող այդ գործոնների բացասականազդեցությամբերեխան դառնում է կամակատար ն թուլասիրտ, դառնում է մի սոսկական «բարոյական մեքենա, որ բարի է նրա համար միայն, որ վախենում է պատժվել չար լինելուց: Իսկ երբ այդ վախը, այդ երկյուղն անեն նրա սրտից, էլ ոչինչ չէ մնում նրան օրինավոհետանում րության մեջ պահելու համար, ն նա դառնում է ամենասարսափելի անբարոյական»՝՛: Պատկերները համակողմանիորեն բացահայտում են ն առաջինների, ն վերջինների որակականինքնատիպ նկարագիրը. Վուրի Խան Դայա, պառավՄարթա, գրբացների,դայակների ն վհուկների մի ամբողջ շարք, որոնց գրոտեսկային, բայց ն միաժամանակ խորը ռեալիստական հիմքեր ունեցող կերպարները գեղարվեստականերկերում ճշմարտացի բնորոիր բոշում են ժամանակի ընտանեկանդաստիարակությունն հետ դրականոչինչ չի բերում, քալոր հետնանքներով: Այն իր է նի որ կարող ուսուցանել միայն բռնակալություն, սնահավատություն ն նախապաշարմունքներ:«Մեր ընտանիքը չունի դաստիարակությանայն որոշ սկզբունքը,-- նշում է գրողը,- որ անհրաժեշտ էր մանուկ սերնդի նախնականմարզանքի հաէ հայ

մար»`":կրթության սկզբնականհաստատությունն, այս-

|

Մանկան պիսով, ոչ միայն զուրկ էր դրականլիցքերից, այլն հատկանշվում էր բացասականդերով ու գործառույթով,քանի որ նախ ն առաջ ստրկամտությանկնիքն էր խարանումձնավորվող ու աճող ներաշխարհի վրա: Գուցե այն, ինչին զորու չէր ընտանի-

էջ 274-275: Անդ, Հ. 2, էջ 263:

|

էջ 383: հուշերում, Երնան, 1986, էջ 238: Րաֆֆին ժամանակակիցների Հ. 9",

Աշոտ Հայրունի

կարող էր իրագործվելդպրոցի` հայ հասարակականկյանքում այդ երկրորդ կրթօջախի միջոցով: Կրթության ն կատարելագործման հակումը հայ ազգային խառնվածքի բնորոշ հատկանիշ համարող Րաֆֆին, սակայն, համատարած անզարգացածությանարմատներըհայտնաբերում է գլխավորապես կրթական համակարգիկազմակերպականդրվածքի ներսում, որը ն նա, ներկայացնելովդպրոցական կյանքի ընդհանրական պատկերը,ենթարկում է համակողմանիքննության: «Ժողովրդական վարժապետներ» հոդվածում նա նշում է, որ վերջին շրջանում երնան եկող լայն հետաքրքրությունըուսուցման խնդրի հանդեպն դպրոցների թվի զգալի աճն անկարող են գիտակցական կյանքում էական որակական փոփոխություններ ն լայն տեղաշարժեր կատարել, քանի որ դպրոցական գործն առավելապեսկրում է ինքնանպատակբնույթ: Անձնական շահեր, կամայականություններ,ներքին խմորումներ, կուսակցական պայքար, որն ավելի շատ մանր կրքերի, քան գաղափարականսկզբունքայնությանդիրքերից է մղվում: Հոգաբարձության,տեսուչների ու վարժապետներիեսակենտրոն գործունեությունը, մասնագետներիընտրության հարցում մասնագիտականընդունակություններիտնտեսումը, զանազան խաբեություններին անազնիվ գործարքներիշրջապտույտը` իբրն դպրոցական կյանքը բնորոշող ընդհանրական երնույթ, դպրոցը զրկել են իր հիմնական գործառույթներից՝ այն դարձնելովընդամենը«փափուկ հասակի ըսպանդանոց»: Գրական ն հրապարակախոսական տաղանդին զուգակցված մանկավարժականփորձը (Թավրիզի ն Ագուլիսի դպրոցներում) Րաֆֆուն բերում է այն համոզման, որ կրթականհամակարգի բարելավումն անհնարէ առանց հասարակականհսկողությամբ իրագործելի` դպրոցական գործի կանոնավորման: Այդ կերպ միայն կարելի է ձերբազատվել ժողովրդական դպրոցին բնորոշ այնպիսի չարիքներից, ինչպիսիք են «ինքու վարչական նագործունեությունն կամայականությունները»: քը,

Րաֆֆուց, անշուշտ, չէր կարող վրիպել, որ վերջիններիս հիմնականդրդապատճառըորոշակի մեթոդաբանականհիմքերի ն կայուն դպրոցականծրագրերի բացակայություննէր: «Նոր վարժապետըչէ շարունակում հնի սկսածը,- գրում է նա,- այլ միշտ վերադառնումէ սկզբին: Այդ առաջանում է տարբերկրթութենից,որոնք չեն ենթարկվում վարժապետների մի որոշ մանկավարժականեղանակի, այլ ամեն մեկը ուսուցանում է, որպես ինքն է սովորել... Վարժապետներըչեն ենթարկվել դպրոցի մեջ ընդունվածմի որոշ պրոգրամայիկանոններին, այլ միշտ պրոգրամանէ ենթարկվելվարժապետնեԱյսպիսիդեպքերում, հայտնի բան է, րի կամայականությանը: դպրոցը կկորցնե իր նշանակությունըն մի որոշ նպատակի

ծառայել կարող չէ»՞՞: Դպրոցական կյանքի այդ իրական պատկերի հիմքում Րաֆֆին հայտնաբերումէ նան անցումայինփուլի բացասական ներգործությունը:Ինքնուրույն ն անհատական գործելահայ իրակակերպի միտող եվրոպականմանկավարժությունը է անթույփոխակերպվեր նության մեջ, բնականաբար,պետք ն անբոԳաղափարազուրկ լատրելի կամայականությունների: վանդակ ձների նմանակությունըանհրաժեշտաբար պետք է հանգեցներ նման ծայրահեղ ն անհեթեթ դրսնորումների, որովհետն անցումն իրականանումէր հասարակականգի-

պայմաններում:«Մեզատակցության անզարգացածության նում մի առած կա, թե ագռավն ուզեց կաքավի երիշով (ընթացքով) գնալ, իր երիշն էլ կորցրեց.-- նշում է գրողը:-- Միշտ թողնում է ն նախայդպես է լինում, երբ մարդ իր սովորականը քան սովորելու օտարի վարմունքի ձները, սկսում է ինքն էլ նույն ձներով ընթանալ: Նա ծիծաղ է շարժում ն ավելի

ոչինչ»55:

ԹՀ. 9", էջ 289: Անդ, էջ 290:

ԴիտարկումներըՐաֆֆուն հարկադրում են կյանքի եվրոպական մոդեռնացմանիրողության հետ մեկտեղ նան հայ կրթական համակարգիբարոյալքման հետնանքըհամարել(չբացառելով վերջիններիս մասնակի պատճառակցականկապը) երնույթի առկայությունը, ինչպիսին է այնպիսի՝ բացասական օտարալեզու դպրոցների ն օտարամոլության շեշտակի աճը հայ իրականությանմեջ: Արթնացողուսման բնազդը, ի վերջո, իրատես դառնալով` դադարում է հանդուրժել վերոհիշյալ աննպատակկրթակարգը,«ն ժողովուրդը ստիպված է դարձյալ իր որդիների մտավորսնունդը որոնել օտար աղբյուրնե-

մանկավարժության ասպարեզ նետող հասարակական պայմանների դեմ: «Մեր վարժապետը չարասիրտ մարդ չէր,նշում է նրա հերոսը,- ընդհակառակն, նա շատ բարի էր: Այս բոլոր խստությունները, այս բոլոր անգթություններըառաջ էին գալիս նրա մանկավարժականհասկացողությունից: Նա այնքան հավատում էր ֆալախկային, որքան հավատում էր իր

թալիսմաններին...»77:

Մեկը մյուսից ավելի զավեշտական, բայց ն խորապեսռեալիստական դրվագները, բացահայտելով հայ կրթօջախի դրվածքն ու հիմնական դիմագիծը, յուրովի նախապատրաստում էին «Ջալալեդդինի» հերոսին` տալու երնույթի քաղաքական-հանգուցային գնահատականը. «Խմում եմ այս բաժակը առանց նվիրելու ձեզ, ով գիր ն դպրություն: Դուք լցրեցիք մեր գլուխը ունայն, վերացական ցնորքներով: Դուք չծանոթացրիք մեզ մարդկային պահանջների հետ...Դուք ավելի զարգացրիք մեր մեջ սն նախապաշարմունքը ն փակեցիք մեր աչքերը` լույսը ն ճշմարտությունը տեսնելու համար... Դուք ավելի պնդացրիք մեր ստրկության շղթաները: Ձեզ ենք պարտական, ով գիր ու դպրություն, մեր այժմյան դժբախտություն-

րում»:

Այսպիսով,դպրոցական բնագավառիարտաքուստ իրարամերժ երկու ծայրահեղությունները (հնավանդ, քարացած նա-

ն ապազգայնացում ու հապետականություն օտարալեզվուքյուն) ոչ միայն ինքնին գոյություն չունեն, այլն փոխպայմանավորված են մեկը մյուսով: Վրապարակախոսի վերոհիշյալ դիտարկումներն էլ ավելի պատկերավորու համակողմանիարտացոլում են ստանում գեղարվեստական պատկերներում: Սիմոն Պատվելիի ն տեր Թոդիկի («Կայծեր») խտացված կերպարներիմիջոցով Րաֆֆին ի ցույց է դնում Թուրքահայաստանի ու Պարսկաստանի մանկավարժական կյանքի նկարագիրը: Բնության ն բանականությանօրենքներին հակադրվող նրանց հաստատություններում «միակ առարկաները, որոնք հիշեցնում էին, թե այն մթին ն գերեզմանիպես խոնավ սենյակը դպրոց էր, էին` Ֆալախկան ն մի խուրձ դաժան ճիպոտներնրա մոտ դրած,,,»5:Անմարդկայինծեծն ու պատիժները, գումարվելով վարժապետների անգրագիտությաննու մանկավարժական գործի հանդեպնրանց բացարձականտեղյակությանը,երեխաներիցպատրաստում էին միայն «կենդանի դիակներ»: Բնութագրականէ, որ Րաֆֆու դատապարտությունն ուղղված է ոչ թե սիմոն պատվելիների,այլ նրանց

95Հ.

ներով»:

"

Սիմոն Պատվելիի ն տեր Թոդիկի` աշխարհիկ ն հոգնոր կրթական հաստատությունների այդ երկու ներկայացուցիչների դասատվության եղանակներն, ըստ էության, չեն զանազանվում միմյանցից: Անձնապեսխիստ տարբեր այս երկու կերպարները` իբրն հասարակականառանձին շերտերի հարազատ ձայնափողեր,գործունեության բնագավառում փաստացիորեն նույնանում են` հավասար չափով արժանանալով Րաֆֆու անվերապահ քննադատությանը: Ինչո՞վ էր պայմանավորվածնման համադրման հեղինակային միտումը: Ընտանիքի ե դպրոցի կազմակերպականդրվածքի բարելավման

5, էջ 350:

Անդ, էջ 360: Հ. 4, էջ 53:

տուրք չտալով հանդերձ` գրողը մտացածինպատրանքներին որ ազգային ջլատհանգամանքը, այն չէր կարող շրջանցել ված մարմնում դեռ շարունակում է գոյատնել պատմության քննությամբ հաստատված` հասարակական կյանքի կառավարմանհզորագույն լծակը` եկեղեցին: Կյանքի այլազան կողմերի վրա անվիճելի հեղինակությամբն ազդեցությամբ հատկանշվող այդ հաստատությունը,բնականաբար,առանցքային դեր ն նշանակությունպետք է ունենար Րաֆֆու գործունեուքյան ողջ շրջանում, համակողմանի հետազոտվեր` իր տեղը գտնելու համար նրա լուսավորական ու ազգային-ազատագրականհամապարփակծրագրերում: 1.2.

Եկեղեցին պատմության քառուղիներում

Պատմության շղթայական զարգացման ն երնույթների պատճառակցականությանըմբռնումը հիմք է դառնում Րաֆֆուն հայ իրականությանըբնորոշ զանազան իրողությունների ինքնակայությունըհերքելու համարեկեղեցին հետազոտել իր երկարամյա պատմության մեջ, անցյալի ն ներկայի դիտակետերով քննել նրա ունեցած դերն ու նշանակությունը ազգային կյանքում: Այս առումով առանձնակիհետաքրքրություն է ներկայացնում «Փակագծի մեջ» գլուխը «Սամվելում»: Հեղինակն, անշուշտ, հարկադրված էր քննական մոտեցում ցուցաբերել նան պատմական աղբյուրների նկատմամբ ն ճշգրիտ կռահումներ կատարելուհամարզերծ մնալ հայ պատմագրության սուբյեկտիվ մոտեցումներից: Փորձելով լուսաբանել այն իրողությունը, որ նոր կրոնի արմատավորմանն եկեղեցու իշխանության ընդլայնման հանգամանքը զուգադիպել է հայ պետական իշխանության թուլացմանն ու քայքայմանը, Րաֆֆին վերադառնումէ չորրորդ դար` ժողովրդի համար բախտորոշ նշանակություն ունեցող մեծ իրադարձությունների դարաշրջանը: Հայ պատմագիրների կողմից այնքան հալածված վերջին Արշակունիներիգործու86

մեկնաբանումէ բոլորովին այլ տեսանկյունից` թագավորներին եկեղեցականների«անձնական» թշնամութն յան հիմքում նշմարելով հակամարտությունըպետության եկեղեցու միջն: Քրիստոնեություննիր ճանապարհինոչնչացնում էր հեթանոսականմշակույթն ու անցյալը, հիմնադրում անհաշիվ վանքեր` նրանց ենթարկելովնան շրջակա բնակավայրերն ու հսկայական հողատարածությունները:Այս կերպ տիրանալով երկրի հիմնական տնտեսական լծակներին՝ «եկեղեցին յուր բազմաթիվվանքերով, գրավելով հողերի մեծ մասը, հետզհետե դառնում էր պետության մեջ ամենահարուստ կալվածատերը,մինչդեռ թագավորըսեղմված էր Արարատի նեղ սահմանների մեջ»5: Իսկ քանի որ տնտեսական իր հետ բերում է նան քաղաքականմենաշգերիշխանությունն նորհներ, ուրեմն հասկանալի է, որ եկեղեցին իր հիմնական գործառույթներիցդուրս սկսում է միջամտել նան պետականկառավարականգործերին: «(Թագավորը սարսափելով տեսավ, որ յուր պետության մեջ կազմվեցավմեկ այլ պետութամեյուն` հոգնոր պետություն...նա դարձավամենաբարձրն նասրբազանհեղինակություն,որի առջն ամեն գլուխ խոնարհվում էր: Թագավորը սոսկաց, թեն ուշ հասկացավ, որ այդ հեղինակությունըարդեն այն աստիճան ուժ ն էր ստացել, որ յուր ձեռքումն էր պահում արքայականգահը»" Անդրադառնալովեկեղեցու` քրիստոնեության վաղեմի հիշարժանքաղաքականությահամապատասխանող ն նը, ի մի բերելով առադրելովայդ մասին պատմագրության թողած տեղեկություններըՐ̀աֆֆին, սակայն, հանգում է այն միայն անհատական մտքին, որ այդ ամենը՝ պայմանավորված էր ոչ թե անձը բացահետնանք կամքի արտահայտությամբ, այլ ավելի շուտ անձնառող օբյեկտիվ անհրաժեշտության, կան մղումներով կառավարվող պատահականությունների: նեությունը

-

|

|

նա

զորություն խորհրդ

9. "օօ

8,

էջ 167: էջ 168:

նդ,

|

բացահայտել եկեղեցու տաԱյս ըմբռնումըՐաֆֆուն րաբնույթ գործունեությանհիմնականդրդապատճառը,հայտնաբերել այն ճանապարհը, որը, սկիզբ առնելով դեռես ԳրիԼուսավորչի հայրապետական տան անկումից, հայ գոր կանգնեցրեցբարոյալքման ն այհոգնոր իշխանություններին լասերման իրողության առջն: «Հայոց աշխարհի մեծ բարեկարգիչ» Ներսես Մեծը հարյուրամյակներիպատմության մեջ այդպես էլ չունեցավ իր նմանակը, ուստի բնական է, որ նրա հիմնած վանքերն ու վանականմիաբանություններընույնպես իրենց նախկին գործառություներին այլես ամբողջությամբ չվերադարձան: Փորձելով պատմականորեն շարադրել կաթողիկոսների հաջորդափոխությամբպայմանավորված` եկեղեցու բարոյահոգեբանականնկարագրի փոփոխությունները`Րաֆֆին այն դիտարկումէ ազգային-քաղաքականխնդիրների համակարգում: Ինքնամեկուսացմանմիտումը, որ պայմանավորվածէր մի կողմից ազգային կյանքում տիրող անհեռանկար դրուքյամբ, ն մյուս կողմից` սեփական տնտեսական գերակայությունը պահպանելու ձգտումով, շարունակ ավելի ն ավելի բացասականերանգներ է հաղորդել եկեղեցու գործունեությանը: Այդ մեկուսացման օրինական հետնանքներն էին բազմաթիվ անապատներին մի ստվար եսակենտրոնհոգեռրականության ծնունդը, որոնց Րաֆֆին ենթարկում է սուր դատապարտության: «... Անկարելիէ չնկատել այն սպանիչ, վհատեցուցիչ ազդեցությունը,-- գրում է նա,-- որ գործում է անապատըիր շրջապատող ժողովրդի վրա, մանավանդ երբ այդ ժողովուրդը գտնվում է մտավորապես ստոր զարգացման մեջ: Գործունեությունը, եռանդը,աշխատանքը,սերը դեպի կյանքը դադարում է այնտեղ, տիրում է ընդհանուրմեռելություն, ն վանքը իր ներկայացնում է մի ընդարձակ անա: Հատկանշականէ, որ անապատներիիրողությունը պատ» օգնում է

՝

շրջակա բնակիչներով

Հ, 6,

էջ

140:

ան-

է նախ ն առաջ հասարակության պայմանավորում ինչը նրան պետք է հիմք դառնարասելու. զարգացածությամբ,

գրողը

«Անապատներիթվից կարելի է իմանալ մի ժողովրդի թե զարչափը»""՛: գացմանաստիճանըն թե գործունեության Րաֆֆին արդեն հայտնաբերել էր հայ եկեղեցու ներկան շարժապատմականանցյալին միացնող տրամաբանական է նա սկսում իր համառիթները, ուստի այս տեսանկյունիցէլ «Կղերականհարստաժամանակյա ուսունասիրությունները: «Հայերը Քաբուլի մեջ», «Ինքնախաբեություն», հարություն», Վանա Պողոս վարդապետիվրա» հոդ«Ամբաստանություն պատկերնեվածներում հեղինակն իրական-առարկայական եսականշահամոլքարով ցույց է տալիս հոգնորականության համապատկերը:«Մեր եկեդատապարտելի ղաքականության է ղեցին այլանդակվելէ, ասում ենք, փոխել իր նախնական գրում է Րաֆֆին,-- դարձել է ծիսապաշպարզ կերպարանքը.-մի գորն անհավատության տության,շնորհավաճառության են, ծարան: Դու անկրոն ես, անհավատ ես, պատասխանում եկեղեցական Մեր եկեղեցու սրբությանդեմ չէ կարելի խոսել... ասում ենք, դարձել է բաշիբոզուկների կառավարությունը, տիրում է կարգի ու կանոնկամայականությունը վարչություն, են գնում, արժանավորները ների վրա, անարժաններըառաջ ճնշվում են: Իսկույն ստանում ես միննույն հիմար պատասխա-

կրոնի դեմ ես խոսում... Մեր եկեղեցականները ասում ենք, դարձելեն անպիտանմշակներ,նրանց գիտություիրանց հանձն նը, նրանց վարքը չէ համապատասխանում ժոեն առած պաշտոնին,նրանք ավելի գայթակղեցնում մեր Մեծին, Սահակ ղովուրդը, իսկույն ցույց կտան Ներսես Պարքնինն Մեսրոպին...»'"5: հիմքում Րաֆֆու համոզմամբ, այս տխուր իրականության գործընթացիօբյեկտիվ պայմանների ընկած է զարգացման

նը, թե

դու

Անդ:

Հ. 9",

էջ 275:

բացակայությունը: Կարծրացած դոգմաները, կույր հաշտվողականությունն ու անհիմն լավատեսությունը մրցակցության ու քննադատության ցանկացած դրսնորում համարում են ոտնձգություն կրոնի դեմ` իրենց գոյության զենքն ունենալով միայն անցյալի «վսեմ ն պանծալի»հիշատակները: Գեղարվեստականպատկերներնու եկեղեցու ներկայացուցիչների բնութագրական նկարագրերը Րաֆֆու զանազան ստեղծագործություններումամբողջացնելու են գալիս հրապարակախոսիտեսական մտքերի ճշմարտացիությունը: Տեր Մարուք, տեր Մարկոս, տեր Թոդիկ... անուններ, որոնց շուրջ նողկալի ն հրեշավոր արարքներիմի ցանց է հյուսված: Խաբեություններն ուռկան դարձնելով` նրանք համակված են միայն հարստանալուն իրենց կենդանական կրքերին հագուրդ տալու տենչով: Որքա՛ն բնորոշ է, օրինակ, Կարապետ հայր սուրբի Ա մղդսի Թորոսի կնոջ հետ կապված անցքը («Կայծեր»), տեր Մարուքի երգիծված կերպարը («Սալբի»), որի օրհնություններնուղեկցվում են հետնյալ կարգախոսով. «Իհարկե, դուք որ կաք՝ մեր սուրուն եք, իսկ մենք ձեր չոբանը, պետք է ձեր կաթից ուտենք, ձեր բուրդից հագնենք, որ ձեզ էլ գայլերի բերանիցազատենք ն խոտավետարոտներում արածացնենք»'"":Եվ վերջապես, մի՞թեընդհանրականեզրակացության տեղիք չեն տալիս ազգային աղետի` կոտորածների, գաղթի ն սովամահության օրերին էջմիածնի հոգնորականության մասնավոր շահադիտականգործունեությունն ու ցոփ խնջույքները.«...Ոմանք միաբանությանմեջ կատարվողինտրիգաներիվրա էին խոսում, ոմանք իրանց գաղտնի սպեկուլյացիաների վրա էին խոսում, բայց ոչ ոք ուշադրություն չէր դարձնում, թե ինչ է կատարվումիր շուրջը, ոչ ոք չէր մտածում այն բանի վրա, թե ինչպես ալաշկերտցիք,զրկված բնիկ երկրից, պանդուխտ,անտեր ն անխնամ, ճանճերի նման կոտորվում էին: Ոչ ոք չէր հետաքրքրվումայն հարցով, թե ինչ էր

պատճառըկամ ինչ եղել այդ թշվառներիգաղթականության 105. կլինի նրանց վախճանըմի օտար, անծանոթ երկրում». գործունեուՈւշագրավէ, որ Րաֆֆին հոգնորականության տեսանկյությունը քննում է կրոնի ն եկեղեցու դերը կեղծելու հանգամանքների նից: Անշուշտ, նան արտաքինքաղաքական բուն խորհուրդն դրդմամբ նենգափոխելովքրիստոնեության այն վերածել են ու էությունը` եկեղեցականպաշտոնյաներն խոնարհուսույց ստրկամիտ քարոզչության:«Հայոց քահաու անցավոր նայք միշտ քարոզեցին,թե այս աշխարհսփուչ մի նոր ժողովրդին իրանց աշխարհ է: Նրանք խոստանալով Ա կյանք ամպերի մյուս կողմում... այդպիսովմիշտ խոնարաղհություն քարոզելով, միշտ հեզություն քարոզելով, միշտ են հայերի քաջազնական քատությունքարոզելով, թուլացրել ընթացՎարյուրամյակների հոգին»'"": ն աշխատասիրության պատկարծիքով, քում ձնավորվածայդ իրողությունը,գրողի ճառ է դարձել անգամ բնությունիցմարդուն տրված կենսաբա-

բնազդների անշարժացման:«Քրիստոնեությունը կրոն է,- նկաազատությանն մարդկայինհավասարության է տում է Րաֆֆու հերոսը,- ինչ որ ընդդեմ հավասարության,

նական

՛: ընդդեմէ ն քրիստոնեության»: Կրոնականխնդրի` Րաֆֆու կողմից կատարվող մանրաամենազնին քննությունը մեծապես թելադրվածէր կյանքի պահպանտարբեր ոլորտներումեկեղեցու մենիշխանության ն ավելի էր կաման իրողությամբ:Այդ հանգամանքըավելի ն ազգային հավաքականմիասրնորվում պետականության ուծացման ամենակուլ վտանգով նության բացակայությամբ, «Ինձ երնում էր,- ասում է բնորոշվող ժամանակաշրջանում: ամբոխիմեջ նրա հերոսներիցմեկը,- իբր թե այն բազմազան ն էին ազգային ամբողջությունըիսպառ քայքայվել, քանդվել

34:3, 2, էջ 122:

Հ. 4,

էջ 381:

Հ. 2, էջ261:

013.7,

ց

267:

-

նրա մեջ բոլոր հոդերը: Բայց մի կապ, որ դեռ պահպանվելէր, մի կապ, որ միավորում էր այն խորտակված ամբողջության գանազան կտորտանքը, մի կապ, որին չէր կարողացել խզել բռնակալիսուրը, դա էր` կրոնքը ն եկեղեցին»"5: Հասարակական կյանքում իր ընդհանուր կազմակերպական գործառույթներիցզատ, այդ «միավորիչ» կապն առկա էր նան հոգեկան ներաշխարհի անհատականդրոշմվածությամբ առանձնաշեշտվող մարդկայինխառնվածքիամենատարբերն անգամ փոխհակասականդրսնորումներում: Առկա էր իբրն այն միակ գործոնը, որն անվիճելիորեն տիրապետելովբանական ն զգայական աշխարհին` միաժամանակմարդ էակի ինքնահաշվետվության չափանիշն ու սեփական դատավորը,նրա ն արտաքին աշխարհի փոխհարաբերության վերահսկողը, կարգավորողնու շարժիչ ուժն է դառնում: «Զարմանալիբան է աստուծո ներկայությունըամեն գործի մեջ,-նշում է Րաֆֆու հերոսը,--թե գողը ն թե կողոպտյալըմիօրինակհույս են դնում նրա վրա: Սպանողընրանիցուժ է խնդրում իր բազկի համար, իսկ սպանվողը` ազատություն: Բոլորը դիմում են դեպի

նա»'":

Գեղարվեստական պատկերներնու սյուժետային միջադեու պերը կրկին կրկին փաստելուեն գալիս այդ ելակետային հրապարակախոսական դրույթի ճշմարտացիությունը: Նյութի, հարստությանստորաբարո նվիրյալներնանգամ իրենց ենթագիտակցությանխորքում ունեն խղճի ն բարոյականության երկնայինդատավորիհանդեպարթուն մնացածահի ու պատկառանքի տեսանելի նշմարներ: Սերգեյ Եզորիչը («Մինն այսպես, մյուսն այսպես») կրոնական արարողությունների երկրպագունն մշտական մասնակիցնէր: Ճանճուր Իվանիչը («Զահրումար») պարբերաբարիր մեղքերին թողություն էր տալիս: Հայ եկեղեցուն իր ակամա տուրքն է մատուցում ան-

"

Հ. 5,

|

էջ 537:

Անդ,էջ 134:

,

գամ «ավերված, փչացած, անբարոյականացածհասարակության հրեշավոր ծնունդը»` խաչագողը: «Խաչագողները մի ն պատկառանքունեն դեպի առանձին նախանձախնդրություն ն հայոց եկեղեցին եկեղեցականները:Նրանք ամեն կրոնների (թե քրիստոնեական ն թե հեթանոսական) հոգնորականի անունով հայտնվում են ազգերի մեջ, բայց երբեք իրենց հայ քահանա չեն ձեացնում հայ քահանայի անունը չխայտառակելու համար»: "5: անՔավոր Պետրոսի ն մյուս խաչագողերի` արտաքուստ սովոր ն անհամոզիչ բարեպաշտությունը, բնականաբար, պետք է լուրջ մեկնության կարիք ունենար: Այս առումով, ահա, դիմելով նոր լուսաբանումներին փաստարկների`ՐաՖֆըմբռնումներիմի ուրույն ֆին զարգացնում է գաղափարական համակարգ: Եկեղեցու վերոհիշյալ ազդեցությանվկայաբերումը, բնավ չբացառելով կրոնի հոգնոր-բարոյականխորհրդի անմատչելիության հանգամանքը, նպատակամղվածէր մի կողմից հաստատելու չարի ն բարու համատեղելիությամբ բնութագրվող մարդկային էության վերափոխման`Րաֆֆու լուսավորականկոնցեպցիան,իսկ մյուս կողմից դատապարտելու էր գալիս հոգնոր իշխանություններին,որոնք նման մեծ հեղինակության ապաշնորհ տերը լինելով` այն չեն գործադրել ի շահ այդ վերափոխման:Ի դեպ, առաջին դեպքում հիմնավորապես պատճառաբանվումէ քավոր Պետրոսի ինքնազղջման ու հոգեփրկության գործընթացը, իսկ երկրորդ դեպքում եկեղեցու անտարբերությանմեջ Րաֆֆին հայտնաբերում է նան հանցակցության գործոնը: էժանագին ապաշխարության սովորույթը, իբրն անտարբերությանարգասիք, վերածվում է հանցակցության,քանի որ դրդապատճառ ն շարժառիթ է դառնում նոր չարագործությունների.«Եվ նրա (Քավոր Պետրոսի, Ա. Հ) սիրտը միշտ խաղաղ էր, ն նրա խիղճը միշտ անդորր էր, որովհետնամեն մի մեղանչելու դեպքում նա

էջ 108: Անդ,

ուներ մի ապաստանե̀կեղեցին,ն մի առաջնորդիրան երկնքի հետ հաշտեցնելու համար` քահանան» հիմնավորելովհայ Ինչպեսարդեն նշվեց, պատմականորեն բարոյականանկման ն առաջնորդական հոգնորականության կոչումից նրա օտարման իրողությունը` Րաֆֆին միաժամաու նակ չի շրջանցում այն փաստը, որ ժողովրդականհավատն

նվիրվածությունըդեպի եկեղեցին պատմականորենորոշակի արդյունավորվելովկ̀ենդանի հասել են մինչ նոր օրերը: Այս են երկու ըմբռնումներիհամադրմանհիմքի վրա էլ ծավալվում նրա հետագա ուսումնասիրությունները:Հայ եկեղեցու պատու եկեղեցականներին ուղղված՝ մական դերակատարությանն նան այն էր Րաֆֆու անողոք քննադատությունըթելադրված հանգամանքի գիտակցումով,որ պետականությանբացակայության պայմաններումազգային հոգնոր արժեքների, մշակույթի ն կրթության տնօրինությունն ու հովանավորությունը վերապահվել է եկեղեցուն: Չէ՞ ոչ դպրոցի անցած պատմական ճանապարհը ինքնին նույնանում է եկեղեցու հետ, հետնաբար ն այն պիտի դառնար վերջինիս քաղաքականության լծորդը: «Եթե մի օր հայոց աստվածը կխնդրեՀայաստանի կործանմանու նրա զավակներիարյան վրեժը,- հայտակլիրարում է Րաֆֆու հերոսը,- առաջին պատասխանատուն նեն մեր եկեղեցականները:Դրանք թուլացրին ժողովրդի սիրտը, խլեցին նրա քաջությունը, մեռցրին նրա բոլոր կենսական ուժերը, Ա քրիստոնեականխոնարհության,քրիստոնեական համբերությանանունով սովորեցրիննրան ստրուկ լինել»:7: Եկեղեցու ինքնահաստատմանն հոգնոր իշխանությունների ամրապնդմանգործընթացը, Րաֆֆու համոզմամբ, իր մեջ պարունակումէ պետականությանքայքայման ն կործանման մասնակի դրդապատճառներ:«Այն օրից,- նշում է նա,- երբ մեր թագավորները, իշխաններնու իշխանուհիները սկսեցին

ու իրանցհարստությունըվատնել եկեղեցիների վանքերի թիվը բազմացնելու,այն օրից մեր զորությունը օրըստօրե թուլա'": ցավ, ն մենք բոլորովինընկանք» Գոհունակությամբ շեշտելով այն հանգամանքը, որ հայ ն եկեղեցին երբնէ ճիզվիտականգործունեությունչի վարել բարձայդպիսովզերծ է մնացել հոգնոր հարստահարության րագույն ձներից` Րաֆֆին միաժամանակընդգծումէ, որ մենք չունենք նան նպատակայինն օգտավետ գործունեությամբ Այս առումով նա հատկանշվողվանականմիաբանություններ: մեջ երկու հիմնականշերտեր է տեսհայ հոգնորականության նում. «ծույլ ու տխմար աբեղաներ,որոնք մի որոշ նպատակի այս ու այն չեն ծառայում, որ վերաբերվումէ հասարակության ն «յուրյանց աշխարհիցկտրված,ժողովրդիցհեշահերին»-'", ռացած ն կյանքի հետ յուր հաշիվներըվերջացրած»անապատականներ: «Մտածել, գործել, որնիցե նպատակիծառայել մեկարող են միայն կենդանիմարդիկ.- նշում է գրողը,-- իսկ րոնք զուրկ են կենդանությունից»' `: Այս պարզաբանմամբէլ ավելի է հիմնավորվում հայ պատմականդերի ն նշանակությանբահոգնորականության ցասմանհեղինակայինմիտումը, որը, սակայն, նեղ կաղապարում չի ստանում, քանի որ, ինչպես նշվեց, այդ բացասումը հահակադրության կատարվումէր հոգնեորականություն-կրոն ն բարեպաշմատեքստում: Կրոնական ջերմեռանդության տության ժամանակակից իրողությունը հետազոտելով իր գործընթացիմեջ` Րաֆֆին հավասձնավորմանպատմական ն տում է, որ այն վճռական բախտորոշդեր է ունեցել ազգային հարցում: Դրա վառ արգասիքնէ ն այն ինքնապահպանման փաստը, որ հայ ժողովրդի դարավորթշնամիներնիրենց քաեն բերել կրոնաղաքականնկրտումներըմշտապեսերնան

կնդ, էջ 112: 7, էջ 267:

12,

Անդ,էջ 277: Հ, 9, էջ 22: կնդ, էջ 22:

կան սքողվածությամբ: է համարվել Կրոնական նան ընդդիմաիդեալներիգաղափարախոսըկրոնական գործոնի մեջ նկադիր հերոսական պայքարը, քանի որ կրոնը, դիտվելով տում էր այն հզոր կովանը, որին ճիշտ ն նպատակասլաց իբրն ազգային ինքնությանկարնոր բաղադրիչ, դարձել էր նան ազուղղվածությունտալով` կարելի էր ծրագրերը կյանքի կոչելու գային հավաքականության էականմիավորիչլծակը: Րաֆֆին երաշխիքներունենալ: Րաֆֆին ուշադրություն է հրավիրում այս կերպ զարգացնում է ժողովրդիոգու անպարտելիության հասանան այն հանգամանքիվրա, որ «անկիրթ» ն «անուս» գաղափարը,որն իրեն մշտապես խարսխված ուներ կրոնարակության մեջ կրոնական ն ազգային գաղափարներնանմանիավատը: պատկերներումշատ որոգամ այլնս հստակ սահմանազատում չունեն: Կրոնական ն շակի է ընդգծվում տեսակետի կիրառական հիմնավորումը, ազգային պատկանելությանիմաստային նույնացումն` իբրն որի ստակ ձնակերպմամբ հանդեսէ գալիս նան «Սամվելի» հայ հասարակական գիտակցության անզարգացածությունը հերոսը. «Մեզ մնում է ժողովուրդը,պատասխանեց բնորոշող իրողություն, շատ արտահայտիչ է ներկայացվում ի րոխտալի ձայնով,- թշնամինմեծ սխալ գործեց, ն Մուշեղը նան նրա հերոսների միջոցով. «Մենք եղբայրներ ենք կոչում մենք այդ սխալից կարող ենք օգուտ քաղել: Թշնամին դիպավ ժոմիայն ավետարանով մեզ միացողներին,ինչ ազգից էլ որ լիԱի զգացմունքներինն̀րա եկեղեցուն: նեն նրանք, իսկ հեթանոսներըմեր եղբայրները չեն, թեն մեկ Եթե քո հայրը ն Մերուժան Արծրունին ճանաչածլինեին հայի մորից ծնված լինենք... Քրիստոնյայի հայրենիքը երկինքն է,

Գեղարվեստական

ամռնասրբազան

եկեղեցին,այն ժամանակ, գուցե, կարողէին նվաճել Հայաստանը: Իսկ այդ ձեռնարկության ես մեջ, վստահ եմ, որ նրանք անպատճառ

":

այնտեղ տեղափոխվելու համար» Եկեղեցային պատկանելությամբ հատկանշվող ազգային տանուլ կտան»'"6ինքնահամախմբմանայդ իրողության ընկալումը, բնականաՊատմության դասերից արտածված մղելու կրոճշմարտությունները, բար, Րաֆֆուն պետք է դրդեր անհաշտ պայքար Հաք են ազգային կերպարանագործված ն ներգոյամաքառման արտաքին նպաստող պառակտմանը նական միության բախտորոշ հիմք են դառնում Րաֆքին ազդեցությունների դեմ, որոնց թվում իր տագնապահադա անելու «Հայը ամեն բանի համբերույց հետնանքներով առավել ընդգծվում էր Օտարազգի քարում է,- նշում է նրա հերոսը,--ամեն թշվառությունտանում է, րոզիչների գործունեությանը:Դեռ 1858 թ. ապրիլի 20-ին Հովրա ին պամբերել չէ կարող,երբ բռնադատվում է ըրա հաննես Ավետիսյանինհասցեագրվածմի նամակում նա հենց նենրա միակսրբարանը:եկեղեցին հայի կյանքի է խոսում նորահիմն ոո նպատակն այդ նկատառումով դատապարտությամբ ամերիկյան ուսունարաններիմասին, որոնք` «իբրն գաղտնի էջերումկրոնական խնդրի մեքենա մոլորության», «զանազան ազգաց որդիքն որսալու» համակողմանի քննությունը մեծապես պայմանավորված էր նպատակեն հետապնդում: եզեղեցուունեցած հեղինակության ն դերի վերոհիշյալըմՍտեղծագործականհասունացմաննու աշխարհընկալման Լուսավորականն ընդարձակմանըզուգահեռ Րաֆֆին ավելի ն ավելի պարզոքողով վարոշ է տեսնում առաքինությանն բարեպաշտության 75.8, էջ 48: "ՐՊ, 5, էջ 512: Հ. 6, էջ 356:

ժամանակաշրջաններում,

ընդհանրացման:

եկեղե-

իդեալը»'"՛: արժրագույն հրապարակախոսական գարու

թոոմացբ:

ազգային-ազատագրական

Աշոտ Հայրունի

րագուրված` քարոզիչների քաղաքական նկրտումները:«Բոլոր այն հրոսակները,- նշում է նա,- որ դարերի ընթացքում արշավանք են գործել Տարոնում, իրանց բարբարոսությամբ այնքան վնասներ չեն տվել, որքան կարող է տալ այդ հեզ, խոնարհ կրոնավորը,որ մի հասարակ ձիու վրա նստած, միայնակ, քրիստոնեական առաքինությամբահա այժմ այցելության է գնում այն գյուղը...»::5: Օտարազգի քարոզիչները, Րաֆֆու համոզմամբ, «հալածասեր» մահմեդականությունից շատ ավելի մեծ վտանգ են իրենցից ներկայացնում,քանի որ եթե վերջինս իր ազդեցությունը բռնությամբ էր տարածում, ապա նրանք կրոնափոխում ն մարդասիրական էին ճկուն դիվանագիտությամբ քարոզներով: Բռնությունն ինքնին ծնում է հակազդեցություն,մինչդեռ միսիոներության հեշտ հաղթանակներըխորը մտորումների տեղիք են տալիս: «Ինչ վերանորոգություններ պետք են Տաճկական Հայաստանին» հոդվածում քննության ենթարկելով օտարազգի քարոզիչների գործունեությանն նրանց միջոցով դավանափոխության աճի հիմնական շարժառիթները`Րաֆֆին երնույթիհիմքում հայտնաբերումէ մասնավոր ն պետական շահերի փոխհամատեղմանիրողությունը: Արտաքուստզարմանահարույցհովանավորությունը, որ ստանում էին միսիոներները անթուրքական կառավարությունից, շուշտ, ուներ իր հետին նպատակները:«Թուրքիայի խորամանկ քաղաքականությունըկարծես լավ էր ըմբռնել, թե ինչ նշանակությունունի կրոնափոխությունը հպատակքրիստոնյա ազգությունների մեջ- նշում է Րաֆֆին:-- Նա տեսնելով հայերին մի կրոնականժողովրդի, որ ուրիշ հիմք չի ճանաչում իր ազգության, բացի եկեղեցին, միշտ աշխատել է զբաղեցնել նրան կրոնականերկպառակություններով, միշտ աշխատել է քակտել նրանց միությունը, թույլ տալով տարածվել հայերի մեջ կաթոլիկությանն բողոքականության» 44:

իրականացվող

Անդ,էջ 386: առ Հ. 9", էջ 319:

Հադեմս ԱրեմտյանՎայաստանումճանաչում ստացած Րաֆֆին տեսնում էր միսիոկազմակերպության, սունյանների ներությանաղետաբերհետնանքներիառարկայականարտացոլումը: «Հասունյանը ն յուր կուսակցությունը»հոդվածում լուսաբանելովկաթոլիկ եկեղեցու հետ կրոպատմականորեն նական միության միտող դարավոր մոլորության փաստը՝ է ենթարկում ստրկամՐաֆֆին անողոք դատապարտության տությանայդ երնույթի նորագույնդրսնորումըՀասունյանների կուսակցությանձնով: Նրա ն ընդհանրապեսմիսիոներային Րաֆֆու քաղաքականարշավանքի սկզբնապատճառները, համոզմամբ,պետք է որոնել հայ եկեղեցու անտարբերության հանսեփական պարտավորությունների ն անկարողության, դեպ նրա թերացումներիմեջ: Քարոզիչներնիրենց նպատաեն կին հասնելու համար գործադրում բոլոր միջոցները`գրավիչ քարոզներիցընդհուպ մինչե մարդկանց կենսապայման Ի

հիմնականշարժառիթը ների բարվոքում: Կրոնափոխության ներշնչանքը, այլ նախ նյուոչ թե հավատն է կամ բարոյական սեփական«Աստծու տաճարթական շահագրգռվածությունը, ձերբազատվելուցանկութների» կամայականություններից յունը, որոնք «ուրիշ մին օգուտ չունին, եթե ոչ բնակարան եղած են մոլի, հեշտասեր, ծույլ անձանց, որոնք ընդունելով կրոնականանունն, ազգն հովվելու պաշտոն ստանալով, թՈղած են յուրյանց հոտն անտերունչ, անօգնականգայլոց ժանիքներում` ինքյանք առանձնացյալ են վանքերու սենյակնեազգն կողոպտելու րումն այնու ույք դյուրին միջոց գտանելով` ն յուրյանց անպիտանկյանքն վարելու»: Րաֆֆին ժողովրդից եկեղեցու օրարացման հիմնական պատճառներիցմեկը համարում է «Աստծո կենդանիխոսքի» Գրաբար լեզվով կատարվող կրոնական բացակայությունը: հոգնոր ն բարոյականէությանն անհաարարողությունների ծիղորդ հայ մարդը հասու է դառնումսոսկ նրանց արտաքին

.10",

էջ 501:

սական կողմերին: զակառակայլադավանների կենդանիքարոզի, լուսավորչական եկեղեցու հետ մարդուն կապում է միայն ձնայինն նյուջական

պարտավորվածությունը: Մինչդեռ «ինչ եկեղեցիաշխատում է միայն ծեսերի ն արարողությունների զորությամբ պահել ժողովուրդը,նա հիմք չունի...»:22 Գրողն իր տեսակետները զարգացնելիս, բնականաբար, պետք է հանդիպերեկեղեցականիշխանությանը ծնրադրող պահպանողականդիրքորոշումներիթշնամական վերաբերմունքին, հաղթահարերնրանց կողմից պարտադրված բանակռիվները: ԵկեղեցուվերափոխմանՐ̀աֆֆու գաղափարը հակառակորդների կողմից մեկնաբանվում էր իբրն պարզապես եկեղեցու հերքում, հերետիկոսություն, որի հեղինակը «մի ամբողջ ազգի դարավոր սրբություններըխեղկատակության ն եղեռնագործության որջեր շինելով... վեր է առնում մի ցեխի ահագին կտոր ն նրանովծեփում թե քրիստոնեական եկեղեցու պատերը ն թե Քրիստոսի պաշտոնյայի երեսը»"75: Անընդմեջշարունակվողգրապայքարն ու ընդդիմադիրների անհանդուրժողականությունն անակնկալիչբերեց Րաֆֆուն:

Ընդհակառակը, հասարակական ն գիտակցութիրավակարգի

յան ուղղակի կապի ընկալումը, բնավ չփոխելով Րաֆֆու նախկին դիրքորոշումըառաջադրված խնդիրներիհրատապ լուծման կապակցությամբ, նրա հայացքներում առաջին պլան մղեց զարգացման ու հասարակության

արմատական

վերափոխման լուսավորական կոնցեպցիան: «Հայերը Քաբուլի մեջ», «Մինչն երբ», «Ինչ կապ կա մեր ն Տաճկաստանի հայերի մեջ» հոդվածներում Րաֆֆին օբյեկտիվորենհիմնավորում է հայերի այլադավանությանիրողությունը,ընդգծելով,սակայն, կրոնըազգության որոշիչ ե ելակետայինգործոն համա-

տեսակետների սնանկությունը: Հարցըմիաժամանակ հետազոտելով քաղաքական իդեալների տեսանկյունիցն̀ա րող

Հ. 9", Հ. 10,

էջ 160: էջ 92:

հանգում է այն տեսակետին, որ «Ամեն մի ազգի միության գործը անհնար կլինի, եթե նույն ազգության գոյությունը պայմանավորվումէ միայն եկեղեցու մեջ, ն եթե այդ եկեղեցուց դուրս գտնվածցեղակիցներըհամարվում են ազգային մարմնի ամ124. բողջությունիցկտրվածանդամներ...» Րաֆֆին կրոնական բաժանվածությամբպայմանավորված ազգային խորթության իրողությունը համարում է անկրթության հետնանք, որ միայն ժամանակավորապեսկարող է գոյատնել: Նա չի հապաղում շեշտել, որ իր սկզբունքները գիտականճշմարտացիությունիցզատ հետապնդում են նան քաղաքականնպատակներ, ն որ կրոնը ազգության միակ որոշիչ օղակը համարող մտայնությունը հերքելով միայն կարելի է չեզոքացնել կրոնական երկպառակություն սանձազերծող՝ Թուրքիայի քաղաքական նկրտումներիվտանգը: Պատմության զարգացումն ու իրադարձություններիտրամաբանական ընթացքը երնան են բերում օրինաչափություններ, որոնք հաճախ միակ բանալին են դառնում ներկայի շատ «առեղծվածային» երնույթներ պարզաբանելու համար: Պատմությունն ունի նան պատրանքներ, որոնք արդյունք են նրա նեղ, միակողմանի հետազոտությանն անփորձ դիտողին նետում են «օպտիկական խաբեությունների»գիրկը: Տուրք տալով այդ պատրանքներին`բացառել մի ազգության համար զարգացմանպատմականօրենքները, հեռացնել նրան ընդանուր մարդկության համար պատմության«գծած ուղուց», նշանակում է տանել նրան դեպի կործանում: Ահա այդ օրենքների անտեսումն է, Րաֆֆու համոզմամբ,կրոնի ն ազգության նույնացման երնույթի կենսունակությանդրդապատճառը:Չէ՞ որ ժողովուրդներն ու կրոնը ծագումնաբանորեն համատեղելի չեն: Ժողովուրդների զարգացման ընթացքում կրոնները մշտապես ենթակա են եղել փոփոխման,հետնաբար դրանք ոչ մի դարաշրջանում,ինչպիսի կարնոր նշանակություն էլ ունե124

Անդ, էջ 26:

նան, չեն կարող դիտվել որպես այդ յատնման միակ հիմքն ու պայմանը:

ժողովուրդներիԳո-

Շարունակելովզարգացնել իր հայացքները`Րաֆֆինի մի հիմնականորոշիչ գործոնները,որոնք գոյաբանորեն կարող են բնորոշել ազգությունը. «Լեզու, հայրենիք, եկեղեցի ն ցեղական առանձնահատկություններ»: «Մենք միշտ ասել ենք ն դարձյալ կկրկնենք,- նշում է նա.- որ ազգության գաղափարըպայմանավորվումէ ոչ թե կրոնով, այլ նրա ցեղական հատկություններով, որոնց մեջ առաջին տեղը բռնում է լեզուն, որ է ն միշտ կլինի ազգի պահպանության հիմէ բերում այն

քը»

Րաֆֆու համոզմամբ,մարդկանցմիջն գործող բազմաթիվ կապերիցամենաառաջնայինը ազգակցական կապն է, որից արտածված «ազգայնության»գաղափարըպետք է գերադասվի ազգության տարբերանդամներին համախմբող բոլոր մյուս գաղափարներից:Նա արդեն անհեռանկար ն մինչն իսկ վտանգավորէ համարում այլադավանությանդեմ պայքարի փորձերը`նշելով, որ դա պատճառ կդառնալուսավորչականե բողոքական ու կաթոլիկհայերի միջն նոր թշնամանքիպատնեշ ստեղծելու: «Թուրքիայի հայերի մեզ միության միակ հնարն այն է,-- հայտարարում է նա,- որ ոչ թե հայրենի եկեղեցուց բաժանված եղբայրներին կրկին դարձնել դեպի լուսավորչի փարախը,այլ աշխատել նրանց մեջ տարածելու ազԳայնությանգաղափարը...Այժմ մեզ հայ է պետք ն մեր իդեալը պետք է լինի հայությունը: Կրոնական համոզմունքները պետք է խոնարհվենայդ գաղափարիառջն...»:26: Ռուս-թուրքական պատերազմինհաջորդածքաղաքական իրադարձությունների շեմին համազգային ուժերի միավորման խնդիրը դիտելով իբրն ազգային-ազատագրական իղձերի իրականացման միակ երաշխիք`Րաֆֆին հրատապն անհե15:

Հ. 9",

էջ 501: Անդ,էջ 482:

տաձգելի էր համարում ազգության«գերագույն» գաղափարի անհրաժեշտությունը:«Եվ հայության գործը արմատավորման Թուրքիայումայն ժամանակ միայն հաջողված կարելի է համարել,-- գրում է նա,-- երբ ազգի անջատվածմասները կմիանան, կկազմեն մի ամբողջություն ոչ թե կրոնականկապերով, այլ ազգայնական անունով: Բավական է, որքան հայերն իրանց ճանաչել տվին որպես կրոնական համայնք, այսուհետն թող աշխատենճանաչվել որպես ազգ»'՞՛: գործոնն, այսուհանդերձ, Ազգային ինքնագիտակցության հասարակական զարգացման ավելի բարձր մակարդակի համար հայ հատկանիշ է, ն հետնաբարնրա արմատավորման իրականությունըդեռնս բավարար հող չուներ: Այդ բացը, Րաֆֆու համոզմամբ, կարող էր լրացվել միայն տոկուն ն հիմնավոր կրթությամբ, որը կիրականանարդպրոցի արդյունավետ գործունեությանշնորհիվ: «Ժամանակ է թոթափել հին փոշին,-- նշում է գրողը,-- ժամանակ նախապաշարմունքների է ձեռք առնել դպրոցը, որպես մի նոր կապ մեր ն մեզանից օտարացած ազգայիններիմեջ, որպես մի նոր ավազան, ուր հայ-բողոքականը հայ-կաթոլիկը, հայ-մահմեդականը ն ն ն կմկրտվեննոր հոգով նոր կյանքով կդրոշմվեն ազգայնության անունով: Դրանով միայն կարող ենք միացնել մեզ հետ մեր եղբայրներին,որ բաժանեցեկեղեցու ավազանը...»:55: Րաֆֆու ն առհասարակհայ լուսավորականմտքի իդեալական ծրագրերի կիզակետը, այսպիսով, դպրոցն էր` իբրն կրթության ընդանրացմանն հասարակությանվերափոխման ուստի նան առաջնայինպայման:Եկեղեցու մենիշխանության, կրթականոլորտում նրա ունեցած վճռականդերի գիտակցումով պայմանավորվածհ̀ոգնորականությանսուր քննադատությունը Րաֆֆու հակառակորդներիցորակվում էր իբրն եկեղեցու բացասում, «հեթանոսական» սրբապղծություն`

Հ, 9, էջ 503: Հ. 9", էջ 315:

հիմք դառնալով Րաֆֆուն «Պ. Հայկունու կրիտիկանն «Կայծերը» հոդվածում մի լրացուցիչ անգամ լուսաբանելու հրապարակախոսիիր դիրքորոշումը:Հայտնելով,որ բարեփոխման իր նկատառումները բնավ հեղաշրջման միտում չեն կրում, գրողը չի հապաղումշեշտել, որ առողջ ն գործուն դլպրոցի հաղթանակը հայ իրականության մեջ անհնարէ պատկերացնել առանց նրա տնօրինությունը ստանձնած հաստատությունների, ի թիվս դրանց նան եկեղեցական կազմակերպության առողջացման ու վերափոխման: 1.3.

Կրթական գո բթական գործի կազմակերպման

հարցերը

ն Զեղծարարությամբ լի դպրոկամայականություններով

ցական կյանքի բարելավման հիմնարարպայմանը, Րաֆֆու համոզմամբ, էր «մանկավարժության կանոնավոր պության» ստեղծումը,որը,

կազմակե

ստեղծել, նրա մեջ ինքնուրույնություն է, որն չկա»2: Մինչդեռ թերուսը մի «ինքնուս փիլիսոփա» դուրս է բերում «ընդհանուրմարդկայինճշմարտությունները ու փորիր սեփական աշխատանքով,իր մտածություններով

թարգմանել,բայց

ոչ

ձերով» 55:

Րաֆֆին, անշուշտ, չի անտեսում այս երկու ոլորտների դրականհատկանիշներնիր մեջ խտացնող երրորդ տարբերակը, երբ մասնագիտականձեռքբերումներինզուգակցվում են ինքնուրույնփորձն ու դատողությունը:Ավելին, նրա կարծիքով, միայն այդ վերջինի արմատավորումը հիմնականնախապայմանդառան գործիկատարելության համար իրականություննուայդ արմատավորման նե՞ր արդյոք նախադրյալներ:Գրողի ակնկալիքներնակնհայտորեն կապվում են Եվրոպայումկրթությունստացող հայ երիամեն տասարդներիհետ: «Հասուն մանկտին,- նշում է նա,-ազգի մեջ ն ամեն ժամանակներումեղել է ազատությանսիառաջնորդ ն րահար, բռնության թշնամի, առաջադիմության

ալԻսկ

մզ վարող

ապարատի, հանդերձ, առաքյալ...»'`': լուսավորության լ

վարչահրամայական

մարդու ստրկական կախվածությունը բացառելով պետք է բացառեր նան անիշխանության ամեն մի

դրսնորում,

նպատակամղվեր արդյունավետ, նպատակասլաց ուսուցման:

Ժողովրդական վերահսկողությունը, դպրոցական մշակված ծրագիրն ու կանոնադրությունը համարելով կրթականկառուցվածքի էական բաղկացուցիչ տարրերը` «թերուսի» ն

«մասնագետի»(այդ հասկացություններն այս են մերկ խորհրդանշում ն ընդօրինակման

դեպքում

ինքնուրույն ւաշխա-

տարբե

տանքիցարտածվածսեփականփորձի հեղինակային րակումը) գործառական նշանակությանհ

վարժապետներ առաԳրողը հոդվածում

«Ժողովրդական

դպրոցում

ինքնուրույնստեղծագործական աշխատանքի

գացման անհրաժեշտությունը: «Մասնագետը մի

է.- գրում է նա,- որի մեջ ամբարվածեն բերյալ զանազան մթե րք, որոնք

բլ Խոս

զար-

ն

շտեմարան իր արհեստիվերա-

օտարի արդյունաբերության գործ են: նա ում դատում է, վճռում է միշտ օտարի խել" Մ Մասնագետը քով... զգույշ է ն երկչոտ է: Նա կարող է լավ Լ,

այնպես Րաֆֆին այս հարցում ես գնահատման միօրինակությունհանդես չի բերում: Անհատի ձնավորման ըմբռնումընրան հարցում միջավայրիվճռորոշ նշանակության հույդրդում է իր լուսավորականծրագրերի իրականացման հետ: կրթության սերն առավելապես կապել գերմանական Նրա մատնանշմամբ, ռուսական հասարակականանառողջ Բաբելոն» Փարիզը հայ ուսակյանքը ն «համաշխարհական ն նողի մեջ զարգացնումեն միայն շվայտություն կոսմոպոլիամեն ինչ համալսարաններում տիզմ, մինչդեռ «գերմանական առաջնորդումէ ուսանողինդեպի արհեստին գիտությանխոԲայց

2: 3:

նդ, էջ 291: կնդ, էջ 293: կրդ, էջ 424:

րին ուսունասիրությունը...»:32: Ուսանող երիտասարդներին

|

ծոցից» դուրս եկավ ունեզուրկ ուսանողությանհետ, որն իր մեջ խտացնումէ գործչի բոլոր լավագույն գծերը ն ունի ինք

..

Նրան հակադրելով«դիպլոմատ» երիտասարդների մեկ այլ որակի` «թաթոսականության» հետ` գրողը, կարծես, հայտնաբերում է ապազգայնացման Զեխ ն շվայտ դրոշակակրին: կյանքի սովորույթներից բացի, նրանք օտար երկրներիցբերում են նան օտար լեզուն, որն էլ դառնումէ դպրոցական դասավանդման լեզուն: «Զարմանալինայն չէ, որ դպրոցները անն ըստ մեծի մասի հայ աշակերտներով,-նշում է գրողը.-: այլ այն, թե որպես այդ ողորմելի հիմնարկություններից դուրս են գալիս նշանավորմարդիկ, որ սովորել էին միայն անքո "ը Գրել. կարդալն սխալներովխոսել»'"":Այս հանգամանքը, ըստ Րաֆֆու, կրկին անգամ կարնորումէ դպրոցական մանկավարժական կայուն համակարգի ստեղծումը,որի հետ հաշվի պետք է նստի ամեն մի մանկավարժ:Դրա իրավունքն իրեն չվերապահելով հանդերձ`Րաֆֆին դիմում է այդ համակարգիմի շարք կարնոր կողմերի լուսաբանմանը: ազրոցըպետք լինի ազգային ն իբրն այդպիսին բնութագրվի ազգային պատմության,մատենագրության ն լեզվի ուսուցման Այդ ի դեպ, նա տում է նան Ներսես շուրթերով. «Եթե մի օր նակաթողիկոսի աամաաաճող կանբը,իմ նախահարց նման կկոչե ինձ հայրապետականաթոռի վրա, իմ առաջին հոգսը կլինի հայ եկեղեցու ընթերցվածները մայրենիլեզվի վերածելն հայ ժողովրդի կրթությանգործը ազգային բուն հիմունքների վրա դնել»'54: | '

է

բարձր մակարդակով: գաղափարն, արտահայ|

ա

Վետաքրքիրէ

նան

ն սատվությունըհարկավորէ մեր դպրոցներում շատ հարկաԹիֆլիսից ճինչն վոր,- գրում է նա «ճանապարհորդություն

խարխափեմեջ մինչն անգամ բարձր աստվածաբանությունը

հետ պտտվում: Իմ կարծիքով, այնպիսի փոքրիկների Սուրբ գրքի այն կլիներ պարապել օգտավետ ավելի ազդեցությունունենային» որ նրանց վերա բարոյական ծրագրերումառանցքայիննշանաՐաֆֆու լուսավորական առաջինիսկ կություն ունեցող` դպրոցիհիմնահարցըգրական քայլերից մշտապես ուղեկցել է նրա ստեղծագործությանը: ՍտեՏարբեր կերպարներիմիջոցով (Ռուստամ` «Սալբի». փան՝ «Ոսկի աքաղաղ», Համր` «Խաչագողի հիշատակարաու նը» ն այլն) այդ հարցի լուսաբանման գեղարվեստական նա կուտակում է մեծաքանակ ընթացքում կերպավորման ն պատըյութ՝ իդեալականդպրոցիլիակատար ամբողջական կերը կերտելու համար: Ինչպես արդեն նշվեց, Րաֆֆին անխտիրքննադատության

լով

է

տեղերից "35:

ենթարկում հոգնորԹոդիկ), աշխարհիկ (Տիրացու

ն' ն (Տեր էր քաշելով Սիմոն) կրթական հաստատությունները`առաջ դրանց արմատականվերափոխմանանհրաժեշտությունը: Հայրիկի ն Կարոյի Ըստ այդմ էլ, հակակշիռ

ի

լաԱնդ, էջ407: ԻԱ

նշվածների,

(«Կայծեր»)նա օրինակով հաստատությունների

ամբողջակ

պատկերը: Որքա՛ն նացնում է իդեալականկրթօջախների ն եկեղեցաբնորոշ է Վարագա վանքը: Այն միայն աղոթատուն է դարի լուկան քարոզի վայր չէ, այլ իր մեջ խտացնում 5-րդ հաստատության բոլոր լավաբացագույն կողմերը: Նախ ն առաջ դպրոց է, որտեղ իսպառ

ավորական-բարեգործական

կայում է ծեծը: Կան

նդ, էջ 431:

կրոնի ուսուցման վերաբերյալ Րաֆֆու

պարա դասասենյակներ, դասատվության

Հ. 9, էջ 217:

" լ

գաներ ու ծրագրեր,վարժապետիբարձր պատրաստվածություն ն գիտական մակարդակ:Հոգնոր այդ հաստատություն ունի նան երկրագործականբաժին, որտեղ աշակերտները հմտանում են երկրագործության այլազան բնագավառների մեջ: «Իմ համոզմունքնայն է, պարոն բժշկապետ,--ասումէ..| Րաֆֆու հերոսը` Հայրիկը,- որ մեր մանուկներիկրթության | հետ պետք է կապվածլինի ն այն նպատակը,որ նրանք, բացի : լավ քրիստոնյա լինելուց, դառնան ն լավ արհեստավորներն : լավ հողագործներ...Եվ հենց այդ նպատակովես միացրի այդ լ դպրոցի հետ ն երկրագործական բաժին, իսկ եթե կհաջողվի ինձ, ժամանակով կավելացնեմն մի արհեստանոց...»:35: Հայրիկը դպրոցում գյուղատնտեսականառարկաներին համապատասխան դասընթացի ներմուծումը համարում է տնտեսականզարգացման ու ժողովրդի կենսամակարդակի բարվոքման խթանիչ միջոցներիցմեկը: Գրեթե նույն կերպ է դատում նան Ռշտունյաց գյուղի վարժապետը`սեփական

գործելակերպով հիմնավորելով, որ

դպրոցը

վերիրականմե-

կուսի մի «գիտադարան»չէ, այլ իր նշանակությամբ կոչված է ծառայելուկյանքի պիտույքներին: Գյուղը վարժապետի շնորհիվ արդեն ականջալուրէ ազգային ինքնագիտակցութանե բանականության ձայնին: Հարուստ գիտելիքներիհետ մեկտեղ այն «սպարտական» կյանքով ապրող իր վարժապետից յուրացրել է նան «գազաններիմեջ» գոյատնել կարողանալու ինքնապաշտպանական շնորհը: «Մենք այդ բոլոր փոփոխություններովպարտականենք մեր սիրելի վարժապետին,-նշում է Րաֆֆու հերոսը:--նա բաց արեց թե մեր աչքերը ն թե մեր կապված,կաշկանդված ձեռքերը:Նա մտցրեց մեր մեջ անձնապաշտպանության ոգին, սովորեցրեցբարեկամիհետ բարեկամ լինել, թշնամու հետ` թշնամի: Նա որքան շատ ուսում ունի, միննույնժամանակ շատ քաջ մարդ է: Նա իմանում է լավ հրացանարձակելն մեր երեխաներին նս սովորեցնում է նշան |

4.6,

էջ 176:

խփել: Նա իմանում է ծովում լող տալ ն մեր երեխաներիննս սովորեցնում է ջրի հետ այնպես խաղալ, ինչպես ցամաքում: Ուրիշ ինչեր չէ սովորեցնում նա...»""՛: Րաֆֆու մանկավարժական հայացքներում լայն տեղ է գրավում նան ընտանիքում ե առհասարակ հասարակական կյանքում կնոջ դերի լուսաբանումը: «Հայ կինը» մենագրության մեջ մատնանշելով կնոջ նշանակություննիբրն «մարդկային ընկերության գլխավոր քաղաքակրթիչ տարր»` Րաֆֆին փորձում է նկարագրել այն բոլոր գործոնները, որոնք վաղ մանկականհասակից ներգործելով` կնոջ մեջ ստրկական հոգեբանությունեն պատվաստում,ներկայացնել նրա դաստիարակության հիմնական օղակները: Զանազան պառավների, ինքնակոչ վարժապետներիմոտ ստացած կրթությունը ն ընտանիքի միապետականկազմակերպությանբռնակալությունը կնոջը զրկում են ինքնուրույն մտածողությունից` դարձնելով սոսկ կրավորականմի էակ: Կանոնավոր կրթության բացակայությունը, մտավոր զարգացմանայդ արհեստականկասեցումը գրողը հիմնական նախապատճառնէ համարում հայ իրականությանն այնքան բնորոշ կանացի բնավորության երկու հակադիր տիպերի գոյացման` ստրուկի ն քաղքենու: Առաջինը բնորոշ է գյուղական ն արհեստավորականմիջավայրին, իսկ երկրորդը` հարուստ դասին, որը հեղինակիկարծիքով «հեռացել է արնելքից, բայց դեռ չէ մոտեցել արնմուտքին»: Այս երկու տիպերի հիմքում ընկած է կեղծ, տարապայմանկրթություկնիքն նը, որ եթե նախկինում խիստ նահապետականության էր կրում, ապա այժմ դարձել է նան օտարալեզվության ն ապազգայնացմանտարածման միջոց: Րաֆֆու ստեղծագործության մեջ վերջինիս զոհերը բազմաթիվեն ն անհատական կերտվածքով ոչ միանման՝ Սոֆի, Նինո («Զահրումար»), Անիչկա («Մինն այսպես, մյուսն այնպես») ն այլն: Թերի ուսումը ն անհիմն կրթությունը երբեմն առաջ են բերում տարապայման

Անդ,էջ 309 ն 312:

ժամանակ ն անարատ է պահել: Հմուտ ձեռք է պետք, նշում է Րաֆֆին, ճշնարիտ ուսում, որպեսզի նա «հում նյութից» դառ«Մեծ բարերարությունարած նա «քաղաքակրթող տարր». կլինի կնոջ սեռին այն մարդը, որ լուսավորության կայծը

անձնավորություններ,նկատում է հեղինակը, ն այդ պատճառով զարմանալի չէ, որ թերուսները հաճախ դառնում են նան «նիհիլիստկաներ»: Նա անընդունելի ն անժամանակ է համարում կնոջ ազատության եվրոպական կարգախոսներինորամուծումներն ու այդ առթիվ մամուլում հաճախակի հանդիպող բանավեճերը: «Քանի կինը բարոյապես ն իմացականապես լավ չի կրթված իբրն մարդ,-- նշում է նա,-- նա չունի իրավունք պահանջելու ձեր ասած ազատությունը կամ հավասարությու-

կմտցնի ամենախուլ գյուղական խրճիթներում. այդ լույսը միայն կարող է նրան առաջնորդել ն դուրս բերելով տնային անփակ շրջանից, կանե նրան հասարակականընկերության

դամ»'՞':

կյանքում կնոջ անփոխարինելի Ազգային-հասարակական

նը»:55:

Րաֆֆին, անշուշտ, մեծ նշանակություն էր տալիս կնոջ հասարակականգործունեությանը:Ի վերջո, նա հասարակական կյանքի զարգացման գլխավոր խոչընդոտներիցմեկը համարում էր հենց այդ գործունեության բացակությունը: Նրա համոզմամբ, սակայն, առաջին քայլը պետք է լինի ճշմարիտ կրթությունը, որ կնախապատրաստի կնոջը հասարակական ասպարեզ դուրս գալու: «Նախքան կնոջն աշխարհ դուրս հանելը,- նշում է նա-- պետք է նրան նախապատրաստելաշխարհի համար, ն դրա մեջ պետք է լինի կնոջ կրթության բուն խորհուրդը...»'5:: Գրողն այս տեսակետից էլ ավելի հրատաէ պորեն ընդգծում երկսեռ դպրոցների ստեղծման անհրաժեշտությունը: Կինը ոչ միայն կյանքի ընկեր է Ա կողակից, այն. ընտանիքիմայր, որն իր ստացած դաստիարակությունըկամա թե ակամա փոխանցելու է ապագա սերնդին: «Պարոններ,- ընդգծում է նա,-- եթե դուք ցանկանում եք կրթված զավակներ ունենալ, դրա համար էլ հարկավորէ կրթված մայրեր պատրաստել, ն այդ պետք է սպասել մի օրիորդաց դպրո-

ցից»'"":

Նահապետական բռնակալությունը,հարյուրամյակներշարունակ կնոջը բանտարկելով,նրան թեն անկամ, բայց միա338: Կ0-Հ

9",

էջ 357:

էջ151:

զ"

Հ. 9",

'

էջ 378:

ը

.

|

|

|

| |

բազդերի ըմբռնումնեն հավաստումնան գեղարվեստական գրողի մաթիվ պատկերներ`գործնականումհիմնավորելով են տեսական մտքերն ու դիտողությունները:Որքա՛ն բնորոշ Մարոյի, Թելլի խաթունի(«Կայծեր»), Սառայի («Դավիթ Բեկ»), բազում մյուս կերՆենեի («Խաչագողի հիշատակարանը»), մեծ հմտությամբ ձնապարները, որոնց միջոցով հեղինակը ն կերպում է կնոջ, դստեր, մոր, քրոջ, անգամ իշխանուհու թագուհու մեծ առաքելությունըազգայինքաղաքական-հասարավեպերիցզատ նման կական կյանքում: Բայց, այսուհանդերձ, միայն թե, նշում է օրինակներտալիս էր նան իրականությունը, ն գրողը, հարկավոր է գտնել դրանք, գնահատել իճաստավորել, փայփայելու զորավիգ դառնալ: Ահա, այդպիսի մի օրինակ էր «Ֆրեոբելայն»անունը կրող կանանցկազմակերպութբացումըԹիֆյան ջանքերովհայալեզու մի մանկապարտեզի լիսում: «Ո՞ր հայ մարդու սիրտը չէր բաբախիայդ տեսարահանից,- գրում է այդ առթիվ Րաֆֆին:-- Հայ կինը անվախ, է մարձակ բարձրանումէ ամբիոնի վրա ն խոսում այնպիսի է.. նյութի վրա, որպիսինմանուկներիդաստիարակություննՄի սրտաշարժտեսարան,մի ապացույց, որ հայ կինը զարթնել է, նա

խոսումէ,

«44

նա

գործում է...»""7:

Անդ, Դ էջ 9 357: Հ, 10", էջ 49:

Տ 2. ՐԱՖՖԻՆ

ԵՎ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԿՅԱՆՔԻ

ԲԱՐԳԱՎԱՃՄԱՆ ՀԱՐՑԵՐԸ

2-1.

:

3նի Ա նորի սահմանագծում

որոնման Ա մնա տւղինորի Գործն նայա դարի կեսին պետք ր,դածնության րդ

է

2-րդ

ներառեր նան տնտեսականհիմնախնդիրների լուծման անմեծ հրաժեշտությունը,որոնք` կապված պետություններիկողմից երկատված ժողովրդի հանդեպ տարվող ճնշումների ուժգնացման հետ` ունեին ոչ միայն տնտեսական,այլն քաղաքական կարնորնշանակություն:Այն, թե 1880-ական թվականէր վկայում

ե զամույուը կերպարանք ստացել, քճաաուը 1նրհայխարի տալիենմարոմնա արագա կիցը,-- ղարիպություն տի կավրե զմեր կիս արո աշխարհ վաշխառություն,իբր ժանտախտ,Մշո րր շթ

մատնած

ի կո աշխարհն երե ի

են, ն եթե այդպես շարունակվի, ա

մըդարձած վայր ՆԻ.

դարձակ դաշտն անախորժբուերու ե ՍՍեր լու դժբախտություն պիտի ունենամք» 5: Թուրքական կառավարության իրականացվո ՝ տնտեսականճնշման ն բռնություններիքաղաքական թատեքստըորոշակիորենպարզաբանվումէ նան աի «Խեն թի» հերոԴ սի կողմ ղմից. «Դա հրեշավորմի սպանություն է, որին ընդունակ է անողորմ թուրքը միայն: Մաշել ժողովուրդը աղքատությունով, տնտեսապեսսնանկացնելնրան, զրկել ապրուստի բոլոր

կողմից

միջոցներից,--ահա գլխավոր զենքերը, որոնցմով թուրքը աշխատումէ այժմ ոչնչացնել հայ տարրը: Նա Գիտե, որ ուրիշ զենքով դժվար է մահացնել մի ժողովուրդ, որի զորությունը ն նյութական կարողութկայանումէ իր աշխատասիրության 144. յան մեջ» Րաֆֆին ն առհասարակհայ առաջադեմմիտքը խիստ դատապարտելիէին համարում Թուրքիայում` մի իրականության մեջ, որտեղ իրավունքն ու կամքն անվերապահ նույնանում են` մարդկայինհասարակականկյանքը դարձնելով «վայրենի կատաղության»ն «գազանականհանդգնության»մենաշնորհսեփականություն,կառավարությանկողմից կամ հովանավորությամբ իրագործվող տնտեսականճնշումների դեմ հավաքական ընդդիմությանչգոյության փաստը: «Թուրքիա» հոդվածում գրողը սուր քննադատությանէ ենթարկում արեմտահանդեպ ցուհայերի արտագաղթի,հարստահարությունների ցաբերվող այն «աչքակապությունը»,որ դրսնորում են անձնական հաշվեհարդարներովզբաղված Ազգային ժողովն ու տեղական մամուլը: ՉԷ՝ որ քաղաքականհզորությունն անհճար է պատկերագնել էե կրա հիքոմ կա տնճեաականը եթե այն չի կարգավորվումտնտեսական լծակներով: Հետնաու սոցիալական բար տնտեսական վիճակի կայունացումն նան ունեն քաղաքականենապահովվածություննիրենց մեջ թատեքստ` դառնալով կարնոր զենք ցանկացածազգի գոյապայքարում: «Ազգերի կրթության ն ընդունակությանհամեմատ փոխվում են նրանց անձնապաշտպանության զենքերը,-

են

նշում է «Խենթի» հերոսը»- Զենքեր ասելով` ես ի նկատի չունեմ միայն սուրը ն հրացանը, արհեստը, գիտությունը նույնպես զենքեր են, որոնցմովմի ժողովուրդըաշխատումէ տնտե46: հետ»: հետ» ես մոզել մ այլ ժ ժողովրդի սապեսմրցել

մի

4, էջ 266: ո"Հ.Անդ,էջ 258:

ՄարգարյանՀ. Ս, Կիսրարըկամ մշեցի հայու մը խոստովանանք, «Հանդեսգրականն պատմական»,1888 թ., գիրք Ա, էջ 220:

Աշոտ Հայրունի

Տնտեսական բարգավաճման խնդիրն, այսուհանդերձ, կարնորվումէ նան մշակույթի,գիտության,կյանքի բոլոր բնահամամասն զարգացման առումով: Ընդգծելով նան ցույց տալ կյանքի օրգանական դա` Րաֆֆին փորձում էր ամբողջությունը տարրալուծել փորձող ն նրա որոշ բաղկացուցիչ կողմերին առաջնություն վերագրող զանազան մտայնությունների անհեթեթությունը: Գիտությունն ու մշակույթը, նրա մատնանշմամբ,մարդկային բարօրության անհրաժեշտ, սակայն ոչ արմատականնախադրյալներնեն: Ավելին, մարդու կենսականսպառողականպահանջմունքներնուղիղ համեմատականկապի մեջ են նրա կրթականմակարդակի, զարգացածության ն գեղագիտականպահանջմունքների հետ, ուստի դրանց արհեստականսահմանաբաժանումնու առանձնակի դիտարկումները որնէ հաջողության հասցնել չեն կարող: «Միայն կրթությունը բավական չի լինի,- նշում է նա-- Ժողովրդի զավակներին ուսում տալով ն նրանց միջոցներ չտալով իրանց համար ապրուստ գտնելու, մենք միայն կպատրաստենք ուսումնական թշվառներ: Աղքատությունը այդ ժամանակ ավելի զգալի է լինում, որովհետն որքան ավելանում է մարդու մտավոր զարգացումը, այնքան ավելանում են ն նրա Մտավոր զարգացման ն կենկենսական պահանջները...»:5: սական պահանջների բավարարման անհամատեղելիությունը, բացասականորեններգործելով կյանքի այլազան բնագավառների վրա, կարող է առհասարակարգելակել նրա բնականոն ընթացքը, քանի որ «ոչ մի ժողովրդի մեջ չի կարելի հուսալ կանոնավոր աճելություն, երբ որ նրա տնտեսական դրությունը օրինավոր պայմաններիմեջ չէ դրված: Այդտեղից հասկան ալի է, թե ինչու մեր ժողովուրդը օրըստօրե սպառվում եո

| :

գավառների

,

"7

::,6,

էջ 178:

է 35:

Անդ,

.

.

Րաֆֆուն շուտով մղում են ընդհանրացԴիտարկումները դարաշրջանիբոլոր

ման`

դրդելով նրան լուսավորական

որոնումներիհաջողության կանխատեսումների, ծրագրերի, տնտեսականբարգավաճ-

հիմնականգրավականըհամարել կյանքի պան ման խնդիրը: «Պետքը-կարիքը առհասարակ քաղաքակրհանջները,-- ընդգծումէ գրողը,- ժողովուրդների Ի դեմս են դառնում»: թությանառաջին վարժապետներն ծանր տնտեսականվիճակի բարեայս «օրենքի». ժողովրդի եզրահանգումների, լավումը անհրաժեշտագրող վերոնշյալ հետազոտության Րաֆֆին արդեն ուներ այդ հիմնախնդրի ինչը ն նա նախադրյալները, անհրաժեշտ գաղափարական իր տեսադաշտումունենալով կատարումէ հանգամանորեն`

ողջ համապատկերը: անցմանշրջանի հայ իրականության հավաքականինքազգային Քաղաքականանկախության էլ ավելի պայմաններում բացակայության նագիտակցության մեջ ընդգծվումնոր տնեն իրականության ողբերգականորեն հետնանքները բացասական տեսականհարաբերությունների ապականիչբարքեր,օտացոփ, շվայտ կենցաղավարություն, ն ծայՐաֆֆին, տուրք չտալովափսոսանքի րամոլություն.. անցման շրջանի տրամադրություններին, րահեղ ոգնորության էր ըմբռնմամբհանդերձ, այն հիմնավորում ողջ բարդության կյանքի ներքին օրինաչափութբնության ն հասարակության

ն

.

յունների

«Մրրիկները, փոխհամադրությամբ: փոթորիկնե մասին մեծի

գրում օդի խառնակությունները,ունենում են ր ղի ությունը րում... Մեր հասարա այդ այդ

Ո

է նա,-- ըստ

ն ԱրարՀոուարխանց Ի.ունենում րաոր ապակա տեղի միջոցում կանոնաայդպիս

'

ն

հաջորդաբար ներ, մանավանդ,երբ փոխանցումը հանկարծ, շուտափույթ ա յլ՝ վոր կերպով չէ կատարվում,

թռիչքներով» «6. 2,

ց, էջ 235: 3, էջ 391: լտ

Սա, իհարկե, չի նշանակում, թե գրողը պասիվ հաշտվողականություն դրսնորելու միտում է ցուցաբերում: Ընդհակառա-

է տանպատակըէ̀ր փողը: Փողը, ասում էր նա, կույրին աչք լիս, կաղին` ոտք, փողը գժին խելք է տալիս, երկչոտին` սիրտ, կյանքի վտանգավոր նորակը, այդ «բարոյականփտության», փողը տկարին ուժ է տալիս, գերիին` ազատություն... ուրիշ մուծությունների դեմ ակտիվ պայքարի անհրաժեշտությունը ի՞նչ հրաշքներ չէ գործում փողը: Այդ պատճառովճանճուր է նրա ստեղծագործությանմեջ նշանավորում թեմատիկ լայն Իվանիչը աստվածությունըերկու մասի էր բաժանում. երկնքի շրջադարձ` նրա քննության առարկան դարձնելով հեղաբեկաստվածը, ասում էր, Քրիստոսն է, բայց երկրի աստվածը վող կյանքն ու հայ իրականության մեջ դրա հարուցիչ առնփողն է: Նրա համար պետք է ապրել... որովհետն առանց փող է տրական խավը: «Զահրումարի» մեջ,-- գրում Րաֆֆին,- ըն5: մարդ զրկվում է մարդ լինելուց» թերցողը կտեսնե տարապայման կրթության վնասակար հեու կենցաղի հետամնացությունը հաՓողի այս մոլուցքն Շատ տնանքները, բարքերի ապականություն, բարոյական փտութմակշռում են նրա հոգնոր ներաշխարհիսնանկությանը: «ճահճայուն` ժամանակիս շռայլությունից ն զեխությունից, ն հայութտիպականու պատկերավորեն ի ցույց դրվում նրա ու յան գաղափարի օրըստօրե ջնջվիլն ժողովրդի մտքից ցած» էությունը, բարոյականըմբռնումներնու մտավոր կարոձգտողություն ժողովրդի` օտարամոլ նորաձնությունները»:55:ղություններիմակարդակը: Սակայն Րաֆֆին ավելի է առաջ Առանց նախապատրաստմաննոր տնտեսական հարաբեգնում` առօրյա գործունեությունիցզատ նրան ցուցադրելով րությունների ուղին քնակոխած հասարակությանըբնորոշ այս ֆոնի վրա, լուսաբանելով մարդկային փոխհարաբերության իրադրությունում Րաֆֆին երնան է բերում այն տիպը, որն, էական կողմերը: իր հերոսի ընդհանուր աշխարհընկալման անօգտագործելով այդ հարաբերություններիմուտքագրմամբ ըննշմարներից է տարրական Նա զերծ ինքնաճանաչման ու ձեռված տնտեսավարմանլայն հնարավորությունները,պետք գամ, անտեղյակ իր ազգային պատկանելությանն պատէ ստանձներ տնտեսական բարգավաճման առաքելությունը մությանը. «չգիտեր, թե ինչո՞ւ ինքը կոչվում է հայ, ուսկի՞ցէր Դա հայ իրականության մեջ: հայ առետրավաշխառուական Ավելին, նա զուրկ էր յուր ծագումը, ո՞ւր է նրա հայրենիքը»'"՛: խավի ներկայացուցիչնէ` Ճանճուր Իվանիչը: Նա, սակայն, իր անգամ հայերենի փոքրիշատե իմացությունից, գրում էր մեջ խտացնում է նախասկզբնական կուտակման շրջանի իր միայն վրացերենն գրում էր այնքան, որ «էշը ցեխից հաներ»: սերնդակիցներիսոցիալական էությունը` բոլոր արատավոր Սա էր, ահա, հայ իրականությանմեջ այն խավի բնութատնտեգծերով: Խարդախ ճանապարհներովմեծ հարստություն կուգրական ներկայացուցիչը,որն իր ձեռքում էր պահում է տակած այս հերոսն օժտված վաշխառուի բոլոր հրեշավոր սավարմանլծակները ն այլ անունով կոչվում էր վաճառակաԿագծերով: «Կշեռքում ծանր առնել ն թեթն տալը», «արշինում նություն: Ի՞նչ կարելի էր ակնկալել ճանճուր Իվանիչից: պակաս չափելը», «կապալներում» պես-պես խարդախութանշարժությունը,որն իշխում էր նրա տանը, կենցատարյալ տնտեսաձնում յուններ գործ դնելը Ճանճուր Իվանիչի ամենօրյա գործուղում, առետրականգործունեությանմեջ, հին նեության հատկանիշներնեն: Վարպետացածխաբեությանն եղել է նրա գոյատնմանորոշիչ գործոնը: Նա ի վիճակի չէր (նոհարստությունդիզելու ստոր մեթոդներիմեջ` նա փողը համահրաժարվելու դրանից ն ընդառաջելուտնտեսավարման րում է իր կյանքի գերագույն նպատակը.«Յուր կյանքի միակ

--

Րաֆֆի, Զահրումար,1895, Թիֆլիս, էջ 5:

էջ 46: կնդ, էջ 46:

Հ. 3,

նրանից որեէ, է կյանքի հեղաբեկմանհանակնկալիքչունի: Հատկանշական Այն Ժխտականէ ն դեպ Ճանճուր Իվանիչի վերաբերմունքը: սակայն,ի վիճակիչլինելով երնույթիճիշտ գնահատմանհասայն կողմ չի անցնում: Փոխվել նել, կրքոտ դատափետումից ն են ժամանակները, մարդիկ, փոխհարաբերությունները, Ճանճուր իվանիչներիցխլվել է նան նրանց գործունեության նախկին տարերքը: «էս միրոյի սուդն էլ որ լուս ննգավ,-ուասում է նա,- խալխի տունը ջլիզդան քանդվեցավ:Մինք ամա էլի րախանումէինք, թե հին պոլիցերեմենպրծանք, է, աչփողը քու օրենք նրանց աղբաթը խեր ըլի: Ախարէդ ի՞նչ վուր քիդ առաջ ուտում ին, չիս կանացիվուչինչ անի: Ուրեմն ես, է գնում տալի, փողդ իս ուզում, էն սհաթն սուդի դուռ շանց գանգատ ես անում, դատի են քաշ տալի. դիփունանքնէլ զաէս պալատ, կոնը լավ ին սորվի... էս սուդ, էս օկրուժնի սուդ, էս սենատ, էլ ո՞վ ա իմանումուրիշ ինչ զահրումար...» է «Անիծվիէս ժամանակը»,-- հաճախակիկրկնում ճանճուր Իվանիչը: Բացահայտխաբեությանվրա հիմնված առնտուրն այլես չունի իր նախկին հասարակականդերը: Փոխվել էին արտադրաննրա ձներն ու մեթոդները,ն արդյունաբերական ուղվաճառք, «ազնիվ» էր քի վրա հիմնվածառնտուրը բերում ղակիորեն չխաբելու պրակտիկա, որովհետե սեփականատերն իր շահույթը ստանում է հավելյալ արժեքի մեջ, իսկ այդ է բոլորովին աննկատ է գնորդի համար: Այստեղից էլ ծնունդ առնում Ճանճուր Իվանիչիդժգոհությունըտիրող հասարակաԱյս ամենից հետո նա ատեկան հարաբերություններից"՞": է համակվում բնույթով նոր լությամբ ու արհամարհանքով

չէ, Ուստի, պատահական րույթներին:

ամեն

ինչի հանդեպ, լիներ

դա

որ գրողը

կենսաձն,քաղաքակրթություն

թե ուսում:

էջ 124: թ Անդ, ՍարինյանՍ. Ն., Րաֆֆի, Երնան, 1957,

խավի նկարագրությունըճանԱռետրավաշխառուական

այլ ճուր Իվանիչով չսպառվեց: Այն իր մեջ ուներ բազմաթիվ եկան նրբերանգներ,որոնք ամբողջացնելուհամար երնան ն Աղա Պարոնովի Պետրոս Մասիսյանի(«Ոսկի աքաղաղ») այսպես, մյուսն այնպես») կերպարները:Այս անգամ

(«Մինն քաղաէ գավառական Րաֆֆին իր հերոսներիններկայացնում ն քում: Նրանք թեպետ չեն նույնանում իրենց գեղարվեստաեն, բայց բոզգալապեսզանազանվում կան կերպավորմամբ էությամբ, վաշլորն էլ հատկանշվումեն սոցիալականնույն կուտակշահամոլ հոգով ն նախասկզբնական խառուական ման շրջանի հերոսների անմարդկայինվարքագծով:Փողի ուժեղացումը գյուղն ավելի ու ավելի է կատիրապետության պում քաղաքի հետ: Մեծանում է գյուղացու կախվածությունը առնտրականվաշխառուից,որն էլ հիմք է դառնում գյուղացիականտնտեսությանքայքայման:«Մենք որ կանք, քաղաեն գյուղացիները,--տաքացիներիճորտերն ենք,-- դժգոհում ամիս աշխատումենք, մեր պանիրը տանում րին-տասներկու են, ուտում

մնում...»:55: Սա է իրողությունը,որ սյուժետային տարբեր գծերով գալիս է ամբողջացնելուառնտրավաշխառոիր ւական խավի գործելակերպը:Նա ունի գոյության կռվի կարգախոսը,որը որքան եսական է, նույնքան դատապարտեէ լի. «Կյանքը դմակ է, իսկ մարդիկդանակ... պետք աշխատել Ա ուտել, թե չէ քաղցած կմեռայդ յուղալի կտորից կտրել

մնում

ու

է, որ Րաֆֆին իր հերոսներինչարագորՎատկանշական ծության բնականհատկանիշներչի վերագրում:Նրանք արդորպես այդպիսինչեն յունք են անառողջ հասարակության, են այն հավածնվել, այլ դարձել են: Չէ՞ որ նրանք գործում

էջ

է

նես»:55:

տով,

104:

են, փողն էլ իրենց ջիբն են դնում: Հին պարտքը

որ

են իրենց իրաայդպես էլ պետք է լիներ, համոզված

էջ 241: Անդ, էջ 115:

Հ. 3,

|

վացիությանմեջ ն ըստ այդմ ն անկեղծ են: «Մասիսյանի մեջ մտացածին,կեղծ ոչինչ չկար,-- ընդգծում է հեղինակը,-- ամեն ինչ բխում էր նրա հաստատ համոզմունքից: Նա հետնեում էր իրերի ն կյանքի պահանջներիընթացքին,ն եթե այդ ընթացքը ձգել էր նրան ծուռ ճանապարհի վրա, նա մեղավոր չէր, այլ մեղավոր էր այն հոսանքը, որ նրան իր հետ էր տանում»57: | Բայց դա ամեննին չի մեղմում գրողի դատապարտության խոսքը: Անասնական շահամոլությամբ թելադրված իրենց եսակենտրոնգործունեության մեջ մասիսյանները ոչ մի կապ չունեն հասարակական-քաղաքականկյանքի հետ: Նրանք ոչ միայն ի վիճակի չեն լինելու տնտեսականզարգացման կազմակերպիչներ,այլն այն արգելակում ու խոչընդոտում են` առհասարակկյանքում դառնալով մակաբույծներ: Այն, ինչ արտացոլվածէ Րաֆֆու գեղարվեստական երկե| րում, ժամանակի հայ առաջադեմ մտքին մեծապես հուզող ' հիմնահարցն ու գրողի հրապարակախոսականհոդվածների առանցքային խնդիրներից մեկն էր: «Ինչպե՞ս ազատվենք մենք չարչիներից, հացի ու առաջին հարկավորության ուրիշ արդյունքների մոնոպոլիստներից...»:5,բացականչում էր «Մշակը»: Չէ` որ նրանք իրենցից այլ բան չեն ներկայացնում, լ քան «մի միջնորդ դաս, որի գոյությունը անհասկանալի է առանց արդյունավորող ն գործադրող դասերի գոյության, սո-.. ցա փոխադարձհարաբերությունըկազմում է նորա միակկենսական միջոցը, որ իսկույն կը կտրվի, երբ դոցանից մինը չը

լինի»:55:

Այն, որ վաճառականխավնիր վաշխառուականբնույթով ն գոյության կերպով տնտեսականզարգացման լծակ դառնալ չէր կարող, արտահայտված է նան «Թիֆլիսը որպես կենտրոն» հոդվածում: Կրկին անդրադառնալով ավանդական 1873, մայիսի 24, թիվ 19, էջ 1: ո»«Մշակ», Անդ,մարտի 1, թիվ 8, էջ 2: լց

Հ. 9",

էջ 113:

նահապետականսովո-

հարաբերությունների, տնտեսական է Րաֆֆին նորը հայտնաբերում հեղաբեկմանը՝ րույթների մեջ: Թեպետ «ասիա-

միայն արտաքինձների փոփոխության եվրոպական«մագազին», կան դուքանը» արդեն դարձել էր տակավինմուտք չէր վաճառականությունը բայց եվրոպական ու խորաՆույն խաբեություններն գործել հայ իրականություն: առնտուրը: Հանգամանկությունները,նույն միջնորդային մանք, որ Գ. Սունդուկյանի«էլի մեկ զոհ» ստեղծագործության համանուն հոդվածումստանում է իր առթիվ գրված` Րաֆֆու «Որքան հասարակություիմաստավորումը. փիլիսոփայական նշում է է կանգնած.-ստոր աստիճանիվրա նը զարգացման չէ կրթությունը,այնքան գրողը,-- որքան նրա մեջ տարածված ն միանում է խաբեության հաճախ վաճառականությունը է հետ, այնքան ավելի զորություն ստանում ավազակության հարստահարությունը» երնույթ

իր ունեցել Կյանքում առկա յուրաքանչյուր ու նախադրյալները: Պատճառակստեղծմանպատճառներն է առնտրաայս ըմբռնումըՐաֆֆուն դրդում ցականության նախասկիզբըորոնել խավի գոյաբանական վաշխառուական բացակաազգայինճնշման ու կեղեքման,պետականության Օտարներինստրկաբար հպայության հանգամանքներում: ժամանատակվելու ն սիրաշահելուհարկադիրկացությունը հետնաէ վերնախավի, կի ընթացքումհանգեցրել ազդեցիկ բարոյականայլասերմանը: բար նան վաճառականության է

մի այս տեսակ «հավատարմությունը» դրամատերերի նվիրել կողմից առիթ տվեց նրանց իրանց գործունեությունը գրում է Րաֆֆին,- մյուս պիտույքներին,կառավարության հաստատուն ն ընդարձակ զրկեց նրանց մի ավելի «Յայ

կողմից ասպարեզից,այն է՝ յունը»:

արդար ն

վաճառականութխղճմտանքով

160, 5, էջ 564:

իբրն օրինաչահաճախ է առարկայանում Սարգիսըվաճառականէ, իր խավի տիպիկ ներկայացուցի- գործություններում ն են ունենում չը, ն հենց այդ պատճառով, Րաֆֆու համոզմամբ,Սունդուկփություն:Նման վախճան հերոսներիցշատերը: Նրանց յանի ստեղծագործությունը Նար-Դոսի, ն Շիրվանզադեի արժեքավոր է ու արդիական: սոցիալական է լինելը խորհրդանշումայն գալիս է լրացնելու Ճանճուր հանկարծամահ որը էին իրենց րի, մայիսյանների,բոլոր նրանց դիմագիծը, ում գոյության կաթվածը,որին դատապարտված Բոռ ն մեծ արագությամբ` միակ զենքը «հարստահարությունըԱ խաբեությունն» է: պետք է կատարվերանակնկալ կերառաջին գեղարվեստական Նրանց խավի տնտեսականհիմքերը, այսուհանդերձ, անվեէության,այդ կերպ երնույթի րապահ քանդվում են, ն շուտով նրանց այլես ոչ մի կռվան չի պավորողըՐաֆֆին էր: մնա դիմագրավելուայդ անկմանը:Նրանք անզոր են իրենց քարացած մեթոդներն ու գործելակերպըհարմարեցնելնոր 2.2. Տնտեսական անզարգացության կապերըն զարգացման՝ ժամանակներին, անզոր են կասեցնել նոր տնտեսականհադրույթները րաբերությունների հաղթականմուտքը: Ուստի, պատահական Րաֆֆու ծրագրային չէ, որ այն երնակայական«ոսկի աքաղաղը», որի հետ Րաֆանապահովվիճակն ֆու հերոսն իր առնտրականգործերի հաջողություննէր կաՐաֆֆին հայ ժողովրդիտնտեսական բնավ չէր պում, այլես անկարող էր կանխատեսելիր տիրոջ տնտեսավատթարացումը ու կենսամակարդակի տնտեճենգափոխման, կան ապահովություննու հովանավորելնրան: Այդ ապահոլուսաբանելազգայինբնավորության տեսակետներով. աղճատման վության խորհրդանիշը` «ոսկի աքաղաղը», կործանվեց`իր սավարմանունակությունների Նա ամենայն խոայդ կործանմամբհնչեցնելով նան հին հարաբերություննե-որոնք երբեմն հայտնվումէինէրմամուլում: րում իշխող առետրավաշխառուական նշմարում երնույթի սոցիալ-քաղաքախավի վերջին ժամը: րազգացողությամբ փաստն նան իր հարազատ բնօրրանի Հետաքրքիրէ Միքայելի դատողությունն այդ պատմական կան հիմքերը ն ուներ գյուղատեղ ոչ մի «Պարսկաստանում իրողությանվերաբերյալ.«Ի՞նչ էր իսկապեսայդ «ոսկի աքաիբրն դրա վկայություն: ն աշխատությանը, գործին ղաղը», որ իշխում էր ձերընտանիքի վրա բախտավորության ցինայնքաննվիրվածչէ յուրյանցիր ն ուղեգրություններում.-է որ իր բարերարազդեցությամբ հաջողեցնումէր ձեր հոր որպեսայստեղ.--գրում Րաֆֆին այնքանվատթար չէ, որպես ծերը. ուրիշ ոչինչ, բայց միայն խաբեությունը, խորամանկութ- ոչ մի տեղ գյուղացու դրությունը մեջ, որովեն դառն աղքատության յունը, խարդախությունը, ե այլ անբարոյաանազնվությունը այստեղ: Նոքա ապրում կալէ զանազան կան հատկություններ, հետն գյուղացու մշակածհողը պատկանում որոնք մարմնացածն մի աներնույթ հյութը ծծում են ոգու կերպարանք ն նոցա արդյունաբերության ստացած, տիրում էին գործերի վրա... Մեվածատերերին ռավ գործադրողը,նրա հետ ն մեռավ ոսկի աքադոքա»""":

ն Կամսարակա

ա արոնովնե վանիչների

խավերը, :

պատճառահետնանքային

էլ փորձում

գոր-

հմուտ

ղաղը»:5':

լի-

Ուշագրավէ, որ Պետրոս Մասիսյանըհանկարծամահէ կաթվածից:Դա պատահականչէր ն գրական ստեղծա-

նում

33328352

դժբախտությու-

հետնությամբգյուղացու Նալբանդյանի հողից՝ ապրուստիհիմնականմիջոցից նը հայտնաբերելով Մ.

Ս. Սարինյան գ. 9,

էջ 144:

119: Ն., Րաֆֆի, Երնան,1957, էջ

նրա կտրվածությանմեջ` Րաֆֆին իր հայացքները շարունակում է զարգացնել «Ի՞նչ վերանորոգություններ պետք են տաճկական Հայաստանին»հոդվածում: Հողի վերաբերյալ Թուրքիայում հայտնի բոլոր օրենքները բխում էին այն «կրոնական» վարդապետությունից, ըստ որի ամբողջ հողը պատկանում է սուլթանին, իբրն Աստծո` երկրի վրա գտնվող միակ ներկայացուցչին: Գրողն այդ օրենքը համարում է Թուրքայի այլազգի բնակիչների,ներկա դեպքում` հայերի հողազրկությունն իրականացնող հիմնականվավերագիր:Հայն այլ կերպ չի կարողհող ունենալ,քան այն կառավարությունից որոշակի

կալվածագրերով վարձելով: Հետնաբար,կալվածագրի պայպարտավորությունների մանագրային չկատարմանդեպքում

նա

այլն: Այն պետք է դառնա հողագործի լիարժեք Սա է Րաֆֆու ելակետը, որն արտահայտսեփականությունը: վում է նան «Կայծերի» հերոսի միջոցով. «Այն ժամանակ երբ նրա միայն մշակը կարող է կուշտ փորով հաց քրտինքըթափվումէ իր սեփականհողի վրա»'"": է դառնում հարցի կարնորությունը, Որքան ավելի ընդգծուն այնքան կրքոտ է հնչում Րաֆֆու քննադատությունըԹուրքիայի հայկական պաշտոնական մարմինների հասցեին, ունեորոնք անտեսել են այդ հանգամանքըի̀րենց ներդրումն նալով թուրքահայերիողբերգական կացության ձնավորման հարցի հետապնդումը գրողը մեջ: Ազատ կալվածատիրության համարում է այդ մարմիններին առհասարակարնմտահայության կարնորագույնանելիքը: «Այդ պետք է լինի հայոց պատ-

գրավ դրվի

ն

ուտել,

անմիջապեսկարող է զրկվել այդ հողից: Եթե այդ արտամեվիճակին գումարվեն անգութ րիարքի պահանջելի գլխավոր վերանորոգություններից հարկապահանջությունը այն անելանելիպայմանները, որոնց ենթակաէ կը,-- նշում է Բաֆֆին,-- եթե նա ցանկանումէ, որ հայը արմատ է թյունը նման հետամնացերկրում, ապա ձգե Հայաստանիհողի վրա: Պետք է նրա տերը լինի, պետք հասկանալիկդառնա որ գյուղացուն հողի հետ կապողայլես ոչ մի օղակ չի մնում: Ի նրանից ծծե իր սնունդը, որպես մանուկը մոր ստինքնեհակակշիռայդ ամենին,Րաֆֆին առաջ է քաշում ազատ 5: րից» կալվածատիրության սկզբունքը`համարելովդա այն ճանապարԱզգային գոյատնմանտնտեսականկռվաններիկորուստն հը, որով հնարավորկդառնան՛ իր աղետաբերառկա ն մոտալուտ հետնանքներովՐաֆֆուն երկրագործությունը զարգացնել, ն միաժամանակ հարստացնելհողի մշակին: «Միակ ն մղում է դատապարտելունան իրադրությանհանդեպ արնամենակարնոր միջոցն է նրան (գյուղացուն)իրավունքտալ ցուցաբերած հանդուրժողամտահայ մտավորականության ազատ կալվածատեր ոչ միայն եկամտալինելու,- նշում է գրողը,-- որ նա որպես կանությունը:Ի վերջո, երկրագործությունը սեփականություն գոյաբաիր հողն ունենա ն նրանից ամեն ժողովրդի հայ բեր զբաղմունքէ, այլե դարեր ի վեր կերպով օգտվելու իրավունքունենա»"54: մեկը, նստանության որոշիչ առանձնահատկություններից հատԱզատ կալվածատիրության կամ այլ կերպ ասած` հողի կյաց ու աշխատասերժողովրդի ազգային դիմորոշ մի ժոմասնավոր սեփականության` Րաֆֆու ըմբռնումըերնան կանիշ, որի կորուստը կարող է կորստաբեր լինել ողջ գաէ լիս սեփականության բոլոր որոշիչ տարրերի համամասնութղովրդի համար: «Կ. Պոլսի մտածողները,--գրում է Րաֆֆին,յան անհրաժեշտագրմամբ: Հողը, գրողի համոզմամբ, չկարողացանմինչե այսօր իրենց ուշադրությունը դարձնել պետք է դառնա հաստատուն ժառանգություն, այն առարկայիվրա, թե մի ազգի յուր գոյությունըպահպանեժառանգվի սերնդիցսերունդ, ըստ հողատիրոջհայեցողության վաճառվի, գնվի, ռոց

543, 9", էջ 307:

հողամշակու-

.307:

18:

.

հայ մտավորականութԱրդեն հիշատակվեց,որ Րաֆֆին գլխավոր պայմաններիցմինը է հողը ն նորա մշակություգործունեությունը ն յան, Ազգայինժողովի պատրիարքարանի հարնը: Թե մի ազգ, որ յուր կյանքի պահպանությունը չէ հիմնված նան կանխարգելման գաղթի է համարում պախարակելի նա ոչ միայն երկար ապրել հողի արդյունաբերությանվերա, չցուցաբերելու ցում անհրաժեշտ շահագրգռվածություն խրակարող չէ, այլն չէ կարող ազգ համարվել» է համարում «պալիատիվ» Նա չափազանց պատճառով: Երնույթի ուսումնասիրությանհարցում Րաֆֆին միակողսահմանափակվողձեռն չոր քարոզչությամբ տաբանությամբ պատճառներիբացահայտումանիությունչի դրսնորում: Նրա են վերջիններս,մինչդեռ արմանարկումները,որ որդեգրել հասմը գրողին օգնում է, ինչպես արդեն նշվել է, սոցիալական որոնցովկարելի էր արդյունքի միջոցառումներ, տական նան դրանց նկատել քաղաբնույթի իրողություններիհիմքում ցուցաբերում:«Փոխանել, ձեռնարկելու մտադրությունչեն քական շարժառիթները:«Թուրքիա» հոդվածում, օրինակ, նա է գրողը, որոնք ստինակ քննելու այն պատճառները,նշում ցավով է նշում, թե որպիսի անմարդկային միջոցներ է գործի տութողնել հայրենիքը,իրանց պեցնումեն պանդուխտներին դնում կառավարությունը` իր հպատակներին հնարավորինս ն տասն-քսան տարիներովմաշվել նը, տեղը ն ընտանիքը, շահագործելու ն հարստահարելու համար: Միննույն օրհասաայն միջոցներիմաէ նան Պարսկաստանիհայ բնակչությանը, որի օտարությանմեջ, փոխանակմտածելու կան վիճակում մնալ իրանցհայրենաբողոքները` ուղղված երկրի կառավարողներին,էլ ավելի էին սին, որոնք հնար տային գաղթողներին ժողովը ապրուստ ունենալ, ուժեղացնում վերահսկիչ մարմինների` ազգությամբ թուրք ն կան հողիվերա ն հաստատուն է դիմում...»:55: ն մղդսիներին Սոպարսիկ «սարփարաստների» կամայականությունները: յուր վճիռովտերտերներին էր նան պարսկահաինը ամրակայված տիրապեԱյդ առումով ոչ պակաս ողբերգական լու

--

ՊարսկասԱրո անավարությունների յության դրությունը:«Հայոցազգաբնակչությունը քաղաքական թվականտվյալնե-

Սար անձամբ: արդեն իսկ դարձել «որտե տանում» հոդվածում,հենվելով փաստացի արտագաղթի է զանգվածային համազգային կյանքի բնական րոնք իր աոետարեր րի վրա, Րաֆֆին ի մի բերում գյուղերը, իի: կԱ ա նր հետնանքները: Դատարկվել առարկայական հարյուր քանի մի ոաի արոտներ նշանակությամբ հատկապես նգնան որոնք ընդամենըտասնամյակներ ե նկրտումներով

են

են

ար

արտագաղթը:

ԱԳացոողտուն

աՖին ամենագլխավոր Կտեղն հազարավոր Կ.Պոլի" ե դեւի րանց ընտանիքի կյանք ունենալուց...

«Գաղթականության հա

ո

է «Թուրքիա» հոդվածում,Ամեն Տաճկաստանիհայերի վիճակի մեջ: տարի Բ երիտասարդներ Վանից, Մո գավառներից դիմում համար ապրուստ շահելու... Ցավալին այն է, որ պանդուխտաա. ներից շատ քչերին է հաջողվում վերադառնալ յուր հայրենի. քը, մեծ մասը կորչում են մայրաքաղաքի մեջ, թողնելով հս' զարավոր անբախտն անխնամընտանիքներ» "55:

Անդ, էջ 47: Անդ, էջ 91:

առաջ

ամեննինչկա

ոչ

բնակիչներունեին: Հայությունայնտեղ այն օրենայլն կյանքումփաստագրված միայն արտագաղթի, երբ որ որ «ամեն մի ազգայինամբողջություն, քի պատճառով, կտրատվում է նա, յուր մեջ ոչ միայն ուժ չունի, այլ դադարում Բոլորը անհետացան շրջապատող կենցաղամարդկային մեջ տարրիընդհանրության

է Ա

`

հետնելով

կլանող օրենքներին» վարության

:

Անդ, էջ 90: Անդ,էջ 132-133:

Հայության տնտեսականկյանքի կանոնավորումը, Րաֆֆու մատնանշմամբ,ենթադրում է նան հավաքական բնակության անհրաժեշտություն, ինչի բացակայությունը հանգեցնելու. ուծացման ն կործանման: Այս տեսակետից նա առանձնապես անմխիթարական է համարում պարսկահայության վիճակը, որը ան րը սփռված սփռվ էր ր ողջողջ երկրով երկրովմեկմեկ իր նն ըստ այդմմ անկարող կյանքը միասնական ուժերով տնօրինելու: «Պարսկաստանի հայերի փրկությունը նրա մեջն է կայանում- գրում է նա,- որ նրանք ամփոփվեն տեղ ն մի այնպիսի տեղ, որ ավելի մոտ 1. Նա առավել նպատակահարմար «տելինի Հայաստանին»' է ղը» համարում Ատրպատականը, որը Յայաստանի նախկին

մի :

մոտ: Նման

միջոցով համախմբման

միայն նրանց գումարումը կկազմեր «մի ամբողջություն, մի կենդանի ազգային մարմին», որը նրանց հնարավորությունկընձեռեր նան հակազդել իրենց անձի ն ունեցվածքի հանդեպ իրագործվող ոտնձգություննե-

րիՏեսակետը համակողմանիորենարտացոլված

է նան գեղարվեստականպատկերներում:Դրա առարկայական հիմնավորումը կատարվում է, օրինակ, Հասոյի միջոցով («Կայծեր»): Նրա կարգախոսը`«լավ է աշխատել առանց վաստակի, քան թե անգործ մնալ, անգործությունը մեռելներին է պատկանում», համապատասխանում է հողի մշակի իր ժրաջան գործունեութանը,ն այդ գործունեությունըմիաժամանակապահովագրվում է ինքնագիտակիցանձնապաշտպանության ըմբռնումով: «Քո բարի աչքով տեսնում ես,-- ասում է նա,-- հրես գոտկումս խրած են մի ջուխտ թափանչա,այնտեղ լծան վրա կապածէ թվանքը, ինչո՞ւ համար են դրանք. ու՞մ հետ կռիվ ունեմ, բայց էլի հարկավոր են. թշնամին ամեն ժամ մեր վզի ետնեն կանգնած է»'՛7:

քշ

Անդ,էջ 132: էջ 438:

Հ. 5,

կո-

բռնություններին, Այլազգիներիկողմից իրականացվող նույն է պետք ն ղոպուտին հափշտակություններին դիմակայել հանցավոր է միջոցներով:Կողոպտչիցոչ պակաս ղը: Սա է

Րաֆֆու համոզումը`

կողով

հիմնավորված ելակ ո կատարվի, չ երբեքան

այդ չարագործությունները քրդական հոտին, ենա հայի ոչխարների «քուրդ ավազակըերբեք չի մոտենա ձեռին»: ՞: եթե գիտենա,որ կհանդիպիտիրոջը հրացանը

որ

Զինված արո իրառակա ո ինքնապաշտ ած տնտե-

Ռշտունյացգյուղի կազմակերպԷստացել կան. («Կայծեր»): նկարագրությամբ ված տնտեսական կյանքի նան

անզ

բա

ելու

--

ժպտալովպատաս-

որ մենք հեշտ կուլ ցան մեր գյուղի վրա, բայց երբ փորձեցին, ժամանակ իրանց չափը ճանաչետալու պատառ չենք, այն էլ չեն համարձակցին: Հիմա երկյուղից մեր գյուղի մոտովն են մեզ հետ, շատերնէլ վում անցնել. շատերըբարեկամացել

են որոնում...»"՛՞: բարեկամությունն Սեփականմշակությանհողի իրավականտերը դառնալու

մեր

որմին ն հո համոզմամբ, Գոր արին Քաղաա ԱՂ արի գործըն» ընկած թերնս, ազգային-ազատագրակ ության նրա կյանքը կապվտ «Մարդու

երնան է գալիս խնդիրը Րաֆֆու հայացքներում նախադրյալ վերոնշյալ հարցերի լուծման կարնորագույն մար: Դա պետթ է լինի, գրողի տնտեսական,սոցիալականն առաջնահերթ նպատակը, որին է

ր

թացը:

Վ.6,

հետ,

|

հա-

ն

էջ 179:

էջ 307: Անդ,

վեէ հողը գյուղացունպատկանելու «բաֆֆին զարգացնում այս առնչությամբ րաբերյալ Նալբանդյանիհայտնի տեսակետը,այս կեկանգնում չի Խ. բ այց նշում է գրականագետ Սաճվելյանը,-է քաղաքական կապում ն տնտեսական խնդրի լուծումը տում... Խ. Ե., Րաֆֆի, պայքարիհետ»: Տես Սամվելյան ազատագրական "5

Երնան, 1957, էջ 45:

Աշոտ Հայրունի

`

մայրն է հողը,-- հայտարարումէ նա.-- Եթե հայը կամեր կյանք ն ապագա ունենալ, նա պետք է յուր ապրուստը հիմնե հասն տատուն հողի վրա, այդ հողը թող լինի այն, որ սրբված ն գնված է մեր նախահարցարյունով»'՛": Հարցի վերաբերյալ Րաֆֆու տեսակետերնիրենց նորովի ն ամբողջական դրսնորումը ստացան նրա` «Գժատուն» հոդվածում: Նա խելագարություն է համարում Զմյուռնիայի «Արնելյան մամուլում» տպագրված` Ծերենցի այն կարծիքը, թե արտագաղթը մարդկանցհարստանալու, հետնաբարնան տնտեսական բարգավաճմանհնարավորություններէ ընձեռում: Խելագարություն է համարում նան այդ կարծիքը եվրոպացիների օրինակով հիմնավորելու` հոդվածագրի փորձերն ու դրա հիման վրա արտագաղթը խրախուսելու նրա եռանդը: «Ինչո՞ւ այս օրինակին չենք մտածեր հետնել մենք ալ,-- նշում էր Ծերենցը,-- ինչո՞ւ մեր հորիզոնըչենք ուզեր ընդարձակել, շարժելու սովորությունը ինչու կորուսեր ենք... որ կարենանքշարժիլ ն ընկնիլ հեռու աշխարհներ, հաց, հարստություն ն որպեսզի մինչն երջանկություն գտնենք...»:7՛: Ծերենցը փորձում էր իր տեսակետըհիմնավորել ոչ միայն եվրոպացիների` Ասիա ներթափանցելուհանգամանքով, այլն Պարսկաստանից Հնդկաստան գաղթած ն այնտեղ մեծահարուստ դարձած հայերի օրինակով: Այդ երկու կռվաններն էլ Բաֆֆին տրամաբանությունիցզուրկ է համարում` հայտնե լով, որ նման գաղափարներիկրողը գեթ աննշան իսկ իմացություն չի կարող ունենալ Հայաստանին հայ ժողովրդի մասին: Չէ՞ որ եվրոպացիներըհետամնացԱսիա են գալիս միայն իբրն նվաճողներ: Իրենց հետ նրանք ունեն այնպիսի հզոր զենքեր, ինչպիսիք են «գիտությունը, արհեստը, ճարտարությունը ն, վերջապես, յուրյանց սուրը ն քաղաքական դրոշը»: Մինչդեռ ի՞նչ է տանում իր հետ դեպի օտար երկրներ հայ 9", էջ 197: ո Հ.Անդ,էջ 189:

գլուխը,

յուր անկիրթ «Նա տանում է յուր գաղթականը. ամեն զորության յուր թույլ գավազանը ն յուրպանդխտության է նա, հպան դեմ խոնարհվողստրկականոգին... Ուր գնում որն անտեսել է հոդտակ է»'Պ: Այդպիսիզանազանությունը, անցկացնել վածագիրը,թույլ չի տալիս նման որնէ զուգահեռ միջն: ճիշտ չէ, անշուշտ, նան հնդհայերի ն եվրոպացիների ժամանակ կահայերիօրինակի վկայակոչումը,որոնք եթե մի

հետ

«թշվառ բախտ ունեցան այդ երկրում գտնել իրենցից ավելի չեն ժողովուրդ». ապա այժմ անգլիացի տիրապետողները փորձիզրկվել իրենց հասույթներից`այնտեղ հյուրընկալելով հայ

գաղթականներին:

Պանդխտությանն գաղթի աղետաբերհետնանքներն արպատկերներըՐաֆֆու այս տեգեղարվեստական տացոլող են: Մշեցի Օհանի սական սկզբունքների առհավատչյան («Ղարիբ մշեցին»), Մինաս ն Կարապետաղաների(«Կայծեր») ն վերջապեսՔավոր Պետրոսի ու Մուրադի («Խաչագողիհիէ դրվում կյանքի տարեգրություննի ցույց շատակարանը») Ավելին, Րաֆֆին տեսանելիոգաղթ-երնույթիլուսաբանմամբ: րեն երնան է բերում նան գաղթի պատճառածբարոյական պանաղետներն ու դրանց հետնանքները: Եթե, օրինակ, առհանա ապա դուխտնիրեն նվիրել է արդար աշխատանքի, մեջ իր կյանքը սպառող Մշեվետ կմնա իբրն բեռնակրության ապա ցի Օհան, իսկ եթե կկամենաշուտափույթհարստանալ, այլասերմանուղիներով՝վերջում պետք է անցնի բարոյական անդառնալով Մինաս կամ Կարապետաղա, որոնք, էապես Ի փող մսխելուց զատ այլ զբաղմունքչունեն: պիտանացած, հայի ն գնչուների վերջո, ինչո՞վէ տարբերվումթափառական տարբերութկյանքը: Թերնս ոչնչով, նշում է գրողը, բայց եթե հայուն կա, ապա ի վնաս հայի: Որովհետնեթե մի ժողովրդի դարերով մար այն կյանքի օրենք է, ապա մյուսի համար` չինգա«Թափառական մշակվածօրենքի դեմ ոտնձգություն. ոո

ըդ, էջ 190:

նե, թափառականվանեցի: Երկուսի մեջ սերտ համեմատութ`-՞

յուն կա: Զանազանությունընրանում է միայն, որ մեկը հայրենիք, տուն ու տեղ չունի, այլ, որպես աշխարհաքաղաքացի, թափառում է ամբողջ աշխարհում: Իսկ մյուսը ամեն ինչ ուն`. ն հայրենիք, ն՝ ընտանիք, ն' հայրենական տուն ու տեղ, բայց դարձյալ թափառում է` օտար երկրներումհաց է որոնում»"75: Տնտեսական զարգացման բնականոն ընթացքի խաթարման հետնանքներըկյանքում բազմազան են: «Հայոց ազգաբնակչությունըՊարսկաստանում»,«Ի՞նչ կապ կա մեր ն Տաճկաստանիհայերի միջն» հոդվածներումխոսելով միսիոներական գործունեությանն դրան հետնող դավանափոխությունների մասին` Րաֆֆին դրանց հիմքում նույնպես նախ ն առաջ տնտեսականշարժառիթներէ տեսնում: Բողոքական ն կաթոլիկ քարոզիչներն իրենց հետ մեծ գումարներ են բերում, ունեն նյութական շահագրգռմանհնարավորություն,որով գրավում են հայ կարիքավոր մարդկանց: «...Կրոնափոխությունը,-նշում է նա,- արագ քայլերով, օտարերկրյա քարոզիչների ձեռքով առաջ է գնում հայերի մեջ: Այս երնույթի գլխավոր պատճառն է ժողովրդի չքավորությունը, որ յուր ապրուստի համար վաճառում է ամեն ինչ, որքան ն նվիրական ն սրբազան լիներ յուր համար»'"":

».Հ.3. 6,9",էջէջ233: 130:

է, որ Րաֆֆին հայերի քաղաքաԳատկանշական կան ինքնուրույնությանբացակայությանպարագայում կրոնական տարբերակվածությունը նույնպես համարում է տնտեսականզարգացման էականխոչընդոտներից մեկը: Կրոնի տարբերությամբպայմանավորվածազգային ինքնամեկուսացման երնույթը, Գրողի համոզմամբ, ոչ միայն հայերի, այլն հրեաների,ասորիների, մահմեդական տիրապետության տակ գտնվող մյուս այլակրոն ազգային փոքրամասնությունների տնտեսականկյանքի հետամնացության պատճառներիցէր: Հայերի քրտնաջանաշխատանքիփոքրիկ վաստակն անգամ «խիստ սակավ ձեռնատու է լինում նոցա ապրուստի համար,- գրում է Րաֆֆին «Սալբիի» առաջաբանում:-- Վասնզիշեիտյան մահմեդականների շարիաթը միանգամյանպիղծ համարելով

.:

Րաֆֆին փաստորենհայերի տնտեսականծանր դրության հիմքումտեսնում էր ինչպես քաղաքական,այնպես էլ կրոնաԴրանց լիակական, սոցիալականն այլ դրդապատճառներ: տար վերացումը պետք է կապվեր հայ ժողովրդի քաղաքաձեռքբերման,ազգային-ազատագրական ինքնուրույնության կան պայքարիբարեհաջողելքի հետ: Բայց դա կարող էր իրականանալ ոչ թե պասիվ սպասումներիկամ ոչ միայն քաղաքականպայքարի, այլն ակտիվ տնտեսականգործունեության ճանապարհով,որի ծրագիրն այնքան հանգամանալիցշարադրվածէ Րաֆֆու հոդվածներումն իր գործնականառարկայականփաստարկումնէ ստացել նրա գեղարվեստական մեջ: ստեղծագործության Տնտեսական բարգավաճմանհարցում Րաֆֆին «ազատ հետ միասին առաջնայինկարնորութկալվածատիրության» ձնավորմայուն էր տալիս «գիտականվաճառականության» հայերի մեջ» հոդվածումնաիմի է նը: «Վաճառականությունը բերում այն հիմնականգործոնները,որոնց շնորհիվ հայերն ավանԱսիայումկարողացելեն դառնալ վաճառականության ե Պարսկաստանի գարդը: Րաֆֆու համոզմամբ, Թուրքիայի ն կրթական առաջ հանդեպ նախ այլ ազգաբնակչությունների առավել բարձրմակարդակնէր, որ հայերին հնարավորություն ասպարեզումհանդես բերել առատվեց վաճառականության որի պատճառովէլ նրանք վել գիտակ գործավարություն, սկսեցին «առաջին դերը խաղալ ասիականվաճառականության մեջ»: Բայց դա երկարատնչէր ն պետք է շարունակվեր քրիստոնյայքը,արգելում է նոցա հետ ամենայն տեսակ հաղորդակմահցություն: Այդ պատճառովքրիստոնյայքչէին կարող վաճառել հում բերքերը ն յուրմեդականներինյուրյանց երկրագործության եթե պատահում էր Եվ յանց մշակույթներիբոլոր թաց պտուղները: երբ մի ն նս զգուշությամբ, անենայն գաղտնի մի այդպիսիբան, այն ն չափախաբվելով մահմեդականմեղանչելով ընդդեմ յուր կրոնի զանց էժանությունից,խիստ թեթն գնով՝ գնում էր քրիստոնյա վաճա11: ռողից նրա մշակությանցպտուղները»:Հ. 2, էջ

միայն այնքան ժամանակ, քանի դեռ Ասիայում ի հայտ չէին եկել հայերից ավելի հմուտ ն բանիմաց` եվրոպացի վաճառականները: Նրանց անհամեմատ ավելի զարգացած ու գիտակ գործունեությունը հավասար մրցության մեջ պարտության մատնեց հայերին` առաջնության դափնին խլելով նրանցից: Մինչդեռ հայերը, օրինակ, իրենց անհրաժեշտ ապրանքը հայթայթում էին երկրորդական ն երրորդականաղբյուրների միջոցով, եվրոպացիներն այն բերում էին նրա արտադրության վայրերից, հետնաբար նան ավելի էժան գներով: Զուրկ եվրոպական արդյունաբերականկենտրոնների հետ ամեն մի կապից, չունենալով դրա համար անհրաժեշտ լեզվիմացություն՝ հայերը հարկադրվեցինտեղի տալ: «Ահա այդպիսով,-- նշում է Րաֆֆին,-- հայերը, լինելով մի ժամանակ գլխավոր ներկայացուցիչը ասիական վաճառականության,սկսում են նորա երկրորդական դերը խաղալ, դառնալով եվրոպացի վաճառականների օգտին գործիք ն նոցա շահերուն ծառա: ..Ի՞նչ էր դրա պատճառը: Թեն. շատերը հայերի անմիաբանությանն են վերագրում այդ, իսկ ես պատասխանումեմ, պատճառն էր նոցա գիտական վաճառականությանարհեստըչիմանալը ն հաշվապահության կանոններինանտեղյակ լինելը»: Րաֆֆին հայ երիտասարդվաճառականությանճակատագրական սխալն էր համարում եվրոպական զարգացած երկրների հետ առետրականկապեր հաստատելու` նրա ձեռնարկումները:Այդ հանդուգն արարքը` պայմանավորված հեռանկարային հաշվարկներիբացակայությամբ, ուժերի հաշվեկշռի թերագնահատմամբ, էական դեր ունեցավ առնտրական ասպարեզում եվրոպացիներիցհայերի կրած պարտության համար: «Հին սերունդը,--նշում է «Ոսկի աքաղաղի» հերոսը,- թեն տգետ էր, թեն խիստ սահմանափակտեղեկություններ ուներ վաճառականությանմասին, բայց գոնե այնքան հանդուգն չէր, որ առնտուրսկսեր իրանցից ավելի հմուտ ազգերի հետ... Բայց նոր սերունդը այդ զգուշությունն էլ չունի...

առանց նախապեսեվրոպա181. տեղյակ լինելու» ցու խորամանկություններին Իրողություննավելի ծանրակշիռ բնույթ է կրում, բնականազուրկ ժողովրդի համար, որը, չունեբար, պետականությունից նալով նան իր մտավոր, բարոյական դիմագիծը կերտող գոյատնում է հիմնականում «արհեստաազնվականություն, ն դասերի միջոցով: Այս տեսակետից վոր, մշակ վաճառական» նա

գործ ունի եվրոպացու

:

դերը կյանքում անհամեմատ վաճառականության

մեծանում

է,

նան ազգի տնտեսականզարգացմանխնդրիցզատ ներառում քաղաքական,բարոյական,մտավոր կազմակերպչիառաքելությունը` դարձնելով նրան իր ժողովրդի ներկայացուցիչը ն ոչ մշակ ողջ աշխարհում: «Այժմ քանի որ ոչ արհեստավոր դասը կարող են ներկայումս նպաստելմեր ազգի բարոյական գոյությանը,մեր հույսը մնում է միայն ազգի առավել բարձր, դասի վրա,առավել զարգացած,այն է՝ վաճառականական Կովկասի մեջ» հոդգրում է Րաֆֆին «Հայ վաճառականներ վածում:-. Նոքա պիտի լինեն մեր հայտնի ներկայացուցիչը մեր քաղաքականազգերի առաջ, նոքա պիտի վերականգնեն ժաման մոտ, միննույն մյուս ազգերի ընկածնշանակությունը ուժը մեր մյուս, այն է մատակարարող նակ նոքա պիտի լինեն

|

՛,արհեստավորն մշակ դասակարգի» է հայ վաճառակահամարում Գրողն այլնս անհանդուրժելի նական գործում առկա «դարնոր անշարժությունը»,որ պայկրթական մակարդակի մանավորված էր վաճառականների գործի ուսուցման մշտական անշարժությամբ:Առենտրական մեջ եղել է վաճառականի միակ դպրոցը հայ իրականության խանութը: «Թիֆլիսը որպես կենտրոն» հոդվածում նկարաու գրելով այն դառը փորձություններն անմարդկայինկյանքը, իրենց ծառաոր բախտ են վիճակվումգործակատարներին է յության ընթացքում`Րաֆֆին «ուսման» այդ ձնը համարում

հետ`

էջ 30: Հ.9", էջ 216: Հ. 3,

դատապարտելին անընդունելի: Ստրկական ենթարկվածությունը, ծեծն ու ապտակները, հանգստի ն աշխատանքային ժամանակի գեթ մասնակիինքնակամ տնօրինման անհնարինությունը, այլ կերպ ասած, ֆիզիկական անազատությունը, մարդու մեջ ձնավորում են նան կամային անազատություն կամ կամազրկություն: Վաճառականականայդ դպրոցը աշակերտից խլում է նրա բարոյականության ն առաքինության վերջին նշմարներն անգամ,քանի որ դրանք չեն կարող չխարդախվել, երբ խարդախություննիշխում է առնտրական բոլոր գործարքների մեջ: «...կՀավատարմությունը,վաճառականների կարծիքով, պետք է ուրիշ մտքով հասկանալ,-- նշում է գրողը:- Այս գործակատարըհավատարիմէր, որ կատարում էր իր խազեինի բոլոր պատվերները,թեն նրանք շատ հեռու լինեին բարոյական հատկություններից» 55: զերծ լինելով ճշմարիտ մտարի գեթ տարրական մատուցումից, լավագույն գործակատարինմիայն տառաճանաչ էր դարձնում: բախտ կարող

գիտե վոր իքնպարոնը:

դեպքում

Անաանիր բո:ամասնությունը է:ինների Լին Արի որ

«խազ

րի»

բնութագրվումէր նույն բացարձականգրագիտությամբ:Րաֆդրա արտահայտություննէր համարում նան այն հանգագործավարությանն հա-

քաշում ապագա վակրթելու խնդիրը:Դա հնարագիտականորեն ճառականներին ուսումառնտրական լինել միայն եվրոպական հետ:

Րաֆֆին. ընդգծելովդա,

առաջ

է

վոր կարող էր

մեջ ն կամ նրանց օրինակովհայ իրականության նարանների միջոցով: Եվդասընթացների ստեղծվածհամապատասխան համար, Րաֆֆու ու հետ մրցել կարողանալու րոպացիների ն նրանց կուտակածփորձին մոզմամբ, պետք է տիրապետել հանգամանք,որն տնտեսավարմանգիտականմեթոդներին. չումեջ դեռնս իր որոշակինախադրյալները

իրականության

իր նի: Այս հարցադրումն

հաճախ հրատապությամբ

է

ընդ-

գեղարվեստակա Րաֆֆու հրապարակախոսական գծվում է նրա գրաամբողջացնում «Իմ ն

հարցն կարծիքով,--

երկերում:

այնքանչէ ճնշում մեր գործակական հերոսը,-- նյութականը կլիներ մտածել մի Ավելի նպատակահարմար կրթեր մասին, որ բարոյապես հիմնարկության այնպիսի են գորմեր նրանց: Ովքե՞ր նրանց, որ մտավոր սնունդ տար ուսում չառած, Ըստ մեծի մասին ոչ մի տեղ

տարներին... ծակատարները:

առաջացած ն

մոտ աշակերտությամբ խանութպանների մարդիկեն: նները ի որ սովորած

նրանց բոլոր խարի

ն

ոռ

Փող

մ է նրանց, ԽԱՐ այդ է

"

ԿոնԿԱ գրողը Ֆին դիտարկումամենատարխորության հանգամանքը զաճառավարությունը լիԱննան ղոր Միայնդրանովկարող հնարավոր տեսանկյուններից: բեր եջ.լրում մոաէառաք գործ: էր նության ձնավորումն, այնճառականների ա ծվում իսկ այժմ սովորական նել Կտարրու բուն Գիաառը նորացումը պեսՄաո զրա Լեզուն գրագիտությունը, Խիստ սակավ խանութներ կարելի քաշում հանրակրթական Ր ֆինճասնագիտական բնագավառում: աց(զու հաշվապահությունը գրագրությունները ուսուցմանանցմիշտ

.

է

է

ն

է դառ-

լ,

որոնց

մեջ

ն

լինեին հայոց լեզվով: Դա Թիֆլիսի վաճառականնե րի աններելի թերություններիցմեկն է»: ճանճուր Իվանիչի մոտ աշակերտելը, այսպիսով, ոչ մի առնչություն չունի գիտական վաճառականականկրթության

Անդ, էջ 459: Անդ,էջ 460:

էլ

է

:

Գ ՆՆ

է

ու

-

,

դպրոց ի

տ

Ր "ա

առաջ

է

նեղղ համակարգից

տնտեկազմակերպվեր տեղայինառանձնահատկություննե սական զարգացման

է նելու հարցը, որն իր հերթինպետք

ն տվյալ կրթության Նրա մատնանշմամբ, համապատասխան: ա նհամապատասխանութպահանջմունքների

դասի իրական

Հ. 3,

էջ

183:

յունն առավել տեսանելիէր գյուղական դպրոցներում: Այնտեղ ուսուցանվում էր ամեն ինչ, բացի նրանից, ինչի կարիքն առանձնապեսզգում էր գյուղացին: Վերջինս նախ ն առաջ «գործ ունի հողի ն անասուններիհետ,-- նշում է Րաֆֆին «Հայ երիտասարդությունը» հոդվածում:-- Արդյոք դպրոցը տալի՞ս է նրա որդուն փոքր-ինչ տեղեկություն, թե որպես պետք էր խնամել անասուններին, որ նրանք աճեին, բազմանային ն ազնվացնեինիրանց ցեղը: Արդյոք դպրոցը ծանոթացնո՞ւմէ նրա որդուն հողի որպիսությանհետ ն բույսերի լավ մշակելու պայմաններիհետ: Դրանցիցոչ մեկը չէ անում դպրոցը»: ն առհասարակտնտեսավարմանմեՎաճառականության թոդներիզարգացման տեսանկյունիցդպրոցական համակարգի բարեփոխմանհետ մեկտեղ Րաֆֆին ընդգծում է նան կապիտալի կազմակերպվածշրջանառության անհրաժեշտությունը, որը կարող է հնարավորդառնալ անհատականխնայողության ն «ընկերական» օգտագործման համատեղության դեպքում: «Վաճառականի գործունեությունը,-նշում է գրողը,պիտի հիմնվի կենդանիկապիտալիվրա: Մի այդպիսի կապիտալի գումարը պիտի նշանավոր քանակություն ունենա: Ուրեմն այստեղ բարձրանում է ընկերությանանհրաժեշտ

նս

կարնորությունը»:

Առետրականընկերություններն են անհրաժեշտագրվում առումներով:Րաֆֆու համոզմամբ,միայն նրանց միջոցով հնարավորկլինի վերացնել մենավաճառության ոլորտում առկա խաբեություններնու խարդավանքները, որոնց հիմքում արմատ է ձգել վաճառականիանձնական «եսը»: Ավելին, անհատական շահերի համատեղմամբ ընկերությունը կդառնա մի վիթխարիուժ, միակը` ի վիճակի մրցելու եվրոպացիների հետ: Րաֆֆին այս հանգամանքը շեշտում է նան «Սալբիի» առաջաբանում. «Թող ինքյանք աշխատին բանվել ն կազմել հաստատուն ընկերությունքն կապվինԵվնան այլ

միա-

ՅՅ:

տների հետ, այնուհետն շուրոպայիգլխավոր վաճառական հանդեսի 029 տով կտեսնեինասիական : Ընկերություննեինքյանքէին գլխավոր վաստակարարքը» մեծապես կնպաստենՇան. դիմելու րը, Րաֆֆու կարծիքով, ինչպիսինէ, օրինակ, այնպիսիխոշոր ձեռնարկումների, կասի տարածքումառկա հարուստ հումքի շահագործումը: կլինեն ոչ միայն Նրանք դրա համար հարկադրված

վաճառականության Կով-

հրաժար հին նելարդյունաբերական Խր գործունեության աման Տնտեսական անվախութ) եղանակները: ննորտա ր երի՝ փաստորեն, պայմանավորված Նո արկգան կազձա-

առնտրի ձներից, այլն վել նախկինմիջնորդավորված ր

ԱՒ

բրոն հումքի համարում վերջին տարիներինհայ ԲԻհջֆին ողջունելի գործարանՔ Թիֆլիսու աս

ռա

՝

է

մ ն Բաքվում

կողմից վաճառականների փորձերը: Դա, առաջին ներ կառուցելու

ծոր

նրա կարծիքով,վամի կականության«հնադարյանփոշին» թոթափելու սակայն, այսպես թե այնպես. անօգուտ, քանի վրա, չեն կառուցվի բուն հայկական հողի

է նոր փաստ րաո այղպիսիք մեջ ն չեն իտկական իրականության» ն

ճ

ծառայի նրա պա«Երկու ամիս Աղվանից Սյունյաց աշխարհում» Մելիք Բեգլարովների ի դեմս Գյուլիստանի մենագրությունում, ձների, Րաֆֆին նկատում որդեգրածհմուտ տնտեսավարման Եվ բաղձալիիրողությունը: տարրի ներմուծման է եվրոպական Մեչտվեց: դա ակնբախդրականարդյունքներ այնուհանդերձ եվրոներմուծեցին որ լիք Բեգլարովներըառաջիններըեղան, անհամապապականգութան ու հնձիչ մեքենա: Վերջիններիս (որոնք գրողը մեկ պայմաններին

հանջներին:

տեղային տասխանությունը

կասեցրեց շահամեկ թվարկումէ), սակայն, մեծապես ր ժամամից, կարճ Մյուս կողմից, ործման արդյունավետությունը: որի հավարաԱք ի հետ: «Այդ դումը կապվածէր բազմաթիվոժվարությունների

առ

աա եստամասերի անցազավ Աակում (Մ

Գ.

2, էջ 13:

անհարմարությունները,- նշում է Բաֆֆին,- կվերջաայն ժամանակ միայն, երբ երկրագործական անոթները, թեն եվրոպական սիստեմով, բայց մեր երկրի պահանջներին հարմարեցրած,մեզ մոտ կպատրաստվին,ն վնասված ժամանակ դյուրին կլինի նրանց նորոգել տալ: Այդ կարող է լինել այն ժամանակ միայն, երբ մի քանի կալվածատեր կամ մի քանի գյուղերի հասարակությունը միանալով, ընդհանուր ծախքով բերել կտան մեխանիկներ ն բաց անել կտան անոթներ պատրաստելու գործարաններ» "55: Զարգացումն ու ընդօրինակումը, բնականաբար, ենթադրում են կապերի ն շփումների բազմազանություն, այսինքն` մի որ Րաֆֆու կարծիքով հեռու էր հայ վաճառականությունից: Ավանդական, քարացած գործելակերպը փոխշաղկապված է մարդկային փոխհարաբերությանկերպի հետ, ն երկուստեք է ձնավորվում այն «մահաբեր» անշարժությունը, որը տիրապետում է մարդու անձնականկյանքում ն հասարակական գործունեությանմեջ, որը կղզիացնում է նրան իր միջավայրում: «Վայ վաճառականըշնորհք չունի, որ իր ժամանակը այնպես կարգադրե,որ գործի ժամանակըգործ կատարե, հանգստությանժամանակը` հանգստանա, իսկ պարապ ժամանակըմի ուրիշ բան սովորե,-- գրում է Բաֆֆին:- Բացի իր ծանոթ վաճառականությունից,ոչ մի ուրիշ գործ չէր հետաքրքրում նրան, բացի իր հայկական նեղ շրջանից, նա մի օտար հասարակությունչի ճանաչում: Եվ այդ է պատճառը,որ նա միշտ մնում է միակողմանի, անտաշ, անկիրթ ն ուր որ գնում է, դարձյալ վերադառնում է իր հայրենիքը նույն ոգով, նույն սրտով ն նույն բնավորությամբ,որպես դուրս էր եկել»'՛": Րաֆֆին անդավաճանէր իր սկզբունքներին ե «հավատավոր» իրականությանվերափոխմանգործում իր` որպես գրողի ն հրապարակախոսի առաքելության նշանակությանը,այն է՝ բացառել, դատապարտելն խոտանել բացասականը,ճանա-

պարհ հարթել դրականի համար: Նրա այս հավատամքն նան անխտիրվերաբերումէ կյանքի բոլոր բնագավառներին, տնտեսական կյանքին ն այն դիմորոշող հիմնականտարրին: խաբում է յուր հաճախորդին,սա խաբում «Գործարանատերը է իրենին,--ասում է նա,-- մինչն որ կարգը հասնում է հայ վաճառականին,որով խաբվածհայ վաճառականնէլ ստիպվածէ ն այսպես շարունակ... լինում խաբելու յուր հաճախորդներին տաՍակայն պետք է հարվածել, պետք չէ թույլ տալ, որ այդ րափոխիկհիվանդությամբվարակվիապագա սերունդը... Եվ կստանա յուր առասակավ առ սակավ վաճառականությունը ջին նշանակություննու Րաֆֆին իր ողջ կյանքում մնաց իբրն այդ «տարափոխիկ երդվյալ թշնամին:Ինչնէ, ինչպես առհահիվանդությունների» սարակ, վերոնշյալ հարցերի առումով նս նա իր տեսակետնեքննությունըն րը դիտարկումէ կյանքում` դրանց կիրառական գահիմնավորումըհանձնարարելովիր ստեղծագործության ղափարականհերոսներին:

բոլոր նան

կոչումն»"5:

բան,

1. 9,

""Հ.8

էջ 264: 19294:

2.3.

:

|

Զարգացած տնտեսավարմանիդեալական հեռապատկերը

Հանձին Միքայելի («Ոսկի աքաղաղ») ն Ռուբեն Արուսյանի է («Մինն այսպես, մյուսն այնպես») Րաֆֆին ներկայացրել գիիր սկզբունքներըկենսագործող տական վաճառականության շրջանից իր ծառայությունը անհատներին:Վաղ պատանեկան սկսելով Պետրոս Մասիսյանիխանութում`Միքայելն ականաբռնության, ստոր տես եղավ խաբեության,խարդախության, գործարքների այն բոլոր արատավոր երնույթներին, որոնք կերպավորումեն հայ վաճառականդասի սոցիալականդեմքը: Բայց ն այնպես անմաքուր միջավայրը չապականեց հատազնվության,անկեղծությանն մարդկայինբոլոր մյուս

հուշերում, Երնան, 1986, էջ 244: Րաֆֆին ժամանակակիցների "

նականիշները,որ փոքրիկ Կալոն ձեռք էր բերել իր հայրենի է իբրե առողջ հապետականաշխարհից: Նա ձնավորվում մեծ ազն վրա կամք ն անհատականություն, այդ ձեավորման դեցություն ուներ նան Մասիսյանիգիմնազիստ որդին` Ստեփանը: Նրանից ստանալով տարրական գրագիտության իր դասընթացներըՄ̀իքայելը մեկնում է Մոսկվա, որտեղ Ստեփանն արդեն ուսանում էր, Աե մայրաքաղաքում հաղորդակցվում է առատրականդպրոցի դասընթացներին:Ընթերցում է մասնագիտականգրականություն,որի միջոցով հմտանում է «ֆինանսականն բանկային գործառության», «հում բերքերի գործարանների,առհասարակ «գործաարդյունաբերության»,

րանական արհեստագործության»ու այլ բնագավառներում: Եվ վերջապես, հաճախակի լինելով Մոսկվայի գործարաններում, հնարավորություն ունենալով ծանոթանալ նրանց «կազմակերպության հետ», այցելել Մարսել ու այնտեղից ճանապարհորդել զանազանեվրոպականքաղաքներ` Միքայելն իր իր տեսական գիտելիքներնամրակայումէ գործնականճանաչողությամբ: Նրա անցած այս ճանապարհը գիտական վաճառականությանձեավորմանճանապարհնէր, որին կատարելապես տիրապետածհերոսը հայ իրականության մեջ ստանծնում է տնտեսականկյանքի նորոգմանառաքելությունը: Միննույն ճանապարհով է անցել նան Արուսյանը, որը եվրոպական առնտրականհամակարգիվերաբերյալ իր գիտելիքները փորձում է արմատավորել իր ազգային միջավայրում: է բոլոր մյուսնեՆա բացում է մի խանութ, որն առանձնանում րից իր ճակատին փակցվածանակնկալ նորույթ-ծանուցմամբ` «Ք63 ՕԾԽՅԻՅ": Բազմազանեն Արուսյանի առաքելական ծրագրերը` բաց անել խնայողական դրամարկղ, որը կծառայի դժբախտ պատահարներիցտուժած ն կարիքավոր գործակաՆրանց ուսումնառության կամ «բարոյապես կազմակերպե րթվելու» համար ստեղծել գիշերային դպրոց, նան ակումբ գործակատարների մար: Հատկանշական է, որ ոչ մի հույս չկապելով հին

ախար

հեւ աանցի մշակութային

ն մա-

խավի`Ճանճուր իվանիչների առնտրավաշխառուական հեհետ` Րաֆֆու գաղափարական վերափոխման յիսյանների են Նրանք սկզբից: սկսում րոսներնիրենց գործունեությունը

երկուսն էլ եկել

են

«գավառից» ն

իսկ հանգամանքով Րաֆֆին ոչ մի ակնկա-

այդ

հաստատում են այն իրողությունը,որ կապիտալիցն լիք չունի հայ առնտրականխավի կուտակած նրանց չի բերում այդ խավի անմիջական,արյունակցական ն Անցյալի ավանդներից,այդ խավից ժառանգորդի է արտահայտվում նրա ունեցվածքից գրողի հրաժարանքը «Ես թքել եմ այդ նան Ստեփանիբերանով(«Ոսկի աքաղաղ»). ասաց վրա, որի մասին դու խոսում ես, մայր,հարստության ինձ պետք չէ նա, նրա վրա նա խորին արհամարհանքով,-աճեն մի կոպեկի մեջ անեծք կա, որ հավիտյանկմնա, նրա ն արյուն կա, զզվելի է այս հազարավորմարդու արտասուք

դերում

տեսակ հարստությունը»՝"՞: չի կարողանատնօՊետրոս Մասիսյանիհարստությունը համար, ն նրա վախճանը րինվել որնէ օգտավետ նպատակի

ազդարարումէ նան այդ հարստության խորհրդանշաբար հիմնավորումըկրկին վախճանը, որի փիլիսոփայական ես է նա,-իմ կողմից: «Որպես բժիշկ,-- ասում կեվրա նայում էի բոլորովինբժշկական հոր հարստության է թարախով լիքը տից: Երբ հիվանդ մարմնի վրա հայտնվում ն ծակվի, նա կամ ինքն իրան մի պալար, ես սպասումեմ, որ գործ եմ դնում իմ թարախըդուրս թափվինրա միջից, կամ մարմնիմեջ միշտ նշտարը: Հավաքվածնեխությունըկենդանի Իմ հոր է ունենալ: վտանգավոր հետնանքներ կարող անմաքուր հարստությունըմի հսկայականպալար էր` լցված ն ամբարվածամեն տեսակ ապականություննե-

տրվում է

որդու

շարավով "5: րով»:

77: Ն, Րաֆֆի, երնան,1995. 9

6 ՍԱ բ334Անդ,

:

Բնութագրական է, որ Միքայելը հարկադրված էր ժառանգել Մասիսյանի առնտրական ժառանգության փշրանքները միայն: «Ոսկի աքաղաղից» մնացել էր միայն մի փետուր: Եվ այսուհանդերձ նա կարգավորումէ գերդաստանիկյանքը Մասիսյանի տան ավերակների վրա ն նյութական վերջին աննելով` առն է առնտրական շան միջոցնե Նուն ոու կառուցում որ մի նոր ետք է գործի « կազմակերպություն, ո `

-

հայը մա

տաճկաստանցի այսպես կվարվեն,այն ժամանակ րող կլինի ազատ շունչ քաշել»: հ ն Միքայելի համար հարստությունընախ է կականբարիք է: Միննույն կերպ խորհում գործունեություն, Վէ որն իրեն նվիրել է մշակութային ններին ն մասնակից է մտավորակա օգնությունէ ցուցաբերում բազմաթիվօգտավետ նախաձեռ-

մանարիպ արԱր

ազգային-հասարակական

կանության» սկզբունքով: Մասնավոր ությունը կարնանությունների: աա ըվաճառա իրԳբ ւ կոառանայնու ոն Աի անորդի անիրավունքըշնորհելով վերջինին: ՀատկանՀ ար ասու համապատկերը վաճառականության ապագայի նական Վասարակականներդաշնակ կյանքում այն -

նշական լայն իմաստ է ստանում` կյանքում առարկայորեն ցուցադրելով տնտեսական հեղափոխությանՐաֆֆու ծրագիրը, որի իրագործողըՄիքայելն էր: Վաճառականիայդ իդեալն իր կերպարանագործմանհիմքում կրում է նան բարոյական խոր ազդակներ: Ի հակակշիռ Մասիսյանիեսակենտրոն գործունեության, որոշակի ինքնագիտակցությանեկած հերոսն ունի անձնականին հասարակականիօգտավետ, ներդաշնակ համազգացողություն,որտեղ անձնականը ստորադասված է հասարակականին:Մի կողմից դավանելով արդար վաստակի, կամ որ նույնն է` «արդար շահասիրության» սկզբունքին, որը «երբեք պարսավելի չէ, մեր աչքի առաջ ունենալով այն իրողությունը, որ աղքատի վիճակը խիստ սարսափելի է, ն փողը առաջին դերն է խաղում մեր կյանքի մեջ», Միքայելը, մյուս կողմից, ազգային-հասարակական շահի առաջնության` գրողի բարոյագիտականսկզբունքներիհետնորդնէ: Նա ոչ միայն այլնս չունի մասիսյանների եսային ինքնամեկուսացման հատկանիշը,այլն իր գործունեությամբազգային բարօրությունը ծառայելու հեռահարնպատակէ հետապնդում:«Չէ կարելի այդպես անգթությամբվերաբերվել դեպի ազգային գործերը,- ասաց նա վրդովված ձայնով,-. ազգի յուրաքանչյուր անդամը պարտավոր է իր կարողության չափով նպաստել ընդհանրությանը. մենք փող ունենք, պետք է փողով օգնենք, նրանք խելք ու գիտություն ունեն, պետք է խոսքով օգնեն, մի ուրիշը սիրտ ունի, պետք է զորավոր բազուկներով օգնի, ամեն մի հայ իր ունեցվածքիցչպիտի խնայե, ն երբ բոլորը

որ անտք

աղերսը,

է

ույն

այդ

'Կայծերում»: լիարժեք միասնությամբ. գործառույթների գալիս

իր երնան է երկրներիհետ, փոխկապեր արտասահմանյան առնտրական որը, սակայն,այլես միջնորհամագործակցություն, շահավետ է տեղային, հայրենական դավորվածչէ ն պայմանավորված ես հասկանումեն այս«Ահա, զարգացմամբ: արտադրության վաճառանշում է իդեալական պիսի վաճառականությունը,-մենք այսօր մինչն Սագոն,կանի մյուս գաղափարատիպը` կոլին ազգ չէինք, թեն մեզ վաճառական վաճառականներ առնում էինք, մյուչում: Մենք միայն միջնորդներէինք, մեկից էինք, իսկ սի վրա ծախում էինք, մենք ողորմելի դալալներ այժմ բանն ուրիշ է»: վերաբերողհարցերիցզատ, Րաֆֆու Վաճառականությանը մեջ իրենց արտացոստեղծագործության գեղարվեստական նրա ծրագրալումն են գտել նան տնտեսականզարգացման գաղափարատիպերի յին մյուս դրույթներըհաճնապատասխան է արագա հետ միասին: Այս տեսակետից բնութագրական վանքիվանահորՀ̀այրիկի կերպարը «Կայծեր»-ում:

Անդ, էջ 300: Հ.

6,էջ442:

Աշոտ Հայրունի

Վանքը կանոնավոր տնտեսություն չուներ: Նրա եկամուտ- : ները վատնվում էին միաբանների ու առաջնորդի կողմից: Բայց այդ մինչն նրա գալը... Այնուհետն, արգելելով վանքի «օրինականացված»կողոպուտը, Հայրիկը ձեռք է զարկում նրա տնտեսության կարգավորմանգործին: Նա հողի մշակության նոր, արդյունավետ մեթոդներ է ներդնում, վանական ողջ . հասույթը նվիրում է հանրօգուտ հիմնարկներիկարիքներին ն, որ ամենակարնորնէ, հիմնում է վանքում մի դպրոց, որն ուներ նան երկրագործական բաժին: Այն կոչված էր ուսուցանելու երկրագործական, տնտեսավարման առաջավոր մեթոդներ, գիտելիքներ հաղորդելու բնագիտականառարկաների վերաբերյալ, որոնք ամբողջանում էին փորձնական ճանաչողությամբ: «Իմ համոզմունքն այն է,-- ասում էր նա,- ..որ մեր մանուկների կրթության հետ պետք է կապված լինի ն այն նպատակը, որ նրանք, բացի լավ քրիստոնյա լինելուց, դառնան ն լավ արհեստավորներն լավ հողագործներ: Մեր ժողովուրդը է ն սոված, նա հաց է պահանջում, պետք է ուսումը աղքատ միջոց տա նրան իր ապրուստը հայթայթելու: Եվ հենց այդ նպատակովես միացրի այդ դպրոցի հետ ն երկրագործական բաժին, իսկ եթե կհաջողվի ինձ, ժամանակովկավելացնեմ ն մի արհեստանոց»: 55: Տնտեսական կյանքում մի նոր առաքյալ է նան Ռշտունյաց գյուղի վարժապետը:Երնույթը պատկերայինբազմազանության մեջ ամբողջականացնելուՐ̀աֆֆու գաղափարականմիտումը նրան հանդես է բերում գործունեության ավելի լայն ցուցադրությամբ, ինչն այդպես ակնառու չէր ընդգծվում նախորդ կերպարին ներկայացնելիս:Ռշտունյաց գյուղի վարժապետի գործունեությունըներառում է գյուղական կյանքին վերաբերող բառացի ամեն ինչ` տարրական տնտեսականգիտելիքներից ընդհուպ մինչն բարդ տեսական գիտելիքների մատուցումը: Նա մարդկանցհաղորդում է գյուղատնտեսական Ց6

կնդ, էջ 176:

արդյունավետմեթոդներ, նրանց մթերքներիպատրաստման հաղորդակիցէ դարձնում անասունների ցեղային բարելավման, խնամքիու պահվածքիառաջադեմկողմերին,գիտական ն մշակության հիմքերի վրա է դնում պտղի բանջարեղենի ի վերուստ նման Ընդ որում վարժապետն կազմակերպումը: օժտված անձնավորութն կարողություններով գիտելիքներով է ինքնազարյուն չէ: Րաֆֆին նրան ցուցադրում անընդհատ ճանապարհին` նրա գացման ն ինքնակատարելագործման ն միջոցով կրկին ի մի բերելով կրթության լուսավորության տեու առաքելականդերի վերաբերյալ իր արմատավորման տարրերը: Վիպականհեսակետներիմի շարք արմատական նույնպես այդ րոսի կողմից նրան տրված գնահատականը նվիրվածանհատի մտավոր, առաքելականգործունեությանը հաստատումն է. ֆիզիկականն հոգնոր ներդաշնակության

մարդ, ոչ մի երբեք չեմ տեսել մի այդպիսիանհանգիստ ոտքի վրա րոպե դադարումչունի: Երբ դասերը կվերջացնե, Այնտեղհնձմի բան կուտե ն իսկույն վազ կտա դեպի դաշտ: պետք է հնձել, վորի հետ հունձ կանե, որ ցույց տա, թե ինչպես տա, թե ինչպես այնտեղ հերկավարիհետ կհերկե, որ ցույց առած, բանջարանոցնեպետք է հերկել ն շատ անգամ բահը այդասում ես. վարժապետ, րում առուներ կփորե... Երբ նրան Նա սովորաբար պապես չի կարելի, մի փոքր հանգստացիր: մեզ համար չէ, մենք շատ տասխանումէ. «Վանգստությունը շատ բան ունենք սովորելու ետ ենք մնացել ն այդ պատճառով է ն անելու... Մեզ Ահա այսպիսինէր ապագայիբաղձալիմարդը լուսավորամեջ: Նրա հայ իրականության կան դարաշրջանի շահագրգռություննե յան հիմքում առկա են այն բարոյական է նրա ինքնանվիրաբերում րը, որոնցով պայմանավորված մեջ միայնակեն ն նվիրաբերման ն այդ Հայրիկը վարժապետն հաստատեու իրենց անանձնականկյանքով գործելակերպով

«Ես

պետք շտապել»`"':

գործունեութ

Անդ, էջ 319:

լով գյուղական միջավայրին հայ մտավորականության հաղորդակցությանանհրաժեշտությունը` Րաֆֆուն դրդում են խորը դատապարտությունկարդալ քաղաքի «ուսյալների» հասցեին, որոնց միայն «մրուրն է գյուղ թափվում», ն «քաղակրթության գործը ստանձնում` քի անպիտանն» է գյուղացու այդպիսով կրթության ն մանկավարժականգործի վերաբերյալ ստեղծելով թյուր պատկերացում: Րաֆֆին, փաստորեն, իր գեղարվեստական ստեղծագործություններով ոչ միայն հիմնավորեց իր հրապարակախոսական դրույթների ճշմարտացիությունը, այլն էլ ավելի համակողմանի ներկայացրեց դրանք` դրանց իրականացման հիմքում տեսնելով մտավոր ունակությունների ն բարոյական շահագրգռություններիներդաշնակմիասնությամբ կառավարվող մարդկային էությունը: Գրողի քաջատեղյակությունն, անգամ նեղ մասնագիտականբնագավառներում,հիացմունք է հարուցում: Նա հարկ եղած դեպքում գյուղատնտես է, տնտեսագետ, իսկ հարկ եղած դեպքում էլ այդօրինակ խնդիրների տեսաիրավիճակներում իսկ քանի որ նա իր տե-

Ր

| |

մենադժաար հետազոտողը: ֆին էրհս աին

3. ՐԱՖՖՈՒ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՀԱՅԱՑՔՆԵՐԸ

3.1.

Որոնումներ

ժողովրդական զգացումներիարտահայտիչըլինելու՝ տրամադրությունների, իր կոչճանըգիտակիցգրողը, բնականաբար,19-րդ դարի երկանհեռանկար կյանքում րորդ կեսի ազգային-քաղաքական ն ճապետք է զբաղվեր իր ժողովրդի քաղաքականվիճակով ն կատագրով,առաջադրեր«ի՞նչ անել» հարցը փորձեր պամտատասխանել դրան: Անազատ հայրենիքի ճակատագրով են իրենց հետ զգայուն հոգու կսկիծն հոգված պատանեկան բերում Րաֆֆու վաղ շրջանի չափածոստեղծագործություննեդարու հայոց րը («Վայասիրիողբ», «Միություն», «Հինգերորդ ն աշխարհիտիկիններըն Եղիշե Ավարայրիդաշտումը» այլն): Դրանք բովանդակումէին պատմական անցյալի փառքի Ժամանակի հավատարիմ«թարգմանն» ու

սակետներն ամրագրում արպատմությունից յ րով: ոնե արիր 1)Ռ ճշճարտութտածված ճշմարտու: ուղեկ Միդի ունները

նրան

է

Նո մշտապես համան մտորումներում

ժին վերաբերող իր լով լավատեսությամբ: «Հայը ապրել գիտե,-- ասում էր ր նա,նա ստրկության լծի տակ անգամ պահպանում է մի տեսակ բարեկեցություն, ն դրա մեջն է նրա կենդանականությունը,որ դարերի ընթացքում թեն տրորվում է ճնշման ներքո, բայց դարձյալ չէ մեռնում» `": 198. ,

38:

չի վերածվում, իր մեջ սակայն անհույս ողբասացության ցասմանն ընդվզումինշմարունի անհաշտվողականության,

որը,

ներ ու, բոլոր դեպքերում,պայծառլավատեսություն. լարերը ժանգոտ, Սրբեցե՛ք քնարի Ելե՛ք, Հայաստաներգով եռանդոտ,

Զարթնեցրե ք հայոց աշխույժըմեռած, Լցվեցավ կամքը, հասավ ժամանակ, Օրը կբացվի, ահա Արուսյակ, Ձեզ հայտնի նշան, ասում է Աստված: («Ձայն տուր, ով ծովակ»»)

Հ.6, էջ 31:

Պայծառ ապագայիհույսերն ինքնաբովանդակչեն: Դրանց տանող ճանապարհը պայքարի մի դժվարին իրականացման ուղի է, որը չի հանդուրժում սխալներ ն դանդաղկոտություն: «Նոր ժամանակը ընտրել է յուր համար մի նոր ընթացք, որ տանում է յուր հետ մարդկությունը....-- նշում է Րաֆֆու հերոհան | սը,- ով որ դուրս մնա այդ ճանապարհից,կմոլորվի դեպ լ ազգավիտենականկորուստը կգնա... Վերանորոգություն... շինություն... Այս խոսքերն է հնչեցնում մեր ականջներին հա|

յոց

հրեշտակը»՝ 55:

Այդ «նոր ընթացքը», որ «Սալբիում» նշանավորվումէ հեղինակի վաղ շրջանի լուսավորականըմբռնումներով,համատագիրկը նետված րած տգիտության ու նախապաշարումների դրական հերոսի (Ռուստամ) միջոցով ենթարկվում է հանգամանալից քննության: Անհատի ն միջավայրի բախման միջոցով առարկայորեններկայացնելով կյանքի իրական համապատկերը`Րաֆֆին ազգայինն սոցիալականկեղեքման հիմհայտնաբերում է համատարած նական նախապատճառները մեջ. «Ի՞նչ անեն հայերը, ինչ հող ածեն անզարգացածության իրանց գլխներին, միթե առանց ուսումի, առանց գիտության ն առանց լուսավորության մարդ կարո՞ղէ կատարյալ մարդ լի-

նել...»

5:

Մարդիկծնվում են միանման,հավասար իրավունքներով,ն են արտոնյալ ու բռնադատված կյանքում արհեստականորեն վիճակները սահմանազատվում:Վերջիններս`իբրն տգիտության արդյունք, ինքնագիտակցությանն ինքնաճանաչման դեպքում անվերապահորենկանհետանան:Իսկ այդ հնարավոր է միայն ճշմարիտ կրթությամբ ու լուսավորությամբ:Այս գաղափարն է արտածում Րաֆֆին լուսավորության իր առաջին մունետիկների` Ռուստամի ն Աշխարունու միջոցով, որոնց գործունեությունը, սակայն, գործնականհաղթանակներբերել

էջ 130: կնդ, էջ 252: Հ, 2,

հենաչէր կարող, քանի որ իրականությանմեջ անհրաժեշտ է, որ գրականագիրան այդպես էլ չգտավ: ՀՎատկանշական տական միտքը «Սալբիի» հրաշապատումտարրերն առայսօր գնահատելն մեկնաբանել է միայն գեղարվեստականարժեքայնությանտեսանկյունից: Մինչդեռ արդյո`ք այն ավելի գանշանակությունչի կրում: Խլվլիկի ն նախախղափարական հենաճության այլ ուժերի ընդգծունհովանավորումըդրական րոսներին,անելանելի վիճակներիցնրանց դուրսբերումըհենց մի զորեղ փաստ է այն բանի, որ իրականկյանքում նրանք գոէ յատնել չէին կարող: Մինչդեռ նրանք պետք շարունակեին ընձեռելովհեղինակինիր ապրել ու գործել` հնարավորություն կատարելու, ամբողորոնումներումնոր ընդհանրացումներ ջականորենցուցադրելու այն ճահճային միջավայրը, որտեղ էր ձախողման: յուրաքանչյուրբարի ձգտում դատապարտված է, որ գործածում եմ «Բայց հայրենիքը. այս ինչ հիմար բառ է հայրենիք, ես,- նշում է վեպի հերոսը,- հայի համար ո՞ւր նա է ատում խորթությամբ ինձ, բայց հայրենիքը, ասես թե, օդը աշխարհի Ինձ է, այդպիսի թե երնում նայում է ինձ վրա... է»: է ն բնակիլ նրա մեջ անկարելի թունավորված Կյանքում իրենց գործունեությանհամար չգտնելով որնէ ն հեռակռվան` վեպի հերոսները ստիպվածէին տեղի տալ նալ: Նրանց պարտություննինքնին վկայում է, որ «ի՞նչ անել» չստացավ,ն գրողի որոհարցը «Սալբիով» իր պատասխանը նումները դեռ պետք է շարունակվեին: Իրականության վերափոխմանյուրաքանչյուր ձգտում, լինի նրա համաբնականաբար,պետք է պայմանավորված է կողմանի ճանաչողությամբ:Վերջինս անհրաժեշտ ոչ միայն վերափոխմանմեթոդների ու միջոցների ճշգրտման, այլն առաջին հայացքից աննկատելի, կյանքում թաքնված կարող ուժերը հայտնաբերելուառումով: Այդ տեսանկյունից երնույթկապի ընկալումը լայն խորհրդաների պատճառակցական

գ. 5,

էջ 317:

մղում Րաֆֆու հերոսներին, որոնցից ակամա մեղսագործի վերաբերյալ իր խոհափիլիսոփայությամբ առանձնապես ընդգծվում է Համրի կերպարը: «Հիմա տեսնշում է նո՞ւմ եք, որ դուք սկզբից անմեղ եք եղել ն արդար,նա,-- բայց ձեզ հանցանքի մեջ ձգեցին այն հանգամանքները ն այն կենսականպայմանները,որոնցով, սկսյալ մանկությունից, շրջապատվածեք եղել... Այն ամբողջ մթնոլորտը, որի մեջ ծլեցին, աճեցին ն հասունացանձեր ընդունակություները, կոչվում է հասարակություն:Եթե այդ հասարակությունը,կամ, որպես ասացի, այդ մթնոլորտը մաքուր լիներ, առողջարար լիներ ն ձեզ վրա բարերար ազդեցություն գործեր, տարակույս կզարգանային դեպի բաչկա, որ ձեր ընդունակությունները

ծություններիէ

րին...»2:2:

Ինչպես առհասարակ, հասարակականկյանքում նս ինքնակա ոչինչ գոյություն չունի: Յուրաքանչյուր երնույթ ունեցել է իր սկիզբը, հետնապես ն այն հողը, որտեղ այն «ծլել, աճել ն զարգացել է»: Այս տեսակետով Րաֆֆին հերքում է իրականությունն իր անշարժությանմեջ աստվածայիննախասահմանության անփոփոխելի «նվեր» համարող պահպանողականության դոգմատիկ պատկերացումները: Ասելիքն ավելի ընդգծվածէ դառնում բացասականհերոսի կողմից` հակառակ դիտակետով երնույթի նույնատիպ իմաստավորմամբ.«Մարդ չի կարող խղճմտանք ու ազնվություն ունենալ այնպիսի ժամանակներում,երբ ամբողջ մթնոլորտը, որի մեջ ապրում է նա, վարակվածէ անբարոյականությամբ...Եթե մի ծառ արմատախիլ չանես, նրա տեղը մի ուրիշը տնկել չես կարող: Բոլոր աշխարհը այդ բնական օրենքին է հետնում, որ իր գոյությունը. պահպանի:Դա կյանքի կռիվն է...»755: ձնավորման այս ընկալՉարի ն բարու պատճառավորված է մամբ էլ Րաֆֆին անդրադառնում հասարակության ընդեր202

Անդ, ոէէջ

275:

լնդ, էջ 150:

եռանդի,

մարդկային քումթաքնված

ընդունակարողության,

որոնք իբրն դրսնորումներին, «զարմանալի» կությունների ածանցյալներ,պետք է հանդես գանշված «հիվանդ մարմնի» տեսքով: խաչագողության արարքների, յին միայն հանցավոր ն

մի հնարամտության

տաղանդի նկարագիրը Խաչագողերի կյանքումկոչխտացումէ, որը, սակայն,անառողջ

անօրինակ

«Խաչագողը մի գարշելիտիս ված էր ծառայելու սոսկ չարին. հար

անբարոյականացա փչացած,

ավերված, : է...» է: Նա նեխածջրի մրուրն ծնունդն հրեշավոր կության կարող էին նրանք լինել, Մինչդեռ որքա՞նօգտակարմարդիկ ի ու հնարավորություններն եթե իրենց ունակություններն

է

Նա

Րաֆֆին, անշուշտ, բարօրությանը: դնեին մարդկանց որոնց այն գործոններըն միջոցները, պետք է հայտնաբերեր ն հանձին Քավոր Պետրոսի Մուրադի («Խաչագողի շնորհիվ, կդիմորոշվերդեպի

սպաս

խաչագողությունը հիշատակարանը»), ուղի: Սակայն ժամանակը չէր արդարամիտ գործունեության իրադարձություններ սպասում,ն ԱրնմտյանՀայաստանում

արշավանքի, ընթացքըկ̀ապվածՋալալեդդինի ողբերգական հետ, փրկության սպառնալիքի համատարածկոտորածների միջոցներ էր պահանն ավելի առարկայականշուտափույթ ջում: ն սարսափանշարժության Ազգայինկյանքիհամատարած

| .

Սարհատիկերպարը («Ջալաների ֆոնի վրա երնանէ գալիս ու անելիքի հստակ գիտակցումը լեդդին»): Վճռականությունն ն է «Սալբիի» հերոսից հրապատարբերում նրան զգալիորեն բնազդի,ըմբոսրակ է հանում իբրն անձնապաշտպանության Ընտամի վսեմ մարմնավորում: տությանու վրեժխնդրության արտաքսվածՍարհատն իր նիքից ն հասարակությունից լիցքերը ստացել է մարդկային նկարագրի ձնավորման թափան «մի արկածախնդիր դրսում: Տարագրվելէ դարձել ավազակ,որ ուխտել էր պատռական, իսկ վերջը` մի անգութ տտպասԿֆժծԴՂ

Անդ, էջ8:

ՆՂՆՂՒԼՔՔԵՔ9ԽԽ5,Ն,,ծթՔ9Ք

ՆՂ

ժել մարդկանց,որովհետն մարդիկպատժեցին նրան»»25: Պատահականչէ, որ Րաֆֆին նրան հանդես է բերում գաղափարական ավազակի տեսքով: Անառողջ հասարակությանմեջ բողոքի ամեն մի ցույց, ըմբոստությանցանկացած նշույլ կարող էր երնան գալ միայն այդ ձնում: Հանգամանք,որ հստակ ձնակերպում գտնում նան վիպակի հերոսի կողմից. «Նա եթե ծնված լիներ մի ուրիշ երկրի վրա ն մեծանար մի ուրիշ շրջանում, գուցե ուրիշ տեսակ մարդ կամ այլ տեսակ ավազակ կդառնար, որովհետն ամեն մի ավազակի գործունեությունը է նույն հասարակութան,որի միջից նա համապատասխանում հայտնվում է: Ավազակըմի սարսափելի բողոք է հասարակության անկարգկազմակերպության դեմ...»255: Սարհատըմարմնավորումէր բնականոն կյանքի այն կենսական մղումները,որոնք հակադրվումէին բռնատիրությամբ նորմավորվածիրականությանօրենքներին:Մերժելով դրանք` նա դրանց գոյատեման իրական շարժառիթներըհայտնաբերում էր երկչոտ, ստրկամիտհամբերատարության ու համա-

է

կերպության մեջ:

Ստրկամիտերկչոտությանու սեփականվիճակի հետ համակերպմանիրողությունըազգային իդեալների իրականացման տեսանկյունից համակողմանի քննության է ենթարկվում ն «Խենթը» վեպում այնուհետն փաստարկվումհայ ժողովուրդը խորհրդանշող ծերունի Խաչոյի գերդաստանիպատմությամբ: ճակատագրական ընտրությանառջն կանգնած այս նահապետական ընտանիքի անդամների միջն ծագած վեճը տարբեր մտայնությունների մի յուրօրինակ խտացում է: Որդին, որի կարծիքովօտարի բռնություններնու կամայականություններնայլ բան չեն, քան անվերջ համբերատարության արգասիքը, համակվածէ դրան վերջ դնելու ըմբոստ տրա| մադրությամբ,բայց հոր կողմից հանդիպումէ առարկության: Հ. 4, էջ 20: 2.Անդ,էջ 33:

հայրը տխուր ձայնով.- բայց «Այդ ուղիղ է-- պատասխանեց ոչնչացնել այն, ինչ որ մեր մեզ դժվար է միանգամով ուղղել միանգամով. տնօրինեցինմեզ համար... Գին սխալը տարիներիընէ հարյուրավոր նա

պապերը

կատարվել դժվարինէ, են նրան ուղղելու հաթացքումն այսքան տարիներ պետք թե թշմանու հետ այլ ճար: Եկ դու ժողովրդինհասկացրու, նա էլ մեզ նման մարդ է, թե նրա կերպ կարելի է վարվել, թե նա զենքերովգալիս է մարմինըերկաթիցշինվածչէ, թե երբ նրան... պատասխանել է մեզ կողոպտելու,կարելի զենքով Նա քեզ խենթի քեզ: Դու կարծումես, ժողովուրդը կհասկանա՞ վրա»՞՛՛: տեղ կդնե ն կծիծաղեքո հիմարությունների էակ է, սահասարակական մարդը թեպետ Այսուհանդերձ, այն բնազդները, կայն չի դադարումիր մեջ կրել կենդանական են Բեն դրդում պահին.շանը, օրինակ, որոնք օրհասական

շատ

տանուլ է տվել. իսկ կատվինչ̀անգռել:Եթե բանականությունը Սա է որդու մեկնակետըհ̀իմնավորկարող է գործել բնազդը: կյանքըներկա«Մարդկային ված մի պարզ ճշմարտությամբ. ով որ ընդդիկռվիհանդիսարան,, է մի սարսափելի յացնում անհետանա, ոչնչա: մության շնորհ չունի, նա պիտի ընկնի,

նա...»355: տակավինանխաթար են Բայց արդյո՞քայդ բնազդները հարստահարությանց» մնացել: «Տեղեկագիրք գավառական վերջին շրջանումազհոդվածումՐաֆֆին ցավովէ նշում, որ շարքումշատ փոքր գային ճնշման անօրինակդրսնորումների Մի՞թեայդ փաստը ինքնաթիվ են կազմումսպանությունները: " խոսուն արդյունքն ու պաշտպանության ն ինքնապառվատնանքը չէ: Սեփականանձի ազատության օրենքներիարնության ձգտումը, անշուշտ, բանականության է սկզբանե:«Ես կարծումեմ,գասիքը չէ ն մարդուն տրված ի մեջ կա զենքի սերը: նշում է նա,-- որ ամեն երեխայիբնության

բացակայման

Անդ, էջ 190: Անդ, էջ 19:

Նախքան մարդ լինելը, նա ձգտում է զինվոր լինել, ն եթե վերջը հանգչում է նրա մեջ այդ զգացմունքը, դրա պատճառն է կյանքը»՛ Րաֆֆու ստեղծագործությանգեղարվեստական պատկերներն այդ իրողության առհավատչյան են, որոնք, ի դեպ, գաղափարապեսհիմնավորելու են գալիս նան «համբերությունը կյանք է» տեսակետի անվերապահքննադատության հեղինակային միտումը: Եղերական տեսարանների, ջարդերի ու կոտորածների ֆոնի վրա առավել ընդգծուն է դառնում Սարհատի («Ջալալեդդին»), Վարդանի («Խենթը») ն մյուս վիպական հերոսների անեծքի ու դատապարտությանկանչը. «Նայեցեք, նայեցեք,-- ասաց նա,- այսքան բազմության մեջ մի մարդ չեք տեսնի, որ ձեռք բարձրացներիր սպանողի վրա... Տունը աչքի առջն այրում են, զավակները կրակի մեջ խորովում են, կինը, աղջիկը քաշում-տանում են... Տղամարդը տեսնում է այդ բոլորը ն ինքը ամենայն խոնարհությամբ գլուխը դեմ է անում թշնամու սրին... Տո, անիծյալ, դու էլ մարդ ես, դու էլ սպանիր,

ոո»:

հետո

մեռիր...»-'":

՛

Վրեժխնդրությանտարերային բնազդի արթնացումը դառէ ազգային-ազատագրական պայքարի ապագա դարակազմիկ ծրագրի կարնոր նախապայմանը:Րաֆֆու հերոսները ոչ միայն դրա տեսաբանն են, այլն իրագործողները,որոնց գործունեությանելակետըդարձյալ ստուգվում էր մարդու, անհատի ն ազգի գոյապայքարի«ակըն ընդ ական» սկզբունքով ն փաստարկելուէր գալիս գաղափարական վեճում ամրագրված հետնյալ համոզումը. «Եթե կա մի բան, որ կարող է փրկել հարստահարվածն ճնշված ժողովուրդներին, դա է բողոքը, ինչ կերպով ն հայտնելու լիներ նա...»՞'": նում

Հ 5,

էջ 38:

ՈՅԱնդ,էջ 242:

4, էջ 153:

3.2.

պայքարի ծրագիրը Ազգային-ազատագրական

նախորդող շրջանում ազպատերազմին Ռուս-թուրքական ուժգնացումը, հալածանքների գայինփոքրամասնությունների ազուգորդված`բալկանյանժողովուրդների պատերազմին պայքարնէլ ավելի հրամայաբարեն ընդգծում զատագրական զինված ապստամհարկադիրինքնապաշտպանությունից

բությանանցնելու խնդիրը: Րաֆֆին, անշուշտ, քաջատեղյակ հաոր բերելու էր պատերազմը էր այն բոլոր սարսափներին, որոշակի հույսեր յոց կյանքում, բայց ն այնպես չէր դադարում ընթացքիհետ: Այդ հույտածել` կապվածնրա բարեպատեհ ավարտիցն Բեռլինի վեհասերը հօդս ցնդեցինպատերազմի ժողովից անմիջապես.հետո: Կոչ անելով հավատ չընծայել դատարկ խոստումներինն իրավականարժեքներ չորոնել հայերին արված որոշումի նպաստ կնքված փաստաթղթերի, Կ. Պոլսի Ազգայինսահմաների մեջ` գրողը վկայաբերումէր մանկանադրությունը,որն «ուրիշ ոչինչ չի եղել, բայց միայն ձեռէ կան խաղալիք,որ խորամանկդայակը տալիս երեխայի քում, որ նա հանգիստ մնա, որ նրանով զբաղվի, չարություն

չգործե...»՛՞:

ծերունի Խաթելադրանքով Դեպքերիհաջորդականության է չոյի ն նրա որդու («Խենթը») բանավեճընորովի քննության անհամադրվում «Կայծերում»: Բնազդի ն բանականության ու Ասլանի բանավեձայնությունընրանց կրողների`Կարոյի է արտածում:«Երկչոտութճից ուշագրավ ճշմարտություններ յան» հասնող զգուշությունը,իբրն մտքի արգասիք, է ժողովրդի սրտի ներկայացուցչի Կարոյի դատապարտվում հաճախ կողմից: Այն, ինչ մերժվում է մտքի օրենքներով, է, քանի որ թելադրվածէ բնությանօրենքնեճշմարտությունն հուշում րին դաշնակցող սրտի կողմից: Իսկ այդ օրենքները զորությունորեն, որ «ամեն մի ճնշված ն սահմանափակված

խորապես

Հ, 9",

էջ 253:

քան ավելի սեղմվում է, այնքան ավելի զարգանում է նրա մեջ ընդդիմությանուժը: Այնուհետե նա պիտի պայթի, նա պիտի խորտակեիրան սահմանափակողպատվարը ն իր բնական պիտի հետնի»"՛": ազատ ծավալականությանը Ազատությաննվաճումը, Րաֆֆու համոզմամբ, կարող է կատարվել երկու հիմնական եղանակներով` արմատական ն ներգործական:Առաջին եղանակը ենթադրում է հասարակական զարգացմանորոշակի մակարդակ, ուստի ն կայուն հավաքականինքնագիտակցություն:Այս դեպքում գլխավոր դերը վերապահվում է ժողովրդին, որը, զինված այդ ինքնագիտակցությամբ, պայքարի է դուրս գալիս իր ազատությունը նվաճելու համար: Իսկ երկրորդ եղանակը, որի դեպքում ազատագրումը «վերնից է իջնում», այլ ոչ հակառակը, հիմնական դերը վերապահում է ժողովրդի` քաղաքներում հավաքված «զարգացած ն գործունյա դասերին»: Այդ դեպքում ազգային համահավաք ամբողջությունը սոսկ կրավորական դեր է խա-

ղում: Գրողը երկու տեսանկյուններիցէլ հայ իրականություննան-

համարում: Նա ոչ մի ակնկալիք չունի վերոնշյալ «գործունյա դասերը» ներկայացնողպատրիարքարանից,հայ ամիրաներիցու էֆենդիներից ն միաժամանակհամատարած հասարակականանշարժության մեջ մխիթարականոչինչ չի տեսնում: Հայ վերնախավը` բաղկացածթոմաս էֆենդիներից, անվերապահ քննադատությանէ ենթարկվում Րաֆֆու գրեթե բոլոր ստեղծագործություններում: Նրանք բոլորը միանշանակ հեղինակի դատապարտության կնիքն են կրում. «Անեծք, միայն անեծքի արժանի են ձեզպիսիները... Դուք եք հայի տունը քանդողները, սկսյալ գյուղական չնչին մուլթեիզմից մինչն բարձր դռան այն խոշոր ամիրաները, որոնք իրանց շահերի համար իրանց ազգի շահերը վաճառում են»:

պատրաստ

է

էջ 560: "Անդ, էջ228:

3, 4,

Այդ գաղափարիարտահայտիչն գորշ իրականություն Րաֆֆու ռոմանտիկականհերոսները, որոնք ներթափանցած անէ, որ կամ դրսից են եկել, կամ 'ոլորն էլ, հատկանշական մեջ նրանք չէին կաայտ ծագում ունեն: կայ իրականության փորլինել, թեպետիրենց գործունեությամբ են

ձնավորված ձում են նախանշել այդ ձեավորմանճանապարհը: Վարդանի հանելուկայինու ծագումն անհայտ է («Խենթը»): Նմանապես Լեոն Սալէ որսորդ Ավոյի, Մելիք Մանսուրի, առեղծվածային Պատահականչէ նան, որ մանի ն այլոց անցյալը («Կայծեր»): թեպետ ի սկզբանե նրանց անհատական գործունեությունը էր («հողը» պատրաստ չգտնելու պատճադատապարտված համոիր հենքում կրում էր հետնյալ ռով), բայց միաժամանակ ես չեմ վհատում,իմ հավատը բնավ զումը.«Այնուամենայնիվ, ես ն գուցե իմ բոլոր համախոհներսկընկնենք, չէ խախտվում, կբացանեմեր հետնողների բայց մեր անկումը ճանապարհ առջն. նրանք կանցնենձեր դիակներիվրայով»5-5: էր իր ողջ հենց իր` Րաֆֆու նշանաբանն Սա միաժամանակ մի կողմից ծառայելով կյանքում, որի ստեղծագործությունը, յող

«անպատրաստ» իրականությաննախապատրաստությա պայէր ազատագրական գործին, մյուս կողմից լուսաբանում Ի նչպես սկզբունքները:

քարի ծրագրային-անկյունաքարային նրանց, ովքեր նշվեց, Րաֆֆին անիրատեսէ համարում բոլոր են 61-րդ հոդվածիմեջ «ոսկու հանքեր» բեռլինի վեհաժողովի մի «ռեցեպտ»` նա տեսնում: Այն համարելով անգործադրելի է համարում ապագայում պարտականություն կարնորագույն ցուցաբերեց շացառել այն սխալները, որ հայ ժողովուրդը իր հավամեջ նրա ընթացքում,վերականգնել պատերազմի ուժերին ապավինեքականշահը գիտակցելուն իր սեփական «Մենք մեկ հանք ենք ճանաչում, որից

ընդունակությունը: հայտարարումէ կարելի է ստանալ ցանկացածոսկին....լու

նա,-- դա

կոչվում է

Եվ Տաճկաստանախապատրաստություն:

նդ, էջ 261:

ն նի հայոց խնդիրը պետք է կայանա այսուհետն անդադար գործի մեջ, որպեսզի անընդհատ նախապատրաստության նրանք կազմ ու պատրաստ հանդիպեն այն մեծ օրվանը, երբ կրկին անգամ կզարկե ազատության ժամը: Իսկ այդ օրը կկրկնվին շատ անգամկկրկնվի... գուցե շատ հեռու չէ ձեզա-

նից»2:6:

Բնությունն իր բազմազանությամբհանդերձ ունի ներքին օրինաչափություններ,որոնք անխտիր տարածվում են արինքնակա ն քաոսային թվացող բազմաթիվ երնույքտաքուստ ների վրա: Բնության այդ օրենքներն ընդգրկում են կյանքն ամբողջապես,որից դուրս չի կարող լինել նան մարդը: Ուստի առեղծվածների պատասխանը մարդկային կյանքի շատ պետք է որոնել նրանց ներսում: Բնության ն մարդու փոխառնչության այս եղանակով Րաֆֆին կատարում է բազմաթիվ հետնություններ: Ընդգծելով այն մեծ նշանակությունը, որ ունեն տեղային ու կլիմայական պայմանները մարդկային խառնվածքի, մտավոր ն հոգեկան ներաշխարհի ձեավորման հարցում` գրողը «Հայ երիտասարդությունը»հոդվածում հայ բնակչությանը դասդասում է երկու շերտերի` լեռնաբնակներն դաշտաբնակներ:Առաջիններինհատուկ են ըմբոստ բնավորությունը, ինքնիշխանությունն ու կարծր կամքը: Հակառակ դաշտաբնակների, հեռու մնալով քաղաքակրթության բոլոր տեսակի ազդեցություններից, նրանք պահպանել են կյանքի ն փոխհարաբերության ավանդական, նախնական կերպն ու բնույթը: Ռշտունյաց մի գյուղի օրինակով երնույթն ընդհանրացնում է նան «Կայծերի» հերոսը. «Ռշտունիքը, այդ ռաշիդների (քաջերի) աշխարհը սնուցել է իր խիստ նվայրենի բնության համեմատ մի ինքնուրույն ժողովուրդ: Նրա բնակիչները, իր մթին անտառներին ահարկու լեռների նման, կոշտ, կոպիտ ն անխորտակելի են: Հսկա բնությունը ծնել է ն հսկա ժողո-

հակակշիռ նրանց, դաշտաբնակները են իրանց բնակածդաշտերիտափան նույնպես ցած, նույնպես հարթած նույնպես

27. Մինչդեռ, ի վուրդ» «նման բնավորությամբ

րակությանը,

տափակեն...»7-": նան է Րաֆֆին միննույն տեսանկյունով մեկնաբանում

բնակիչներիկենսակերն Վասպուրականի Ատրպատականի մոտենալով զանազանությունը՝ ակնառու պի ն բնավորության «Ստրկությունը կողմի լուսաբանմանը. քաղաքական երնույթի ն ավելի տաք վրա երկրների սկսվել է ն շարունակվելտափակ որին հակառակ«հովիվները միշտ տիրում կլիմայի մեջ...»7:5, ն ժողովուրդեն, որպես իրանցհոտերին,նույնպես մերձավոր եղել են հոառաջին տիրապետողները ներին: Մարդկության մի քաջ հովիվ վիվները: Մեր Հայկ Նահապետը նույնպես

էր»՞՞-:

անառիկ բնականամրութբնորոշվումէ նան պաշտպանական է մեծ մասամբ հայաբնակգավառյուններովն շրջապատված է ներով: «Աղթամարըտրամադրումդեպի

ապստամբությո

ն անտառները ազագրում է նա:-- Նրա ծովը, շրջակալեռները նան Նա հարկ է համարում ընդգծել տություն են սիրում»՛՞': սահմանակՎանի ն Ջոլամերիկիասորականըմբոստ ցեղի է մի շարք ն այդ առթիվ կատարում ցության կարնորությունը ճնշված ազգութԱռաջ դիտարկումներ: առանցքային Րաֆֆին միասնայունների շահերի նույնությանգաղափարը` կոչ է համագործակցության ն

քաշելով

կանացման կազմակերպված փաստարդանում: Հանգամանք, որի անհրաժեշտությունը

.

Հ. 9,

շարժմանկենտրոնը ազատագրական որը նշված գործոններիցզատ

Րաֆֆու կարծիքով պետք է լինի Վանի նահանգը,

էջ 490:

3-6, է9 290 Հ. 9", էջ 404:

էջ 484: լլնդ, էջ 491: Հ, 6, էջ 336:

3. 5,

Աշոտ Հայրունի

վում է

ասորիների առաջնորդ Մար Շիմոնի կողմից. «Գնա, հայ երիտասարդ, տերին հանձնում եմ քեզ, գնա, երբ տեսնես ձեր պատրիարքին,ասա, մեր երկուսիս վիճակը մի է. թող մեր նպատակներընս լինեն մի, ձեռք տամք մեկմեկու ն ազատեմք մեր ազգերըանօրեններիհաղթահարությունից»222 Հայերի, ասորիների, հույների, հրեաների ն Թուրքիայի մյուս ճնշված ազգերի միավորման անհրաժեշտությունն է ընդգծվում նան «Նամակ Կ. Պոլսից» մենագրությանմեջ: Շահերի նույնությունը պահանջում է նան գործելակերպի նույնություն, քանի որ «միակ ուժը, հանդիպելով ավելի զորեղ ընդդիմությանտիրապետողկողմից, կորցնելու է յուր նշանակությունը, առանց հասնելու որնիցե հաջող հետնանքի»423: Տեսակետն իր գործնական կերպավորմամբհաճախակի է երնան գալիս նան գեղարվեստականպատկերներում, որոնցից է, օրինակ, «Ուղեգրություններում»նկարագրվածքարավանի խորհրդանշականընթացքը:Կողոպտվելուն սպանվելու վտանգը բարեկամացրելէ նրա այլադավան ուղնորներին, ն «նոքա զգում են միմյանցկարիքը»: Րաֆֆի հրապարակախոսիըմբռնումներն, իհարկե, ի սկզբանե անփոփոխլինել չէին կարող ն դեպքերի հաջորդականության, ժամանակիփաստարկումների մեջ ինքնաքննություն, ներքին հասունացում ու զարգացում էին ապրում: Եթե, օրինակ, դեռ 1876 թ-ին թուրքահայերիսահմանադրությունունենալու խնդիրընա շատ կարնորէր համարում(«Պարսկաստան»), ապա ընդամենըերկու տարի անց հարկադրվածէր բացառել իրավականնորմերիցզուրկ երկրում ամեն մի իրավական թղթի կամ արձանագրությաննշանակությունը:Արդեն 1870-ականթվականներիվերջերին էական փոփոխություններ են կրում նան գրողի լուսավորական ըմբռնումները: Դեռես նրա վաղ շրջանի հայացքներումառանցքային տեղ էր գրանան

լ

Հ. 9,

3.

էջ 119:

253 9", էջ 51:

| |

ու վում քրդերին կրթելու խնդիրը: Բարբարոսությունն ավաիր հիմքում կրումէ զակաբարո կենցաղը, Րաֆֆու կարծիքով, ընդամենը մեկ` անկրթությաննախապատճառը:Հայկական տարրինպատուհասողմահմեդականայլազգիները մեղավոր են առաջնորդչեն, եթե կյանքումակամա վայրենու բնազդով վում, մեղավորը մշակութապեսզարգացածազգն է, որը չի փորձել նրանց կրթել: «Եթե ցանկանումենք ազատ մնալ գազանների կատաղությունից,- նշում է «Խենթի» հերոսը,է պետք է աշխատենքնրանց ընտանեցնել,պետք աշխատենք նրանց վարժեցնելավելի խաղաղ ն ավելի քաղաքակրթված Միննույն տեսակետն առկա է նան. «Կայծերում». կյանքի»22": մնան, «Դրանք մեր հարնաններնեն ն եթե դրանք քաղցած մեր հացը կխլեն մեր ձեռքից: Եթե ցանկանումենք, որ քուրդը գողություն չանե, պետք է աշխատենքսովորեցնել նրան, որ

իր վաստակովապրուստ հայթայթե»775: Րաֆֆու այս կարծիքը բխում էր այն համոզումից, որ արնառաքելությունըվիճակելքում լուսավորությանտարածման նրանց միջոցով է ված է հայերին, ն որ քաղաքակրթությունը մուտք գործելու մահմեդականԱսիա: Նշված տեսանկյունից Րաֆֆին «Մշակում» տպագրվածնամակներիցմեկում («Նա|

մակ Դավրեժից») ողջունում է Թավրիզի դպրոցի պատրաստակամությունը`դռները բացել նան այլազգի երեխաների մի կարնոր առջն` դա համարելով պարսիկներիլուսավորման հետպատերազմյան սկզբնաքայլ: Բայց, այնուամենայնիվ, շրջանի իրերի ընթացքը, կապված ազգային ճնշումների աճի հետ, նաուժգնացման,սադրանքներին բռնությունների հեէ այն կտրուկ շրջադարձը,որ կրելու էր խապատրաստում ստաղինակի աշխարհայացքը,ն որը հստակ ձնակերպումէր նալու «Դավիթ Բեկ»-ի հերոսի կողմից. «Մի ժողովուրդ չէ կաէ իշխանության րող կրթել մյուսին, երբ ինքը գտնվում նրա

Հ. էջ

278: 24 4.19 4, Հ, 6, էջ 320:

278:

շարժումներում,խոտեղն ու դերը ազգային-ազատագրական րը ափսոսանք է հայտնում նրա կորստյանհամար. «Երբ մենք ազնվականությունունեինք, երբ տակավին բնաջինջ եղած չէին նախարարականտները, ամեն անգամ, երբ ժողովրդի կողմից պայքար էր տարվում բռնության դեմ, նրա նախաձեռնությունը տալիս էր նախարարությունը:Եվ մեր հայրենիքի թշնամիները, լավ հասկանալով ազնվականությաննշանակությունը, սկսեցին հետզհետե ոչնչացնել նախարարական տները, որպեսզի կատարելապեստիրել կարողանանմեր

ներքո: Վարժապետըպետք է ազատ լինի իր աշակերտների վերաբերությամբ:Մենք ձեզ կարող ենք կրթել, երբ դուք մեր

հպատակներկլինեք»՞՞5: «Դատարկ հույսերով ենք խաբվում» հոդվածում տեսակետը ստանում է նան իր քաղաքական գնահատականն ու հիմնավորումը: Րաֆֆին խստիվ հակադրվումէ պահպանողական այն մտայնությանը, որն արնմտահայության ապագան որոնում է Թուրքիայում ն նրա վիճակի բարելավման հիմնական նախապայմաննէ համարում Թուրքիայում քաղաքակրթության զարգացումը: Թուրքական տարրի գոյության կերպն ու առանձնահատկությունը,որ փաստարկվում է նան պատմությամբ, զինվորականությունն է, որն իր անզարգացած վիճակում, բնականաբար, շատ ավելի անվտանգ կարող է լինել: «Թուրքը այսօր անկիրթ բարբարոս է,-- ասում է նա,-- բայց քաղաքակրթվելուց հետո կդառնա կրթյալ ավազակ ն այն ժամանակ ավելի վտանգավոր կդառնա»2-՛: Այնտեղ, որտեղ լուսավորական ազնիվ նպատակներն անզոր են, պետք է գործի ճկուն դիվանագիտություննու ռազմագիտական հմտությունը: Այս առումով հարկ է, որ ազատագրական պայքարն իր հաջողությունն ապահովագրիհակառակորդի դիրքերում առկա հակասությունների խելամիտ օգտագործմամբ: Րաֆֆու հերոսները, սրելով մահմեդական աշխարհում կրոնական տարբերակվածությամբ,ցեղային ինքնիշխանությամբ պայմանավորված տարաձայնությունները, հղանալով շիաներին ն սունիներին, քրդերին ու եզիդներին գժտեցնելու ծրագրեր,գործնականումառաջնորդվումեն այդ

հայրենիքին»՞՞5:

ինչպես անցյալում էր, այլես Ազնվականությունն,

սկզբունքով:

Րաֆֆու քաղաքական նկատառումները ազգային ազատագրման գործընթացի հիմնական շարժիչ ուժերի գնահատման ժամանակերնան են բերում նան ազնվականականխավի վերաբերյալ աշխարհայացքային մի շարք էական տարրեր: «Կայծերի» հերոսը, դիպուկ բնութագրելով ազնվականության

գոյութ-

բեկորներ դեռնս կային: Դավիթ յուն չունի, չնայած նրա տոհմից սերված լիԲեկի` մի հինավուրց ազնվականական նելը վկայում էր հենց այդ հանգամանքը:Այդ հանգամանքնէր ճաընդգծվումնան Միր Մարտոյի («Կայծեր») ողբերգական ու գործուկատագրի ն վերջին շառավղի` Կարոյի կյանքի Հարցի վերաբերյալ Րաֆֆու դիրքոնեության պատմությամբ: րոշումը յուրահատուկլուսաբանումէ ստանում իր իշխանատոհմիկ անցյալինհաղորդակիցԿարոյի վարքագծով:Այրելով տոհմի ինքնությունըհաստատող բոլոր իր նախարարական հազար ու վավերագրերն փաստաթղթերը,Ղարա-Մելիքների միաԿարոն ոչնչացնելով` տարվա տոհմային վկայականները է ենթարկումհայ հասարակաժամանակ դատապարտության մտայնությունները, «սինլքոր» կան կյանքում գոյատնող այն որոնք չեն դադարում արբենալ հինավուրց անցյալի հիշատակների անպտուղ ոգնորությամբ:«Ինձ պետք չէ արտոնաէ կան իշխանությունը,որ իբրն ողորմությունշնորհված եղել ես իմ պապերին,--ասաց Կարոն խորին վրդովմունքով,-- պիտի աշխատեմ չսովորել մուրացկանություն:Եթե կհաջողվի են իմ նախնիքը, ինձ կրկին ձեռք բերել այն, ինչ որ կորցրել ուժով խլածը այդ պետք է լինի սեփականջանքով:Սրով, բռնի որոշ

:

պետք է սրով վերադարձնել»՛՞՞:

|

Հ. 7, էջ 441: Հ. 9", էջ 271:

լ

էջ 286:

25-.5,էջ393: 3.8,

ինչ պետք է սկսել սկզբից, սա է Րաֆֆի քաղաքագետի համոզումը, որն ազգային-ազատագրական պայքարի ծրագիրը շարադրելով հանդերձ` պետք է հաշվի առներ նան հետնյալ ճշմարտությունը. «Երբ որնիցե ժողովրդական շարժման գաղափարը մի քանի անհատների երնակայության ցնորք է միայն Ա տակավին չէ ընդհանրացել, չէ տարրացել ամբոխի գոնե մի մասի մեջ, մի հարվածով կարելի է ոչնչացնել բոլորը, երբ առաջնորդող անձինքը ոչնչացրած կլինեն»շ5: Ամբոխ ասելով` Րաֆֆին նկատի ուներ ժողովրդական տարերքը, որը ն պետք է իրականացներ ազատագրական պայՆա ինքնէ միայնի վիճակիտնօրինել սեփական ճակաքարը: տագիրը: Րաֆֆին, փաստորեն, իր ծրագրի ելակետում ուներ ժողովրդին ն այս տեսակետից ավելի ն ավելի է սաստկացնում հայ մտավորականությանդատապարտությունը`ցուցադրելով Դուդուկջյանի կերպարը(«Խենթը»): Վերջինս հանդես է գալիս իբրն լիարժեք գաղափարախոս, որը, սակայն, իր գործունեությամբ պիտի ձախողվեր, քանի որ «հողը» նախապատրաստվածչէր: Դուդուկջյանը մարմնավորում է Կ. Պոլսի հայ մտավորականությանըն հոգեբանորեն այնքան է խորթացել ժողովրդից, որ վճռական պահին իր «ոստանից» դուրս գալով` հաջողության չի հասնում` այդպիսով կրկին արժանանալով Րաֆֆու քննադատությանը: «Գյուղացիներ...հասավ ժամը... ձեր արյունով պետք է գնեք... ձեր ազատությունը... ապագան... մեզ է պատկանում...-. Խեղճ,- ասաց Վարդանը գլուխը շարժելով:-- Երնի շատ գրքեր է կարդացել... այ գյուղացու ողորմելի օդայի մեջ իրան Փարիզի բարիկադներիվրա Ամեն

է

.

երնակայում...»23:: Կ.

Պոլսի մտավորականությանհասցեին ուղղված Րաֆֆու մեղադրանքը պայմանավորված է հայ ժողովրդի առաջնորդության դերից նրա` օտարված լինելու հանգամանքով: Հասու չդառնալով ժողովրդի իրական վիճակին, պետքերին ու պահանջմունքներին`նրանք զբաղված են եղել «օդեղեն ամ230

23:

էջ 330: 5 էջ 341:

Հ. 4,

լ |

| |

րոցներ» կառուցելով ն հայության կյանքի չեղյալ բարվոք ուստի դրության վերաբերյալ պատրանքներփայփայելով, չէ, որ նրանց ներկայացուցիչըԴ̀ուդուկջյանը, պատահական ձախողման:Այպետք է անակնկալի գար Ա դատապարտվեր սուհանդերձ Րաֆֆին, հանձին իր հերոսների,հայտնաբերում հիմնաէ այն ցանկալի գործիչներին,որոնք, գործնականում են հաղթահասնել վորելով նրա տեսակետները,կարողանում գծում է նակի: Ֆարհատն («Կայծեր») իր կենսագրությամբ մարդու ձեավորմանհիմնականճանապարինքնագիտակից նան իր հրապարակահը, որը գրողը մշտապեսի ցույց է դրել դեպ, խոսականհոդվածներում:Հենց այդ իսկ առումով, ի իր մեջ կրում է այն «անբաՐաֆֆու ստեղծագործությունն ցատրելի խորհուրդը», որի ֆիզիկականէությունը «Կայծերի» պատանիհերոսին առեղծվածէր թվում. «Երկաթի մեջ թաքներբ ված կայծերը դուրս էին ցայտում այն ժամանակ միայն, ծեն էին սկսում էին երբ սառն երկաթը սաստիկ ջերմացնում նորովի ենթատեքստով իր Երնույթն ծել, հարվածել նրան»255: ամբողջանումէ Րաֆֆու «Հայդուկներ» հոդվածում, որտեղ Ժովերջիններիս համարելով «հանկարծ ցայտող կայծեր նա նրանց գործուկյանքից»՝ ղովրդի հանգածքաջազնական նա իր «որովհետն է նեությունն անվանում հեղափոխական, է անն սրով պաշտպանէ հանդիսանումնեղյալին ուխտում գթաբար պատժել անիրավությունը»՞-: կերպավորել է նան Րաֆֆին իր ստեղծագործությամբ ազգայինիդեալականապագան, որին կարելի էր հասնել պայքարի` նրա գծած ճանապարհով:Եթե ազատագրական է նա«Խենթ»-ում այն երկարատնմի ժամանակահատված հեէ խանշում, ապա «Կայծեր»-ումառարկայանում գործող հասաՆրա երազածհամայնական րոսներիներկայությամբ: ն րակությունըզերծ է ազգային ն սոցիալականճնշումերից սկզբունքներով:Ամենուապրում է իրավահավասարության է Կառուցվել են րեք մշակութայինբարձրմակարդակ տիրում:

ԱԱ

:

6:

բարեկարգ դպրոցներ, հիվանդանոցներ,համալսարան... Առկա է եսամոլության ախտից ձերբազատված, վերափոխված մարդը, որի գործունեությաննպատակըհամընդհանուրբարեկեցությունն է: Առկա է մինչն իսկ իր մարդկային ն ազգային արժանապատվությանգիտակցումով հպարտ Թոմաս էֆենդին: Վատկանշականեն նան այդ իրականության ստեղծմանը նախորդողփոթորկալիցարհավիրքներնու աղետները,որոնց հենքի վրա աճում է ժողովրդականցասումի ու վրեժխնդրուքյան զգացումը, աճում է ն դառնում առհավատչյան Րաֆֆու այն առանցքային դրույթի, ըստ որի «առանց արյունի, առանց զոհերի փրկություն չի լինում»: :

.3.

ԲԱ

-

ական արյան խաբ րի

Փոյց

Թույլ է այն պայքարը, որն առաջնորդվումԷ միայն մարտավարական լծակներով,թույլ է ե դատապարտված,եթե իր հենքում բարոյական ազդակներչունի, չունի այն փորձաքարը,որ սահմանազատելով պայքարող կողմերի շահագրգռությունները, նրանցիցմեկի վրա տարածելովճշմարիտի ն արդարացիի | ի զորացուցիչ հովանին` դառնում է նրա հաղթանակիգրավականը: Ուստի, պատահականչէ, որ ազատագրականշարժման ծրագրի շարադրանքիցզատ, Րաֆֆին սահմանումէ նան Օրա բարոյագիտականխորհուրդը: Կենաց ն մահու պայքարն ի դեմս թշնամական կողմի ունի թալանչի, ավարառուի կամ մարդասպանի մղումներովառաջնորդվողհակառակորդա̀նհաղորդակիցանձնազոհության, քաջության ն խիզախության գաղափարներին:Այդպիսին են բռնակալ պետությունը, ազգային ճնշում ն բռնություններիրականացնողմահմեդական տարրերը, որոնք հովանավորվումեն նրա կողմից ն, իհարկե, վերջիններիս մասը կազմողքրդերը: «Բոլորովին սխալ է, որ ասում են, թե քուրդը քաջություն ունի,-- գրում է Րաֆֆին:- Նա քաջ է, երբ անզեն, անպաշտպանմարդկանցվրա է հարձակվում... Ինչ քաջություն կարող է լինել բարբարոսի մեջ, որ առաջնորդվումէ միայն հափշտակության գաղափարով...Քա168

իսկ անձնազոջությունը անձնազոհություն է պյաահանջում, լինել»՞՞՞: կարող հությունը առանց բարձրիդեալներիչէ Րաֆֆին արդեն հայտնաբերել էր հայրենիքի ազատան գրման հիմնականշարժիչ ուժը, որը ժողովուրդն էր, հայտնաբերելով նան նրա անպարտելիության կարնորագույն կռվանը` նա գործնականումցուցադրում է հայրենիքի ազահետագրմանըհասցնող դժվարին,բայց որոշակի ուղին: Նրա րոսների գործունեությունը, սխրանքի ն անձնազոհության պատկերներըկրում են հայրեբազմաթիվգեղարվեստական նիքի հանդեպ բարոյականպարտքիխորհուրդը, որին ստորադասվում է մնացյալ ամեն բան: Պատմությունն արդեն իսկ տվել էր այդպիսի շատ օրինակներ, դրություններումամեն բան ստորադասվել է ընդհանրակա ոգուն: Դրանց դասական շահով առաջնորդվողկուսակցական օրինակներիցէր Վարդանանցպատերազմը:Րաֆֆու կողմից հիշատակնու Եղիշեի վկայակոչվող`նախնիներիփառապանծ նան ներոսկեղենիկ խոսքերն ուսանելի դասեր են դառնում ն ակորդին կայի համար. «Հայրը պիտի չխնայե իր որդուն, է նածություն չի պիտի առնե հոր պատվին:Կինը պետք կռվե

րան նըբախտորո

իր ամուսին այրի հետ, ն ծառան պիտի դառնա իր տիրոջ դեմ, կնկատի:Հայրենիքի սերը երբ նրանումանհավատարմություն ն նրա ազատության միտքը պետք է թագավորլինի ամեն գործողություններիվրա, ն ամեն ինչ պետք է զոհվի այդ ազատությունը գնելու նպատակին»: Հայրենիքի շահն այն բարձրագույնիրողություննէ, որն պետք է իշխի մարդկայինբոլոր կրքերի, անվերապահորեն վրա, մասնան փոխհարաբերությունների գործողությունների վոր ու անհատականամեն մի երնույթ պիտի հաշվետու լինի հենրա առջն ն կախմանմեջ նրանից: Սա է Րաֆֆու դրական րոսների գործունեությանառանցքայինելակետը, որի գործառկա է սյուժետայինզանազանմիջանական կերպավորումն դեպերում:Ուշագրավ է, որ այն հեղինակի կողմից պարտա234

էջ 248: 7, էջ 272:

Հ. 6, Հ.

դրված, քարացած գաղափարականմի հիմնադրույթ չէ, այլ է իր ձեավորման ն զարգացման գործընթացում` նշանավորելով ազգային ինքնագիտակցության ծնունդը: Րաֆֆու հերոսներից շատերի մեջ, օրինակ, համազգային վրեժխնդրությանձնավորման գործում կարնոր դեր են խաղում անձնական վրեժխնդրության մասնավոր ազդակները որոնք էլ հիմք են դառնում ցուցադրել ազգային տակցության ձնավորման ու հասունացման գործընթացը: Որքան խոսուն է, այս առումով, պատանի Դավթի վրեժխնդրության երդումը, որը, մի կողմից վերաբերելով նրա ծնողների ազատա ինքնահրկիզմանը, մյուս կողմից հայրեն նպատակադրումըէ արտահայտում: քի այդ սուրբ հողը, որ ծածկում է ձեր մարմինները...,-- ասում Ես պիտի վրեժխնդիր լինեմ, պիտի վրեժխնդիր լինեմ է նա:չարության, անարդարության ն բռնության դեմ: Այս րոպեից հանդիսավոր երդում եմ դնում` կռվել ն մինչե մահ կռվել հայրենիքի ազատության համար: ԱԱյն օրը ձեր ոսկերքը կհանգստանան այս մթին գերեզմանի մեջ, երբ ազատության շունչը խաղաղ,կենսաբերոգվով կփչե նրա վրայով...»755 Բայց այնուհանդերձ ամեն մի անանձնականություն հետնաբար նան որնէ արարքի կամ երնույթի կան հիմնավորման, իմաստավորման ու ընկալման կարողունակությունը ենթադրում է մարդու հոգնոր ներաշխարհի որոշակի մակարդակ ու անհատական ազատություն: Իսկ այս վերջինը անհամատեղելիէ հասարակականկյանքում նախապաշարումների, սնահավատության ն մարդու ինքնուրույն վարքագիծն ու մտածելակերպը կաշկանդող այլ կարծր օրենքների առկայության հետ: Ուստի բնորոշ է, որ Րաֆֆին ցասկոտ դատապարտությանէ ենթարկում անձի ազատությունը կաշկանդողարհեստականշղթաները` մանրազնինքննության ներկայացնելով իր վերոհիշյալ բարոյագիտականհայեցակարգի հիմնականբաղադրիչը` սիրո գործոնը:

առարկայանում

ինքնագի-

րենի, լինի «ող վկա

անգամ` բանասՐաֆֆու առաջին գրավոր մտորումներն տխուր ն հոգելի են սիրո բռնադատման տեղծությունները, հանգամանք,որ կյանքի նահապետամաշ պատկերներով. դեմ գրողի գաղափարախոսի կան օրենքներըֆետիշացնող է դառնում ընդգծուն էլ ավելի կրքոտ բանավեճիշնորհիվ գրբացնեԴայա... «Սալբիում»:Պառավ Մարթա, Վուրի-Խան որոնք, մեկը մյուսին լրացների, հեքիմներիմի ամբողջ շարք,

մտայնութ-

պահպանողական «Ի լով, դառնումեն դարաշրջանի արտահայտիչը. նչ ամբողջական յան ն աշխարհայացքի է.գոչեց այդ ի՞նչ օտարոտի բառ ասել է սիրահարություն, մի սեր այր ն կին ծ.- ի՞նչ է նշանակուն առավը բարկացա եթե որնիցեաստուծո մեջ, որ չեն կապված : լրբությունն հեշտասիրություն»՝` ոչ` լկտի ցանկություն, ամեն բանիցզատ, նախ կանանցսեՍիրո բռնադատումը,

Արրի ռի

օրենքով,

է, մի

հակասում կնոջը Դա դիբնականաբար Րաֆֆու հայտնի ելակետին: է

մասնակից դարձնելու «Երնակայիր, նան վեպի հերոսուհին. պուկ է բնութագրում ն եղեռնավոր բնավոՌուստամ... որքանէլ յուր արյունախում բռնակալությու րությամբանտանելի լինի բարբարոսական որ է դժնդակն վատթար այն բռնությունը, հազարապատիկ արդար սեռի մեջ ոտնակոխէ արել կանանց

:

բարոյագիտա-ասիականկյանքի

ազատությ ն

կաշկանդելէ նրանց դրությունը»՛` : հիվանդոտ է նրանց թունավորել են երնույթնարտացոլող Մեկը մյուսից ավելի ողբերգական երնանէ դրսնորումը որոնց առավել խտացված պատկերները, մեջ: Այնուհաննկարագրության կյանքի ն նորի գալիս հարեմական այն համոզումը, որ հնի դերձ առկա է նան հեղինակի շրջաննանվերապահ անցումային բնութագրվող պայքարով «Աշխարհսլուսահաղթանակով: ն սիրո րեն ավարտվելու է վերջինի է «Սալբիի» հերոսուհին,վորյալ է,-- ազդարարում վարագույրի դուրս գալով ամոթխածության աստվածուհին

իրավունքը,ճնշել

աին

որը իրողություն,

արտահայտությունն բռնադատման կյանքին հասարակական

|

էջ 89: լլնդ, էջ 125:

Հ. 2,

ու

-

ետնից` մերկացելէ յուր նախկինքողածածկոցից.այժմ նա մերկ հանդես է մտել մարդկայինանքի կյանքի մեջմեք որպես որպ

տության

աստվածուհի»23::

տականքնու հանցագործ զողը` մարդկայինհասարակության էր, որ

Բնորոշումն, անշուշտ, պատահականչէր: Սերն իբրն մարդկային հոգու ազնվացման,նվիրման ն անձնուրացության կենսական մղում, ոչ միայն Րաֆֆու, այլն առհասարակ հայ առաջադեմ մտքի կողմից համարվումէր այն «վարդապետությունը», որն էականնշանակություն ունի անհատիվերափոխման, ուստի հասարակության առողջացման, ուստի նան ազգային իդեալներիիրականացման հարցերում:Սիրո «աստվածային» էությունն, այսպիսով, Րաֆֆու ստեղծագործության մեջ հիմնավորվումէ ոչ միայն նրա զորությամբ մարդու վերափոխման ռոմանտիկական հայեցակետով, այլե համազգային«հոգեփրկության»լիցքեր է պարունակում:«Աստված սեր է»,-- հայտարարում է նրա հերոսը`Սալբին: Րաֆֆին, այսպիսով, հայտնաբերել էր այն ամենազորեղ երնույթը,որի առջն նահանջումեն մարդկային հոգու վատթա-

րագույն հատկանիշներն անգամ: «Ամենասարսափելի հրեշնեԳրում է նա,- որ ներկում են արյունով երկիրները, որ ահուդողիմեջ են պահում ազգերը, խոնարհվում են, ծունկ են չոքում սիրած կնոջ առջն»:": Մեկ այլ առիթովԳրողն իր ասելիքը հավաստում է բնության մեջ հաստատվածհետնյալ օրենքով. «Ամենավայրի գազանը անգամ ազնվանում է, ընտելանում է ավելի կյանքի այն ժամանակմիայն, երբ սիրում ես»՛՞': Օրինակները կրկին ու կրկին փաստելու ն գալիս այդ հրապարակախոսական

'

առաջին զգացումը մարդու մեջ կյանքի արթնության Սիրո, այն միայն դադարում վերջին ապավենը, է

որ

այմանն է ն

ամանակ

Դատապարտյալը երբ կյանքն ինքն է դադարում:

մեջ նրանովէ միայն մաքառում(«Խաչատաժանակրության Նրան է ապավինումնան բռնակալը ողի հիշատակարանը»): նման Գող պահին(«ԴավիթԲեկ»): Սիրո զգացմունքի հարման դառնումէ այն յուրահատուկ գնահատանքը ործ աբանումն որի հիման վրա պետք է ամբողջանար նպայ-էլ Լանկյունաքարը, ավելի ցայտուն դրսնորվերազգային-ազատագրական Սերն անհակոնցեպցիան: բարոյագիտական իՐաֆֆու հոգու հետ: Իբրն մարդկային ու

|

ոյության իրողությունա̀ ն վեհ Ա անանձնականմղումներ

այդմ էլ դառնում յին խթան:Երնույթն կարնորագույն գործունեության ինլենափրկիչ գտնում, օրինակ, արտահայտությունն ի ուշագրավ Սառայի Խորենի Բեկում», որտեղ երկու հերոսների վիթ է

| |

ըստ

«Դա-

ն

է նան փոհավատարմագրված անձնազոհ գործունեությունը ն նրա հասարակախադարձսիրով: Մարդու վերափոխման անփոխարինելի մեջ սիրո կան օգտավետ գործունեության ն մյուսն նան «Զահրումար» «Մինն այսպես, երն է

ընդգծվում

Սոֆին Երկվորյակները ես»ստեղծագործություններում: մոր դաստիարակություն հիմնավոր ստանալով ՆԱնիչկան կանգնած ձեռք բերելովկամային խառնվածք, լինեճակատագրական լիության վերջնականձնի է, ետը առջն: Եվ եթե նրանցիցմեկը դատապարտված ոչ

ոչ

ն

են.

ապա

Անդ,էջ 130:

«1-3. 4,էջ352 Հ. Ց, էջ 202:

կավորության

ի Ե Խաշ

հետ

Ի

2:

իմ ձեռքը իմ էր այս դեռ Այդ բոլորը անորոշ վայրենությունը... ես զգում Լի մի բան Միայն ության մեջ էր ինձ համար: անբախտ աղջկա էի, որ իմ սիրտը կապվածէր այդ

է եսակենտրոնության մատեղելի բերում է համամարդկայն իր

խաղաղ

դրույթը հոգնոր վերափոխման հանձնարարականը ստացած հերոսներիմիջոցով: Սերն անգամ քուրդ բեկի վայրագէություննէ քնքշացնում,հեղափոխում է նույնիսկ բարոյապես «փչացած» այնպիսիմեկին, ինչպիսինԹոմաս էֆենդին է («Խենթը»): Եվ վերջապես սիրո հրաշագործազդեցությունից զերծ չի մնում նան խաչա-

«Այդ

ա

ՈԱ-«-.

նրան

ի՞նչ փոփոխություն

Ինչո՞ւ է վերձինս-մեջ.ասում Հնար Աշխար ակին մեղմացրեց Ո՞վ անգամ դողում արյունոտ գործում: :

-

|

մ)

կլնդ, էջ 152:

Արուսյանի հանդեպ փոխադարձ սիրո շնորհիվ պետք է փրկությանեզր հասնի: Հատկանշական է, որ Րաֆֆին իր տեսակետներըզարգացնում է` որպես կանոն ընդգծելով հասարակականկյանքում կնոջ կարնոր դերն ու նշանակությունը: Չէ որ «Ոչինչ վերանորոգությունմի ժողովրդի մեջ չէ կարելի կատարելառանց կնոջ մասնակցության: Եթեմեր ժողովուրդը մնացելէ անշարժ, դրա գլխավոր պատճառը այն է, որ կինը չէ մասնակցում հասարակական գործերի մեջ»555: Սիրո ազատության գաղափարը դարձնելով անհատին կաշկանդողհասարակական կապանքներիցձերբազատվելու այդ կերպ նախապատրասհիմնարար չափանիշը, վերջինիս ակտիվ գործունեությանն դրանում ներգրավելովնան տելով կնոջը` Բաֆֆին միաժամանակ,հարցը քննության է ենթարկում վերնում նշված «անձնականի»ն «համընդհանուրի» փոխհարաբերության տեսանկյունից:Այլ կերպ ասած, հայրենիքի հանդեպ բարոյական պարտավորվածության, հայրենիքի բարձրագույն շահի գերակայությանխնդիրը շարունակվում է քննվել` հակադրվելովկամ զուգադրվելով անձնական զգացումների հետ: Դժվար է հայ գրականության մեջ գտնել սիրո, հոգեկան տվայտանքներիավելի գողտրիկ պատկերներ, քան Րաֆֆունը: Դժվարէ գտնել նան սեր ընդհանուրի անձնականի զոհաբերման ավելի խոհուն Րաֆֆու հերոսները` կանգնած միննույն բարդ քննության առջն, իրենց գործունեությամբհավատարմագրված են հեղինակային տեսակետինն գործնականումփաստում են նրա ճշմարտացիությունը: Սարհատը,լքելով իր հոգու րական էակին, նետվում է բռնաբարողներից հայ կանանցհոծ խմբի վրեժը լուծելու («Ջալալեդդին»):Սիրուհուն կամ ընկերոջը փրկելու` Վարդանի հոգու երկվությունը լուծվում է հօգուտ վերջինիս («Խենթը»): Չէ՞ որ ընկերոջ կորստյամբ սպանվում էր նան գաղափարը:Բեկը լքում է իր հարսնացուին ու նվիրաբերվումհայրենիքիազատությանը («Դավիթ Բեկ»):

ի

:

Հ. 4,

էջ 273:

ու

է

մերկապարա-

կատարելությա կան ներդաշնակության առավել անթերի «Սամվելում»: երնան է գալիս մեջ Երկու սիրելիներդրվածեն իմ առջն. մեկը վտանգի գտնվող կինը դու: գտնվող հայրենիքը, մյուսը վտանգիմեջ են: պաշտելի հավասար էլ ինձ ես ուխտել նս են ինձ... Երկուսիհամար սի ձայներն նս կոչում եմ անկեղծ անձնազոհություն:Բայց իմ զգացմունքները է են թե որին ամենաջերմփափագները զոհը: Ահա իմ սրտագինըղձերը, իմ տուր ինձ դու Լ...

Երկուսնհամար

չափով

Երկու

դժվարացնում ինձվճռել, պետք նվիրել առաջին թափում եմքո առջն, սիրելի Աշխեն, ցույց ճաորը գնամ:

նապարհը,թե դեպի պատասխանեց Դեպի հայրենիքի փրկությանգործը,Դու չես լինի, Սամարժան ինձ օրիորդը ոգնորվածձայնով-անբավ արյան հեղեղների վել, եթե քո արյունը չխառնեսայն համար: հետ, որ պիտի թափվենմեր աշխարհի չանեմ...» : Եվ ոչ ես արժանկլինեմքեզ, եթե նույնը ընդամենըառաջինքայլն Անձնականսիրուց հրաժարանքը հայպայքարումբարձրագույն` էր: Ազգային-ազատագրական ն դեռես պիտի ամբողջանար, րենիքի շահի գերակայությունը կոնցեպցիանգործնականում հեղինակի բարոյախոսական պիտի ներկահամակողմանիցուցադրելուհամար Սամվելը ողջ կապերին փոխհարաբերություննե յանար մարդկային որդիաընտանեկան, մեջ` դիտարկվելով բազմազանության տեսանկյուկան ու տոհմակցականպարտավորությունների դառնար կամ մեկը` նից: Նա պետք է ընտրերերկու ուղիներից դավաճանի ն ծնողների հնազանդ զավակը կրեր հայրենիքի ն թուլությունները անունը, կամ հաղթահարերիր մարդկային -

ազատության

կերպավորում: ամենանվի-

հեռու

Իրողություն,որը որքան էլ համոզիչ ու գեղարվեստաիր գաղափարական նոց կրկնություններից,

թելադրանհայրենիքիազատությանսրբազանգաղափարի է Նա ընտրում երկրորդը: քով իրագործերդաժան վճիռը: վաղուց Պատմությունն արդեն իսկ բազմաթիվփաստերով են ՍամԴրանք գնահատականը: տվել է Սամվելի վարքագծի

24Հ.8, էջ 246:

ողբերգական արհավրալից, կան: Հայ ժողովրդի պատմական մանավորվածէ Աթացքը, գրողի համոզմամբ,պայմանավոր ու անմիաբաերկպառակության արմատակալված հեէ «Կոթը մեզանիցէ....- նշում նրա նության գործոններով: ճեզ ստրկացնողե մեզ անցու, Մեզ հարստահարող,

վելին զորավիգ դառնում ն հոգեկան երկվության մեջ կողմնորոշում նրան: Պատմությունը նան արդարացնում է նման անողոք վրիժառությունը, մանավանդ, եթե վերջինս կայանում է Ա 8արծաանանըիո, Հանակություն ունեցող պատմական իրադարձությունների հանգուցակետում, մի բախտորոշ ժամանակաշրջանում, որի ճ

կյանքում

պատմակ

տոսը»

արիտ

նը...»245:

Ծնողական, ամուսնական գորովալից զգացումներն ու ներքին հոգեկան տվայտանքներնանզոր են կասեցնել նան Մերուժանիու իր ընտանիքիմիջն ծնված հակամարտությունը: Ստեղծված «դառը հանգամանքներում»մայրը ն որդին հակառակորդզորավարներիդերում են. «Այնտեղյուր քաջերին ոգնորում էր մայրը, այստեղ` որդին... Կռիվը մոր ն որդու մեջ էր: Մայրը առաջնորդում է հայոց երկրի անձնանվերզավակներին: Որդին առաջնորդում է հայոց երկրի արյունարբու թշնամիներին»25: Բախումն անողոք է լինելու ն ավարտվելու է մեկի կամ մյուսի կործանմամբ,քանի որ ազատագրական պայքարի ժամանակաշրջանը բացառում է որնէ հանդուրժողականություն: Գաղափարըտիրապետումէ մարդուն ամբողջությամբ, կուսակցական դավանանքն իշխում է ամենուր: Մարդկային ողջ բազմությունը, զինվորագրվելովնրան, իր խառը բազմազանությամբ հանդերձ, բնորոշվում է մի ընդհանուր երկբենռայնությամբ. նրանք, ում դավանանքըհայրենիքի պաշտպանություննէ, հայրենասերներն են, իսկ դավաճաններ:Գորշ միջին լինել չի կարող: Այս սկզբունքով Րաֆֆին քննության է առնում պատմական անցյալն ու ներ-

ի վեր է հարյուրամյակներ իրողությանն Անմիաբանության

«սպառել ազգայինմարմինը»:Նրա վնասաբերհետնանքներ («Սաճվել»),այլն բռնաառկա են ոչ միայն հեռավոր անցյալի («ԴավիթԲեկ») ֆոդատվածժողովրդիվերջինընդվզումների նան են ներկայում:Չէ տեսանելի նի վրա: Դրանք պարզորոշ Խամսայի իշխանությունների` որ հայկականվերջին անկախ անկումը նույնպես պայմանաողբերգական

մելիքությունների

հոդվածում լուսաբանե վորվածէր դրանցով:«Թարգմանչից» համառոտ

մյուսները`

՝

չար մության մեջ երբեք պակաս չեն եղել այս ձեռք մա ն օտարի ազգը կոթերը: Ուր կտեսնեքհայրենիքը ո մատը... Հայն ինքն է փորել նելը, այնտեղ խառնէ եղել հայի ն իր ձեռքով է կործանել իր ազգայինշինվածքիհիմքը ինքն հաստատությունները...Ինչու ենք մեիր սուրբ ն նվիրական ղադրումօտարներին»՞՞":

տությունների կյանքի մեջ, լինում են այնպիսի դառը հանգամանքներ, երբ հայր, մայր, քույր, եղբայր կամ օտար բոլորը հավասար են ն հավասարկերպով են պատժվում, երբ խոչընդոտ են դառնում մի մեծ ձեռնարկության իրականացմա-

Անդ,էջ 257: թ Անդ,էջ 475:

ազգային

պատմությունը

լով Խամսայի մելիքությունների հիմնականխթաննէ համարում Րաֆֆին նրանց հզորացման պատճառը իսկ կործանման գործունեությունը, միասնական է, Միշտ, երբ հայրենիքը վտանգվել պառակտվածությունը: կամեընդգծումէ նա, ն ոսոխը հայկականպետականությունը որն է մի վատ դավաճան», ցել է ոչնչացնել,«գտնվել մի հայ, Պատէ հաջողությունը: իր մատնությամբարատավորելնրա նշաերնույթնիր կորստաբեր մության միօրինակընթացքում մտոէ նան «Դավիթ Բեկի» հերոսի նակությամբամբողջանում հետ անհաշտ, անվերջ թշնամութրումներում.«Բայց միմյանց էին ծանրացնում յուններով`այդ իշխաններնավելի իրանք

|

|

զ. 4,

էջ 330: «-

Աշոտ Հայրունի

Ֆրանգյուլը խոստովանությամբ, հայկաբարօրությանը, էր Հայաստանի նգնմանը, այն միայն ե բայց ը, Բ վերականգ ան անկախ իշխանության տրվեր իրեն: Այս պարաոր այդ իշխանությունը մեծ երկգայում,'ահա,Դավիթ Բեկի հայտնությունըհոգեկան է նան

թեզտում կարծես մա

ժողովրդի ստրկության լուծը: Մատնությունը,միմյանց դավաճանելը, միմյանց վնասելը նրանց ամենօրյա գործն էր, իսկ մեջտեղում ոչնչանում էր ողորմելի ժողովուրդը»555: Րաֆֆին, իհարկե, չի բավարարվում սոսկ տեսական հրապարակախոսական դիտարկումներով: Նրա գեղարվեստական երկերում նույնպես երնան է գալիս դավաճանիֆենոմենը, որը հիմնականում ամողջանում է չորս` Դավթի ն Ֆրանգյուլի («Դավիթ Բեկ»), Վահանի ն Մերուժանի («Սամվել») կերպարներիմիջոցով: Երնույթի նման երկպլան ն զուգադիր ցուցադրումը Րաֆֆու ստեղծագործության մեջ առհասարակ որոշակի նպատակամղումունի. սահմանազատելնրա նյութական ն հոգեբանականորակները ն ներկայացնելհամադրության մեջ: Անձնականշահի, փառքի ն հարստությանմղումներով ղեկավարվողԴավիթ Ուրացողի կերպարը համակ չարության մի մարմնավորումէ: «Ես եթե կցանկանայիհայ ժողովրդի հետ գործ ունենալ,-- ասում է նա,- ոչ այլ կերպով չէի բայց միայն նրա գլուխը լինել ն ոչ ոքի ստորադրյա՝: Սա է նրա լը» նշանաբանը,որը հիմք է դառնում հրաժարվելու ազգությունից, հայրենիքից, կրոնից ն ընտանիքից: Րաֆֆին իր հերոսին ցուցադրում է ներքին ու արտաքին նկարագրի ներդաշնակությամբ. «Միջակ հասակով մարդ էր նա, մի ոտքով կաղ, երեսըկապիկիդեմքի նմանություն ուներ, մազով պատած մինչն աչքերի կոպերը»25:: Բացասականայս բնեռացումը դավաճանի էությունից օտարում է մարդկային ամեն մի հատկանիշ` նրա ողջ կենսագրությունըվերածելով եղկելի ու տնականմի ոճրագործության: Դավիթ Ուրացողիկողքին վեպում երնան է գալիս նան մի երկրորդ անձնավորություն,որն իր փառասիրությանը զոհաբերել է ամենանվիրական սրբություններն անգամ, սակայն չի իր մեջ անկեղծությանու ինքնարդարացայօը, որի շնորհիվ ընթերցողիններկայանում է իբրն

մայմանով,

խղճի է ստեղծումնրա մեջ: Կարծես թե առկա վություն Բայց ընդամենըմի պահ, արթնացումը: ու

կրողնեն դառնում: դատապարտության միննույն նորովի է լուսաբանվումնան

ֆենոմենը Դավաճանության մեջ («Սամվել»): Վահանի զուգադրության Վահան--Մերուժան համոզմունքը ն կուսակեն քաղաքական մեջ տիրապետում Հանձին Վահանի, ցականոգին, որը հասնում է ֆանատիզմի:

ոչ թե չնչին նախանձախնդրություններ գործ ունես արդեն ն միապետականո

ինքնավարության նախարարական կրոխոշոր նկատառումների յան հակառակորդքաղաքական այլ

նախարարաէ ղի հետ: Նա խորը ատելությամբ համակված հանդեպ, ջլատել փորձող Արշակունիների կան ենթատեքստը ն սակայն այս հակասությանքաղաքական որնէ պայՐաֆֆուն հիմք չի դառնումՎահանի վարքագծում դարձյալ մանականությունթողնել: Հեղինակնիր կերպարին նա, ով անդատաստանին. ենթարկումէ հայտնի կարգախոսի դավաճանէ ն տեսում է հայրենիքի շահի գերակայությունը, պատժի: ենթակախստագույն իրողությունըիր յուրաքանչյուր է, հեղինակն որ Ուշագրավ Եթե Վահանը, օրիկերպարիմիջոցով նորովի է լուսաբանում: ֆանատիզմիկրքով, նակ, առաջնորդվումէ կուսակցական հիմնագործելակերպի նրա կենակցիդավաճանական հագեցմանտենչն կան շարժառիթըկանացիփառասիրության իրականացումը: նպատակների էր, քաղքենիկնոջ նյութական բոլորովինայլ շարժահոգեբանական Բայց, այսուհանդերձ, Արծրունու, ծե երրորդի` Մերուժան ր ռիթներովէ պայմանավորված

հզորությունը

այն վրել

ապա

24:Ղ.7, էջ 102:

Անդ,էջ 302: 2502-Ի Անդ,էջ 38:

բարոյականության

մի չնչին պատրվակդարձյալ նրանկողմհաջորդ ակնթարթին ուղին: Անկախ նրանից, թե Օորոշում է դեպի դավաճանական Դավիթ Ուրացողը ն Մեինչպես է գործվել դավաճանությունը, ճակատագրիտերը ն հեղինակի լիք Ֆրանգյուլը միննույն

ընդունի,

ամ

դավաճան: Իր իսկ

"

:

|

անցնում են` թքելով Չարի հետ միասին, սանրա վրա ն անեծք կարդալով»2:2: նան բարին, ե ի հակակշիռ Մելիք կայն, անմահանում է է Ֆրանգյուլի,Թորոսի շիրիմըհենց այդ խորհրդանշում: կերպարն Ուշագրավէ, որ անգամ դավաճանհայ իշխանի նրա է ստեղծում ստեղծելիս Րաֆֆին ցցունհակադրություն ն թշնամու կամային,ֆիզիկական, մտավոր ունակությունների Վահան Մամիկոնյանը երկչոտ ու փոքրոգի էության միջն: ն «հսկայատիպէր ն ամրակազմ, որպես առհասարակ օժտված էր շատ հաճելի կերպարանքով: Մամիկոնյանները, էր հաստատաՆրա փոքր-ինչ խիստ դեմքը արտահայտում ն անգթությունը,երբ այդ միտ մարդու թե համառությունը թե հաԱնհատականտվյալներիոչ պակաս երնելի պետք էր»»55: Արծրունին: նան մադրումովէ բնութագրվում Մերուժան դատապարտէ պետք ստորադասվի վում Րաֆֆին առհասարակհաճախ այդօրինակ համադրեէ ն ազգերի միջն` Ա հայրենիքիբարձրագույնշահին: շահին: Այդ հանգամանքն, անշուշտ, յուն անցկացնումհայերի հարնան կենցաղի,մտավոր թե հոգեբանության, չպետք է թույլ տար, ոզ" ԳոՏՄան: հուսահատությանու լով նրանց խառնվածքի, այլ առանձնահատկություն մ ն բազմաթիվ իման վրա որոշ վերապահություններ զարգացածության կաէ վրացական իրակալ տարե Մերուժանի ները: Ասվածի բնորոշ օրինակներից գործունեությանգնահատման հարցում, ն, «ՃորտություԲեկում». «Դավիթ ր նա էլ է դասվում հայրենիքի նության վերարտադրությունը բնականաբար, դավաճանների դրությանէր հասցանասնական նը այդ ողորմելի ժողովրդին շարքում: Նրանք, ըստ Րաֆֆու բարոյագիտականկոնցեպէր որպեսգլխավորպայմանբամեջ ծեծը ընդունված որի րել, ցիայի, անվերապահորեն են` դատապարտված ոչ միայն ֆին մեջ պահելու համար: Եվ նավոր մարդունկարգի պատշաճի ն հոգեկան կործանմամբ, այլն ժողովրդի կողմի զիկական աստիճանսոայն էր, որ ինքը` ժողովուրդը, այն զարմանալին իրենց հիշատակի հավիտենական խարանմամբ: էր համաանբնական էր այդ դրությանը,որ բոլորովին վորած խորհրդանշումՄելիք Ֆրանգյուլի գերեզմանիհի որ շատ Նա նմանում րում, երբ չէին ծեծում: էրմի գրաստի, յունը. «Այդ գերեզմանըթեն արհամարհվածէ մա տեց եթե իր տերը չմտրակեր»': կզարմանար, նրանցիցմոռացվածչէ Հասարակաց նրանց երգ ու պարին ը տեղ Մեկ այլ առիթովանդրադառնալով տեսնում` այն հաչտվեց նրան իր հասարակության մեջ: Բա անգամ, երբ Րաֆֆին դրանումվայելուչ ն կիրթ ոչինչ չի քահանան անցնելովնրա մոտից՝ ե հանջեցյալների մարելով «լեզգիներիգրգռվածջղերի արդյունաբերությու է արտահայտում գիստը օրհնելու, ամեն անգամ գամ, երբ տոհմայինները գնում են երբ լեռնականմարդն իր զգացումներն հարազատների շիրիմներիվրա աղոթելու, ամեն անգամ, երբ մշակը գնում է դաշտը վար վարելու, նրանք անցՀ. 7, էջ 450: մոտով, նում են այդ մենավոր գերեզմանի

էության, նմանօրինակգործելակերպը:Նա դավաճանելէ հայրենիքին մարդկային թուլության` Շապուհ արքայի քույր Որմիզդուխտիհանդեպ սիրո պատճառով: «Ի՞նչը ձգեց ինձ այդ թշվառ դրության մեջ,-- մտորում է նա հոգեկան փլուզման պահին,- ի՞նչը հարկադրեցինձ ուրանալ իմ աստծուն, ուրանալ հայրենականկրոնը, ուրանալ ամեն ինչ, որ նվիրականէր ը: Ի՞նչը խեղդեց իմ մեջ ազգային բոլոր սուրբ զգացմունքները... Միայն սերը միայն, ով Որմիզդուխտ...»՞"': Լ Րաֆֆին, միաժամանակ,Արծրունո րի կերպարի միջոցով կրկին քննության է ենթարկում սիրո անհաղթահարելի ուժի՝ իր վերնում հիշատակվածտեսակետը: Եվ եթե մի դեպքում այն սրբագործվում ըստ

ոու"ո

բոլոր

էքանի ո րաթրան աան որ հ հը ապաշխարանեի Մե՞բ

համեմատո

տ:

բ: Մտակութգերեզմանատունը Վմեն ր

|

նն նում

եր

իոն 252.

Հ. 7",

էջ

Հ. 8, էքէջ211: Հ. 7, էջ 129: 8,

319-320: 9319:320. |

շարժումներով ն կատաղի թռիչքներով»: «վայրենի, անկանոն Շարունակվում են պատկերները, ն շուտով ստեղծվում է նան այն ընդգծված հակադրությունը, որի ընկալումը հայ մարդու մեջ առաջին հերթին հարուցում է ազգային հպարտության ն արժանապատվությանզգացումներ. այն, ինչից նա զուրկ է եղել հարյուրամյակներ շարունակ, ն ինչը պետք է նախորդեր ազգային-հավաքական ինքնագիտակցության ձնավորմանը: Խորհրդային շրջանում ժամանակ առ ժամանակ այդ իրողուքյունը որակվելէ զանազան «իզմ»-երովն սնունդ հանդիսացել Րաֆֆուն ազգայնական համարող տեսակետների համար, մինչդեռ հանիրավի անտեսվել է գրողի աշխարհայացքի համամարդկային բովանդակությունը:Չէ՞ որ «մարդիկ միօրինակ ստեղծվածներ են...»,- նկատում է Րաֆֆու գաղափարական հերոսը` խորը ցավ ապրելով բոլոր նրանց համար, ովքեր, անկախ ազգային պատկանելիությունից, իրավազրկված ն բռնադատվածեն, ապրելով նրանց հետ ու ոգնորվելով նրանց հաջողությամբ: Անձնազոհությանորպիսի գեղեցիկ օրինակներ են դրսնորում, օրինակ, քուրդ Մարոն («Ջալալեդդին»), Ջավոն («Խենթը»), հրեա ժոզեֆը («Սամվել») ն վերջապես Միրզա Շաֆին («Հարեմ»)` ազատության երգիչը, որը չի հանդուրժում անհատի ազատության, սիրո ն հոգու որնէ բռնադա-

|

:

տում:

Բաֆֆու գաղափարականդիրքորոշումն ու ըմբռնումները են Ա միաժամանականհամատեխորապեսհամամարդկային ղելի կեղծ համամարդկայնությանդիրքերից հանդես եկող հետ: Նա իրավամբ կոսմոպոլիտականության ել նում է այն տեսակետից, որ ճշմարիտ համամարդկայինարժեքներ կարող են ստեղծվել ն պատմության մշտական սեփականությունը դառնալ միայն այն դեպքում, եթե հենվում են ազգային արժեքային համակարգիվրա: «Պարույր Հայկազն» վիպակի գաղափարականբովանդակությունըծառայում է հեղինակային այդ տեսակետի լուսաբանմանը, որի հստակ ձնակերպումը կատարվում է նան Րաֆֆու հերոսների կողմից: «Ես ոչինչ նշանակությունչեմ տալիս այն փառքին,այն հռչակին,որ հայը ստանում է օտարներիծառայությանմեջ,- նշում է Ստեփան

'

Շահումյանը Դավիթ բեկին ուղղված նամակում:--Ես այդ համարում եմ մինչն անգամ մի տեսակ հանցանք դեպի մայրենի երկիրը, ես այդ համարում եմ մի տեսակ ապերախտություն դեպիայն ազգը, որի անունն է կրում մարդ»՞-: Զուգադրումն անշուշտ պատահականչէ: Մի դեպքում Շահումյանը օգնության կանչ է հղում Վրաստանում մեծ փառքի տիրացած Դավիթ Բեկին` փրկելու օտարի լծի տակ մեռնող հայրենիքը, մյուս դեպքում նույն առաքելության առջն կանգնած է Հռոմի հռչակավոր հռետոր հայազգի Պրոերեսիոսը: Ասելիքի ԱպատակայնությունըՐաֆֆուն թույլատրել է կատախախտում` Պարույր Վայկազնինտարել ժամանակագրական նելով հինգերորդ դար, հայրենիքի լինելիության օրհասական օրերը ն կապելով նրան Մովսես Խորենացու ու նրա ընկերների լուսավորական գործունեության հետ: Իրադրությունն արդարն ճակատագրականէր: «Հույները ն պարսիկները... արդեն Հայաստանը իրանց ճանկերի մեջ էին բռնել ն պատՔաղաքական րաստվում էին ազգովի նս կլանել նրան...»755: անկախության կորուստն ուղեկցվում էր նան հոգնոր արժեքների նահանջով: «Մայրենի լեզուն հետզհետե մեռնում էր, մեռնում էր նրա հետ ն ազգությունը: Եվ դրա մեջն էր Հայաստանի իսկականմահը: Հայը, կորցնելով իր լեզուն, կլուծվեր, կանհետանար այն ազգերի մեջ, որոնց լեզվով խոսում էր: Վտանգիմեծությունը սարսափելիէր...»5՛: Այս պայմաններում, ահա, էլ ավելի էր կարնորվում հոգնոր անկախությանպահպանմանանհրաժեշտությունը,ն Մեսրոպ Մաշտոցի ու Սահակ Պարթնի աշակերտները, որոնք մեկնել էին բյուզանդականկենտրոններումուսանելու, վերադառնում էին` իրենց ստացած «լույսով» սատար կանգնելու դժբախտ հայրենիքին: Նույնն անելու համար Խորենացինդիմում է նան Պարույրին: «Մնացել ենք ես ն Դուք,- նշում է նա:-- Գնանք, չհապաղենք, հայրենիքը կոչում է մեզ: Գնանք, գիտությունն

'

կնդ, էջ 125: կնդ, էջ 232: Անդ,էջ 532:

լուսավորություն տարածենք մեր աշխարհում, բաց անենք մեր հայրենակիցներիաչքերը, սովորեցնենք նրանց, որ հասկանան իրանց չարն ու բարին, հասկանան, թե որպիսի անդունդի եզրում են կանգնած, որ գլորվելով նրա մեջ` պիտի կորչեն հավիտյան...»՞՞": Վերադարձի այդ կոչը, սակայն, արձագանք չի գտնում: Պարույրն ազգային «սահմանափակ»շրջանակներ չի ճանաչում: Նրա հայրենիքը աշխարհն է, իսկ ժողովուրդը` մարդկությունը: Կոսմոպոլիտականայս ֆրազներն ու պատճառաբանությունները,որոնք արտաքուստ գաղափարականդիրքորոշման տպավորություն են թողնում, շուտով մի դիպվածի շնորհիվ քողազերծվում են ն ապացուցում, որ այլ բան չէին, քան փառամոլությունը սքողող պաճուճանքներ:Նա հեշտուքյամբ կարող էր բավարարել հայրենիքից Հռոմ եկած հայ պատվիրակներիխնդրանքը`դրդել կայսերը Տրդատի որդուն կարգելու հայոց թագավոր, բայց հրաժարվում է` պատճառաբանելով, որ «վեհապետին» չարժե մտահոգել նեղ շահերի նկրտումներով:Կոսմոպոլիտական այդ սեթնեթանքն իր հատու գնահատականնէ ստանում Խորենացու կողմից. «Դուք` այսպես խոսողներդ,--ասում է նա,-- գիտությանփարիսեցիներ եք: Մասնավորիհամար անընդունակլինելով գործել, միշտ ընդհանուրիանունով եք խոսում...: Գիտության սերը ն հանրամարդկային լուսավորություն տարածելու գաղափարը չէ, որ կապում է ձեզ Աթենքի հետ, այլ սնոտի փառքը, սնամեջ այն փառքն ու գործունեությունը, որ շրջանցում է ազգային

շահերը»:

'

,

`

Ամեն

մի ճշմարիտ համամարդկային արժեք կարող է արձգել, զորանալ միայն ազգային հողի վրա: Սա է Րաֆֆու է նան վիպակիվերջին գորհավատամքը,որ փաստարկվում ծողություններում:Օտար դափնիներովշրջապատված` օտար երկնքի տակ Պրոերեսիոսնանցկացնումէ փառքովպսակված իր անհոգ կյանքը: «Աթենքըպարծենում էր նրանով»,իսկ Հռոմում նրա պատվին արձան է կանգնեցվում:Եվ սակայն նրա մատ

Անդ,էջ 534:

|

անունը` գրանցված աշխարհի «մեծ մարդկանց» անունների շարքում, շատ շուտով խամրում է, ինչպես կորչում է նան հիշատակը: Մինչդեռ Խորենացուն այլ ճակատագիր էր վիճակված: Խավարասեր կղերի հալածանքներից ուժասպառ, աղքատ ու կիսաքաղց, երբեք չդավաճանելով հայրենիքի նվիրական գաղափարին` նա ապրում է դառնագին օրեր: Գրում է «Հայոց պատմություն» փառապանծերկը, որն անմահացնում է իրեն` իր հիշատակը հարգի ու կենդանի թողնելով բոլոր ժամանակներում: Իսկականփառքը կարող է միայն այդպիսին լինել. հանգամանք, որն ընդգծվում է նան իր` հերոսի կողմից. «Իմ կռիվը փառքի համար չէր: Ես պատերազմումէի խավարի, տգիտության ն հայրենիքի դավաճաններիդեմ: Ես հաղթվեցի, ես ընկա, ն իմ կործանմանմեջ է իմ փառքը»՞55: Բարոյականության գործոնը Րաֆֆու ստեղծագործություններում հետազոտվում է այլնայլ դիտանկյուններից:Քաղաքականության առանցքայինլծակը` շահը, անհամատեղելիէ վեհանձնության, խղճի, բարության, մարդկային հոգեկան մյուս երնույթների հետ ն ոչ միայն անհամատեղելիէ, այլն՝ թշնամի: Պատմության փորձն իբրն դաս բազմաթիվիրողություններով փաստում է այդ հանգամանքըն միաժամանակհիմնավորում, որ հաղթությունը տրվում է միայն շահերով կառավարվող քաղաքագետներին:Տեսակետն իր կարնոր նշանակությամբ հաճախակի ընդգծուն է դառնում Րաֆֆու գեղարվեստական պատկերներում: Կերպավորելով Թորոս Իշխանի դժբախտ վախճանը («Դավիթ Բեկ»)` Րաֆֆին, օրինակ, ոչ միայն դավաճանության ու երկպառակությաներնույթն է խարազանում, այլն շեշտում է քաղաքականգործչի մեծահոգության անթույլատրելիությունը: Ի վերջո, իշխանը ոչ թե թշնամու, այլ սեփական դյուրահավատության ն ազգակցի նկատմամբցուցաբերած մեծահոգության զոհը դարձավ:Նմանապես է գրողն ընկալում նան Մուշեղ Մամիկոնյանիվարքագիծը Շապուհի դեմ վարած կռվում, երբ վերջինիս գերված հարեմը նա ասպետական վեհանձնությամբ ետ է ուղարկում Տիզբոն: Հին կտակա258

Անդ, էջ 557:

բեությունը բարոյականինքնասպանությունէ, մեռելություն է, որի մեջ մարդկայինբոլոր կրքերը հանգիստ են...»5"":

րանային «ակն ընդ ական...» ճշմարտությանը խորթ են նման «վրիպումները», որոնց հետնանքները հաճախ ողբերգական են լինում: 3.4.

Րաֆֆու քաղաքական դիրքորոշման ելակետը

Հայ ժողովրդի քաղաքական անհուսալի կացությունը Րաֆֆուն դեռ պատանեկանշրջանում մղել է տենդագինդեգերումների: Օտարների տիրապետությամբանդամահատված ժողովրդի ճակատագիրը դեռ նրա վաղ շրջանի ստեղծագործություններում («Վայասիրի ողբ», «Ձայն տուր, ով ծովակ» ն այլն) ի հայտ է բերում ազատ հայրենիքի երազային տեսիլքը: Այն զերծ է բռնությունը «դասակարգող» մտայնությունների ազդեցությունից ն զանազանություն տեսնելով միայն ձների մեջ` հասու է ոչ միայն շահական, սուլթանական, այլն ցարական կառավարության հայահալած քաղաքականության ցավագին իրողությանը: «Գիտե՞ք, ինչ դժոխաբեր ներգործություն ունի այժմ Ռուսիո կայսրությունն յուր հայ բնակչաց վրա,-գրում էր նա 1857-ին Հովհաննես Ավետիսյանին ուղղված մի նամակում,-- որի դիտավորություննկորցնելլ է համայնր ԱրամԿՐ յան որդիքն Հայաստանից»»55: գրո Հատկանշական է, որ ազգային ազատագրության` հեռանում ո իդեալը երբնէ չի սեփական լու հենքային գաղափարից: Նա քննադատում է այն «գրչակներին», որոնք սին լավատեսությամբփորձում են այդ ազատագրումը որոնել միայն պետությունների փոխհարաբերություններում: Անվանելով դա «ինքնախաբեություն»` գրողը դրա մեջ է տեսնում ժողովուրդների բռնադատմանն, առհասարակ, մարդկային ողջ թշվառությունների կենսական արմատները: Ինքնախաբեությունըթշնամի է «ինքնաճանաչմանը», նրա «հայրը նախանձն է, իսկ մայրը` դժգոհությունը»: Ինքնախաբեությամբ տառապող մարդն «իր մեջ թերություններ չէ տեսնում ն դրա համար նա միշտ անշարժ է մնում... Ինքնախա-

այն ժերով ձեռք բերէ

'

Այլ բան է, սակայն, երբ պետականփոխհարաբերություններում առկա են ազգային ընդվզումի ն պայքարի շարժառիթները: Ռուս-թուքականպատերազմիհանդեպ Րաֆֆու դիրքորոշումը հենց այս տեսակետիցհակադրվում է բոլոր այն մտայնություններին, որոնք ռուսական զենքի հաղթանակի միջոցով թուրքական տիրապետությունը ցարականով փոխարինելու ակնկալիքներ էին տածում: Րաֆֆին պատերազմը նպատակահարմար էր համարում ազգային-ազատագրականպայքարի դուրս գալու ն այդ կերպ օտարի լուծը թոթափելու համար, ի հակակշիռ ոմանց կողմից երազվող այն նոր «տիրապետությունը», որի ցավալի հետնանքները ընդհանրանում են նան պատմությանփորձով: Նա վկայակոչում է Պյոտր Առաջինի քաղաքականությունը, որին դյուրահավատորենընդառաջելով` հայերը չարաչար խաբվեցին: Իր ուղեգործություններում բազմաթիվփաստերովներկայացնելով մեծ պետությունների վարած պատերազմների հետնանքները հայության կյանքում` Րաֆֆին անհիմն «ռուսասիրությունն» է համարում նան Խամսայի մելիքությունների կործանմանպատճառներից մեկը: «Բավական խաբվեցանք...,-- նշում է նա,- մինչն ե՛րբ պետք է երազներով հրապուրվենք...: Մեր բարերարներըմեզ իրենց թշնամիների հետ, իսկ իրենք մեջտեղից կռվեցնում են են: ունենք հաՄենք ավելի հաստատ շահվում վատալու պարսից շահերին, քան թե ուրիշներին: Շահ-Աբասը հաստատեց Ղարաբաղի մելիքությունները, Նադիրը վերախոստացել է ավելի, հաստատեց, իսկ մելիքներն, ըստ քան թե իր նախորդները»՛ Ռուսաստան մահմեդականության ձգտելով` Րաֆֆու, դեպի հետ հարաբերություններիցզատ կորցրե«Բայց մի հարց կմնա անվճիռ,-- ասում է նա,- թե ցին ինչո՞ւ հայոց տիրապետողմելիքներիժառանգներն ընդունվե՞

պատճառներ

Աղա-Մահմադ-Խանը ՛:

բարիդրացիական

ավելին:

Հ. 40",

էջ 497:

Ղարաբաղյան

զ, 9" Հ. 9,

էջ 273: էջ 550:

սկզբունքներիշուրջ նրանց ունեցած կազմակերպական նան վերջինը, Նշված իրողությունները, րաձայնություններով: ն տա-

ի»: Նազմող Աննա խածսայի խանական եագումից

ն

ներ,

քանի որ

Խամսայի

փինգմելիքությունները հինգ

մելիքություննե

րը

տնե ազմող տնեկազմող

Րաֆֆին մահմեդական ն ցարական տիրապետությունը տարբերակումէր նան ազգային որոշ առանձնահատկությունների հաշվառմամբ:Նրա համոզմամբմահմեդական լուծը, որքան էլ գազանաբարո պետքէ հաշտվեր ճնշված ժողովո րդի հ մ ակո թա ին տնտեսավարմ հետ: Ավելին, մահմեդական տիրապետության րադասության ներքո կրոնականտարբերակվածությունըհանգեցնում էր ազգային ինքնամեկուսացման,որն անազատությանպայմաններում ուներ նան դրական նշանակություն: «Մահմեդականության մասին ունեցած գարշելի համարումը,-- նշում է «Սալբիի» հերոսը,-- թեպետ առաջացրել է մոլեռանդություն, բայց մի ամբողջ ազգ ազատել է մահմեդականությանճարակ լինելուց ն նրանց հետ ձուլվելուց»25: Մինչդեռ, գրողի կարծիքով, հավատակից ն Թուրքիայի համեմատ զգալիորեն զարգացած ցարական պետության տիրապետության պայմաններում նշված գործոնները կդադարեին ազգապահպանման կռվաններ լինել: Ռուս-թուրքական պատերազմիավարտին ն Բեռլինի կոնգրեսին հաջորդող իրադարձություններն էլ ավելի են ամրապնդում ազատությունը սեփական ուժերով ձեռք բերելու՝ Րաֆֆու հավատամքը,որի սկզբունքային պաշտպանությունը նրա կյանքում հաճախակի հակամարտությունների ն տհաճ միջադեպերիպատճառէ դարձել. հանգամանք, որ որոշակիորեն դրսնորվեց նան նրա ն «Մշակի» խմբագիր Գրիգոր Արծրունու փոխհարաբերություններում:Գրականագիտությանմեջ հաճախակի է արտահայտվել այն միտքը, թե Րաֆֆու ն Արծրունու գժտությունը, որն ավարտվեց «Մշակից» Րաֆֆու հեռանալով, ունեցել է տնտեսականկամ անձնականշարժառիթներ: Ոմանք այդ իրողությունը հիմնավորել են նան թերթի

ԳոՆռը այն ա Գոու երկո Բաթ խուն ա Արծ. Արոն

հաճախակիեն նկատելի եղել Րաֆֆու ծակցությանընթացքում, սակետից նոր ն ուշագրավ " մ : վերաբերյալ: Արի գժտության մտավորականների մ է նա միա ն րունո ց հեռանալոպատճառը գրո -

որ

Անդ, էջ 603: Հ. 2, էջ 65:

ա

ն

չէր,

,

ե նմարյա երր կառավարությունը երջանիկ

էր ռուսասիրությունն հայկական ա նրա` ռուս

պիտի լինեն, եթե արած խոստումները,որ հայերը նրջ : Այդ, իհարամբողջ Տաճկաստանըգրավվի ռուսների կողմից կե, Արծրունուսովորական Այսպիսով, իր ողջ կյանքում անդավաճան սկզբունքներինՐ̀աֆֆին նախանշումէր ազգայի էր գրական պայքարիայն ծրագիրը, որի հիմքում ընկած ՍԵՐ ձեռք բերելու հիմնադրույթը: փականուժերով ազատությունը

՝

անտակտությունն

-

լ

-

`

Ման Խան

:

լ

344: ՍարինյանՍ. Ն., Րաֆֆի, Երնան,1957. էջ

|

ՎԵՐՋԱԲԱՆ

Բարդ ն խորհրդանշականէ Րաֆֆու առաքելությունը:Նա աշխարհ եկավ իր ժամանակիպահանջով` իր հետ ունենալով կյանքի վերափոխման,ազգային-հասարակական կենսահույզ Նա իր ստեղծահիմնահարցերիլուծման հանձնարարականը: գործությամբ բեկեց մի ամբողջ դարաշրջան, վերակերպավորեց ներկան իր բոլոր բացասական, արատավոր կողմերով, մատնանշեցդրանցից ազատագրվելու ն բաղձալի ապագային հասնելու հնարավորուղիները: Րաֆֆու ստեղծագործությունը նոր դարափուլ բացեց հայ գեղարվեստական ստեղծագործության պատմության մեջ` մշտապես հիացում ու զարմանք պատճառելով իր ժամանակակիցներինն հաջորդողսերունդներին:«Ռուսիաբնակհայոց գրական ասպարեզին վրա երկու մեծ հանճարներ կգործեն,-1887 թվին ծանուցում էր «Հանդես ամսօրյան»,-մին` քաղցրախոս քնարերգու բանաստեղծ է, Ռաֆայել Պատկանյան, իսկ մյուսը` վեհիմաստ վիպասան` պ. Հակոբ Մելիք-զակոբյան, որ առհասարակծանոթ է Րաֆֆի կեղծ անվան ներքն: Այս վերջնույս գրական բովանդակ արժանավորությունըմի անգամեն բացահայտելուհամար` բավական լինի ասել, թե՝ ով որ չէ կարողացածՐաֆֆիի գրվածքները,այնպիսինչէ կարող հայկական ժամանակակիցգրականության ծանոթ համարել ինքզինք: Տաճկաբնակհայերը ռուսաստանցվոց Գամառ-Քաթիպայի դիմաց կարող են պարծիլ իրենց Մկրտիչ Պեշիկեթե մտածեն, որ Րաֆֆիիհամաթաշլյանով, բայց կսխալին, չափ ն Րաֆֆիի հեղինակություննու գործունեությունն ունեցող վիպասանունեցած են կամ ունին իրենց մեջ»"55: Րաֆֆին դարձավ 19-րդ դարի ազգային համընդհանուր զարթոնքի հիմնադիրը:Կրքերին գաղափարներիթեժ պայքա-

266«Հանդես ամսօրյա», 1884,

օգոստոս,

թիվ 3:

|

:

աճեց ն դարնրա ինքնահաստատումը, րում իրականացավ գականխորոշեց որը ձավ մի հսկա գաղափարաբանություն, հոծ զանգվածների:Ի տարավ լիքը Աեինքնաազատագրման ապագա տասնամյակվերջո ապագա իրադարձությունների, գաղափարախոսությունն ների ազգային-ազատագրական է Դահիմքում Րաֆֆու դրույթներն էին ընկած: Ինչպես նշում ն նիել Վարուժանը, «Րաֆֆին տվավ հերոսներ անցյալի ն ապագայի: Պատմական դեմքերու վրա կչափեր կնկարեր այն դյուցազները,որոնք պիտի գային ն պետք էին գալ` առաջ անհրաժեշտը ու բերելու հայ կյանքին մեջ հեղափոխությունը, փրկարարը: Հայ մարտական շարժման պատրաստողներեն եղավ ան: Չքարոզեց միայն` այլն ծրագրեց հեղափոխությունը: Դժվար է գտնել ֆետայի մը, որ կարդացածչըլլա անոր «Խենդն» ու «Կայծերը»: Անդրանիկու Եփրեմ քալեցին ՎարՉաու դանին, Խենդի հերոսինճամբով, Սերոբ Աղբյուր Գնորգ վուշ Ասլանի մարմնացումը եղան: Հայ հեղափոխությունը իրականությանվերածեց Րաֆֆիի ոչ պատմականկոչված վեպերը: Ասիկա մեծ տաղանդինուժն էր, որ կհրապուրերապաայն կայծկլտուն գան ն իր սկզբունքներունկհպատակեցներ ու սաղմերը, որոնք հետո պիտի բնակեին առաջ բերեին ազգային կյանքին մեջ ահագին հեղաշրջում մը` քաղաքական, ն հոգերանական»""՛: ընկերային

Րաֆֆին նորարար էր թե իբրն լուսավորականգործիչ, գրաքննադատ,մանկավարժ,բանագետ,թե՛ իբրն հրապարագործիչ, որը, միաժահասարակական-քաղաքական կախոս, ու մանակ, կ ի դեմս իր գրական անզուգականտաղանդի, ներ զենքը»... նան մարդկանց վրա ներգործելու «ամենահզոր ն ազտարկումնե աստարկվածեն պատմությամբ հետնաբար երբնէ իրենց չեն կարող կորցնել: Րաֆֆին միշտ մեզ արդիականությունը

Սրա երնափի իսոփայությամբ, հետ է ն

գոյապայքար ազգային մեզ հետ լինել կշարունակի հա-

հաղթանակներին անհատի ինքնակատարելագործման վերժականճանապարհին: հ. ՎարուժանԴ., Երկերի ժողովածու3 հատորով, 3, Երնան, 1987, էջ 152-153:

գրականությունպատմակաՍարինյան Ս. Ն., Գեղարվեստական 1979: նությունը, Երնան, Երեան, 1964: 25. ՍարինյանՍ. Ն., Գրականդիտողություններ, ն զար26. ՍարինյանՍ. Ն., Քննադատությունը գեղարվեստական 1973: Երնան, գացումը, 27. Սաֆարյան Վ. Հ, Փավստոս Բուզանդի «Հայոց պատմության» մեջ, Երնան, 1979: թեմաներըհայ նոր գրականության 28. Րաֆֆի, Երկերիժողովածու 12 հատորով, հ. 1, Երնան, 1983: 29. Րաֆֆի, Երկեր, հ. 2, Երնան, 1983: 30. Րաֆֆի, Երկեր, հ. 3, Երնան, 1984: 31. Րաֆֆի, Երկեր, հ. 4, Երնան, 1984: 32. Րաֆֆի, Երկեր, հ. 5, Երնան, 1985: 33. Րաֆֆի, Երկեր, հ. 6, Երնան, 1986: 34. Րաֆֆի, Երկեր, հ. 7, Երնան, 1985: 35. Րաֆֆի, Երկեր, հ. 8, Երնան, : 36. Րա Երկեր, հ. 9, Երնան, 1964: Երկերիժողովածու 10 հատորով, հ. 9, Երեան, 37. 38. Րաֆֆի, Երկեր, հ. 10, Երնան,1964: 39. Րաֆֆի, Ջահրումար, Թիֆլիս, 1895: 40. Րաֆֆի, Գրականության մասին, Երնան, 1958: 41. Րենարդեն Պոլ, Վիպասանի մայրը, Բաքու, 1904: պատմություն, ժ. Ա., 42. Քալանթարյան Հայ գրականագիտության Երնան, 1986: շաբաքա43. «Մեղու Վայաստանի», քաղաքականն բանասիրական երթ, Թիֆլիս, 1872-1886: թերք, Թիֆլիս, 1872-1921: գրական-քաղաքական 44. հանդես, 45. «Արծվի Վասպուրական», գրական-հասարակական

24.

ՕԳՏԱԳՈՐԾՎԱԾ

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՑԱՆԿ

Ասմարյան Լ. Ա, կայ գրական քննադատությունը19-րդ դարի 70-80-ական թվականներին,Երնան, 1979: Բակունց Ա., Գրականությանմասին, Երնան, 1959: ԲելինսկիՎ. Գ., Փիլիսոփայական ընտիրերկեր, հ. 1, Երնան, 1954: Վարուժան Դ., Րաֆֆու վեպերը,Երնան, 1928: Եզեկյան Լ. Կ., Րաֆֆու ստեղծագործությունների լեզուն ն ոճը, Երնան,1975: Թամրազյան ՀՍ, Րաֆֆու քննադատական հայացքները, «ԲանբերԵրնանի համալսարանի»,Երնան,1985, թ. 3: ԹամրազյանԴՀ.Ս., Գրականուղիներում, Երնան, 1962: ԹամրազյանՀ. Ս., Շիրվանզադե,Երնան, 1978: Թոփչյան Ս. է., Րաֆֆու էսթետիկականհայացքները, Երնան,

1971:

10. Լեո, 11. Լեո, 12.

13. 14.

15. 16. 17. 18. 19.

Անցյալից,Թիֆլիս, 1925: ԳրիգորԱրծրունի,3 հատորով,հ. 3, Թիֆլիս, 1905: Լեո, Վայ հայրենիքը,Թիֆլիս, 1915: Դայկունի,Րաֆֆիի «Կայծերը»,Բաքու, 1884: Մարգարյան Հ Ս, Կիսրարը կամ մշեցի հայու մը խոստովանանք, «Վանդեսգրական ն պատմական»,1888 թ., գիրք Ա: ՆալբանդյանՄ., Երկրագործությունը որպես ուղիղ ճանապարհ, Երնան, 1954: ՊետրոսյանԵ. Մ., Րաֆֆի, Երնան, 1959: ն գրականություն,Երնան,1983: Ջրբաշյանէ. Մ., Գեղագիտություն Ջրբաշյանէ. Մ., Գրականությանտեսություն,Երնան,1980: Ջրբաշյան է. Մ, Աշխարհայացքն վարպետություն, Երնան,

րաի ,

1385:

«Մշակ».

Վան, 1855-1864: թերթ, Թիֆլիս, 1891-1898: 46. «Արձագանք»,գրական-քաղաքական 47. «Հանդես ամսօրյա», 1884, օգոստոս, թիվ 3:

1967:

20. 21. 22. 23.

ՍամվելյանԽ. Ե., Րաֆֆի, Երնան, 1957: ՍարինյանՍ. Ն., ՎՂայկական ռոմանտիզմ,Երնան, 1966: ՍարինյանՍ. Ն., Րաֆֆի, Երնան, 1985: ՍարինյանՍ. Ն., Րաֆֆի, Երնան, 1957:

Աշոտ Հայրունի

|

2.2.

2.3.

--

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

:

Տնտեսական անզարգացածության կապերըն պատճառահետնանքային

զարգացմանՐ̀աֆֆու ծրագրայինդրույթները Զարգացածտնտեսավարմանիդեալական

հեռապպատկերը 3. Տ Րաֆֆու քաղաքականհայացքները 3.1. ՈրՈՍՈւԼմԱեր 3.2. Ազգային-ազատագրական պայքարի 3.3. Ազգային-ազատագրական պայքարի կոնցեպցիան... բարոյագիտական 3.4. Րաֆֆու քաղաքականդիրքորոշմանելակետը ա

Ներածություը

ԳԼՈՒԽ ԲԱՖՖՈՒ

Տ

ԱՌԱՋԻՆ

ԳՐԱՔՆՆԱԴԱՏԱԿԱՆ

աաաաաաջ

ՐԱԼ

եա

Լ

աս

ԳԼՈՒԽ ՐԱՖՖԻ

Տ

Վերջաբան...

Լանկան

աջա

ուա

ծրագիրը

աաաաաաաամաաաանաաաաաակաասաաաաաաաջաա

Օգտագործվածգրականությանցանկ

Լարա

Հաաաասսակակաաաանա

աաա

աաա:

ՀԱՅԱՑՔՆԵՐԸ

Քննադատիհավատամքը 1.1. Գրականության ն կյանքի աղերսներում).............................. 13 1.2. Վայմամուլն ու գեղարվեստական ստեղծագործությանզարգացման նոր շրջանը..................... 26 1.3. Րաֆֆին քննադատությանն քննադատի կոչման մասին. «Կայծերը» ն ժամանակակիցվեպի խնդիրներըԼ... ԼւԼ... ն ու 8.2. Րաֆֆին հայոց պատմության հին գրականությանհարցերը.......................................................... 44 Տ 3. Րաֆֆին ն ժողովրդականբանահյուսությունը............................ 1.

աաանաաաաաաաաաաաաաան

աաա

աաա

անան

ե.

՝

աան

ԵՐԿՐՈՐԴ

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԽՈՍԸ

Զարգացմանն առաջընթացիհիմնականլծակները...................77 Ընտանիք,դպրոց, եկեղեցի.................................................... 77 1.2. Եկեղեցինպատմության քառուղիներում............................... 86 1.3. Կրթականգործի կազմակերպման հարցերը.......................103 Տ 2. Րաֆֆին ն տնտեսականկյանքի բարգավաճման հարցերը ն,112 2.1. Վնի ն նորի սահմանագծում

՞

:

1.

1.1.

եւե...

:

ԱՇՈՏ

ՆՈՐԱՅՐԻ

ՀԱՅՐՈՒՆԻ

ՐԱՖՖԻ

ԳՐԱՔՆՆԱԴԱՏԸ

ԵՎ ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԽՈՍԸ

Տեխ. խմբագիր` Մ. է. ճանճապանյան Համակարգչայինձնավորումը` Օ. Ղ. Թերզյանի

Պատվեր` 24: Գինը`պայմանագրային: ՓԲԸ «Նաիրի» հրատարակչություն» Երնան-9,Տերյան 91