Սասունի և Տարոնի Պատմաաշխարհագրական Տեղագրությունը-Վարդան Պետոյան

ՎԱՐԴԱՆ ԱՎԵՏԻՍԻ

ՍԱՍՈՒՆԻ

ՊԵՏՈՅԱՆ

ԵՎ ՏԱՐՈՆԻ

ՊԱՏՄԱ-ԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ

ՏԵՂԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ո

.

Աէ

ԱՆԻ, ՂԱԳԲՈՒԹ որ փու

աճու՝

Է»՛

Երեան

ՀՏԴ ԳԼԴ

ՎԱՐԴԱՆ ԱՎԵՏԻՍԻ ՊԵՏՈՅԱՆ

913.1 (479.225) 63, 2 (23)

Գլխ. խմբագիր

Ս.

Բնիկ սասունցի, երկարամյա վաստակավոր մանկավարժ, «Լենինի». «Կարմիր դրոշի», «Պատվո նշան» շքանշաններիասպետ. ազգագրագետ, պատմաբանՎարդանԱվետիսիՊետոյանը ավելի քան 55 տարի հավաքել, ուսումնասիրել, գրի առել ն տպագրությանէ պատրաստելԱրեմտյանՀայասայնպիսի շրջաւտտանի դյուցազնական նի պատմությունը, լեզուն, կենցաղը, անցյալն ու ազատագրապայքարը, որ հպարւոորենկրում է

երեմյան

Պետոյան Վ.

անպայ

տեՍասունի ե Տարոնի պատմա-աշխարհագրական ղագրությունը /գիտ. աշխատություն.- Լուսակն: եր.2005թ.: 100 էջ:

Սասուն անունը: փառահունչ

:

ն

Դիրբն ամբողջտցնումէ Սսաունի ե Տարոնի վերաբերյալ ազգազլոսկան տեղագրական տելլեկություններ,որսնք, անեռալովմիակ վավերագրական

տալբյուրի բնոյբ.

հիմթ

եմ

հանդիսացել

.ր.

կազմել համար: Էս տուտի սառիոմսուբյրոնը երոտւսրակման 1227բվականին:

`

0502000000

(01)-2005.

-

|ՏԲԽ

99930-906-9-5

Ք Լուսակն, 2005թ.

Մասամ-Տարոնիբարտեցզը է պատրաստ

եղել դեռես

ԳՄԴ 63. 2

(23)

հայրենասեր անխոնջ Հիշյալ ու անմնացորդնվիրյալը ծնվել մշակն իր քաջությամբ է թ. փետրվարի 7-ին Սասուն-Գելիեգուզանում, ու հեքիմությամբ հայտնի իշխան Պետոյի նահապետականգերդաստանում, գերդաստան,որի մասին ժամանակին գրել է Սասունում իր հայտնի պատմաբան,ազգագրագետ, 19-րդ դարի գործունեությամբ վերջերին ճանաչված մտավորականԱխալքալաքցիՍեյլանը (Արշակ ակնարկում,որը վեր Մատոյան)իր «Սասուն» պատմաազգագրական է հանում Սասունի 13-19-րդ դարերի պատմության բազմաթիվ կարնորդրվագներ: ճանաչված մտավորականՍեյլանը Սասունում հյուրընկալվումէ Գելիեգուզանումիշխան Պետոյի նահապետական տանը, որտեղ հրոնրան տանտերըգույց է տալիս մի մաշված, բայց պահպանված «Սա5 Հիսան Շուղեքի բերդ, Սեյլան բեկի 1013թ վարտակ(Ավդալ սուն», էջ 48-49), որտեղ նշվում է այդ գերդաստանիհին իշխանազուն ծագմանմասին սկսած Հոլո, Գորգե իշխաններից.. Գելիեգուզանումռես իշխանՊետոյի հյուրընկալ ընտանիքումէին իջնանում 19-րդ դարի վերջերին ԱրեմտյանՀայաստանումծավալված ազատագրականշարժման հայտնի ղեկավարներ զորավար Անդրանիկը,Տամատյանը, Մուրադըն այլոք: 1894 թ. Սասունի հերոսականմարտում իշխան Պետոյի զոհվելուց հետո գերդաստանինահապետը ն ռեսը լինում է նրա եղբորորդի Ավեն(Վ. Պետոյանի հայրը), էր հայրենասիրություն, քաջություն ն որ հորեղբորից ընդօրինակել Սասունում ն Մուշի շրջանում ազատագհեքիմություն: 1900-1904 թթ. բական շարժումներկազմակերպելու մւոահոգությամբ զորավար Յ

Անդրանիկը հաճախէ լինում արդեն հերոսամարտումզոհված իշխան Պետոյի ԺառանգԱվեի տանը,նկատում որդուն փոքրիկ, ուշիմ Վար-

դանին ն առաջարկում իրեն հանձնել: «Անդրանիկ, ղուրբան, ինչըղ չեմ տա, Վարդանըքթեզո: Անդրանիկը փոքրիկ Վարդանինտանում է

Մշո սուրբ Կարապետ վանքի ժառանգավորաց գիշերօթիկ դպրոցում սովորելու, որը ընթացավարտէլինում 1907 թ. ն Մշո Միացյալընկե-

րության որոշմամբնշանակվումՏալվորիկիՀարթք գյուղի տտարրական դպրոցի վարիչ-ուսուցիչմինչն 1911 թ.: Վ. Պետոյանըպատմում

էր, որ Մշո սուրբ Կարապետվանքի դպրոցը ավարտողըմի շարք առարկաներիհետ միաժամանակ քննություն պետքէ հանձներ գրաբարից ն ֆրանսերենիցշարադրություն գրելով: Նա ձգտում է շարունակել ուսումը ն 1911թ. հունիսին իր հորեղբոր քաջ որդու Հայրոյիհետ ձիով մեկնում է Կ. Պոլիս: ճանապարհինհանդիպումեն երկու մեծ մտավորականների վարպետԱվ. Իսահակյանինն նշանավորՄ. Զավարյանին,ձանոթանում,զրուցում ն սւոանում երկու հայ մեծերի օրհնանքը հաջողությամբ ուսումը շարունակելու: րատոր Կ. Պոլսում հաջողությամբ -: հանձնելով է «Վայոց ազքննությունները, ընդունվում գային Կեդրոնականվարժարան»: 1904 թ. սուլթանական Թուրքիայիդեմ Սասունի ժողովրդական ապստամբության ժամանակզոհվում են Վ. Պետոյանի հայրը, հորեղբայրը: Ընտանիքի հոգսն ընկնում է մոր Մագեիվրա, որը ն ամուսնու փոխարենմասնակցումէ գյուղի մեծերի ժողովներին իբրն իշխան Պետոյի նահապետականւոան խելացին մեծ հարս: է 8 Հ 1915 թ. Թուրքիայի կողմից կազմակերպված հայերի կուտորածի Տ ժամանակ ան»| սրի են քաշվում Գելիեգուզանից շատերը. նե Վ. որոնց մեջ Պետոյանի եղբայրները,քույրերը, հարազատները: Մայրը Մագեն, ւոեսնելուլ այդ, իր երկու փոքրիկտղաներիհետ մեկը գրկին, մյուսի ձեռքը բռնած, նետվում Արածանի(Մուրադ) գետը, որէ պեսզիչընկնի թուրք գազաններիձեռքը Մեծ ընտանիքիցազատվում է միայն Վարդան Պետոյանը,որ Կ. Պոլսում սովորում էր: Կ. Պոլսի «Կեդրոնական վարժարանում» նրա դասախոսներն էին այն ժամանակվահայ մտավորականների սերուցքը Մեծն Կոճմիտասը, Գ. Զոհրապը,Սնեակը (Ռ. Չիլինգարյան),Ռ. Զարդարյանը, Գ. Խաժակը ն նշանավորմտավորականներ: «լոգ

աոտատատատաուշշոտաո առաշաշաան

:

թ. արհավիրքի ժամանակհայ մւտավորականների հետ Դերէլ-Զորի անապատներըԿ. Պոլսից աքսորում են նան ուսանողներին, որոնց մեջ ն Վ. Պետոյանին, ընկերոջ ԳարեգինԵրիցյանիհետ, որը հետագայում բժիշկ էր Հալեպում: Երկու ընկերներ կարողանումեն փախչել, թաքնվել Կյուդնոս գետի ջրվեժի կամրջի տակ եղած մի թաքստոցում2 3 ամիս: Սնունդ հայթայթելու նպաւոակովգիշերները գնում են մոտիկ մի հունական գյուղ ն աշխատում մի հարուստհույնի հողամասում, հաց ստանում ն լույսը չբացված վերադառնում իրենց քարայր-բաքստո1915

-

զը:

Մինչե 1918 թ. առաջին աշխարհամարտի ավարտընա աշխատումէ Տար-

սոն քաղաքում

Շալվորջյանների ալյուրի

գործարանում հաշվապահ, իսկ համեմատաբարխաղաղ շրջանում վերադառնում Կ. Պոլիս, շարունակում ուսումը ե 1920 թ. բարձր առաջադիմությամբա վարտում «Կեդրոնական վարժարանի» պատմագրականլսարանայինբաժինը ն ստանում դպրության պսակավորի ա-

վարւտական:

ՆՈ»

Պետոյանը 1920-1922 թթ. Կ. Պոլսի պատրիարքԶավենարքեպիսկուպոսի մուտ աշխատումէ քարտուղար ն Կ. Պոլսի Գուզգունջուկ թաղամասի «սուրդ Գարագյոզյանհոմ» դպրոց-որբանոցում Վ.

որպես

ուսուցիչ:

Պետոյանիառաջինուսումնասիրությունը «Սասունըն իր վերջին հերոսամարտը»լույս է տեսնում 1920 թ. մայիսինԿ Պոլսի «Քակատամարտ»օրաթերթում(մայիս ամսի 5-10 համարներում թերթոններով): 1922 թ. դեկտեմբերինՀայաստանի ժողկոմխորհԱլ. Մյասնիկյանի կոչով, որը Հայաստան աշխատանքիէր հրավիրում մտավորականնեՎ. Պեւտտոյանը րի, մասնագետների, դիմում է խորհրդային իշխանության դեսպանին ե առաջին քարավանով մեկնում Խորհրդային Հայաստան մերժելով Սորբոնիհամալսարանմեկնելու արտոնագիրը: 1925 թ. հունվարի սկզբին ներկայանումէ Հայաստանի Լուսժողկոմ Ա. Մռավյանին ն խնդրում իրեն ուղարկել եղեռնից փրկված, Աշտարակի ն Թալինի շրջաններում տեղավորվածսասունցիների գյուղերը անգրագիտությունը վերացնելու մտահոգությամբ: Այնինչ,նույն ն հետագա մի քանի տարիներիննրան հրավիրում են նորաբացհամալսարանում դասախոսելու, քանի որ նա քաջահմուտ էր հայոց լեզվին Վ.

ն աշխարգրականության, գրաբարի, հայ ժողովրդի պատմության հագրության, ֆրանսերեն,անգլերեն, թուրքերեն,արաբերեն, բրդերեն լեզուների ասպարեզում: Մակայնգերադասում է մազապուրծ փրկված հայրենակիցներինկրթել ու դաստիարակել: Իր ցանկությամբնշանակվում է լեռնամասիդպրոց չեղած Մաղդա(Լեռնարոտ). Ագարակն այլ գյուղերում իր նախաձեռնությամբբազված դպրոցնեշրջանի րում վարիչ-ուսուցիչ: 1925-28թթ. նշանակվում է Աշտարակի դպրոցի դիրեկտոր: Թաքիա գյուղի կոմունայի 1928-30 թթ. Աշտարակիշրջկենտրոնիդպրոցի դիրեկտոր է նշանակվում: 1929 թ. ընտրվում է Խորհուրդներիհամագումարիպատգաշրջանից մանդատնո. 187, վճռականձայնի իրամավորԱշտարակի վունքով,որտեղ ելույթ է ունենում Վ. Պետոյան (տես «Խորհրդային Հայաստան»,10/4-1929 թ. նո 82 (2345): Նույն 1929 թ. 4/6 ընտրվում է 5-րդ կոնֆերանսիպատգամաէջմիածնի գավառի միջմիութենական վոր վճռականձայնի իրավունքով, մանդատնո. 11: Ա. Խանջյանը հրավիրումէ Երեան ն նշա1931 թ. Վ. Պետոյանին նակում աշխարհումառաջին ԱնդրկովկասիՔրդական մանկավարնախ որպեսուսմասվար, ապա տնօրեն: Տնօժական տեխնիկումում է ֆիզիկա. քիմիա, րինությանը զուգընթացքրդերեն դասավանդում կազմում ե թարգմանումֆիզիկայի, քիմիայի դասագրքեր: 1. Ֆիզիկայի դասագիրք,քրդերեն, 5-րդ դ., 1932 թ.: 2. Ֆիզիկայի դասագիրք,քրդերեն,6-րդ դ., 1335 թ.4. Քիմիայի դասագիրք,քրդերեն,6-րդ դ.. 1935 թ.4. Վայ-քրդերենբառարան, 1933 թ.5. Տերմինաբանականբառարան, քրդերեն, 1938 թ.: Հիշյալ ձեռնարկները 1933 թ. իր անմիջական ղեկավարությամբ հետ) տպագրվել են լատինատառ, աշխարհում (համահեղինակների նե միաժամանակ ուղարկվում Միջագետքանգամ քրդերեն առաջին Սիրիա քուրդ երեխաներիհամար: Այդ թվերինգրում է բազմաթիվ հոդվածներ,որոնք տպագրվումեն մանկավարժական-մեթոդական «Ռյա-Թազա» ն «Խորհրդայինդպրոց» թերթերում: 1931թ. նոյեմբերի1-ինմանդատնո. 11-ով Վ. Պետոյանըուսուցիչէ ընւորվում ԱնդրկովկասիԲրդաների համագումարիպատգամավոր կոլեկտիվի կողմից:Նույն թվական մանկավարժականտեխնիկումի կանի դեկտեմբերի 26-ին Երեանի Լուսաշխատողներիկողմից ընտրՀամագումարի վում է Լուսաշխի միության Համահայաստանյան պատգամավոր,մանդատնո. 108: 1932 թ. Վ. Պետոյաննընտրվում է Վարվածային լուսաշխատողնեհիմք ընդունելով օրինակելի րի 2-րդ համագումարիպատգամավոր պարգնատրֆրոնտում, լուսավորության հարվածայինաշխատանքը

վում հանրապետության հարվածայինմանկավարժ կոչումով ն անունը գրվում կարմիր տախտակին: 1939-1941 ուս. տարիներինաշխատումէ ԵրեանիԿիրովյան ժողկրբբաժնում ն քաղաքային մեթոդ կաբինետումորպես քաղժողկրթն դպրոցականտեսուչ: բաժնի մեթոդիստ 1942-47թթ.գործուղվում է Աշտարակորպեսժողկրթբաժվար:Այստեղ ես աչքի է ընկնում իր նվիրվածաշխատանքով ն գնահատելով նրա բազմամյա մանկավարժականաշխատանքը1945 թ. նոյեմբերի ՍՍՀ ԳերագույնՍովետի հրամանագրովարժանանում 5-ի Վայկական է ՀայկականՍՍՀ վաստակավոր ուսուցչի կոչման, իսկ 1949 թ. պարգնատրվում «Աշխատանքային Կարմիր Դրոշիռ» շքանշանով: 1952 թ. պարգնատրվում է «Լենինիո շքանշանով: 1947-1951

թթ.

աշխատումէ ՀայկականՍՍՀ Ակադեմիայի պատ-

մությանթանգարանումորպես գիտաշխատողն հայժողովրդի պատՄ. Գորկուանվանդպրոցում:Այդտարիներին մություն դասավանդում է վերջացնում իր «Սասունի ազգագրությունը», «Սասունն անցյալում ն Սասունի ազատագրականշարժումները», «Սասունի բարբառը» աշխատությունները, «Սասուն-Տարոնիքարտեզը»1951-56 ուսումնական տարիներին աշխատում է խուլ-համրերի դպրոցում որպես ուսմասվար, որտեղ իր անմիջական նախաձեռնությամբ, Մոսկվայի օրինակով,Վայաստանում առաջին անգամ լույս է տեսնում խուլ-համր երեխաների համար ՒԻի/դ.դ. մայրենի լեզվի դաէ Վ. Պետոյանը): սագրքեր(11ն Բ/ դ.դ, հեղինակներից 1954թ.լույս է տեսնում Վ. Պետոյանի«Սասունի բարբառը» աշխաէ արժանանումլեզվաբաններ տությունը,որը բարձրգնահատականի Հ. Աճառյանի,Գ. Ղափանցյանի,Ա. Ղարիբյանի կողմից:Նրանց կողմիցնշվումէ, որ' 1. Այդգրքում Վ. Պետոյանը առաջ է քաշել ն հաստատելՍասունի բարբառի ինքնուրույն բարբառ լինելը (մինչ այդ համարվելէ Մշո բարբառիենթաբարբառ): 2. Հեղինակըտարիների ընթացքումհավաքել ն այբբենական կարգով դասավորելէ բարբառային4000 բառ, որոնցից500 բառ իրենց ուղղակի ն անուղղակի իմաստներով բացակայումեն հայոց լեզվի բառարաններից:Այդ բառերը,ինչպես նան տեղանունները,հսկայական նյութ են մատուցում հայ ժողովրդի ն նրա լեզվի պատմության զանազանհարցերը լուսաբանելուգործում: 1956 թ. լույս է տեսնում Վ. Պետոյանի «Սասունի Թոռնիկյանիշխանությունը» մենագրությունը(Ակադեմիայի հրատարակմամբ): 1956 թ. նա անցնում է թոշակին ընդգրկվում Սփյուռքի հայկական դպրոցների համար մայրենի լեզվի ն գրականության դասագրքեր

կազմելու պատվավորգործինն սփյուռքահայ դպրոցների5-րդ դաս. Վ Պետոյանի,Գ. Սնանի ն Շ. Վար«Վայգրականություն»դասագիրքը սյանի հեղինակությամբլույս է տեսնում 1964 թ. գիրքը գրված 1965 թ. լույս է տեսնում «Սասունի ազգագրությունը» իսկ տարիներին, աշխատած դեռես պատմությանթանգարանում ան շարժումները» «Սասունն անցյալում Սասունի ազատագրական Մ. Ս. Վասրան Երեմյանի, վարտուն խմբագրված ակադեմիկոսներ նե.երաշխավորված թյանի (խմբագիր) դրականգրախոսականներով ինստիԱկադեմիայիպատմության Հայկական ՍՍՀ գիտությունների հ.14 8-ի արթ. դեկտեմբերի տուտի ձանագրությամբ ու երաշխավորությամբ հանձնված «Հայաստան»հրատարակ-

չության

տպագրության:

Վերջինիս

է Սասուտպագրությունն ամբողջացնում թ. ի վեր այդ նի ողջ պատմությունը:

թե Ակադեավարտունաշխատությունը տարմիայի Պատմության ինստիտուտի

բեր բաժիններում,թե հրատարակչությունում անգավձեռքից-ձեռք: Վ. 1985 բ. հուլիսի 25-ին վախճանվեց «Սասունն Պետոյանը: Մեկ տարի անց անցյալում ն Սասունի ազատագրական դսշարժումները»եւո են վերադարձնում ժո«Մենք հայ տերը պատասխանելով. շարժումների ղովրդի ազատագրական մասին առայժմոչինչ չենք կարող տպագ-

րել»:

Պետոյանիմահը ցավակցեցինոչ միայն Հայրենիքում,այլե 1965 թ. օՍփյուռքում: Ահա թե ինչ է գրում «Արարատ» օրաթերթը գոստոսի 27-ի 7141 համարում. «Ինչպես պաշտոնականաշխաՎ.

պարտանույնպես ալ հասարակական-քաղաքական ւտտանքներում, է Վ. կատարելումեջ Պետոյանը դրսնորած նվիրվականությունները ն սկզբունքայնություն:Գրած է ծություն, պարտաճանաչություն

«Սասունի ազգագրությունը»,«Թոռնիկյան Սասունում», իսկ «Սասունն անգյալում ն Սասունի իշխանությունը շարժումները»աշխատությունըհանձնված է Գի-

«Սասունի բարբառը».

ազատագրական է դասագրբեր, Կազմած ն խմբագրած տությունների Ակադեմիային: Վ. մամուլին: Պետոյանի գործումանկավարժական աշխատակցած է Հայկական պետությանկողմե...» նշում գնահատված նեությունը են նրա կառավարականպարգնները:

ն հրատարակածգրքերի ցանկը: Պետոյանի հեղինակած 1. «Սասունը ն իր վերջին հերոսամարտը»անդրանիկաշխատու-

Վ. Ա

թյունը, որ տպագրվել է 1920 թ. մայիսի 6-15 համարներումԿ. Պոլսի «ռակատամարտ»օրաթերթում բերթոններով(1920 թ.): 2.«Սասունի բարբառը», 1954 թ.3. «Սասունի Թոռնիկյան իշխանությունը», 1959 թ.: 4. «Սասունի ազգագրությունը», 1965 թ.: 5. Խուլ-համրերի դպրոցի 3-4-րդ դասարանների դասագրքեր, 1955 թ.: 6. Սփյուռքահայդպրոցի «Հայ գրականություն» դասագիրք 5-րդ դասարանիհամար (Վ. Պեւոոյան, Գ. Սնան, Շ. Վարսյան)1964 թ.: 7. լույս

Հիշողություններ իր ուսուցչի Կոմիտասի մասին, որի մի մասը է տեսել «ԺամանակակիցներըԿոմիտասի մասին»գրքում:

8. «Սասունցի Դավիթ» էպոսի 2-րդ հատորում «Խանդութի» ն

«Մուշեղի» պատումները գրի առնված սասունցի Թամոյից, 9.

թ.

Ֆիզիկայի դասագիրք, քրդականդպրոցի 5-րդ դ., 1922 թ.

10. 11.

Ֆիզիկայի դասագիրբ,բրդականդպրոցի 6-րդ դ., 1925 թ.: դասագիրք, քրդականդպրոցի 7-րդ դ., 1933 թ. Քիմիայի

Հայ-քրդերենբառարան,1933 թ.: 13. Տերմինաբանականբառարանքրդերեն, 1936 12.

թ.:

ԲազմաթիվմեթոդականհոդվածներԼԺԿ-ի օրգան «Խորհրդային դպրոց». «Ռյա Թազա» քրդական թերթերում: Վ. Պետոյանը 1964 թ. ակադեմիկոսՍ. Երեմյանին է հանձնել անտիպ «Սասուն-տարոնիքարտեզը» իր քարտեզագրության գրքում 14.

տեղավորելու:

«Սասունը ն իր վերջին հերոսամարտը» 19 էջ (գրված ն տպագրված 1920 թ. Կ. Պոլսի «ճակատամարտ»թերթում) 6-15 համարներում պատմության ամբիոնի վարիչ Վ. Պարսամյանինիր «Հայ ժողովրդի պատմություն»գրքում պրակովտեղավորելուհամար:

ԵԶՐԱԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆ

Ա.

ընկ. Վ.Ա.Պետոյանի«Սասունի ե Տարոնի քարտեզի» մասին Ծանոթանալով ընկ. Վ.Պետոյանի Սասունի ն Տարոնի պատմականքարտեզի հետ, գտնում ենք, որ կատարված է վերին աստիճանի հետաքրքիր ն գիւտականմեծ նշանակությունունեցող աշխատություն: տարիներիընթացքում Լինելով բնիկ սասունցի, ընկ, Վ.Պետոյանը ն առ է մեկ մեկ հավաքել բոլոր ազգագրական տեղագրական տեղեկությունները Մասունիկ Տարոնի մասին, երբ այս գավառներըԱրեմտյան Հայաստանիամենահայաշատվայրերնէին:Այժմ,երբ այնտեղ բոլորովին վերացելէ հայկականտարրը. ընկ. Վ.Պետոյանիհավաքած ն որոշած աշխարհագրական վայրերիանուններնու տեղագրությունըստանում են միակ վավերական աղբյուրի բնույթ Սասունի ն Տարոնի պատմական քարտեզըկազմելու համար: Վերոհիշյալից ելնելով, մենք գտնում ենք, որ անհրաժեշտ է այս կարնոր նյութերը գրանցել թարտեզի վրա, հանձնարարելով այն քարտեզագետին,ըստ ներկայացված նախահաշվի Հայկական ՍԱՌ ԳՄ Պատմությանինստիտուտի դիրեկտոր ղոկտոր-արոթեսոր Ա.երեմյան 28-ը դեկտեմբերի 1257թ.

Սասունի սահմանագծումն ըստ «Սասունցի Դավիթ» էպոսի կատարվում է Կապույտ բերդում, Գագիկ թագավորի,Քեռի (Թորոսի, Ծովինարի ն իր որդիներ Սանասարի ն Բաղդասարիներկայությամբ: Ծովինարի թելադրությամբ: -Որդիք, թագավորից թե բան ուզեք. Ասեք, թե՝ Ծովասար, Մարութկա ջուր, ճապաղջրի Բաժն ու Քոդեն տուր մեզ: Թե երդվավ՝ ««Հացնու գինին, տեր կենդանին»

Կը տա»:

Սանասարնու Բաղդասարը,իրենցմոր այս խոսքերով դիմում են է հետնյալը. որը պատասխանում Գագիկ քագավորին, Որդիք, ասաց թագավորը Մեր հոգուց զատ՝ ինչ որ կուզեք,Հացն ու գինին, տեր կենդանին,-կըտանք»: Ապա նշվում են Սասունի սահմանները. ««Սն սարի բոլոր ու չուրի Ծծմակաքիթ՝ Մշու վերնով պարիսպ քաշած, ելած էր չուրի Սեղանասարուգոտին ի վեր ճապաղծրու Դուրան, Մուրադ գետի բերան, Ու զէդ ամենն էլ տիրապետեց:

Տարոնի պատմա-աշխարհագրականտեղագրությունը» բաղկացած 170 էջից:

Օրերուց օր մ' էլ զարկեց, գնաց չուրի Մսըր, Զուրի Բաթմանա կամուրջ, չուրի Անգղա ձոր»»: «Սասունցի Դավիթ» էպոսի 182 էջում Մսրա Մելիքի երկու փահլնաններ ԲաբմանաԲուղեն ն Չարբահար Քամին, երբ Դա վթին բերում են Սասուն ճամփին սպանելու, Բաթմանի կամրջի մոտ ասում են Դավթին. «Զուր հիմիկ մենք Մելիքի հող-ջուրն էինքՀիմիկ քո հոր հող-ջուրն էկանք, էն ապով քեզի կը կանչենք...»» Դավիթն էլ պատասխանումէ. ««էսօրվան օր, որ ես իմ հոր հող-ջուրն ընկա, էլ չեմ ուզի ձեր հաց»: երբ Բաթմանա Բուղեն ն Չարբահար Քամին փորձում են բռնել Դավթին Բաթմանա կամրջի վրա սպանելու, Դավիթն ասում է.

ՍԱՍՈՒՆԻ ՏԵՂԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

Սասունը պատմականՀայաստանիԱղձնիք(Ալզինի, Ալշինի) գավառի հյուսիս-արեմտյանմասն էր կազմում, որը ն հիշվում է «Աշխարհացույց» աշխատության մեջ, որպես Աղձնիքի10-րդ գավառակը: Սասունի տեղագրությունըտալիս ենք նշելով ա) Ցեղագրուբյուն ըստ «Աասունգի Դավիթ» էպոսի: բ) Տեղագրություն ըստ «Աշխարհացույց» աշխատության ն ւտալով իս գ) «Սասունի

ԸՍՏ

ՍԱՍՈՒՆԻ ՏԵՂԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆ

«ՍԱՍՈՒՆՑԻ ԴԱՎԻԹ» ԷՊՈՍԻ

ն

««Վա՞յ, դուք կուզեք ինձ ջուր թալեք»»: Դավիթ ձեռ մի թալեց էնոր փողպատ, Մեկ էլ թալեց էնոր փողպատ, Տըփեց իրուր, տըփեց իրուր Կախեցերկուսին էլ կամրջի էրկու կողեն»»: էպոսի, Սասունի հարավային սահմանըՓրա-Բաթմանի կամուրջն է, արնելքից Սն սարը ւ Օծմակա Քիթը, հյուսիսից««Մշու վերեով պարիսպքաշած մինչն », իսկ արնեմուտքիցճապաղծջուր ն Բալու Աշմուշատ Արշամաշատ: Ըստ

ՏԵՂԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆ

Ըստ

ԸՍՏ

«ԱՇԽԱՐՀԱՑՈՒՅՑԻ»:

Աղձնիքի տասը գավառներիանուններն ըստ «Աշխարհացույցի» մինչն այժմ էլ 1915թ., որոշ փուիոխություններովպահվելէ ժողովրդի կողմից, թեն տասննհինգ ու կես դար է անցել: Այսպեսօրինակ 1. Արզն, Արզն, Արձն, Խարզան: Խարզան, դա Սղերդից ուղիղ արնելք 3 կմ վրա գտնվողԱրզն քաղաքի անունն է, որից ն ծագել է Խարզան կամ Խարզն անունը, Սասունի Խարզան գավառի անունը: 2. նփրկերտ, Մուֆարխին, Ֆարխին, այժմյան Ֆարխինն է Սասունի հարավում: Ինչպես Մուշը, այնպես էլ Ֆարխինը, հանդիսանում էին Սասունի համար տնտեսականառետրական հարաբերությունների կենտրոններ: Դա իսկական Տիգրանակերտն է: 3. Քեղ Արզնիցհյուսիս, Թուխ գետի երկու վտակների մեջ, Զոխ կենւորոնով, ն ըստ Լեոյի ուսումնասիրության Խզու, Վազու, Գազզո անունը ծագում է դրանից,իսկ ՎազզոնՍասունի մի շրջանն է ն հետագայում միայն այդ անունըշրջանից վերացվեց ն, Խաբլօոզի անունով կոչվեց: Զոխը ալժմ էլ Զոխ է կոչվում: 4. Կեթիկ կամ Կեթեկ: Տիգրիսի Նեմփոս կամ Քազերթ գետի եզերքներիվրա, այդ գավառումնէր կարծվումՏիգրանակերտիտեղը:

-

Սասու

ՍԱՍՈՒՆ

Բ. ՍԱՍՈՒՆԻ

Տատիկ, այժմ էլ Տատիկավան ն Տատիկ գետ անունները պահպանվում են նույն վայրի համար: Գտնվում է Սասունի բերդի հարավային մասում: ծ. Ազնվաց ձոր. Բալալեզա (Բաղեշ կամ Բիթլիս) ի հարավարեմտյան կողմը,այժմ Գյոզել-դերե (Գեղեցիկ ձոր) է կոչվում Սասունի-Խութի արնելյան մասին սահմանակից: 7. Խերհեթ (Սերխեթք-Սերխեթ)թերնս Սղերդ այդ անունն է, որ է ն այժմ էլ Սղերդ կոչվում Սասունի Մոտկան ն Խարզանի շրջանների արնելյան մասերըայժմ էլ մտնում են Սղերդի մեց: 8. Գզեղ Մոտկանի շրջանի Գզեղ գյուղը, որ ունի 60 տուն ն շուրջը մեծ քաղաքի ավերակներ,շեն ւ կամարակապմի եկեղեցի այդ Գզեղ կամ Գզեխ անունը պահում է, որինքրդերն էլ ասում են Նիզե: 9. ՍալնոՁոր, այժմ էլ կոչվում է Սալնո Ձոր Սասունի արնելքում: 10. Սասուն, որ նույնությամբ պահում է իր պատմական անունը 5.

կամ Սասուն

անունից:

Մովսես Խորենացուպատմածի,երբ Ադրամելիք ն Սանասարը իրենց հորը Սենեքերիմին սպանում են (մ.թ.ա. 682թ. ) ն գաՍիմ սարի շրջակայքը,ուր ն երկու եղբայրներըկառուցում են իրենց բերդը: բերդը: Սի սարինմ րին մոտիկՁովասա Սիմ Ծով րի շղթայի ստորոտումնմնէ էլ մինչն այժմ մնում է Սասու բերդը, որի բնակիչների դեմ Տիգլաբթպիլասարը կռվել է մ.թ.ա. 736 թ.. ն այժմ այդ բերդը կոչվում է Սասունցի Դավթի բերդ, որը գտնվում է բուն Սասունի Բաղքիկ ն Սարեկան գյուղերի կողքին:

լ

Գ. ՍԱՍՈՒՆԻ

ՏԵՂԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

Սասունը գտնվում է արնելյան երկայնության 41-42 ն հյուսիսային լայնության 38-39 աստիճանների տարածությունում: Թուրքիայի այժմյան Բիթլիս վիլայեթի արնմտյան, Մուշ-վիլայեթիհարավային ն Սղերդ վիլայեթի հյուսիս արեմտյան մասերըկազմում էին Սասուն գավառը, որը բաժանված այդ վերոհիշյալ երեք վիլայեթների է վրա: Սասունի (1914թ.) սահմաններըհետնյալներն էին. արնելքիգ. Բիթլիսի վիլայեթը Բիթլիս կենտրոնով,հյուսիսից. Մուշ վիլայեթը Մուշ կենտրոնով,հարավից, Սղերդ վիլայեթը Սղերդ կենտրոնով: Արեմուտքից Գենջի ն Լճային շրջանները:Սասունի մեծ մասն այժմ ընկնումէ Սղերդ վիլայեթի մեջ: Սասունը 18-րդ դարի սկզբից մինչն 20-րդ դարի սկիզբը հաջոր13

ն Բիթլիսի վիլայեթնեեղել է նախՎանի, ապա Դիարբեքիրի հետո, զրկվեց իր կոտորածից թվականից, րի մեջ, միայն ու ն իր հայ ազգաբնակչությունից պատմական Սասուն անունից այլ բամի ամբողջությունէլ չթողնվեց, որպես աշխարհագրական վիլայեթների վրա: Մուշ, Սղերդ ժանվեց Բիթլիս, են հյուսիսիցՏավրոս լեռների սահմաններն Սասունի բնական է այն շղթան, որ բաժանում Մշո դաշտը Սասունից, մի լեռնաշղթա, Ոոր ուղիղ արնելքից արնմուտք է երկարում,ինչպես Մշո դաշտը, րի հաճար հարավային հսկա մի պատվարէ կազմում այդ լեռնաշղՍն սաթան, որի արնելքից արնմուտք ուղղության վրա կան Խութի ն րը, Քանի սարը, Ծիրնկատարը, Սիմն կամ Կորդուքը (Կուռտիկ) ոգագաթը: Հարավից Սլիվանի դաշտը, Խոզմո ամենաարնեմտյան ն րի հյուսիսային մասը կազմված է Մարաթուկի Խարզանի լեռների դաբար

ստորուռներով:

ն Արնելքից Խութի լեռներիարնելյանփեշերից բխող ուղիղ դեպի հարավ հոսող Թուխ կամ Բաղեշի գետը: ԱրեմուտքիցԽոզմո լեռան արնմտյան փեշերից բխող ն դեպի հարավ հոսող Խուլբի ջուրը մինչն նրա Բաթմանիջրին խառնվելու մասը: Հյուսիսից Մշո դաշտի, հարավից Սլիվանի դաշտի, արնելքից Բաղեշ գետի ն արնճուտքիցԽուլբի գետի միջն պարփակվածլեռնաշխարհը,որ կոչվում է Սասուն, ունի երկնասլաց լեռներ, անդնմեծ քադախոր ձորեր, լեռնացածժայռեր, ստորերկրյա բնական րանձավներ, նեղ ու անառիկ կիրճեր, որոնց մեջ տեղ-տեղ փռվում ն սարավանդներ, որոնք իրենց բարեեն փոքրիկ հարթություններ

ն գյուղատնտեսության բերությամբն հարուստ բուսականությամբ համառ համար պիտանիեն դառնումշնորհիվ անասնապահության ն աշխատասեր աշխատանքի: լեռնականների Սասունի լեռների ամենաբարձր գագաթներնեն Անդոկը, ԾովաԿեփինը, Մարաթուկը,Սիմը (այժմ Կորդուքը. Կուռտըկ). սարը, ԱնԾիրնկատարը, Սն սարը ն Քանա սարը: Այդ լեռնագագաթներից ու վայրեր դոկը, Ծովասարը, Կեփինն Մարաթուկը պաշտամունքի են եղել վաղնջականժամանակներից մինչն մեր օրերը (1915 թ.), շրջանում: Այդ լեռներից յուրանույնիսկ նախաքրիստոնեական բանչյուրն ունի իր ավանդությունը:' Բազի վերոհիշյալ հսկա լեռներից,նրանց միջին մասում փեշետում հւպյտնի են. Տալվորիկի լեռներից Գաբլորը, Գռրշիկը, Գրեքոլը,

ովիոռւարրկը. Սպիտակ սարը, Խարզանքի, Խութ լեռները, Կանիաամդողան, Արբնաղբյուրը ն այլն, որոնցից առաջին չորսը անառիկ ժամանակ մեծ րություններ են, ուր Սասունի ապստամբությունների կորվոեր

են տեղի

ունեցել:

Սասունի լեռներիցգահավեժ անկումներով գետի հարավ Սլիվանի դաշտը, ն դեպի հյուսիս Մշո դաշտն են հոսում բազմաթիվ գետեր, որոնք իրենց ջուրը զլանում են տալ լեռնաբնակներին, ն Տիգու են րիս եփրատ գետերի մեջ թափվելով իջնում Միջագետք: Սասունի ոչ մի գետ արնել քից արնմուտք, կամ արնմուտքից արնելք չի հոսում, նրանց ուղղություններն են դեպիհյուսիս Մշո դաշտը, ն հարավ Սլիվանը, Միջագետքը: Տիգրիսի ամենահյուսիսային ակունքն է Կանիաբահջին (Պայթող աղբյուրը), որ բխում է Անդոկիստորոտիցն անցնում Գելիեգուզան գյուղի միջից նրա թաղերը թողնելով իր աջ ն ձախ ափերի վրա: Այդ գետը ճեղքել է լեռները, խորացել իր ուղղաձիգափերի անդունդների մեք ն իջնելով Տալվորիկ կոչվում է Տալվորիկի ջուր, հասնելով Մուֆարկինին(Ֆարխինին) մոտիկ, թափվումէ Բաթմանի ջրի մեջ ն անցնում Փրա-Բաթմանի (Բաբմանի կամուրջ) կամրջի տակով, իջնում Սլիվան, թափվում Տիգրիսի մեջ: Կանիա Բահջիին Խդան ն Աղբիկ գյուղերի միջն ձախ ափին միանում է Շատախի Գեղաշենն Շուշնամերկ գյուղերից անցնող, Ծիրնկատարից. Անթանիայից եկող երկու վտակներից գոյացած Սուսանա գետը: Սուսանա գետին աջ կողմից միանում է Անթանիու գետը, իսկ ինքը Ծովասարի հյուսիսայինփեշից է սկիզբ առ-

նում:

Կանիա Բահջին հոսելով դեպի հարավ, Ավարաս կոչված տեղում, ձախ ափից ընդունում է Գյալառաշ վտակը, որ գալիս է Զովասարի հարավային փեշից: Կանիաբահջին ձախ ափից ընդունում է նան Խոծոծ վանքի ջուրը, որը գալիս է Ծովասարի հարավային փեշից, Զանդուսի վտակը, որ Սատանիկամրջի մոտ է իրեն խառնվում նոր անցնում կամրջի տակից: Խլհովտի վտակը Սատանի կամուրջի հարավից: Սուսանա գետի Կանիա Բահջինմիանալու կետից մինչն Խլհովիտ վտակի ընդունման կետը, Կանիա-Բահջին անցնում է Տալվորիկի միջիցն կոչվում է Տալվորիկի ջուր: Կանիա Բահջին Բաթմանիջրի կամրջինչհասած, ձախ ափից Բահմդա գյուղի մուոիկ ընդունումէ Խաբլջոզ գետը, որ բխում է Ծովասարի հարավից, ունի երկու վտակ. Կապաս գետը աջ ափից ն Կուս գետը, մակամ Բոզրկանի գետը, որոնք Ծովասարի գագաթի հւարավային սից բխելով ն ուղիղ հարավ հոսելով իրար միանում են Քաղքիկ պատմական գյուղի մոտ Կապասգետը աջից, իսկ Կուս կամ Բոզրկանի գետը ձախից: Դրանգ միազման կետի բլրաժայռի վրա կառուցված է Սասուն կամ «Սասունցի Դավթի» հսկա եռանկյունի բերդը. որի հարավային սուր ծայրը հպվում է այդ երկու վտակների միազման կետին:

Ա

Խաբլջոզ գետը, Սասուն բերդի հարավային մասում Սարեկան ն Հաղդ գյուղերի միջին մասում, ձախ ափից. ընդունում է Խանի ջուրը, որ բխում է Ծովասարի արնելյան փեշից, ծագում առնելով նրա գագաթի լճից ն անցնելով Խան ավանից, Հեղ ն Հարջոնք գյուղերի հյուսիսային կողմիցընդունում է աջ ափից Արն գետակը, որ գալիս է Արետոց գյուղի փոքր բարձրությունից: Խանի գետը կոչվում է նան ճառմի ջուր:

,

Կանիա Բահջիի աջ ափի վտակներնեն ԿանիաԲահջիի աջ ափին միանումեն Գելիեսանի կամ Հարմոյի գոմի ջուրը, որ բխում է Կեփինսարի արնելյանստորոտից ն թափվումնրա մեջ ձախ ափից միացող Գյալառաշ վտակիմիացման մուռիկ: Լղբիկ գյուղից հարավ, Զմա ջուրը, որ Տալվորիկիցգալով Հարթք ն Հունուտ գյուղերիգ անցնելով, Ձկնգոլ պատմականքարանձավի հարավում, միանում է նրան: Մզրայի ջուր, որ Տալվորիկի սարից գալով Արտխոլք գյուղի մոտ է միանում: Խուլբի կամ Խազալկա ջուր, որ բխում է Սիմն (կամ Կուրտիկ) լեռան հարավային փեշից. Զիզառնուգետի վտակը Ծիծեռնակի վանքի կողքից հոսելով, իջնում է Շենիկ, Սեմալի փոքր դաշտը, որտեղ ձախ ափից ընդունում է Սեմալ գյուղի միջից անցնող Դաշտոկի ջուրը: Կապրնիգյուղի մուտիկ, դարձյալ ձախ ափից Պիրեշա Գելու ջուրը, կազմում է մի լճակ, որը կոչվում է Գոլա ների (Նոխազի լիճ), ապա անցնելով Փասուր գյուղաքաղաքի մոտով, կտրում անցնումէ Խազալիկի դաշտը, որի անունով կոչվում է Խազալիկի ջուր, գնում է Փրա-Գերթո մեծ կամրջիտակից անցնում Կամհոկ ն Բահմդա կոչվող գյուղերի մուռ խառնվումԿանիա Բահջի գետի հետ, կազմում Բաթմանիգետը, անցնումհամանուն Բաթմանի (Փրա-Բաթման)կամրջի տակով, իջնում հարավ ն Ֆարխինի (Նփրկերտ-Տիգրանակերտ) արնելքով իջնում Բշերիկի դաշտը թափվում Տիգրիս գետի մեջ: Սասունի արնելյան մասում, Խութի շրջանի հյուսիսից, Մն սարի հարավային փեշից Սուրբ Աղբերիկ (Աղբյուրիկ) կամ Վանդիր պատմականվանքի մոտ բխում է Խութի ջուրը, որն անցնումէ Խութ կամԽույթ ավանիմիջից, նրան բաժանելով երկու մասի, աջ ն ձախ ափերի երկու թաղերի: Խութի ջուրը հոսելուլ դեպի հարավ, մինչ պատմականԳզեխ (այժմ գյուղ է) հասնելը, կոչվում է Շամե Հասպան (Ձիերի գետ), Նիչ քաղաքի (եսայի նչեցու ծննդավայրը, այժմ մասում, աջ ափից, ընդունում գյուղ է) հարավային է Ասու ջուրը, որ բխում է Աստվածածին վանքի սարից, ե Ռաբի ավանի մոտ գետը կոչվում է Լսուի ջուր, որին աջ ափից Նորաշեն ավանի մուտ միանում է Հազզոյիգ անցնող Շատ կամ Հազզոյի գետը ն աջ ափից ճազզոյի հյուսիսային մասում միանում է Տամոխի վտակը: Ասու ն

Շատ գետերը

միանալով,հոսում

են դեպի հարավ ն անցնելով Բշե-

րիկի դաշտով թափվում են Տիգրիսի մեջ: Սասունի ն Մշո դաշտի բաժանման Տավրոսի լեռնաշղթայից, Արնելյան Սն սարից(Խութի լեռներից) մինչն արեմտյան Խոզմո սա-

դեպի Մշո դաշտն են իջնում ն Արածանիին(Մուրադ գետ, Արնելյան Եւսիրատ)խառնվում հեւոնյալ վտակներն ու գետերը: Սն կամ Խութա սարի հյուսիսայինստորոտից բխում է Մեղրագետի, Մշո դաշտի արնելյան հարթությունըկտրելով, ձացիկ (Մաշտոցի ծննդավայրը) գյուղը թողնելով իր աջ ափին ն Նորշեն մեծ գյուղը ձախ ափին, Խոփեր Լ Խաշխահտախ գյուղերի մոտ թափվում է Արածանի գետը: Առաքելոց վանքի ն Գավատվորիկգյուղի երկու վտակները, բխելով Ծիրնկաւտարիարնելյան հյուսիսային փեշերից, իջնում են դեպի Մշո դաշտ ն, Բերդակ ու Արաղ գյուղերի միջից անցնելով, թափվումեն Մեղրագետ Նորշեն գյուղին մուտիկ:Տաւվեյ հովտի ջուրը, բխելով Սիմնի (Կուռտըկ) գագաթից, իջնում է Մուշ ե քաղաքը երկու մասի բաժանում, հոսում է Մշո դաշտի հարավից-հյուսիս ուղղությամբ, Առնջվանք ե Ծափնա գյուղերի միջից անցնելով, Բեյլից գյուղի մուտ թափվում է Մեղրագետ,Խզլաղաջի ջուրը, Խոզմո սարի հյուսիսային փեշից, Սբ. Հովհաննեսվանքի արեմտյանկողմից, իջնում է Մշո դաշտ, անցնում Խորոնք (Մ. Խորենացու ծննդավայրը) գյուղի արեմտյան կողմով ն թափվում է Արածանի: Արածանի (Մուրադ գետ) կամ Արնելյան Եփրատ գետը բխելով Մասիսիհարավային կողմի Ծաղկոտն լեռներից, անցնում է Ալաշկերտից, Մանազկերտից ն Բուլանուխից: Մշո դաշտի հյուսիսային կողմից,Չարբուհրով (Չորս հուն) մտնում է Մշո դաշտը ն արնելքից արնմուտք ձզվող այդ ընդարձակ դաշտը երկու մասի բաժանում ն դաշտի լայնությանկեսից հոսելով դեպիարեմուտք, ուր վերջանում է Մշո դաշտը ն սկսում ապաղջուրը, Գուռգուռա կոչվող ջրվեժով թափվումէ ամբողջգետը: ԱյդԳուռգուռա ջրվեժիտակնէրլողանում, հանգստանումհեքանոս հայերի Գեղեցկությանաստվածուհի Աստղիկը վիշապաքաղ հրածին Վահագնին Աշտիշատի մեհյանում իր մոտ ընդունելուց հե-

րը,

տո:

ՍԱՍՈՒՆԻ

ՎԱՐՉԱԿԱՆ

կազմված Սասունը Սասունը

շ Շատախը ւ

էր տասը

Բուն

8.

12...

42... 30...

97... 51...

Մոտկանը Խիանքը

Բը...

72... 114...

Խուլբը 10. Խարզանը .

Ընդամենը 505 գյուղ,

հաշված: 1. Բուն

գավառակներից, որոնք են 15 գյուղերից բաղկացած:

10...

(Սասունի) Տալվորիկը 4. Խութ-Բռնաշենը 5. Փսանքը 8. Վազզոն 3.

7.

ԲԱԺԱՆՈՒՄԸ

հայկական ե քրդական գյուղերը միասին

Սասուն

Սասունի հյուսիս-արեմտյան մասում: Նրա հյուսիսից Տավրոս լեռան Սիմն (Կուրոըկ) լեոը Տալավնին կոչվող մասից մինչն Խոզմո լեռան արնելքի փեշը ն Շատախը, արնելքից Խութ-Բռնաշենը, հարավից Հտալվորիկը, արնմուտքից Խուլբը: Բուն Սասունի մեջ են Անդոկ, Ծովասար, Կեփին ն Սիմն գագաթները, Կանիա Բահջի, Խուլբի ջրի ն Սասուն գետի վերին հոսանքնեԲուն Սասունը գտնվում է

սահմաններն են

րը:

Սասունի կենտրոնն է Գելիեգուզան գյուղը, որ գտնվում է Անդոկլեռանարնելյանստորոտում ն ունի 350 տուն ցրված երեսուն չորս թաղերում,որոնք սկսում են Անդոկի ստորուտից,փռվումԿանիաԲահջի գետի աջ ն ձախ ափերիվրա ն հասնում մինչն Սուսանա գետը` Ծովասարին մուոիկ: Կանի Բահջի գետիձախ ափին հաջորդաբար ն արնմուտքից արնելք, իրարից 1-3 կմ հեռավորությանվրա գտնվում են հետնյալ թաղերը Ալիանք, Մերկեր, Ռաջալնին, Դհոլ, Կավրդի, Մաժդըկ, Հուսենցգիք, Խասոյ Մզրա, Մըջելնին, Բայարնին, Հոսալ, Գյառըկ, Մազրեսան, Մխիթար, Խարիբշան, Տավըրնիկ ս Խարձն գոմեր: Առաջին ե ամենամեծ թաղը Ալիանքը, նույնԲուն

պես բաժանվում է. Հովհաննեսի տներ, Ավոյի տներ, Սնոյի ւոներ, Բալոյի Արտեր,Շարկեի Օվիտ ն Մրգոյի տներ կոչվող թաղերի: Կանի- Բահջիի աջ ափի վրա, Անդոկիստորոտիցդեպի արնելք, դեպիԾովասարգտնվումեն Գելիեգուզանիհետեյալ թաղերը Վերի Գելին, Լիսըկ, Կավրասպի (Սպիտակ քար), Ավիա խանի, Խոշոկ, Ամբրնին,Ռաշըկ, Գյուղ (կենտրոնական թաղը, ուր կար Սբ. Թուխմանուկ եկեղեցին), Խաջըկ, Տահլասն, Հարմոյ գոմ կամ Գելիեսան (Շների ձոր), Փալի Գոմանին (գոմեր), Ալոչակ, Մրդաուր նռ Շիրնիկ, իսկ Կատվի գած ն Շամոյ գաժ (Շամոյիլեռ) կոչված թաղերում վերջինտարիներինբնակչությունչկար: Գելիեգուզանի ամենաարեմտյան կողմը գտնվող Ալիանցիք թաղից մինչն ամենաարնելյան կողմի թաղը Խարձնգոմերնիրարիցհեռու են 25-20 կմ-ով: Գելիեգուզանը Սասունի սիրտն է կոչվել իրավացի կերպով, որովհետն լինելով ինքնապաշտպանության ամենահարմար տեղը Սասունում, Անդոկիստորոտում, 1894, 1904 Լ 1915 թթ. ապստամբական շարժման կենտրոնն է եղել ն միշտ էլ Սասունի ամբողջ ազգաբնակչությունը այնտեղ Գելիեգուզանում: ն Անդոկի փեշերին է ապաստանել, դիմադրել, հողի նե ազատության համար կռվել ն առանց անձնատուր լինելու, 1915 թ. հերոսաբարընկել իր հայրենի հողի վրա առանցայն լքելու: ժողովուրդն ասում էր «Գելիեգուզանը Սասունի սիրտն է, իսկ Ցալվորիկը՝ նրա պողպատե կողերը»: Բուն Սասունի հաջորդ նշանավոր ն մեծ գյուղերն են Շենիկը, Սեմալը, որոնք Գելիեգուզանի հյուսիսային մասում, ժի փոքր հարթավայրում են զետեղված, Մուշին ամենամոտիկգյուղերն են դրանք, որտեղից միշտ սկսվել է թուրքական բանակի հարձակումը Սասունի վրա: Սեմալում ն Գելիեգուզանում 1904թ թուրքական զորանոց շինեցին:

Սեմալ գյուղը-'

Սեմալն 80 տուն ն երեք թաղ ուներ Վերին, միջին ն ներքին:1904 թվականի կոտորածից հետո հին, այրված գյուղի փոխարեն նոր գյուղ կառուցեցին Դաշտոկ կոչված դաշտավայրում. հին գյուղում ոնում են երեք տուն, որոնցից մեկը Քոթանի տունը, նահաւպետամեծ տուն էր: Նոր գյուղը չորս բաղ ուներ Վերին Դաշտոկ,Ներկան քին Դաշտոկ, Բշարեթկան (Անթանիա վանքի կողմը) ն Բլուրը Շենիկի կողմը: Դաշտոկի գետը Սեմալից անցնող Կուրտըկի Կորեկնու աղբյուրից գալիս էր ն ուղղվում դեպի Շենիկ Ն, Գելի էլ էր կոչվում: Զիզառնու գելու ջուրը Սեմալի արնմուտքով գնում անցնում էր Շենիկը ն խառնվում Խուլբի օրին:

1904 թվականի ապստամբությունից հետո, երբ թուրք կառավարությունը Գելիեգուզանում, Տալվորիկում, Իշխանձորում ն Տափըքում զորանոց կառուցեց, Սեմալում նույնպես զորանոց հիմնեց Մըլեքուրսի (Աթոռ-բլուր) կոչված տեղում: Գյուղի հյուսիսային ծայրից մի կես կիլոմետր հեռու: Զորանոցի հիմքը փորելիս մի եկեղեցու ավերակ է գտնվում անունը Սբ. Հռիփսիմե, մի գերեզման,որի մեջ է եղել մի խաչ, մի բուրվառ, կճուճներ, թոնիր ն հունարեն գրված մի արձանագրություն: Կուրտըկի փեշին, ԶիզառնուԳելի կոչված մի ձորի բերանին, տասը հատ խաչքարեր կան, որոնք կոչվում են Ներքին Զիզառնու խաչքարեր: Այդ վայրից քիչ հյուսիս կար Դըքանի զեվկըրան (ոսկերիչների խանութ) կոչված մի տեղ: Խաչքարերի վայրից դեպի Զիզառնու ձորը կար հին առվի հետքերը, Տըշտիրան (նոխազներ) կոչվող ձորակով: Խաչքարերի տեղի ձորի բերանը ժայռոտ էր: Անցորդներըգնում էին խաչքարերկոչվող վայրով, աղոթում անցնում: Ըստ ժողովրդի պատմածի այդ խաչքարերը Ծիծեռնակի վանքի խաչքարերն են: Զիզառնիբառը մեր կարծիքով Ծիձեռնակի այլափոխումն է ն այդտեղ եղած կլինի Ծիծեռնակի վանքը: Սեմալ բառը Սե-մալ (երեք տուն), կամ Սի-մալ (30 տուն) բառերիզ է կազմված, ասում են սակայն,հավանականը, մեր կարծիքով, Սիմ կամ Սիմն անունից է, այն սարը Սիմն, որ հիշում է Խորենացին ն որի ստորոտումն է գտնվումՍեմալ գյուղը: -

Շենիկ

գյուղը

Շենիկը բուն Սասունի կարեորագույնգյուղերից մեկն է, որ Գելիեգուզանի ն Սեմալ գյուղերի հետ կազմել Է այն եռանկյանկենտրոնը, որ հանդիսագել է ազատագրականշարժումների բատերաբեմը: Շենիկը գտնվում է Սասունի հյուսիսային կողմը, Սեմալ գյուղից 34 կմ արեմուտք ն նրա հետ միասին նույն փոքրիկ սարադաշտի վրա, ԳելիեգուզանիԱլիանքիհյուսիսում, նույնպես 3-4 կմ հեռու, Կուրտըկ (Սիմ) լեռանհարավայինստորոտի հարթավայրում, Մուչից քսան կմ հեռու ն Մուշից-Սասունմտնող ճամփի վրա, որով միշտ հանդիսացելէ այն դուռը, որ փակել է Սասունի ճանապարհը թուրք կառավարականզորքի հարձակումների ժամանակ: Փաստորեն Սասունի առաջին ճակատամասը, սահմանապահ բերդն է եղել: Շենիկ գյուղացի էին 1894թ. ապստամբությանժամանակ հերոսաբար պայքարող Մոսեի Գրգոն ն նույնքան հերոս Սասունի անձնազոհ դուստրը Շաքեն:

կաննշանակություննէլ այն էր, որ Սասունի հայտնի ծխախոտագործ գյուղն էր, Սասունի «Սամսոնը»: Շենիկի հողամասերը կոչվում էին ըստ վայրերի ՏՋապեիարւոեր, Քընֆանա արտեր, Վերի ճամ, Վարի ճամ, Գյուլու արտեր, Բաբըջանցիցարտեր, Ախոյի արտ, Շեղտանցիք,Գուռջոկնին, Խըժկըկնին, Բաժեք(անջուր հասցնող), Ալըջեք, Սարու արտեր, Գազգազկնին, Ջուլըկնին ն այլն: Եենիկն ուներ արնելքից-արնմուտք ձգվող երկու փողոց ն մեկն էլ հյուսիսից-հարավ, որով գյուղը բաժանվում էր չորս մասի թաղի: Գյուղամիջի աղբյուրը կոչվում էր Գեղաղբյուր,իսկ արնելքում, դեպի Սեմալգյուղը, Շենիկիցմեկ կմ հեռու Քնըֆանկոչվող աղբյուրը, որի անունովկոչվում են նրա շրջակա արտերը" Շենիկի սրբավայրերն ու պատմական տեղերը հանդիսանում էին 1. Սբ. Աստվածածինեկեղեցին, գյուղի հյուսիս-արեմտյան կողմը, մոտ մեկ կմ հեռու: 2. Սուրբ Գեորգը. որը մի մատուո էր Սբ. Աստվածածին եկեղեցուց երկու հարյուր մետրի չափ դեպի հյուսիսարնելք, որին հավատում էին ն քրդերը, ուխտի գալիս նրա մուո: 3. Գյուղից արնեմուտք,Շեղտանցի ե Գուռջոկնին կոչվող հողամասում, ւիոքրիկ մի բարձրության վրա կար մի հին ավերակ եկեղեցի, որի շուրջը, բլրի վրա խաչքարերիմի մասը մինչն 1915 թ. դեռ կանգուն, բլրի արնելյան մասում հին գերեզմանատունն էր: Այդ եկեղեգին կոչվում էր Կարմիրակ, որը, հավանաբար, վանք է եղել, որի վայրում ալուճի շաւո ձառեր կային: Շենիկ գյուղն ուներ երեք գերեզմանոցներ Կարմրակի, Սուրբ Գեորգի ւ Աստվածաձնի,ըստ եկեղեցիների անունների: 4. Շենիկի

Արոր Թեա վան, լալի բագքարեր շինությունների դներ, քից դեպի Մերգեմոզան Կուրտըկ (Սիմ) սարի Քարը հարավ-արեմուտքում

էր Սուրբ

Թեոդորոսի

ավերակ

վանքը,

ու

ն

ն

Սն

մոտ 8-10

կմի վրա օրանգքի հետբեր կային մինչն 1915 թվականը: Ժողովուրդն այդ ջրանցքի կառուցումը կապում էր մի իշխանիաղջկա հետ ն այդ ջրանցքը կոչում «Քառասուն մանկանցառու», որոնցյուրաքանչյուր 40 մանուկները, իրարից գաղտնիսիրում էին իշխանի գեղեցիկ արջկան,ն առուն էլ կոչվել է «Քառասուն մանկանց»: '5. Կալա Սըլունկը (Կալա Սըլընգ) բարձր անտառապատ մի բլուրի վրա, Ալիանքից ն Շենիկից հոսող երկու համանուն գետերի միացմանեռանկյունու վրա է կառուցված: Գետերն իրար միանում են բերդի արեմտյան մասում: Կալա-Սլընգը երեք կողմերից հաե րավ, հյուսիս արեմուտքից խիստ թեքությամբ զառիվայրեր ունի: Բլրի արեճտյան անկյունը սեպաձն իջնում է մինչն գետակների փիացգման տեղը: Այդ անկյանմեջտեղում կա մի վիոքրիկ ցցված

է

խարարությանամրոցն եղել. որ հետագայում Տարոնի Տեր Մամիկոնյանները գրավել ն միացրել են իրենց կալվածքներին: 8.Գուրճոկնին. այն ֆոր-պոստն է, որից միշտ կատարվել են քրդական ն թուրքական հարձակումները, որի համար շենիկցիները խրամատներէին կառուցում ն ամրացնում այդ կողմը: 7.Դրանեզիվկըրան (ոսկերիչներիխանութներ) Շենիկ գյուղից հյուսիս Կուրտըկ (Սիմ) լեռնաշղբայիվրա, մի կիլոմետր տարածությամբ կան փոսեր, բլուրներ, որոնք ունեն երկաթահալվածքի մնազորդներ, հանքաքարեր: Ըստ ավանդության,դրանք դարբնոցներն ոսկերիչների խանութներ են եղել, քաղաք է եղել: Նրա մոտ է եղել Ծիծեռնակի վանքը, որ Ծիծեռնակի պես թառած է եղել այդ Զիզառնու ձորի ափին: 8. Դուքնովիտը անտառապատմի ձոր էր, որի երկարությամբ եղել են խանութներ(դուքան), որի համար դուքնովիտ(դուքանի հովիտ) է կոչվել: Խորդ ու բորդ փոսերի շարանը ենթադրել է տալիս. որ դարբնոցներ կամ հանքավայրեր են եղել:

:

ՍԱՍՈՒ ԿԱՄ ՍԱՍՈՒՆ

(Դավթի բերդը) Ամբողջ Սասունի նվիրականբերդը Սասու կամ Սասուն կոչվող Ծովասարի հարաԴավիթ բերդն է, որ գտնվում է բուն Սասունում 4-5 ժամվա հեռավորությանվրա, Կավային ստորոտում, գագաթից պասգետ ն. Կուսգետերի (Բոզրկանիգետերի) իրար միացմանկետում, մի ժայռոտ ն բարձր վրա. պատմական Քաղքիկին, այժմ քրդական գյուղին կից: Բերդը եղել է միջնաբերդ, որի շուրջը

բլուրի

ճամսալահատակված

Սանա ԱՈ Աաաա, գետի կողմը ն

՛

պտղատու ծառերի Սասունցի Դավթի բերդի Կուս հսկա մի անտառ է, այգիներ, որոնց մեջ, բացի արմավենու, լիմոնի ն նարնջիծառերից ամեն տեսակի պտղատու ծառեր կան: Խաղողի

վազերը թփեր չեն եղել, այլ մինչն ծառերի գագաթներըբարձրացող թարմաներ, որոնց ողկույզները 1-1.5 կիլոգրամ կշռող ծանրությամբ, պատմում են ականատեսները: Այդ խաղողի տեսակները կոչվում են Անջարի, Զռնուտ, Մեծ պտուղ, Սն բախլթի, քոխար, էծու պտուկ. եզան աչք, աշնուկ (ուշ հասնող ն կախանիխաղող) այլ

ն

տեսակներ: Բերդի հյուսիսային մասը, դեպի Ծովասար, անտառուտ չէ, Կապասգետիկողմը նույնպես լերկ է: Բերդը եռանկյունաձն է, որի սուր կողմը հասնում է երկու Կուս ն Կապասգետերի միացմանկետին, իսկ խարիսխըվերջանումէ բերդի հյուսիսային պարսպին զուգահեռ ն անցնող ճանապարհների եզերքին: Բերդի արեմտյան կողմից, քերելով նրա ժայռոտ կողերը, արագահոսանցնում է Կապաս գետը, իսկ արնելյան կողմից, նույն հեռավորությամբ, անցնումէ Կուս կամ Բոզրկան գետը: Բերդըկառուցված է մի բարձրացողբլուրի շուրջը, որի գագաթը մնում է բերդից բարձր, իսկ բերդը մի գոտու պես փաթաթված է նրա շուրջը պահելովեռանկյունիձեր: Բերդի երկարությունը հյուսիսից հարավ մոտավորապես300 քայլ է, իսկ լայնությունը հյուսիսային մասում անցնողճանապարհի կողմը 100 քայլ, որի պարիսպը,դեպի երկու գետերի միացման կետը հետզհետե նեղանալով, կազմում է մի սուր անկյան գագաթ ուղղված հարավ, գետերի միացմանկետին: Բերդի պատերի բարձրությունը հասնում է 50. քայլի: Բերդըկառուցված է կարմիր ն այլ գույնի քարերից, որոնք ունեն 1-3 մեւոր երկարություն ն մեկ մետր լայնություն: Հիմքը, ամբողջ բերդի երկարությամբ, միակտոր ժայռ է դեպի Կապաս ն դեպի Կուս գետերը:Կառուցվածքը քարակիր է, կամարներովծածկված, որը քանդվել է, միայն որոշ տեղեր են մնացել կանգուն: Դուսն երկարությունը մոտ երկու մետր է սայլ ներս մտնելուչափ: Բերդի ներսում խոր քարանձավկա, որի մուտքի մեջ կա նան երկրորդ մուտք: Այն ախոռիտեղէ ծառայել ն քարի մսուրներըիրար միացած ն երկաթեսեպերով ամրացված:Բերդի արտաքին երեսի քարերը քանդել, տարել են տուն շինել: Խշմանի տղա թելին այդ քարերը ջորիներով կրել տարելէ բերդից մի ժամ հեռու գտնվող Խոծոծվանք գյուղը ն երեք հարկանիտուն կառուցել իր համար: Այդ տան յուրաքանչյուրհարկը բաղկացած է երկուական սենյակից: Բերդի ներսում երկու խողովակներովջուր է եկել: Ոմանք կարծում են, որ այդ ջուրը Բվի գյուղի մոտիկ սարից է բերված ն : Աւող Ն

աոա ակով, գետի արոր բաոի մելաւն Ծովասարի Բերդի քարե -

սող

կարծում են, թե ստորոտից է բերված: մեջ սյուն չկա, բայց պատերիմեջ արտաքին երեսում սյունաձն քարեր կան որոշ հեռավորության վրա ն ոչ թե հենվում են տակի քարին են նրա մեջ պահելով պատի շարքերի րեսը: Բերդին ականատես ն պատմողԱխո Տոնոյանը»,ըստ Սասու-

մակե, հավասար

այլմտնում նում

պատմվողավանդության, ասում էր ոչ թե սյուն սյունի վրա դր-

վելուցէ բերդը

Սասուն

կոչվել, այլ կառուցման ժամանակ, երբ

ծան-

րությունիցքարաշեն կտուրը կքել է, Դավիթնինքն է սյուն դարձել,

չքանդվի ն ուղղել է: Սասուն բերդի սյունը Դավիթն է եղել: ն արնելք հեռավորության վրա, դեպի հարավ Բերդից քայլ ջրաղացներ կան: Դուրոյի Ավետիսի ջրաղացի տակի քարը, ըստ Թամոյի («Սասունցի Դավիթ» էպոսի մի ) տարբերակը պատմողն է Թամոն Դավթի ձեռքով է դրված, անմաշ է, միայն վրայի քարն է շուտ-շուտ փոխվում,որովհետն չի դիմանում տակի քարին, որ քայքայում է իր վրայի մյուս քարերը: Դա Ճախրկանքի հայտնի պատմական օրաղացնէ: Բերդի մի մասը քանդող Խշմանի Թելոն մինչն 1916թ. ողջ էր ն նույն Խոծոծվանք գյուղում այդ քարերով կառուցված իր տանն էր մնում, որին տեսնելու էին գնացել Փեթարա Մանուկը, բերդի նկարագրող Ախո Տոնոյանը ն Սպղանք գյուղացի Կամեի Ակեն, 1916 թվականին,երբ ռուսական բանակը մտել էր Մուշ: Շնորհիվ Խշմանե Թելոյի, 100-150 հայեր գերությունից ազատվում են ն գալիս միանում ռուսական բանակին:Բերդի մուտ գտնվող Խոծոծվանք գյուղից չորս տնտեսությունազատվել են, գտնվում են Թալինի շրջանի Վ. Ղարախոյմազ ն Աշտարակիշրջանի Մաղդա գյուղերում: Ամբողջ սասունցիքրդերը «Բերդե Դավիթ» (Դավթի բերդ) են անվանում այդ բերդը: Բերդն անառիկ տեղում է շինված, սակայն ցածրադիր ՔԲաղքիկ գյուղի մի բարձունքի վրա, որտեղից Սասունի լեռներն էլ Անդոկ, Կեփին, Մարաթուկ ն նույնիսկ Ծովասարը, որի հարավայինփեշումն է կառուցված այդ բերդը, չեն երնում, պետք է դեպի հյուսիս 23 կմ բարձրանալ Ծովասարի փեշի վրա, որտեղից Սասունի բոլոր լեռները երնում են: Բերդի մյուս ականատեսը Սասունի Սպղանք գյուղացի Մելքոն Մկրտչյանը,որ ապրում է Աշտարակիշրջանի Մաղդա գյուղում, պատմում է, թե այն ժայռաբլուրը, որի վրա կառուցված է Սասունի բերդը, ունի մեկ կիլոմետրերկարությամբ ժայռեր Կապաս ն Կուս գետերի եզերքներովն հյուսիսային կողմից անցնող ճանապարհի վրա մոտ 500 1 երկարություն:ճանապարհի եզերքից բերդի հյուսիսային եզերքի վրա կա մեծ քարերով կառուցված քառասուն ոտք աստիճան, որոնց ամեն մի քարը 2-3 մետր երկարությամբ,1- 1.5 մետր լայնությամբ ն կես մետր հաստությամբ քարեր են: Բերդի արտաքին ճակատով բարձրանումէ այդ քարե աստիճանը մինչն բերդի պարսպիայն մասը, որից սկսում է բերդից դուրս կամարից վեր բարձրանալ բլուրը: Մի աստիճանից մյուսը սովորականքայլով հնարավոր չէ բարձրանալ. այլ լայն բացված քայլերով: Մելքոն թթ. բերդին կից Քաղքիկ գյուղի քրդերի հոՄկրտչյանը" 4915-1916 որ

վիվն է եղել ե պատմում է, որ ոչխարները աշնան ժամանակ, երբ կանաչը պակաս է, տանում էին երբեմն Բերդ. որի աստիճաններով ոչխարները բարձրանում էին բերդի գագաթ կազմող բլրի վրա. արածում ն նույն ճանապարհով ետ գալիս: Այլ ճանապարհ չկա բերդի կտուրը բարձրանալու ն իջնելու համար: Բերդի միջիցդուրս ցգվող բլուրի վրա ծառեր չկան, տեղ-տեղ կանաչություն ն տեղ-տեղ ավազահողով է «սռիճոտ» (մանը ավազ) ծածկված: Բերդի լայն պարսպի վրա բլրի այդ գագաթի շուրջը, քար ու կրից շինված խցիկներ են եղել, իրարից որոշ հեռավորության վրա, որոնք այժմ բանդված են, միայն կիսաքանդ տեղերն են երնում: Բացի բերդի հիմնական դռնից, դռներ կան ն քարասանդուղքի վերջանալու մասում բերդի պարսպի վերնամասում: Բերդի Կուսգետի արնելյան կողմում հնուց ի վեր կա մի ջրաղաց, որի առաջ գտնվող հրապարակում կատարվումէին դատ ու դատաստան,որտեղ դատողնու դատվողները իրենց հետ բերում էին ավետարան, ղուրանն «թաուռատ» (այլ կրոնագրքեր),անհրաժեշտությանդեպքում երդումներ կատարել ւոալու համար: Սասունի բերդի նկարագրությունը տվող 3-րդ պատմողը Գենօո Պետրոսի Գրիգորյանըպաւոմում է, թե բերդի բարձրությունն այնքան էր, որ ձեռքով ուժեղ քար նետողը հազիվ կարող էր պարսպի գագաթին քար հասցնել, իսկ չախմախլու հրացանի գնդակը, եթե արձակվեր Կապաս ն Կուս գետերի միացմանկետից, հազիվ հասներ բերդի միջից բարձրացող բլուրի գագաթը: Ուխտի եկող քրդերն իրենց զենքի ուժն էին փորձում բերդի գագաթին գնդակ հասցնելու փորձեր կատարելով չախմախլու հրացաններով: Միայն երկու քրդերի Բողրկանի Չելեպի Խասըմին Ֆլիթե Սիսոյի չախմախլու հրացանների գնդակներն էին հասնում թիրախին: Բերդիպարսպի հաստությունըըստ Գենջոյի,կլինիչորս մետր:Դռան մոտիպատի հաստությունըչի չափվում, բնականժայռից է: Բերդի ամեն մի շարի վրա, պարսպիճակատներումհինգ սյունաձն քարեր կան: Ամեն մի շարի վրա նույն սյունաձն քարերը 6-ական հատ կան մինչն պարսպի վերջին վերին շարը: Այդ հինգական սյունաշարերը մտնում են ետ իրենց խարսխի ն գագաթի շարերի մեջ, հաջորդաբար ն վարից ն վարից, ն վեր, անհայտ խորությամբ, որով շարերի սյունաքարերը մտած են ն վերից իրար մեջ իրենը խարիսխներով գագաթներով: Հավանաբար, այս կառուցվածքից է ժողովրդական ւայն ավանդությունը, որ ասում է, «Սյուն-սյունի վրա կոչվեց Սասուն», թեն Սւսուն անունը, ինչպես մենք տեսանք, եղել է: Ուրարտական շրջա-նից էլ «Սասու» բերդը հիշված է Ասորեստանի Թիգլատ-Պալասարի Ուրարտական Սարդուր 2-ի թագավորությանժամանակ բնեռագիր '

պատմականհուշարձանիմեջ: Բերդի երկարությամբ ն ամբողջ բերդին հիմք ծառայող միակտոր Ժայռը փորվել է ն իրենց հենց պա-

հ աաններ», ղատ րրազին» աարրաոր աիափով: Քարե

Գենջոյի՛, սկսում են բերդի հյուսիս-արնելյան անկյունի կողքից ն ապառաժ քարերից են բաղկացածայդ աստիճանները մինչն պարսպի վերին մասը, ուր սկսում է կանաչապատբլուրը, որ բերդի միբա ձ անում: ից վեր է բարօր Պարսպի ար կտուրի րի վրա զր 9 ված են 30 2Ր9 խուց ապաստարաններ կռիվների ժամանակ պաշտպանական նպատակովօգտագործելու համար: Բերդի ներսի սենյակներիթիվը հայտնի չէ քանդված լինելու պատճառով:ներս մտնողները սենյակների ն խորքարանձավի լաբիրինթոսում ճանապարհ գտնելու, խորանալու ն վերադառնալու համար իրենց հետ մեծ քանակությամբմում են վերցնում, երբեմն երկար թելեր, ամրացնում դռանը Ա հետները տանում, երբեմն դարման փռում գնացած ճանապարհին դրա հետքով վերադառնալու համար որպեսուղեցույց: Սենյակների դռները քարե են եղել ն կան, որոնք այնպես են դրված, որ հեշտությամբ բացվում ն գոցվում են իրենց քարե հենակետերի (բոջրակների) վրա: Քարե դռներիհաստությունը 20-30 սմ կլինի: Ներսի քարե դռների բարձրությունըմարդու հասակի չափ են: Դռներիշրջանակները մեկական քարից են: Բերդի ներսում եկեղեցու տեղ չկա, հետագայում դռների վրա կան: Բերդի պատերի քարերի գույնենկարված խաչեր են՝ ն սն, այլն: րը տարբեր կարմիր, գորշ Գենջո ԳրիգորյանըՍասունի բերդի «Ղիշատակարան»-իմասին պատմում է հետնյալը. Դավթի բերդի «Հիշատակարանը» մի թիզ լայնությամբ ն 10-12 մետր երկարությամբ մի թուղթ էր (հավանաբար մագաղաթ), որը մոմած շորի մեջ էր փաթաթված, դրված մի փոքր սնդուկի մեջ ու նորից մոմած, զմոսած էր ն դարռյալ դրված մի ուրիշ ավելի մեծ սնդուկի մեջ»: Գենջոն ն իր եղբայրը Հակոբը, միասին այդ «Հիշատակարանը»1915 թվականի կուտորածի սկզբին պահել են Կապաս գետի ափին մի բարձր ժայռի մեջ շինվածգաղտնի սենյակում, որի դուռը բագվում էր Կապասգետիջրի հատակում, կլոր մի նեղդուռ, շրջանաձնկափարիչով, որտեղիցմտել է Գենջոն, դրել այդ գաղտնի սենյակում ն դուրս գալով քահիշատակարանը

կառու

:

արտաքին

թափա րա դուռը ջուրը շրջնակառն զած, էլի գետի րուն տքանի մետր

րե վում է

բաց անելիս

ներսն հատուկ

անցքով,

նույն

եզերքում թափվում գետի մեծ, իսկ դեւպիժայռը բարձրացող անցքն այդ նույն բունելաձն տեղից է բացվում, ն որովհետն գաղտնարանը

բարձր տեղումն է ջուր կամ խոնավությունայնտեղ չի հասնում: Այդ տեղը թեն Գենջոն չէր ուզում ասել, բայց նկատի ուգաղտնարանի նենալով այն, որ կարող է իր մահով այդ տեղն էլ անհայտ մնալ, նա

հետեյալը, որ միայն էճապան Ղիշգարագրեց արմա կոչվա յռի Գտնվում մեջ, ձորի եզերքին: Ը տի եզերքին «Մուրադի քար»

շատակարանը, որ

պապից պապ եկել հասել է այդ երկու եղբայրնե-

րին Գենջոյինն Հակոբին,որոնք իբրն միակ վստահելի վայր հանձնել են բերդինմոտիկ Սարեկանգյուղի «Մուրադի քարին»: անցն է եպիհ դեպի հյուսիս, նչպե ինչպեսվկայում է Մկրոն. կրոն, անցնող վթի բերդից է ճամփի վերեը, Ծովասարի կողմը տեսել Դավթիբերդի բնակիչնեշինված դագաղրի բացված գերեզմանաքարերը: հատ, որոնց փ ափախները(կա ներ կային նե ռր նր 2 5-3 մե ցա ձկումԼինի ո ների ր ե

Ղա

Միակտոր քարից

ճի քանիԴա վու րուներ սե,ին Խր կայի ՄեՄեկ-երկու տ աարի րին: Սեղ մ

քարե

դագաղներ

բաց

քիփ փարիչները) Աաաա Լ Ւրացուրե ր ը: '

եղ

էին, բայց

չկար, բացի հողից: Այդ քարե գերեզմաններն ղեղն էր բաց արել:

ու

մեջները ոչինչ դագաղները հե-

ԴԱՎԹԻ ՀԱԼԵՊԻ ԲԵՐԴԸ

Դավթի մյուս բերդը" Հալեպի Ուրբաթ Բազարի կենտրոնում է, հարթ տեղ, բերդը կառուցված է մի բլրի վրա. որի չորս կողմը փոս է փորված 25-30 մ խորությամբ, որի մեջ ժամանակին, վտանգի դեպքում քուր են լցրել, արհեստականջրի օղակ ստեղծելու բերդի շուրջը: Այդ ավազանիմիայն մի կողմի վրա կամուրջ է կապած: Սվազանի կողմը 45-60 մետրմի բարձրությանվրա է շինված բերդը: Ավազանիբերդից հակառակ կողմը 20 մ խորության վրա պարիսպ ն: Բերդ տանողկամուրջը, ջրի օէ, որ դեպի ջուրը մարդիկ չանցնե Բերդի մուտ ղակի վրա, ունի 25-30 մետր ունի դարպաս, ուր պահակներնէին կանգնում, (Բերդի վայրն իբր զորանոցէր օգտագործվում): Բերդի վրա բարձրանալիս ամբողթ Հալեպիշրջակայքը ցածր էր երեում: Կամրջի վրայի դուռը Ուրբաթ Բազարի կողմն է նայում: Ուրիշ դուռ չունի Բերդի սպատեզորք կարող է րը, հիմքերը,ապառաժ քար է: Բերդի մեջ 2-2.500

երկարություն: կամուրջը

երկաթե

տեղավորվել: ՝

ո-ի «ավարն, Դավթի բերդից 1-1,5

հերո

արաբ

կմ

բնակչությունը

վրա «Բաբընթաք» հեռավորության

կոչված տեղում, մի դարգահից կախված է «Դավթի գուրզը»: Այդ մի գունդ է, որի մեծությունը մի կլոր ամանի ձեով ն երկու դույլ ծավալի է հավասար: Գուրզի պոչը մի մետրի չափ է: Գուրզը պոչից (կոթից) կախված է դարբասի կամարի ներսի կողմից: Գուրզը հղկված է, գնդաձե: Թե՛ հայ, թե արաբ ժողովուրդները նրան ասում են «Դավթիգուրզ»: Ոչ ոքի չի թույլատրվում գուրզն իր տեղից իջեցնել: Բաբընթաքըմի խան ունի, ուր հացահատիկի վաճառականներն են գործում: Հալեպից արնմուտք, մի օրվա ճամփա հեռու, «Լայլունա» սարի վրա կա հին մի շենք, որ բերդէ ն պատերը միակտուր քարերից են բաղկացած, անկյուններն ատամնաձե իրար անցկացված: Այդ շենքի մասին նույնպես ասում են «Լայլունա սարի Դավթի բերդ»: Այդ շենքն ամայի է: ճամում (Հալեպի արնեմտյանկողմ) ն Բասուդում շինված բերդերն էլ Դավթի անունով են կոչվում: ամի բերդը նույնպես մեծ ջրի օղակով պատած է եղել, իսկ Բասուդի բերդը գուրզը

փոքր:

Բուն Սասունի մյուս գյուղերից

Աղբիկը

գտնվում է Ծովասարի արեմտյան փեշին, անտառապատմի վայրի ձորակում: Նրա թաղերն են, որպես առանձին գյուղեր Խադանը 20 տուն, Գալառաշը (Սն ձոր) 11 տուն, Թխիկը 4 տուն: խադանը գտնվում է Աղբիկի արեմտյան մասում Կանիա Բահջիի աջ, իսկ Աղբիկը ձախ ափին, ինչպես Թխիկն ու Գալառաշը: ԱղբիկցիներըՍասունի ապստամբությունների ժամանակ աչքի ընկնող դիմադրություն են ցույց

տուն

ն

տվել:

Վեթինքը- 48 տուն, Սասուն բերդի արեմւոյան մասում, անտառապատ մի բլրի լանջին, Կանիա Բահջի գետի ձախ ափից 1-2 ժամ հեռավորության վրա: Քաղբիկ- 22 տուն, որից երկուսը հայ ն 20-ը քուրդ: Այդ գյուղը կից է Սասունի բերդին Կուս գետի ձախ աւիին: Կապասգետ- 20 տուն (քրդեր). համանուն գետի աջ ափին բերդի արնմտյան մասում: ճախրկանք- 7 տուն հայեր, «Սասունցի Դավիթ» էպոսի մի լրիվ տարբերակը պատմող Թամոյի գյուղը: Այստեղ է, ըստ ավանդության, Դավթի ջրաղացը: Խոծոծվանք- 15 տուն, 6-ը հայ, 9-ը քուրդ: Ունի շեն ն կամարակալ մի վանք, որի համար գյուղն էլ Խոծոծվանք կամ Խողողվանք

է

կոչվում:

Հարկուռք- 10 տուն, հայ-քուրդ խառն: Հայտնի քուրդ բեկ Բշա-

րի Խալիլի գյուղը: գյուղի

Բշարի Խալիլն այրում է Տալվորիկի Սպղանք

բյուրի սպանողն էր այդ Բշարե Խալիլը, ն ինքն էլ սպանվել է Անդրանիկի կողմից: Հարկուռք ն Արդիկը Կանիւս Բահջի ջրի ձախ ա-

փին են գտնվում: Արգիկ- 15 տուն, Հարկուռքից հարավ 1-2 կմ հեռավորության վրա: Սարեկան- 6 տուն հայ, Քաղքիկին կից, շատ մոտիկ: Բուն Սասունի բոլոր գյուղերը Շեկոյի տուն կոչվող աչշիրաթությանխաֆիրության էին պատկանում անցյալում, մինչն 1894 թ. սասունցիները չէին ենթարկվում նրանց: 2. Շատախ- (Սասունի) Շատախի սահմաններն են հյուսիսից Սիմն կամ Կուռւոըրկլեռնաշղթան, որ Սասունի այդ գավառըտվյալ սահմանում բաժանում է Մշո դաշտի արնելյան մասիցԾիրնկատարի, Կուրտըկի ն Ձայնիկի գագաթներիմեջ ընկած մասով:Արնելքից Խութ-Բռնաշեն, հարավից Ծովասարի փեշերըե արնեմուտքիցբուն Սասունի Շենիկ-Սեմալի փոքրիկ դաշտավայրը: Շատախը մի փոքրիկ նեղ դաշտավայր է կազմում սեղմված Կուրտըկ ն Ծովասար լեռների փեշերի մեջ, որից հոսում է Սուսանա գետը, որին ձախ ափից միանում է Անթանիու ջուրը: Շատախիկենտրոնականգյուղն է Տափրքը. ուր նստում էր մյուդուրը ե կառավարումՇատախի բուն Սասունի գյուղերի մեծ մասը: Ունի 43 տուն, հայ ն քուրդ խառը: Շուշնամերկ- 30 տուն հայ- Սուսանա գետի (Անթանիա վտակի) աջ ափին, Անթանիա հռչակավոր վանքի արնելյան կողմը, Կուրտըկի սւոռրոտում: Քուի, 27 տուն հայ, Գերմավ կամ Սվգերմ (Տաք ջուրջերմուկ)49 տուն, Շատախի արնելյան ծայրի գյուղը: Զեյնըկցիք- 25 տուն հայ: Շատախի, ինչպես ն Սասունի ամենահյուսիսային գյուղը, Ձիրնկատարին մոտիկ: Իրիցանք- 17 տուն, որից 4-ը քրդեր են: Իրիցանքիդիմացը, Սուսանա գետի ձախ ափին, Ծովասարի հյուսիսային ստորոտում կա Սբ. Աստվածածին մեծ վանքի ավերակը, որը շատախցգիների հետո նշանավորուխտատեղի է: համար, Անթանիայից «Շատախ կոչեցաւ գաւառս յանուանէ Շատախծսիկ իշխանին, որոյ բելադրութեւսմբն գողացան զԾիծառնէոյ խաչն ի վանացսրբոյ Կարապետի ն բերին այսրո:" Դա ապացուցում է այն միտքը, որ Ծիծեռնակի վանքը Զիզառնու ձորի եզերքին իրապես գոյություն է ունեցել: Ոմանց կարծիքով, Ծիծառնի խաչը Անթանիայի վանքումն է պահվել, բայց հավանականը Զիզառնու ձորինն է, որ հեռու է Անթանիայից 2-3 ժամով դեպի արեւմուտք:

բնակիչներիննույն գյուղի Մարապու վանքի մեջ: Սերոբ Աղ28

ՍՈՒՍԱ Ըստ

(Ձուզա)ԲԵՐԴԸ

23-րդ գլխի հավելվածի, ՍկայորԽորենացու պատմության

դին եղել է ԱսորեստանիՍենեքերիմ ն Ասարհադդոնթագավորների ն ժամանակակիցը

ըստ պրոֆ. Բ.Բ. Պիատրովսկու, Ուրարտական Ռուսա թագավորի (Արգիշտիիորդու) ԿարմիրԲլուրի բերդըկառուցո-

ղի ժամանակակիցը:''

Այստեղիցպարզ հետնեցնումենք, որ Սանասարնու Ադրամելիքը, նույնՍենեքերիմիորդիները,այդ նույն ժամանակում բնակությունեն հաստատում Սասունում Սասու բերդում: Սկայորդուորդի Պարույրը,ըստ Պիատրովսկու,Արմինաերկրի իշգտնվումէր հենցԱսորեստանիսահէր ն այդ երկիրը Արմինան, խանն մանների մոտ, նրա անունն առանցդժվարությանու բնականաբար կապվում է հին պարսկականԱրմինատերմինիհետ, իսկ նրա գլխավոր քաղաքը այն քաղաբի Նիխեր, Նփրկերտ անվանհետ, որի տեղում շինվեց Տիգրանակերտը:Այսպիսով,Պարույրը, ինչպեսենթադրում եմ ես, այն երկրի իշխաննէր, որը հայկականհնագույն բագավորության հիմնականմիջուկն էր կազմում:" Արմե (Արմինի) երկիրը, դարձյալ ըստ Պիատրովսկու, գտնվումէր մասում, հետնանախկինՎանիթագավորությանհարավ-արեմտյան բար նրա մեջ մտնում էր Սււունը: Ըստ Բ.Բ. Պիատրովսկու բնեռագիր արձանագրությունների հիշա«... հայկականթագավոտակություններիցհանած եզրակացության, րության սկզբնական կորիզըեղելէ այն շրջանում,որտեղՏիգրան Մեէ ձը կառուցել իր մայրաքաղաքը...»:" Մի ուրիշ տեղ նույնաշխատության մեջգրված է. «Արմենի երկրի գլխավորած երկրների միությունը երկար գոյություն չունեցավ: Նրա տարածքն անցնումէր մեկ պետությունից մյուե այլն:" սին. Բաբելոնի Մեդիային,ՄեդիայիցՊարսկաստանին...» Անտարակույս,«Վայկական բագավորության սկզբնական կորիզը» կազմող Արմենիան Նփրկերտը (Տիգրանակերտ, Ֆարխին) ն նրանկից հյուսիսում գտնվողՍասունը68-րդդարումմեր թվարկությունից առաջ ենթարկվելէ Ասորեստանի,Մեդիայի ն Աքեմենյանթագավորներիհարձակմանը,ինչպեսբազմաթիվբնեռագիրարձանագրություններ այդ հաստատում են, Ընդորս ն Բիհիսթունիհայտնի արձանագրությունը, ուր նշվածեն Դարեհ Ա. Վշտասպյանիհարձակումները (522-519 թթ. մ.թ.ա.) իր հայ զորավարԴադարշիգլխավորությամբ: Պատմական այս բոլոր տվյալները մեր կարծիքով հաստատում են, որ ԱրմենիայիՋուղա բերդը, որ հիշվում է Դարեհիայդ արձանագ30

րության մեջ, այժմու Սասունի շրջանի Ջուղա (Նա) Սուսանա) գետի ափին,Ծովասարի հյուսիսայինստորոտում,ՍասունիՏափըգ գյուղի մոտի պատմականհին ն ավերակ Սուսանց (Ջուղանգ) բերդն է: Մեր տեղագրական ուսումնասիրությունները կատարված Սուսանց (Ջուղա) կամ Սուսանաց կոչվող մեծ բերդին մոտիկ գտնվող Տափըկցի, Գերմավցի ն Իրիցանքցիսասունցիների մոտ ն նրանց պատմածներընույնությամբէլ ստորնշարադրում եմ: Այդ տվյալներն ինձ բերել են այն համոզման,որ Ջուղա, Տիգրա, Ուհյամա, Աուտիյարա չորս բերդերը որ հիշվում են Բիհիսթունի արձանագրության մեջ, որպեսԱրմենիայիամուրբերդերգտնվում են Սասունից Միաֆարկին(Տիգրանակերտ այժմ Ֆարխին) ընկած տարածության բուն Արմենիայիմեջ, ըս'ո որում, առաջիներկուսըՋուղան ն Տիգրալն) բուն Սասունում, Ջուղան Սուսան գետի եզերքին, իսկ Տիգրան Տիգրա (Տիզրիս) գետի եզերքին,որոնց ակունքներըգտնվում են Սասունում Անդոկ ն Ծովասար լեռների ստորոտներում: Սասունի Ծովասար լեռանհյուսիսայինփեշերիվրա ն Կուրտըկ լՍիմ) Ծիրնկատար-Կռնգի գոլ-կոչված լեռների միջն, արնելքիցարնեմուտք տարածվումէ ՍասունիՇատախը:"" Շատախի այդ հովիտը սկսվում է Խուբի սահմանի վրայի Ծահրն շարունակվում մինչն Սասունի բանք կոչվող գյուղի անտառներից Շատախի հովտի կեսից մի քիչ դեպիԾովաՍեմալգյուղի սահմանը: հոսում է է Սուսա(նա) գետը, որ բխում հովտի արնելյան մասի սարը, Ծուլասարիփեշերից ն գնում խառնվում է Տիգրիս (Տիգրա) գետի ամենիցվերինակունքի ջրին, որ Գելիեգուզանիկամ Կանի Բահջիի (Պայթողաղբյուր) ջուր է կոչվում: Սուսալ(նա)գեւոի ակունքին մոտիկ, գետի աջ կողմում գտնվում է Գարմավ(Ջերմուկ) գյուղը, որից 3 կմ դեպի արնմուտբ, գետի աջ ափինգտնվումէ Քոփ գյուղը, նույնքան էլ դեպի արնմուտքգտնվում է Իրիցանք գյուղը, որից հետո Շատախ կամ Տափըկգյուղը մեկ կմ հեռավորությանվրա: Տափըկից մեկ կմ դեպի արեմուտքգտնվումէ Զզվի (Ջուզայի) քարը, որ գտնվում է Սուսանա գեւոի ն իր աջ վտակի Անթանիաջրի միացմանտեղը: Տափըկից ն Զուզայի (Զզվի) քարից 1.5 կմ հեռու, Անթանիավտակի աջ ափին,գտնվում է Շուշնամերկ (Ջուզա- նա մերկ) գյուղը, իսկ Անթանիավտակիձախ կողմում Գեղաշեն գյուղը:

Իրիցանք գյուղի դիմաց, Ծովասարի կողմը, Սուսանաց (Զուզանաց) արտերի վերջավորության վրա, մուտ 200 մ դեպի Ծովասարի լանջը գտնվում է Սուսանացբերդը անտառուտ մի վայրում, լեռնային մի բլրի վրա: Բերդիքարերի մեծությունըմինչ երկու մարդաբոյերկարությամբ ն նրա կեսի չափ լայնությամբլեռ քարից ն մոխրագույն:

Կանգուն մնացածբերդի պատերը 1-2 մարդաբոյ բարձր են: Բերդը արտաքինից կլորաձն է: Բերդի տեղը կիսահարթ վայր է, արեմտյան կողմըկոչվում է Սուս-նաց Ուող լեռնաշերտ. (Սուսա-նաց) որ բարձրանում է դեպի Եղաքսեր կոչվող վայրը, ուր ճամփան բաժանվում է երկուսի, մեկը Ծովասարի գագաթը, Սանտով ջալ (Փոս) է գնում, իսկ մյուսը դեպիՍասունինշանավորԱղբիկգյուղը: Սուսալնց) բերդիարնելյանկողմը անտառածածկէ, ուր գտնվումէ Խաչոյի Մզրան (1-2 տուն ունեցող վայր): Բերդից դեպի Ծովասար բարձրանալիս,մոտ կես կմ-ի վրա, գտնվում է Սուսա(նց) կամ Ձողկնաց եկեղեցինմի հարթավայրիվրա կառուցված, որի արնմոււոքըշաեն, իսկ հարարունակվումէ Սուսալ(նց) Ուողը, արնելքումմացառներ է: վում դեպի Ծովասար նույնպեսմացառապատ Սուսա(նց)կամ Զոզկնացվանքը, որ կրում է Սուսալնց) անունը, կոչվում է նան բարձր սուրբ Աստվածածին:Վանքի շենքի քարերը մոխրագույնեն ու ւոաշված,մեծ կամարնիջել է կլորաձն, ինչպես Թալիշի եկեղեցին:Սուսա(նց)վանքի պատերիբարձրությունըչքանդված տեղերում 2-3 մարդաբոյբարձր է, իսկքանդվածտեղերըգետնիերեսից քիչ բարձր: Վանքիմեջ աղբյուր չկա, իսկ շուրջը բազմաթիվ աղբյուրներ ունի: Վանքիդռան վրայի քարերն իջել են, իսկ կողքերինը կանգուն են: Սուսալնց) բերդն ու վանքը Տափըկ գյուղից հարավ, Ծովասարի հյուսիսային ստորոտումեն: Տափըկ գյուղից, Սուսնաց արտերից անցնողճամփան,ՍասնացՈւողով բերդի ն վանքի բարձրություններն անցնելիսհանդիպումենք մի տեղ, ուր անտառըվերջանում է, մազառներն են սկսում մինչ, Եղաքսեր 2-3 աղբյուր կա ճանապարհի վրա: եղաքսեր չհասածկաղամախծառեր կան 5-4 հեկտար տարածության վրա, ճամփիարնելյան կողմը ծառեր չկան: Կաղամախ անտառիցմինչն Եղաքսերկես կիլոմետր կլինի: Եղաքսերիցմի ճամփա տանում է դեպիԳեղդուռ,որ Աղբիկգյուղի դուռն է լմոտիկ է): Այդլանջի վրա փխրուն ավազուտտարածություն կա, որին Հողսորորիկ են ասում, ուր թղթի պես ոսկեգույն բերթաքարերկան ն այդ քարերը արնի տակ ոսկու փայլեն տալիս: Պատմում են, թե ամերիկացի մի են քանի ճանապարհորդներ եկել Աղբիկ գյուղի այդ ավազաթերթաքարերից հավաքել ն տարել: Այդ ամերիկացիներն ԱռաջինՀամաշխարհային պատերազմիցառաջ են եղել Սասունի Աղբիկ գյուղում մուռ ն նրան էլ ասել են, որ այդ ավազուտ թերՍարգիս Մովսիսյանի Սուսանց բերդիցԱղթաքարերըոսկու հանքերեն: Այդ հանքավայրը բիկ գնալիս ճամփի վրա է Աղբիկի երեսի կո ղմը ն նրան մոտիկ մի կիլոմետրի վրա: Սուսալնց) վանքիյոթն աղջիկներ, ըստ ավանդության,մի խոլ են .

մատաղ բերում, որպեսզի յոթն էլ աստղ դառնան ն դարձել են, թռել երկինք «բույլք» յոքնաստղը,որ կա երկնքում: Սի այլ ավանդություն ասում է, թե Սուսալնց) բերդի բռնակալ տերն, իր ծառաներինուղարկում է Տապե (Ծովասարի լանջին, Գերմավ գյուղին մոտ մի գյուղ է) ե բնակիչներիցպահանջումքառասուն խոզ.քառասուն աբրշումե(մետաքս)շապիկ ն քառասուն աման (տապակ) ձվածեղ: Ծառաներըգնում են ն տապեցիներից պահանջում Սուսալնց) իշխանի ասածները:Տապեի հայ բնակիչներնիրենց Սուսանա իշխանիձեռքից ազատվելուհամարձիերը թարս են նալում, անասուններընույնպես ու քոչում են գիշերով: Քոչող տապեցիքընտանեցրածերկու կաքավեն վերցնում, մեկը փետրում, եփում են, իսկ մյուսըմիայնփետրում են, ողջ թողնում, երկուսն էլ դնում են ամանի մեջն դնումմի տոանդռան առաջ: Երկու օր հետո Սուսա(նց)բերդիիշխանըմարդէ ուղարկում ն տեսնում, որ գյուղը քոչել, ամայիէ դարձել: Որքան փնտրում են, չեն գտնում նրանցգնացածճամփանու վայրը ձիերի ն անասուններիթարս նալած լինելուպատճառով:Երբ մի տան դռան առաջ տեսնում են մի աման (պուտուկ) բերնիվրա շուռ տված, վերցնում են պուտուկը, փետրահանարված, բայց ողջ կաքավը կերպ «թռչում», փախչում է, իսկ եփած կաքավըամանի մեջ դրած: Վերցնում են այդ ամանըխորովվածկաքավի հետ միասին,տւսնում Սուսալ(նց)իշխանին ն պատմում եղելությունը: Սուս-նա իշխանը տխրում է ն ասում իր ծառաներին. «Փետրահան արած ն թռչող կաքավնիրենք են ժողուլուրդը,իսկ մորթվածն խորովվածը՝ես եմ, որ ինձ թողեցին ն գնացին»: Տապե գյուղի ավերակները Գերմավից կես կիլոմետր դեպի արնելք Ծովասարիդաշտումն են: Այդ Տապե գյուղին քրդերը Չըլհավռունի(քառասուն ձվածեղ) են ասում: Պատմում են, բե Տապեի (Չըլհավռունի)բնակիչներիքոչելուց առաջ Սուսա-նա գետը ծովէ եղել, որի վրա քաղաք (լաստ) է աշխատել: Սուսա-նա բերդը լճի հարավային մասում, Ծովասարի լանջին է եղել, ուր նրա ավերակները մնում են: ԻսկՍուսանա (Զոզկնացկամ Սորադարի) վանքըբերդից ավելի բարձր, Ծովասարի լանջի վրւս է, որի կամարներիմի մասը 1915 բ. դեռ կար: Պատմում են նան, որ Փրա-Կուռտի կամուրջը կառուցող վարպետը. որ Փրա-Բաթմանի կամուրջը կառուցող վարպետի աշակերտն է եղել ն գերազանցելիր վարպետին, նա է շինել Սուսա-նց վանքը բարձր սուրբ Աստվածածինը: Փրա-Բաբմանը Բաթման վարպեւոըիր աշակերտ Կուռկառուցող տին (որի անունով կամուրջըՓրա-Կուռտ է կոչվում) քառասուն ջորի է ուղարկել, որ քար ուղարկի: Աշակերտ Կուռտըմիայնմի քար է բար-

կազմել

մի ջորու վրա ն 39 ջորիներդատարկհետ ուղարկումիր վար պետ Բաթմանին,ասելով, որ «Քու կամրջին միայն մի քար է պակաեմո: Բաթման միայն մի քար էր սում, պետք: Զարմանումէ իր Կուռտ աշակերտիիմաստնությանվրա, կանչում իր մուտ ն նրա ա թեը կտրում,որ այլեսկառուցմանաշխատանք չկարողանաանել: Թնեւստ վարպետը գալիսէ Սուսա, ն միթնանի,այն էլ ձախ թնանի, կառուցումէ Սուսա-նց վանքը, որ ճան Սորադատին Ձողկանց էլ է կոչվում,բարձր սուրբ Աստվածածինանունովլ: Այս նույն պատմությունըՍուսա բերդի ն Սուսա-նց վանքի մասին ՍասունիԻրիցանք գյուղից, 80 պատմեցՄկրոԹաթոսի Ղազարյանը՝ տարեկան1949թ. բնակվումէրԹալինիշրջանիԴիանգյուղում: Մկրոն մյուսների պատմածինավելացնում էր ն այն, որ Սուսանց (Սորադարի ձում

|

արմ իրոք

րարկ

'

ԱԱ կա.

մացից մինչնՔուի ծով է

դի վանք մամանակ Ծւնուսանց վանքի առաջացել Զուզրի լինեեղել: է

Ծովն

փակ

Խարձն Ջուզրը րօն գոմերը գումերի խոր խոր ձորի Ձորբերանն է, ո բ Ձուզրը Գելիեգուզանի գուզ բացվում է Շատախի (Սասունի) դաշտի ստորին մասում, ուր այդ բեբերանը փակ էեղել. հետո բացվելէ, ճեղքվել ն Սուսա-նա գետը ուց: լուց:

այդ

րան-անցքովհոսել-միացելէ Տիգրիս (Տիգրա) գետին, Գելիեգուզանի ջրին: Զուզրը ծակվելուց հետո, հոսել է Սուսանա ծովը թափվել, դա-

ԿԱ էլ այժմ

ն

ԱԼ ԿԱ անկոչվում

այդպես

է:

Սուսանաց

բերդը.-

ԱԱ այն րոն.-

պատմու

որ

Սու-

սանք քաղաքի անունով է Սուսա-նք կոչվել: Զուզա-նա բերդինմոտիկ կա մի հսկա քար, որ կոչվում է Զուզա կամ Զզվի քար, որը ժամանակին փակել էր գետի հոսանքը ն ծով էր դարձել ամբողջՇատախը(Սասունի): Մկրոն պատմեց ն Դավթիբերդի, Սուսա-նա բերդի ն վանքի մասին,իսկ ավելի մանրամասնպատմեցՏափըկցիՏոնեն:'' Սուսանց բերդի դեմ, ավելի բարձր տեղում Կուլեդի անունով մի բերդ էլ կար, որ Ծովասարի հյուսիսային լանջին էր գտնվում:Նրա

Մեր (Սուսանց բերդն իրենցն է համարում) Սուսանց բերդը մեր սահմանի,մեր պատմականհողի մեջ էր: Թուրք կառավարությունըմի քանի անգամբերդի վրա պեղումներարեց, բայց գանձը չեն գտնում: Մենք հայերս էլ գնացել ենք բերդը փորելու, գանձը գտնելու, բայց չենք գտել: «Սուսանց բերդը իմ հողի մեջն է գտնվում. բերդի ստորոտում իմ արտերնեն, հարթ արտեր. ես լուծք էի անում, քաղում էի կորեկի արտը, հանկարծբերդի մոտ մի բան փայլեց, ինչպես ապակու վրա արեը փայլում է, ես գնացի այդ փայլած տեղը ալոճի ծառի տակ: Տեղ հասնելիս այլես ոչինչ չտեսա: Տոնեն լսել է ապուպապերից,որ Սուսանացբերդի գանձը յոթը կանթանիպղնձի մեջ է լցված ն թաղ34

վածբերդի մոտ, իբր թե ալոճի ձառիտակ:Գանձը գտնելուհամար եղած պեղումներնանհետնանքեն մնացել: Ըստ Տոնեի պատմածի, բերդի ն Ծովասարի ստորոտի միջից է անցնում Սուսա-նա գետը: Բերդը,այդ հաշվով, գետի աջ աէ 2. փին գտնվում, իսկ ըստ ոմանց գետի ձախ ափին: Բերդըպեղելիս «քըլս ու ջըլս» էր շաղախը, իսկ փորելուժամանակ«չինի» լհախճապակի) ամաններիգեղեցիկ կտորներ էին ելնում: Բերդի քարերը, որոնք քանդվել էին, թափվել էինբլրի կողերին,որի վրա կառուցված է բերդը ն Սուսանա գետիմեջ: Փորված տեղերումգերեզմաններ կային Բերդի շուրջը մի պտույտ կատարելը մուտ կես ժամ կտներ:ԲերդիծայրամասըՏափըկիկողմըժայռոտէր, իսկ մյուս կող-

Սուսա-նց

քարե դագաղով: `

որ Հ Երմկներ Թուրը աԱ արընա կային: մ

ւ

Կի ի»

ռուցելուց հետո (1905 թ.) գնում էին այդ լճի մոտ ն կեռիկով ու թելով ձուկ էին որսում. մեծ ձկներ: Բերդի շուրջը միայն ուռենու ծառեր կային մինչն 1915 թվականը,ուրիշ տեսակծառեր չկային:Բերդիչորս կողմն անառիկ էր, իսկ քիչ հեռավորությանվրա իմ Սուսանացարտերն էին: ԲերդիցդեպիԾովասար 3-4 կմ վրա կար վանքը, որի ծածկի կամարըքանդված էր, իսկ պատերըքարե (փեղկերը) մնում էին: Եկեղեցին էր Ձողկանց բարձր Սուրբ ծին: Քրդերն այդ եկեղեցուն ասում էին «Դերա Սորդարէ»(Կարմրադուռ վանք): Վանքի արնելյանկողմում կար մի լիճ, որ չէր ցամաքում: շրջապատումղամիշ(եղեգն) կար,քաղում էին խսիր(փսիաթ)

չարդարեք Աստվածա-

կոչվում

|

՛

տոան

Այդ եկեղեցու մեջ Սասունի 1904 թվականիապստամբությանժաանակ սվազցի Մուրադիզորքն էր ապաստանածու կռվում էր թուրք ն քուրդ զորքերի դեմ: Քրդերը, սակայն ենթադրելով, որ եկեղեցում հայերը գույք պահած գնում են, որ թալանեն, հանդիպումեն կլինեն, ն Մուրադին իր զորքին: Բալակցի այդ քրդերի ն հայերի միջն կռիվը :

մնացածքրդերը էր

են: Վանքի լիճը դեպի արնելք Գերմավ փախչում գյուղի ավերակներնէին: այդ

ա կոր բունԼիոն վողմը էր Տոնեն, ինչպեսվկայում դաբար բ ր Նր ղացի միաղջկա ենՏափըկ թե Իրցանքհարս: Այդհարսն

որ այդ գյու-

։

տանում

ա-

մեն օր նայում, տեսնում է իր հոր տունը, բազմանդամընտանիքիանդամներիելումուտը: Մի օր էլ տեսնում է, իր հոր տնից ոչ մեկըի-

չի

որ

րենց դուռը չի բացում, ելումուտ լինում: Գնում է հերանց տուն տեսնելու, թե ինչ է պատահել: Գնում տեսնում է, որ բոլորը մեռել են, 4նացել է օրորոցիմի երեխա:Տան չորս բոլորն է նայում ե նկատում,որ յուղի կարասիտակինթունավորմի օձ է սատկած: հերանց

Նախորդ օրը

հարիսայիյուղն այդ կարասիցէր վերցված,որովնբոլորն էլ թունավորվել,մեռել էին: Տոնեն պատմումէր, որ Սուրբ Աղբերիկից(Խութ, Սն Սար) մինչն իրենց գյուղն ու Կուրտըկ (Սիմ) սարի դըքանե զիվկրանը (արծաթագործներիխանութ) վայրըմի քաղաք է եղել, խիտն կից տներով: Մադաշիկ(մայիսինծնված փոքր ուլ) «վաչարխելով» (վազվզելովլ)կտուրից-կտուրէ անցնումՍուրբ Աղբերիկիցմինչնարձաթագործների խանութները(դըքանե զիվկրան): Մբ. Աղբերիկիցմի վանահայրհեծած իր մատակձին, որ նոր է իր հովատակն ընդունել բեղմնավորվել, այդ վերոհիշյալ քաղաքի տներն օրհնելովմինչնհասնում է արծաթագործներիթաղը, ձին ծնում էր, այսինքն մի տարին հազիվ էր բավարարում,այդ քաղաքի տներն օրհնելու համար:Այնքան մեծ է եղել Սուսանք քաղաքը, որ բերդն էլ Սուսա-նց(Զուզա-ների) բերդ էր կոչվում: ՍասունիՇենիկ գյուղացի Մանո Մանոյանը,որ ականատեսէ եղել Սուսանա գետի վրա եղած կամար քարաշեն կամուրջներին, պատմում էր, որ քարկապմի կամուրջըգտնվումէր Սուսանա ն Աղբիկիցեկող երկուգետերի միացմանվայրում, քիչ ներքն, Խարձն գոմեր կոչված թաղի տակը,որից հետո Սուսանա գետը միանում է Գելիեգուզանից եկող Տիգրիս գետիվերին հոսանք, Կանիա-Բահջիկամ Գելու ջրի հետ են գնում դեպիՏալվորիկ: Սուսանա բերդից դեպիարնելք, դեպի Քոփ, դարձյալ Սուսանա գետի վրա մի կամուրք է եղել, նույնպես քարաշեն, «քիլս ու ջըլսով» կառուցված: Սուսանա բերդիցդեպի արնելք ն արնմուտք եղած այդ կամուրջները,որոնցից միայն գետի աջ ն ձախ ու կամարներիմնացուկներն են երնում, բերդ եկող ափերիանիվներն ու գնացողճամփաներիկամուրջներնեն եղել: Սասունի այդ Շատախկոչված շրջանըբոլորովին կապ չունի Մոկաց նահանգի Շատախգավառիհետ: ՍասունիՇատախիմասինՁենոբ Գլակնիր «Տարօնոյ պատմութիւն»գրքում հիշատակում է այդ շրն ջանիտեր Գեորգ Շատախոսի մասին գրում. «ԻշխաննԱրջուց կողմանն,ԳեորգՇատախոս,որ կոչեացզանուն գաւառինիւրոյ Շատախ,վասն աւելի անվանիւրոյ»: "Գնում այդ գավառն «Արջուց» էին կոչում, այսինքն արջերիերկիր, ինչպես երնում է, բնակիչներիքաջությունը կամ մորթեզգեստ կրելը նկատի ունենալով:Վաւտտկանշական էայն, որ Սասունում անասունների, վայրի, թե ընտանիայծերի, մազոտ ն անմշակ մորթիները, որպես ձմեռվա հագուստ, մեջքներին էին կապում, ն ամենից շատ Սասունի շատախցիներնէին հագնում մորթիներկու թելերով ամրացնելով իրենց ուսերին: տան

ՏԱԼՎՈՐԻԿ

Տալվորիկը գտնվում է Սասունի կենտրոնականմասում, իր ամեսաժայռոտ բարձրություններով ու անդնդախորձորերով. որոնց կոզերը. Տալվորիկի արագահու ջրով (ԿանիւսԲահջին այստեղ Տալվոթողնելով րիկի ջուր է կոչվում), մաշվել. խորացել են՝ ժայռ-կմախքներ ուղղաձիգկանգնածնրա աջ ու ձախ ափերին, այդ ժայռերի մեջ էլ առաջացնելովբազմաթիվ ն խոր քարանձավներ, որոնք որպես բնական ն աննվաճբերդեր են հանդիսանում:ԿանիաԲահջինՏալվորիլից իր աջ ափիցընդունում է Ձմու ջուրը Հոսնուտ գյուղի մոտ ն Մզրու ջուրը Արտխոնքիմոտ: Տալվորիկիսահմաններնեն հյուսիսում Գաբլոր, Ավխարըկ,ՍխորոնքՍասունիապստամբություննետտորքարն Գռըշեկ լեռնաշարը, րի ժամանակհիմնական ռազմաբեմեն հանդիսացել ն դրանով էլ Տալվորիկը բաժանվումէ Հարմոյի Գոմի ձորով Գելիգեուզանից: Արնելքում հյուսիսից հարավ հոսում է Տալվորիկի ջուրը Կանիա Բահջիգետը, հարավից ն արեմուտքից Խիանքը: Խիանքի սահմանի արեմտյանմասում կա Մալքոյ գելի ն ավելի հյուսիս Սպիտակ սար կոչվող լեռները, որոնք հարմար վայրերեն պաշտպանության համար: Անդոկից ն Գելիեգուզանից հետո Սասունի ամենաանառիկշրջանը Տալվորիկն է: Իրոք, Տալվորիկի արնելյան ամբողջ սահմանը, սկսած Կանիա Բահջիի ն Սուսանա գետի Աղբիկգյուղի տակ միացձան կետիցմինչն Լրտխոնք- Քորախու գյուղերը, պատնեշվածէ Կահիա Բահջու անանցանելի խոր հովտով ն գետով, որի վրա միայն մի կետումհնարավոր է եղել կառուցել Սատանիկամուրջը, որտեղ գետի երկու ափերը համառորենիրարից շատ չեն հեռացել ն հենարան են դարձել այդ կամրջին:Ոչ մի այլ մասում այդ ձորը. 20-22 կիլոմետրի վրա, ճանապարհչունի Ն մի քանի տեղերովմիայն բնիկներըկարող են ժայռից ժայռ նեղ արահետներովանցնել,ուր ձախ ուոնատեզը աջի հետ շփոթողը անդունդ կգլորվի: Ահա ինչու ով տիրել է Սատանիկամրջին, տիրել է Տալվորիկին արնելքից: Տալվորիկը, հւամեփատաբարհարավից,Խիանի կողմից,բնականպատվարքիչ ունի ն միշտ այնտեղից են եղել հարձակումներըՏալվորիկի վրա: Տալվորիկի կենտրոնականգյուղն է բուն Տալվորիկը կամ էգուտուն կոչվածգյուղը, որն ուներ 35 տուն: Տալվորիկում քուրդ բնակիչ չկար: Էգուտունն ուներ Սբ. Սարգիսանունովկամարակապեկեղեցի ն տարրական մի դպրոց: Նրա թաղերնէին Կոտրածըն Էրածը: էգու տուն գյուղի նշանավոր վայրերն են Աղբրդուռ, գյուղի մեջտեղը, Դաուդիկ գյուղի հարավը. Մարսըմոնկա, դեպիարնելք Հարթք գյու37

ղի կողմը, Պողնուտ՝ արեմտյանմասը Հլողինքի կողմը, Վերսկուտ՝ դեպի Գաբլոր, հյուսիսային կողմը, Պաղաղբյուր` դեպի հյուսիսարնելք, Սխտորքար բարձունքիկողմը, Դանդամուր՝ դարձյալ դեպի Սխտորքար, էրած, Կոտրած, Մրձուց նայլն: Էգու տան դիրքը ւուսփարակ է, մի փոքր դաշտ, պաշտպանված Գաբլոր, Ավխուարըկ, Սխտորքար, Գոըշեկ բնականամրություններով ն Տալվորիկի ջուր

ձորով: տան

էգու Սըքեի Ավեի արտի մեջ 1904 թվականին թուրքական պետությունը զորանոց է կառուցում Տալվորիկի վրա մոտիկիցհսկելու նպատակով: Արտատեր Ավենգալիս է զորքի հրամանաւտարի մոտ, տեսնում, որ ահագինքարեր են լցրել իր ապրուստի միակ միջոց արտի մեջ ն ասում է հրամանատարին «Ըմ դարդ էն չէ, վըր խշլա կշինեք,ըմ դարդն է, վըր դուք էրթաքըմ հողուց, էս զադ բարեր իմա՞լ հանըձ ըմ արտուգ» (իմ ցավն էն չէ, որ զորանոցեք շինում, իմ գավն էն է, որ երբ դուք գնաք իմ հողից այդ քարերն ինչպես հանեմ): Թուրք հրամանատարըզարմանում է Ավեի հանդուգն ն ուղղամիտ

հարգադրումից:

Արտխոնքգյուղն ունի 9 տուն: Դա մի հին քաղաքի ավերակների վայր է: ԱղձնիքիՔղիմար քաղաբքիտեղը: Հին անունը Քղեմիր, Քղիասում են մար, քրդերն Շլեմիր։ Ունի եկեղեցի` Սբ. Մարիամըկամարակապէր, կամարներիմի մասըկար: Սբ. Թալըլուկը վտիտ,դալկացած երեխաներին տանելու ն բուժելու տեղն էր: Մարտարուսը գյուղի մեջտեղում,Սլոյի հացտան ներքնն էր գտնվում, մեծ ուխտատեղի էր, Սբ. Խալօղլանը, ըստ ավանդության,մի աղջկա անունով է կառուցված, որը եղել է հսկա, կռիվներիմեջ սպանված:Այդդռնիցամեն անցնողկանգ էր առնում, գլուխը խոնարհում,նոր անգնում, իսկ եթե ձիավոր էր, պետքէ իջներ ձիուց, նույնը կատարեր ն անցներ: Սբ. Թալըլուկ եկեղեցու ավերակի մոտ կամարակապ տուն կա բերդի նման, որը եղել է քաղաքի պաշտպանության վայր, որի մի մասում քարի վրա անընթեռնելի գրություն կա. ասում է նույն գյուղացի Հակոբ Մովսիսյանը,որ այժճ 97 տարեկանէ, առողջ ն ապրում է Աշտւսրակի շրջանի Սասունիկգյուղում: Վակոբնիր պապերիցլսել է, որ այդ Արտխոնք քաղաքում զարբխանա (դրամկտրելու տեղ)է եղել, որի մուո էլ դարբնոց: Այդ դարբնոցը երկաթահանքիկողքին էր գտնվում, գյուղի վերեը, ն այդ երկաթահանքըմինչն 1915 թ. էլ Արտխոնքի դարբիններըգործածում էին: Ինքը Հակոբն էլ, այդ երկաթահանքի ն դարբնոցիմեջ աշխատող էեղել: Նա ականատես էեղել, որ մարդիկ օտար երկրից եկել են պեղումներ արել ն շատ «երկթի ու ուրիշ մադեն (մեւռաղներ)կհանեին ւուսնեին»: Դրանք, այդ մարդիկկոչվել են Խոլչեք (ընկուզենուկոճղեր գնողներ), որոնք այդ կոճղերի մեջ

նկարներ են գտել փայտի վրա, ինքնանկար:Արտխոնքիարտերը հերկելիս թրծված կղմինդրիքարեր էին դուրս գալիս, որոնցով պատեր են քաշել, տներ շինել: Կանիա Բահջի գետի աջ աւիին է, գետի եզերքի տաԱրտխոնքը փարակ բարձրության վրա. իսկ նրա մի թաղը գետի ձախ ափին. ճիշտ դիմացըկոչվում է Քորախու, որի վերեի փոքր գագաթից ջուրը խողովակով,հին ժամանակներում, բերելեն գետիձախ ափից, գետի տակովանցկացրելն աջ ափ անցկացնելովԱրտխոնք,որի գետեճազերքինմոտիկկան նրա հետքերը: Հողի թրծված խողովակների Քոն ունեն իրենցմնացորդները: նապարհըգետի աջ, ձախ ափին րախութաղի կողմը,Տանձուտ կուբ (տանձոտփոս) կոչված տեղում, մինչն բաղատեղիեն եղել գետի ամբողջ երկարությամբ:Արտխոնքից մոտ Կոտրածքար կոչված տեղը, Արտխոնքիցհյուսիս, կեսկիլոմեւոր հեռու, քաղաք է եղել: Այդ տարածության վրա շատ ծառեր կան,անտառ է (մեշա), որ կոչվում է Մըժըփարախ(ամպի վայր): Կոտրած կանգնած մի քար է, որի քարը հսկա մեծությամբ ն բարձրությամբ տակի մասը շրջապատից մեկ մետր բարձրությամբ չորս կողմից կտրվածէ քաղաքի վրա գլորելու նպատակով:Կտրողները «ասհաբեթնընեզը» վայրենիմարդիկեն եղել, սակայնքաղաքի բնակիչները նկատելովայդ, աղետիցազատվելու համարհարձակվելեն «վայբենի»-ների վրա, որոնք փախչել են, սակայն քարի կեսից ավելին կտրվածէ մնում մինչն այժմէլ (1915թ.), որի վրանայողը սարսափում Լ. թե հիմա պիտի գլորվի ցած Արտխոնքգյուղի վրա: Կտրած քարին մուտիկկա Անասու աղբյուր կոչված զուզանը (ամառանոց): Գետի ձախ ափինԲորնջիկ կոչված սարի ուղիղ երկու գագաթներիմուո կա Բորնջիկ կոչված վանքը: Մարաթուկիսարից ն վանքից հետո հայտկի են Բորնջիկիսարն ու վանքը,որոնք նույնպես ուխտատեղի էին` Տվալինք- 15 տուն, որի վերջին քահանային տ. Ստեփանին, 1915թ. Խլհովիտ գյուղում սպանել են աշիր քրդերը: Տվալինքը Արտխոնքից դեպի Փուրխ ճանապարհիվրա էր: Փուրխ 17 տուն, ուներ մի վանք Սբ. Ստեփանոսանունով, որը կառուցվել էր 1818-20 թվականներին,վարպետ Ավեւոիկի ձեռքով: Կամարակապէ, քահանանէր տեր Բաղդասարը,որը 1204թ. Սասուհի պատերազմին,զենքը ձեռքին, կռվի դիրքում էլ սայանվելէ: Փուրխը Տալվորիկի ջրի աջ ափին էր. խոր ձորի շրթունքին, որտեղից իջնում է Սատանի կամուրջ գնացողճանապարհը:Փուրխն ուներ տարրականդպրոց: խլհովիտ Ջ ւոուն, Փուրխ գյուղի ուղիղ դիմագը, գետի ճախ ա փին, մի բարձրությանստորոտումէ գտնվում: Այդ գյուղի վրա առա վոտ ն երեկո արն չի առնում, որովհետն հարավ-արնելյան կողմում

ն.

-

-

գտնվողմի սարի ժայռերը բարձր ն թեք ընկած ստվերում են

գյուղը:

Կեսօրվաընթացքում միքանի ժամ միայն, երբ արնըզենիթում է, նրա ճառագայթներնընկնում են գյուղի վրա" Սատանի կամուրջըգտնվում է Փուրխ ն Խլհովիտգյուղերի միջից անցնող Տալվորիկի ջրի մակերեսից 40-50 մետր բարձրություն ունեցող,երկու իրար մուտեցողկամարաձնժայռերի վրա, որոնք այդ կամրջիմիակ հենակներն են ե արհեստական կառուցմամբիրար են միացվածամուր կամարակապ մասով՝Սատանիկամրջով: «էստին քար, էնտին քար, վըր կհայնաս վրեն, մարդու սրտի թել կկտրվի» (այս կողմըքար, այն կողմը քար, որ նայես վրան, մարդու սրտի թելը կկտրվի):Սաւտանիկամրջի վրայիցբարձած անասունները կարող են ազատ անցնել առանց սոսկումի, եթե վարժ են: Այդ կամուրջը Սասունի 1894թ. ապստամբության ժամանակտալվորիկցիներն ինքնապաշւտւվանության նւպատակով քանդել էին, հետո Փուրխ գյուղի բնակիչվարպետԳասպարնէ վերակառուցելբոլոր տալվորիկցիների միասնական Ուստա ԳասպարըՍասունիթեկ աշխատանքով: անգրագետ,բայց հմուտ ճարտարապետնէր, դպրոցականշենքերի ն գեղեցիկ տների ւտտեխնիկը: Կամրջի կառուցման երկրորդ վարպետը Խլհովիտի գյուղացի Հազոյի Դավոն էր: Կամրջի ծախ ափին բնական մոտ 10 մետր բարձր է եղել դիմացի աջ ափի նույնժայռ-հենարանը պես բնականժայռից:ՎարպետԳասպարնու Հազոյի Դավոնայդ կողմի ժայռի վրա, առանց խարաչուի (հենակ աստիճանների),քար ու կրով, տասը մետր բարձրությամբ,կամարակապպատ են դնում, հավասարեցնում ձախ ափի բարձրությանը,ապա աջ ն ձախ ափերի հենարան ժայռերի վրա գերաններգցում ն ժեռ քարերից կառուցում են կամար կամուրջը,որի կրաշաղախըջրով չի արված, այլ Տալվորիկի բոլոր թաղերից կամավորկերպովմթերված ամենօրյաթարմկաթով: Այդ կամուրջըՍատանիկամուրջ է կոչվել նրա համար, որ ն իր տեսքով ու բարձրությամբ, ն իր կառուցվածքովսոսկում է պատճառում անցող-դարձողներին: Սատանիկամրջի վրա գրություն կար, սակայն, Ս. ըստ Թաթարի'", Զավարյանն չկարողացավ կարդալ: Ֆոֆըռ Քար- Փուրխ գյուղից դեպի հյուսիս գտնվողն երեք կիլոմետր հեռավորություն ունեցող Հոսնուտ գյուղը գնալուցՏալվորիկի ջրի աջ ափով են գնում: Ժայռոտ, անանցանելի մի ճանապարհէ դա: Փուրխ-Հոսնուտ գյուղամիջի այդ ճամփի կեսին, ժայռերից դուրս ցգված 8-10 մետր բարձր միակտոր մի քար է կանգնած, որի տակից մարդ ահով է անցնում: Ճանապարհն անցնում է Ֆռֆըռ քարի տակով, մշտապեսփչողքամին այդ ժայռին հանդիպելիս«ֆոֆըռ» ձայն է հանում, դրա համարքարն էլ կոչվում է Ֆռֆըռ քար: Տալվորիկիջրի այդ անդնդախորձորի բարձր եզերքի վրայից Ֆոֆըռ Քարից երենում

էլ

Սատանիկամուրջը: Ֆռֆըռ Քարը, իր անառիկ դիրքով պաշտպադիրք է հանդիսանումՍատանիկառրջին, նության վայր, ռազմական որ միակ ճանապարհն է արնելքից Տալվորիկ մտնելու համար: Ֆռֆըռ Քարից դեպիձորը բազմաթիվծառերկան, որոնք աճում են այդ ժայռերի ճեղքերում ն մարդ զարմանում է, թե այդ ապառաժ, գրեթե հողազուրկժայռերից ինչպես են սնվում այդ ծառերը:'"Այդ ճամփով լոսնուտ գնալիս ճամփորդըչպիտի սխալվի աջ ու ձախ ոտնատեղերը, եթե ոչ անզգուշությամբ անդունդկարող է գլորվել: Անփորձճամփորդըմիշտ սրտդողով է անցնում,մինչն հասնում է Հոսնուտ գյուէ

ղը:

Տալվորիկի ջրի մեջ թափվող Ձմու ջուր վտակի աջ ափին, գետի եզերքի ժայռերի գագաթի վրա, ունի 9 տուն: Հայտնի դարբինն զինագործԿամեյիՀամզեի գյուղն է ն բոլորն էլ մի ընտանիքից սերած: Հոսնուտի տների լուսամուտներից քուվիներ (վայրի այծ) էինխփում, որսումձորի լանջերից ն դեպիանդունդից,գլորվող, էինբերում գյուղ, այն էլ ժայռերինսովոր որը մեծ դժվարություններով մարդկանց ժիջոցով միայն: Որսորդությունը այդ գյուղացիների զբաղմունքներից մեկն է- Հոսնուտում եկեղեցի ն դպրոց չկար: ՄեռելներինՀարթքում էին թաղում: Հարթք- 20 տուն, եկեղեցի չուներ, բայց դպրոց ուներ" Հոսնուտ գյուղի եզերքը լիզելով անցնող Ձմու ջուրն անցնելիս մեծ թեքուէ բլամբմի բարձունքէ հանդիպում այդ վտակի ձախ աւիին: Մի Ժամ տնում Վունուտից Հարթք գնալն այդ միակ ճանապարհով: Այդ բարձունքի գլխինտափարակմի վայրում գտնվում է Հարթք գյուղը: Սասունում անվանիԽաչոյի Գասպարիգյուղ էլ են ասում: Հարթք գյուղից դեպի ձորը, Տալվորիկի ջուրն իջնում են մեծ դժվարությամբ ն միայնմարդիկ,անասուններըչեն կարող իջնել: Արծվիբույն- Այդ ձորից Հարթք ուղղաձիգ մի ժայռ կոչվում է Արծվի Բույն: Արծվի Բույնիցմինչն հոսող Կանիա Բահջի կամ Տալվորիկի Ջուրն եղած ուղղաձիգ բարձրությունը100-120 մետր կլինի, ամբողջովին ապառաժ, որի վերին մասի վրա, ուր սկսում է Հարթքի հարթությունը,անտառոտ է, ծառերիերկարճյուղերը կախվումեն դեպի անդունդը:Այդ վերի ծառապատմասից 10-15 մետրցածր գետի մակերեսից80-100 մետր բարձր, մի մեծ քարանձավ կա, ուր թաքնվում էին կառավարությանկողմից հետապնդվողՍասունի, հատկապես Տալվորիկի իշխանները:Սակայն Արծվիբույնը ցամաքային ճանապարհչուներ ոչ մի ուղղությամբ, այնտեղ միայն Արծիվներն էին բույն շինում ու ճախրելուլ անդնդախորձորի վրա վերադառնումիրենց բույնը: Վետտապնդվող սասունցիներըերկար ու ամուր պարանն կերը իրար կապելով կախ տալով Արծվի բույնի վերնում գտնվող Հոսնուտ-

ծառերից, մեկ -մեկ կախվում էին Արծվիբույնին հասնողպարանից ն իջնում այնտեղ, դուրս ցցված մի ժայռի վրա, որ ԱրծվիԲույնի դուռն ու «պատշգամբն» էր կազմում: Մեկըմյուսի ետեից նույն ձնով իջնում էինԱրծվի բույն ու վերջում գյուղացիներըքանդում էին պարանըծառից ու տանում իրենց հետ, մեկ էլ նույն ձեով հաց, ջուր ու այլ անհրաժեշտ բաներ իջեցնում աշխարհից կտրվածԱրծվիբույնի բնակիչներին, կամ, երբ վտանգն անցնում էր, նույն ազատարար պարանը ծառերին կայում, թողնում Արծվի բնի առաջ նրա մի ծայրը, որից բռնելով բարձրանում էին Սասունի «արծիվները»:1894 թ. Օգոստոսին այդ Արծվի բնում պատսպարված 8-10 սասունցի ղեկավարների տեղն իմանալով,թուրքական կառավարությունը նույն միջոցով սպարանովիջեցնում է Հարթք գյուղացիների, որոնք բանակցում են Խան այլ իշխանների չոյի Գասպարի հետ, որ հանձնվեն, իսկ երբ նրանք չեն հանձնվում, թուրքերըթողնում, գնում են, սակայն մի քանիօր հետո Խաբլջոզի ն Փսանքի կողմից լեռնային թնդանոթներով զինված գալիս են Տալվորիկիջրի ձախափի վրա, ուղիղԱրծվիբույնի դիմացը ն սկսում թնդանոթներով ոմբակոծելԱրծվիբույնի դուռը, բնակիչներին այդ քարանձավի մեջ ոչնչացնելու նպատակով: ՍակայնԱրծվի բույնը խոր ն ոլորաձն քարանձավ լինում, ն թնդանոթի գնդակները միայն ժեռ քարերից կտորներէին պոկում, անվնասթողնելով ապաստանածներին:Գետի ձախ ափիցքրդերեն ն հայերեն լեզուներով բարձրաձայնկանչում էին նրանց հանձնելու: Ստիպվածայդ իշխաններըհանձնվում են, որովհետն ցերեկ թե գիշեր հսկում էին դիմացիձախ ափից, որ հաց, ջուր ն զենք չիջեցնեն Արծվիբույնի բնակիչներին: Չորրորդ զորաբանակի հրամանատարՄյուշեր Զեքի փաշան 1894թ. օգոստոսին Արծվիբույն ապաստանածներինձերբակալում ն ուղարկում է Բիթլիս քաղաք, իսկ ինքը Սուլթան Համիդիցկայսերական նվեր ստանում դրա համար: Ձկնգոլ- Եթե Արծվի բույնը արծիվներին էր ընդունում,ապա նրանից քիչ դեպի հյուսիս Տալվորիկի ջրի ձախ ափին, գետի հոսանքից մի քիչ բարձր գտնվող Ձկնգոլը նրանց ձագերին էր ընդունում սասունցի, հատկապեսՏալվորիկցի ծերերին, կանանց ն երեխաներին, որոնք Հարթքգյուղից դեպի ներքին Հարթք կոչված թաղնէին իջնում ն մատչելիճանապարհով, հազարներով գնում ապաստանում այդ քարանձավիմեջ, որի դուռը բնական մի անցք էր ն բացվում էր գետի աջ ափի վրա: Ձկնգոլ է կոչվել նրա համար, որ այդ բարանձավիդռնից մինչնգետը եղած տարածությանվրա մի աղբյուր է հոսում քարանձավիցն թափվումգետը:Այդ աղբյուրի ջրի հետ, քարանձավում եղած մի լճից ձկներ են դուրս գալիս ն գնում աղբյուրի ջրի հետ թափվումգետը, ն

է

գետից այդ նույն ջրային ճանապարհովմտնում քարանձավիլճի մեջ: Ձկնգոլի քարանձավը նախ սկսում է մի դռնով, որից ներս 10-15 մետր խորությանվրա բազվում են նոր, բնական, անձն երկու դռներ որոնցից երբ մտնում եք խորն են ու աջ ն ձախ ուղղություններով, մութ, մերթլայն, մերթնեղ երկու քարանձավներ,որոնց վերջավորուխլանը ոչ ոք չի հասել: Դրանցմեջ հազարավորմադիկ կարող են տե-

ղավորվելն միշտ տեղավորվելեն 1894թ., 1904 ն 1915 թթ. կոտորածների ժամանակ նախապեսայդտեղփոխադրելովսննդամթերքն այլ անհրաժեշտիրեր: Ձկնգոլի քարանձավի խորքում վառվող կրակի ձուխնէլ դուրս չի գալիս ն նշմարվում, որը նույնպես օգնում է պաշտպանության գործին:ԱյժմԱշտարակին Թալինի շրջանում գտնվող տալվորիկցիներիմեծ մասը Ձկնգոլի քարայրումն են պաշտպանվել, որտեղ ոչ մի թշնամիչէր համարձկվումմտնել ն 1916թ. ազատվել շնորհիվռուսականբանակի:Մուշ են եկել, ւիրկվել ու անցելԿովկաս: կրծվի Բույնն ու Ձկնգոլը, զարհուրելի ոճիրների ժամանակ,ժողովրդի ամուր ապաստաններնեն գերեզմաններ, ուր թաղվողները կենդանիմարդիկէին: Կտանք- 5 տուն: Զեյթունցի Սուքիասի հիմնած գյուղը, որից սերում էՏալվորիկի բնակչությունը:Տալվորիկի ամենահինգյուղն է, ուհի Սբ. Կարապետանունովմի մեծ եկեղեցի, կամարակապ նշեն, միդիայնքարից ն կրից կառուցված:Պատերը լեռ քարեր էին, սակայն սրբատաշ, դուռը երկաթիցէր դրսից, ներսի ամուր ւիայւտեդռանըմեծ մեծ գլխով մեխերով ամրացված:Եկեղեցու կամարի մեջ զանազան տեղեր40-50 կարասների բաց բերաններըմիայն երնում էին ձայնի անդրադարձմանհամար: Կտանքըէգու տան մի թաղնէր հաշվվում: Լ գու տան դպրոցիդասատուն կովկասցիէր, ինչպեսվկայումէր Թաքարը (93 տարեկան): Դժբախտաբար, այդ ուսուցչի անունըչի հիչում: Կովկասից Տալվորիկ դասատու գնացողը անպայման որոշ ուպատակովէ գնացել, ոչ թե միմիայն տնտեսականիհամար, այն էլ ալվորիկում, ուր ժայռերից են հաց ստանում հողի սակավության պատճառով: Հագմանք-15 տուն Կտանքին մոտիկ, նույն Սբ. Կարապետեկեթադեցումն էին աղոթումն նրա շուրջը գտնվող գերեզմանատանը ղում մեռյալներին: Հլողինք- 40 տուն հայ, ուներ Սբ. Մամաս եկեղեցի, բայց ավերակ, , մի տարրականդպրոց: Հլողինք ն էգու տան միջն կար լավ որակի երկաթահանք,որ տեղացիք օգտագործում էին անտառից ստացած վառելափայտովհալեցնելովերկաթաթարը: Մազրա- 20 տուն հայ, Տալվորիկի Մազրակոչված վտակի աջ աւիի ակունքներիվրա, Հլողինքից հարավ-արնմուտք:

Սպղանք- 25 տուն հայ, ուներ շատ հին մի եկեղեցի կամարակապ ամուր կառուցվածքով, Մարապպա կամ Մարութա ճգնավոր, ուր 1901թ. բոզկանցի հայտնի բեկ Բշարի Խալիլը հավաքում իրեն ենթարկվող բնատուրք,կոռ ն դրամ չվճարող այդ գյուղացիներից 34 հոգի ու լցնում է եկեղեցու ներսն ու գավիթում, ապա արտերից հնձված ցորենի քուլաշ է կրել տալիս, ն կրակ տալով քուլաշին,իր զորքով հսկում է, որ չփախչեն,մինչն այրվելը, մոխրանալը:"' Զմոյի հորինած «Սպղանքնայրվում է» ողբից ահա մի երկտող,որ նա երգում էր քրդերեն. «Կուլ բըքավա մալա խալիլե բշար Զաուա ժըն ու զառ շավըտի կըրա աղ» ն այլն (թարգմ. ցավն ընկնի Խալիլե Բշարի տունը, Ինչպեսկին ու երեխաներվառեց, մոխիր դարձրեց): ԲշարիԽալիլն այդ այվող մարդկանցմոխիրներում մնացած ոսկորները հավաքել է տալիս,տոպրակի մեջ լցնում ն իր մարդկանց միջոցով անհայտվայրում թաղում,իսկ եկեղեցու մեջ մնացածմարդէ տալիս, թափում Տալվորիկի ջրի մեջ ոճիկային մոխիրը հավաքել րը ծածկելու նպատակով: Սպղանք գյուղացի Տոնոյի Մակարը,մկթենքցի Գնորգը ն Անդրանիկը 1902թ. բռնում են Բշարի Խալիլին ՄուշիցՍասուն գնալիս, գլխատում ն գլուխն ուղարկում ուր նա կատարել էր այդ ոճի-

ԽՈՒԹ

ն

է

րը:էղգարդ- 15 տուն

Սպղանք,

հայ, ուներ կույս Մարիամանունովմի ավերակ եկեղեցի դեպի Ձորեր թաղը գնացող (արեմուտք)ճանապարհիկեսին, որ իբրն լուստուն էր ծառայում: Դպրոցչուներ: էղգարդը Տալվորիկ ջրի կիպ ափին,գետի աջ եզեքին էր շինված: Ձորեր- 3 տուն հայ: Տալվորիկ ջրի աջ ափին մի փոքրիկ ձորակի եզերքին, ծառապատմի տեղում: տուն հայ, Սասուն բերդի արեմտյանանՀեթինք կամ տառուտ մի բլրի ուռորուռում, Տալվորիկ օրիձախ ափին Խոծոծվանքի հյուսիս-արնելյանմասում, 5-6 կիլոմետր հեռավորությանվրա Հեթինքում կար Սբ. Մարտանաանունով մի կամարակապեկեղեցի, դպրոց չկար: Հեթինքին էր պատկանում Ավարասթաղը Տալվորիկ ջրի ճախ ափին:

Ետինք48

նով մի կամարակապն շեն վանք, որը գյուղի հետ միասին գտնվում է Տալվորիկ ջրի ձախ ափին, 1-2 կմ բարձրության վրա: Սասունի բերդի արնմտյան մասում, անտառոտ մի լեռան կրծքի վրա:

ԿԱՄ ԽՈՒՅԹ

Խութի կամ Խույթի սահմաններն են հյուսիսից Տավրոսյան լեռնաշղթայի այն մասը, որ Ծիրնկատարիգ դեպի արնելք երկարում է մինչե Սե Սարի արնելյան վերջավորությունը: Տավրոսի շղթայի այդ մասով Խութը բաժանվում է Մշո դաշտից: Արնելքից Սալնո Ձորը Բիթլիսի գետակով, հարավից Մոտկանիմի մասը, Հազզոյի ն Խաբլջոզին սահմանակից,արեմուտքից բուն Սասուն ե Շատախին սահմանակից: Խութը բաժանվում է երկու մասի, հյուսիս-արնելքում Բռնաշենը, իսկ հարավ-արնմուտքում Խութը, որի համար ն կոչվում է նան Խութ-Բռնաշեն: Խանի կամ ճամի ջուրը Խութ Բռնաշենը նույնպես բաժանում է երկու մասի ամբողջԽութի երկարությամբ ն դեպի հարավ-արնելք հասնելով: Խութի գյուղերնեն Շեն- 28 տուն հայ: Հին քաղաքիտեղ, դպրոց չուներ, ուներ չորս եկեղեցի Սբ. Հակոբ,Սբ. Մարծմետ,Սբ. Աստվածածինն ԿուլառնաՍբ.

որ գյուՁիավորը, բոլորն էլ շենն կամարակապ, բացիՍբ.Հակոբից,

ղից քիչ դուրս էր, մյուս երեքըգյուղի մեջնէին: ԿուռլանաՍբ. Ձիավոշենքիցմի քանի տեղ քանդված,քարերը թափված:Շենի մոտիկմի անկյունում ջերմուկ կար, որ գարնանըհիվանդներըայնտեղլողանում ն առողջանում էին: Շենի մոտ, Սարեր կոչված լեռ ժայռի մոտ կար Սբ. Աստվածածինվանքը ն սարն էլ կոչվում էր Աստվածածնի սար: Այդ Աստվածածինվանքը մինչե 1915թ. կոտորածն էլ շեն էր: Գյուղի միջից անցնողգետըկոչվում էր Շենա գետ, որ գնում թափվում էր Բաթմանիջուրը Փրա Բաթմանիհյուսիսային մասում: Շենի շուրջն են գտնվում Արփի,Մրցանք, Ածվիկ, Բուկնոտհայկական բնակավայրերը.Թաղավանք, որ ուներ կամարակապ եկեղեցի ն 100 տուն, Վերին ն ՎարիՇենիստ 35 տուն, վերինը 15 տուն, Ագրակ կամ Ագարակ 15 ւտոուն, Թաղվու կամ Թաղու 25 տուն, Գիլոնք 8 րի

10 տուն, 17 տուն, ւտոուն, Թաղվնձոր Սարինգոլի Շահվերտի

տուն, Ավարք ճ տուն, Վընդձորկամ Հընդըկձոր, որ ուներ կամարակապ եկեղեցի, բայց քանդված, Թշուտ կամ Յուշուտ 36 տուն, շեն կ կամարակապեկեղեցի ուներ, Զորովա 30 տուն, Բլրիկ 10 տուն, Մզրե Շիլդ 60 տուն, Ուշքափ 20 տուն, Փերիվանք 1տուն: Այս բոլորը

տուն, Բաբընթաղ40 տուն, Գործըվար 180 տուն, Կոռ(ք) 90 տուն, ուր կամի կամարակապեկեղեցուավերակ,Գլաձորի դպրոցի հիմնադիր Ներսես Մշեցու ծննդավայրը:Տափ 250 տուն, Փղոնք կամ Փջոնք 20 տուն, Ռաբաթ50 տուն, ուր նստում էր Խութի մյուդիրը:՛ ձռ

Բռնաշենի գյուղերն են Օշակ: 25 տուն, Կծանք 20 տուն, Դաշտադեմ՝30 տուն, Բլրկան (Բլոկան) 35 տուն, եզիան (ք) կամ Եզիանք 60 տուն, Շամիածլք) 30 տուն, Շիրոմզրա, ավերակ է, Արինոքկամ Արենոք 15 տուն, Կոստ 5 տուն, պատմականմի վայր, ուր եղել է յոթը եկեղեցի, որոնց ավերակները մինչն այժմ էլ կմնան կիսականգուն»" Ընկուզեք 25 տուն, Մահրաբանլք) 60 տուն, Արունք 6 տուն, Լորդնձոր 25 տուն, Դաշտամիրան՝10 տուն, Կնոտ՝ (Քնոտ) 7 տուն, Կրպնիկ՝ 3 տուն: Սբ. Աղբերիկի(Սբ. Աղբյուրիկ) վանքը- Գտնվում է ՍՆ Սարի հարավ-արնելյան Տաուս գագաթի փեշի վրա, մի դուրան տեղում, իբր թե Թադեոս առաքյալնէ շինել այդ վանքը: Դա պատմականՎանդիր վանքը, ուր իր վանքն է, պատմականԱղձնիքի եպիսկոպոսանիստ է կյանքի վերջին տարիներնապրել Գրիգոր Մագիստրոսը թողնելով Արարատյան գավառի իր հայրենի Բժնի գյուղը (10-րդ դար) ն ապրելով այդ վանքում, որպես վանահայր,գրել է իր հռչակավոր թղթերը, Սասունի Թոռնիկյան իշխանությանԹոռնիկ Մամիկոնյանի մասին: Սբ. Աղբերիկը կամ Վանդիրվանքը Ժ-ԺԳ դարերում եղել է Սասունի թագավորների դամբարանի վայրը ն ամբողջ Սասունի ուխտատեղին բե հայերի ն թե սասունցի բրդերի համար: Առաջին ձեռվանահայրն է եղել Արդիշո ասորին, որ Մովսես կաթողիկոսից Մ. թվականին: Աղբերիկվանքի երկանադրվել էր եպիսկոպոս թե դուռը նայում է դեպի արնելք Բիթլիս, ուր 50 քայլի վրա կա մի մեձ աղբյուր, որի անունով վանքն էլ կոչվել է Ս. Աղբյուրիկ: Վանքն ունի երկու գմբեթ. մեկը վեղարաձն,մեծ ն կարմիր քարերով կառուցված, իսկ մյուսը զանգակատունկապույտ քարերով շինված: է ն ձառայել է միաժամանակ որպես Վանքն ամուր պարսպապատ Վանքի մյուս դուհամար: բերդ հարձակումներիցպաշտպանվելու պարսպի ռը նայում է դեպի արնեմուտք,դեպի Մուշ: Վանքի շենքը, էր երկաթե ճաղերով, եկեղեցու ներսի դուներսումշրջապատված ն ուներ երկու փեղկ. իսկ դրսի դուռը երծածկված էր ռը սադաֆով ն ամուր: եկեղեցու միջի սյուները քառակուսի էին, որը կաթից էր ցույց է տալիս այդ եկեղեցու 5-6-րդ դարերի բազիլիկլինելը: Եկեղեցու ներսի Սադաֆդռան դիմացն էր գտնվում խորանը, որի երկու, աջ ն ձախ կողմերումկային մեկական մատուռ: Վանքի Բիթլիս նայող դռնից մտնելիս,ձախ կողմի վրա, աղբյուր կար: եկեղեցին կառուցված էր կարմիր ն գույնզգույն սրբատաշ քարերով: Վանքի պարսպի երկու դռները Բիթլիս ն Մուշ ճամփին նայող, երկաթե ն երկփեղկանի էին: 1915թ. խութեցիներիազատարար Սելիմո անունով բեկի պաշտ46

պանության տակն էր գտնվում վանքը ե նրանց ուխտատեղին էր միաժամանակ: Սբ. Աղբյուրիկ վանքն ուներ երկու վարդապետ ն մի դպրոց գիշերօթիկ, ուր ընդունվում էին հատկապես որբ երեխաները: Վանքի ներքնում Ջերմուկ կոչվող մի աղբյուր կար, ուր հիվանդները լողանում էին բուժվելու նպատակով: Վանքնուներ իր կալվածքները երեք վայրերում, որոնք գտնվում էին վանքի շրջակայքում: Անասնապահությանհամարհատկացված երեք վայրերից մեկում պահվում էին ոչխարներ, մյուսում այծեր, երրորդում խոշոր աղջերավոր անասուններ: Վանքի եկամուտը բավարարումէր ն վանքին, ն հյուրերին: Ծերունի Խոդեդանն ասում էր. «Լառ, Սբ. Աղբերկու վանքի («Հավատում խոստովանըմզընքը» ասելուվխաչակնքումէ) թոնդիրտարին տասներկու ամիս կվառեր, ուխտ ու ըխտավոր կուտեր»" Ըստ որոշ հեղինակների,Խույթ ն Սասուն նույնացվում են ն ասվում «Խույթ կամ Սասուն»: Դաառաջացել է նրանից,որ Խույթը Սասունի մեջն է գտնվում, ինչպես Տալվորիկը, որ նույնպես Սասուն անվան տեղն էլ է գործածվում: Խույթը, ըստ Մ. Խորենացու վերագրված Աշխարհագրության,Սասունի մեջ չէր (5-րդ դարում), այլ Տարոն-Տուրուբերանում: Նույնիսկ 9-րդ դարից. խուբեցի Հովնանի ժամանակից, Խութը Սասունի մի գավառակն էր. ինչպես Սասունի մյուս 9 գավառները:

ՄԱՀԲԲԱՆՔԻ ԲԵՐԴԸ

Մահբբանքբերդը,որ կոչվումէ նան Աձիրիբերդ, գտնվում է Մահբբանք գյուղում Ծովասարի արնելյանփեշի վրա: Ամիրիբերդի տերը Խութ ն Բռնաշենիտերնէ եղել, խարճու խարաճառել նրանցբոլորից: Իշխանիանունը Բռնիկ է եղել, որից ն այդ երկիրը Բռնաշեն (Բռնիկի շինած է կոչվում): Այդ բերդի կառուցմանմասինավանդաբարպատմումեն, թե Քրիստոսի Թաղեոս առաքյալը գալիս է Խութ-Բռնաշեն քրիստոնեություն քարոզելու համար: Մահբբանքգյուղում կանգ է առնում իր ընկերների հետ միասին ճաշելու համար:Գյուղից դուրս գալով դեպի Սն սար, ճանապարհինծարավում են: Թադեոս առաթյալը գավազանը զարնում է գետնին ն մի աղբյուր է բխում. Ամիրի երնի Բռնիկիշխանիհովիվներնէլ այդ շրջապատումիրենց ոչխարներնարածացնելիսեն լինում: Ամբողջ հուոի ոչխարներըսն

գույնի են լինում ն երբ գալիս են այդ հորդառատ աղբյուրիցջուր խմելու, բոլորն էլ սպիտակգույնի են դառնում:Նույնիսկ հովվի սն շունն էլ. լակելով այդ ջրից, սպիտակումէ: Արաբ-սնամորթ հովիվը ինքն էլ է խմում ե սպիտակամորթդառնում: Երբ ոչխարըբերրի են բերում, հովիվները պատմում են բերվորներին (կթվորներին), որոնք իշխանի տունը վերադառնալով, այդ հրաշքի մասինպատմում են Բռնիկ իշխանին,Ամիրին,որը ձի նստած մեկնում է այդ վայրը, ուր աղբյուրի մուտ դեռ հանգստանումէին Քադեոսն ու իր ընկերները:Ամիրը Թադեոսինհարցնումէ, թե ինչ մարդ են: «Մենք,- ասում է Թադեոսը,- տեղ ենք փնտրումվանքշինելու համար»: Ամիրն ասում է. «Մի պայմանով միայնկթույլատրեմիմ հողի վրա վանք կառուցել, եթե դուք բժշկեք իմ անդամալույծ միակ որդուն»: Թադեոս առաքյալը խնդրում է, որ իշխաննիր որդուն ուղարկի իր մոտ: Երբ բերում են անդամալույծ որդուն, այդ աղբյուրի ջրով լողացնում ն իսկույն բուժում են: Ամիրանհամաձայնվում է, որ վանքը կառուցենն բոլոր ծախսերնէլ ինքը Ամիրըկատարի,պատերըոսկուց ն արծաթից շինվեն: Թադեռս առաքյալը չի համաձայնվում ասելով, են, որով ն վանքը կքանդեն:Վանթե ոսկին ն արծաթըհափշտակվում բը կառուցում են այդ աղբյուրի վրա, որի համար էլ վանքը կոչվումէ Սուրբ Աղբյուրիկկամ Սուրբ Աղբերիկ:Վանքիքարերը բերում էին Մշո դաշւոի Մառնիկ գյուղից:" Իսկ Ամիրան այդ ոսկին ու արծաթը ձախսում է ն Մահբբանքում,վանքից 2-3 կմ հեռու բերդ է շինում. որ ն կոչվում է Մահբբանքիկամ Ամիրիբերդ: մաՌաբաթի բերդը գտնվում է Խութի Ռաբաթգյուղի արնեմտյան է, «հին ժամանակու» Սում, մի բլրի վրա: Բերդիշուրջն անտտառապատ բերդ է" Բերդիպատերըքանդվել են, քարերը սրբատաշ են, մեծ ն սեղանի մեծությամբ: Պատերի մի մասն էլ դեռ կանգուն է: ՌաբաթիբերդըԾովասարի արնելյան կողմումնէ, 4-5 ժամվա ճամփանրանից հեռու: Բլրկա Բերղգոռ Ա Ընկուզկա Բերդը գտնվում են Ընկուզիկ ն Բլրիկ գյուղերի միջն: Երկու բերդերն էլ բլուրներիվրա են կառուցված: Այդ երկու բերդերի,երկու բլուրներիմիջից անցնում է բարակջուր, որ կոչվումէ Դեղկանց Ջուր: Ձորը, որից ջուրն է անցնում,ծաղկավետ է: որի համարձորն հեքիմներըդեղ էին պատրաստում, Այդ ծաղիկներից Ըստ ավանդության, թե՛ Բլրակը ն թե Ընէլ կոչվել է ԴեղկանցՁոր: կուզկա բերդերը կառուցել Բռնիկթագավորը(իշխանը): Երկու բերդերի չորս կողմերնանառիկժայռեր են Լ անտառներ,միայն մի ճամփա Ընկուզիկ գյուղից գնում է դեւի այդ բերդերը: Բերդերիմիայն ավերակ պատերնեն մնացել: Բերդիմեջ երկու ջրաղացքար գտավ Պողոս Ասլանյանըն գցեց իր ջրաղացիվրա, սակայնՀաջի Ֆերոն քուրդ

է

հայտնի մի աղա, եկավգնեցչորս ոսկով ն տարավՔոլոսիկ գյուղ Մշո դաշտում,իր ջրաղացի համար: Այդ քարերը ամիսը մի անգամ էին միայն ջրում ն ամբողջամիսնաշխատումէին: Կա նան Դաշտա Միրանիբերդ. որ նշանակումէ Դաշտա-Միրան (իշխանաց դաշտի) բերդ: Այդ բերդի մասինտեղեկություններ չկան: Հ.Ն. Սարգսյանն իր «Տարեգրութիւն ի Փոքր ն Մեծ Հայս» աշխատությանմեջ գրում է «Բռնաշեն»վերնագրիտակ. «Թադեի առաքելոյ քարոզութեամբեկալ ի կողմանսյայսոսիկ, ն հրաշիւքբժշկեալ զորդի Բռնիկ իշխանինգաւառապետիերկրին,որ նստեր ի բերդի շինելոյ ի գավաթն միոյ ի լերանց, ուր ն երեի ցարդ աւեարկ նորա...: Եւ Բռնիկ կատարեաց ըստ խրատու առաքելոյն: Յեւո ժամանակացշինեցաւ այլ եկեղեցիգմբեթաշէնորմնակիցեկեղեցւոյն Թադէիռ: «է ի մենաստանիսն սուրբ նշան մականուանեւլ գործելյուրոյց իբր զի ի մանազկերտորդիգաւառապետիմանուկ մատաղյանզգուանկեալ ի թոնիր բորբոքեալ ն այրեալ լինի գորշութենէընտանեաց է ձելի, այն ածուխ...»-" Բուժվում է Բռնիկիշխանի որդինՍբ. Նշանով ն Մանազկերտի ծուխը տրվում է Մբ. Աղբերիկին: Թադեոսի վանքի մասին Մելիքսեթ գրիչը գրում է, որ Խութի մեջ 1426 թվինեղել է Քեռգու գյուղաքաղաքը, ուր գտնվում է Վանդիրանունով, Մեծին Թադեոսի վանքը: Գրիչի այդ հիշատակարանումկա նույն վանքի կնիքով կնքված ավետարան,գրքի վերջումնէ կնիքը»"

ՓՍԱՆԱՑ

ԳԱՎԱՌ

Փսանաց կամ Բուսանաց գավառի սահմաններն են հյուսիսից Խութ-Բռնաշենն բուն Սասունի, Ծովասարիկողմի մասը, արնելքից Խաբըլջոզ, հարավից Խփանք ն արնմուտքիցՏալվորիկիջուրն ու

Տալվորիկը: Փսանաց գավառումՕԾովասարից հւսրավձգվող հայտնիբարձրուեն թյուններն Հռեցվորի, Մնկթորի,Սուլթան Աղբյուրի, Աղա Մանուկի ն Պերմ կոչվող գագաթները,որոնք գրեթեբոլորն էլ ուխտատեղիներ են»"

Փսանաց գավառիգյուղերն են Գումք-23 տուն հայ, ունի Սբ. Քառասուն Մանուկեկեղեցի: Լկդ գյուղին մոտիկգտնվումէ հռչակավորԳոմոց վանքը կամ ճկույթ վանքը.

Գոմոզ կամ Սուրբ Պետրոս Առաքյալի ճկույթ վանքը, Սասունի

Մզրե ն Կրեձոր գյուղերը եղել են, որոնք 1894 թ. առաջ ն հետո հեւտզհետե սկսել են անհետանալ բնակչությանայլ վայրեր գաղթելու

պատճառով:

Փսանք գավառը 1894 ն 1904 թվականներինկոտորածի չի ենթարկվել ն համեմատաբարքիչ է տուժել, քան բուն Սասունը ն Տալվոշարժումների կենտրոննեն եղել միշտ: րիկը, որոնք ազատագրական

ԽԱԲԸԼՋՈԶԻ

ԿԱՄ ՀԱԶԶՈՅԻ ՇՐՋԱՆԸ

`ազզոյի շրջանը հետագայում է կոչվել Խաբլջոզի շրջան ն ՀազԽաբլջոզիշրջանիմասն էր զոն իր շրջանովվերջին ժամանակներում կազմում: Խաբլջոզի շրջանի սահմաններնեն հյուսիսիցՓսանքն ու հարաբուն Սասունը,արնելքիցՄոտկանիշրջանը ն Խութ- Բռնաշենի վային մասը, հարավիցԽարզանի շրջանը ն Խիանիհարավ- արնե-

լյան մասը, արեմուտքիցՏալվորիկի ջուրն ու տալվորիկը: է կազմում Խաբլջոզ կոչված գյուղաքաղաԽաբլջոզի կենտրոնն քը, որ ունի մուտ 600 տուն, որոնցից 500-ը քրդեր, քիչ մասով ն թուրք, որ գլխավորապեսպետական պաշտոնյաներնեն ն 100 տուն հայ: Խաբլջոզը կայմակամանիստէ, գտնվում Փսանքի հարավային, Մարաթուկի արեմտյան, Հալխիսի լեռնաշարի հյուսիսային մասում: Խաբլջոզում կար կամարակապ մի եկեղեցի Սբ. Ստեփանոս անունով. որի հիմքերնէլ 1904 թ. կոտորածիժամանակքանդեցինքրդերը կայմակամիկարգադրությամբ,տեղն էլ վարեցին,արտիվերածեցին: Սահմանադրությանժամանակ (1908 թ.) ուներ դպրոց, այն գործեց Ձեվդեթ բեկը մինչն 1915թ. կոտորածը. որն իրագործեցինկայմակամ ն ԽաբլջօոզիԽալըթ աղան: Խաբլջոզի հայ ազգաբնակչությունը շր3500 Կապաս թվով հոգի, 1915թ. մայիսին օջակահայ գյուղացիներով, ն Կուս գետերի միացումով կազմվածԽաբլջոզի ջուր կոչվող գետի եզերքին սպանվեցին ն թափվեցինգետը: Հազզու կամ Հազզո- 500 տուն, որից 350 հայ, 150 քուրդ: Ուներ մի մեծ եկեղեցի իր երկու բաժիններով,մեկըքաջ Մուշեղ, մյուսը Սբ. Ատտվածաձին,ն կառուգված էր մի մեծ ժայռի վրա, ուր հազար հոգի կարող էր տեղավորվել: Եկեղեցու բեմի առջեում էր գտնվում Քաջ Մուշեղի գերեզմանը իր գերեզմանաքարով,մոխրագույն մի քար: Ինը քահանաներ իրենց ժողովրդի հետ 1915թ. մայիսի 13-14-ին կուտորեվեզգին,Հազզոյի Մուդուր.Սլեման էֆենտիի ղեկավարությամբ,շեյխ Աբդուլ Րահմանի չեխ Հասանի ն շեխ Բալինցի մասնակցությամբ. Մի մասը դեպիԱսին Կուսգետիլեռները փախչելով, ազատվել են ն այժմ

ապրում են ԱշտարակիշրջանիՈւջանգյուղում: կողմից բացված դպրոց կար Հազզոյում Միազյալ ընկերության աղջիկներինըն տղաներինը առանձին-առանձին,5 սենյակից ն մի դահլիճիցբաղկացած:ԴպրոցըՍասունի ամենամեծ դպրոցնէր, ուր 7-8 դասատուներկային: Հազզոյի հյուսիսում Մարաթուկնէ 40 կմ հեռավորությանվրա ն Խարիտիլ լեռը, արնելքումՆորաշենի սարերը, արնմուտքումԽանդիլի լեռները, ուր, ըստ ավանդության,հին Հազզու քաղաքի գանձերն են պահվել ու անհետացել,հարավում Խարզանի ն Բշերիկի դաշտերնեն տարածվում, որ Վազզոյից երնում են: Հազզոյի բերդը- Հազզոն քաղաք եղել հին դարերից ի վեր, ունի շատ հին մի բերդ ոչ թե կառուցված, այլ Ժայռերիներսումփորված կառուցված, ուր ն պաշտպանվել են: Բերդից մինչն եկեղեցին,ստորերկրյա ճանապարհ ունի, նույնպես ն մինչն մեջիտը կամ ջամին: Բնականբերդի քարերը սպիտակգույնի են: Բերդի տակը, ջրի ափին, գտնվում էր աղի հեղուկ հանք ն գիպսիհանք: Աղնայնքան սպիտակ էր, ն հեղուկը համեղ, որ մանուշակիհոտ է գալիս, ասում էին: Պատմում են, որ Հազզոյի բեկԽըդըրը հայերինթույլ է տվել անցյալում այդ եկեղեցին կառուցել միայն ջամիի լմեջիքաջ Մուշեղ Աստվածածին տի) կառուցումն ավարւոելուց հետո: Հազզոն ունի Խդրբեկ (արմ. մաս), Սլեման բեկ, Շամդին աղա (հար. կողմ) անուններու| մզկիթներ,որոնք մինարե չունեն: Քաղաքի կոչված մի հսառաջ, հարավայինկողմը, կար Հաջրէլ բեկ(բեկիքար) ակա քար, դաշտի մեջտեղը, շուրջը մաքուր հողայինւտարածություն, ռանց որնէ քարի: Այդ տնկվածՀածր-էլբեկ քար հր. կողմից բարձրուկողմից 15 մետր է: Քարի բարձրկողերի վրա թյունը 30, հյուսիսային կային միջից բացված ջրամբարներիհետքեր, բայց ջուր չկար: Այդ քարի վրա նկար, կամգրություն, արձանագրությունչկար: Սլըմբուկ քար Հաջր էլ բեկի հս. կողմում տարածվողդաշտում կա մի զզված քար 2-3 մ բարձրությամբն 4-5 մետր լայնությամբ, սպիպատմվում է, որ տակ, մոխրագույն,որի վրա սլմբում են երեխաները, են նկատի ունենալով այդ Հաջը-էլ-բեկ քարերը երկնքից ընկել, ն նրանցխրվածքը շրջապատումուրիշ քարերչլինելը: Հազզոյումմի մեջիւոիվրա կա Բրաեմբեկ կոչվածմինարե,որի վրա արաբերենգրված է այս խոսքերը «էմիր-էփրեմ-Իբրահիմդանայափու քիր սաժդա խանա...» ն այդ մինարեն ունի 20-25 մետր բարձրություն ն ւայնքան հաստություն, որ նրա կլոր գլանի միջից երկու աստիճաններ են բարձրանում մինչն մոլլայի էզան (աղոթքի կանչելու) տալու ւոեղը մի կողմ լուսամուտով մյուսը ոչ: Խաբլջոզ-Հազզոյի շրջանիգյուղերն են Մղնուտիաջ ն ձախ ափե-

է

րին

Նորշեն- 111 տուն, քրդականը108, իսկհայեր 3 տուն: Նորշենը գտնվումէ Սղնուտ ն Շատ (Վազզոյի) գետերի միացման

վայրմ:Ունի մեծ վանք, որը կոչվում է Կոնոնոսի վանք, որիմասինհիշատակվում է ՄատենադարանիՀայսմավուրքի գրքի մեջ: Կոնոնոս վանքի դռան առաջ, հարավայինպատի մուո կա Շեխ Սմարիգերեզմանը,որն այդ վանքըամիրաներիհարձակումներիցէ պաշտպանել ն ի հարգանսնրա թաղել են այդտեղ:Գերեզմանաքարնու հիշատակարանըմնում են: Նորաշենի արնելյան կողմումՄարջու ն Ասսու գեւտերի միացման կետում կա մի ավերակ վանք, սրբատաշ քարերով, որ կոչվում է Քամատուն: Ըստ ավանդության, Ատոմ Գնունու ն Մանաճիհր Ռշտունու սպանության վայրն է եղել: Այդ Քամատուն վանքի բայրներ, որոնք 1915 թվականին Հազզոյի իրենց ռայա հայերին ազատեցին կոտորածից,դրանք էին Բադրխանի որդիներ Մահմուդ, Ռասուլ.

Խլըֆ, Բոզե ն

Փսուս:

Կուսգետի ակունքում կա Վանդիր կոչված մի աղբյուր,

որ 5

մասի

Ըստ ավանդության, բաժանվելով, կարող է 5 ջրաղաց պտտեցնել: այդ աղբյուրը, որ գալիս է Սբ. Աստվածածին վանքի առաջից, ունեգել է մեծ վանք Վանդիրանունով, որի անվամբկոչվել է աղբյուրը, որ կայ-

ծակի հարվածիցէ բխել այդ վայրումն մեծ ուխտատեղիէր: Հետաքրքրականէ, որ այս վանքը՝ Վանդիրը,կրում է Սբ. Աղբերիկ կամ Վանդիրվանքի անունը, որոնք իրարմոտիկ են, թերեսն նույնը: Կուս գետ, որին Խըլըխտա են ասում արաբները,ունի 80 տուն, հայ-բուրդ միասին, բաղկացած Կոտրծեր, Գոմը, Քարծեր, Ներքին

Վերին թաղ, Արմոքնին ս Արեկոնք յոթը թաղերից:Կուսգետն ուներ մի եկեղեցի Սբ. Աստվածածինանունով, որ նույնանուն տոնի ուխտատեղինէր: Կուռրծերթաղի գլխինմի արտ կար, որի գլխին մի աղբյուր, այդ արտն արժեքավորվածէր իր սահմանագծիվրա, իրար կպած, մեջիդիեներ (20 ղուրուշ արժող դրամ) շարելով ն որի համար մեջիդիեիարտ էինկոչում: Կուսգետիցդեպիարնելքի Ջունար լեռը 3 կմ հեռավորության վրա կար Քարդուռ կոչված անառիկ մի ճանապարհ, ինչպեսՏալվորիկում, որից միայնմի մարդ կարողէր անցնել. անասուն կամ գրաստ այդ ճանապարհովչէր կարող անցնել: Դոդնուկ 15 տուն արաբախոսքրդեր են, խոսում են ն հայերեն, մուսուլմանչեն ն չեն թլփատվում: Ձորք- 45 տուն քուրդ: Ձորքը գտնվում է Կուսգետիձախափիվրա, երեք լեռների ն երեքձորերիմեջտեղ, որի համար էլ Թորք, Ձորեր կամ Ձորիկ է կոչվել: Ձորքի հյուսիսային կողմն է գտնվում Քարմլեհ կոչված անտառուտ սարը, ուր ժայռերի մեջ կա նույնանունբնական մի քարանձավ,որ միշտ ծառայել է թուրքականկառավարությանդեմ աթաղ,

Բ4

րաբախոսքրդերի ազատագրական շարժմանԺամանակ որպես ապաստարան,ինչպեսՁկնգոլըՏալվորիկում:Թուրքական կառավարությունըմշտապեսզսպել ն փորձելէ կոտորել Մուոկանիշրջանի արաբախոսքրդերին: Քարմլեհից դեպիձոր հոսող աղբյուրից ձկներ են դուրս գալիս, գնում դեպի գետը ն գետից դեպի աղբյուրնու Քարմլեհի խորքը, ինչպես մենք տեսանք Ձկնգոլում: 1915 թվականին, շնորհիվ Մուոկանի,հատկապեսՁորքի արաբախոսքրդերի ն Քարմլեհ ապաստարանի,բազմաթիվհայեր են ազատվումՀազզոյին Մոտկանի կոտորածիցն Կովկասանցնելով, այժմբնակվումեն Աշտարակի շրն ջանի Ուջան, Թալինի շրջանի Ներքին ՎերինՍասունաշեն գյուղե-

րում:

Մանանա անունով, որի ջուրը ավազանիցոչ թափվում է ն ոչ պակասում, հավանաբար, հաղորդակից նման այլ ավազան ունենալու պատճառով:Ձորք գյուղի արաբախոս քրդերի ղեկավարն է լինում Զաֆոյե Զայնաբ անունով մեկը.որի դեմ թուրքականկառավարու-

թյունն ուղարկում է 1500 հոգիանոցմի զորաբանակնրան ոչնչացնելու համար: Զաֆոյի ԶայնաբըՁորք գյուղի 7 մարտիկներովամրանում է Քարմըլեհ կոչված ժայռի վրա, ութը օր դիմադրելով հարձակվող թուրքական զորքին կոտորում է ն 1500-ից հազիվ 200 հոգի ազատվում, փախչումեն, Զաֆոյե Զայնաբը վերադառնումէ գյուղ ն զերծ է մնում նման հարձակումներից-"' Ձողուտ 10 տուն քուրդ: Կուրտնեանունովգազանաբարոմի քրդի գյուղնէ: Կուրտնինիր հողին մենակտիրելու համարսպանում է իր եղբորը ն նրա որդիներին:Կուսգետիքուրդ աղաներիցմեկը գալիս է ձողուտցի Կուրտնեինպատժելու: Կուրտնենիր տան մեջ սպանում է ն. այդ աղային,որի արյունըթափվումէ պատահմամբօջախի առաջ դրված ն գլգլե ալրով լցված տաշտի մեջ: Երբ Կուրտնեիկինը վերցնում է տաշտը դուրս տանելու ալյուրը թափելու, Կուրտնենհանգիստ սրտով չի թողնում ն այդ ալյուրը շաղել, թխել է տալիս, գլգլե արնոտ հացն ուտում: Ասսի- 52 տուն, 5 տուն հայ, 47 տուն քուրդ: Գտնվում է Կուսգեւտ կամ Ասսու գետի աջ ն ձախ ափին:Քրդերն արաբախոսն հայախոս են: Լսսի կաճ Ասսու նշանակում է անառիկ:Այդգյուղի մուտ է Հին Ասսու բերդը: Շեւեր Նույն գետի աջ ն ձախափերիվրա 5 տուն ունեցող քրդական գյուղ է:

Դլբի

Կուսգետի աջ ափից 2 կմ հեռու: Ցրտուտ Կուսգետիձախ ափի ճյուղի Մոտկանաջրի ձախ ափին, այնտեղ, ուր Մոտկանի ն Կուս գեւտերնիրար մուտենում են, բւսյց դեռ 20 տուն քուրդ,

ՉՉ

չեն միանում:Մուռկանիջուրը կոչվում է «Ջոռ (մեծ) օուրո իր շաւտ վարար լինելու համար: Լփնեք 30 տուն քուրդ, գտնվում է Կուսգետի ն ճոճ կամ Մոտկան գետի միացմանկետում, աջ ափի վրա: Լփնեքըլիքն է թզենի ն նշենի, ոչ միայն ընտանի, այլն վայրի տեսակի ծառերով: Լփնեքի ն Ռաբա գյուղի միջն կա մի ճանապարհ, որ կոչվում է Սաղսրտիկ. որտեղից մարդ. հավասարակշռությանվրա հսկելով միայն կարող է անցնել, իսկ անասուններըչեն կարող անցնել: Ռաբի Սղունտ գետի (ճոճ գետ) աջ ափին քրդական գյուղ, 50 տուն: Կուս ն Մուտկանի գետերնիրար միանալով կոչվում են Սղունտ գետ, ն ավելի հարավ իջնելով աջ ափիցընդունում են իրենց մեջ Հազզոյիցեկող գետը, որ կոչվումէ Շատ գետ կամ Հազզոյիգետ: Փասյար Շատ գետի Սղունտթափվողգետաբերանիաջ ափին, քրդականգյուղ, 50 տուն: Շեխգեղ Շատ ն Սղունտ գետերի միացմանվայրից դեպի հարավ հոսող գետի աջ ափին,այնտեղ, ուր ժայռեր կոչվող լեռնաշարըճեղքում է այդ գետը, Սասունից դուրս հոսում դեպի Բշերիկի դաշտը: ճաման քրդական զյուղ, 200 տուն զազաներ են, մի սարի վրա փոս վայրում գյուղից վերն կա մեծ աղբյուր: Մոտկանիշրջանի մեջն էրհետագայում: եղիկ քրդականգյուղ 250 տուն: Կորտիան կամ Կուրտիան քրդական գյուղ,60տուն: Քոլանս քրդ. գյուղ, 200տուն,Մոտկանիսահմանակից ն երբեմնԴատվանի կայմակամությանն էինենթակա:Դոլանք՝ քրդ

գյուղ 40 տուն

Սղունտգետինմոտիկ:

Զման հայ. գյուղ, 20 տուն, Մոտկանգետի ձախ կողմը:Հրորք 30 տուն հայ, հին ավերակքաղաքի տեղ, ունեցել հինգեկեղեցի Սբ. Կի-

է

րակոս, Սբ. Մարհանա,Սբ. Մանկաս,Սուրբեղ, Սբ. Կիրակոս, որոնք կամարակապեն եղել:" Արտրեր հայ ն քուրդ խառըգյուղ, մեծ աղբյուր ուներ, որ պտտեցնում էր գյուղի ջրաղացը: Սղունտ 70 տուն հայ, ունի երկու եկեղեցի Ս. Շմանիկ ն Ս. Հակոբ: Արսան քրդականգյուղ, ունի մեջիտ, առանց մինարեի: Հաճախայս գյուղերը Մուտկանիշրջանին են ենթարկվել: Փիրչենք 15 տուն հայ: Ընկուզեք 4 տուն քուրդ, նորք 10 տուն

քուրդ-

Մշկատար հայ-քուրդ խառը 15 տուն: Հով հայ-քուրդ խառը 18 նադոբան 8 ւոուն հայ: Վազորթա քրդ գյուղ 15-18 տուն: Կող հայ-քուրդ խառը, 45 տուն, մեծ մասը հայեր էին: խարխաբ 32 տուն: Շաթ, Այնառաս, Պալո, Խալիլան, Այնմար, Դարակուզի, Մազրախալք, Զրնաղըթ կամ Զռնախեթ, Մանկիկ, Վարգամո, Մշրեթան, Մաներա, Փափուր, Դամմոխ, Շեխան, Շնխեղդ, Ռշնիկ, Թզի, տուն:

Մանշկուտ,Գետկից, Խնձորտա,Տազաներ, Գետեր, Ճակուտ, Ձորիկ, Վիժնանք, Ադո, Քանլմանք, Ջալալիք, Հաթնուվանք, Ներքին

Շաթ, Մոլլա Ջալո, Դըջպի, Ռաբի ո Գոլանիս անունով հայ-քրդական կամ քուրդ-հայկական խառը գյուղեր, որոնցից Մանկիկը, Շնխեղդը, Թզին, Մանշկուտը, Գետկիցը, Գետերը, Ձորիկը, Վիժնանքը, Վաթնուվանքը,ինչպես իրենց անուններիցէլ երնում է, հայկական են եղել, որոնք հետզհետեկոտորածի կամ գաղթի միջոցով ն դարձել են քրդական գյուղեր, կորցրել են իրենց հայ բնակիչները ու մնացորդավերակներ ուր երբեմնկանվանքերիկամ եկեղեցիների էր մի քանիքուրդ բնակիչներով:Արծվիկ 35 ներ: Նորգեղը հայ տուն հայ: խասնփի 12 տուն հայ-քուրդ խառն,Կոռթեր 7 տուն հայ: Վարդինոց 5 տուն հայ: Խոջարենք 14 տուն հայ-քուրդ խառն:Տնգետ 16 տուն հայ: Հրեկոնք 7 տուն հայ-քուրդ խառը: Կոշակ հայԻրիցանք10-13 տուն, հայ-քուրդ: Արեգդեմ քուրդ խառն 8-10 տուն հայ-քուրդ: Գոմրդեր կամ Գոմըլորեր քուրդ-հայ, հայերը 8 տուն: Հաղթ քուրդ-հայ: Հրուտ հայ-քուրդ: Կորով՝ քուրդ-հայ, Առվտոց՝ քուրդ-հայ: Հաթնի հայ-քուրդ: Բադրմուտ հայ -քուրդ: էրուր 4 տուն հայ: Հապըշտուղ 2 տուն հայ: Քարկից 5 տուն հայ: Ձորաղբի քրդականգյուղ, մի տուն հայ: Գոմեք 5 տուն հայ: Խարվեր 7 տուն հայ: Յորանք 5 տուն հայ: Գելիե Սնդուս 3 տուն հայ: Դալըրձոր տուն տուն տուն հայ, 10-15 տուն քուրդ: Խասոբի՝ 20 հայ: Ռշնիկ հայ: Դրատ 10 տուն հայ: Ըստ «Արաքս» գրական ն գեղարվեստական հանդեսի 1895թ., էք տվյալների, Խարզանումե84. հհ. 86:93-ում եղած վիճակագրական տուն, Ռմխանք՝ 8 տուն, ԽոջաՇեկալենք՝ ղել են նան հայկական րին՝ 10 տուն, Կորդեր՝15 տուն, Վարդնոց՝7 տուն ն Ջակուտ գյուղեըստ երնույթին, կուոորվել կամ արրը, որոնց ազգաբնակչությունը գյուղեր չկան, անհետացել տագաղբել են ու այժմ,որպես հայկական են թողնելովմիայն ավերակներ: Ժրենց վանք- Խարզանումկա Ժրենցանունովմի վանքիավերակ: մեծությանչափ եղել, կամաԱյդվանքը Թալիշի վանքի (Աշտարակ) րակապ, սյունազարդ,ծածկը նույնպես կամարաձե,մի մասը մնում է: Այդտեղեղել են յոթը վանականվարդապետներ: ն ավերակ վանք համաՍբ. Աստվածածին ն նուն լեռան ստորոտին Հրուտ, Ասի Սղունտգյուղերին մուտ: Պատմում են, որ այդ Սբ. Աստվածածինվանքից մինչն Փսանաց գավառի է եղել մի բարակ շղթա, (զնջիլ) երբ զոԳոմուց վանքը մուց վանքի զանգակը հնչեցնում էին, հնչում էր ն Սբ. Աստվածածին վանքի զանգակը ե, ընդհակառակը:Սբ. Աստվածածինվանքիցմինչե Սասունի բերդի ջուրը, Կապասգեւոն Կուսգետ, անցկացված է եղել

գյուղ

12-15 տուն:

է

վանքՆույնպես մեծ

անցկացված

է

թունել վտանգին պաշարման ժամանակ այդ գետից ջուր ստանալու համար, իսկ խաղաղժամանակ Մարաթուկիսարի աղբյուրիցխողովակով ջուր էր բերվածՍբ. Աստվածածինվանքը: Մանուկ Մնջոյանի պատմածիհամաձայն,շատ հին ժամանակԶոխի Փրա բեկը հարձակվել է Սասունի վրա ն Ս. Աստվածածինվանքը, ն Սասունը թալանել, իսկ երկու վարդապետներին ու մի քանի քահանաներինգերի է տարել Զոխ կամ Զոկ, հետո Սղերդ: Այն ժամանակվանից Սբ. Աստվածածին վանքն այլես վանահայրչի ունեցել: Սբ. Աստվածածին վանքը մասում է գտնվում Խութի սահման կազԽարզանիհյուսիս-արնելյան մողսարի ստորոտին,որը կոչվում է Սբ. Աստվածածնիսար: Մարաթուկի Սբ. Աստվածածնի վանքը, փոքրմի վանք է Մարաթուկի գագաթի վրա:ԱռավոտյանարնածագինՄարաթուկի գագաթից երեում են Սիփանըն Մասիսը:Դեպի հարավ,Դիարբեքիրի կողմը նայելիս, երնում է Դիարբեքիրի Խարաժտախի սարը, որը հինգ օրվաճանապարհ է հեռու Մարաթուկից: Մարաթուկի վրա ամեն տարի վարդավառին ուխտի են գնում ն Խարզանի,Լ. Խաբլջոզ (Հազզոյի), ն. Մուոկանի, Փսանքի ն այլ շրջանների սասունցիները,3-4 օր մնում: Առաջին օրը Մեծ Մարաթուկիգագաթի վրա(երկու գագաթ ունի Մարաթուկը, մեկըմյուսիցփոքր, բայց ոչ երկու Մասիսներիգագաթներինման) մատաղներէին անում, երկրորդ օրը փոքր Մարաթուկիվրա, երրորդ ն չորրորդ օրերը պարի, նշանառության, լարախաղացներիխաղի օՄեծ րերն էին: հռչակ էր վայելում այն մարդը, որ նշանառության առաջնությունն էր խլում ն կոչվում էր «նշանդար», այսինքն թիրախին անվրեպ խփող:Մեծ Մարաթուկիգագաթիցքիչ ցածր Շարանքարեր կոչված մի գյուղ կա, ուր հովիվն իր ոչխարներիհետ քարացած է: Ըստ ավանդության,մի հովիվ Մարաթուկի լանջին, ամառվա շոգ ժամանակ, իր ոչխարներնարածացնելիս ջուր չի գտնում, ու սիրտըկսկծում է ուխարների մղկտալուց: Վերցնում է իր սրինգը ն բարձր մի ժայռի վրա նստում ու սկսում նվագել,խնդրել «Բանձրիկ Սբ. Մարաթուկին». որ իր ոչխարներինմի պաղ աղբյուր տա, խմեն ու չմղկտանխոստանալով նոխազինմատաղանել: Այդ ժայռի ստորուոից,որիգազաթին հովիվը նստած սրինգ էր ածում, բխում է մի աղբյուր, որի հոսանքի շուրջը ոչխարները հավաքված սառնորակ ջուրն են խմում, ինչպես ն հովիվը իր պապակ շրթունքներն ու սրինգն է հովացնում, սակայն նայում իր նոխազին,որ ոչխարի առաջնանցած դեպի արուոն է գնում: Հովիվը նոխազինչի մատաղում, ն ինքը բերանին դրած սրինգն սկսում է նվագել, որ հոտն արածի: Այդ ժամանակ քարանում են բոլորը, է Մարաթուկիլանջին: կազմվում է Շարանքարերը,որ փիոռված

ՄՈՏԿԱՆԻ ՇՐՋԱՆ

ՄուոկանըպատմականԳզեխիարնելյան մասն է, հարավից էլ Բեղի մի մասը: Մոտկանիշրջանի սահմաններնեն հյուսիսից Խույթ-Բոնաշենը, արնելքից ԲիթլիսիԹուխ գետն ու Սալնոձորը, հարավից Բշերիկին Սլիվանիդաշտերիարնելյանմասը,արեմուտքիցԽաբլջոզ կամ Հազզոյիշրջանը: Սուտկանիգլխավոր կենտրոննէ Դատվանը,որն ունի 60 տուն ն է Դատվանի կայմակամանիստ շուրջը տարաճվող ՄՍուոկանի լեռներն են Մարաթուկիարնելյանշղթան,Կուչի, Վորմոր, Շնազ, Փորակ, Մազիքար, Խալըմս ն Նքուն բարձրությունները(«Վամբավաբեր», 1916 թ., նո. 42, էջ 1334): Մուոկանիցանցնում են ԿապասգեւոըկամՔեւերցու. Մցու, Բոկնոտու նեԵրախուվտակները,որոնք միանալով Մեյդանա գետին, հոսում են հարավ ն Զոխքաղաքի մոտ թափվումՏիգրիսի

մեջ:

Սոտկանումկան բերդեր Գզխու բերդ, Մազիքար,Ուրուսի, Տարլի, Կալհոկ, Բոկնոտն Քիրվու, որոնք անառիկվայրեր են ն տեղացի արաբ, հայ, քուրդ ժողովուրդներնիրենց ըմբոստություններին թուրքերի դեմ մղած պատերազմներիժամանակապատուսնելեն այդ բերդերում ու քարանձավներում: Նիչ. ՅԱ տուն, կեսհայ ն քուրդ, ԵսայիՆչեցիհայտնիփիլիսուիայի ծննդավայրնէ, Ասու գեւոիձախափնյավտակիակունքի մոտ, վտակի ձախ ափի վրա, այն մասին մտիկ, ուր Արսանին Կրխոյի կամուրջն է կառուցված: Նիչն ուներ երեք վանք կամ եկեղեցի Կարմրախաղ,Սբ. Գեորգ ն Սբ. Սարգիս,երեքն էլ կամարակապն հին եկեղեցիներէին: Գյուղի միջից բխում են 30-ից ավելի աղբյուրներ: Նիչի կողքի բարձրությունները կոչվում են Շինաղ, Մատղնան Հարպոբ, վերջինը անտառապատ»"" Նիչի Փսխտուրը. 40 մ բարձրությամբմի լեռնաքար է, որի խարսխի մոտ բավականբարձրիցմի մեծ աղբյուր է ջրվեժում, որը ջրաղաց է պտտեցնում:Այդ ջրվեժի տակից ջրվեժի ն Փսխտուր ժայռի արանքով է անցնում ճանապարհը:Այդտեղեղել է Գոմք անունով մի գյուղ Նիչիգ հին: Գոմբի փոքր կամարակապեկեղեցին շեն էր մնում մինչն 1915 թվականնէլ: Պաւոմում էին, բե Փսխտուր են կոչել այդ ժայռ ու քարը, որովհետն.այդ տեղերըարջերը աղբյուրի վրա գնացող անասուններին փսխցնումէին (պատառուոում):Նիչը վերջին տարիներում պատկանումէր Բափեր աղա կոչված մի քրդի: (Տվյալները վերցված են ՄոտկանիԿրխու գյուղացի ԻսրայելՀովհաննիսյանից ն Ուստա Ակոբիզ, որոնք 1847 թ. ապրումէին Ութանում): Բ

Մարմանդ. 200 տուն, քրդականգյուղ, հայտնիԴրբոյիՄամադի գյուղն էր, որի միջից բխող աղբյուրը պտտեցնումէ գյուղի ջրաղացը: Գտնվումէր ՆիչիցԴատվանգծի հյուսիսային մասում, վտակիձախ ափում: Այդգյուղացի էր էշմիածնի Բարսեղ կաթողիկոսը(1678թ.): Արփի.100 տուն հայ, ունի շեն ե կամարակապեկեղեցի: Շեն. 60 տուն հայ, իսկ Բրդի Շեն կամ Բռնաշենն էլ նրան մոտիկ ե մեծ գյուղ է: Հայկական Շեն գյուղում կա մի եկեղեցի Մբ. Հովհաննես անունով, որը կամարակապէ: Շենը հաւտկաւվեսընկուզենի Լ ւուսնձենի ձառերիմի անտառ է, ձառերից «արնը մարդու վրա չէր դիպչի»: Քաշախ. 200 տուն հայ, ունի շեն ե կամարակապեկեղեցի: Քաշաղն աղբյուրներիգյուղ է, ըստ ՄղունդգյուղացիԱդոյանԲաբի ասաձի, 3885 աղբյուր ուներ: Հարուստ նահապետականընտանիքներէին ապրում այդ գյուղում«Վաշոյիտունը60 շունչ էր, տասներկուխաչերկաթ էր դրուկ վըր մեծ թունտրին»": Գզեխ կամ Նիզեն. պատմականհին քաղաք է Գզեխիտեղը, որ հիշվում է Մովսես Խորենացունվերագրված «Աշխարհացոյցիս մեջ: տուն ն է Այժմ հայ, ունի շեն կամարակապ եկեղեցի: Գզեխիմոտիկ է

Խալամսըսարը: ՄցիկամՄցը 120 տուն հայ, ուներ շեն ն կամարւսկապ եկեղեցի: Մեյդան.50 տուն, քրդականգյուղ, որի տերն էր հայտնիքուրդ Նա-

մադիԴրբոն, որի սարսափըտարածված էր շրջանի վրա ն ասելիք էր դարձել«Ագրե փալասոտե մը թըվընկե ՆամադեԴրբոդը բարի»(ՆամադիԴրբոյի հրացանիցկայծակ կտեղա): Կրխո. 100 տուն հայ ն քուրդ, խառը,ուներ երկու կամարակապեկեղեցի Տերնաղբեր ն Սբ. Հակոբ, որոնք շեն էին: Սղունւո. 70 տուն, հայ ն քուրդ, ուներ մի տարրականդպրոց ն երկու եկեղեցի,Մբ. Վակոբն Շամոնյան, երկուսնէլ շեն վիճակում: Տորխ- 70 տուն քրդականգյուղ, գյուղի տերն էր Ռաշիե Ջնտո անունովքուրդ աղան: Արսան, 30 տուն, քրդական գյուղ: Մուռոկանի քրդական գյուղերը ջամի (աղոթատուն) չունեին ն բնակիչներն ընդհանրապեսնամազ չէին կատարում: Ջրտո կամ Ջրտու. 80 տուն հայ, ուներ կամարակապ,բայց հանգած եկեղեցի: Հորք. 40 տուն հայ, որից մի քանիսը միայն քուրդ: Տնկետ. 30 տուն հայ, 2-3 տուն քուրդ: Առվտոց. 60 տուն քուրդ: Բոյնուտ. 50 տուն հայ, նան Բողնուտ է կոչվում, իսկ Մշո առաշնորդարանիցուցակում Բոկնուո: Հորմեզ. 60 տուն, հայն քուրդ խառն: Ե0

Մարկոկ. 100 տուն հայ, շեն, մեծ ն կամարակապեկեղեցի ուներ, անունըհայտնիչէ, չեն հիշում պատմողները: Աղբժներ. 80 տուն հայ, ուներ մի շեն ե կամարակապեկեղեցի: Քոլանս. 100 տուն քուրդ, գյուղի տերն էր Հաջի Ֆարո աղանճաման. 120 տուն քուրդ, տեղացին իր մուռ շրջաններից Շամդին հողե պուտուկներ անգամպահանջում աղան,որպես խաֆիրություն, էր, դա ընդհանուրբան էր ն մյուս խաֆիր աղաներիհամար: Լանդադարան.8 տուն քուրդ. Ամարի Քեֆոյի գյուղը. որին էր նան Սղունտ գյուղը: պատկանում 5 տուն հայ ն մեկ տուն քուրդ: Հաշկադարան. Բընավոկ. 7 տուն քուրդ: Աշկըրոտ. 5 տուն քուրդ: Կարմունջի գլուխ 10 տուն քուրդ: Մեծ Ձոր. 30 տուն քուրդ: Ռաման 50 տուն քուրդ: Բրուտք. 25 տուն հայ: Դոլաք 25 տուն քուրդ: Խուր(տյանք) 30 տուն հայ: Ուրուս 10 տուն հայ: Քրդի Խուրտյանք՝ 30 տուն քուրդ: Մրցանք.25 տուն հայ: Խարտգող 10 տուն հայ: Մրցանքն Ուրուս գյուղերը տանձաստաններ էին: Ըստ Մշո առաջնորդարանի ցուցակի,Մոտկանիմեջ էին մտնում նան հետնյալ գյուղերը. Կորվու 20 տուն հայ: Կարբք 10 տուն հայ: Մզուք կամ Մզրուք 30 տուն հայ: Միրիթաղ 10 տուն հայ: Աբութաղ կամՀավոս թաղ 15 տուն հայ: Աղբրներ 100 տուն հայ: Կնծու կամ Կնծավ 50 տուն հայ: Արտեր 15 տուն հայ: Օրձենք 15 տուն հայ: 1897 թ. Մոտկանի հյուսիսային մասում գտնվել են հետնյալ գյուղերնէլ. Արծվիկ կամ Արծվիք՝ հայկականգյուղ էր, տների թիվըչի հիշատակվում,էղգիկ՝քրդականն նարմանտ նույնպես քրդականգյու-

ղերը:»

ԽԻԱՆՔ Խիանքի սահմաններնեն հյուսիսից Անդոկ ե Կեփին լեռնաշղբան, Արնելբից Տալվորիկը. հարավիցՏալվորիկի ջուրը, Խայսերից սկսած Խազալիկի դաշտը ն համանուն գետը, արեմուտքից Խուլբի շրջանը: Խիանքի աչքի ընկնող բարձրություններն են Սպիտակ, Ռշկանի ն Վասլնին սարերը հյուսիսային մասում, իսկ Ռախման մասում Ֆարսար Պշտա ճիե ն Ֆարհանդու սարերը հարավային ն բարձունքՏալվորիկի Գաբլոր Մզրա խինի կողմերը, արնելքում ները. արնճուտքումԽուլբի բարձունքները: Խիանքով հոսում են Սնիթ գետը, որը բխում է Կեւիին լեռան հարավային ստորոտից,

ճամ գետը Անտոքի հարավից Գելիե Ընգըվի (Մեղրաձոր)

ձորից,

որոնք իրար միանալով թափվում են Կանիա- Բահջի (Տալվորիկի

ջուր) գետի մեջ Խայսեր գյուղի մոտերքը:

Խիանքի. կայմակամությանկենտրոնն է Փասուրը, որ ունի 200 հայ, քուրդ ն քիչ թվով թուրք ծառայողներիտներ, ն գտնվումէ Խուլբի ջրի աջ եզերքին 1-2 կիլոմետր հեռու, Ներջիքի դիմացը: Իշխանձոր. Իշխանձոր կամ Իշխնձոր վերջին անունը, ունի 90 տուն, հինգ թաղ Խզրկու արտեր, Կալիք, Խրվարդ, Միջին թաղ ե Նորհան, մի եկեղեցի կամարակապ նշեն, որ Սբ. Մամաս էր կոչվում, երեք լուսատուն Խորասմամաս, Ս. Թըլըլա ն Ս. Թուխ Մանուկ, որ գտնվում է գյուղի արեմտյանծայրին: Ըստ ավանդության, այս չորս սրբավայրերըչորս կույս քույրերի անունովէ կոչված, որոնք շատ գեղեցիկեն եղել ն կռապաշտթագավորին չեն ենթարկվելիրենցքրիստոնեական կրոնը փոխելու խնդրում ն փախել, եկել են Սասուն, Անդոկի փեշի Խոռուս Մասուճ կոչված տեղը, այնտեղից էլ Իշխանձոր, որպեսզիիրենց չգտնեն: Դա հիշեցնում է Սբ. Վռիփսիմեիփախուստը է ն Տրդաւոթագավորից, թերես4-րդ դարումճան դեպքպատահել Անտոն Տարոնում,իսկ ճգնավոր կույսերին հարմար վայր էր Անդոկի ճգնավորիվայրը, ուր ն գնացել են այդ չորս կույսերը: Օսկի թրի տեղը. գյուղի մեջ եղած Սբ. Մամաս եկեղեցուց քիչ գածր հին մի եկեղեցու ավերակ կա, ուր, ըստ ավանդության,Ոսկի թուր է եղել պահված, կռապաշտներըքանդել են այդ եկեղեցին, իսկ բնակիչներընախապեսՕսկի թուրը պահել են այդ եկեղեցու ավերակի առաջ գտնվող հսկա ժայռի տակ, որտեղից հանելն անհնար է: Այդ քարը իր շրջապատի ամենամեծ քարն է «Օսկը թուր ու որ էլա 10-15 կիզ գաբրցու» (Ոսկե թուրը որ գտնվի 10-15 գյուղ կապրեցնի)-» Ընկուզնակ.80 տուն հայ: Ուներ կամարակապմի եկեղեգի Սբ. Մամաս անունով, Ապաղթա կոչված մի հողամասում, անտառոտ տեղում եղել է մեծ Ապաղաթ վանքը, որ ուխտատեղիէր, նրա կողքին էլ մի լուստուն Սբ. Յակոբ անունով, ն Աբ. Ստեփաննոս,որի կողքին էր գերեզմանատունը: Այդ ապաղաթի վանքի ավերակների ն անտառի մեջ յոթը մատուռ ն հին քաղաքի մի ավերակ կա, ուր «վանքերուդիխ տներուդիխ քիս ու ջըլսից է շինած» Սբ. Յակոբի վանքիցմի քիչ հեռու կա Թլնա աղբյուր, որի վրա մշտապես թասեր էին կախված (երբ Դիարբեքիրից, Սասունից ուխտավորներ էին գալիս) ջուր խմելու համար: Մեծակ Աղբյուր, որ ջրաղաց էր պտտեցնումն հոսում դեպի Սնիթ, կազմում Սնեթի գետը: Սալուկ Աղբյուր՝ գյուղի մեջ: Ընկուզնակի Ապաղթու սարը ն Ծիծառ քարը: Գյուղի բարձունքներն են Կավրե Պիրեն՝ (Պառավի քար) նույնպես: Խզնը Քար կամ Յիծառքարը միակտոր մի ժայռ է, միջին դուռ բատուն

.

ցած, մի քարանձավ է, շատ խոր, գտնվում է Ընկուզնակ գյուղից արեմուտք, մի ժամ հեռավորությանվրա, քարանձավըհորի պես է, դռնից կախ լինելով միայն փորձել են իջնել մեջը, բայց պարաններից կախվող մարդը հատակին չի հասելն ետ են քաշել: Խզնըքար նշանակում է գանձի քար, քանի որ քար գցելուց բավական ժամանակ անց նոր միայն լսվում էր ձայնը:: Գյուղն ընկուզենիներիմի անտառ է, որից ն Ընկուզնակէ կոչվել: Հեղին. 70 տուն հայ, ունի կամարակապամուր եկեղեցի Մբ. Եղիա Մարգարե, որ ամբողջսասունցիների համար ուխատեղի էր: Շուրջը գտնվող անտառը բաժանվածէ ըստ Սասունի ավանի գյուղերի, որի բնակիչները 7 տարին մեկ անգամ գնում են ուխտի, կտրում կանաչ անտառիտերնոտ ճյուղերը ն անտառիցմինչն վանքը, ձեռքից ձեռք տալով, փոխադրում են վանքիկտուրիվրա, ծածկում: «Թամբում» են ասում այդ գործընթացին, որովհետե, ըստ ավանդության, Եղիա Մարգարենհող չի «հմլում» (ընդունում)համբարձել էն իր վանքի կտուրի վրա միայնկանաչ տերնեն դնումծածկի համար, առանց հող գործածելու: Գյուղի մեջտեղը մեծ աղբյուր կա, որ պտտեցնումէ գյուղի ջրաղացը: Ուխտագնացության ժամանակ ման վանքիկտուրի վրա տաղած միսը եփում են 7 տարի առաջ կտրած ն մի «թամբած» ծառի ճյուղերն այրելով ոչ ճյուղ չթողնելով հողի վրա կամ ոտատակ: Արտկունք. 70 տուն հայ: Ունի ութը թաղ Միջին, Ձորեր, Ընկուզեք, Կուպ, Հեղինկպագ, Միրանդիր, Կպովիտ, Դաղբրնին: Միջին թաղումն է գտնվում Ս. զակոբ կամարակապեկեղեցինծռերի բուժիչը: Արտկունքն ուներ դպրոց: Կանգնմեռ կոչված մի վայր ունի, ուր ըստ ավանդության, արտ ջրողը ջրտուքվորը արտ ջրելիս կրթնում է իր օրտուքին ն այդ դիրքով կանգնած մեռնում: Քիչ հետո կինը հաց է բերում ն կանչում մարդին հաց ուտելու: Մարդըչի գալիս: գնալ արտի մեջ, իր մարդու մոտ, տեսնի, Կինն ստիպված է լինում թե ինչու չի խոսում: Մարդը ջրտուքին կրբնած հավասարակշռությունը կորցնում, ընկնում է գեւոնին,որի համար վայրը Կանգնմեռ (կանգնած մեռնող) է կոչվում: Ըստ ավանդության,Արտկունք գյուղը հիմնադրելեն յոթ եղբայրներ, որոնք գյուղատեղի փնտրելով եկել են այդ անտառուտ վայրը, հանդիպելով անտառիմեռ մի մատուռի, որոշել են այդտեղ կառուցել հաիրենց գյուղը ն կառուցում են, ապա սպիտակ սարից մեծ առու նում ն առատ ջուր հասցնում հիմնական գյուղին:Մի օր հանկարծ առուն ցամաքում է, փոքր եղբորն ուղարկումեն ջուր բերելու: Փոքր եղնկատում է, որ երկու բայրը Սպիտակ սարի ստորոտին մոտենալիս

«ջանավարներ» (վայրի կենդանիներ) կռվումեն ջրանցքիմեջ Լ արյունլվա եղած,ջուր կտրած, իրարիցչեն բաժանվում:Փոքր եղբայ-

քաշում է իր դանակը, մոտենում այդ կենդանիներին, կտրում նրանց ականջներըն երկու գազանները սարսափած,կաղկանձելով փախչումեն: Փոքր եղբայրը ջուրը կապում է ջրանցքի մեջ, չորս ականջներըձեռքին վերադառնում գյուղ ն մեծ եղբորը պատմում, թե երկու «կատուներ» մտել էին առու, կռվումէին, ջուրը կտրել էին իե թափած հողերով, ինքն էլ կտրեց նրանց արենց մարմիններով կանջները, նրանք փախան գոռալով, ահա չորս ականջները: Մեծ եղբայրը,որ աշխարհ տեսած մարդ էր, այդ ականջները տեսնելով զարմացածասում է. (Դու կտրել ես ոչ թե կատվի, այլ մի առյուծի ն միվագրիականջները) «Շեր ու պլընգը անկջվնին ըս տու րը

գդրը»"

Արտկունքի վայրերիանուններն են Մազարա, Սմնադ, Առհնձիկ, Հորասկ, Ամուց Ձոր, Փալավուզիկ, Կարթակ, ճռւտիկ, Ազդարնիկ,Կոմա,Դարմո(Դարմոյիգոմ), Պարադոզ,Զարդուզ, Ասրոդալեն Լ այլն: Պերմ. 150 տուն հայ: Ունեին դպրոց ն մեծ կամարակապ երկու շեն եկեղեցիներ Սբ.ԳաորգնՍբ.Աստվածածին:Պերմ գյուղը շինէ ված Քուռկանքկոչվող անտառոտ սարի ստորոտում: Այդ լեռան վրա կանմանր-մանրհայկական ն քրդական գյուղեր: Պերմը հնում մեծէ եղել: Բացի.30 տուն հայ, ուներ կամարակապ եկեղեցի: Բացի գյուղին մոտիկկա հին անառիկ բերդ, որի ավերակները մնում են: Արխունտ. 50 տուն հայ, երկու տուն քուրդ, ուներ կամարակապ, բայց քանդման ենթակաեկեղեցի: Արխունտն հայտնի է իր աղհանքերով, որոնքհեղուկվիճակովառատահոս են, այդ հեղուկըպղինձներում (կաթսա) եփում էին ե ստանում մաքուր սպիտակ աղ ու սպառում: Թուրքականկառավարությունը չէր մշակում,այլ տեղացիները «աղհանատերեր»աղհանքի տերերն էին գործածում: Սնիթ. 11 տուն հայ, ուներ մի վանք Սնիթի կամ Սե թասմասում, Սնիթ անունը,ըսւո ավանդության, ծագելէ նրանից, որ Սբ. Մամասի այդ ուխտիժամանակերեք եղնիկներ (Սե-վիթ) անտառներիցն սարերից ինքնակամ գալիս էին այդ վանքի առաջ իրենց սիրուն որ կտրեն մատղեն Սե- վիթ վանքի հագլուխներըերկարացնում, մար, որի պատճառովգյուղը կոչվեց Սեվիթ (երեք եղնիկ), իսկ եկեղեցին՝Սեվիթի մամաս կամ Սնաթա Մամաս, Սն թա՝ Սուրբ (ս.) Մամաս, Սն թաս Մամաս: Սաղտուն. 110 տուն հայ, ուներ կամարակապ, բայց ավերակ եկեղեցի, գտնվումէ Խուլբա ջրի ձախ ափին, գետից 4-5 կմ հեռու,

ներջըկի մուտ: Սաղտուն անցյալումավելի մեծ գյուղ է եղել,

ունե-

ցել է դպրոց:

Շուղեք. 120 տուն հայ: Խուլբի ամենահարուստ, գեղեցիկ պարտեզներով շրջապատված գյուղ: Ունի կամարակապ եկեղեցի գյուղի արեմտյան մասում, կոչվում է Սբ. Մարծաքո: Քրդերեն այդ գյուղին ասում են Շաուլեք: Ռաբա. 5 տուն հայ, կողքին հին քաղաքի ավերակ ն հինգ եկեղեցիներ, որոնց ավերակների մասին գրում է Գ.Սրվանձտյանըիր «Թորոս Աղբար» աշխատությանմեջ» Փառկա. 100 տուն հայ, 1895թ. ունեցել է 400 տուն հայ, (տե՛ս «Արաքս» գր. ն գեղ. հանդես, 1895թ. էջ85, Ս. Պետերբուրգ),որոնք կոտորածի ն գաղթման հետնանքովմնացին 100 տուն, իսկ 1915թ. բոլորովին ոչնչացանկոտորածիընթացքում: Արսըկ.20 տուն հայ ն 10 տուն քուրդ: Բահմտա. 58 տուն, որից 28-ը հայ: Բահմտան 1895 թվականին ունեցել է 100 տուն հայ, Յրդա՛ 8 տուն հայ: Թիախս. 60 տուն հայ: Շուղեք կամՇաուլիքից հետո ամենագեղեցիկ գյուղն էր: Դառաշ. 40 տուն հայ: Տանձաստան էր, որից ն Տանձ անունն է

,

ստացել: Տանձ. 4 տուն Շեխհամզա.

Փոսա.

հայ, 65 տուն քուրդ:

տուն քուրդ: քուրդ, որից 4 տուն հայ: 12 տուն քուրդ:

35 տուն

Բիրըպիա. Սնդա. 30 տուն քուրդ: Փարըք. 12 տուն քուրդ: Մամըկան. 60 ռուն քուրդ: Ինիկա կամ Ինըկա. 70 տուն քուրդ: Մալա Մլքե. 55 տուն քուրդ: Կտոթնի կամ Կտորնի. 20 տուն քուրդ: Գիլանի. 32 տուն: Սինոռ. 23 տուն քուրդ: Հեշտեր. 20 տուն քուրդ: Այդ գյուղն ուներ կամարակապկիսաշեն մի եկեղեցի Հեշտերի հողերի Զավիա Դերե (եկեղեզու կալվածք) էին կոչվում, որից երնում է, որ այդ գյուղը հայկական է եղել ն պատկանել է եկեղեցուն: խայսեր կամ Կայսեր. 15 տուն: Այս գյուղը կալվածքն էր Մհեի Սմար կոչված մի քուրդ աղայի, որը հայտնի էր Սասունում որպես բռնակալ ն ազդեցիկ, ինչպես նույն Խիանի Քոռ Սլո կոչվածը: Ջաջաս. 50 տուն քուրդ: Այս գյուղում նույնպես կար մեծ կամաԲ5

րակապ, բայց ավերակ եկեղեցի: Այդ գյուղը Մալա խդե հայտնի բրդին: Հլիս. 15 տուն քուրդ:

Գյանջե Բամիա.7 Շեյխըկա (նք). 30

պատկանում էր Ալոյե

տուն քուրդ: տուն քուրդ:

Բառացի նշանակում է շեխեր, հոգնակին հայերեն «եք» գրաբարյան մասնիկով, որ տվյալ շրջանի քրդական լեզվի, հատկապես անունների մեջ է պատահում, որը ցույց է տալիս հայոց լեզվի ազդեցությունը քրդերենի վրա ն այդ գյուղերի նախկինում հայկական լինելը, որ հեւտագայում հայերի անհետացումուդարձել են քրդական գյուղեր: Շմանաք կամ Շմանանք 7 տուն, որից 4-ը հայկական: Միր Հաջի. 8 տուն քուրդ: Գրեխոխե. 50 ւոուն, որից 8-ը հայ: Քարըք. 2 տուն բուրդ: Ալոխ կամ Սլոք 5 տուն քուրդ: Մալա Բադե. 150 տուն քուրդ: Գառախիլ. 5 տուն քուրդ: հայտնի ավազակ Նահմոյե Ասիի գյուղը: Կանիա Պամու (Բամբակի աղբյուր). 12 տուն քուրդ: Շեղկանք. 40 տուն քուրդ: Ունի կամարակապ մի եկեղեցու քանդված շենք: Դոդիկ. 8 ւտտունքուրդ: Ռզան. 7 տուն քուրդ: ախար. 12 տուն քուրդ: նավռո. 15 տուն քուրդ: ճամ. 12 տուն քուրդ: Գոման.100 տուն քուրդ, ներջըք. 4 տուն քուրդ: Այս գյուղի տեղը, ըստ Հ. Ակինյանի,Քղիմար պատմականհին քաղաքի տեղն է: Աստղանբերդ-Մի բերդի ավերակ է, բնակիչչունի: Ըսւո Գ. Սրվանձւոյւսնցի դա պատմականԱստղանբերդն է: Խիանքի տեր քուրդ իշխանն էր Սլեման աղան, որ միաչքանիէր ն Քոռ Սլո էին ասում, ուներ իր կալվաձքները ն որպես պետական պաշւոոնյա նստում էր Փասուրում: Խիանքի հայերի 1915թ. կուոորածի կազմակերպողը ն անձամբ ղեկավարողն է եղել Մհերի Ամարի հետ միասին:

ԽՈՒԼԲ

ԿԱՄ ԽՈՒԼՓ

Խուլբի սահմաններն են հյուսիսից Սիմն կամ Կուրտըք լեռան արեմտյանլեռնաշղթան Խոզմո գագաթով, արնելքից Խիանքը,հարավից Խաղալիկի ն Սլիվանի դաշտը, արեմուտքից Գենջի, Լճայի ն Յավետիկի շրջանները. որոնք Սասունի մաս չեն կազմում, կից են: Խուլբի գլխավոր կենտրոննէ Արտուշենը, որ գտնվում է այդ շրջանի հլուսիս- արեմտյանծայրին ն Գենջի սահմանի վրա: Արտուշեն. 150 տուն մեծ մասը ռմլիկ զազաներ(քրդականմի զեղ) են, ապա թուրքեր ն հայեր: Արտուշեն հնում մեծ քաղաք է եղել, կան

ավերակները:Ունի մի կամարակապ ն մեծ վանքի ավերակներ: Թուրքերն ունեն դպրոց, իսկ դմլիկներնու հայերը չունեն: Արտուշենի վայրը գեղեցիկ դաշտավայրէ: Արտուշեն անունը տվել են, որովհեւոնամբողջ շրջապատովարտ ու շեն է: Ըստ ոմանց Արտաշի շեն է, Արւտաշեսթագավորի անունով: Ընձքար.350 տուն հայ 1015 շունչ: Ունի ինը թաղ Մսըրձոր,Բանոկ, Ցուրտնակ,Վանք, Ձմա թաղ, Մազրեք, Խեչեր ն Ռմբիկ:Ընձքար գյուղումն է գտնվում Ընձքար Սբ. Գեորգ հռչակավորուխտատեղին,ուր գնում էին ուխտի բոլոր սասունցիները:Ս. Գաորգիվանքի դիմացմարմարքարով սալահատակվածէր, իսկ գերեզմանը բեմի առաջն էր սպիտակ մարմարեգերեզմանաքարով: Ընցքրա Սբ. Գնորգը ընդհանուր ուխտաւոեղիէր ն քրդերի համար, որոնք մեծ պատրաստությամբէին գալիս ուխտի: Ուխտի օրերինՓասուրից 1012 զավթիա (ոստիկան) էին գալիս, որպեսզի բազմաթիվ այդ մարդկանց մեջ կարգ ու կանոն ն ապահովություն լիներ: Հսկա եկեղեզին սյուն չուներ,մի աչք ուներ շենքը երկու խորանով,երկուսն էլ կամարակապ: Եկեղեցուառաստաղում«Փարջիպես թոնտիրգեր»,- ասում է Արթինընկարագրելով արձագանքողսափորները: «Հըր դերդրնին ու վարտաբեդնին գկարտին խրնգուն գնգներ հինկ, բա տու գասեր՝ զանգուլագնին է գզարգըն» (երբ տերտերն ու կարդում էին, զրնգուն էր լցվում մեջը (եկեղեցու), վարդապետները կարծեսթե զանգակներնեն հնչեցնում): ն

ԽՈՒԼԲ Բանասեր Գ.Սրվանձտյանցըիր «Գրոց ու Բրոց» աշխատության մեջ, խոսելով Ընձքարգյուղի մասին, ուր նա անձամբեղել է Դիարբերիրում եղած ժամանակ,ասում է, որ Ընձքարնուներ մի նեղ անցք ունեցող քար, երբ չբեր կանայքմտնեն այդ անցքից ն անցնեն կարող կլինեն հղի մնալ (էջ 28)ՀավանաբարԸնց-քար,անցքար, այդ միջիցանցգ-նելիք քարի անունով Անցք-քար կամ Ընցքար կոչվել: է Գեղրվան. 80 տուն հայ: Ուներ մի վանք Սբ. Ստեփաննոս անուսով. կամարակասլհին չենքնշեն ու օգտագործվումէր: Ուներ դպրոց: Գյուղի մեջ կային Սբ. Գեորգ, Սբ. Թուխմանուկ, Սբ. Սարգիս լուստուները:Գեղրվանի ն շրջակա գյուղերի 1915 թ. կոտորածըկատարել է Փասուրի կայմակամՈւսուֆ բեկը:Գեղրվանում կա մի մեծ քահանձավ,որ կոչվում է Փրփրաղբրան զաղեն, ուր պաշտպանվել են 57/

մի քանի տասնյակգեղրվանգիներ,որոնք 1916 թվականինռուսական

բանակիՄուշըգրավելու ժամանակգալիս Մուշ ազատվում: Ահրոնք.80 տունհայ: Ըստ «Արաքս» գր.ն գեղ. ամսագրի 1895 թ. էջ 85-ի տվյալների այդ ժամանակ եղել է 200 տուն: Ուներ կամարակապ ն մեծ եկեղեցի կաքավներիզարդաքանդակներով:եկեղեցու շենքը սրբատաշ քարերով ն «քարուկրով» էր շինված:" Ընկերությանձախսերովպահվող Ահրոնքումկար Հայոց Միացյալ մի դպրոց: Դպրոցիհամար հատուկ շենք էր կառուցել տվել Մշո Ս-. Կարապետ վանքիվանահայրն 1915թ. Մուշի առաջնորդ. Ահրոնք գյուղացի Վարդանվարդապետ Հակոբյանը: Գյուղի մեջ կար երկու մեծ աղբյուր մեկըվերին,մյուսը ներքին: Սասունի ամենահարուստ տներով: Գյուղի գյուղերից մեկն էր Ահրոնքը,գեղեցիկ երկհարկանի վերնում կային Արջքարեր, Սատանի թիթ ու Սարբանդա գաժ կոչանտառոտ վայրերում: ված գազգաքները էզնհարաբերդ. անունովմի բերդիավերակներըկան այդ գյուղին կից, որ ըստ ավանդության,էկին, Կեկին, Ֆիկին անունով երեք եղբայրներ են կառուցել, բե այդ բերդումգանձ կա թաղված, սակայն որքան փնտրել են, պեղել, դեռ չեն գտել: էհուբ. 30 տուն հայ: Ուներ կաճարակապն շեն եկեղեցի Սբ. Սարգիս անունով,կոչվում է Ըհուպ: Գասկե, 101 տուն, որից Ք0- հայ, Ք1-ը բուրդ: Գրեմորե, 8 տուն հայ, 1895թ. եղելէ 30 տտուն(Արաքս, 1895 թ.): Շեն. 60 տուն քուրդ: Անդոկիուղիղ արնեմուտք, մի գեղեցիկդաշտի արեմտյանծայրին: Կապրնին.3 տուն: Կապրներ նշանակումէ Խուղեր, հյուղեր: 37 տուն, որից 7-ը հայ, 30-ը քուրդ: Թիախա. 90 տուն, որից խԽրոճ. 10-ը հայ ՔԱէ. 48 տուն, որից 3- հայ: Կակուաս. 30 տուն քուրդ: Ար42 տուն քուրդ: Թաղանաուալ. 15 տուն քուրդ: Դմլկեր. 70 խադին. տուն քուրդ: Կրման. 90 տուն քուրդ: ճմար. 30 տուն քուրդ: Մազալե. 20 տուն քուրդ: Պապեջանիս. 25 տուն քուրդ: Սադըկան. 12 տուն քուրդ: Տուտերվան. 30 տուն քուրդ: Ըժըվթան,20 տուն քուրդ: խարամ. Ք տուն բուրդ: Խոշչրկան. 5 տուն բուրդ՝ Բոզկան. 15 տուն քուրդ: Կըրնտիք. 10 տուն քուրդ: Պերոկ. 10 տուն քուրդ: նադարան. 100 տուն քուրդ: Գելիե մինար. 30 ւտուն: Դելեթ. 42 տուն: Մոսրտո. 10 տուն թուրդ: Հարբաթ. 8 տուն քուրդ: Գելիե մսուր. 40 տուն հայ, 40 տուն քուրդ: Ունի երկու եկեղեցի Սբ. Անթանիա ն Սբ. Կիրակոս: երկուսն էլ ավերակ: Դուտերիկ. 50 տուն բուրդ: Բաբըջան.30 տուն քուրդ: Խուշ. 30 ւտուն քուրդ. Թլմին. ավերակ գյուղ. ուր բնակիչ էլ չկա: Լաճըկան. 40 տուն քուրդ: Գելիեգանըման. 19 տուն. միայն 2- քրդական: Գելիեմսուր. 24 տուն, որից 7-ը են

Ե8

ն

քրդական:Դալավակաժե. 22 տուն, որից 15-ը քրդական:Վարչական բաժանմամբայս երեքգյուղերը մտնում են Խուլբի շրջանի մեջ: յս եեն ընկնում, րեք գյուղերը տերիտորիալ ձեով Խուլբի սահմանում են Շատախին՝ Տաւիըկի երբեմնենթարկվում բայց վարչականորեն Ի ասեմ, բաժաոր այդպիսի անբնական կայմակամին: դեպ, պետքէ ն հեւտապնդում նումներ Սասունում սովորական էր մի նպատակ էր բաժանել իրարից Սասունի գյուղերը, տարբեր վարչական մասերի կգելով, որպեսզի ուժեղ միավորումներայդ շրջաններում չգոյանանն հեշտ լինի զսպել նրանց ն կառավարել: Խուլբի շրջանինկից, բայց Հավետիկկոչվածշրջանի գյուղերից են հետնյալ գյուղերը, որ երբեմնԽուլբի վրա էինհաշվված Մելիքան (մելիքներ է նշանակում) 120 տուն քուրդ. որտեղ նստում էր մյուդիրը: Սեդախ. 100 տուն թուրդ. Խամըկան. 60 տուն բուրդ: Դայըկան.30 տուն: Մաշտակ.3. տուն հայ: Թըլթը. 16 տուն, որից 10-ը հայ: Յաջանա, Խոխան, Մատիկ, Գառըկան, Շեյնեբոբան,Պհնին, Հրլըկ (խորթ զավակ է նշանակում)ն Չըռըկ: Խուլբին սահմանակիցն հարավ արեմտյանմասում կա Լճայի շրջանը Լճա գլխավոր կենւորոնուլ.ուր նստում էր կայմակամը: Լճայում, Շամշան (350 տուն) ւ. Հարբախն (50 տուն) հայկական զյուղերինմուտիկ,Անթախ (80 տուն) քրդական գյուղին մոտիկ, Անթախ կոչված սարի մի բարձր ժայռի վրա կառուցված է խուլբի Սբ. Առաքելոց վանքը, որը ուխտատեղինէր, Խուլբի ն Լճայի շրջակայքի հայերիհամար: Կամարակապ մեծ վանքն ուներ զանգակատուն: էր Սասունի Հեղին գյուղացի Վահան 1915թ. այդ վանքի վանահայրն որոշմամբ Մշո Սբ. Կարաոր Մշո առաջնորդարանի վարդապետը, էր այդ վանքը, ուներ 60որի միաբանն էր, ուղարկվել պետ վանքից, 70 աշակերտներովմի դպրոց, առանձինտնտեսություն, որու| պահում էր այդ վանքը: գյուղերն էլ ունեին կամարակապ Շամշան ն Հարբախ հայկական հարավկար Կանիա Սպի (Սպիավերակներ:Դրանցից եկեղեցիների հարավ փռվել Սլիվանի դաշտը: տակաղբյուր), որից սկսում էր դեպի էդինակի բերդը" (Կալա էդինակ) Սասունի Խուլբի շրջանի Շեն գյուղից դեպի Փասուր գնագցողճամփիվրւսէ գտնվում,Շենից 10 կմ չափ դեպի Փասուր: էդինակի բերդը գտնվում է մի բլրի գագաթի մրա: Բերդի կողքով են անցնում Շենիկից, Թարխուշից ն Խոզմո սարից հոսող ջրերը, ոէ: րոնք բերդի մոտ Խուլբա ճամ են կոչվում: Բերդը գետի առ ափին Մուշիզ դեպի Փասուր գնացող ճանապարհըէԷդինակիբերդի կողքով է Գոլա Ների (վայրիների այծ) կոչված է անցնում: Բերդի տեղը ճուտիկ նեղ կիրճին. որի վրայից թռելէ վայրի այծը. անունն էլ մուսցել է Գոլա

Ների: Այդ բերդի տիրոջ անունըէկին է եղել, որ ունեցել է երկու եղբայր մեկը Ֆիկին՝ Կանդալա Հեշինի տերը, մյուսը Կիկին` մեծ եղբայրը, որին պատկանելէ Ռախման Սարի բերդը: էկին, Ֆիկին, Կիկին երեք հայ իշխաններեն հղել Սասունի Խուլբ ու Խիանի տերերը: էդինակի բերդի պատերըքար ու կիր են (քըլս ու ջըլս), կլոր, բրգառն, ոչ անկյունավոր:Կանգունմնացածպատերըհասնում են երկու մետրբարձրության:Բերդի վրա ոչ ոք բարձրանալչի կարող, ասում են, որ նրա ճամփանգետի կողմից է եղել, իսկ գետը, դարերի ընթացքում խորանալով,բերդի մուտքըմնացել է բարձրժայռաձորիկողերի մեջ: Բերդի չորս կողմերըխորխորատէ ն ճամփա չունի, անմատչելի մի գագաթ է: Բերդի պատերը բոլորը սպիտակ են երնում, «կաթ ու կիր» են,- ասում է 98-ամյաՀակոբը: Կանդալա Հեշինը Ֆիկին եղբոր բերդն է, որ գտնվում է Սասունի Խիանի շրջանիԱհրոնք գյուղի հողի վրա: էդինակի բերդիցդեպի Փասուր, դարձյալԽուլբա ճամ գեւոի աջ ափին:Արեմուտքում ն հյուսիսում գեւոն է հոսում, արնելքում դուրան է, հարավըլեռ ու ժայռոտ: Բերդի ետնի կողմով անցնում է Փասուր-Շեն-Մուշ գնացողճանապարհը: Կանդալա Հեշին բերդըսն քարից է կառուցված:Գետի կողմը նայողպատերը2,5-3 մետր բարձր են, իսկ ճամփի կողմը պատերը քանդվելն գետնինեն հավասարվել: Բերդի շուրջը ցանցառծառեր

կան: Ռախմանա սարի բերդը պատկանել է մեծ

եղբորը Կիկինին:Բերգտնվում է ՌախմանՍարի գագաթին: Սարի ստորոտին մոտիկ գագաթից7 կմ ցած անծայր մի քարայր կա, «ուր ժամերով գնացել ենք հետքը չենք գտել».- ասում էր Հակոբը:եղել է դեպք, որ մարդիկ կորել են քարայրում ն դուրս չեն եկել: Բերդը կրաքարից է շինված, սպիտակագույնէ: Բերդի շուրջը անտառուտ է: Փասուրից Ֆարխին (Տիգրանակերտ) գնացող մայրուղուցհինգ կմ հեռու Ռախմանա Սարի ստորուտից անցնում Խուլբա ճՃամիօուրը: է Տավրոս լեռներիցմինչնԽալդին-դաղ լեռները ն ԱզնվացՁորից մինչնԱշմուշատ (Արշամաշատ), Սասունի տասը շրջաններում բազեն մաթիվ բերդեր, որպեսքարելեզուներ,մեզ պատմում Սասունի լեռնային Արմենիայիկենտրոնի կատարած պատմականդերը, որն իր արտահայտությունն է գտել հայ ժողովրդի «Սասունցի Դավիթ» էպոսում ն այս լուռ վկաների բերդերի մեջ, որոնք անխորտակելիպատվարներ են հանդիսացելԱսորեստանի,մեդացիների,աքեմենների ն հետագապարսիկ, արաբ, մոնղոլ ու թուրք զավթիչներիդեմ: ««Սասու» ն «Զուզաշ». պատմական բերդերը, որից առաջինը հիշվում է մ.թ.ա. 736թ., ԱսորեստանիՏիգլաթ-Պալասարիարշավանքներին թողնվածարձանագրություններիմեջ, իսկ երկրորդ Ձուդը

հիշվում է Տիգրա բերդի հետ միասին, Աքեմենյան իշխանության թագավոր Դարեհ Ա Վշտասպյանի արշավանքներիժամանակ (522-519 թթ. մ.թ.ա.) Բիհիստունյանկամ Բիսիթունյաներեք լեզվյան արձանագրությանմեջ, որպես Արմենիիամենահզոր բերդերը, մեր կարծիքովն վերոհիշյալ պատմականփաստերով,Սասուն կամ Դավթիբերդ ն Սուսա (Զուզա) կամՍուսանց բերդերնեն, որոնք գտնվում են բուն Սասունի Բոզկանի, Քաղքիկի ն Սասունի Շատախի Տափըկ գյուղի մոտ ն իրենց կառուցվածքներով,ավերակ վիճակում իսկ, ապագզուցումեն իրենց անցյալի հզորությունը որպես պաշտւպանական վայր դարձնելովՍասունը: զա, որ

ԽԱՐԶԱՆ ԿԱՄ ԽԱՐԶԱՆՔ

Խարզանքը Սասունի ամենահարավային շրջանն է, որից հետո սահմաններն են հյուսիսից սկսվում է Միջագետքը: Խարզանքի ն Խաբլջոզի կամՅազզոյի մասամբ Մոտկանիշրջանները,արնելքից Մուոկանի հւսրավայինմասը, հարավից Բշերիկի ն Սլիվանի դաշտերը, իսկ արեմուտքից Խիանի մի մասըն Ֆարխինի հյուսիսային մասը: Այդ շրջանի կենտրոննէ Զոխը: Պրոֆ. Գր. Ղափանցյաննիր «Ուրարտուի պատմություն» աշխաէ. «Դեռ մինչնհիմաէլ Խարզանիշրջանում տության 17-րդ էջում գրում են (Սղերդի մոտ) ապրում քրդեր, որոնք իրենց «Խալդան» են կոչում» (21 գյուղ են). այստեղ կա ն «Խալդի դաշ» սարը: Ձախ 200 տուն հայ ն քուրդ խառն,որտեղ նստում է կայմակամը, ուներ եկեղեցիփայտածաձկն դպրոց: 400 տուն հայ ն քուրդ: Մլաֆանում մյուդիր էր նստում: ՄլաՖֆան. մեծ Ուներ կամարակապեկեղեցի, բայց ավերակ: Մլաֆանըհայտնի է իր աղի հանքերով. որոնք հեղուկ վիճակում են ե գոլորշիացնելով ստանում են մաքուր տպիտակ աղ մեծ քանակությամբ: Ռդվան. տուն, որից քիչթիվ բրդերեն, մյուսները հայն ասորի: Ռդվանը Խարզանի երկրորդկայմակամանիստգյուղաքաղաքն է: Ունի ՄարԳորգիս անունովեկեղեցի շեն ու կամարակապլ. որի ներսում ն դրսումխորանկա: Հոպե. անունով նշված է Հերոդուտիաշխատությանմեջ: 50 տուն հայ: Յուվ կամ Հոպե գյուղի մոտն է մի հին քաղաքի ավերակ, որ պատմականհին քաղաքի ավերակնէ Հիոպե անունով: Սղունտ գետի ձախ ափին Զոխից 15 կմ հեռավորությանվրա: Բզեզիկ. 60 տուն հայ: Ղրբա՝ 40 ւտուն ասորի ն հայ:

Բեյբու. հայ, ասորի

ն քուրդ,

տներիթիվը հայտնիչէ-

Հասհաս. ասորի ն հայ, խառն գյուղ: Ունի կամար ն շեն եկեղեցի: Մարմարոնա.ասորի ն հայ: Փալոնի կամ Խրաբ բաժառ (Ավերակ

քաղաք) Արզն քաղաքի տեղն է: Զուղուր. 30 տուն քուրդ: Շեյխհոնես կամ Կատաշեն. խառըԳյուղ: Թալիբա, Կանի Բարազա (Վարազների աղբյուր), Ջաֆան (քրդ), Ջամխատին(քրդ), Շկավտա, Բատրան, Գոլա (Ձկներիաղբյուր), դարա, Նոր Գեղ, Սեվկան, Հարբալուզ, Նարե (նաուալա), Դեշվան, Ներքին Վերին Բարզան, Թոժկան, Սըջան, Քարեր, Մըզե, Քոխ (վերին, ներքին), Զիարեթ, Բլուանս, Հողյար, Սյանըս, Ջազնե. ունի աղիհանք: մամլայե. ունի աղի հանք: Սղունդ, Հաշկադարան, նՁման. ուկեն առատ աղահանք: Քուչալան, Շերկան, Գոլայե, Ընգարըս, Դրորք, Զման, Սարտուտ (Ծռտուտ), Տերճոճ. ունի հին հայկական վանք: ՇարաՖֆկան, Մերկան, Նաուալա, Տրոպ, Ջոմանի. որ ուներ մի վանք ավերակ Է Բեւաղ, Բըրահ. ուներ կամարակապ վանք քանդված: Ջուուայց (Ջվահեզ կամ Ջուվեյզ). հայ-քրդ.: Զոխայտ-"" Մուսուլմանական կրոնի կենտրոնավայր,Ավդլխահարը հայտնի շեխերի պետն էր, որի գլխով երդվում էին («բը սարե շեխե Ավդլխահար»- Ավդլխահարշեխի գլուխը վկա): Դիմսարք. հայ, Վաքամի. հայ Վերին ն Ներքին: Քոխա. հայ-ասորի: Այնխասը Այնխասրը քուրդ բեկ Բշարի Չաթոյի գյուղն էր: Մարիբ. հայ-քուրդ: Սահտրտու. քրդ., Կալամարան(Օձաբերդ) քրդ.. Ղադմա. քրդ. 40 տուն: Գյոզալդարա. 40 տուն հայ: Բայսատուն. 30 տուն հայ, Մելհա. հայ, Քաստոխ. անմարդաբնակգյուղ: Մազիհան. անձարդաբնակ: Զիուրկ"40 տուն քուրդ: Խճասք. եզդիայան գյուղ, որի բնակիչներին 1896թ. կոտորեցին, մնաց ամայի: Քու60 տուն քուրդ, Դուշա ն Սիլախար. հայկաշան. քրդ., Դուսաւտակ. կան գյուղեր Մղունտա ջրի աջ կողմում, ունեցել են կամարակապեկեղեցի կտուրները հետագայումփայտով ծածկած: Խուբին. հալ, Հաջըր. եզդ.. Ավիսկ. եզդ.. Խորըխ. քրդ. Բիմեր. 50 տուն հայ: Կանի խուլ (Ծաղ աղբյուր) հայ. ունի երկու վանք ավերակ, Գրե հայ, նՆազդար.հայ, Բերըկ.քրդ.. Կանի Սեմո. հայ. Սըբհի. հայ Բառընջ. 60 տուն հայ, որտեղ նստում էր մյուդիրը:Բաջաֆթ. հայ, Հարֆաս. հայ, Ջալդակա. հայ, Խուլըկ. հայ. Դալա. հայ, Լիճըկ. քրդ. դաշըկ. քրդ.. Մերկե Ռաջալ. հայ-քրդ., Դարաբի. քրդ., Խիլկա. բրդ.. Մերինա. հայ, Հադհադք. հայ. Տապի. հայ. Հզնամիր (Իշխանի գանձ) հայ, Թաղարի. հայ-եզդ., Կալհոկ. հայ, Բոլընդ. քրդ.. Զըվընգ. եզդ., եզդիներիմեծի Բշարի Չոլո աղայի գյուղը: Կալե Բաժ, հին բերդաքաղաք,պարսպապատ, որ այժմ էլ գոյություն ունի:

հայ-քուրդ

Բախրզա, Գրե Քալո, Ռաշե

Մասիա Բարզան,

Չառ

հայ քուրդ:

Հասան.

90տուն

Շեխ

ԳԱԱ անուէր: 15-20

եպի հարավ: րավ Կենտրոնական ր կան գյ գյուղՁոխի բեր-

Սասունի հարավ-արեմտյան սահմանի, Գենջի մութասարիֆությանմեջ մտնում էին երկու շրջան Բադկան ն Բագրան, (Խաբլջոզի մեջ), որոնք մշտապեսշփում ունեին Խուլբի հայերի հետ: Դրանցիցմի քանի գյուղեր նշենք վերցնելովՄուշի առաջնորդարանիցուցակից (տես դպրոցականտեսուչ Ռուբենի (ազգանունը չկա) ցուցակը` Հայաստանի Պատմության թանգարանիազգագրական բաժնում): Այդ երկու շրջանների Բադկան ն Բագրանիգյուղերը քրդական են, բաէցի Ռաբաթից,որ հայկական Քրդականգյուղերն են Խոշկան. 40 տուն, Ռշկան. 45 տուն, Վավիտան. 30 տուն, Մալխարզի.15 տուն, Մամկա. 20 տուն, Գոավաքելե. 32 տուն, Գոաբշտալիե.24 տուն, Կըրկըրիա. 15 տուն, Շարութկա. 25 տուն, Ախըտա. 50 տուն, Արաշկա. 24 տուն, Բանըկա. 100

Կառըսոր.6 տուն: Բադկանիվերոհիշյալ 13 գյուղերի քրդերը ամռանըբարձրանում էին Սասունիլեռներն իրենց բազմաթիվանասուններով ն արածեցտուն,

նում

արուտներում, որի համար սասունցիների ն բադրկանցիների միջն միշտընդհարումներէին տեղի ունենում: ԲադրկանըԳենջի մութասարիֆությաննէր ենբակա: Մյուս շրջանը` Բագրան,որը բագրանցիներն են, մտնում է Խաբլջոզի կայմակամության մեջ ն ուղիղ Սասունի հարավում էր ընկնում: Բագրանի գյուղերից են Շաուլիքա. 16 տուն, Մայիլտա. 7 տուն, Զեյնբատ. 30 տուն, Շառըտա.30 տուն, Չլըկա. 35 տուն, Քոլանի. տուն ն Ռաբաթ. 12 տուն: Ռաբաթ 12 տուն հայ, 84 շունչ: Թերես սա այն նույն Ռաբաթն է, որի մասին Գ. Սրվանձտյանցն իր «Թորոս» Աղբար աշխատությանէջ 374-ում հիշեգնում է. ուր կային հինգ եկեղեցի-

ներ:

Սասունի վերոհիշյալ տասը գավառներիվարչական բաժանումը կառավարություննայնպես էր անում, որ նրանք իրարից կտր. ն ված բաժան-բաժանլինեին, որի համար մի մասին կցում էր Մուշի մութասարիֆության,մի մասին Բաղեշին,մի մասին Սղերտին,մի մասին Գենջին ն Փասուրին, որպեսզինրանք իրար հետ շատ չշփվեին: Բուն Սասունը, իր կենտրոնականգյուղերով, մի 50-60 տտարի առաջ, դեռ մինչն այժմ ապրողներըու հիշողներն են պատմում, կցվում էին Դիարբեքիրին,ուր 3-4 օր ճամփորդելով հազիվ էին հասնում, այնինչ Մուշը ընդամենը4-5 ժամվաճանապարհէր բուն Սասունից:Այս «բաժանեա զի տիրեսցի» քաղաքականությունն էր, որ կիրառվում էր Թուրբիայում: Սասունի հարավային մասի բադկանցի, բադրանգի (Բաքրանցի), խիանցի ն այլ գյուղերի թրդերին Սասունի լեռների աթուրք

բնաէր հատկացվում,որպես այդ մասի «ամառային» րուռավայրերն կիչների,որպեսզի թափառաշրջիկայդ քրդերը տեր դառնային,«տեինչպես առաջանային, ղավորվեին» Սասունում ն ընդհարումներ նլի-

մինչն 1915թ. կոտորածը, երբ Սասունը մնաց առանցսասունցիների: Սասունից դեպի հարավ հոսող ջրերը կազմումեն երկու մեծ գետեր Բաթմանի ն Խազալիկի, որոնք իրար միանում են Սասունի հարավայինծայրին, Բահմդա ն Կամհոկ գյուղերի մոտ, իսկ քիչ հյուսիս Դահլըկ կոչված գյուղի մոտ Տալվորիկի ջրի ձախափից նրանց միանում է Ծովասարից Սասունի բերդի կողերով հոսող Կապասգետ ն Կուսգետի իրար միացած Խաբլջոզից անցնող գետը: ԽազալիկԽուլբի ջուր գետերի վրա կառուցված է Փրա Գերթո (Գերթոյի կամուրջ) քարաշեն,կամարակապամուր կամուրջը, իսկ վերոհիշյալգետերից կազմվածԲաթման-սուի վրա Փրա Բաթման հռչակավոր կանում էր 1820-30

թթ.

մուրջը:

Փրա Գերթոն (Գերթոյի կամուրջը) Խազալիկիջրի վրա, Կամհոկ (քրդ. գյուղի մուռ կառուցված մի քարաշենկամարակապկամուրջ է: Կաճուրջը կոչվել է կառուցողԳերթովարպետիանունով ն կամուրջը. որի վրա կա ն նրա հիշատակարանը:Փրա Գերթոյի ն Փրա Բաթմանի կառուգմանքարերը նույն կարմիր գույնիքարեր են: Փրա Բաթման (Բաթմանիկամուրջ) կամուրջը կառուցված է, ըստ Բաթման անունով մի վարպետիձեռքով, որից ն նրա ավանդության, ն այնանունովէլ կոչվել է: Փրա Բաթմաննունի 50-60 մ երկարություն միաժամանակազատ անբան լայն է, որ երկու մեծ ավտոմեքենաներ զուդարձ կարող են անել եզերքներով էլ մարդիկանց ու դարձ կատարելով: Գետի մակերեսիցկամուրջը 4-5 մետր բարձր է, կամրջի երկարության տակ հինգ գուդեր (սյուներ) կան: Կամրջի երկու ծայրերին. գետեզերբներիմասում երկու կամարակապխցիկներկան, որոնցմեջ են մնում մեկը դեպի հարավ, մյուսը դեպի երկու զինված պահակներ կամրջի հիմհյուսիս նայող լուսամուտով հսկելու համար: Բաթմանի է հետնյալ ավանդությունը. Բաթմանըիր նադրմանմասին ւպատմվում տեսնում, է որ հիմք չկա, գալիս կամրջի հիմքը գցելիս, հաջորդ օրը է, օր էլ երաջուրը ւոարել է: Այս բանը մի քանի անգամ կրկնվում ճի զում տեսնում է մի ծերունու, որ ասում է հիմքում մի մարդ կամ կենադանի ողջ-ողջ պիտի դնել ն պատը նրա վրա, այն էլ առավուոյան ռաջին հանդիպող մարդու կամ կենդանուն:Բաթմանն առավոտյան աշխատանքնսկսելիս նկատում է, որ իր սիրած կինն ու որսի թազին զալիս են, հուզվումէ, բայց նկատի ունենալով, որ շունն առաջ է գալիս, մի քիչ ուրախանումէ, որ գոնե շունը «կզոհվի»: Սակայն հաց բեե րող կնոջ ուոքին քար է կպչում: Ձեռքից կերակրի ամանն ընկնումէ,

շունը զբաղվելով թափած կերակրիլպստելով, ուշանում է, իսկ մինչ այդ կինըհասնում է ամուսնու մուտ: Բաթմանըտխրում է, կինը հարգնում է տխրությանպատճառը,մարդն ասում է իր կնոջը տեսած երազի մասին:Կինը թե մահը մահ է, ես էլ քու շինածկամրջինմատաղլինեմ, իսկ դու շինիր հավիտյան չքանդվողկամուրջդ,ու քու աշխատանքը թող անմահ լինի: Բաթմանըկնոջը ողջ-ողջ դնում է կամրջիհիմքում ու սկսում հաջող կառուցել կամուրջը, որի պատերիբարձրացմանհետ իր աչքի առաջ բարձրանում է կնոջ չքնաղ արձանը կամրջիհարավայինճակատի մեջ, որի կրծքերի պպտուկներից կաթնաղբյուրէ հոսում, անցող-դարձող ճամփորդներնէլ իրենցծարավնեն հագեցնում:Բաթմանիվարպետականտաղանդիմասինավանդաբար պատմումեն, թե նա աշակերտնէ եղելԴիարբեքիրի պատմական կամուրջըկառուցողվարպետի ն նախքան այդ կամրջի կառուցումըխնդրել է իր վարպետին,որ նույն նախագծովթույլ տա իրեն Բաթմանիվրա կամուրջկառուցելու, խոստանալովԴիարբեքիրիկամրջինանհրաժեշտ բոլոր քարերը ջորիներուլ ուղարկել Բաթմանից Դիարբեքիր: Վարպետը համաձայնվում է ու միասինսկսում են կառուցել: Երբ Բաթմաննիր կամրջիվերջին քարն է դնում, իր վարպետիջորիների քարավանն է գալիս քար տանելու: Բաթմանըմիայն մի քար է ուղարկում, քարավանը դատարկ ետ վերադարձնում:Բաթմանըգրում է. «Ձեզ մի քար է միայն պակասում»: Իրոք, Դիարբեքիրիկամրջիհամարմիայն մի քարի պահանջ է եղել, սակայնվարպետնիր աշակերտինքննելու, ստուգելու համար փոխանակ մի ջորի ուղարկելու քարավանէ ուղարկում: Երբ ուսուցիչվարպետըտեսնում է քարավանիդատարկվերադառնալը.միայն մի քար ու իր աշակերտիերկտողնէ ստանում, շտապ մարդ է ուղարկում ն Բաթմանինկանչում իր մոտ: Բաթմանըգնում է: Վարպետը հարցնում է, թե ինչու միայն մի քար է ուղարկել: Նա պատասխանումէ Ձեզ միայն մի քար պեւոք է պակասմնացած լինի: Վարպետըտեսնում է, է, ավելորդէ համարում որ իր աշակերտնարդեն իրեն գերազանցել այլես իր ապրելը ն իր մուրճը տալուվԲաթմանին,ինքնասպան է լի-

նում:

Փրա Բաթմանիկամրջի մասին նախաքրիստոնեականավանդության մեթէլ է հիշվում: Երբ Գրիգոր Լուսավորիչը Տարոնում, Սբ. Կւյրապետիվանքի տեղումհեթանոսականկենտրոնըքանդում էր, քրմերին կուռորում, Դեմետր ե Գիսանե պետերին սպանում ն այրելով նրանց մարմինը, մոխիրներն էլ ուղարկում է «Փրա Բաթմանի» մոտ ջուրը բափել տալիս, մի կաղքուրմ գալիս խնդրումէ, որ իրեն չսպանեն: Գ. Սրւվանձւոյանցն իր «Գրոց ու Բրոց» աշխատությանմեջ խոսե88-ում լով այդ մասին, էջ գրում է

««Լուսավորիչ ժողովեցդիւան լցեց զնդան, Կաղն դեն եկաւ ասաց, յաման, Զիս մի դներ մութ զընդան Կեղնիմ վանքինես փոշեհան Տանեմ թափեմ Փրե Բաթման Մինչ օր Քրիստոսգադատաստան»: Փրա Բաթմանիմասինսասունցիժողովուրդը շատ այլ ավանդուն այժմէլ պատմում են դեռ: թյուններ էր պատմում Փրա Բաթմանինմոտիկէ Տիգրանակերտը(Մարտիրոսացքաղա-

քը):

ջուրը բերդարպասինը՝ներսում ն մեծ աղբյուր է: Դրսիաղբյուրների հեռու: Դրանքփաստոսարի ստորոտից,քաղաքից ոչ վել է Ղալֆայի են, որոնց ջրով շրջապատիդաշտնէր ջրվում: Պատրեն ջրանցքներ մում են, թե պատերազմիժամանակ այդ ջրերը հոսեցնում էին երկու օստեղծելուլ արհեստական պարիսպներիմիջի տարածությունում, ղակաձն անանցանելի լիճ, «ջրապարիսպ»: Այդ կատարվումէր ներս միջնաբերդընդունելուց,տեպարսպից դուրս բնակվողներին հետո: փակում ն զիֆթում(ձյութում) ղափոխելուց Չորս դարպասները էին, որ ջուրը դուրս չհոսի: Առաքելոցկամ Թարգմանչաց վանքը գտնվում է Սասունի Սիմ (Կուրտըկ)լեռանԾիրնկատարի հյուսիսայինստորոտում,Մուշ քաղաքի հարավ- արնելյան մասում, Մուշից 3-4 կմ հեռու, մի բարձրության տափարակ վայրում,որից երնում են Բերդակ ն Արաղ գյուղերը,

կարել է դեպիԾիրնկատար գագաթիստորոտը, դեպիԳավատվորիկ Աղձնիքի հարավայինմասի մեջ էր գտնվում,ըստ Պլուտարքոսի, Տիգրանակերտ քաղաքը, որ «Տիգրանին հաճելի բան արած լինելու համար բազմաթիվ շինություններուլ գեղեցկացրինՏիգրանակերտ

քաղաքը» այդ

Ըստ հին հունական աշխարհագրագեւտոների տվյալների, Աղձնիքի մասումն էլ «Մասիուսմի լեռնաշղթա կար, որ բաժանում էր մի

բարձր

դա լեռնագագաբ,

Մուշ)""»:

Սասու սարն է ն Մուշկի երկիրը (Սասուն,

Տիգրանակերտը, որ այժմ կոչվում է Ֆարխին, կոչվել է նան Մուֆարկին, Միաֆարխին ւ, Մարտիրոսաց քաղաք: Դա կառուցված է Տիգրան Մեծի (2-րդի) ժամանակն գտնվումէ Տիգրան 2-րդի ժամանակվապատմականՀայաստանի կենտրոնումՏավրոս լեռան հարւավային ստորուտում: Տիգրանակերտըշրջապատվածէ զույգ պարիսպներով մեկըմյուսից չորս մեւոր հեռավորությանվրա: Յուրաքանչյուր պարսպիհաստությունը մոտ երկու մետրժեռ քարից շարած: Բաղաք մտնելու համար չորս դռներ կան պարաւպապատ: Մեկը կոչվում է Աղբյուրի դարպաս, մյուսը Ղալֆայի դարպաս, երրորդը Հյուսիսային դարպաս կամ Ֆարհանդի (այդ կողմի շրջանի անվամբ)դարպաս, չորրորդը Տիգրանի միջնաբերդը, իշխանական բերդը, մի ապառաժ բլուրի վրա, որ ն կազմել է բուն Տիգրանակերտը թագավորիզինվորականների ն պալատական իշխանների բնակավայրը ու զորանոցները: Պարսպի մեջիրարից որոշ հեռավորության վրական ն քառանկյունի, ն կլոր բրրջեր (բերդեր): Տիգրանակերտիցգետ չի անգնում, ունի երեք աղբյուրներ հյուսիսային դարպասի դրսի մասում, հարավային

գյուղը.

ԱյդվանքըՍասունի Թոռնիկյանթագավորությանժամանակ|Ժ-ԺԳ դդ) եղել է կրոնական կենտրոն ն թագավորների պանթեոն: 1073 թվականինճորտուանել Մամիկոնյանթագավորնիր հայրականգյուղ Բերդակըտալով Առաքելոց վանքին, իր գերդաստանիհամար պանթեոնի տեղէ ստանում այդ ժամանակվավանահայր Պողոս Տարոնցուց: Այդգրված է «Սասունցի Ավետարանի»ն «ճառընտիրի»մեջ, ոկշռում է 32 կգ (տես ձեռագիր րը գտնվում է մեր ձատենադարանում, նո. 7729): Առաքելոց վանբի եկեղեցու դուռը գտնվումէ Դայաստանի ՊետականՊատմության թանգարանում,այժմ (1949թ.) Լինինգրադի Էրմիտաժումժամանակավորցուցադրման համար: Առաքելոցվանքում թաղված են Մուլսես Խորենացին,ԴավիթԱնհաղքթը,Մամբրե,Եզնիկ Կողբացին,ՀակոբՄշեցին,ՂազարՓարպեցին, Ասողիկը,Գլակա եղբայր եղիազարը, Պողոս Տարոնեցին,ճորւոուանել հայոց արքան (|արնելյանկողմ), Սահակ ե Համազասպիշխաններըլհյուսիսային կողմ), որոնք խաչքարերունեն իրենց վրա" Ստորն դնում ենք արձանագրություններ:Վերցված3.Ն. Սարգսյանից. «Եւ էն արձանագրութիւնք իւրաբանչիւրոցնայսոքիկ սկսեալի հարաւոյ (Առաքելոցվանքի գերեզմանագրերից): ա) Ի ԹՀ ՇՂԳ կանգնեցաւ խաչս ի բարեխաւսուրնստեփ: Ծոնկանն ննջեցելոց ի քս յիշ աղաչ. զմեղաւոր զԳորգ ճոնակ: բ) Ի Թ- ՇՂԳ կանգնեցաւ խաչս ի բարեխաւսոթնտն ԴաւթիԱնյաղթ փիլիսովւիաիյիշեցեք ի քս աղաչեմ զմեղուցեալս Գեորգ-Ծոնակսյիշե...»77

ի

գ) Պողոս վարդապետհանգուցեալ քս յս (զոմանէ ասեն աւանդութեամբ թէ Տարօնեցին է): դ) Տր Ղազար ե տր Ստեփանոսիի ԹՀ: ՇՀԴ: Կանգնեցաւխաչս ն նորոգեզաւխաչսն նորոգեցաւ սբ. առաքեալքսած ողորմիաշխատո-

ղաց սորա...»: Եւ պատուականՊետրոս քահանայ որ ե) զայս ի բարեխաւսութիւն...ՇՀԲ զյեսու գծողս.

զ) (Անգիր)

կանգնեացզխաչս,

վարդապետհանգուցեալ ի քս յս ի տր մեր: ը) թվականոբնհայոց ՇՂ կանկ: (Ի կողմանէ)...Պետրոսիքահանաի ն Կոստանդէյիշեսջիք ի քս աղաչեմ ն զգործողս...ի սու... ի նվարի...Ժ. կա: Ք) Ի ԹՎԿՀՈԼԱ ես Խաչիկ որ զխաչսկանգնեցի փրկութեանհոգոյ իմոյ ն ծնողացիմոցյիշեսջիք ի քս աղաչեմ: Ընդ մէջ հինգերորդինն վեցերորդինկայ միւս ես անգիր: «Մենաստանս Առաբելոց կոչի ե Գլաձորոյվանք, թերենս վասն խորանդունդ եորոյն որ է յաջմէ մենաստանին, իսկ ստուգութիւն անուանակոչութեանս է ի յիշատակարանիգրոցս այսպես.Գրեցաւ սուրբ աւետարանս ի թուականութեանս հայոց ՋՀի գաւառս, Տարօնոյ ի վասնս Գլաձորոյի դրունս սուրբ առաքելոցն, յառաջնորդութեանսուրբ ուխտիս Թադեոս եպիսկոպոսի»:Այլ է ի նմանէ ն Գլաձոր վանք ի Վայոց ձոր գաւառի յաշխարհէնՍիւնեաց»"""

ԱՌԱՔԵԼՈՑ ՎԱՆՔԻ ԽԱՉՔԱՐԵՐԻ ՄԱՍԻՆ

է ԻԹՀՈԺԱ

Թումա

Ի

Դրանք թվով տասը գեղաքանդակխաչքարեր էին, որ դրված էին

էկո ման» Լ

ալո

Աթ.

Վոչում այդ լուռ

Նր հի:տակարաններ զաես անցից մեկի իշատակարանները: Նրանցից

րա

ան

կարդացիհայոց անպարտելիփիլիսոփայի Դավիթ Անհաղթիանունը: երկու փոբրիկ տապաններից մեկըՄովսեսԽորենացու, իսկ մյուսոմ ը Մամբրե Վերծանողի տապաններնեն: Մի դամբարանս. Ղազար են Սահակ ն ՀամազասպիշխաննեՓարպեցուննէ: Այդտեղ ղ թաղված բաղ պիչ

րը»:5

։

Սբ. Կարապետի կամ Գլակավանքը կոչվումէ նան Մշո Սուլթան Սբ. Կարապեւո,որ գտնվում է Մշո դաշտի հյուսիս- արնմուտքումերարող տարկռպամԻննակնյանլեռան հարավային,դեպիՄշո դաշտը նայող սւոորոտի վրա, դաշտի տափարակությունից3-4 կիլոմետր Սորդար գյուղի հյուսիսում ն Կվարս ու Բաղլու գյուղերի

ՀԻԱ

Եկեղեցու վրա կառուցված էին երկու մեծ գմբեթխորանիկտուրից

բարձրացողն մի զանգակատունեկեղեցու դռանմասիվրա, որը շատ բարձր էր ութը մարմարյակլոր սյուների վրա կանգնած: Նրա մեջ կախված զանգերիձայնը ղողանջումէր Մշո դաշտիգյուղերի այն մասի վրա, որ գտնվում էին Արածանիի ձախափնյադաշտում: էր, ուներ երկու դարպաս, մեկը դեպի Վանքը պարսպապատած դաշտ (հարավ.) Հավատամքի կողմը, մյուսը դեպի հյուսիս լուսաղբյուրի կողմը: Վանքի պարսպի ներսում, Նորաշեն կոչվող մասում ժամանակ,նախկարՍբ. Հարությունիմատուռը,ուր հեթանոսության հեթանոսական քրիստոնեության ընդունվելը, քան Հայաստանում ն ու կրոնիօջախ ատրուշանէ եղել Դեմետր Գիսանեքրմապետներն են պաշտամունք մատուցել: Ըստ Զենոբ Գլակի այդ վանքիառաջին ն կաթողիկոսի «Տարօնոյ պատմուվանահոր Հովհան Մամիկոնյան թիւն»գրքերի, քրմատունը Գրիգոր Լուսավորչի ձեռքուլ քանդվածէ ն տեղն այդ մատուռըկառուցված: եկեղեցինկառուցվածէ 16 մարմարյահաստ սյուՍբ. Կարապետի ների վրա, որոնցվրա էլ հենվում են եկեղեցու 25 կամարները կազմելով եկեղեցու կամար ծածկը, որի մեջ 1500-2000 մարդ էր տեղավորէր,ընդարձակն վում: եկեղեցու դռանառաջ մարմարյասալահատակ կիսաշրջանաձն մի տարածություն, որի շրջագծի վրա 1-2 մետր բարձր մարմարյա սյուներն իրար միանումէին երկաթյա ցանցաճաղերով: Վանքի խորանի աջ կողքին, եկեղեցու մեջ առանձին մի մատուռ կար միայն Ս. Կարապետի գերեզմանիհամար, ուր կանանց մուտքն արգելված էր կրոնականօրենքով ն. ուխտավոր կանայք մուտք չէին գործում այդ մատուռը, թե չէ «կծռէին» ա

(կխելագարվե

ԿԱ ոթ ւ: րր մոտի ոնեՍՆիկոնյա, փ րավո ԹոռԸստ պատմիչիգրածի Ուռհայեցի ճի

աճյունները: Արիստակես ր

մղ հաղթականպատերազմից հետո, դանիկը Փիլարտոսի դեմ մղած ն վադրությամբ սպանվումէ գլխի Թասակը Փիլարտոսիհրամանով բերում են իրեն, որի մեջ, խնջույքներիժամանակ գինի էր լցնում ն խմում, իսկ Թոռնիկի մարմինն այրել տալիս ն աճյունը թույլ տալիս տանել,թաղել Սբ. Կարապետվանքում:Փիլարտոս ԱմանոսըՄարաէր, որ ուզում էր Թոռնիկյաններիիշխանությունը են շի հայ թարկել իրեն: Սբ. Կարապետվանքում կար Ժառանգավորաց գիշերօթիկ դպրոց : Վանքիվերջին վանահայրը 60-80 աշակերտներով ՍասունիԱհրոնք Հակոբյանն էր: Հարուստ վանք էր, ուգյուղացի Վարդանվարդապետ ներ իր կալվածքներն ու բազմաթիվ անասունները(տողերիս գրողը 1900-1907 թվականներինսովորել է այդ վանքում): Նրա գանձարանն ու ձեռագրերը 1916թ. նույն վանքի դպրոցի դասատու Հակոբ Ստեփա-

է

իշխանն

նյանը ազատել, փոխադրել է էջմիածին: Ձեռագրերից «Գավազանազիրք»-ը գտնվում է Մատենադարանում(Նո. 2901), որի հեղինակն է նույն վանքի լուսարար Կւսրապետվարդապետը: 1915թ. Մշո Սբ. Կարապետի վանքի միաբանությանը կոտորվում, իսկ վանքը թնդանոթներովքանդում են: Կոտորածից ազատվում են երկու ուսուցիչներ ՄկրտիչՏ. Մկրտչյանը ՍասունիԱհրոնքգյուղացի ն Հակոբ Դանիելյանը Տարոնի Զիարեթ գյուղացի, որի հայրը նույնպես ՍասունիԱհրոնքգյուղից է եղել, իսկ մայրը մշեցի ն ապրել են

ՔԶիարեքում: Ըստ Հակոբ

Դանիելյանիականատեսի պատմածի,1916թ., երբ ռուսականբանակըգրավում է Մուշն ու Սբ. Կարապետի վանքը, ինքը Հակոբը, էջմիածնի կողմից նշանակվածմի հանձնաժողովիկազմով մեկնում է Սբ. Կարւսպետիվանք: Այդ հանձնաժողովի անդամներնեն եղել Ավետիք Տ. Պողոսյանը, ԲահատուրԲահատրյանը ն մի ուրիշ սարկավագ, Հակոբի անդամությամբ: Հակոբը 15 տարի ապրած լինելով Սբ. Կարապետվանքում ն աշխատելովորպես ուսո ւցիչ, մեղվաբույծ ն հետո էլ վանքի «վերակացու» հսկիչ) ն Սբ. Կարա(ընդհանուր պետիվանքի գաղտնիգանձարան-պահարանի վայրին տեղյակմարդ էր: Պահեստներըերկուսն են լինում. մեկը թուրքերի կողմիցհայտնաբերված, իսկ մյուսը որի մեջ են եղել գույքի խոշոր մասը, հանձնաժողովը գտնում է, երկու սայլերի վրա բարձում ն տեղափոխում էջմիածնի վանքը ցուցակներիհետ միասին: Լյդ գույքի մեջ է եղել «Հեթումի ննույն վանքի «Գավազանւագիրքբը», մի ավետարանը» գրված վանքի վարդապետներից մեկի Կարապետի ձեռքով: «Գավազանագրքում» Գրված է նան Տարոնի վերջին տարիներիդեպքերի նկարագրությու-

նը:"

Ըստ այդ

հուշերի, Սբ. Կարապետվանքի ն կալվածքների հատա-

կագիծըինքը Հայկ Դանիելյաննէ Մակար Խարախանյանի հետ գծել նե ուղարկել ԵրուսաղեմՍահակ վարդապեւո Աստվածատրյանին: Վանքնունեցելէ երեք ընդարձակկալվածքներ«Վերինփագա», «ներքին փագա» ն «Վանից Ձոր» կամ Միրաշկուպը, որ ընդարձակ ""

տարածությամբանւուսռ էր: Վանքը1914-15թթ. ունեցելէ 1500 ոչխար, տասներկու «լուծք» քաշող ուժ, յուրաքանչյուր լուծքը երկու գուեշ ն երկու եզից բաղկացած, ընդամենը24 գոմեշ ն 24 եզ լծքաշ, չհաշված կթու նայլ խոշոր եղջերավոր անասունները: Վանքի թեմին էին պատկանումԽնուսը, Մանազկերտը, Բուլանուխը, Մշո դաշտը, Վարդոն,ճապաղջուրը, որտեղից վանքն ստանում էր ցորեն, յուղ. պանիր, ոչխար, ուլ. գառ, մատաղացու որպես «պտղի» (նվեր ըստ կարողության) Սբ. Կարապետի ուխտի օրը: Տոնը վարդավառնէր, ուր այդ օրերին 8-10 հազար ուխ80

"`

տավորներէին գալիս մոտիկն հեռու վայրերիզ նույնիսկ Կովկասից ն արտասահմանյաներկրներից:Այդ օրը տոնավաճառէր լինում, հատուկ խանութներ էին շինում Մուշի ն այլ վայրերից եկող առնտրականները,Դիարբեքիրից, Բիթլիսից, էրզրումիցապրանքներ էին բերում, ուխտավորներինվաճառում: Փահլնեանների (լարախաղաց)մրցություն էր լինում, որին մասնակցումէին 15-20 փահլնաններ:Լշուղների, երգիչ-պարողներիմրգություններէլ էին տեղի ունենում: Վանքի դպրոցնուներ 80 աշակերտ ուսման յոթը տարվա ընթացքով: Վանքի միաբաններնէին վեց վարդապետ,վանահայրըՄասունի Ահրոնք գյուղացի ՎարդանվարդապետՀակոբյանը,ն 50-55 այլ միաբաններտնտես, հովիվ, նորադար(պահակ), կաթ մշակողւոնտեսուհիներ, մի կույր ժամագործ Խաչո անունով, որ կույր վիճակում զարթուցիչ ժամացույցներ էրպատրաստում: Մշո. Սբ. Կարապետվանքըհանդիսացելէ մշակութայինգլխավոր ռօախներիցմեկը Տարոնի ն Սասունի համար, որի մտավորականությունը մեծ մասամբայդ վանքի, նան Առաքելոցն Հովհաննու վանքերի դպրոցներիշրջանավարտներնէին. նրանք Տարոնում ն Սասունում ուսուցչական աշխատանքներ էին կատարում: Աբ. Կարապեւո վանքում Խրիմյան Հայրիկի ն Գարեգին Սրվանձտյանցիջանքերով 1863թ. մինչն 1885թ լույս է տեսնում «Լրատար ԱրծվիկՏարոնոյ» ամսագիրը,որի տտպարանը նույն մարդկանցմիջոցովբերվածէր ՎարաԳ. գա վանքից: Այդմասին Լեոնյանըգրում է. «1863 թ. Խրիմյանընշանակվումէ Մուշի առաջնորդ:Նա գնում է Տարոն հետը տեղափոխելով ն իր տպարանը: Այնտեղ Գլակա (Սբ. Կարապետի-Վ.Պ.)վանքում իր աշակերտԳարեգինՍրվանձտյանցի խմբագրությամբսկսում է լույս ւտեսնել«Արծվիկ Տարոնոյ» ամսագիրը իր գոյությունը պահելովմինչն 1865 թվականիկեսը-"" Սբ. Հովհաննես վանքը Սբ. Կարապետիվանքի հակադիր Մշո դաշտի հարավի,ՍասունիԿուրտըկլեռան արեմտյանշղթայի հյուսիս ստորոտում է շինված ն ինչպես Ս. Կարապետից(հյուսիսից),այնպես էլ Սբ. Հովհաննես վանքից (հարավից), երնում է Մշո ընդարձակն հարթ դաշտավայրը, որին կիսում է Արածանի կամ Մուրադգետը,Արնելյանեւիրատը,ձախ ափիկեսը թողնելովՍբ. Հովհաննես վանքի կողմը,իսկ աջ ափը Մբ.Կարապետիկողմը: Սասունի պաւոմա-ազգագրական տեսությունը, նրա մանրամասն ն տեղագրությունը վերջինիս պատկանող ավանդությունները, որ մենք մինչնայժմ գրեցինք,վերաբերումեն պատմականՍասունին, որը գտնվումէ Թուրքիայում ն, որպես տերիտորիա, բաժանվել է Սղերդի, Մուշին Բաղեշինորակազմ վիլայեթների վրա, ըստ որի, մեծ մասն ընկնում է Սղերդիվիլայեթի մեջ:

կոտորածին, դիմադրելուլ թրքական դաժան սրին ու զարհուրելի ոճիրներինմինչն ռուսականբանակիՍուշ հասնելը (1916թ. մարտ), ազաւտվելու|.հասել է Կուլկաս ու բնակություն հասստատելԱլագյազի լանջերին, Խորհրդային Հայաստանի չքնաղ այդ լեռնամասում, իր նոր Սասունից, Վերին ն Ներքին Սասունաշեն,Վերին ն Ներքին Բազմաբերդ, Կաքավաձոր,Պարտիզակ, Ագարակ,վան, Ուջան, Մաղդա (այժմ Լեռնարոտ), Դիան, Իրինդ, Շղարշիկ, Ոսկեթաս, Ահագչի (այժմ Զովասար), Այնալու (այժմ Դավթաշեն), Մեհրիբան(այժմ Կաթնաղբյուր), Աշնակ ն այլ գյուղերում, սիրել իր նոր կյանքը: Այդգյուղերում այժմ ապրող Սասունիհին սերնդի ներկայացուցիչները, որոնք իրենց եռանդըդրել են նոր կյանքի ստեղծմանգործում, հանդիսացել են աղբյուր իմ «Սասունի Ազգագրություն» աշխատության թե հին Սասունի ն թե նորՍասունիկիհամար: Սասունցիաբնակ վերոհիշյալ գյուղերը գտնվում են Աշտարակին Թալինի շրջաններում:

ՍԱՍՈՒՆ ԳԱՎԱՌԻ ՏԱՍԸ ՇՐՋԱՆՆԵՐՆ

ՏՆԵՐԻ Մասուն-Բոզկան 2. Շատախ 3. Տալվորիկ 4. Խութ-Բռնաշեն Ջ. Փսանք 6. Վազզո (Խաբլջոզ) 7. Սոտկան 8. Խիանք 3. Խուլբ 10. Խարզան 1. Բուն

ԵՎ ՇՆՉԵՐԻ

գյուղ

ԸՍՏ ԳՅՈՒՂԵՐԻ

ԹՎԻ

1. 2.

Անդղա գետ Արքիկ

8.

Խլաթ, Ախլաթ

7.

Ծովասար

8.

Ծեմակաքիթ

9, Կաթնաղբյուր 10. Կանաչ քաղաք 11.

Կապուտկող բերդը

12.

ճ

13: 14.

ճաւպաղբու

Մատղվանք

15, Մարաթկա րաթկա ջուրջու

16.

Մարութա Ածածին

17.

Մուշ

18.

Նեմրութ (սար)

19.

Պղնձե բաղաք |Սասու)

20. Սասուն 21.

դաո" հայտնի աթար, հայտնի լեռներից մեկը,

քաղաքը,

Սեղան Սար

այժմ

Սասնո

«Դավթի բերդի» հյուսիսում5-8 կմ արնելք մի լեռ, Կուրտըկ-Ծիրնկատարից որ բթաձն իջնում է Մշո դաշտը Մարութա սարի վրա անմահությանաղբյուր «Դավթի բերդի»-ին կից Քաղքիկ, այժմյան Այգեշատգյուղը Կապույտ բերդը. Խլաթի իշխանին աա նմ Բ Էալու ուրգուռից արնսուտք դեպի դեպի արո Մարութա Ցղլա գլուխ սուրբ Սաբաթուկը Փսանքի վանքը, որ Մատնավանք

աա

Մարաթուկ

23. Ֆարկին (Ֆարխին)

հարավ-արնմուտք

5.

4.

22. Սն սար

Ընդամենը` 539

Տիզրիսի հյուսիս- արնմտյան վտակների մեկը: Բուն Սասունի մի գյուղն է բերդից 8-9 կմ

.2Փրա Բաթմաննէ (տես նկարագրությունը) Բաթմանի կամուրջ Դեղդիսկամ Տեխտիս Գյուղ Սասունում հավանաբարԽութի Դաչտու-պատրիալ

3.

Գտնված տեղը

Մատ

զո սարն է, Գոմուց

էլ է կոչվու

Մարաթուկի

ԱԱ

մոտից անզնող գեւոը,

կոչվում

Մարութասարի սուրբ Աստվածածին վանքը, ուխտատեղի Տարոնի մեծ քաղաքը Կուրտըկ լեռան հյուսիսային ստորոտում Մշո դաշտի արնելյան ծայրում. որից արնելք Վանա ծովն է` Առասպելականքաղաք, լաբիրինթոս Դավթիբերդը, որի անվամբկոչլում է ամբողջ Սասունը (տես) Սար Մուշի ն Սասնո սահմանում, Տավրոսի միջին մասում Սասունի Բռնաչենի հյուսիսում, անտառապատսար Քուն Տիգրանակերտը այժմ Ֆարխին, Սասնո հարավայինձայրում:

ՏԱՐՈՆԻ

ՏԵՂԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

Տարոնը Սասունիցբաժանվում է Տավրոսյան լեռներով, որոնք արնելքից Սն Սարից մինչն արեմուտք Խոզմո գագաթը երկարելով, Սասունի ն Տարոնի սահմանն են կազմում:Այդ Տավրոսյան«պարիսպը» Տարոնի հարավային սահմանն է կազմում:Տարոնի արնելյան սահմանն են կազմում Նեմրութ, Սիփան ն Գրգուռ լեռները ձգված հարավից հյուսիս. որոնցով բաժանվում է Վանի վիլայեթից: Հյուսիսային սահմանը կազմում են Իննակնյանկամ Քարքե, Քոսուրի ն Շարաֆեդդին լեռները արեմուտքից արնելք ձգված, որոնցովբաժանվում է էրզրումից: Արեմտյանսահմանը վերջանում է ճապաղջրով, Բալույով` սահման ունենալուլ Գուռգուռը (ջրվեժն ե Ուրուխից Կվարս հարավից հյուսիս ձգվող սահման-

Արածանու) տ

Տարոնի (Մշո դաշտ) ափսեաձն հարթությունը, որ ձգված է արնելքից արնմուտք ուղղությամբ, ողողվում է Արածանի(Մուրադ) գետով ն Մեղրագետով, որոնց մեջ հոսում են Տավրոս լեռների, Նեմրութի, Սիփանի, Գրգուռի, Իննակնյանի ն Քոսուրի լեռներից հոսող բազմաթիվ գետեր ն գետակներ: Տարոնի մասին, նրա բնակչության մասին Մովսես Խորենացին

գրում է. «Յետ

նաւելոյ Քսիսութրիայ ի հայս ն դիպելոյ ցամաքի, գնաց,

ա-

սէ, մի յորդւոց նորա կոչեցեալն Սիմ ընդ արեմուտս հիւսիսոյ դիտել զերկիրն,ն դիպեալ դաշտի միում փոքու առ երկայնանստիւ միով

լերամբ, գետոց ընդ մէջ նորա անցանելով, ի կողմանս Ասորեստանի դադարե առ գեւոովն երկլուսնեւսյ աւուրս, ն անուանէ յանուն իւր զլեառն Սիմ, ն դառնայանդրէնյարնելս հարաւոյ ուստի եկն, իսկ ի կրւոսերագունից որդւոցն նորա Տարբան անուն երեսուն ուստերօք ն հնգեւտասանդստերօք ն նոզին արամբք մեկնել ի հօրէն, բնակէ ի նոյն գետեզերքն, յորոյ անուն ն զգաւառն անուանէ Տա-

աու Բո:

Արածանիի աջ ափին մինչն այժմ կան ավերակներ, որ «Տաղոնք» (Տարոնքի) էին կոչվում բնակիչների կողմից: ըստ ՄովսեսԽորենացու, Տարոնի առաջին բնակիչները, եղելեն Սիմ նահապետի սերունդը, որ ջրհեղեղից հեւտոո եկել էին ՏարոնՏուրուբերանի հարավային լեոների այժծ նոն (Կուռտըկ) լեոսն ն 03 նահապետիանունով լեռն կ Սեմ Սիս) է կոչվել:

րաԲոազելլու լանջերի

Թ4

Տարոն անունն էլ Սեմ նահապետի փոքր որդու Տարբոնի անունով, որինբաժին ընկած վայրը եղավ Տարոնը: Տարբոնն ունենում է բազմաթիվ տղաներ ու աղջիկներ, որոնք Տարոնում ապրելուլ կենտրոնական բնակավայրից «ցրվում են», այդ վայրի անունը մնում է Ցրոնք, որ մինչն 1915թ. էլ այդ անունով էր կոչվում գյուղը, ն գնում Տարոնի զանազանվայրերում բնակություն հաստատում ն ամբողջ դաշտն էլ կոչվում է դաշտ Տարոնի: Ըստ Խորենացու, Բաբելոնի աշտարակաշինությունիցհետո Հայկ Նահաւվետն էլ Տարոնի Վարք գավառնէ իրեն բնակության վայր ընտրել: Հարք նշանակում է «Վայոց առաջին բնակավայր»: Տարոնի արնելյան սահմանին կանգնած Նեմրութ սարն էլ այն վայրնէ, ուր ԳայկըԲելին (Նեբրովթին) սպանում է իր նետի հարվածով:

պատմագիր էլ Վակիթը (748անվան ծագումն Տարոնի «Միջագետբթի ն Հայաստանի նվաճման պատմություն» գրԸստ է մթիկ որում, Հարոն ա ղությւնից: բոմեզրում արաբ

Տարունը Խլաթի թագավորի, Խոյի ն Սալմաստի տիրոջ դուստրն է, գեղեցիկ ն քաջամարտիկ: Նրան շատ ուզողներ են լինում, բայց քը ոչ ոքի չի հավանում: Սասունի Սանասար իշխանի որդին է ը Մուշ(եղ)ը: Հայ իշխանները կռվում են արաբների դեմ: Սանասարի ու Տարունը նույն կռվին են մասնակցումն սիրահարփախզնում է ն ւսնգնում Տարունին արաբների մ Վայասէ հետ ն տան ն ամուսնանում ապրում այն երկիր սիրած Մուշլեղյի րում, որ Տարուն հերոսուհու անունով Տարոն է կոչվում, իսկ այդ երկրի գլուխ-քաղաքն էլ Մուշ(եղ)ի անունով Մուշ է կոչվում: Մուշեղը ոչ միայն Տարոնի, այլե Սասունի տերն է դառնում: մանրամասնտեղագրության, տնտեսական Մուշի ն հարաբերություննենյութական մ շակույթի, սոցիալական կենցաղի, է ն այդ մասին կարելի առնելը մեր նյութից դուրս դի վրա ծանոթանալ «Լումայի» 1897-98թթ. գրական հանդեսում, ն «ԱզՎանդես»-ի 20-21-րդ հատորներում: ես կանգ եմ առտեղերիորոշման տվյալնե եղաձ վիճակագրական վյալների եղած վիճակագրակ կոտորածից առաջ

ին-

ՄԱՆ եղն որդի աար,վերադառնու ԱՆՐ«մրա»Գարունը Ի,

՝

Տարոնի

է

կանգ

օկարագրման, վայրերի պատմական Աոգիան

ԱՏ Գնա կ մենաւյանիերի Ժեիոորիան նկազմ գոյամարտը վիճակագ'

սենք նույնն է եղել, իսկ 1915թ. Սասունի

նը ն Սասուն

տալիս այդ երրությունը ն Տարոնի, Սասունի տվյալները ցույց կու հայաշատ գավառների գոյության, ծաղկման ն ողբերգական ն

հն

ԱԱ

ծանման

ն

որթ,

որութ ացնում 04 պատմության

Տարոնի արնելյան մասից Չուխուրի դաշտից հոսում

։ գետը:

է Մեղրա-

Մեղրագետիակունքի մասին պատմում են, թե մի թոնիր է եղել: Գյուղի երեցի կինը հաց թխելիս մի աղքատ է գալիս ն Քրիստոսի սիրու համար մի թարմա հաց խնդրում:Տիրուհին տալիս է հացը, ապա աղքատը նույն աղերսով պանիր է խնդրում, տիրուհին պանիրն էլ է տալիս: ԱղքատըՔրիստոսի սիրու համար մի համբույր էլ է խնդրում, տիրուհին իր սիրուն դեմքն է մուոեցնում, ն նա մի համբույր տալիս: Երբ աղքատը տիրուհուն համբուրելիս է լինում, քահանան տուն է մտնում ե տեսնում: Մուտենալով տիրուհուն զայրացած հարցնում համբույրի մասին: Տիրուհին ասում է, բե աղքատը Քրիստոսի սիրու համար հաց խնդրեց, տվի, պանիր խնդրեց,տվի, Քրիստոսի սիրու համար համբույր խնդրեց,չկարողացա մերժել, համբույր էլ տվի: Քահանան զայրացած ասում է Քրիստոսիսիրու համար քեզ գցիր վառ թոնրի մեջ: Տիրուհին իրեն գցում է վառ թոնրի մեջ: Բոցավառ թոնիրն իսկույն լցվում է մեղրահամօրով: Տիրուհին ձուկ, մնում գետի ակունքի մեջ, իսկ գեւոն էլ կոչվում է

ԱԱ ղրագետ:

Մշո դաշտը գրեթե զուտ հայաբնակ էր ն ուներ 102 մեծ ն փոքր շեն գյուղեր մինչն 1915թ. հունիս ամսի 28-ը երեխայից մինչն զառամյալ ծերունի, երկսեռ ազգաբնակչությունը գազանաբար բնաքնջվեց թուրքական կառավարությանհրամանով: Ահա այդ գյուղերի ցուցակնըստ 1915 թ. ազգաբնակչության

ՏԱՐՈՆԻ

ՀԱՅԱԲՆԱԿ ԳՅՈՒՂԵՐԻ

3. Ավզաղբյուր

ռը

: Խորը

.

զլարաթ :5 10.Գոներ

Ր»

1.Քու 2. Արար 4.

7.

Արտխոնք

Քարձոր

։

11.

-

Ս

16. 17. 18.

Կվարս Բազու

Հասանավա

. մարան 21.

22. 23.

Ուռուղ Զիարեքթ Մեղդի

Սճմանուկ 24.

Բաղլու

25. Տոմ

Նորակ 27. Կեմիկ 28, Խեյբիան 26.

29. Գուս

'

ՄովսեսԽորենացու ծննդավայրը

՝

՝

.

-

գյուղ Կավագործական -

-

՛

.

-

ն ության ն

400 Ա

ԱՈՐՅԱ

ն

Յո

6.

-

Հերկերտ

Սվրան ԴերըկԱշտիշատ)

՛

ո.

շ0

33.

Մանուկի ծննդավայրը Սասունցի

վանքումապրողներ, միաբաններ Ուներ համանուն

3`. Սլատին

գյուղ Կավագործական

մ.

"1

շունչը

Դ28

է

(ՎՊ.)

պետք լինի Սորդար Քը -

-

Բեռի Օվոյի

գյուղը

ձը

Ներսես եպիսկ. Խարախանյանիձննդավայրը

-

.

Գոմսա

31.

15 լա

Բրիճոկ

(6. Ս Կարապետ

`

ո

Հովհաննես5

14. Ս.

ՅՃ

«1

Անա 13.

Ե

ՑՈՒՑԱԿԸ

Իսոյի (Կորյունի) գյուղը «ը

ձռնդավ.

Պետք է լինի Ալադին (Վ.Պ.)

լ

Այստեղ քաղված է Մաշտոցիընկ.Սահակ կաթողիկոսը

ձախ ափին սկսվում են ն դեպի արնելք ձգվող Աբլբուհարին Քոսուրի

լեռները: Արնելքի լեռներն են Սիփան, Գրգուռ ե Նեմրութ, հարավից հայկ. Տավրոսի Սասնո լեռներից Խոզմո, Կուռտըկ (Սիմ), Ծիրնկատար, Սն քար արնմուտքից-արնելքձգվող կատարներով,իսկ դաշտի արեմտյան մասում լեռներ չկան: ճապաղջուրի ն Գենջի տարածություններն են: Վերոհիշյալ լեռնալանջերի վրա ն դաշտում փռվում են պատմականքաղաքների ն բերդերի ավերակները, որոնցիցգլխավորները հետնյալներն են. Ողկանկամ Ողական բերդը բոլորաձնմի ամրոց էր ն գտնվումէր Մշո դաշտի արեմտյանծայրի Արածանիիաջ եզերքի վրա, ուր զից ժայռերն սկսում են գետը նեղացնել,Գուրգուռայինմոտիկ" Ողկան բերդի հյուսիս-արնեմտյան կողմում կան «Ծիծեռն» քաղաքի ավերակները, որոնքերնում են մինչնայժմէլ (1915թ.), որին մոտակա քրդերը«Զիզեռն»,Զիվզեռն (արծաթ զիվ, զեռն ոսկի) են անվանում: Ծիծեռն քաղաքի գերեզմանատան տապանաքարերը մինչն վերջինտարիներըդեռ կանգուն էին: Տեղացիներն երկու բացատրություն են տալիս «Զիզեռն», «Ծիծեռնը քաղաքին: Քաղաքը առաջին «Ծիծեռնակի» խաչի ու վանքիանունովէ կոչվել ն երկրորդ երբ Ծիծեռն (Ձիզեռն) քաղաքը պարսից հարձակումներից ավերվում է, իր բնակչությունն ամբողջոսկին ն արծաթըթափումէ մի խոր օրի մեց, ն դուռը փակում, ծածկում, որից ն կոչվել է Ոսկու ն արծաթի քաղաք: Ողկան կամ Ողականբերդին մոտիկ է ԱրածանիիԳուոգուռակոչված ջրվեժը, Մշոդաշտիարնեմտյան ծայրում,որի համարԺողովուրդն ասում է.

էնդուր համար կըսեն Կուրկուռայ,չումքի ձեն կիտայ ուր ձէն իրեք սհաթվայ ճամբայկերթայ, ու էտ տեղաց բոլորն էլ գիտեն որ շատ անրձնպտի գայ»: Ամեն ժամանակչէ, որ այդպես ուժեղ ձայն է հանում Գուռգուռեն, ուժեղ ձայնը դրա համար էլ կապված է անձրնաբերությանհետ: Ողկան բերդի ն Գայլ Վահանի մասին ժողովուրդըմինչն այժմ էլ պաւոմում է հետնյալը. «էն վախտնոր պարսիկները զորեղցանու եկան մըրաշխարհզմու զի թալնելու հեսիր տանելու,կէր մեկ Գայլ Վահան անունով մարդ. որ շատ կտրիճ էր, եբոր տեսաւ, որ պարսիկներնշատ նեղութիւն կիտան ժողովրդին, նա եկաւ ու էս Կուրկուռայ սարիգլխին զետ անառիկ բերդ շինեց ու գետին վրենէլ կարմունջշինեց զնճիլներով, ու էտ բերդի մէջ պահեց զուր ասքար, եբոր պարսիկներ կզօրեղնայինԳայլ Վահանիվրէն, ինքն զժնճիլներնի կքակեր որ պարսիկներնի չընցնան ուր բերդ, եբոր ինքն կզօրեղներ զնճիլներնիկթալէր գետի վրէն ու կընցներ էն դին, հմըկայ լէ կա ուր կարմնջի օղերը, որ մեկ մազի չափ

է»-"'

Ծծմակաքիթ, Ծծմակ կամ Շծմբակի մասին Հ. Սարգսյանը" գրում է. «Ընդ մէջ Մորխայ ն Օձ քաղաքի առ ստորոտով երկայնանիստ լերինմիոյ ի դաշտէէ Ջերմուկ կոչեցեալի բնակչացԿէրմաւ, ն ն այլ ջերմուկ գաղջ ն ծծմջուր նորա առողջարար հիւանդուբեանց, որ թուի լինել ծծմբակ, բահորոր բխէի ներքուստլերին ն կոչի ԾՕծմակ, ելեռունդ երկայնեալ ձգիի դաշտնկոյս կոչեցեալ Ծծմակայ քիթ, իբրն լերանցն երեք ժամաւ հեռի ի Մշոյ յարնելս կոյս ընդ երկայնութեան Տօրոսի»: Օձ քաղաքը շինել է Աշուռ Մսակերիորդի Դավիթ Բագրատունին. «Օձ քաղաքիմեծադիր ն ամուր բերդը Շամբի եզերքը ն լերան կից քաջապլեսկերնի դեռ նս իր բլրաձն բարձր դիրքի վրա, ուր մեծ-մեծ աղբյուրներկը գտնուին ն որուն մօտէն կանցնի Նեբրովթէն իջնող վտակմը, որ ՇամբենանցնելովՄեղրագետկը կառնուի»:'" Օձ քաղաքի մասին ականատես գրում է. Գ. Սրվանձտյանցը են մոտն «Օձ քաղաքը Մեղրագետի է, սալարկված ակի որի շուրջը քարերով ն անոր մոտ գմբեթմը կայ, ակը բազմաչեայէ, այժմ Մուշեղեն է անունը» Բաղ-Չայ Վիշապաքաղը Աշտիշատիմոտի այն գյուղն է, որ են կոչում, իսկ Տարոնի պատմիչՀովհաննեսՄամիկոնյանեպիսկոպոսը Վիշապ անունն է տվել:" Վիշապ քաղաքը, Վաղարշակիօրերում հիմնեցինհնդիկ գաղթականներ, որը այլ անունովկոչվում է Տերակատար քաղաք: Մատնավանքըկամ Մատավանքը գտնվում է Մշո դաշտի հյուսիսային երկայնքիմիջին մասում, Աշւտիշատիցկամ Դերըկից մի Ժամ վրա, դեպի դաշտ, դա մի փոքր վանք էր ն մինչն հեռավորության 1915թ. էլ շեն վիճակումէր: Ծիրնկատար կամ Տիրինկատարի մասին 3. Սարգսյանըգրում է. «Անդ էր ի հնում պատկեր Անհայտկռոց ի դեպ ընտրեալվասննորա զվայրնամենացանկալին վսեմատես,իբրու ակնարկողիի վերայամենայնգաւառինմշւտատեսխնամակալուլինել ըստ հեթանոսական

այժմ

մըտոց»"՛: Ձյունակերտ կամ Ձիւնկերտ քաղաքը կառուցել է Վախթանգզո-

րավարը ն իր կնոթ անունովկոչել է Պորպես: օ... Նորոգեալ ի ՎախտանկայՊարսից զօրավարէկոչեցաւ Պորպես, մերձ էր Օձ քաղաքին յարնելից հարաւոյ նորա, ն յաւերակաց նորա են անշուշտ որ երնին ցարդ ուրեք աննչանք ի Մորխ գիւղն կոչեցեալ Քեաֆիր Մորխ, որ առ երի կայ անընդմիաբարԳրգուռ է ն Նեսրութ

լերանց»"":

ԱՍՏՂԱԲԵՐԴ

(ԱՍՏՂԿԱ-ԲԵՐԴ)

Տավրոսի թներից մեկի վրա, Մուշի հարավ-արնելյան կողմը, դեդաշպի Սասուն բարձունքների վրա, նայում է դեւյի Մուշն ու Մո տը: Հայոց Ատտղիկ զոհը էր ուր ծին Վահագնին, որ հանգստանում էր Աստղիկի մուտ վիշապամարե պարիսպներից տերից հետո: Բերդի վիթխարի աշտարակներից մնում են: Կան մի մասը դեռ կանգուն վիմաքարսենյակներ ն քարայրներ: Սասունցիները Մուշ գնալիս կամ Մուշից վերադառնալիս այցելում էին այդ երդը ն հե տաքրքրությամբ դիտում հսկա լ յդ Ամտղաբորդը հ ճ բերդի հիմքի ճեղքերիցդուրս եկող մրջյունների քարավանը, որոնք կորեկի կամ ցորենի հատիկներէին դուրս բերում լեռնածածկ ամրոաղտն հեստն ցի գաղտնի պահեստներից մինչն 1915 թվականն էլ:։ Հետագայումդա հայտնի է որպես որսորդ Ավոյի բերդ, սակայն ժողովուրդըմիայնորպես Աստղնաբերդէ ճանաչում:» մեք

հուրԸնդունում հրա ամրոցը,

ե

:

ՍՄԲԱՏԱԲԵՐԴ

Մշո դաշտից դեպի հարավ-արնելք, Բընդախնի ն. Մառնիկ գյուղերի միջն, յուրաքանչյուրից 5 կմ հեռավորության սարի վրա, անտառոտ մի վայրում է գտնվում Սմբատաբերդը: Բերդի հյուսիս ն արնմտյան կողմերըժայռուտ են, իսկ հարավ-արնելքը տափարակ: Բերդի երկարությունըկլինի 30 մ. լայնությունը 25 մ: Արնելյան ն հարավային պատերը դեռ 1914թ. կանգուն էին. իսկ հյուսիսարեմուտքըքանդված է: Մառնիկգյուղի երիտասարդներս,մոմ վառելով ն դարման թափելով էինք բերդի ներսը մտնում, որ չմոլորվեինք, մնայինք բերդի մեջը: Սմբատաբերդի ներսում գտել են մի մեծ սենյակ լիքը կավե թրծված կարմիր խողովակներով, որոնք սկսել են տանել Մառնիկ թոնրան ակ ն տների առաջ փակ առուներ

Սմբատ թագավորը Մուշի տերը, շինել է այդ բերդը: Բերդավայրի սարը կոչվում է Խուռելին, որ բարձր սար է, հարավային փեշի վրա ալոճի ն քարճինի (վայրի տանձ) մեծ ծառերի անտառ կա: Բերդի հյուսիս-արեմտյան կողմը խոր ձոր կա, որից անցնող ջուրը գալիս է Մառնիկիվրա, անցնում Գավատորկա տակ, Բերդակ ն Արաղ գյուղերի արանքով, Սողգոմ գյուղի կողքով անցնում ն թափվում է Մեղրագետ ձախ ափով:

Սմբատաբերդի

արեմտյան կողմը Խուռելասարի ստորոտում,

գտնվումէ Կարմիր վանքը, որի միայն պատերն են մնացել մեկ

ու

կես մարդաբոյի չափ: Վանքի ավերակի վայրում լուստուն էր, ուր

էին վառում: Աղբյուրը վանքի արեմտյան մասում էր, մի բահի չափ ջուր ուներ, գետնից բխում ն հոսում էր: Աղբյուրից մինչն Կարքարերը կարմիր Լին, ոմիր վանքը 100 մ չափ էր: Վանքի համար էր Կարմիր վանք: Սմբատաբերդը դերի էլ կոչվում մոտ 20-25 է կմ հեռավորությանվրա՞: պի հարավ-արնելք Տարոնում Կավ-կավքաղաքը եղել Ողկանբերդին մոտիկ, որի ավերակները չկան, իսկ բերդինըկային մինչն 1915 թ: Տարոնումն է եղել ն Մծուրք քաղաքը, որն ըստ ավանդության, է կառուցել. Սանատրուկ արքան րք 9ոլ. որի ավերակների վայրը ն նույնպես մոմ

պատերի

Լուշից

է

հայտնի ՀԷ. ՞

Տարոնի Թիլ ավանից էր հունաց երնելի հայ կայսր Վասիլը. որ Բյուզանդիայում867թ գահ նստավ, իսկ նրա թոռ ԿոստանդինՊ ՊերՖեռուժեն նույնպեսնշանավոր կայսր եղավ ն միաժամանակգրեց իր պապի պատմությունը, որը լի է նրա բազմաթիվ մեծագործություններով: Հայաստանը շատ կայսրներ ու մեծ զորապետներ է տվել թե Հռոմին ն թե Բյուզանդիային, ուր նրա որդիներն այժմ գնում են ծառայություն անում: Տարոնի քաղաքների առթիվ Րաֆֆին գրում է. «Բոլորը կորավ, բոլորը անհետացավ, մնաց որբացած Մուշը միայն, որ այժմ մռայլ դեմքով նայում էր բարձրադիր բլուրի գագաթից...»:

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԳՅՈՒՂԵՐՆ

ՄԱՆԱԶԿԵՐՏԻ

1. Բերդ

: եկալ ոջ .. շին Տ Ակներ 6.

Խանօղլի

8. Ռուստամ 9.

Գեդուկ

Խոտաելու

10. Մարմուս 11.

Բաղդե

2 հան 14.

Թունդրակ

.

Կ...

-

-

:

ռաշ. Չը

141. Յօ0

-

:

-

-

-

.-

-

-

-

-

-

:

:

-

յ

ԵՆ

15. 16. 17. 18. 12.

Խասմիկ Խարաբ Խասմիկ Նորադին Սոլլա Մստաֆա Սուլթանլու

տ.

`

-

"

-

-

-

-

-

-

-

20, Վասե

-

21.

Կուշտյան Ջոլախինոզ 23. Վասան փաշա 24. Կանկոր (Կոկիր) 28. Դիգնուգ 2ճ. Ձարբուհուր 27. Գլումգյում 28. Ամասիա

ճ

-

22.

ձը

29. 30. 31.

ձգ

`

ռո4

Փիրան 20. Շեխաղուբ 21. Խարաբաշեհիր 22. Ս. Դանիել վանք (Կարմիր: ուներ միաբանություն 23. նազիկ գ. լճին մոտիկ 24. Խաչլի լիճ 258. Արի 19.

-

-

-

-

-

-

-

:

-

-

35.

28.

|

Գլունդեմիր

Ֆրֆոիկ Տիրբան

30. 32. 33. 34. 35. 38.

Ալագյազ Խանիկ

37. 38. 39. 40. 41.

1.

2. 3. 4, 5. ծ. 7.

Կողակ Խոշգյալդի Փիոնք Ագրակ

Բրգաշեն

Աբրի Լիզ

ճ. Ատկոնք 8. Գեբոլան 18. 11. 12. 13. 14.

15. 16, 17. 18,

Սոլաբենդ Ոտնջուր Թեղուտ (նեղուտ) Ղարաղըլ Յոնջալու Կուի Մեջիդլու Աերբար Բեքերլու

ԳՅՈՒՂԵՐԸ

եծ

|

ա

4ռ7

ԵՅ7

11688

.4

ոլն6

ԵՑ0

ճռը

43.

-

Կանի սիրի Հերս

Սիլկան

Կարկառուտ Վաջի բեկ (ներքին)

Զիրինգ

Բայրաման Բեջան Կատանլի Սերկիսան Ակպինար(Սպիտակաղբյուր) Ալի գետիկ Դերըկ Կարմունջ Միսկ Սյուկուրտ Դատվան

|

-

:

-

|

.

Համ

42. 44.

27. Մեխիկ 28.

ԲՈՒԼԱՆԸԽԻ

26. Իհրան

32, Սվրիս 33. Բուրգաչեն 34.

-

.

-

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

«Մասունի ազգագրություն» իմ «Սասունի ավանդությունները», համանուն գլուխը: աշխատության Գելիեգուզան գյուղի մասին պատմել է նույն գյուղացի 90 տարեկան Հակոբ Հուլմեւիյանը, Թալինի Ահագչի գյուղացի: Սեմալ գյուղի մասին պատմեց նույն գյուղացի Գալուստ Քոթանյանը, 80 տարեկան, ապրում էր Թալինի շրջանի Իրինդ գյուղում: Շենիկի մասինեղած բոլոր տվյալներըմենք վերզրել ենք նույն գյուղի բնակիչ ն ուսուցիչ Կիրակու երեցյանից: Ախո Տոնոյանը Սսունցի Դավթիբերդին մուռիկ Խոծոծավանք գյու-

Օհանի Մկրտչյանը Սասունի Սպղանք գյուղացի է, 98 տարեկան էր նան 1947 թվականինապրում էր Աշւոարակիշրջանի Մազդա գյուղում: նա ականատես Է եղել Բարի Խալիլի գազանություններին՝ Սպղանք գյուղացիներին եկեղեցում այրելիս ն երգ է հորինել այդ դեպքի

ՅԼ

Ձմո

Տես

ղացի է:

Մելքոն Մկրտչյանը Սասունի Սպղանք գյուղացի է, 1915 թ. գերի է մնում Քաղքիկ քրդերի մոտ. այժմ ապրում է Աշտարակի Լեռնարոտ գյուղում: Սասունցի Դավիթբերդին կից Սարեկան ԳենքոՊետրոսի Գրիգորյանը գյուղացի է, այժմ ապրում է Աշտարակի շրջանի Սասունիկ գյուղում: Սասունցի Թաթոյի Մկրոն, որպես ականաւոեսի, պատմում է բերդի ն նրա գերեզմանաքարերի մասին: Մկրոն 80 տարեկան է ն ապրում է Թայլինի շրջանի Դիանգյուղում: ԴավթիՀալեպի բերդի մասին պատմողն է Սասունի Հոսներ գյուղացի Արե Խաչատրյանը` ծնված 1880 թ., ապրում է Թալինի շրջանիՆերքին Սասունաշեն գյուղում: 10, Հ. Ն. Սարգսյան: 11. Տեղեկագիր Հայկ. ՍՍՀ ԳԱ, 1945 թ., էջ 22: 12. Նույն տեղում, էջ 23: 13. Տեղեկագիր Հայկ ՍՍՀ ԳԱ, 1945 թ., էջ 31. 14. Նույն տեղում: 15, Սասունի Տափըկ գյուղացի Տոնեն 80 տարեկան է ն ապրում Է Թալինի շրջանիԱգարակգլուղում. Զուզա բերդը նրա սեւիականհողամասումն է եղել համանուն գետի եզերքի մի բլրի վրա: 16. Սասուն Տարոնի պատմական իմ քարտեզում Սուսանա բերդըՍուսանա գետի ծախ ափին Ծովասարի փեշին է դրված: -Վ.Պ. 17. Յաթոյի Մկրեն Լ Ազոն՝ Խլհովիտի երկու եղբայրներն են պատմել: 7580 տարեկան են Լ այժմ 1947: բ. ապրում են Թալինի շրջանի Եղարշիկ գյուղում (նախկին Սղաջի): 18. Թաթար Թոզոյանը 93 տարեկան առողօ մի ձերունի է. Ճալվորիկի էգու տուն թաղից, 1947 թ. ապրում էր Թալինի շրջանի Շղարշիկ (նախկին Սղաջի) գյուղում: 19. Սույն աշխատությանհեղինակը անձամբ եղել է այդ վայրում ն ուսումնասիրել: Սույն աշխատությանհեղինակը 1908-1911 ուսումնական ւռարիներին այդ գյուղում ուսուցիչ էր: Ճարրական մի դպրոցի 25-30 աշակերւոներով, այդ առթիվ լավ ծանոթ Է Տալվորիկի ւոեղագրությանը:

համար:

Մյուդիր կոչվում էր գավառակի կամ մի քանի գյուղերի պետը (պետական պաշտոնյա)որ իր տրամադրության տակ ուներ ոստիկաններ՝ հարկահավաքի համար: Վ Յան, «Լումայ», «Մշո Աշխարհ», Թիֆլիս, 1897թ., էջ 138: 24. ԽոդեդանըԽութի Դաշտադեմգյուղացի է. 91 տարեկան ն 1947 թվականին ապրում էր Թալինի շրջանիԻրինդ գյուղում: նա պատմեց Սբ. Աղբերիկվանքի մասին. 25. Սաղնիկգյուղի մոտիկԳյալառաշ (Սն ձոր) կոչված քարհանքից: 268 Խութի Խան գյուղացի Օհանը 85 ւտարեկանէր, 1947 թվականինապրում էր Թալինի շրջանիԿաքավաձորգյուղում: Նա պատմեցՌաբաթի, Բլրկա ն Ընկուզկաբերդերի մասին: Հ. Ն. Սարգսյան, «Տարեգրութիւնքի Փոքր ւ Սեծ Հայս», Վենետիկ, 21. 1884 բ.. էջ 238-239: Սատենադարան,ձեռագիր նո. 3456-ի հիշւստակարանը: Մ, Մուրադյան, «Բազմավեպ», հոդվ. Սասունի ուխտավայրերը, Վենետիկ, 1934 թ., էջ 65: Թալինի չրջանի Աշնակգյուղացի Մանուկ ՄեզոլյանըպատմեցԳոմուց վանքի մասին: Կուսգետի Հակոբը 68 տարեկան մի որմնադիրէր, որ 1947թ. ապրում էր ԱշտարակիշրջանիՈւջան գյուղում: Նա 1915թ. ականատեսէ եղել, է հայերին: թե ինչպեսԶաֆոյե Զայնաբը պաշտպանել էր ն 1947 թ. Ցրորք գյուղացի ՕԾվեԳնոյի Ավետիսյանը78-80 տարեկան ապրում էր Աշտարակիշրջանի Ուջան գյուղում: Հրորքի հինգ եկեղեցիներիմասին նա է պատմել: Ս. Բիւրատ, «ԵրլդըզենՍասուն». Կ. Պոլիս, 1912 թ., էջ 613Խաբլջոզի Մանուկ Սընջոյանը ականատես է ն այցելող է եղել այդ վանքերին,որոնց մասին պատմեցինքը: Մանուկն ապրում է Թալինի չրջանիգյուղում ն ջրբաժաննէ: Սատղնա անունն ըստ ավանդությանդրել են նրա համար, որ մի մոր միակ զավակը այդտեղ արջ որսալու ժամանակ,բազմաթիվարջեր են հարձակվում ն այդ որսորդինուտում, մնում է նրա զենքը նույն վայրում: Որվեկորույս մայրը ն գյուղացիները փնտրելիս կոտորածի միայն զենքն են գտնում ն ոսկորները ե ի պատիվ գյուղի վրա հարձակվող արջերինսպանող որսորդի, այդ տարիանունը դնում են Մատղնին Ինչպես երնում է արջերը այլ որսորդներ էլ էին որ(մատաղ եղածներ): է նշանասում, որովհետե Մատղնին-մաւոաղ եղածձներ-մատաղներ են իրենց կատաղությամբ: կում: Մոտկանիարջերը հայտնի Տվյալները վերցված են Մոտկանի Կըխու գյուղացի Իսրայել Հովհաննիսյանից ն Ուստա Ակոբից, որոնք 1947 թ. ապրում էին Ուջանում: 22.

։

,

`

Մուկանի շրջանի գյուղերի սույն վիճակագրական ուսումնասիրությունը կաւուսրել եմ Մուռկանում ապրած, ականատես ե տեղյակ մարդկանցմիջոցով: Այդ մարդիկն են Սղունտ գյուղացի Բաբ Սիմոնյանը, Կրխու գյուղացիներ Իսրայել Հովհաննիսյանը, որոնք 1847 բ. ապրում էին ԱշտարակիշրջանիՈւջանգյուղում: բ) «Լումայ», «Մշո Աչխարհ», Թիֆլիս, 1897, էջ 138: Վեբո Կրպելան, Իշխանձոր գյուղացի, որ իր տարիքի մասին ասում է «Լոռուս Մելիբովը կռվու ատին ըս բզդիկ եք» հիչում է այդ ռուս-քուրքական ւպաւոերւողմը: Մարտոյի ՕհանըՍասունիԸնկուզնակ գյուղացի է, 75 տարեկան, 1947 թ. ապրում էր ԱշտարակիԼվան գյուղում: Օհան Մարւոոյանիպատմածը: Գ. Սրվանձտյանց, «Թորոս Աղբար», Ռ,խ.Թ. հայոց ի գյուղաքաղաքն Ռաբայ ի դուռն Մբ. ԱտտուածածինԼ Սբ. Վասիլ իշխանին... ամեն..», Կ. Պոլիս, 2-րդ հատոր, 1884, էջ 374: Գ. Սրվանձտյանց,«Թորոս Աղբար», Կ. Պոլիս, 1884թ., 2-րդ հատոր, էջ

38.

39. 40, 41.

374:

..

45.

48.

Պատմել է նույն Ահրոնք գյուղացի Գրգոյի Մարիամը,70 տարեկան մի կին, որ 1247 թ. ապրում էր Աշտարակիշրջանի Մազդա գյուղում: Ցակոբ Գալուստի Եղիազարյանը 86 տարեկան առույգ ծերունին, ականատեւս պատժողն է այդ երեք բերդերի մասին: Խարզան բառը արաբերենում «Խարդան»ջ, բրդերենում ս«Խալդան» մեր կարծձիքու| խալդւսն ձնեըհարազաւո է մնացել. նույն անունով Խալդին դաղը (Խալդան լեռը) այդ շրջանում է: Խարզանի բնակիչներ Բեռի Օվե Շամսյանը, Հոպե գյուղացի, Պոլոյի Սռաքելը: Ջազնի գյուղագի, 75-80 ւուսրեկանբանիմաց մարդիկ Խարզանի գյուղերին ծանոթ էին ն 1947թ. ապրումէին Աշտարակիշրջանի Ուջան գյուղում:

Սըբհին ունի հին բերդ: «Պլուտարբեալ Քերովնացզւոլ Ձուգակշիոք թարգմ. 1 եղիա Թոմաճյան, Վենետիկ, 1823 թ., էք"566, վերցված է Լեոյի «Հայոց պատմություն» գրքից: Նույնը, էջ 222: Հ. Ինճիճյան, «Աշխ. Զորից մասանցԱշխարհի».Վենեւտտիկ. 1806 թ., էջ 188-189:

51. ոշ,

53.

ՍՍՀ Պետ. Պատմական թանգարանիձեռագրերիբաժնում կան բաժնի ցուցակ. նո. 120):

այ

Սարգսյան, «Տեղազրութիւնք ի փոքր ն մեծ Հայս», Վենեւոիկ. 1864, էջ 233-236Բաֆֆի, «Կայճեր», Հեյպետհրատ, Երնան, 1847/թ.,էջ 585: Րաֆֆին անձամբ եղել է Մուշի Առաքելոց վանք. որի մասին ն գրում է իր այդ Հ.Ն.

Ս.

։

Գ

ԽարախանյանըՄ. Կարապետ վանքի դասատուներից էր: ԼՆռնյան, «Հայ գիրքը ն տպագրությանարվեստը». երնան, 1945

թ.,

էջ 196: 56. Փսանքի անունը Բուսանաց գավառ է կոչվել Ալ. Քալանթարի «Սասուն» գրքում, Թիֆլիս, 1904 թ., էք 15: Ջ7, Գյուղերի անուններն ու տոների թիվը նո. 1-36 ստուգել, վերցրել եմ Մշտարակի շրջանի Ուջանգյուղի բնակիչներ Բաբ Սիմոնի Ադոյանից Լ Սասուն-ՄուտկանիՍղունտ գյուղացի ն Իսրայել Գաբրիելի Հուլհաննիսյանից Սասունի ՄուղկանիԿրխու գյուղացի: Տես «Վամբաւաբեր», 1916 ք., նո. 42, հոկւո., էջ 1334: Ռաբաթգյուղի մասին ւոես «Թորոս Աղբար» 2-րդ հատոր, էջ 374-ում գրված է «ՌԽ Թ. հայոց ի գիւղաքաղաքն Ռաբայ, ի դուռն Ս. Աստուաձաձին ն Ս. Վասիլ իշխանին... ամեն.....ո: Տված 1884թ., Կ. Պոլսում: Վինգեկեղեցի ունեցող մի քաղաքից մնացել է հինգ ւոուն: Կ, Մկրտչյան, մշեցի, «Արարատ»,Վաղարշապատ,1881թ., էջ 227: գ. Սրվանձտյանց,«Գրոց ու Բրոց», Կ. Պոլիս, 1874ք, էջ 64-65Ծ2. Կ. Մկրտչյան Մշեցի, «Արարատ ամսագիր»,Վաղարշապատ,1881, էջ 237:

Հ.Ն.Սարգսյան, «Տեղագրություն ի Փոքրը ն Մեծ Հայս», Վենետիկ. 1864, էջ 227: «Լումայ» գիրբ, Ա, տփխիս. 1898թ, էք 159. 05. Գ. Սրվանձտյանց, «Գրոց ու բրոց», Կ. Պոլիս, 1874բ. էջ 32.59 Շն Նույնը տեղը Հ. Աարգսյան.«Տեղեկուբիւնք ի Փորր ն ի Սեծ Հայմո, Վենետիկ, 1864. էջ 237, 228: ԵՑ Հ. Սարգսյան, «Տեղեկուբիւնք ի Փոքր ն ի Սեծ Հայս, 18654,Վենետիկ. 237, 225: էջ ՕՋ Րաֆֆի, «Կայծեր», երնան, 1847. էջ ո717 Պատմել է Մառնիկում բնակվող, հետո Սասունի Հոսներ գյուղ փոխադրված Արե Թորուի Խաչատրյանը, 70-75 տարեկան բանիմաց պատմող է ն 1249թ արում ն աշխատում էր նրեբին Սասունաշենում: Րաֆֆի. «Կայծեր». Երնան, 1947. էջ 567 ԷԶ. երեանի ՊետականՊատճությանթանգարանիազգագրականբաժնի ձեռագիր նո. 1423. «ՎիճակագրությունՄուշ-Սասունի (քաղվածք Մշո դաշտի դպրոցական վիճակագրությունից,դպր. վերատեսուչ Ռուբենի 19214 թ. մայիսի 1-ի տվյալները»ոճ2.

աշխատությանմեռԱյժմ Հակոբ Դանիելյանն առլրում էր Ցամանջւաղուգյուղում (Ամրտաշատի շրջան) ն զբաղվում էր հաշվապահությամբ: Լյդ գյուղումն են ապրում ն շատ մշեցիներ, Հակոբի հուշերը գրի են առնված 9 ապրիլի 1935թ. ն գտնվում են Հայկ.

(Ազգագրա-

ՎԱՐԴԱՆ ԱՎԵՏԻՍԻ ՊԵՏՈՅԱՆ

ԵՎ ՏԱՐՈՆԻ

ՊԱՏՄԱ-ԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ

ՍԱՍՈՒՆԻ

ՏԵՂԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

Խմբագիր:

ՌուզանՍահակյան ԶարուհիՄխիկյան

Սրբագրիչ

Տեղանունների ճշգրտումըե սրբագրումը ԳեղամԲադալյանի Գեորգ Բաղդասարյանի Ձնավորումը`

Ստորագրված է տպագրության12.04.2005:

Չափսը 60:

առ Թուղթըօֆսեթ-1: Ջառատեսակը 8,25 օֆսեթ: Տպագրությունը Ծավալը

Տպագրվելէ «Գեորգ

-

84 '/ջ:

փոոճոթո»:

տպ.

մամուլ:

Հրայր» ՍՊԸ

«էԱ.»

հրատարակչությունում Երեան,ԴրիգորԼուսավորչիճ: Հեր.

42-20-2432.270-Վ7:

էլ. փոստԽճուուռ ոի:

ոս

Ի

ուն

աաա է

"ո... ք

տ.

ԱՊԱ:

ՏՐ

Լ :

Եւ:

Որ

Հ

աաաաաաաաապաակնաաանաքնկաա ԱՈ ՅԱ