Սոցիալ-տնտեսական վիճակագրություն. 2007.մաս.2 — Կարդալ տեքստը առցանց

Կ. ՁԱԿՈԲՅԱՆ

ՍՈՑԻԱԼ-ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՄԱՍ

ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ

ԵՎ

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ԵԱԽՔԵՐԻ

ԲՆԱԿԶՈՒԹՅԱՆ

ԿԵՆՍԱՄԱԿԱՐԴԱԿԻ

ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՐԵՎԱՆ

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ԲԱԺԻՆ Խ. ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ

ԵՎ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

12. Տնտեսական աւՏադոության հասկացությունը ն սահմաննեւը Արտադրությանհայեցակարգերը... աաաապական Շուկայականն ոչ շուկայականարտադրություն.. Թողարկմանգնահատմանսկզբունքնելիը......... Տնտեսականգործունեությանսուբյեկտներիխմբավորումն ու դասակարգումը

ԹԵՄԱ 12.1. 12.2. 12.3.

12.4.

Լ.Ն

ն ծառայություննեւի աղտադւության ԹԵՄՍ 13. Առղւանքնեւի մակոոՏնջեսական

ցուցանիճնեւը ՎՆԱ-իհաշվարկմանարտադրականմեթոդը... 13.2. ՀՆԱ-ի հաշվարկմանբաշխմանմեթոդը.............................. 13.3. ՀՆԱ-ի հաշվարկը վերջնականօգտագործմանմեթոդով.... 13.4. Վաստատուն գներով ՀՆԱ-ի հաշվարկը... 13.1.

աաա

..20

աա

աաա

14.2. 14.3.

Աղոանքնեւին ծառայություննեւիաղտադոության վիճակագոության ճյուղային առանձնահաՏկություննեւը ԱրդյունամբելըՌԼթյ ԼԱԼ... ւա ւա Գյուղատնտեսություն.. Շինարարություն

14.5.

Առետուր, հասարակականսնունդ ն մթերումներ

ԹԵՄՍ 14.1.

14.

Լ...

եեւ

աաակաաաապաակաաանաաաաանկապան

ն ծառայություննեւի Շուկայի վիճակագոուբյանցուցանիճնեւը Թեմա 15. Առղղանքնեւի 15.1. 15.2. 15.3.

Ապրանքաշրջանառության վիճակագրություն Ապրանքայինպաշարներիվիճակագրություն Բեռնաշրջանառությանվիճակագրություն... 1.1...

ԲԱԺԻՆ ԽՍ.ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ԾԱԽՔԵՐԻ

Ղա

աաաաայայա

ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Արտադրության ծախքեւհասկացությունը ն դոա կազմը Արտադրությանծախքեր հասկացությունը... Լ... ու... Արտադրանքիինքնարժեքիտեսակներըն արտադրությանծախքերի կազմիՈուսՈումնասիրՈւթունըե......

ԹԵՄԱ 16. 16.1. 16.2.

Լ...

ւու

աա

աաա

աաանաաաաաա

ԹԵՄԱ 17.1.

17.2. 17.3. 17.4.

17. Ա՛տադ՛ության ծախքեւիմակաւդակին դինամիկայիցուցանիժնեւը Միավորարտադրանքիինքնարժեքիմակարդակին դինամիկայիցուցանիշները.......53 Արտադրանքի ինքնարժեքի մակարդակին դինամիկայիընդհանրացնող ցուցանիշները Շրջանառությանծախքերիվիճակագրությանցուցանիշները.. Շահույթի ն շահութաբերությանցուցանիշները.............................................................

ԲԱԺԻՆ

մյ.

ԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ

ԿԵՆՍԱՄԱԿԱՐԴԱԿԻ ԵՎ ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ

ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՋԱՐԳԱՑՄԱՆ

ԹՇՄԱ 19. Կենսամակաոդակի ցուցանիչնեւը 18.1. 18.2.

18.3. 18.4.

18.5.

ն սոցիալականզարգացմանինտեգրալ Բնակչությանկենսամակարդակի չափանիշները ցուցանիշները... աան եկամուտների Բնակչության Բնակչությանծախսերին սպառման ցուցանիշները...................................................... Բնակչության ըստ կենսամակարդակիշերտավորմանցուցանիշները......................... Մարդկայինզարգացմանինդեքսի հաշվարկը

անձնական

աա

Տնտեսական արտադրության վերոհիշյալ սահմանումը բավականին լայն է: Դրա մեջ մտնում են նան այնպիսի գործունեություններ, որոնց արդյունքները դժվար կամ անհնարին է որոշել (արժանահավատ տեղեկատվության բացակայություն, հնարավոր չէ գնահատել ծավալը, քանի որ տվյալ ապրանքները կամ ծառայությունները չեն վաճառվում շուկայում): Այդ իսկ պատճառով վիճակագրությանպրակտիկայումմտցվում են սահմանափակումներ տնտեսական արտադրության սահմաններ: ԱՀՀում գործնականում գործունեության բոլոր տեսակները ներառվում են տնտեսականարտադրությանսահմաններում: Բացառություն է կազմում սեփական սպառման համար անձնական ն տնային ծառայությունների մատուցմանհետ կապվածտնայինտնտեսություններիգործունեությունը, այսինքն` տնայինտնտեսությանմեկ անդամիմատուցածծառայությունը մյուս անդամին(օրինակ` սննդի պատրաստումը,երեխաների դաստիարակությունը, հիվանդների խնամքը, բնակարանի նորոգումը, մաքրության պահպանումըն այլն): Ընդ որում, վարձու տնային սպասավորների գործունեությունը ներառվում է տնտեսական արտադրության սահմաններում: Վաշվետուժամանակաշրջանի արտադրությանծավալի հաշվաոկման համար հաշվի են առնվում արտադրական գործունեության հետնյալ արդյունքները.

ՀՊաշվետուժամանակաշրջանում արտադրվածապրանքները, որոնք վաճառվել են շուկայում կամ որնէ եղանակով տրվել են այլ միավորներին: Սեփական վերջնական սպառման կամ համախառն կուտակման համար հաշվետուժամանակաշրջանումարտադրվածապրանքները: Սեփական վերջնական սպառման համար արտադրված(ներառյալ վարձու տնային սպասավորների ն սեփական կացարանումբնակվելու ծառայությունները)կամ այլ միավորներին(դրանց արտադրողը չհանդիսացող)տրամադրվածծառայությունները: ՀՎամաձայնԱՀՀ-ի վերջին տարբերակի, տնտեսական արտադրության սահմաններում անհրաժեշտէ ներառել ոչ միայն ստվերային տնտեսությունը (ապրանքների ն ծառայությունների արտադրությունը, որը թաքցվում է պետականմարմիններիցեկամուտները ցույց չտալու նպատակով), այլ նան անօրինական գործունեության տեսակները (օրինակ` մարմնավաճառությունը,թմրադեղերին զենքի արտադրություննու իրացումը): Հարկ է նշել, որ եթե թաքցվածարտադրությունըմի շարք երկրների վիճակագրականմարմիններըփորձում են գնահատել, ապա գործունեության անօրինական տեսակները մակրոտնտեսականհաշվարկներում գործնականումհաշվի չեն առնվում:

12.2.

Շուկայական ն

ոչ

շուկայական արտադրություն

Արտադրությանլայն հայեցակարգի հիմնավոր դրույթներից մեկը շուկայական ն ոչ շուկայական արտադրության ստորաբաժանումն Է կապմած արտադրված ապրանքների ն ծառայությունների օգտագործման ուղղությունից ն գների բնույթից: Շուկայական արտադրության նպատակը շահույթի ստացումն է: Շուկայական թողարկումը ներառում է տնտեսապես նշանակալիգներով իրացման համար արտադրված ապրանքներն ու ծառայությունները: Գները համարվում են տնտեսապեսնշանակալի, եթե դրանք ձնավորվում են առաջարկի ն պահանջարկիազդեցությամբ` իրենց հերթին ազդելով այն արտադրողները,որոնց վերջիններիսվրա: Գամապատասխանաբար թողարկումը հիմնականում շուկայական է, կոչվում են շուկայական արտադրողներ: Շուկայական թողարկման ծավալը որոշվում է հաշվետու ժամանակաշրջանում արտադրված հետնյալ ապրանքների ն ծառայությունների արժեքներիգումարմանմիջոցով. »

Ապրանքներ ն ծառայություններ, որոնք իրացվել են տնտեսապես նշանակալի գներով: Ապրանքներ ն ծառայություններ, որոնք փոխանակվել են այլ ապրանքներովու ծառայություններով: Ապրանքներ ն ծառայություններ, որոնք գործատուների կողմից բնամթերային ձնով տրվել են իրենց աշխատողներինաշխատանքի վարձատրությանդիմաց: Ապրանքներ ն ծառայություններ, որոնք շուկայական արտադրողին պատկանողհիմնարկներըտրամադրել են միմյանց (օրինակ` արտադրված ն արտադրականնպատակներովգյուղատնտեսականկազմակերպության ներսում օգտագործված սերմերը, կերերը, կաթը): Հետագայում շուկայական օգտագործման համար նախատեսված պատրաստի արտադրանքի պաշարների ն անավարտ արտադրության արժեքի փոփոխությունը:

Ապրանքների ն ծառայությունների արտադրությունը կոչվում է շուկայական, եթե դրանք նախատեսվածեն. »

ոչ

Արտադրողներ սեփական վերջնական օգտագործման համար (վերջնական սպառում կամ հիմնական կապիտալի համախառն կուտակում): Օրինակ` ֆերմերային ն անձնական օժանդակ տնտեսություններում սեփական սպառման համար գյուղատնտեսական մթերքները, վարձու սպասավորների կողմից կատարվող տնային ծառայությունները, սեփական արտադրությունում օգտագործելու համար արտադրվածմեքենաները,սարքավորումները ն գործիքները, սեփականբնակարանումբնակվելու ծառայություններըն այլն: Անվճար կամ տնտեսապես ոչ նշանակալի գներով սպառողներին տրամադրելու համար: Օրինակ` ողջ հասարակությանըմատուցվող

կառավարման ն պաշտպանության շրջանակներում պետության կողմից տրամադրվող կոլեկտիվ ծառայությունները ն անհատական անվճար ծառայությունները, որոնք իրականացվում են տնային տնտեսությունների համար կրթական ն բժշկական սպասարկման ոլորտներում պետական կազմակերպություններիկողմից: Այն արտադրողները, որոնց թողարկումը հիմնականում ոչ շուկայական է, կոչվում են ոչ շուկայական արտադրողներ: 12.3.

Թողարկման գնահատման սկզբունքները

ԱՀՀ-ում նախատեսվում սկզբունքները.

են

թողարկման գնահատման հետնյալ

Արտադրանքըհաշվառվում է այն ժամանակաշրջանում,որում արտադրվել է: Արտադրանքի արժեքը որոշվում է ելնելով տվյալ ժամանակաշրջանում գոյություն ունեցող շուկայական գներից: Իրացումը հաշվառվում է արտադրողից սպառողին ապրանքի սեփականությանիրավունքի անցման կամ ծառայությանմատուցման պահի դրությամբ: Փոխանակված կամ աշխատանքի վարձատրության դիմաց տրված ապրանքների ն ծառայությունների արժեքը որոշվում է՝ ելնելով այն գներից, որոնք կարող են ստացվել տվյալ ժամանակաշրջանում դրանց վաճառքից: Սեփականվերջնականսպառմանկամ հիմնականկապիտալիհամախառն կուտակմանհամար արտադրվածարտադրանքիարժեքըգնահատվում է համանման ապրանքների ն ծառայությունների շուկայական գներով կամ, եթե շուկայական գները հնարավոր չէ որոշել, ապա ելնում են դրանց արտադրության ընթացիկ ծախսերի գումարից: Պաշարները համալրող ապրանքները գնահատվում են դրանց ստացման պահի գներով, իսկ դուրս գրված ասպրանքները՝ դուրս գրման պահի գներով:

Շուկայական ծառայությունների թողարկումը որոշվում է դրանց իրացման հասույթի մեծությամբ: Ապրանքներիշուկայական թողարկման համար գրառվում է հետնյալ հավասարումը. Վաշվետու ժամանակաշրջա -

Թողարկում

նում

արտադրանքիիրացում ն

այլշուկայական օգտագործում

Պատրաստի արտադրանքի Ւ

նանավարտ արտադրության ։պլաշարներիտարբերություն

Արտադրության ն իրացման պահերը միշտ չէ, որ համընկնում են միմյանց հետ: Այն դեպքում, երբ գները կայուն են, վերոհիշյալ հավասարումը թույլ է տալիս ճշտորեն որոշել հաշվետու ժամանակաշրջանում թողարկվածարտադրանքիծավալը:

Օրինակ 121. Վայտնի են որոշակի ժամանակաշրջանում արտադրանքի արտադրության, իրացման ն պաշարների վերաբերյալ հետնյալ տվյալները (գները տվյալ ժամանակաշրջանումնախորդիհամեմատությամբչեն փոխվել). Ապրանք|

կգ

Կատարենքհետնյալ ցուցանիշներիհաշավարկը. 1.

Իրացված արտադրանքիարժեքը հավասար է՝

900-1-700:1»-1600դ.մ.: 2.

Պատրաստիարտադրանքիպաշարներիարժեքը տարեսկզբինկկազմի՝

400-1»-500դ.մ.:

100-1Յ.

Պաշարը տարեվերջինկկազմի՝

200դ.մ.:

200 :12.

Պատրաստիարտադրանքիպաշարներիփոփոխությունըհավասար է՝

58.

-300դ.մ.:

Ընթացիկ ժամանակաշրջանիթողարկումըհավասար է՝

1300դ.մ.,

ինչը համապատասխանումէ արտադրությանիրականծավալին. 1000 :

1«

1300դ.մ.:

300-1Հ

Սղաճի պայմաններումպաշարներում գտնվող ապրանքների գները փոխվում են, ն թողարկման հաշվարկը դիտարկվողհավասարմանմիջոցով առանց հոլդինգային շահույթի (վնասի) հաշվառման կհանգեցնի խեղաթյուրվածարդյունքների: Օրինակ 72.2. նախորդ խնդրի պայմաններում մտցնենք հետնյալ փոփոխությունները. Ճ ապրանքիգինը չի փոխվել նախորդ ժամանակաշրջանի համեմատությամբ, իսկ Ց ապրանքը իրացվել է տվյալ ժամանակաշրջանում 1 կգ համար 2 դ.մ.: Այս դեպքում կստանանքհետնյալ արդյունքները. Իրացված արտադրանքիարժեքըհավասարէ՝ 900:1-

2300դ.մ.:

700.2»

Թողարկումը դիտարկվողհավասարմանհիման վրա կկազմի

դ.մ.:

Սակայն արտադրության իրական ծավալը տվյալ ժամանակաշրջանում կազմում Է 1600 դ.մ. 1000: 1-:300:2 1600դ.մ. Հ

Ց ապրանքի հոլդինգայինշահույթը հավասարէ 400 դ.մ. (պաշարներից դուրս գրված պատրաստիարտադրանքիդուրս գրման պահի ն դրանց ստացման պահի

գներով արժեքի տարբերությունը հավասար է` 400:2-- 400-1- 400դ.մ.): Այդ գումարով էլ մեծացվել է արտադրության ծավալը: Այժմ որոշենք պատրաստի արդյունքի պաշարների արժեքի փոփոխությունըհամաձայնԱՀՀ-ի գնահատման սկզբունքների. 200:1-

100-1-

400:2)

-700դ.մ. կամ

-700դ.մ.,

որտեղ՝ (Ա-300) պաշարներիտարեվերջի ն տարեսկզբիարժեքների տարբերությունն է, իսկ 400 հոլդինգային շահույթն է: Հաշվարկենք թողարկումը հաշվի առնելով պաշարների փոփոխության նոր գնահատումը. -

2300 --՛700

1600դ.մ.,

է արտադրությանիրականծավալին: ինչը համապատասխանում

Անընդհատ գույքագրման մեթոդի կիրառումը գործնականում մեծ դժվարություններէ առաջացնում,քանի որ այն ենթադրումէ նյութական շրջանառու միջոցների պաշարների անընդհատ հաշվառում ն վերագնահատում: Կախված նրանից, թե ինչպես են արտադրանքիարժեքում հաշվառվում հարկերը, սուբսիդիաները ն առետրատրանսպորտայինծախսերը, առանձնացնումեն գների երեք տեսակ՝ հիմնականգին, արտադրողիգին ն գնորդի գին (կամ շուկայական գին): Նախ ն առաջ կատարվում է հարկերի երկու դասերի սահմանազատում. պարբերաբար վճարվող ընթացիկ հարկեր ն կապիտալ հարկեր, այսինքն միանվագ հարկեր կապված սեփականության փոխանցման հետ: Ընթացիկ հարկերը համասեռ չեն: Դրանցկազմում առանձնացնումեն երկու խումբ. Վարկերիդասակարգմանսխեմա. Հարկեր

| Ընթացիկհարկեր

| Կապիտալհարկեր

' Արտադրությանն ներմուծմանհարկեր

Եկամտին ունեցվածքի հարկեր

Արդյունքի ն ներմուծման հարկեր

Արտադրությանայլ հարկեր

Արտադրությանն ներմուծման հարկեր, որոնք կոչվում են անուղղակի հարկեր, քանի որ դրանք տնտեսվարող սուբյեկտները վճարում են անկախ եկամտիմակարդակից: էկաճտի ն ունեցվածքի հարկեր, որոնք կոչվում են ուդղշայր,քանի որ որանց մեծությունը կախված է ստացված եկամտի ն ունեցած նապիտալի մեծությունից (շահութահարկ, եկամտահարկ, հարկեր տոանսպորտային միջոցներիտերերից ն այլն):

Արտադոությանն ներմուծման հարկերը ստորաբաժանվումեն երկու Էրոախմըի.

ոոդյունքի (ապրանքների)հարկեր, որոնց մեծությունը անմիջակառորեն կախված է թողարկված ապրանքների ն ծառայությունների չոժեքոց (ավելացվածարժեքի հարկ, շրջանառությանհարկ, ակցիզ, ռեողյւծման տուրք, կոնկրետ տեսակի ծառայություններիհարկեր, ճինավ՝ գովազդի,վիճակախաղի նայլն): տադրությանայլ հարկեր (հողի հարկ, աշխատանքայինռեսուրսՇերի հարկ, բնական պաշարներիօգտագործման ն բնապահպանադիս վճարներ, արտոնագրայինվճարներ, կազմակերպություններից դառճմող պետականտուրքեր ն այլն), որոնց չափերն ուղղակիորեն տախսածչեն արտադրության ծավալներից ն շահութաբերությունից: ւ.

«ճաղված հարկերի ն ստացված սուբսիդիաների տարբերությունը ուռ է Չուտ հարկեր: Եթե հարկերը իրավաբանական ն ֆիզիկական անց կողմից պետությանը կատարվող պարտադիրն չփոխհատուց.Դղ սպճարներեն, ապա սուբսիդիաները ընթացիկ չփոխհատուցվող ողաոնեոն շն, որոնք պետությունը կատարում է ձեռնարկություններին՝ մաճ որոշակի տեսակի ապրանքների ն ծառայությունների արտաթության, վաճառքի կամ ներմուծմանհետ: ՈՎՂՀ-ում ապրանքներին ծառայություններիթողարկումըգնահատելու մաբ երաշխավորված է օգտագործել հիմնական գինը, որի «օուցմածքային տարրը հանդիսանում է արտադրությանայլ հարկերը: ոճական գինը այն գումարն է, որն արտադրողն ստանում է միավոր չգրանքի կամ ծառայության դիմաց, առանց արդյունքի ն ներմուծման Բարցերի, սակայն ներառյալ արդյունքի ն ներմուծման սուբսիդիաները: Հեդեսուցյան տարբեր ճյուղերում արտադրության ն եկամուտների ավորման կառուցվածքի վրա հարկերի ն սուբսիդիաների դրույքատռրի տարբերության ազդեցությունը չեզոքացնելու նպատակով, ղային ցուցանիշներըգնահատվումեն հիմնականգներով: ռոտաասդրողդըի գինը ն հիմնական գինը միմյանց հետ կապված են ետեյալ ոարաբերակցությամբ. '/ոտադրողիգին

Հիմնականգին Հ Արդյունքի զուտ հարկեր (առանց ԱԱՅ)

դուոեղ ԱԱՀ - ավելացված արժեքի հարկն է:

Գնորդի (սպառողի) գինը (կամ շուկայական գինը) արտահայտում է միավոր ապրանքիկամ ծառայությանձեռքբերմանփաստացիծախսերը. ԳնորդիգինՀԱրտադրողիգինԻԱԱՀԻՀԱռետրատրանսպորտային հավելագին:

Գնորդների գներով (շուկայական գներով) չափվում են համախառն ն ներքին արդյունքը, ապրանքների ն ծառայությունների միվերջնական ջանկյալ սպառմանցուցանիշները, ինչպես նան կապիտալիկուտակումը: Ոչ շուկայական ապրանքներն ու ծառայություններըգնահատվում են կամ շուկայում իրացվող նմանատիպ ապրանքների ն ծառայությունների գներով, եթե դա հնարավոր է որոշել, կամ արտադրության ծախսերով, եթե շուկայական գինը բացակայում է (մասնավորապեսայդպես են գնահատվում պետականհիմնարկներին ոչ առետրայինկազմակերպությունների ծառայությունները): 12.4.

Տնտեսականգործունեության սուբյեկտների խմբավորումն ու դասակարգումը

ԱՀՀ-ում օգտագործվում են տնտեսական միավորներին դասակարգումների երկու տեսակ. տնտեսական գործունեության սուբյեկտների խմբավորումն ըստ տնտեսության հատվածների (սեկտորների) ն ճյուղերի: Եթե նյութական արտադրության հայեցակարգի շրջանակներում տնտեսագիտականվերլուծության մեջ առաջատար դերը կատարում է ճյուղային դասակարգումը,ապա ըստ ԱՀՀ-ի մեթոդաբանության՝կենտրոնականէ համարվումտնտեսվարողսուբյեկտների դասակարգումնըստ տնտեսությանհատվածների: Վերջինս օգտագործվում է արտադրության գործընթացի, եկամուտների ն ծախսերի հոսքերի, ակտիվների ն պասիվներիվիճակը ն փոփոխություններնուսումնասիրելունպատակով: Դասակարգմանօբյեկտ են հանդիսանում այն տնտեսվարող միավորները (իրավաբանականկամ ֆիզիկական անձինք), որոնք կարող են տիրել ն տնօրինել ակտիվներն ու ապրանքները, իրենց անունից պարտավորություն հանձն առնել ն այլ միավորների հետ փոխհարաբերությունների մեջ մտնել (այսինքն` գործառնություններ կատարել արտադրության, եկամուտների բաշխման, վերաբաշխման ն օգտագործման գործընթացում), ունեն հաշիվների հավաքակազմ կամ իրենց համար հնարավոր է հաշիվների կազմումը: Այսպիսի միավորները կոչվում են կառուցվածքային(ինստիտուցիոնալ) ԱՀՀ-ում իրականացվումէ հստակ տարբերակում ազգային (ներքին) էկոնոմիկային «մնացած աշխարհ» հայեցակարգերիմիջն, ինչը հիմնված է «տնտեսական տարածք», «տնտեսական շահերի կենտրոն», «ռեզիդենտ ն ոչ ռեզիդենտ» հասկացություններիվրա: Երկրի տնտեսականտարածքն այն տարածքն է, որը ղեկավարվում է տվյալ երկրի կառավարության կողմից, որի սահմաններում մարդիկ,

Եթե ապրանքները ե փողը կարող են ազատ տեղաշարժ կատարել": կառուցվածքային միավորը իրականացնում է կամ մտադրվել է իրականացնել իր գործունեությունը տվյալ երկրի տնտեսական տարածքում երկար ժամանակով (մեկ տարի ն ավելի), ապա համարվում է, որ նրա տնտեսական շահերի կենտրոնըգտնվում է տվյալ տարածքում: Այսպիսի կառուցվածքային միավորներին (կազմակերպություններ, ձեռնարկություններ, հիմնարկներ, տնային տնտեսություններ) անվանում են երկրի ռեզիդենտներ,այսինքն` շեցրդենտը այն կառուցվածքային միավորն է, որի տնտեսական շահերի կենտրոնը գտնվում է տվյալ երկրի տնտեսական տարածքում: Համարվում է, որ հողի, շենքերի ն կառույցների սեփականատերերըտնտեսականշահերի կենտրոնն ունենում են տվյալ երկրում ն հանդիսանում են ռեզիդենտներ: Վճռական նշանակություն ունի իրավաբանական անձի գտնվելու

վայրը կամ ֆիզիկականանձի մշտականբնակությանվայրը, ինչպես նան երկրի տնտեսականտարածքում տնտեսականգործունեություն ծավալելու տնողությունը:Ռեզիդենտներկարող են լինել ոչ միայն հայրենական ձեռնարկություններն ու կազմակերպություններ՝ ն երկրի մշտապես բնակվող քաղաքացիները, այլ նան արտասահմանյանֆիրմաների բաժանմունքները ն այլ երկրների հպատակները: Ազգային (ներքին) էկոնոմիկան ընդգրկում է տվյալ երկրի տնտեսական տարածքում կամ դրա սահմաններից դուրս միայն ռեզիդենտների գործունեությունը: Բոլոր ոչ ռեզիդենտ կառուցվածքային միավորների համակցությունը, որոնք ունեն երկրի ռեզիդենտների հետ տնտեսական կապեր, ԱՀՀ-ում կոչվում է մնացած աշխարհ (արտերկիր): Կառուցվածքային ռեզիդենտ-միավորները՝ըստ կատարվողտնտեսական ֆուկցիաների ն եկամուտներիձնավորման աղբյուրների, խմբավորվում են հետնյալ հատվածների. » » » »

ֆինանսական կազմակերպություններ(կորպորացիաներ), ֆինանսական կազմակերպություններ, պետականկառավարմանմարմիններ, տնային տնտեսություններն սպասարկող ոչ առնտրային կազմակերպություններ, տնային տնտեսություններ: ոչ

Յուրաքանչյուր հատվածի ներսում, ըստ տարբեր հատկանիշների, կարող են առանձնացվել ենթահատվածներ (ըստ սեփականությանձների, կազմակերպմանտեսակի, կատարվող գործառնություններին այլն):

Այն ընդգրկում է ազգային օդային տարածությունը, տերիտորիալ ջրերը ն միջազգային ջրերի մայրցամաքային շելֆը, որոնց վերաբերյալ տվյալ երկիրն ունի բացառիկ իրավունք (հումքի, վառելիքի ն այլ օգտակար հանածոների հանույթի համար), ն այլ երկրներում տերիտորիալ անկլավները (դեսպանություններ, հյուպատոսություններ, ռազմական ն գիտականբազաներ նայլն):

«Ոչ ֆինանսականկազմակերպություններ»հատվածըներկայացնող կառուցվածքայինմիավորներն ունեն հետնյալ բնութագրերը. ՂՎիմնական ֆունկցիան ապրանքների ն ոչ ֆինանսական ծառայությունների շուկայական արտադրությունն է: Վիմնականնպատակըթողարկվող ապրանքներին ծառայությունների իրացման ճանապարհով շահույթի կամ տնտեսական այլ օգուտի »

ստացումն է: Եկամուտների հիմնական աղբյուրը` ապրանքների ն ծառայությունների իրացումից ստացվող հասույթն է:

Կախված այն բանից, թե ով է վերահսկողություն իրականացնում կառուցվածքային միավորների նկատմամբ, տվյալ հատվածի կազմում կարողեն առանձնացվելհետնյալ ենջահատվածները՝ պետական ոչ ֆինանսական կազմակերպություններ, որոնք վերահսկվում են պետությանկողմից, ոչ պետական ազգային ոչ ֆինանսական կազմակերպություններ (բաժնետիրական ընկերություններ, կոոպերատիվներ, մասնավոր ձեռնարկություններ, հասարակական կազմակերպությունների ձեռնարկություններ ն այլն), արտասահմանյան ոչ ֆինանսական կազմակերպություններ, որոնք վերահսկվում են ոչ ռեզիդենտ կառուցվածքային միավորների

կողմից:

«Ֆինանսական կազմակերպություններ»հատվածը ներառում է այն կառուցվածքային միավորները,որոնք առնտրայինհիման վրա իրականացնում են ֆինանսական միջնորդություն կամ դրա հետ կապված օժանդակ ֆինանսական գործունեություն: Ֆինանսական միջնորդության ծառայությունները կայանում են որոշ տնտեսական միավորների ժամանակավորապեսազատ դրամական միջոցների կուտակման (դեպոզիտների ներգրավման, արժեթղթերիթողարկմանմիջոցով ն այլն) ն այլ միավորներին օգտագործման համար տրամադրմանմեջ: Ֆինանսական միջնորդությամբ զբաղվող տնտեսվարող սուբյեկտների ռեսուրսները հիմնականում ձնավորվում են ընդունած պարտավորությունների ն ստացած տոկոսների, ապահովագրականպարգնատրումներիհաշվին: Այսպիսի միավորներին վերաբերում են բանկերը, ներդրումային հիմնադրամներըն ֆոնդային բորսաները: Տվյալ հատվածն ընդգրկում է նան ապահովագրականընկերությունները ն կենսաթոշակային հիմնադրամները:Ապահովագրականկազմակերպություններըսովորաբար կատարումեն ոչ միայն ապահովագրական գործունեություն, որի արդյունքն է ապահովագրականծառայությունը, այլ նան ֆինանսական ն ներդրումայինգործառնություններ(ապահովագրական ռեզերվների ժամանակավորապեսազատ դրամական միջոցների տեղավորումֆինանսականշուկայում):

«Պետական կառավարմանմարմիններ(պետականկազմակերպություններ)» հատվածն ընդգրկում է այն կառուցվածքային միավորները, որոնք ունեն հետնյալ բնութագրերը. «

Հիմնական ֆունկցիան անհատական կամ կոլեկտիվ սպառման համար նախատեսված ոչ շուկայական ծառայությունների արտադրություննէ: հիմնավոր պայմանների Նպատակը տնտեսության գործելու ստեղծումն է (իրավական ն ինստիտուցիոնալկարգի կազմակերպում, պաշտպանություն, շրջակա միջավայրի պահպանություն ն այլն), տնտեսական ն սոցիալական արդյունավետ քաղաքականության անցկացումը: Եկամուտների (ռեսուրսների) հիմնականաղբյուրը` պարտադիրվճարումները (հարկեր ն այլ հատկացումներ),որոնք կատարում են այլ հատվածներին պատկանող կազմակերպություններըն ֆիզիկական անձինք, եկամուտներսեփականությունից:

Տվյալ հատվածի կառուցվածքային միավորները բավարարում են հասարակությանպահանջմունքներնայնպիսի կոլեկտիվ ծառայություններով, որոնք շուկայում իրացնելու անհնարինությանհետնանքով պետք է ֆինանսավորվեն կենտրոնացվածաղբյուրներից (օրինակ` կառավարումը, տնտեսական գործընթացների կարգավորումը, գիտահետազոտական գործունեությունը, շրջակա միջավայրի պահպանությունը, պաշտպանությունըն այլն), կամ էլ սոցիալական ն քաղաքական բնույթի աատճառներովտնային տնտեսությունների անդամներին տրամադրվում են անվճար կամ տնտեսականնշանակություն չունեցող գներով (օրինակ՝ բնակչության անվճար կամ արտոնյալ սպասարկումը կրթության, առողջապահության,մշակույթի, արվեստին սպորտիբնագավառներում): Դրանց վերաբերում են այն կազմակերպությունները,որոնք ֆինանսավորվում են պետական բյուջեից, պետական սոցիալական ապահովվածությանհիմնադրամներից ն այլն: «Տնային տնտեսություններն սսպյասարկող ոչ առետրայինկազմակերպություններ» հատվածը բաղկացած է այն կառուցվածքային միավորներից, որոնց հիմնական ֆունկցիան տնային տնտեսություններին անվճար կամ տնտեսապես ոչ նշանակալիգներով տրամադրվողապրանքների ն ծառայություններիոչ շուկայականարտադրություննէ: Դրանքչեն վերահսկվում ն չեն ֆինանսավորվումպետությանկողմից: Այս տնտեսական միավորներիկարգավիճակըթույլ չի տալիս դրանց լինել եկամտի, շահույթի կամ այլ ֆինանսական օգուտի աղբյուր այն իրավաբանական կամ ֆիզիկական անձանց համար, որոնք վերջիններիս հիմնադրում, վերաոսկում կամ ֆինանսավորում են: Այս հատվածը ներառում է երեք տիպի այնպիսի կառուցվածքային միավորներ, որոնք տարբերվում են նպատակներովն եկամտիձնավորմանաղբյուրներով. »

Հասարակական ն կրոնական կազմակերպություններ,որոնք ստեղծվում են տվյալ կազմակերպության անդամներին ծառայություններ

մատուցելու նպատակով ն ֆինանսավորվում են հիմնականում կամավորմուծումների հաշվին: Դրանց են վերաբերումքաղաքական կուսակցությունները, արհմիութենական կազմակերպությունները, սպառողների միությունները, եկեղեցիները, կրոնական միությունները, մարզականկազմակերպություններըն այլն: Բարեգործականմիություններ ն հիմնադրամներ,որոնք ստեղծվում են մարդասիրական նպատակներով կարիքավոր տնային տնտեսություններին ապրանքներն ծառայություններմատուցելուհամար: Դրանց եկամուտներիաղբյուրները հանդիսանում են դրամականկամ բնեղեն ն կազմակերպությունների ձնովհասարակության նվիրատվությունները: Այլ ոչ առնտրային կազմակերպություններ, որոնք ստեղծվում են որպես ձեռնարկությունների ն կազմակերպությունների ստորաբաժանումներ աշխատողների ն իրենց ընտանիքներին սոցիալմշակութայինծառայություններ մատուցելու նպատակով(գերատեսչական հիվանդանոցներ, պոլիկլինիկաներ, մարզական բազաներ, առողջարաններ ն այլն): Դրանց ռեսուրսները ձնավորվում են հիմնադիրձեռնարկություններիմիջոցներիհաշվին: «Տնային տնտեսություններ» հատվածնընդգրկում է ռեզիդենտտնային տնտեսությունները: Բոլոր տնային տնտեսությունների, որպես կառուցվածքային միավորների, հիմնական ֆունկցիան ապրանքների ն ծառայությունների սպառումն է: Որոշ տնային տնտեսություններհանդիսանում են ապրանքներ ն ծառայություններ արտադրողներ:ԱՀՀ-ում համարվումէ, որ արտադրությունը տնային տնտեսություններիհատվածում տեղի է ունենում այսպես կոչված ոչ կորպորատիվձեռնարկությունների շրջանակներում, որոնք ստեղծվում են ինչպես վաճառքի, այնպես էլ սեփական սպառմանհամար ապրանքներ ն ծառայություններ արտադրելու նպատակով:Տնային տնտեսություններիեկամուտներիհիմնականաղբյուրներն են աշխատանքի վարձատրությունը,սեփականությունիցեկամուտները,թոշակները,նպաստներըն այլ սոցիալականվճարները, ոչ կորպորախառն եկամուտը՛: տիվ ձեռնարկություններիսեփականատերերի «Մնացած աշխարհ» հատվածը բաղկացած է բոլոր ոչ ռեզիդենտ կառուցվածքայինմիավորներից, որոնք տվյալ երկրի կառուցվածքային հետ կապվածեն տնտեսական հարաբերությունռեզիդենտ-միավորների ներով: Դրանցից որոշները կարող են ֆիզիկապես գտնվել տվյալ երկրի աշխարհագրականսահմանների շրջանակներում (օրինակ` արտասահմանյանդեսպանությունները, հյուպատոսությունները,ռազմականբազաները, արտասահմանյանսեզոնայինաշխատողները):

Ոչ կորպորատիվձեռնարկություններիսեփականատերերիեկամուտը կոչվում է խառը, քանի որ այն բաղկացած է երկու մասից`սեփական աշխատանքիվարձատրություն ն ձեռնարկատիրական եկամուտ, որոնք միմյանցից անհնարին է տարանջատել:

ԹԵՄԱ

13.

Ապրանքներին ծառայությունների արտադրության մակրոտնտեսականցուցանիշները

Տնտեսական արտադրության լայն հայեցակարգի շրջանակներում կենտրոնական մակրոտնտեսական ցուցանիշը հանդիսանում է համախառն ներքին արդյունքը (ՀՆԱ): Այն դիտվում է որպես երկրի բարեկեցության ն տնտեսական ակտիվության առավել ընդհանուր չափորոշիչ: ՀՆԱ-ն օգտագործվում է տնտեսությանզարգացման մակարդակը,տեմպերը, համամասնություններըորոշելու, պետությանտնտեսականքաղաքականության հաջողություններն ու ձախողումները գնահատելու, մի շարք երկրներիտնտեսականզարգացմանմակարդակներիմիջազգային համեմւատություններ կատարելու համար: Տնտեսական վերլուծության մեջ ՀՆԱ-ն համադրվում է ամբողջ բնակչության, տնտեսապես ակտիվ ն զբաղված բնակչության թվաքանակի, հիմնական ֆոնդերի, ներդրումների ծավալի, աշխատավարձի ֆոնդի, պետականծախսերի,բնակչության իրականդրամականեկամուտներիու ծախսերին այլ ցուցանիշների հետ: Դա թույլ է տալիս հետազոտելզբաղվածության մակարդակը ն դինամիկան, աշխատանքայինն նյութական ռեսուրսների օգտագործման արդյունավետությունը, ներդրումային քաղաքականությանարդյունքներն ու ուղղությունները, չափել երկրի տնտեսական ներուժը ն դրա օգտագործմանաստիճանը: ՀՆԱ-ն բնութագրում է տվյալ երկրի տնտեսական տարածքում որոշակի ժամանակահատվածում(սովորաբարտարվա ընթացքում) իրականացվող կառուցվածքային ռեզիդենտ-միավորներիարտադրական գործունեության վերջնական արդյունքը: Այն կարող է դիտվել արտադրության փուլում, եկամուտներիձնավորման փուլում ն եկամուտներիօգտագործման փուլում: 13.1. ՀՆԱ-ն

ՇՆԱի հաշվարկմանարտադրականմեթոդը

արտադրությանծավալի ցուցանիշ է

նախատեսվածէ

այս

կամ այն ժամանակաշրջանում տվյալ երկրի ռեզիդենտների կողմից

արտադրության գործընթացում ստեղծված արժեքը չափելու համար: ՀՆԱ-ի հաշվարկման արտադրականմեթոդի հիմքում ընկած են հետնյալ ցուցանիշները՝ » » »

ապրանքներին ծառայություններիթողարկում, միջանկյալ սպառում, համախառնավելացվածարժեք:

Վատվածի, ճյուղի կամ ողջ տնտեսության Թռղարկումը բոլոր ապրանքներին ծառայություններիարժեքն է, որոնք արտադրվելեն հաշվետու ժամանակաշրջանում համապատասխանհատվածի, ճյուղի կամ ազգային էկոնոմիկայի կազմի մեջ մտնող ռեզիդենտ արտադրական միավորների կողմից: Քանի որ կառուցվածքային միավորի թողարկումը գոյանում է իրեն պատկանող հաստատությունների թողարկումներից,

ապա տնտեսությանբոլոր հատվածներիթողարկումը հավասար է բոլոր ճյուղերի թողարկմանը: ԱՀՀ-ում թողարկումն ընդունված է հաշվարկել հիմնականգներով: Թողարկված արտադրանքի արժեքը ներառում է արտադրության գործընթացում օգտագործված ապրանքներին ծառայությունների արժեքը: Հաշվետու ժամանակաշրջանում նոր ստեղծված արժեքը որոշելու համար անհրաժեշտէ թողարկումից հանել միջանկյալ սպառումը: Միջանկյալ սպառումը կազմված է այն ապրանքների ն ծառայությունների արժեքից, որոնք հաշվետու ժամանակաշրջանումամբողջությամբ սպառվում կամ վերափոխվում են այլ ապրանքներն ծառայություններ արտադրելուգործընթացում:Այններառում է հետնյալ տարրերը. »

Նյութական ծախսեր (հումք, նյութեր, վառելիք, էներգիա, կիսաֆաբրիկատներ,նյութականծառայություններ,բնակարանիընթացիկ նորոգման սեփականատերերիծախսերը, սեփական տնտեսական գործունեության համար տնայինտնտեսություններիկողմից գործիքների, շինարարականնյութերի, կերերի, սերմերի գնումները, հիվանդանոցներիկողմից սննդամթերքին դեղորայքիգնումներըն այլն): ն Ռչ նյութական ծառայություններիվճարներ (գիտահետազոտական փորձարարական աշխատանքներիվճարում, ֆինանսական ծառայությունների վճարում, կադրերի պատրաստման ն որակավորման բարձրացման ծախսեր, իրավաբանականծառայությունների վճարում, աուդիտ, գովազդի ծախսեր, արտադրականակտիվների վարձակալությանվճարներ): Գործուղմանծայխսեր(ուղնորության ն հյուրանոցային ծառայության վճարի մասով): Միջանկյալ սպառման այլ տարրեր, որոնք ներառում են ինչպես նյութական ծախսերը, այնպես էլ ոչ նյութական ծառայությունների վճարները(ներկայացուցչականծախսեր, երաշխիքային նորոգմանն սպասարկմանծախսեր ն այլն): Արտադրողների ոչ բոլոր ծախսերն են ընդգրկվում միջանկյալ սպառման մեջ: Այն չի ընդգրկում հիմնական կապիտալի սպառումը, ինչպես նան մի շարք ծախսեր, որոնք կապված չեն անմիջապես ապրանքների ն ծառայությունների արտադրությանհետ ն դիտվում են այլ տնտեսականկատեգորիաներիկազմում: Դրանց վերաբերումեն. Վիմնականկապիտալի կուտակումը, այսինքն`շինարարությանծախսերը, շենքերի, կառույցների ն սարքավորումներիկապիտալ նորոգման ծախսերը, երկրաբանահետազոտական աշխատանքներիծախսերը, ծրագրային ապահովվածությանձեռքբերման ծախսերը ն այլն: Վերջնական սպառման ծախսերը, այսինքն` ձեռնարկության աշխատողների սոցիալ-կենցաղային սպասարկմանծախսեր (գերատեսչական հիվանդանոցներ,կացարան,մարզականկառույցներն այլն):

Սեփականությունիցեկամուտներիփոխանցումը՝հողի, ընդերքի ն այլ նյութական չարտադրված ակտիվների օգտագործման համար վարձակալությանվճարը: Միջանկյալ սպառումը գնահատվում է շուկայական գներով (գնորդների գներով): Ապրանքների ն ծառայությունների թողարկման ն միջանկյալ սպառման տարբերությունը կոչվում է համախառնավելացված արժեք (ՀԱԱ). ՀԱՍ

ՄՍ:

«Համախառն» տերմինը նշանակում է, որ ավելացված արժեքի ցուցանիշը հաշվարկելու ժամանակ թողարկումիցչի հանվում հիմնական կապիտալիսպառումը, որը, ինչպես ն արտադրությանմեջ սպառվածայլ ապրանքներին ծառայություններիարժեքը, նախորդժամանակաշրջանների արտադրականգործունեության արդյունք է: ՀիմնականՍապիտալի սպառումը(ՎԿՍ) ԱՀՀ-ում բնորոշվում է որպես ապրանքներին ծառայությունների արտադրությանգործընթացումհիմնականկապիտալիարժեքի նվազում ֆիզիկական ն բարոյական մաշվածքի կամ սովորական վնասվածքի արդյունքում: Այն կարող է հաշվարկվել հիմնական կապիտալի տարրերի ծառայության փաստացի տնողությունից ն վերականգնման արժեքից ելնելով, օրինակ՝ անընդհատգույքագրման մեթոդիհիման վրա: Համախառնավելացված արժեքից հանելով հիմնականկապիտալի սպաեն զուտ ռումը, ստանում ավելացված արժեքը: Այն ավելի ճիշտ է աոտահայտումհաշվետու ժամանակաշրջանումնոր ստեղծված արժեքը. ԶԱԱ

Քանի

որ

ՀԱԱ

ՀԿՍ:

թողարկումը չափվում է հիմնական գներով,

ապա

համա-

Խառն--նզուտ ավելացված արժեքները նույնպես գնահատվում են գներով: Այստեղիցհետնում է, որ ավելացվածարժեքի բաղահիմնայյան

դրիչ են հանդիսանումարտադրությանայլ հարկերը: բոլոր հատվածների համախառն ավելացված արժեքի Տնտեսության գումւպրըհավասար է բոլոր ճյուղերի համախառնավելացված արժեքի գումարին:Շուկայական գներով ՀՆԱ-ն հաշվարկելու համար տնտեճյուղերի կամ հատվածներիհամախառնավելացված արժեքի սության նվազեցվում է միջնորդությանանուղղակիորեն գումարը մեծությունով ն ավելացվում է արդյունքի Ն չափվողծառայույթունների՝ զուտ հարկերի մեծությունով.

ֆինանսական

հորգուծման

ՀՆԱ Հ2ՀԱԱ

«ԶՀ(Արդ. ն ներմ.),

Ֆինանսական միջնորդության անուղղակիորեն չափվող ծառայությունները բանկերի ստացված ն. վճարված տոկոսների տարբերությունն է: Այս ծառայությունները ԱՀՀ-ում դիտվում են որպես միջանկյալ սպառում: Քանի որ տվյալ ծառայությունները դժվար է վերագրել որնէ կոնկրետ ճյուղի (հատվածի) ծախքերին, ապա վերջիններսհանում են ամբողջտնտեսությանՀԱԱ-ից:

որտեղ՝

չՀԱԱ համախառն ավելացված արժեքի գումարային մեծությունն է հանած ֆինանսական միջնորդությանանուղղակիորենչափվող ծառայու-

թյունները: Համախառն ներքին արդյունքից հանելով հիմնական կապիտալի սպառումը՝ ստանում են զուտ ներքին արդյունքը (ԶՆԱ)». ԶՆԱ

ՀՆԱ

ՀԿՍ:

Օրինակ 73.1. ՀՀ ԱՎԾ-ի տվյալներով" Վայաստանի տնտեսության թողարկումը հիմնական գներով 2001թ. կազմել է 1876.7 մլրդ. դրամ, միջանկյալ սպառումը (առանց ֆինանսական միջնորդության անուղղակիորեն չափվող ծառայությունների) 797.6 մլրդ. դրամ, ֆինանսականմիջնորդությանանուղղակիորեն չափվող ծառայությունները՝ 16.9 մլրդ. դրամ, արդյունքի ն ներմուծման հարկերը` 120.4 մլրդ. դրամ, սուբսիդիաները 6.7 մլրդ. դրամ, հիմնական, կապիտալիսպառումը՝ 168.1 մլրդ. դրամ: Վաշվարկելհետնյալ ցուցանիշները. Միջանկյալ սպառումըամբողջ տնտեսությանհամար՝ 2ՄՍ

797.6

16.9

814.5

մլրդ. դրամ:

Համախառն ավելացված արժեքը՝ հիմնականգներով՝ ՀԱՍ Զուտ

Հ1876.7

814.5

1062.2

մլրդ. դրամ:

894.1

մլրդ. դրամ:

ավելացված արժեքը՝ 2»ԶԱՍ

Վլրդյունքին

1062.2

168.1

ներմուծման զուտ հարկեր՝

ԶՀ(Արդ. ն ներմուծ.)

Հ-

120.4 -6.

113.7

մլրդ. դրամ:

Համախառններքին արդյունքը շուկայական գներով` ՀՆԱ

13.2 ՀՆԱ-ն

106.2

113.7

1175.9

մլրդ. դրամ:

ՀՆԱի հաշվարկմանբաշխման մեթոդը

եկամուտների ձնավորման փուլում կարող է հաշվարկվել

որ-

պես արտադրության գործընթացի անմիջական մասնակիցների միջն

բաշխման ենթակա սկզբնական եկամուտների հանրագումար: Սկզբնական եկամուտները հաշվետու ժամանակաշրջանում արտադրության գործընթացում ստեղծված ավելացված արժեքի բաղադրիչներն են: Դրանցվերաբերում են հետնյալ եկամուտները.

Քանի որ հիմնական կապիտալի սպառման մասին ճշգրիտ գնահատականի ստացումը (համաձայն ԱՀՀ-ի) կապված է մեծ դժվարությունների հետ, ապա գործնականում հաճախակի օգտվում են համախառն ավելացված արժեքի ն համախառն ներքին արդյունքի ցուցանիշներից, չնայած վերլուծական տեսանկյունից առավել մեծ նշանակություն ունեն զուտ ավելացված արժեքի ն զուտ ներքին արդյունքի ցուցանիշները: ժողոՀայաստանիազգային հաշիվները 1990-2001, ՀՎ ԱՎԾ, վիճակագրական վածու, Երնան2003, էջ 16:

1. Վարձու աշխատողների աշխատանքիվարձատրությունը (ռեզիդենտների ն ոչ ռեզիդենտների) որոշվում է հաշվետու ժամանակաշրջանում վարձու աշխատողներինկատարածաշխատանքներիհամար ռեզիդենտգործատուի կողմից դրամականկամ բնեղեն ձնով վճարված վարձատրությունների գումարով: Աշխատողների աշխատանքի բոլոր վարձատրությունըհաշվառվում է հաշվեգրված գումարներով ն իր մեջ ընդգրկում է նան սոցիալական ապահովագրության վճարները, եկամտահարկը ն այլ վճարները, որոնք ենթակա են վճարման աշխատողների կողմից: 2. Արտադրությանն ներմուծման զուտ հարկերը պետության եկամուտներն են, որոնք ներառում են ինչպես արդյունքների ն ներմուծման զուտ հարկերը, այնպես էլ արտադրությանայլ զուտ հարկերը: «Զուտ» արտահայտությունընշանակում է, որ հարկերը ցույց են տրվում առանց համապատասխանսուբսիդիաների: 3. Չամախառնշահույթը ն համախառնխառն եկամուտներըավելացված արժեքի այն մասն է, որը մնում է արտադրողներինվարձու աշխատողների աշխատանքի վարձատրության ն արտադրության հարկերի վճարման հետ կապված ծախսերը կատարելուց հետո: Համախառն շահույթը արտադրությանարդյունք է, որը ստանում են ռեզիդենտները մինչ այլ տնտեսվարող միավորներին արտադրության գործընթացում ֆինանսական (փոխառու) կամ ոչ ֆինանսական չարտադրված ակտիվները օգտագործելու համար վճարների (այսինքն դիվիդենտների, տոկոսների ն հողի ռենտայի վճարներ) կատարումը: Փոխառու ակտիվների համար տրվող վճարները ԱՀՀ-ում կոչվում են եկամուտներ սեփականությունից: Տնային տնտեսություններին պատկանող ձեռնարկությունների արտադրական գործունեության արդյունքում ձնավորված շահույթը կոչվում է համախառնխառն եկամուտ, քանի որ այն արտացոլում է ինչպես ձեռնարկատիրոջ աշխատանքի վարձատրությունը, այնպես էլ ձեռնարկատիրականշահույթը: «Վամախառն»կամ «զուտ» է տալիս, թե արտադրության շահույթ այրրտահայտությունըցույց գործընթացում հիմնական կապիտալի սպառումը հաշվի առնված է նշված ցուցանիշում, թե ոչ:

Օրինակ 13.2. ՀՀ-ում 2001թ. վարձու աշխատողներիաշխատանքիվարձատրությունը կազմել է 491.9 մլրդ. դրամ, արտադրությանայլ հարկերը՝ 18.8 մլրդ. դրամ (համապատասխան սուբսիդիաները բացակայում են), տնտեսության համախառն շահույթը ն համախառն խառը եկամուտները 551.5 մլրդ. դրամ: Որոշել ՀՆԱ-ն օգտագործելով նախորդ խնդրիպայմանները: Արտադրությանն ներմուծման զուտ հարկեր՝ ԶՀ(Արտ. ն ներմուծ)

113.7

18.8

132.6

մլրդ. դրամ:

Համախառններքին արդյունքը հավասար է՝ ՀՆԱ

ՀԱՎՀԶՀ(Արտ. ն ներմ.)ՒՀՇ(ՀԽԵ) Հ491.94-132.5:Է551.5-1175.9

մլրդ. դրամ:

ՀՆԱ-ի հաշվարկմանտվյալ մեթոդն օգտագործվումէ դրա

արժեքային կառուցվածքի վերլուծության համար: Սկզբնականեկամուտների բաշխ19

գործընթացին մասնակցում են ոչ միայն երկրի ռեզիդենտները, այլ ռեզիդենտները (մնացած աշխարհ): Սկզբնական եկամուտների մի մասը փոխանցվումէ ոչ ռեզիդենտներինաշխատանքիվարձատրության (օրինակ` սեզոնային արտասահմանյան աշխատողներին) ն սեփականությունից եկամուտների տեսքով (դիվիդենտներ,տոկոսներ ն այլն): Դրա հետ մեկտեղ երկրի ռեզիդենտները սկզբնական եկամուտներ են ստանում այլ երկրների ՀՆԱ-ի արտադրությանըուղղակի կամ անուղղակի մասնակցությունիցաշխատանքիվարձատրությանն սեփականությունից եկամուտներիտեսքով: Եթե ՀՆԱ-ից հանենք մնացած աշխարհին (արտերկրին) փոխանցած սկզբնական եկամուտները ն գումարենք մնացած աշխարհից ստացած ապա կստանանք երկրի ազգային եկամուտը սկզբնական ՕԱԵ) շուկայական գներով`: Ազգային եկամուտը (համախառնկամ զուտ) բնութագրում է բոլոր: սկզբնական եկամուտների գումարը, որոնք երկրի ռեզիդենտներն ստացել են ինչպես ազգային տնտեսության սահմաններում, այնպես էլ դրանից դուրս արտադրականգործունեության մեջ ուղղակի կամ անուղղակի մասնակցությանարդյունքում: ման

նան ոչ

եկամուտները,

Օրինակ 13.3. 2001թ. «մնացած աշխարհից» ստացված սեփականությունից եկամուտները կազմել են 5.5 մլրդ. դրամ, իսկ «մնացած աշխարհին» փոխանսցված սեփականությունից եկամուտները 7.0 մլրդ. դրամ: Որոշել համախառն ազգային եկամուտը՝ օգտագործելով նախորդխնդրիպայմանները: ՀԱԵ

ՀՆԱ

4ՍԵ,

որտեղ՝ ձՍԵ-ստացված ն վճարված սկզբնականեկամուտներիտարբերությունն է: ՅԱԵ

13.3.

1175.9

(5.5 -7.0)Հ

117447 մլրդ. դրամ:

ՀՆԱի հաշվարկը վերջնական օգտագործման մեթոդով

ՀՆԱ-ն երկրի ռեզիդենտների վերջնական սպառման, համախառն կուտակման ն զուտ արտահանմանծախսերի հանրագումարնէ: Վերջնական սպառումը բնակչության անհատական պահանջմունքների ն հասարակության կոլեկտիվ պահանջմունքների բավարարման համար ապրանքների ն ծառայությունների օգտագործումն է: Որոշ կառուցվածքային միավորներիեկամուտները կարող են օգտագործվել այլ կառուցվածքային միավորների կողմից սպառվող ապրանքների ն ծառայությունների ծախսերը ֆինանսավորելուհամար: Օրինակ` առող6

ԱՀՀ-ի նախկին խմբագրությունում (1968թ.)

ազգային արդյունք: խառն Տվյալ օրինակում ստացված ն

այս

ցուցանիշը կոչվում էր

համա-

վճարված սկզբնական եկամուտների կազմուճ ընդգրկված են միայն սեփականությունիցստացված եկամուտները, քանի որ «մնացած աշխարհից» ստացված ն «մնացած աշխարհին» վճարված աշխատանքի վարձատրության վերաբերյալ տվյալները ՀՀ-ի համար (ըստ ԱՎԾ-ի) բացակայում են:

ջապահության, կրթության, մշակույթի ն արվեստի ոլորտների ոչ շուկայական ծառայությունները տնային տնտեսությունների կողմից օգտագործվում են սեփական պահանջմունքները բավարարելու համար, իսկ համապատասխանծախսերը կրում է պետությունը: Այդ իսկ պատտարբերակում են երկու հասկացություն. վերջնական ճառով ԱՀՀ-ում սպառման ծախսեր ն փաստացի վերջնական սպառում, ինչը թույլ է տալիս վերլուծություն կատարել երկու ուղղությունով ով է ֆինանսավորում սպառմանծախսերըն դրանից ովէ ստանալու օգուտ: Վերջնական սպառման ծախսեր կատարում են երեք հատվածի կառուցվածքային միավորներ` տնային տնտեսությունները, պետական կազմակերպություններըն տնային տնտեսություններն սպասարկող ոչ առնետրային կազմակերպությունները: ՀՆԱ-ի հաշվարկներում հաշվի են առնվում ինչպես երկրի տնտեսական տարածքում, այնպես էլ նրա սահմաններից դուրս ռեզիդենտ տնային տնտեսությունների վերջնականսպառմանծախսերը(Ք1 ): Դրանք ներառում են անձնական եկամուտների հաշվին բոլոր առնտրական ձեռնարկություններում, քաղաքային շուկաներում ն ոչ կազմակերպված առնտրի վայրերում, կենցաղային ն բնակարանայինկոմունալ սպասարկման, ուղնեորատարտրանսպորտի, կապի, հյուրանոցների, մշակույթի, առողջապահության ն կրթության վճարովի հիմնարկների ապրանքների ն ծառայությունների ձեռք բերման ծախսերը, ինչպես նան տնային տնտեսությունների կողմից սեփական սպառման համար արտադրված ն որպես աշխատանքի վարձատրություն բնեղեն տեսքով ստացած ապրանքների ն ծառայությունների արժեքը (անձնական օժանդակ տնտեսությունների գյուղատնտեսական արտադրանքը, սեփական կացարանում ապրելու պայմանականորենչափվող ծառայությունները): Վերջնական սպառմանըչեն վերաբերում բնակարանի ն արտադրական նպատակներով ապրանքների ու ծառայությունների գնման տնային տնտեսություններիծախսերը: Պետական հիմնարկներիվերջնական սպառման ծախսերի կազմում առանձնացվում են երկու խումբ. 1. Տնային տնտեսություններինտրամադրածանհատական ապրանքների ն ծառայությունների ծախսերը (921), որոնք ներառում են բյուջետային հիմնարկներիոչ շուկայական ծառայությունների արժեքը, ինչպես նան բնեղեն ձեով որպես սոցիալական նպաստ (անվճար դեղորայք, դասագիրք ն այլն) տնային տնտեսություններին փոխանցածապրանքների ն ծառայություններիարժեքը: 2. Կոլեկտիվ ծառայությունների ծախսերն (Ք22) ընդգրկում են կառավարման, պաշտպանության,անվտանգության,գիտության,շրջակա միջավայրի պահպանությանոլորտում բյուջետային հիմնարկների կատարած ոչ շուկայական ծառայությունների արժեքը: Տնային տնտեսություններն սպասարկող ոչ առնտրային կազմակերպությունների վերջնական սպառման ծախսերն (Ք3) ընդգրկում են

տվյալ կազմակերպությունների ոչ շուկայական ծառայությունների արժեքը, ինչպես նան տնային տնտեսություններին փոխանցելու համար գնված ապրանքների ն ծառայությունների արժեքը: Դրանց մեջ ներառվում են նան իրենց աշխատողներին կազմակերպություններիմատուցած մշակութակենցաղայինբնույթի ծառայությունների արժեքը (գերատեսչական հիվանդանոցների,հանգստյան տների ն բնակֆոնդի ծառայությունները): Ոչ առնտրային կազմակերպությունների ծախսերը բնորոշվում են որպես տնային տնտեսություններինմատուցվող անհատականապրանքների ն ծառայությունների ծախսեր: Ոչ շուկայական ծառայությունների արժեքն ընդունվում է կազմակերպությունների ընթացիկ ծախքերին հավասար (ներառյալ հիմնական կապիտալի սպառումը)` հանած շուկայական ծառայություններիվաճառքից եկամուտները: Փաստացիվերջնականսպառումը, ֆինանսավորմանաղբյուրից անկախ, փաստորենսպառվածապրանքներին ծառայությունների արժեքն է: Այն ներառում է.

Տնային տնտեսություննեի փաստացի վերջնական սպառումը, այսինքն` սպառված բոլոր անհատական ապրանքների ն ծառայությունների արժեքը (Ք ՀՔ21 ՀԲ3): Պետական հիմնարկների փաստացի վերջնական սպառումը, այսինքն` հասարակությանը տրամադրած կոլեկտիվ ծառայությունների արժեքը (Բ22):

Առանձինհատվածների վերջնական սպառման ծախսերը հավասար չեն փաստացի վերջնականսպառմանը: Ամբողջ տնտեսության վերջնական սպառումըկարող է հաշվարկվել երկու մեթոդով. »

Որպես բոլոր րագումար՝

հատվածների վերջնական սպառման ծախսերի հանՔ1 ՀԲ2 ՀՔ3:

Որպես տնային տնտեսությունների ն պետական հիմնարկների փաստացիվերջնականսպառմանհանրագումար՝ (Ե1 ՀՔ21 ՀԲ3)

Բ22:

տնային տնտեսությունների վերջնական Օռինակ 13.4. 2001թ. ՀՀ-ում սպառման ծախսերը կազմել են 1097.5 մլրդ. դրամ, պետականհիմնարկներինը՝ 132.7 մլրդ. դրամ, այդ թվում անհատական ապրանքների ն ծառայությունների համար՝ 48.0 մլրդ. դրամ, կոլեկտիվ ծառայություններ`84.7 մլրդ. դրամ, տնային տնտեսություններն սպասարկող ոչ առնտրային կազմակերպություններինը՝2.6 մլրդ. դրամ: Որոշել հետնյալ ցուցանիշները. Ամբողջ տնտեսության վերջնականսպառման ծախսերը. 1097.5

132.7

2.6

1232.8

մլրդ. դրամ:

Տնային տնտեսություններիփաստացի վերջնական սպառումը. 1097.5

48.0

2.6

1148.1

մլրդ. դրամ:

Ամբողջ տնտեսությանփաստացի վերջնականսպառումը 1148.1

84.7

1232.8

մլրդ. դրամ:

Բացի վերջնական սպառման ծախսերից, ՀՆԱ-ի վերջնական օգտագործման հիմնական բաղադրիչներն են համախառն կուտակումը ն ապրանքների ու ծառայությունների զուտ արտահանումը: Համախառն կուտակումըներառում է հետնյալ երեք տարրերը. 1.

2. Յ.

Հիմնական կապիտալիհամախառնկուտակումը: Նյութական շրջանառու միջոցների պաշարներիհավելաճը: : Արժեքներիզուտ ձեռքբերումը:

Հիմնական կապիտալի համախառնկուտակումը ռեզիդենտ կառուցվածքային միավորների տնտեսական օգուտ ստանալու նպատակով միջոցների ներդրումն է հիմնական կապիտալի օբյեկտներում: Այն արտահայտվումէ կառուցվածքայինմիավորներիհիմնական կապիտալի արժեքի ավելացմամբ՝ ի հաշիվ նոր ն գոյություն ունեցող հիմնական ֆոնդերի ձեռք բերման (հանած դուրս գրումը) Որպես հիմնական կապիտալի համախառնկուտակման բաղադրիչներդիտարկվումեն նան նյութական ոչ արտադրական ակտիվների բարելավման ն ոչ արտադրական ակտիվների սեփականության իրավունքի փոխանցման հետ կապվածծախսերը: Նյութական շրջանառու միջոցների պաշարների փոփոխությունն ընդԳգըրկում է արտադրական պաշարների անավարտ արտադրության, պատրաստի արտադրանքի, վերավաճառքի համար ապրանքների,պետական նյութական պահուստների հավելաճը: Տվյալ ժամանակահատվածում պաշարներիփոփոխությունը հաշվարկվում է որպեսժամանակաշրջանի վերջին ն սկզբին առկա պաշարներիարժեքների տարբերություն` գնահատված դիտարկվող ժամանակահատվածի միջին շուկայական գներով(գների ազդեցությունըչեզոքացնելու նպատակով): Ապրանքներին ծառայությունների զուտ արտահանումը ապրանքների ն ծառայությունների արտահանմանն ներմուծման տարբերությունն է ներքին գներով: Օրորնակ 73.5. 2001թ. ՀՀ-ում վերջնական սպառման ծախսերը կազմել են մլրդ. դրամ, համախառն կուտակումը՝ 232.3 մլրդ. դրամ, ապրանքներին ծառայությունների արտահանումը 299.5 մլրդ. դրամ, իսկ ներմուծումը 542.6 մլրդ. դրամ: Որոշել ՀՆԱ-ն վերջնականօգտագործման մեթոդով. 1232.8

ՀՆԱ

1232.8

232.3

(299.5

542.6)

1222.0

մլրդ. դրամ:

Արտադրական օգտագործման եղանակներով հաշվարկված համախառն ներքին արդյունքի մեծությունների միջն մրճանագրական շեղումը (1175.9-1222.0-- 46.1 մլրդ. դրամ) կարող է առաջանալ` կապն

Առանձին հատվածի համար այն հավասար է գնումից հանած վաճառք, իսկ ամբողջ տնտեսության մակարդակով`նոր ստեղծված կամ ներմուծված արժեքՇերի զուտ ձեռք բերմանը:

ված տվյալների աղբյուրների ն հաշվարկներում օգտագործվող դասակարգումների տարբերության, անհրաժեշտ տեղեկատվության պակասության ն այլ օբյեկտիվ ն սուբյեկտիվ պատճառների հետ: Այն ծառայում է որպես ԱՀՀ-ի շրջանակներում կատարված հաշվարկների որակի ընդհանուրգնահատական: 13.4.

Հաստատուն

գներով ՀՆԱի

հաշվարկը

Վամախառններքին արդյունքը հաշվարկվում է հաշվետու ժամանակաշրջանի փաստացիգործող գներով ն բազիսային ժամանակաշրջանի հաստատուն գներով: Փաստացի (կամ ընթացիկ) գներով ՀՆԱ-ի գնահատականն օգտագործվում է. Արտադրությանծավալի ն կառուցվածքի որոշման համար: ՀՆԱի բաշխման ն վերաբաշխման գործընթացի բնութագրման համար: Ըստ տարբեր ուղղությունների ՀՆԱ-ի վերջնական օգտագործումն ուսումնասիրելու համար: Տնտեսության մեջ փաստորեն դրսնորված համամասնություններն արտահայտելու համար: Հասարակական վերարտադրության այլ մակրոտնտեսական ցուցանիշների հետ համադրելու համար:

» »

է »

Փաստացի գներով ՀՆԱ-ի ծավալի փոփոխությունըպայմանավորված երկու գործոնով. Արտադրվածկամ օգտագործված ապրանքներին ծառայությունների քանակի փոփոխությամբ: Ապրանքներին ծառայություններիգների փոփոխությամբ:

ՀՆԱ-ի ֆիզիկական ծավալի դինամիկան ուսումնասիրելու համար անհրաժեշտ է չեզոքացնել երկրորդ գործոնի ազդեցությունը: Դրա համար կատարում են ՀՆԱ-ի վերագնահատումհաստատուն գներով, այսինքն` համեմատման բազա ընտրած որնէ տարվա ընթացիկգներով: Հաստատուն գներով արտահայտված տվյալ ն նախորդ ժամանակաշրջանի ՀՆԱ-ի ծավալների հարաբերությունը կոչվում է ՀՆԱ-ի ֆիզիկականծավալի ինդեքս. Լ.Ն 3:

ՀՆԱ,2.թոզ. -

ՀՆԱց

թօգօ

որտեղ՝ ՀՆԱց- բազիսայինժամանակաշրջանիՀՆԱ-ի ծավալն է գներով,

ՀՆԱ, -- հաշվետու

ժամանակաշրջանիՀՆԱ-ի ծավալն է

գներով (իրական ՀՆԱ):

հաստատուն հաստատուն

Հաստատուն գներով ՀՆԱ-ն լայնորեն կիրառվում է երկրի սոցիալտնտեսական զարգացումը վերլուծելու, անցկացվող բարեփոխումների արդյունքները գնահատելու, միջազգային համադրումներ կատարելու համար: Տվյալ ժամանակաշրջանի ընթացիկ ն հաստատուն գներով ՀՆԱի ծավալների հարաբերությունը կոչվում է ՀՆԱ-ի ինդեքս-դեֆլյատոր.

որտեղ՝

ՀՆԱ,2 լզ.Հ

թյ ՀՆԱ,

հաշվետու ժամանակաշրջանի ՀՆԱ-ի ծավալն

ւիաստացիգներով: ՀՆԱ-ի ինդեքս-դեֆլյատորն արտահայտում է գների ընդհանուր մակարդակի դինամիկան ն լայնորեն կիրառվում է սղաճային գործընթացների բնութագրմանհամար: Գների ինդեքսներից այն տարբերվում է ապրանքների ն ծառայությունների ընդգրկման շրջանակով: ՀՆԱ-ի ինդեքս-դեֆլյատորնարտահայտում է բոլոր վերջնականապրանքներին ծառայությունների(ինչպես սպառողական, այնպես էլ ներդրումային) գների փոփոխությունը:Բացի դրանից, դրա հիմքում ընկած է հաշվետու ժամանակաշրջանիկշիռների համակարգը (Պաաշեի գնի ինդեքսի բանաձնը), հետնաբարհաշվառվում է հաշվետու ժամանակաշրջանիարտադրության ն սպառման կառուցվածքը: Վիճակագրությունում արտադրանքի արժեքային ցուցանիշների վերագնահատումըհաստատուն (համադրելի) գներով իրականացվում է հետնյալ երեք մեթոդով. 1. Ուղղակի վերագնահատմանմեթոդ, որի դեպքումհաշվետու ժամանակաշրջանում արտադրված կամ սպառված արտադրանքիքանակը բնեղեն արտահայտությամբ(զլ) բազմապատկում են դրա բազիսային ժամանակաշրջանի գնով ( թը)

ստանալով

հաստատուն

գներով հաշ-

վետու ժամանակաշրջանիարտադրանքիծավալը ( ոլզլ ). զ.

քց

Քցզլ

Այս մեթոդը կիրառվում է այն դեպքերում, երբ արտադրանքը բավականաչափհամասեռ է: 2. Դեֆլյատացմանմեթոդ, որը հիմնված է գների ինդեքսներիօգտագործման վրա: Այս մեթոդով հաստատուն գներով հաշվետու ժամանակաշրջանի արտադրանքի ծավալը հաշվարկելու համար հաշվետու ժամանակաշրջանիարտադրված կամ սպառվածարտադրանքիծավալը փաստացիգներով հարաբերում են գների համապատասխան ինդեքսին.

թյա

:17ՀՖքցզլ։,

որտեղ՝

1.-

24.

գների ինդեքսն է:

Յ. էքստրապոլացման մեթոդ, որը հիմնված է արտադրանքի ֆիզիկական ծավալի ինդեքսների օգտագործման վրա: Հաստատուն գներով հաշվետու ժամանակաշրջանիարտադրանքի ծավալը ստանալու համար բազիսային ժամանակաշրջանի արտադրանքի ծավալը հաստատուն գներով բազմապատկում են արտադրանքի ֆիզիկական ծավալի ինդեքսով. 2 քօզօ:1գզ ՀՀ քօզլ։

որտեղ՝ չ-

ՅՑ.

2.զօ 0

արտադրանքիֆիզիկականծավալի ինդեքսն է:

Բնեղեն արտահայտությամբարտադրանքիծավալի փոփոխությունը գնահատողտվյալների բացակայության դեպքում (օրինակ` կառավարման, ֆինանսների ե կրթության ոլորտում ոչ նյութական ծառայությունների ծավալը) էքստրապոլյացիայիմեթոդիօգտագործմանհամար ֆիզիկական ծավալի ինդեքսը փոխարինվում է զբաղվածների թվի կամ այլ բնեղեն ցուցանիշի ինդեքսով, որը թույլ է տալիս հաճապատասխանորեն արտահայտել տվյալ ճյուղի արտադրության ծավալի փոփոխության օրինաչափությունը (օրինակ` սովորողների թվի, հիվանդների թվի, աշխատածժամանակիինդեքս ն այլն): Վաստատուն գներով արտադրված ՀՆԱ-ի գնահատականնստանում են տնտեսականգործունեության ճյուղերի (ներառյալ արդյունքի զուտ հարկերը) հաստատուն գներով համախառն ավելացված արժեքի գումարման միջոցով: ճյուղի թողարկման մեջ մտնող ապրանքների ն ծառայությունների գինն ու քանակը նշանակենք Ք ն Օ, իսկ միջանկյալ սպառում կազմողներինը համապատասխանաբար ք ն զ: Այսպիսով, համախառն ավելացված արժեքը (Մ) կարելի է արտահայտել հետնյալ կերպ. Փաստացիգներով չ.հլ0լ -2.թ գ -)ղ, Հաստատուն

գներով` 5` Ք,Օլ -ֆ

քցզլ

«7:

ճյուղի համախառնավելացվածարժեքը հիմնական գներով կարող է հաշվարկվել երկու եղանակով. 1. Կրկնակի դեֆլյատացման եղանակով, երբ թողարկումը ն միջանկյալ սպառումը վերագնահատվում են հաստատուն գներով միմյանցից անկախ (վերը նշված երեք մեթոդից որնէ մեկով), իսկ համախառն ավելացված արժեքի իրական մեծությունն ստացվում է համախառն թողարկման ն միջանկյալ սպառման վերագնահատված ծավալների տարբերությանմիջոցով:

2. Միասնական ցուցանիշի եղանակով, երբ կամ բազիսային ժամանակաշրջանի համախառն ավելացված արժեքն է էքստրապոլացվում ֆիզիկական ծավալի ինդեքսի օգնությամբ, կամ էլ հաշվետու ժամանակաշրջանի համախառն ավելացված արժեքը դեֆլյատացվում է գնի (թողարկման կամ միջանկյալ սպառման) ինդեքսի օգնությամբ: Առանձին ճյուղի համախառն ավելացված արժեքի վերագնահատման մեթոդի ն եղանակիընտրությունըկախվածէ ունեցած տեղեկատվությանբնույթից:

Օրինակ 13.6. Ընթացիկ ժամանակաշրջանումճյուղի թողարկումը կազմել է դրամականմիավոր, միջանկյալ սպառումը՝220 դ.մ., թողարկման մեջ մտնող ապրանքներին ծառայությունների գները բազիսայինժամանակաշրջանիհամեմատությամբ աճել են 2.5 անգամ, միջանկյալ սպառում կազմողներինը՝ 2.2 անգամ, արտադրության ֆիզիկական ծավալի ինդեքսը կազմել է 10592: Բազիսային ժամանակաշրջանում ճյուղի համախառն ավելացված արժեքը կազմել է 85 դ.մ., իսկ համախառնթողարկումը՝ 183 դ.մ.: Հաշվարկել հաստատուն գներով համախառնավելացված արժեքը.

Կրկնակի դեֆլյատացման եղանակով (գների ինդեքսներիօգտագործմամբ)

480:2.5--220:2.292դմ.: 2.

Միասնականցուցանիշի եղանակով (բազիսային ժամանակաշրջանիհամախառն ավելացված արժեքի էքստրապոլացմանմեթոդով). 85-1.05

«8925դ.մ.

Ներկայումս ԳայաստանումարտադրվածՀՆԱ-ի հաստատուն գներով գնահատականներըավելի վստահելի են, քան օգտագործված ՀՆԱ-ի հաստատուն գներով գնահատականները: ն ծառայություննեւիարտադրության Աղոանքնեւի վիճակագոււթյանճյուղային առանձնահատկություննեւը

ԹԵՄԱ 14.

Ապրանքներին ծառայությունների արտադրության մակրոտնտեսական ցուցանիշների հաշվարկման հիմքում ընկած են տնտեսությանտարբեր ճյուղերի տնտեսվարող միավորների տնտեսականգործունեության արդյունքները բնութագրող արտադրանքի ցուցանիշները: Յուրաքանչյուր ճյուղի արտադրանքի ծավալի հաշվարկման մեթոդաբանությունն ունի իր առանձնահատկությունը: 14.1.

Աոդյունաբերություն

Արդյունաբերականարտադրանքըձեռնարկություններիարդյունաբերաարտադրականգործունեության ուղղակի օգտակար արդյունք է, որն արտահայտվում է ապրանքների ն նյութական ծառայությունների(արդյունաբերականբնույթի աշխատանքների)ձնով: Արդյունաբերության արտադրանքի ծավալը որոշվում է որպես թողարկված արդյունաբերական արտադրանքի ծավալի, կատարված աշխատանքների ն մատուցված արդյունաբերական բնույթի աշխա27

տանքների հանրագումար՝ըստ բոլոր իրավաբանականանձանց՝ անկախ այն բանից, թե հանդիսանում է արդյունաբերական արտադրությունը դրանցգործունեության հիմնական տեսակը: Ըստ պատրաստությանաստիճանի ն նշանակության, արդյունաբերական արտադրանքը կարելի է ստորաբաժանել հետնյալ տարրերի. պատրաստի արտադրանք, կիսաֆաբրիկատներ, անավարտ արտադրություն ն արդյունաբերական բնույթի աշխատանքներ: Պատրաստի է համարվում այն արտադրանքը, որի համար իրագործվում են հետնյալ պայմանները. Դրա արտադրությունը (մշակումը, հավաքումը ն այլն), համապատասխան սահմանված տեխնոլոգիայի, տվյալ ձեռնարկությունում ավարտվել է: Արտադրանքնամբողջությամբ համալրված է, ընդունված է տեխնի-. կական վերահսկողությանծառայության կողմից ն օժտված է սահմանված ստանդարտներիպարտադիրպահանջներին` դրա համապատասխանությունըհաստատողփաստաթղթով: Արտադրանքըհանձնվել է պատրաստիարտադրանքիպահեստ կամ բեռնաառաքվելէ դրա պատվիրատուին:

Կեսաֆաբրիկատներնայն արտադրանքներն են, որոնց վերամշակգործընթացներն ավարտվել են ձեռնարկության մեկ ստորաբաժանման սահմաններում ն ենթակա են հետագա վերամշակմանմեկ ուրիշ ստորաբաժանումումկամ ձեռնարկությանսահմաններիցդուրս: Անավարտ արտադրությանն է պատկանում տեխնոլոգիականգործընթացների բոլոր փուլերը չանցած, ինչպես նան դեռես տեխնիկական վերահսկողության ծառայության կողմից չընդունված, համաձայն պատվիրատուի հետ կնքած պայմանագրի կամ համապատասխան մասերով տեխնիկական պայմանների ու ստանդարտների բոլոր չհամալրված արտադրանքը: Արդյունաբերականբնույթի աշխատանքներին(ծառայություններին) վերաբերում են.

ման

Սարքավորումների,տրանսպորտայինմիջոցների ն այլ արդյունաբերական արտադրանքների վերանորոգման, արդիականացման ն տեխնիկականսպասարկմանաշխատանքները' Այլ ձեռնարկություններիարտադրանքը լիակատար պատրաստության հասցնելու նպատակովնյութերի,դետալներիմասնակիմշակման առանձինգործողություններ:Օրինակ՝ թելի, կտորի ն կաշվի ներկում, թղթի ն ապակու կտրատում, արտադրանքի ջերմամշակում,հղկում, կոկում, ցինկապատում նայլն: Պատվիրատուի մոտ իր ն այլ կազմակերպությունների կողմից արտադրվածսարքավորումներիգործարկումը ն կարգավորումը: Սեփական սարքավորումների,տրանսպորտայինմիջոցների, մեխանիզմներիվերակառուցմանկամ արդիականացմանաշխատանքները, դրանց տեխնիկական որոնց արդյունքում բարելավվում են

բնութագրերըկամ նշանակալի չափով երկարացվում է ծառայության ժամկետիտնողությունը: Արդյունաբերական բնույթի աշխատանքները հաշվի են առնվում միայն այն բանից հետո, երբ դրանք ամբողջությամբ կատարվել են ն դրանց ընդունումը փաստաթղթայինձնակերպում է ստացել: Բոլոր իրավաբանականանձինք (ինչպես առնտրային, այնպես էլ ոչ առնտրային կազմակերպությունները պետական վիճակագրական մարմիններին արդյունաբերական արտադրանքիառանձին տեսակների արտադրության,բեռնման ն մնացորդներիչափերի վերաբերյալ բնեղեն

մ2,մ3,

կգ, արտահայտությամբտեղեկատվություն են ներկայացնում(մ, լիտր, հատն այլն): Արտադրանքիհաշվարկըբնեղեն արտահայտությամբ հնարավորությունէ տալիս.

Որոշել արդյունաբերականարտադրանքիկարնորագույն տեսակների արտադրությանծավալը: Հետնել արտադրանքիարտադրության ն բաշխման միջճյուղային հաշվեկշռի շրջանակներում ճյուղերի միջն գոյություն ունեցող արտադրականկապերին: Համեմատել ապրանքներիտարբեր տեսակների արտադրությունը ն սպառումը, ռեսուրսները ն օգտագործումը, պահանջարկը ն առաջարկը: Արտադրությանծավալը գնահատելու համար հնարավոր չէ սահմանափակվել միայն ֆիզիկական չափի միավորներով արտահայտված տեղեկություններով:Ձեռնարկության, ճյուղի, տնտեսության մակարդակով տարատեսակ արտադրանքի արտադրության ընդհանուր ծավալը կարող է որոշվել միայն արժեքային արտահայտությամբ:Արտադրանքի արժեքայինհաշվառման հիմքն են բնեղեն ցուցանիշները: Վիճակագրությանտեսությանը ն պրակտիկայինհայտնի են արդյունաբերականարտադրանքիհետնյալ արժեքային ցուցանիշները. համախառն շրջանառություն, համախառն արտադրանք,ապրանքայինարտադրանք, իրացված արտադրանքն զուտ արտադրանք: Չամախառնշրջանառությունն արտադրանքիընդհանուր ծավալն է, որն արտադրվելէ հաշվետու ժամանակաշրջանումձեռնարկությանբոլոր արդյունաբերաարտադրականստորաբաժանումների կողմից, անկախ այն բանից այդ արտադրանքը սպառվե՞լէ նույն ժամանակաշրջանում ձեռնարկությանմյուս ստորաբաժանումներումկամ թողնվել է հետագայում օգտագործելու համար, թե՞բաց է թողնվել դրա սահմաններիցդուրս: Այս ցուցանիշի առանձնահատկությունը կայանում է նրանում, որ պարունակում է մեկ արտադրամասիցմյուսին հետագա վերամշակման համար փոխանցվող արտադրանքի արժեքի կրկնակի հաշվարկ: Կրկնակի հաշվարկը կոչվում է ներգործարանային շրջանառություն (ՆԳՇ), որը ներառում է տվյալ ժամանակաշրջանում արտադրված ն ձեռնարկության սեփական արդյունաբերաարտադրականկարիքների

համար օգտագործված պատրաստի արտադրանքի, կիսաֆաբրիկատների ու օժանդակ արտադրամասերիարտադրանքիարժեքը: Համախառնշրջանառությունը (ՀՇ) ներառում է հետնյալ տարրերը. Հաշվետու ժամանակաշրջանում ձեռնարկությանբոլոր արտադրամասերի կողմից ինչպես սեփական, այնպես էլ պատվիրատուի հումքով ն նյութերով արտադրված պատրաստիարտադրանքիարժեքը: Հաշվետու ժամանակաշրջանումարտադրվածկիսաֆաբրիկատների, գործիքների ն հարմարանքներիարժեքը: Դրսի պատվերովկամ տվյալ ձեռնարկության ոչ արդյունաբերական ստորաբաժանումներիհամար կատարվածարդյունաբերական բնույթի աշխատանքներիարժեքը: Սեփական սարքավորումների ն տրանսպորտային միջոցների ն վերակառուցմանաշխատանքներիարժեքը: արդիականացման Անավարտարտադրությանմնացորդներիտարբերությանարժեքը:

Համախառն արտադրանքը (ՎԱ) որոշակի ժամանակաշրջանում ձեռնարկությանարդյունաբերաարտադրականգործունեության վերջնական արդյունքն է: Այն բոլոր արտադրամասերիարտադրանքի արժեքն է՝ հանած ձեռնարկության ներսում արտադրական կարիքների համար օգտագործված արտադրանքի արժեքը. ՀԱ

ՀՇ -ՆԳՇ:

Համախառնարտադրանքիկազմում ներառումեն հետնյալ տարրերը. Վաշվետու ժամանակաշրջանում ինչպես սեփական, այնպես էլ պատվիրատուի հումքով ն նյութերով արտադրված պատրաստի արտադրանքիարժեքը: Սեփականարտադրությանկիսաֆաբրիկատների,գործիքների, հարմարանքներիարժեքը, որոնք հաշվետու ժամանակաշրջանումբաց են թողնվել դուրս, այդ թվում տվյալ ձեռնարկության կապիտալ շինարարությանը ն այլ ոչ արդյունաբերական ստորաբաժանումներին: Սեփականարտադրության կիսաֆաբրիկատների,գործիքների, հարմարանքներիմնացորդների տարբերությանարժեքը, որը որոշվում է որպես հաշվետու ժամանակաշրջանի վերջի ն սկզբի մնացորդների արժեքի տարբերություն: Դրսի պատվերովկամ տվյալ ձեռնարկության ոչ արդյունաբերական ստորաբաժանումների համար կատարվածարդյունաբերականբնույթի աշխատանքներիարժեքը: Սեփականսարքավորումների ն տրանսպորտայինմիջոցներիարդիականացմանն վերակառուցմանաշխատանքներիարժեքը: Անավարտարտադրությանմնացորդներիտարբերությանարժեքը: Համախառնարտադրանքը թողարկված արտադրանքիլրիվ արժեքն է, որը ներառում է ոչ միայն հաշվետու ժամանակաշրջանումտվյալ

ձեռնարկությունում նոր ստեղծված արժեքը, այլ նան մյուս ձեռնարկություններում ստեղծված ն տվյալ ժամանակաշրջանումարդյունքին փոխանցված արժեքը: Այս ցուցանիշն իր բովանդակությամբավելի մոտ է ԱՀՀ-ում ընդունված «արդյունաբերականթողարկում»ցուցանիշին: Ապրանքայինարտադրանքը(ԱԱ) ներառում է հաշվետու ժամանակաշրջանում թողարկված այն արտադրանքիարժեքը, որը բաց է թողնվել կամ նախատեսված է բաց թողնելու համար տվյալ ձեռնարկության սահմաններից դուրս: Գամախառնն ապրանքայինարտադրանքիցուցանիշների միջն փոխկապվածությունը կարող է արտահայտվել հետնյալ կերպ. ապրանքային արտադրանքը հավասար է համախառն արտադրանքից հանած՝ »

Սեփական արտադրության կիսաֆաբրիկատների ն օժանդակ արտադրություններիարտադրանքիմնացորդներիփոփոխությունը: Անավարտարտադրությանմնացորդներիտարբերությանարժեքը: Պատվիրատուի հումքի ն նյութերի արժեքը, որը չի վճարվել պատրաստիարտադրանքարտադրողիկողմից:

Իրացված արտադրանքը հաշվետու ժամանակաշրջանում գնորդի կողմից վճարված արտադրանքիարժեքն է՝ անկախնրանից, թե երբ է այն արտադրվել: Այն կարող է ներառել նախորդ ժամանակաշրջանի ապրանքային արտադրանքի այն մասը, որի վճարումը կատարվել է հաշվետու ժամանակաշրջանում: Իրացված արտադրանքը հավասար է ապրանքայինարտադրանքիցհանած՝ »

Չբեռնաառաքված ապրանքայինարտադրանքիմնացորդներիտարբերության արժեքը: Բեռնաառաքված, բայց գնորդի կողմից չվճարված արտադրանքի մնացորդներիտարբերությանարժեքը:

Զուտ արտադրանքը հաշվետու ժամանակաշրջանումնոր ստեղծված արժեքն է: Այն որոշում են որպես համախառն արտադրանքի ն արտադրական նյութական ծախսերի (հումք, նյութեր, վառելիք, էներգիա, արտադրական բնույթի ծառայություններ, հիմնական արտադրականֆոնդերի մաշվածք) տարբերություն: է

Օրինակ 74.1. Վաշվետու ժամանակաշրջանում ձեռնարկությունն արտադրել (դրամականմիավոր).

պատրաստիարտադրանք 5000, որից բաց է թողնվել դուրս` 4500, կիսաֆաբրիկատներ՝3500, որից սպառվել է արտադրությունում 2800 ն բաց է թողնվել դուրս՝ 400, դրսի պատվերովարդյունաբերականբնույթի աշխատանքներիարժեքը 140, սեփականսարքավորումների կապիտալ նորոգմանարժեքը՝ 30, անավարտ արտադրության մնացորդները ժամանակաշրջանի սկզբին 40, վերջին՝ 35: Դուրս բաց թողնված ամբողջ արտադրանքը ն աշխատանքներըվճարվել են գնորդների կողմից: Բացի դրանից, ստացվել են նախորդ ժամանակաշրջանում

բեռնաառաքվածարտադրանքի դիմաց վճարումներ` 800 դ.մ.: Որոշենք հետնյալ ցուցանիշները. Վամախառնշրջանառությունը. 2)

ՀՎՇՀ5000:3500:-140:30Հ(35-40)Հ8665 դ.մ., Համախառնարտադրանքը. ՀԱ

կամ

ՀԱ

«8665-2800»5865

ՀՇ -ՆԳՇ

դ.մ.,

5000-400Հ(3500-2800-400)-Է140Հ30Հ(- 5):5865 դ.մ.,

որտեղ` (3500-2800-400) արտահայտում է սեփականարտադրության կիսաֆաբրիկատներիմնացորդներիփոփոխությունը: --

Ապրանքայինարտադրանքը. ՍԱ Հ5000-400Հ140Հ30Հ-5570

դ.մ. կամ ԱԱՀ5865-300-(-5)-5570 դ.մ.:

39քԻրացված արտադրանքը. ԻԱ Հ45004400Հ140-30-800-5870

կամ

ԻԱ Հ5570-

դ.մ.,

(5000-4500)-(-800)-5870 դ.մ.:

Ներկայումս արդյունաբերականարտադրանքիթվարկված արժեքային ցուցանիշները ձեռնարկություններին կազմակերպություններիշրջանակներում չեն հաշվարկվում: Դրանց փոխարեն վիճակագրական դիտարկման ձներում իրաբանական անձինք արտացոլում են երկու ցուցանիշ` արդյունաբերականարտադրանքիծավալ ն բեռնաառաքված

արտադրանքիծավալ:

Արդյունաբերական արտադրանքիծավալի մեջ ներառումեն հետնյալ

տարրերը. »

Իրավաբանականանձի բոլոր ստորաբաժանումներիկողմից արտադրված պատրաստի արտադրանքի արժեքը, որը նախատեսված է իրացման, սեփական կապիտալ շինարարությանը ն ոչ արդյունաբերական ստորաբաժանումներինփոխանցելու, սեփական հիմնական ֆոնդերի կազմում ներգրավվելու, ինչպես նան աշխատողներին որպես աշխատանքիվարձատրությունտրամադրելու համար: Արդյունաբերականբնույթի աշխատանքներիարժեքը, որոնք կատարվել են դրսի պատվերով,սեփականկապիտալշինարարությանն ինչպես նան սեփական ոչ արդյունաբերականստորաբաժանումների, սարքավորումների արդիականացմանն վերակառուցման աշխատանքներիհամար: Անավարտ արտադրության մնացորդների տարբերության արժեքը, եթե արտադրանքիարտադրականցիկլը երկարատնէ: Սեփական արտադրության կիսաֆաբրիկատներիարժեքը, որոնք հաշվետու ժամանակաշրջանում բաց են թողնվել դուրս կամ տրվել են սեփական կապիտալ շինարարությանըն ոչ արդյունաբերական ստորաբաժանումներին`անկախ նրանից, թե դրանք երբ են արտադրվել:

Պատվիրատուի հումքով ն նյութերով (արտադրող ձեռնարկության կողմից չվճարվող) թողարկվածարտադրանքըներառվում է արդյունաբերական արտադրանքի ծավալում դրանց վերամշակմանարժեքի չափով, այսինքն՝ առանց պատվիրատուիհումքի ն նյութերի արժեքի: Բեռնաառաքված արտադրանքիցուցանիշն ընդգրկում է հաշվետու ժամանակաշրջանումսպառողներին տրված (բեռնված) սեփական արտադրանքը, ինչպես նան կատարված ն պատվիրատուիկողմից ընդունված աշխատանքներնու ծառայությունները, անկախ դրանց վճարումից: Այն արտադրանքը, որի արժեքը գնորդի կողմից վճարվել է, բայց հաշվետու ժամանակաշրջանում դեռ չի առաքվել, բեռնաառաքված արտադրանքի կազմում չի ընդգրկվում: Արդյունաբերության մեջ արտադրության ծավալի դինամիկայի ուսումնասիրությանհամար հաշվարկվում են արտադրանքիֆիզիկական ծավալի ինդեքսներ: Դրանց կառուցման համար օգտագործվում են ապրանք-ներկայացուցիչներիհավաքածուներ, որոնք մասնագիտական են համարվում արդյունաբերության յուրաքանչյուր ճյուղում: Անհատական ինդեքսներն արտացոլում են արտադրանքի ծավալի բնեղեն ցուցանիշներիդինամիկան.

«ՅԷ:

զօ

Առանձին ճյուղի արտադրանքի ֆիզիկական ծավալի դինամիկան հաշվարկվում է ագրեգատայինինդեքսի բանաձնով (կոնկրետ արտադրատեսակներիթողարկմանն միջինգների հիման վրա). զ

շզլք. Հ.զցք

Իսկ արդյունաբերության մի քանի խոշորացված ճյուղերի համար՝ միջին թվաբանականինդեքսի բանաձնով.

չյզօք

բազիսայինժամանակաշրջանիավելացվածարժեքն է: Առավել երկար տնողությամբժամանակաշրջաններիհամարինդեքսները հաշվարկվում են շղթայականմեթոդով,այսինքն՝ առանձինԺամանակաշրջաններիինդեքսներիարտադրյալիմիջոցով. որտեղ

զցթ

1 -ո/0

յյ-ո

Արտադրանքիծավալի պլանի կատարման ինդեքսները որոշվում հետնյալ կերպ. Որոշակի տեսակի արտադրանքիանհատականինդեքս.

են

է Հ-ՑԷ100: զալ

Բոլոր արտադրատեսակներիընդհանուր ինդեքս. .-

չ.զլք

ԿՀ

շ.զալԾ

որտեղ` թ- պլանով նախատեսվածգներն են: Արդյունաբերականարտադրանքի ծավալի վերլուծությունը կատարվում է նան ըստ տեսականու(ասորտիմենտի) ն որակի: 14.2.

ԳյուղաՏնՏեսություն

«Գյուղատնտեսություն» ճյուղն ընդգրկում է գյուղատնտեսական արտադրանք արտադրողներին(մասնագիտացվածգյուղատնտեսական ձեռնարկություններ,գիտափորձարարականն օժանդակ տնտեսություններ, որոնք գտնվում են ոչ գյուղատնտեսական ձեռնարկությունների՞ հաշվեկշռում, տնային տնտեսություններ)ն գյուղատնտեսությանն սպասարկող ձեռնարկություններն ու կազմակերպությունները (ագրոքիմիական, անասնաբուժական,հողաբարելավման): Գյուղատնտեսականարտադրանք են համարվում այն մթերքները, որոնք ստեղծվել են գյուղատնտեսականաշխատանքիարդյունքում, ինչը նշանակում է, որ անտառներում առանց մարդու միջամտության ստեղծված պտուղները ն բնական ջրերում աճած ձուկն ու այլ կենդանիները (կուղբ, խեցգետին ն այլն) գյուղատնտեսության արտադրանք չեն համարվում: Գյուղատնտեսությանարտադրանքըներառում է բուսաբուծության ն անասնապահության արտադրանքները: Բուսաբուծության հիմնական բնեղեն ցուցանիշներն են համահառն բերքը ն գյուղատնտեսականմշակաբույսերի բերքատվությունը: Չամա/խխառն բերքը գյուղատնտեսական մշակաբույսերի, բազմամյա տնկարկների ն խոտհարկի բոլոր ցանքատարածություններիցփաստորենհավաքվածբերքն է: Վամախառնբերքը հաշվարկվում է առանձինմշակաբույսերի, մշակաբույսերի խմբերի ն բոլոր մշակաբույսերիհամարհետնյալ բանաձնով. 8Շ

»Ո7,

որտեղ՝ 8Շ- համախառնբերքն է, Ո ցանքատարածություննէ հեկտարով, Մ բերքատվությունն է ցենտներով: Համախառն բերքի ն բերքատվությանդինամիկանուսումնասիրվում հիմնականում ինդեքսային մեթոդի օգնությամբ: Համախառն բերքի ագրեգատայինինդեքսը ունի հետնյալ տեսքը.

ՏԸ

ֆոտ. ՖՈՆ

Վամախառնբերքի բացարձակհավելաճը հավասար է՝ Ճ8Ը

ՏԸ

Ց8Ըց-ՖՈւՆլ-ՖՈՇՆց

Բերքատվությանինդեքսը որոշում

հետնյալ կերպ.

են

ֆուն

ֆո:

իսկ համախառնբերքի հավելաճն ի հաշիվ բերքատվությանփոփոխության.

ճ80,) ՀՀո

-Հո6-

ղ-

Ցանքատարածություններիընդհանուրինդեքսը որոշվում է հետնյալ բանաձնով. չու

Ոշ.

իսկ համախառնբերքի հավելաճն ի հաշիվ ցանքատարածությունների փոփոխության`

ճ8Շ ը)«Հալ

-2Ո046

Հլ

-11):40:

Համախառն բերքի ընդհանուր ինդեքսը կարելի է որոշել նան՝ ելնելով ինդեքսների փոխկապվածությունից.

1ղ

իսկ համախառնբերքի ընդհանուրբացարձակհավելաճը հավասարէ՝ ձ8Շ

8Ըլ, ԷՃՔԸլր):

ինդեքսներով որոշվում է նան անասնապահականմթերքների արտադրությանն անասուններիմթերատվությանդինամիկան,միայնայն տարբերությամբ, որ ցանքատարածությանցուցանիշին փոխարինումէ անասունների գլխաքանակի ցուցանիշը իսկ բերքատվությանը՝ մթերատվությունը: Անասնաբուծությանարտադրանքիբնեղեն ցուցանիշներն են. Նման

Հում մթերքները, որոնք ստացվում են գյուղատնտեսական կենդանիների տնտեսականօգտագործումից(կաթ, ձու, բուրդ ն այլն): Անասունների աճեցման արտադրանքը, որն արտահայտվում է պտղաճի,մատղաշիհավելաճի ն հասակավոր անասուններիքաշաճի հաշվին կենդանիներիընդհանուրքաշի ավելացմամբ: Մեղվաբուծությանարտադրանքը: Ձկնաբուծության արտադրանքը:

Անասնապահության արդյունավետությունը բնութագրելու համար հաշվարկվում են մթերատվությանհետնյալ ցուցանիշները. կաթի միջին կիթը մեկ կովից, բրդի միջին խուզվածքը մեկ ոչխարից նայլն:

«Գյուղատնտեսություն»ճյուղի թողարկումը ներառում է. Գյուղատնտեսական արտադրողների արտադրանքի թողարկումը (ներառյալ հաշվետու ժամանակաշրջանում տնային տնտեսությունների կողմից արտադրված բուսաբուծության ն անասնապահության արտադրանքիարժեքը): Տվյալ ժամանակաշրջանումգյուղատնտեսությանն սպասարկողկազծառայությունների մակերպությունների գյուղատնտեսական թողարկումը:

Գյուղարտադրողներիարտադրանքի թողարկման կազմում հաշվառվում է բուսական ն կենդանականծագում ունեցող հում մթերքների արժեքը, որոնք ստացվել են տվյալ տարվա բերքից կամ գյուղատնտեսական կենդանիներիաճեցումից ու տնտեսական օգտագործումից: Հում մթերքների վերամշակմանարդյունքում ստացված ապրանքները(ալյուր, կաթնամթերք ն այլն), ինչպես նան կենդանիների սպանդի մթերքները (միս, ճարպ ն այլն) դիտվում են որպես արդյունաբերականարտադրանք ն գյուղատնտեսությանարտադրանքիմեջ չեն ներառվում: Գյուղարտադրողների արտադրանքի թողարկումը հաշվարկվում է համախառն շրջանառության մեթոդով, այսինքն տվյալ տարվա սեփական արտադրության ներարտադրական սպառումը ներառվում է թողարկման կազմի մեջ: Օրինակ՝ արտադրված ն տնտեսության ներսում որպես սերմացու կամ անասնակեր օգտագործված հացահատիկը, հորթերի սնուցման համար օգտագործված կաթը, ճտեր հանելու համար օգտագործված ձուն ն այլն: Մի խոսքով, արտադրության ծավալը պարունակում է գյուղատնտեսականարտադրանքի կրկնակի հաշվարկ: Քանի որ ներտնտեսային շրջանառությունն ընդգրկվում է նան միջանկյալ սպառմանկազմում, ապա թողարկման գնահատմանայսպիսիմեթոդըչի ազդում ավելացված արժեքի մեծությանվրա: Փաստացի գներով տվյալ տարվա գյուղատնտեսական արտադրանքի թողարկման հաշվարկը ներկայումս կատարվում է հաշվետու ժամանակաշրջանումարտադրվածգյուղատնտեսականարտադրանքի արժեքը ն անավարտ արտադրությանփոփոխությունը գումարելով: Ընդ որում, արդյունքները գնահատվումեն դրանց իրացման միջին գներով՝ բացառությամբ ներտնտեսային կարիքների համար օգտագործված արտադրանքը,որը գնահատվումէ ինքնարժեքով: Ինչպես ն մյուս ճյուղերում, գյուղատնտեսական թողարկումը որոշվում է իրացված արտադրանքի ն անավարտ արտադրության պաշարների փոփոխությանտվյալների հիման վրա: Անասնապահությանարտադրանքիկազմում ներառում են.

Տվյալ տարում անասունների աճեցման արտադրանքի արժեքը, այսինքն՝ անասուններիպտղաճի,հավելաճի ն քաշաճի արժեքը: Անասնապահությանհում մթերքների(կաթ, բուրդ ն այլն), մեղվաբուծության ն ձկնաբուծությանարտադրանքներիարժեքը:

Բուսաբուծության արտադրանքիկազմում ընդգրկում են. Տվյա տարվա բերքից ստացված գյուղատնտեսական մշակաբույսերի համախառն բերքի, գյուղատնտեսական մշակաբույսերի ն բազմամյա տնկարկների տնկանյութերի արժեքը: Երիտասարդ բազմամյատնկարկներիհիմնման ն մշակման արժեքը: Անավարտ արտադրության մնացորդների արժեքի փոփոխությունը (բուսաբուծությունում անավարտ արտադրություննընդգրկում է աշնանացան մշակաբույսերի հողերի մշակման ն ցանքերի կատարման ծախսերը), այսինքն` տարեվերջի ն տարեսկզբի արժեքի տարբերությունը:

ծառայություններիթողարկումն ընդգրկում է հոԳյուղատնտեսական ղաբարելավման,ոռոգման համակարգերին կառույցներիշահագործման, հիվանդություններից ն վնասատուներից պաշտպանության,կենդանաբուծական ն կենդանաբուժական սպասարկման ծառայությունները: Պետական բյուջեից ֆինանսավորվող ծառայությունների թողարկումը որոշվում է ելնելով դրանց արտադրությանընթացիկ ծախսերից, իսկ շուկայականթողարկումը՝ դրանց իրացմանփաստացիգներից: 14.3.

Շինաաոություն

Շինարարության, որպես տնտեսության ճյուղի, գործունեությունն ուղղված է նոր օբյեկտների ստեղծմանը ն գործող հիմնականֆոնդերի ընդլայնմանն ու վերականգնմանը: Շինարարության վերջնական արդյունքն են հանդիսանում շենքերը, կառույցները ն շահագործման համար պատրաստած արտադրական ն ոչ արտադրական նշանակության այլ օբյեկտներ: Շինարարություննունի մի շարք առանձնահատկություններ,որով այն տարբերվում է տնտեսության մյուս ճյուղերից: Դրանց թվին են պատկանում արտադրանքի տարածքային ամրապնդումը, արտադրական ցիկլի երկարատնությունը,որը պայմանավորումէ թողարկումըհաշվառել իրացվածիչափով: Շինարարությունում տարբերում են գործունեության երեք տեսակ. բուն շինարարական,նախագծահաշվային ն հետախուզական(երկրաբանահետախուզական)գործունեություն: Շինարարականարտադրությունում արտադրանքի նշանակալի մասն ստեղծվում է պատվիրատուի հետ պայմանագրով աշխատող կազմակերպությունների կողմից: Այս ոլորտում գործում են նան ժամանակավոր շինարարականկազմակերպություններ,որոնք ստեղծվում են տնտեսության մյուս ճյուղերի կազմակերպությունների շրջանակներում կապիտալ շինարարության բաժինների տեսքով: Շինարարական արտադրության կազմում հաշվի է առնվում նան բնակչության անհատական շինարարության արդյունքը (բնակելի տների, ավտոտնակների ն բազմաթիվ այլ օբյեկտների շինարարությունը ն նորոգումը), որոնք կատարվել են տնային տնտեսությունների սեփական ուժերով կամ շինարարական

գործունեության արտոնագիր չունեցող Ժամանակավորշինարարական բրիգադներիկողմից: ճյուղի նշանակալի մասը կազմում է շինարարական արտադրության արտադրանքը, որն ընդունում է կամ առարկայական տեսք (շենքեր, կառույցներ, գազամուղներ, նավթամուղներ,ճանապարհներ ն այլն), կամ էլ արտադրականծառայությունների ձն (սարքավորումների մոնտաժման ն գործարկման աշխատանքներ, շենքերի ն կառույցների կապիտալ նորոգումն այլն): Նախագծահաշվային գործունեության վերջնական արդյունք են հանդիսանում շենքերի ն կառույցների նախագծերը, որոնք իրենցից ներկայացնում են շինարարական օբյեկտների տեխնիկական ն տնտեսական փաստաթղթերի համալիրներ, ինչպես նան շրջանների, քաղաքներին այլ բնակավայրերիզարգացմանգլխավոր հատակագծեր: Չետախուզական գործունեությունը շրջանի կամ շինարարության վայրի վերաբերյալինժեներատեխնիկական տեղեկատվությանհամալիր է, որն անհրաժեշտ է հետագայում կառուցվող օբյեկտների նախագծերի մշակմանհամար: Շինարարական արտադրության արտադրանքը ժամանակի յուրաքանչյուր պահին գտնվում է պատրաստության տարբեր փուլերում: Ըստ պատրաստության աստիճանի շինարարական արտադրանքն ստորաբաժանվում է հետնյալ տեսակների. Պատրաստիօբյեկտներ. շինարարության վերջնականարտադրանքն են, այսինքն` հաշվետու ժամանակաշրջանումշինարարությանավարտեն ապրանքների թողարկման կամ ված օբյեկտներ, որոնք պատրաստ ծառայություններիմատուցմանհամար: Անավարտշինարարություն. շինմոնտաժային աշխատանքների ծավալն է, որոնք կատարվել են Ժամանակի ընթացիկ պահի դրությամբ անավարտ ն պատվիրատուներինչհանձնած օբյեկտներում: Անավարտ շինարարության տարրերն են. 1. Շինմոնտաժային աշխատանքներիավարտած համալիրները, այսինքն` անավարտ օբյեկտներում պատվիրատուին հանձնած փոխկապված աշխատանքներիհամակցությունը: 2. Անավարտշինարարական արտադրությունը, այսինքն` շինմոնտաժային աշխատանքներիանավարտհամալիրները, որոնց մեջ ընդգրկվում են հետնյալ տարրերը. ա) Շենքերի ն կառույցների ավարտվածկառուցվածքայինտարրեր ն աշխատանքներիխոշորացված տեսակներ (հիմքի պատրաստում, պատերիշարում, սարքավորումներիմոնտաժում ն այլն): բ) Անավարտ կառուցվածքային տարրեր ն աշխատանքների խոշորացված տեսակներ: Շինարարականարտադրանքնիր պատրաստությանբոլոր փուլերում հաշվառվումէ բնեղեն ն արժեքային արտահայտությամբ:Շինարարական արտադրանքի բնեղեն ցուցանիշներն են. շինարարության կողմից ավարտվածն շահագործմանհանձնված օբյեկտների թիվը, գործարկման

հանձնված շենքերի մակերեսը, օբյեկտների հզորությունը (դպրոցներում ն հիվանդանոցներում տեղերի թիվը, խողովակների երկարությունը, էլեկտրակայաններիհզորությունըն այլն): Շինարարական արտադրանքի արժեքային հիմնական ցուցանիշը Քողարկումն է, որի կազմում ընդգրկվում են. »

Կատարած շինմոնտաժայինաշխատանքներիարժեքը:

Շինարարականօբյեկտներին վերաբերող երկրաբանահետախուզական ն հորատման աշխատանքներիարժեքը: Շինարարական օբյեկտներին վերաբերող նախագծահետախուզական աշխատանքներիարժեքը: Շենքերի ն կառույցների կապիտալ ն ընթացիկնորոգմանարժեքը: Տնային տնտեսությունների ուժերով կառուցված անհատական բնակելի տներին այլ շինությունների արժեքը: Հողերի բարելավման, ոռոգման ն մելիորատիվ ուղղությամբ կատարված աշխատանքներիարժեքը: Շինարարության արտադրանքը նշանակալի չափով հանդիսանում է հիմնականկապիտալումկատարվածներդրումների արդյունք: Դրա հետ մեկտեղ, այս կամ այն ժամանակահատվածումկատարվածներդրումների ծավալը համարժեք չէ շինարարության թողարկմանը: Օրինակ՝ շինարարության թողարկման կազմում ընդգրկվում է շենքերի ն շինությունների նորոգման աշխատանքների արժեքը, որոնք վիճակագրական պրակտիկայումչեն դիտվում որպես հիմնական կապիտալում ներդրումների տարրեր: Միաժամանակներդրումներիծավալում ընդգրկվում են մի շարք աշխատանքներ ն ծախսեր, որոնք չեն հանդիսանում շինարարության թողարկման տարրեր, օրինակ սարքավորումների, գործիքների ն գույքի ձեռք բերման ծախսեր, բազմամյա տնկարկների հիմնադրման աշխատանքներ, կադրերի պատրաստման ծախսեր ն հիմնականֆոնդերի արժեքըչավելացնող այլ ծախսեր:

Օրինակ 74.3. Հաշվետու ժամանակաշրջանի համար հայտնի են հետնյալ տվյալները (դրամական միավոր). Կատարած շինմոնտաժային ն նախագծահետախուզականաշխատանքների արժեքը 9300, տեղադրված սարքավորումների արժեքը (շինարարության նախահաշվում նախատեսված) 1050, շենքերի ն շինությունների ընթացիկն կապիտալնորոգում` 280, այգիների ն այլ բազմամյա տնկարկների հիմնադրման աշխատանքների արժեքը` 30, հիմնականֆոնդերի արժեքը չավելացնող այլ ծախսեր` 40: Որոշել հետնյալ ցուցանիշները.

Շինարարությանթողարկումը, որը հավասար է՝ 9300-28059850

դ.մ.,

հիմնական կապիտալում ներդրումներիծավալը՝ 9300-1050-30-40-10420

դ.մ.:

14.4.

ն կաղ ՏոանսողուՏ

Տրանսպորտը, որպես տնտեսության ճյուղ, ներառում է ուղնորների ն բեռներիփոխադրմանհետ կապվածգործունեության բոլոր տեսակները: Տրանսպորտային գործընթացների իրականացումով զբաղվում են ոչ միայն սեփականության տարբեր ձների մասնագիտացվածտրանսպորտային ձեռնարկությունները, այլ նան տնտեսության մյուս ճյուղերի ձեռնարկությունները, որոնք փոխադրումներ են կատարում սեփական կամ վարձակալած տրանսպորտով, ինչպես նան բեռնատար ավտոմեքենաներիսեփականատերֆիզիկական անձինք: Բեռնատարտրանսպորտը, իրականացնելով արտադրողներիցսպառողներին բեռների տարածական փոխադրման, դրանց բեռնման,բեռնաթափմանն պահպանմանգործունեություն, նոր սպառողականարժեքներ չի ստեղծում, այլ ավելացնում է նախկինում ստեղծված ապրանքների. արժեքը, որը դիտվում է որպես բեռնատարտրանսպորտիարտադրանքի գնահատական: Տրանսպորտը բովանդակում է ընդհանուր ն ոչ ընդհանուր օգտագործման տրանսպորտի տեսակները:Ընդհանուր Օգտագործմանտրանսպորտն իրականացնում է տնտեսության ճյուղերի ն բնակչության բեռների, ինչպես նան ընդհանուր օգտագործման երթուղիներով ուղնորների փոխադրումները: /չ ընդհանուր օգտագործման տրանսպորտնիրականացնում է տվյալ կազմակերպությանբեռների ն ուղնորների փոխադրումներըսեփական(վարձակալած) տրանսպորտայինմիջոցներով: Ընդհանուր օգտագործման տրանսպորտիհիմնական ցուցանիշներն են բեռների փոխադրումների ծավալը (տոննա), բեռնաշրջանառությունը (տոննա-կիլոմետր), ուղնորների փոխադրումների ծավալը (ուղնոր) ն ուղնորաշրջանառությունը(ուղնեոր-կիլոմետր): Փոխադրված բեռների (բեռնափոխադրումներ) ծավալում հաշվի է առնվում փոխադրվածբեռների փաստացիքանակը՝ընդգրկելովտարայի կամ կոնտեյներիքաշը: Բեռնաշրջանառությունը (տոննա-կիլոմետրերով) հաշվարկվում է փոխադրվող բեռների յուրաքանչյուր խմբի քաշի (տոննա) ն այդ բեռնափոխադրմանհեռավորությանարտադրյալներիհանրագումարով: Ուղնորափոխադրումների ծավալում ներառվում է տրանսպորտային թվաքանակը միջոցնեով փաստացի փոխադրված ուղնորների (ներառյալանվճարերթնեկության իրավունքներիցօգտվող ուղնորները): հաշվարկվում է փոՈւղնեորաշրջանառությունը(ուդնեոր-կիլոմետր) ն փոխադրման հեռավորության խադրված ուղնորների թվաքանակի արտադրյալներիհանրագումարով: Ուղնորափոխադրման (փոխադրված ուղնորների թվաքանակը) ն ուղեորաշրջանառության ծավալները որոշվում են ըստ հաղորդակցության առանձին տեսակների` ներքաղաքային, մերձքաղաքային, միջքաղաքային ն միջազգային:

Տրանսպորտիթողարկումը (նախկինում` համախառնարտադրանքը) բնութագրում է բեռնատար ն ուղեորատար տրանսպորտի գործունեության արդյունքները: Այն որոշվում է որպես բեռների ն ուղնեորներիփոխադրումներից, ուղեբեռների փոխադրումներից, բեռնման ն բեռնաթափման աշխատանքներից, բեռների պահպանումից ն տրանսպորտաշահագործողական այլ ծառայություններից փաստացի ստացված եկամուտների հանրագումար:Տրանսպորտի մրջանկյալ սպառմանհիմնականտարրերն են նյութական ծախսերը, վարձավճարը ն ոչ նյութական ծառայությունների վճարումները: Կապի ցանցը հաղորդագրության (տեղեկատվության) ընդունում, ն բաշխում (կոմուտացիա, տեսակավորում) իրականացնող հանձնում կապի կազմակերպությունների, կետերի, ինչպես նան հաղորդումն ապահովող կապի գծերի կամ մալուխների ամբողջությունն է: Կախված կապի տեսակից, տարբերում են փոստային կապր ցանց` փոստային առաքումներ ն պարբերականհրատարակություններիփոխանցում ու ընդունում, ն քչերտրակապիցանց՝մեկ կամ մի քանի տեսակի փոխանցումներ (հեռախոսային, հեռագրային ն ֆաքսիմիլային փոխանցումներ, փոխանցումներ կոմուտացիոն համակարգերից, էլեկտրոնային փոստ, հեռուստատեսային, ձայնայինն այլ տեսակիռադիո ու լարայինհեռարձակման փոխանցումներն այլն) ապահովողտեխնիկականհամակարգեր: Կապի ծառայությունները փոստային առաքումների կամ էլեկտրակապի հաղորդակցության ընդունման, մշակման, հաղորդման ն տեղ հասցմածնգործունեության արդյունքն է: Ընդհանուր օգտագործման կապի ցանցը բոլոր ֆիզիկական ն իրավաբանական անձանց օգտագործման համար բաց փոխկապակցված կապիցանցի հիմնականմասն է: Փոստային կապը փոստային առաքումների ընդունումը, մշակումը, փոխադրումը ն տեղ հասցնումն է, ինչպես նան պարբերականհրատարակումների առաքումը,հասցնումը ն տարածումը: Վեռագրային կապր հեռագրերի, լուսահեռագրերի հաղորդումն ու տեղ հասցնումն է, խոսակցություններիապահովումն է բաժանորդագրային հեռագրատանմիջոցով, տվյալների ն թերթային էջերի հաղորդումը: Չեռախոսային կապը ներհանրապետական(միջքաղաքային), միջազգային ն տեղական(քաղաքային ն գյուղական) հեռախոսային խոսակցությունների իրականացմանապահովումը, հեռախոսային կապուղիներով տվյալների հաղորդման կազմակերպումնէ: Բջջայհն կապը ռոադիոհեռախոսայինկապիշարժական համակարգէ: Կապի արտադրանքի արժեքային ցուցանիշը թոռդարկումնէ, որը որոշվում է որպես փոստային փոխադրումներից,հաղորդակցություններից, դրոշմանիշների ն բացիկների վաճառքից, ռադիոյի ն հեռուստատեսության հատկացումներից, կապի սարքավորումներիտեղադրումից ն տեխնիկականսպասարկումիցստացված եկամուտների հանրագումար:

14.5.

ԱռնՏու՛, հասարակականսնունդ ն մթեւումնեւ

«Առետուր ն հասարակական սնունդ» ճյուղը ներառում է արտաքին ն ներքին առետուրը:Այն ընդգրկում է արտադրության միջոցների ն սպառման առարկաներիմեծածախ առնետրի,մանրածախ առնտրի, հասարակական սննդի ե վարձույթի կազմակերպությունները, բորսաները, բրոկերային, մակլերային ն դիլերային գրասենյակները, առնտրի տները: Առնտրի ձեռնարկությունների ն կազմակերպությունների գործունեությունն ուղղված է ապրանքներնսպառողներինհասցնելու մեջ: Հասարակական(հանրային) սնունդը, բացի վերոհիշյալից, իրականացնում է սեփական արտադրական գործունեություն (սննդամթերքի պատրաստում, կիսաֆաբրիկատներիհետագա մշակում, հրուշակեղենի ն խոհարարականարտադրանքիիրացում): «Սթերումներ»ճյուղը ներառում է գյուղատնտեսականարտադրանքի, գնման, պահպանման, տեսակավորման, չորացման ն վերամշակման շուկայական գործունեությունը: Այն ընդգրկում է մթերող կազմակերպությունները, բազաները,էլնատորները,սերմազտիչ ն հատիկաչորանոցային հիմնարկները, դեղորայքային հումք մթերող կազմակերպությունները, ապրանքահումքային բորսաները ն գյուղատնտեսական արտադրանքի առք ու վաճառքի միջնորդական ծառայություններով զբաղվող գործակալությունները ն գրասենյակները: Ապրանքներն սպառողին հասցնելու գործառնությունների իրականացումըկապված է որոշակի նյութական ն աշխատանքայինծախսումների հետ, որոնք հանգեցնում են նախկինումստեղծված ապրանքների արժեքի ավելացմանը: Այդ ավելացումը դիտվում է որպես առնտրի, հասարակականսննդի ն մթերումների կազմակերպությունների գործունեության արդյունքը դրամական արտահայտությամբ,որն օգտագործվում է որպես այդ ճյուղերի արդյունքիարժեքային գնահատական: Դիտարկվող ճյուղերի ձեռնարկությունների ն կազմակերպությունների Քոդարկումը չափվում է իրացման վերադիրի(համախառնեկամտի) մեծությունով, որն իրենից ներկայացնում է իրացված ապրանքների վաճառքի ն գնման գներով գնահատված արժեքների տարբերություն (հանած ԱԱՀ-ն, ակցիզը ն վաճառքից հարկը): Իրացման վերադիրը ն հավասար է առնտրականհավելագների գումարին, որն առնետրական են ապրանքների իրացման մթերող կազմակերպությունները ներառում գների մեջ ն օգտագործում են շրջանառության ծախքերը ծածկելու ն շահույթ ձնավորելու համար: Հասարակականսննդի կազմակերպություններիթողարկումը հիմնահավասար կան գներով ընդունվում է իրենց ապրանքաշրջանառությանը (որը բացի իրացման վերադրից ընդգրկում է սննդի պատրաստման համար օգտագործված կամ առանց վերամշակմանիրացված մթերքների արժեքը), հանած ԱԱՀ-ն ն արդյունքի այլ հարկերը, գումարած արդյունքի սուբսիդիաները:

Թեմա

15.

Ապրանքներիե ծառայությունների շուկայի վիճակագրության ցուցանիշները

Ապրանքներնարտադրողից մինչն վերջնական սպառողին հասնելու գործընթացում անցնում են շրջանառության ոլորտ, որի ֆունկցիան կայանում է աշխարհագրականմի կետից մյուսն ապրանքներիտարածական տեղափոխման ն ապրանքափողային փոխանակման կազմակերպման մեջ ուղեկցվելով մեկ տնտեսական միավորից մյուսին ապրանքի կամ ծառայության սեփականության իրավունքի անցման հետ: Շրջանառության ոլորտի կազմակերպություններըհանդիսանում են միջնորդ վաճառողի ն գնորդի միջն: Ապրանքի վաճառքի պահը ոչ միշտ է համընկնում դրա ֆիզիկական տեղափոխման ժամանակի ն տեղի հետ: Ապրանքիառքուվաճառքը կարող է կատարվել մի քանի անգամ` առանց ապրանքի գտնվելու վայրի փոփոխության, ն ընդհակառակը: Արտադրված ապրանքը շրջանառության գործընթացում, որպես կանոն, բազմիցս փոխում է իր սեփականատիրոջըմինչն վերջնական սպառողին հասնելը: Արտադրողին վերջնական սպառողիմիջն կարող է լինել մեկ կամ մի քանի առնտրային միջնորդներ,որոնց դերը կայանում է ապրանքի ֆիզիկական (տարածական) ն տնտեսական (մեկ սեփականատերից մյուսին) շարժի կազմակերպմանմեջ: Առնտրային միջնորդներին վերաբերում են ոչ միայն ապրանքի առքն ու հետագա վերավաճառքն իրականացնող ֆիրմաները ն անհատ անձինք (որոնք որոշակի փուլում դառնում են դրանց սեփականատերերը), այլ նան այն տնտեսական միավորները, որոնք օգնում են վաճառողին ն գնորդին` գտնել միմյանց, ն որոշակի վարձատրության դիմաց մատուցում են գործարքների կնքման ծառայություններ (մակլեր, բրոկեր ն այլն): Ապրանքի առք ու վաճառքի յուրաքանչյուր ակտ, որն ուղեկցվում է սեփականատերի փոփոխությամբ, կոչվում է ապրանքի տեղաշարժի օղակ, իսկ մեկ սեփականատերիցմյուսին ապրանքի անցումների թիվը՝ ապրանքաշարժիօղակայնություն: Շրջանառության մեջ օղակների թվի չափից դուրս ավելացումը շահավետ չէ ն արտադրողին,ն սպառողին,քանի որ ապրանքի յուրաքանչյուր հետագա վերավաճառքըն տեղափոխումըավելացնում է շրջանառության ծախքերը ն ապրանքի գինը, ինչը կարող է հանգեցնել սպառողների գնողունակության նվազեցմանը, ապրանքի պաշարի ավելացմանը: Առաջարկին պահանջարկիհավասարակշռությանխախտումնիջեցնում է շուկայական տնտեսությանարդյունավետությունը: 15.1.

Աողոանքածոջանառության վիճակագոություն

Ապրանքների ն ծառայությունների շուկայի վիճակագրության կենտրոնական ցուցանիշը ապրանքաշրջանառություննէ, այսինքն վերջնական սպառողի մոտ ապրանքի տնտեսական շարժի բոլոր օղակներում դրանց վաճառքի ծավալը արժեքային արտահայտությամբ:Այն դիտվում է որպես հետնյալների ցուցանիշ.

ապրանքայինզանգվածի արժեքի, վաճառողներիդրամականհասույթի, գնորդներիապրանքներիձեռքբերման ծախսերի: Տվյալ ցուցանիշը լայն կիրառություն է ստանում տնտեսության վերլուծության տարբեր ուղղություններում: Դրա միջոցով բնութագրում են առնտրի կազմակերպություններիչափերը, առնտրային ցանցի կառուցվածքը, շուկայի վիճակը ն զարգացումը: Որպես ապրանքներիիրացումից ստացված հասույթի ցուցանիշ սամպրանքաշրջանառությունն օգտագործվում է առետրական ֆիրմայի գործունեության արդյունքների գնահատման համար: Կենսամակարդակիվիճակագրությունում այն օգտագործվում է ապրանքների ձեռքբերման բնակչության դրամական ծախսերը չափելու, ինչպես նան անհատական սպառման մակարդակըգնահատելու համար: Վերջապես, մակրոտնտեսականվիճակագրությունում ՀՆԱ-ի հաշվարկմանժամանակ, ըստ վերջնականօգտագործմանուղղու-: թյունների, ապրանքաշրջանառությունըհիմք է ծառայում տնային տնտեսությունների վերջնականսպառմանծախսերիհաշվարկման համար: Եթե ապրանքների գները նշանակենք »թ-ով, իսկ վաճառված ապրանքների քանակը` զ -ով, ապա ապրանքաշրջանառության ծավալը կարելի է արտահայտելհետնյալ կերպ.

-չ

բզ:

Եթե ուսումնասիրվողժամանակահատվածումապրանքըվաճառվել ն գնվել է մի քանի անգամ, ապա այդ ապրանքիարժեքը նույնքան անգամ կհաշվառվի ապրանքաշրջանառության ծավալում: Ապրանքաշրջանառության կառուցվածքն ուսունասիրվումէ ըստ հետնյալ ուղղությունների. բնաիրայինկազմի (ըստ ապրանքայինխմբերի), իրացվող ապրանքների տնտեսական նշանակության (առանձնացնում են արտադրության միջոցնարի, վերջնական սպառման ապրանքների ապրանքաշրջանառություն ն գյուղատնտեսական արտադրանքիգնումների ծավալ), ըստ սեփականությանձների, ըստ տարածքայինկտրվածքի: Ապրանքներիառք ու վաճառքիյուրաքանչյուր գործարքում մասնակցում են երկու կողմ. վաճառող ն գնորդ: Կախված նրանից, թե ով է հանդիսանումվաճառողը,տարբերակումեն արտադրողներին առնտրամիջնորդական ապրանքաշրջանառություն:Արտադրողների ապրանքաշրջանառություննարտահայտում է ապրանքայինշրջանառության ոլորտ ն համապատասխանում է ներգրավված ապրանքային պաշար՝ ապրանքներիվաճառահանումհասկացությանը:Կախվածնրանից, թե ով է հանդիսանում գնորդը, տարբերակում են ապրանքաշրջանառության չորս կատեգորիա.մեծածախ, մանրածախ,համախառն ն զուտ: Մեծածախ ապրանքաշրջանառություննարտադրողների ն առնետրական միջնորդների կողմից այլ առնտրականմիջնորդներին հետագա վե-

» »

ըստ ըստ

րավաճառքի համար, ինչպես նան զանգվածային սպառողներին(որոնք ապրանքներ են ձեռք բերում իրենց գործունեությունը իրականացնելու համար, օրինակ՝ հումքի ն նյութերի վաճառքը արդյունաբերականկազմակերպություններինհետագավերամշակմանհամար, սարքավորմանն տնտեսական գույքի վաճառքը սոցիալ-մշակութային ոլորտի կազմակերպություններին ն այլն) մեծ խմբաքանակովապրանքներիվաճառքիծավալն է: Մանրածախ ապրանքաշրջանառությունը բնակչությանը կանխիկ վճարով իրացման բոլոր ուղիներով (առնետրականկազմակերպություններ, հասարակական սննդի կազմակերպություններ, փոստային կապի կազմակերպություններ,դեղատներ, բենզալցակայաններ, իրային, մթերային ն խառըշուկաներ ն այլն) ապրանքներիվաճառքի հանրագումարն է: Մանրածախ ապրանքաշրջանառությանմեջ ընդգրկում են նան բնակչությանը կրեդիտ-քարտերով, խնայբանկերի հաշվարկային չեկերով, ավանդատուներիփոխանցմանհաշիվներով, ապառիկ ն որոշակի զեղչերով վաճառված ապրանքների արժեքը: Բացի դրանից, մանրածախ ապրանքաշրջանառությանկազմում հաշվի են առնում անկանխիկվճարով մանրածախառնտրայինցանցից սոցիալական բնույթի կազմակերպություններին (հիվանդանոցներ,մանկապարտեզներ)պարենային ապրանքներիվաճառքները: Համախառն ապրանքաշրջանառությունըորոշակի ժամանակահատվածում ապրանքների բոլոր վաճառքների հանրագումարն է արտադրողից մինչն սպառողը դրանց շարժի ճանապարհին: Այն հավասար է մեեւծախ ն մանրածախ ապրանքաշրջանառության գումարին: Եթե գները մնում են անփոփոխ,ապա համախառնապրանքաշրջանառության մեծությունը կախված է վաճառվածապրանքներիքանակից ն ապրանքների շարժի օղակների թվից: Համախառն ապրանքաշրջանառության չափը ուղիղ համամասնականէ վերավաճառքի թվին: Եթե համախառն շրջանառությունիցբացառենք միննույն ապրանքներիկրկնակիհաշվարկի արժեքը, ապա կստանանք վաճառված ապրանքների իրականքանակին համապատասխանող վերջնականվաճառքի գումարը: Զուտ ապրանքաշրջանառությունը վերջնական վաճառքի գումարն է, որի արդյունքում ապրանքը դուրս է գալիս առնտրական ֆիրմայի կամ մարզի (շրջանի) ապրանքային շրջանառության ոլորտի սահմաններից: Այն հավասար է մանրածախապրանքաշրջանառությանն զանգվածային սպառողներին, ինչպես նան այլ մարզերի առնտրական միջնորդներին կամ առնտրական ֆիրմաներին մեծածախ առնտրի վաճառքի հանրագումարին: Համադրելով համախառնն զուտ ապրանքաշրջանառությունները, հաշվարկում են ապրանքաշրջանառությանօդակայնության գործակիցը: Այն բնութագրում է արտադրողից մինչե սպառողը հասնելու ճանապարհինապրանքայինզանգվածի անցած օղակների միջին թիվը: Ապրանքաշրջանառության դինամիկան ուսումնասիրելու համար օգտագործվում են փաստացի ն համադրելի գներով ապրանքաշրջանառության ինդեքսները: Օրինակ 75171. Մարզի առնտրական կազմակերպություններիապրանքաշրջանառությունըբնութագրվումէ հետնյալ տվյալներով (դրամականմիավոր).

Գնորդ Առնտրականկազմակերպություններ

Վաճառող Մեծածախ

ոգի ուրիշ համակարգի համա

ձեռնարկություններ

Մանրածախ

Բնակչություն

Որոշենք. Մեծածախ ապրանքաշրջանառությունը, որը հավասար է առնտրական կազմակերպություններինվաճառվածապրանքներիգումարին.

150 40

2190 դ. մ.:

Մանրածախապրանքաշրջանառությունը.10

0ԱՀՎամախառն ապրանքաշրջանառությունը. 2190:

299Զուտ ապրանքաշրջանառությունը.

Օղակայնությանգործակիցը. 15.2.

Խօղ

1810 դ. մ.

դ.մ.:

1850 դ. մ.:

ԱՏ

-22:

Աողոանքային ողաՇաւնեւիվիճակագոություն

Ապրանքաշրջանառության անհրաժեշտ պայմանն է ապրանքային պաշարների առկայությունը: ճարանքային պաշարը շրջանառության ոլորտումգտնվող ապրանքներիզանգվածն է՝ արտադրությունից դրանց ստացմանպահից մինչն իրացման պահը: Տարբերում են. Ընթացիկ պահպանման ապրանքային պաշարներ, որոնք ապահովում են առնտրիամենօրյա պահանջմունքները: Սեզոնայինպահպանմանապրանքայինպաշարներ,որոնք ստեղծվում են առնտրականկազմակերպություններիհամար ըստ տարվա սեզոնների (օրինակ՝ կարտոֆիլ, միրգ, բանջարեղենն այլ ապրանքներ): Երկարատնբերման ապրանքային պաշարներ, որոնք ստեղծվում են ապրանքներիներբերման պահերի միջն ընկած ամբողջ ժամանակահատվածում դժվարամատչելիտարածքներումառնտրիկազմակերպման համար: Ապրանքայինպաշարներն առնտրիշրջանառու միջոցների հիմնական մասն են, որոնց չափը կախված է ապրանքաշրջանառության ծավալից ն ու համամասնուապրանքային'առաջարկի գնողունակ պահանջարկի թյունից: Ապրանքայինպաշարների մեծությունը հաշվառվում է որոշակի պահի դրությամբ: Ապրանքային պաշարների միջին մեծությունը հաշվարկվում է միջին ժամանակագրականիբանաձնով ն բնութագրում է տվյալ ժամանակահատվածում միջինում օրական շրջանառության մեջ գտնվող ապրանքներիարժեքը: Ապրանքայինշրջանառության անընդհատգործընթացնապահովելու համար ապրանքային պաշարները պետք է պարբերաբար նորացվեն: »

Ապրանքաշրջանառությանարագությունն այն ժամանակն է, որի ընթացքում իրացվում է ապրանքային պաշարի միջին մեծությանը համապատասխանողապրանքներիքանակը: Ապրանքաշրջանառությանարագությունը բնութագրելու համար օգտագործվում են երկու ցուցանիշ. 1. Ապրանքայինպաշարների պտույտներիթիվը, որը ցույց է տալիս, թե հաշվետու ժամանակաշրջանումքանի անգամ են միջինում նորացվել ապրանքայինպաշարները.

որտեղ` 7 -ն ապրանքաշրջանառությանծավալն է, Շ-ն` ապրանքայինպաշարիմիջին մեծությունը: 2. Մել պտույտի տնողությունըօրերով, որը ցույց է տալիս ապրանքի ստացմանպահիցմինչն դրա իրացմանպահիօրերի միջին թիվը.

ք ո

որտեղ` ժամանակահատվածիօրերի թիվն է, ո-ը՝ ապրանքայինպաշարներիպտույտներիթիվը: Զ-ն

Ապրանքային պաշարների ապրանքաշրջանառությանապահովվածությունը չափվում է այն օրերի թվով, որը կբավարարիապրանքային պաշարի տվյալ մեծությունը.

որտեղ՝ Ը -ն ապրանքայինպաշարի մեծությունն է որոշակի պահի դրությամբ, 7 -ն միօրյա ապրանքաշրջանառությունը: Օրինակ 175.2. Ապրանքայինպաշարները ապրիլի 1-ին կազմել են 100 դ.մ., իսկ մայիսի 1-ին 120 դ.մ.. Մանրածախապրանքաշրջանառություննապրիլին կազմել է 220 դ. մ. Վերլուծենք ապրանքաշրջանառությանարագությունը ն ապրանքայինպաշարներովապրանքաշրջանառությանապահովվածությունը: Ապրանքայինպաշարիմիջին մեծությունը ապրիլին կազմումէ՝

Ը.100-120 լլց. Ապրանքայինպաշարներիպտույտներիթիվը Մեկ պտույտի տնողությունը՝

--»Հ

ո-

ՇՏԼ6-

|150օր:

Մայիսի 1-ին ապրանքայինպաշարներովապրանքաշրջանառությանապահովվածությունն օրերով կազմում է՝ Ը

-120:229.64օր:

Այսինքն` ապրանքաշրջանառության արագության անփոփոխության պայմանով տվյալ ապրանքային պաշարը բավարար է 16.4 օր ապրանքների վաճառքի անընդհատությունն ապահովելու համար: 15.3.

Բեռնածջանառության վիճակագրություն

Աշխարհագրականմի կետից մյուսը ապրանքներիտարածականտեղափոխմանգործընթացըկարող է նկարագրվել հետնյալ ցուցանիշների համակցությամբ(ընդ որում, ապրանքները դիտվում են որպես որոշակի քաշ ունեցող ն որոշակի հեռավորության վրա տեղափոխվողբեռներ). » »

Բեռներիփոխադրումներիծավալ (բեռնափոխադրումներ) տոննայով, է որը տալիս բեռցույց .Բեռնաշրջանառություն (տոննա-կիլոմետրով), նատար տրասպորտի աշխատանքի ծավալը ն հաշվարկվում է փոխադրվողբեռների յուրաքանչյուր խմբի քաշի (տոննա) ն այդ բեռնափոխադրման հեռավորությանարտադրյալներիհանրագումարով: Բեռների փոխադրմանմիջին հեռավորություն, որն արտահայտում է մեկ տոննա բեռներիտեղափոխմանմիջին հեռավորությունը ն հաշվարկվում է որպես բեռնաշրջանառությանն տեղափոխվածբեռների քաշի (տոննա) հարաբերություն.

-28.

».զ

Փոխադրումների միջին իստություն, որը բնութագրում է տրանսպորտային ցանցի հատվածի բեռնահոսքերի ինտենսիվությունը ու հաշվարկվում է որպես բեռնաշրջանառությանն հատվածի երկարության հարաբերություն: Բեռների փոխադրման միջին տնողություն, որը ցույց է տալիս մեկ տոննա բեռի տեղափոխման՝ ընդունման պահից մինչն բեռնաթափման պահն ընկած ժամանակահատվածը:Այն հաշվարկվում է բոլոր բեռներիփոխադրմանտոննա-օրով արտահայտվածգումարայինժամանակի ն տեղափոխված բեռների քանակի հարաբերության միջոցով.

աթ

շ.զ

Բեռների փոխադրմանմիջին արագություն, որը ցույց է տալիս օրվա ընթացքում 1 տոննա բեռի միջինում անցած կիլոմետրերիթիվը: Այն հաշվարկվումէ բեռնաշրջանառությանն բոլոր բեռներիփոխադրման գումարայինժամանակիհարաբերությանմիջոցով.

.-24. շզ

ԲԱԺԻՆ

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈԻՆ

Մ.

ԾԱԽՔԵՐԻ

Արտադրությանծախքերը արդյունքի արտադրության ն դրան արտադրության ոլորտից մինչն սպառողը հասցնելու գործընթացի կենդանի ն առարկայացվածաշխատանքիհամախառնծախսումներն են: Գործնականումապրանքներ ն ծառայություններ արտադրող կազմակերպությունները, բացի զուտ արտադրականգործունեությունից, իրականացնում են նան արտադրանքի իրացման հետ կապված որոշակի գործառույթներ ն կրում են ծախսեր, իսկ արտադրողներին սպառողների միջն միջնորդ հանդիսացող կազմակերպություններնիրականացնումեն նան արտադրությանգործընթացըշարունակող որոշակի գործառույթներ: Կենտրոնացված պլանավորման տնտեսությունից շուկայականին անցումն զգալիորեն կրճատեց արտադրության ծախքերի վերաբերյալ պետականվիճակագրականմարմիններիկողմից հավաքագրվող տեղեկատվությանծավալը: Պետությունը գործնականում հրաժարվել է կազմակերպություններիարտադրանքիփաստացիինքնարժեքիձնավորման վերահսկողությունից` ուշադրությունը կենտրոնացնելով հարկադրման գործընթացներիվրա: Դրա հետ մեկտեղ ժամանակակիցպայմաններում արտադրության ծախքերի վերլուծության նշանակությունը, այդ թվում վիճակագրական մեթոդների օգտագործմամբ, չի նվազել: Փաստացի ծախսերի վերաբերյալ` արժանահավատ տեղեկատվության առկայությունն անհրաժեշտէ գնագոյացման ն ձեռնարկություններիգործունեությանֆինանսական արդյունքներիորոշման համար: Արտադրության ծախքերի չափերի, կառուցվածքի ն դինամիկայի վերաբերյալ տեղեկատվությունըկարնոր է ոչ միայն կազմակերպությունների ներտնտեսականգործունեության վերլուծության տեսանկյունից,այլ նան ԱՀՀ-ի շրջանակներումմակրոտնտեսական հաշվարկներկատարելու համար: Արտադրության ծախքերի իջեցումը հանդիսանում է ՀՆԱ-ի ն ազգայինեկամտիաճի գործոններիցմեկը: ԹԵՄԱ 16. ԱւՏադւությանծախքեւհասկացությունը ն դոա կազմը 16.1.

ծախքերհասկացությունը Արջադւության

Ձեռնարկության՝

արտադրատնտեսական գործունեության իրականացման գործընթացում առաջացած ծախսերը ստորաբաժանվում են երեք խմբի. »

Արտադրանքիարտադրության ն իրացման ընթացին ծախսեր (արտադրության ծախքեր): Արտադրության ընդլայնման ն նորացման նպատակով (ապիտալ բնույթի ծախսեր:

Այլ ժախսեր, որոնք անմիջականորենկապված չեն արտադրության գործընթացի հետ (աշխատողների մշակութակենցաղային սպասարկման ծախսեր):

Ընթացիկ ծախսերը մշտապես փոխհատուցվում են ձեռնարկության արտադրանքի իրացումից ստացված հասույթից, ինչն ապահովում է արտադրության գործընթացի անընդհատությունը: Արտադրանքի արտադրության ն իրացման բոլոր ընթացիկ ծախսերի հանրագումարը դրամա-

կան արտահայտությամբ կոչվում է արտադրանքիինքնարժեք: Արտադրանքի (աշխատանքի, ծառայության) ինքնարժեքն արտադրանքի արտադրության գործընթացում օգտագործված բնական ռեսուրսների, հումքի, նյութերի, վառելիքի, էներգիայի, հիմնական ֆոնդերի, աշխատանքային ռեսուրսների, ինչպես նան արտադրության ն իրացմանայլ ծախսերիարժեքային գնահատականնէ: Առետրական կազմակերպություններում ապրանքներն սպառողին հասցնելու գործընթացում առաջացածծախսերը կոչվում են շոջքանառությանժախքեր: Տարբերում են արտադրանքի փաստացի ինքնարժեք ն շահույթի հարկման նպատակովինքնարժեք: |Պետությունըպահպանում է հարկադրման նպատակներով արտադրանքի ինքնարժեքում ծախսերի վերագրման կանոնակարգի կարգավորման իր իրավունքը: Փաստացի ինքնարժեքում ներառվում են պըտադրանքի արտադրության ն իրացման հետ կապված բոլոր նպատակներովփաստացի ծախսերը ճշգրտվում են՝ հաշվի՛առնելով սահմանվածնորմատիվները: ինքնարժեքըկազմողընթացիկծախսերնընդգրկումեն՝ »

ձախաերը Բարկաղրնան |Արտադճանքի արտադրանքի արտադրության հետ անմիջականորեն կապված ծախսերը, բնականհումքի օգտագործմանհետ կապված ծախսերը, արտադրության կազմակերպման ն տեխնոլոգիայի կատարելագործման ուղղությամբ ոչ կապիտալբնույթի ծախսերը, արտադրականգործընթացիսպասարկմանծախսերը, աշխատանքի նորմալ պայմանների ն անվտանգության տեխնիկայի ապահովմանծախսերը, բնապահպանական նշանակության ֆոնդերի ապահպանմանն շահագործման հետ կապվածընթացիկծախսերը, ծախսերը, կադրերիպատրաստմանն վերապատրաստման սոցիալական բնույթի հատկացումները(կենսաթոշակային, սոցիալական ապահովության ն պարտադիր բժշկական ապահովագրության հիմնադրամներ), հիմնական արտադրական ֆոնդերի լրիվ վերականգման համար ամորտիզացիոնհատկացումները, այլ տեսակի ծախսերը, որոնք սահմանված կարգով ներառվում են արտադրանքի ինքնարժեքի մեջ:

Արտադրանքի ինքնարժեքում չեն ներառվում կապիտալ ծախսերը՝ ներդրումայինգործունեության ն ֆինանսակապված կազմակերպության կան ներդրումների (օրինակ` արժեթղթերի ձեռք բերում) հետ, ձեռնարկության հաշվեկշռում գտնվող սոցիալական ոլորտի օբյեկտների պահպանման ծախսերը, աշխատողներին տրված այն վճարումները, որոնք վարձատրության հետ անմիջականորեն կապված չեն, (սոցիալականբնույթի վճարներ):

-աշխատանքի

16.2. Արտադրանքիինքնարժեքի տեսակները են արտադրության ծախքերի կազմի ուսումնասիրությունը

ինքնարժեքի երեք տեսակ. ԼՏարբերում են

1. Արտադրամասային ինքնարժեք, որն ընդգրկում է արտադրամասի շրջանակներումարտադրանքիարտադրությանծախսերը: 2. մրտադրական ինքնարժեք կամ պատրաստի արտադրանքի ինքնարժեք, որն իր մեջ ներառում է արտադրանքիթողարկման,աշխատանքների կատարմանն ծառայությունների մատուցման հետ անմիջականորեն կապված բոլոր ծախսերը (արտադրամասային ինքնարժեք, համագործարանայինծախսեր, օժանդակ արտադրությանծախսեր): Յ. Արտադրանքիլրիվ ինքնարժեք կամ իրացված արտադրանքի ինքնան արտանարժեք, որը, բացի արտադրականծախսերից,ընդգրկում Էէ արտադրական(կոմերցիոն) ծախսերը`կապված արտադրանքիիրացման հետ (տարայի, փաթեթավորման, մինչ, առաքմանկայան արտադրանքի հասցման ծախսերը ն այլն): Արտադրականծախսերի վերլուծության ժամանակ կատարում են արտադրանքիպլանային ն փաստացի ինքնարժեքի համեմատություն: Պլանային ինքնարժեքը որոշվում է պլանավորվող ժամանակաշրջանի սկզբին գոյություն ունեցող ծախսերի պլանային նորմաներից ն այլ ցուցանիշներից ելնելով: Արտադրանքի փաստացի ինքնարժեքը հաշվարկվում է ընթացիկ ժամանակաշրջանում տեղի ունեցած փաստացի արտադրական ծախսերի հաշվապահական հաշվառման տվյալների

հիման վրա: Արտադրությանծախքերի կազմը ուսումնասիրելու ժամանակօգտագործվում են ծայսսերի խմբավորումներ ըստ տարբեր հատկանիշների. ըստ տնտեսականտարրերի, ըստ նպատակայիննշանակությանն ծախսերի առաջացման վայրերի, ըստ արտադրությանծավալի հետ կապված բնույթի ն այլն: Բոլոր հիմնարկություններն ու կազմակերպությունները, անկախ սեփականության ն գործունեության կազմակերպաիրավականձներից, գերատեսչականպատկանելությունից, պարտավոր են տվյալներ ներկայացնել արտադրանքի արտադրության ն իրացման փաստացիծախսերի վերաբերյալ ոստ տնտեսական տարրերի: Արտադրության ն իրացման ծախսերը, ըստ դրանց տնտեսականբովանդակության, միավորվում են հետնյալ խմբերի.

նյութական ծախսեր, աշխատանքի վարձատրությանծախսեր, հատկացումներսոցիալական կարիքներիհամար, հիմնական ֆոնդերի ամորտիզացիա, այլ ծախսեր: Տվյալ խմբավորումը թույլ է տալիս միավորել բոլոր ծախսերը` ըստ տնտեսական բովանդակությանհամասեռ խմբերի, որոշել ինչ ն որքան է ծախսվել արտադրանքի արտադրության համար: Այն հնարավորություն է տալիս վերլուծել առարկայացված ն կենդանի աշխատանքի ծախսումների համամասնությունը, որոշել. արտադրանքի ինքնարժեքի կառուցվածքը, բացահայտել արտադրության բնույթը (նյութատար, աշխատատար, էներգատար ն այլն): Նյութական, աշխատանքայինն դրամական ռեսուրսների ռացիոնալ օգտագործումը վերահսկելու համար անհրաժեշտ է տեղեկատվություն ունենալ ոչ միայն արտադրությանգործընթացումկատարվածծախսերի, նան դրանց նպատակների մասին ստորաբաժանելով այն ըստ այլ արտադրանքի տեսակների: Այն նախատեսում է ծախսերի միավորում խմբերի` ըստ դրանց նպատակային նշանակության ն արտադրության գործընթացում ֆունկցիոնալ դերի: Այս նպատակով կատարվում է ծախսերիխմբավորում ըստ (կալկուլյացիոնհոդվածներիԸնդհանուր ձնով ծախսերի հոդվածներիանվանացանկնունի հետնյալ տեսքը. հումք, նյութեր, գնված արտադրանքն կիսաֆաբրիկատներ, դրսի կազմակերպություններիարդյունաբերական բնույթի ծառայութ-

յուններ, աշխատողների աշխատանքի վարձատրության ծախսեր, որոնք անմիջականորենզբաղված են արտադրանքի(աշխատանքի, ծառայության) թողարկումով, հատկացումներսոցիալականկարիքներիհամար, մեքենաների ն սարքավորումների շահագործման ն պահպանման ծախսեր, համաարտադրական ծախսեր, կորուստներխոտանից, համատնտեսական ծախսեր, առնտրային(կոմերցիոն)ծախսեր: Տվյալ խմբավորումըկիրառվումէ արտադրանքիինքնարժեքի ընթացիկ հաշվառման, պլանավորման ն վերլուծության մեջ: Բոլոր հոդվածների հանրագումարը,բացառությամբվերջինի, կազմում է արտադրանքի արտադրական ինքնարժեքը: Արտադրանքիլրիվ ինքնարժեքի որոշման համար հաշվի են առնվում նան արտաարտադրական (առնտրային) ծախսերը:

Տեխնոլոգիական գործընթացին վերաբերող արտադրության ծախքերը ստորաբաժանվում են երկու խմբի. հրմնական ծախսեր, որոնք անմիջականորեն կապված են արտադրանքի արտադրության գործընթացի հետ, ն վերադիր ծախսեր, որոնք կապված են արտադրության սպասարկմանն դրա կառավարմանհետ: Ըստ թողարկվող արտադրանքիտեսակներիմիջն բաշխման եղանակի, տարբերում են նան ուղղակի ն անուղղակի ծախսեր: Ուղղակի ծախսերը կարող են անմիջականորեն վերագրվել արտադրանքի կոնկրետ տեսակներին ն բաշխվել դրանց միջն: Անուղղակի ծախսերը կապված են մի քանի տեսակ արտադրանքի թողարկման հետ: Դրանք բաշխվում են ըստ արտադրանքի տեսակների` տնտեսագիտական հաշվարկների հիման վրա: Ըստ արտադրությանծավալի հետ կապի, ծախսերըկարելի է ստորաբաժանել պայմանականորենփուփոխունին պայմանականորենհաստատունիչ Առաջինների չափն ավելանում կամ նվազում է արտադրության ծավալի փոփոխությանըհամապատասխան:Պայմանականորեն հաստատուն ծախսերի մեծությունը արտադրանքիծավալից անմիջականորեն կախվածության մեջ չի գտնվում (շենքերի ջեռուցման, լուսավորության ն վարձակալությանծախսեր): Շրջանառության ծախսերն ըստ տնտեսականբնույթի ստորաբաժանցում են զուտի ն լրացուցիչի: Շրջանառության զուտ ծախքերը կապված են ապրանքադրամականփոխանակմանկազմակերպման հետ (գովազդի, աշխատանքի վարձատրության,շենքերի վարձակալությանծախսեր): Լրացուցիչ ծախքերը շրջանառության ոլորտում արտադրության գործընթացի շարունակության հետ կապված ծախսերն են (ապրանքների տեղափոխում,տեսակավորում,փաթեթավորումն պահպանում): ԹԵՄԱ 1 7.1.

17.

Արտադրությանծախքերի մակարդակի ն դինամիկայի ցուցանիշները

Միավո՛ արտադրանքի ինքնարժեքիմակաւդակի ն դինամիկայիցուցանիճնեւը

Արտադրությանծախքերի ցուցանիշների համակարգի հիմքն է միավոր արտադրանքիինքնարժեքը: Այն հաշվարկվում է տվյալ տեսակի արտադրանքիարտադրությանծախսերի գումարի ն թողարկվածարտադրանքիքանակիհարաբերությանմիջոցով. շ--,

Շ զ

որտեղ՝ Շ տվյալ տեսակիարտադրանքիարտադրությանծախսերի գումարն է, զ- տվյալ տեսակի արտադրանքիքանակը, տվյալ տեսակի արտադրանքիինքնարժեքը: -

Մտցնենք հետնյալ նշանակումները. 20միավոր արտադրանքի ինքնարժեքն է նախորդ (բազիսային) ժամանակաշրջանում, 2պլ.- ընթացիկ(հաշվետու) ժամանակաշրջանիպլանային հաշվարկ-

ներում նախատեսվածմիավոր արտադրանքիինքնարժեքը, 2լ- ընթացիկ Ժամանակաշրջանումմիավոր արտադրանքիփաստացի ինքնարժեքը, զալ. ընթացիկ ժամանակաշրջանումնախատեսվածարտադրանքիթողարկմանծավալը բնեղեն արտահայտությամբ, զլ- արտադրանքի թողարկման փաստացի ծավալն ընթացիկ ժամանակաշրջանումբնեղեն չափի միավորներով: Միավոր արտադրանքի ինքնարժեքի փոփոխությունը բնութագրելու համար օգտագործվումեն հետնյալ ցուցանիշները. Միավոր արտադրանքի ինքնարժեքի պլանավորված (պլանային առաջադրանքի)փոփոխությանինդեքս. :

.աղ.

պլ

ճա. ։

Միավոր արտադրանքի /հնքնարժեքի բացարձակ փոփոխությունն ըստ պլանային հաշվարկների.

Ճ2պլ. 2պլ. -

Օրինակ 17.1. Բ ձիավոր արտադրանքի ծախսումներըբազիսային Ժամանակաշրջանում կազմել են 5 դ.մ., իսկ ընթացիկ Ժամանակաշրջանիհամար, ըստ պլանային հաշվարկների, 4 դ.մ.: Հետնաբար պլանով նախատեսվածէ միավոր արտադրանքիինքնարժեքն իջեցնել 1 դ.մ.-ով կամ 2096-ով:

քպլ.առ. -

0.8 կամ 8092:

Տվյալ տեսակի արտադրանքի ինքնարժեքիփոփոխությանարդյունքում ծախսերի տնտեսման (գերածախսի) սպասվող (ալանային) չափը.

Չալ (շալ. 20)զալ. -

Օրինակ 17.2. Արտադրությանծրագրին համապատասխան,Ճ արտադրանքի թողարկումը պետք է կազմի 90 հատ: Վետնաբարարտադրանքիտվյալ քանակով արտադրության համար անհրաժեշտ է ծախսել, ըստ նախնականհաշվարկների, 90 դ.մ.-ով քիչ, քան կպահանջվեր բազիսայինժամանակաշրջանում:

Յա.-(-5):90--90դմ.:

Միավորարտադրանքիհճքնարժեքի դինամիկայիինդեքս.

2լ

շը

Միավոր արտադրանքի հնքնարժեքի բացարձակ փոփոխությունը հաշվետու ժամանակաշրջանումբազիսայինիհամեմատությամբ. Ճ29ՓՀ2-20:

Տվյալ տեսակի արտադրանքիինքնարժեքի փոփոխության արդյունքում ծախսերի/հաստացիտնտեսման (գերածախսի)չափիր. 3օ -(21-29):գ1: Օրինակ 773. Ենթադրեն, Ճ արտադրանքի փաստացի ինքնարժեքը հաշվետու ժամանակաշրջանում 3.5 դ.մ., իսկ թողարկման ծավալը` 100 հատ: Վետնաբար բազիսային ժամանակաշրջանի նկատմամբ Ճ արտադրանքի ինքնարժեքի փաստացի նվազումը կազմել է 3096 կամ 1.5 դ.մ., ինչը հանգեցրելէ արտադրությանծախսերի նվազմանը150 դ.մ.-ով.

դ.»

կամ 7096,

ճշց «35-5»-15դմ.,

ՑՓ»--1Լ5-100Հ -150դ.մ.:

Միավորարտադրանքիհնքնարժեքի պլանի կատարմանինդեքս. .

պլ.կատ.

--Հ

պլ.

Դիտարկվածանհատականինդեքսների միջն գոյություն ունի հետնյալ կախվածությունը.

221.2.

1դ. մպլ.առ.մալ.կատ.

2պլ.

Միավոր արտադրանքի /հնքնարժեքի բացարձակ փուոխությունը հաշվետու ժամանակաշրջանումպլանի նկատմամբ. Ճշպլ.կատ. -

2պլ.

Բերված օրինակում արտադրանքի ինքնարժեքի գերպլանային նվազումը կազմել է 0.5 դ.մ. կամ 12.592. լ

3.5 ---»-0.875

օ կկամ 87.596,

քպլ.կատ.

3.5 Ճշպլ.կատ. -

4.0

-0.5 դ. մ.

Ծախսերի փաստացի տնտեսման չափը համեմատելով սպասվող (պլանային) չափի հետ, ստանում են ծայսսերի գերպլանայինտնտեսման չափը.

գերալ. 3օ-9 -

պլ.

Գերպլանային տնտեսման առկայությունը կարող է կապված լինել երկու գործոնի հետ. առաջին` պլանավորված ծավալի նկատմամբփաստացի թողարկման շեղումը, երկրորդ`պլանային մակարդակի նկատմամբ ինքնարժեքի փաստացիմակարդակիշեղումը: Գերպլանայինտնտեսման չափը, ի հաշիվ առանձինգործոնների, որոշում են հետնյալ կերպ. ա) պլանային ծավալից փաստացի թողարկման ծավալի շեղման հաշվին՝

Չ.գերալ. (շպ.-20)-(զլ-զպլ)» -

բ) ինքնարժեքի պլանային մակարդակից փաստացի մակարդակի շեղման հաշվին՝ 3շգերալ.(21-20):4.5

Օրինակ 17.4. Եթե ընթացիկ ժամանակաշրջանումինքնարժեքի նվազումը համապատասխաներպլանավորվածին, ապա թողարկման 10 հատով ավելացումը կհանգեցներ արտադրությանծախսերի նվազմանը 10 դ. մ.-ով սպասվող տնտեսման նկատմամբ.

Չզգերալ. (4-5)-(100-90) -(-1)10Հ-10դ.մ.: Հ

Սակայն ընթացիկժամանակաշրջանում ոչ միայն ավելացել է արտադրանքի թողարկումը, այլ նան տեղի է ունեցել միավոր արտադրանքի ինքնարժեքի նվազում պլանային մակարդակի նկատմամբ, ինչը հանգեցրել է ծախսերի լրացուցիչ նվազմանը50 դ.մ.-ով.

Թշգերպլ.(3.5 --4.0)-100 Հ

-50դ.մ.:

Այսպիսով`Ճ արտադրանքիարտադրությանծախսերն սպասվող տնտեսման մեծության նկատմամբլրացուցիչ նվազել են 60 դ.մ.-ով.

կամ

գերալ.

-9լ

892 Ը10)«(50) Հ-60դ.մ.: Հ

-9օ -Ցպլ ՀԸ150)-(-90) Թգերպլ.

-60դ.մ.:

Կոնկրետ տեսակի միավոր արտադրանքի ինքնարժեքի մակարդակը տարբեր ձեռնարկություններում ն ստորաբաժանումներում կարող են տարբեր լինել, որը բացատրվում է արտադրության պայմաններիտարբերությունով, օգտագործվող հումքի ն նյութերի գներով ն այլ գործոններով: Տարբեր ձեռնարկություններում թողարկվող արտադրանքի ինքնարժեքի միջին մակարդակըորոշվում է հետնյալ բանաձնով.

22224 զ

որտեղ՝ Տ շզ- մի խումբ ձեռնարկությունների կտրվածքով ընդհանուր ծախսերն են, Ֆ.զ արտադրանքիընդհանուրթողարկումը: -

Արտադրանքիինքնարժեքի միջին մակարդակը մի խումբ ձեռնարկությունների կտրվածքով կախված է ոչ միայն յուրաքանչյուր ձեռնարկության` տվյալ տեսակիմիավոր արտադրանքիծախսերի մակարդակից, այլ նան թողարկման ընդհանուր ծավալում ամեն մի ձեռնարկության տեսակարար կշռից: Որքան բարձր է միավոր արտադրանքիծախսերիցածր մակարդակով ձեռնարկություններիկշիռը, այդքանցածր է տվյալ տեսակի արտադրանքի ինքնարժեքիմիջին մակարդակը,ն ընդհակառակը: Որոշակի տեսակի արտադրանքի ինքնարժեքի միջին մակարդակի դինամիկայի ուսումնասիրության համար հնարավոր է ինդեքսների հետնյալ համակարգի օգտագործումը. ինքնարժեքի փոփոխուն կազմով ինդեքս, ինքնարժեքի կայուն կազմով ինդեքս ն ինքնարժեքի միջին ձակարդակի փոփոխության վրա կառուցվածքային տեղաշարժերի ազդեցության ինդեքս: Ցուցադրենք դրանց կիրառումը հետնյալ պայմանական օրինակով: Օրինակ 175 Միատեսակ արտադրանք թողարկող արտադրական միավորման երկուձեռնարկություններիվերաբերյալ հայտնի են հետնյալ տվյալները.

Ձեռնար-

կություններ

Միավորարտադրանքի ինքնարժեքը, դ.մ. շրջան

5.0

4.0

Ընդամենը

հատ

բազիսային հաշվետու բազիսային հաշվետու ժամանա- ժամանակա- ժամանակա-| ժամանակա-

կաշրջան

Արտադրանքիթողարկումը,

4.2 4.1

շրջան

5.4 5.1

Ինքնարժեքիփոփոխունկազմիինդեքսը որոշվում է հետնյալ բավաձնով.

/չՓյ՞--2 Հ

Ֆազյ Ֆօգօ Ֆե 21420 ՀՖզՓ ՊՖգզ 2»Ֆ20ժց 4200

16400

5.1:4.1Հ1244,

իսկ միջին ինքնարժեքիբացարձակհավելաճը կկազմի՝

Ճշ Հ51-41-10դմ. Ինքնարժեքի կայուն կազմի ինդեքս.

Ծո: եայ-մոՆ Իզ

.ռոճ 4 .5յ:1700..1405-105, զտ ցմ

իսկ բացարձակ հավելաճը, ի հաշիվ նշված գործոնի, կկազմի՝

ձ, ՀՏ1-405»-105դմ: Կառուցվածքային տեղաշարժերի ինդեքս. ՛

220գ1 2.20զ0 2.204լ Հ. Ս«լ "ՈՀ շ.զօ 52040

ձ«կտա)շշՁ.

4.5:4.1-0.988,

իսկ բացարձակհավելաճը, ի հաշիվ նշված գործոնի, կկազմի՝

ձյ -405-4.1Հ-005դմ.: Հաշվարկվածցուցանիշների փոխկապվածությունըկարելի է արտահայտել հետնյալ կերպ. հարաբերականցուցանիշների միջն 2(Փ.) բացարձակհավելաճերի միջն

ձ- Հձչփձց

Հ105Հ(-005)

|0դմ.:

Այսպիսով`ինքնարժեքի միջին մակարդակը (երկու ձեռնարկությունները միասին վերցրած) բարձրացել է 24.496-ով կամ բացարձակ արտահայտությամբ 1 դ. մ.-ով: Այն տեղի է ունեցել հետնյալ երկու գործոնի ազդեցությամբ. ա) յուրաքանչյուր ձեռնարկությունում միավոր արտադրանքի ինքնարժեքի մակարդակիբարձրացմանհաշվին (առաջին ձեռնարկությունում՝ 25.006-ով, իսկ երկրորդում 28.695-ով), ինչը երկու ձեռնարկության կտրվածքովմիավորարտադրանքիինքնարժեքը միջինումբարձրացրելէ 25.996-ով (կայուն կազմով ինդեքս): բ) Թողարկմանընդհանուրծավալում յուրաքանչյուր ձեռնարկության բաժնեմասի փոփոխության հաշվին, ինչը հանգեցրել է ինքնարժեքի միջին մակարդակինվազմանը1.296-ովկամ 0.05 դ.մ.-ով: 17.2.

ԱՐՏադքանքի ինքնարժեքիմակաւդակի ն դինամիկայի ընդհանքացնող ցուցանիճնեւը

Արտադրության ծախքերի ամփոփ ցուցանիշներին, որոնք թույլ են տալիս վերլուծել ձեռնարկության կտրվածքով տարասեռ արտադրանքի արտադրության ն իրացման ծախսերի մակարդակը ն դինամիկան, վերաբերումեն. » »

թողարկվածարտադրանքիինքնարժեքը, թողարկվածարտադրանքի1 դրամինընկնող ծախսերի ցուցանիշը:

Թողարկված արտադրանքի ինքնարժեքի փոփոխությունը վերլուծեհամար կարող է օգտագործվել արտադրանքի ինքնարժեքի հետնյալ ագրեգատայինինդեքսը.

լու

.- էա

2204.

որտեղ՝ Է 2լզ: հաշվետու ժամանակաշրջանումարտադրանքիթողարկման փաստացիծախսերն են, հաշվետու ժամանակաշրջանում փաստացի թողարկված Ֆ20գլ արտադրանքիարտադրությանծախսերը, որոնք հաշվարկվում են բազիսային ժամանակաշրջանի (կամ պլանային) ինքնարժեքից ելնելով: -

Տվյալ ինդեքսի համարիչի ն հայտարարի տարբերությունը բնութագրում է տնտեսման գումարը, որն ստացվում է պլանային հաշվարկների կամ բազիսային ժամանակաշրջանի համեմատությամբ արտադրանքի ինքնարժեքիփոփոխությանարդյունքում.

ՉՀլզլ

1204.

-Ֆնլ

Արտադրանքի ինքնարժեքի ագրեգատայինինդեքսը ցույց է տալիս միայն հաճեմատելի արտադրանքիինքնարժեքիմակարդակի փոփոխությունը: Վամեմատելի են համարվում այն արտադրատեսակները,որոնք արտադրվել են ն բազիսային, ն ընթացիկժամանակաշրջաններում:Սակայն համեմատելի արտադրատեսակների քանակը տարեցտարիկրճատվում է, մասնավորապես` արտադրանքինոր տեսակներիյուրացման ն նախորդ ժամանակաշրջանումարտադրված որոշ արտադրատեսակների պահանջարկի բացակայության պատճառով: Ուստի անհրաժեշտ է մի այնպիսի ցուցանիշ, որը հնարավորություն կտա բնութագրել արտադըրված ամբողջ արտադրանքի վրա կատարված ծախսերի փոփոխությունը: Ներկայումս այդպիսի ցուցանիշ է հանդիսանում արտադրանքի 7 դրամինընկնող ծախսերի ցուցանիշը: Արտադրանքի1 դրամին ընկնող ծախսերիցուցանիշը հաշվարկվում է ն դրա արժեքի հարաբերություն: որպեսարտադրանքիլրիվ ինքնարժեքի Այն կարելի է արտահայտել հետնյալ կերպ.

կ--34 `

Ֆքզ

որտեղ՝ հ - արտադրանքի1 դրամինընկնող ծախսերն են, արտադրվածարտադրանքիքանակը, զ միավոր արտադրանքիինքնարժեքը, ք միավոր արտադրանքիգինը: Արտադրվածարտադրանքի1 դրամին ընկնող հաշվետու ն բազիսային (պլանային) ծախսերի հարաբերությամբստանում են արտադրանքի1 դրամինընկնող ծախսերի ինդեքսը. -

մոզ,22049. Ֆլ Ֆքօզօ

հօ

Դժվար չէ նկատել, որ արտադրանքի 1 դրամին ընկնող ծախսերի փոփոխությունը կարող է տեղի ունենալ երեք գործոնի ազդեցությամբ. ա) արտադրված արտադրանքի քանակի ն տեսականու փոփոխության հաշվին, բ) յուրաքանչյուր տեսակի միավոր արտադրանքի ինքնարժեքի փոփոխությանհաշվին, գ) արտադրված արտադրանքիգների փոփոխությանհաշվին: Յուրաքանչյուր գործոնի ազդեցության չափը (բացարձակն հարաբերական մեծություններով) արտադրանքի 1 դրամին ընկնող ծախսերի մակարդակիվրա կարելի է քանակապեսգնահատել հետնյալ կերպ. »

արտադրված արտադրանքիքանակի ն տեսականուփոփոխությունը.

52041. 7.20գ0

52041 օգ.

27.Քցզց

Քօզ.

2 2040.

3.քօզօ

Արտադրանքիինքնարժեքի փոփոխությունը.

7214. թօ.

2294.

3ՖՔօզ

2.24: 22041

ձ.-

թոզ.

Գների փոփոխությունը. բ

Հ.քօզ

2.24 2.21 »

չե

զ.

3.04

զ.

ՖՔ.

Այս ցուցանիշներիփոխադարձկապը բնութագրվումէ հետնյալ կերպ.

մք,

1 Հ1լ»1,

Ճյ Հճ ԻՃ, ճք: Օրինակ 77.6. Ղայտնիեն հետնյալ տվյալները, հազ. դրամ. Արտադրանքիարժեքը (ըստ լպպլլանի)ւ. արտադրանքի ինքնարժեքը (ըստ պլանի).................................................. արժեքը հաշվետուժամանակաշրջանում փաստացիարտադրվածարտադրանքի պլանով նախատեսվածգներով եե...

Լեա...

փաստացիգներով... հաշվետու ժամանակաշրջանումարտադրվածարտադրանքիինքնարժեքը պլանայինմակարդակներովհաշվարկված.......................................... 66 աաա

Հաշվարկենք կարդակները. 1. Ըստ

աաա

1 դրամին ընկնող ծախսերի մաթողարկված արտադրանքի

պլանայինհաշվարկների Ն

52049 չ,թօզօ

1»

10000

այսինքն 1 դրամ արտադրանք արտադրելու համար կազմակերպությունը պլանավորել է ծախսել 70 լումա: 2. Վաշվետու ժամանակաշրջանիփաստացի թողարկված արտադրանքի1 դրամինընկնողփաստացիծախսերինվազումը կկազմի՝

Ֆ.2լ ց 708 Ֆքլգլ

11400

Արտադրվածարտադրանքի 1 դրամին ընկնող փաստացի ծախսերի նվա-

զումը կկազմի՝

Ճյ

հլ -հց

Հ062-0.70

-0.08

կամ 8 լումա:

Այդ շեղումը պայմանավորվածէ հետնյալ գործոններիազդեցությամբ. ա) պլանի համեմատությամբ արտադրվածարտադրանքիծավալի ն տեսականու փոփոխությամբ`

07-068-070--002. 3294329գս ».Քօզ. 7.Քցգօ

բ) պլանի համեմատությամբ արտադրանքի ինքնարժեքի մակարդակների

փոփոխությամբ`

զ.2264 »չ.քցզյ

2. Քօզ.

068-0172-068-004,

գ) պլանային գների համեմատությամբ արտադրված արտադրանքի փաստացիգների փոփոխությամբ`

մոմ

թա.

Հոծ

0.62

0.72»

-0.10:

Բոլոր գործոնների հաշվին նվազումը կազմել է 8 լումա.

ձՃյ ՀՃյ ԳձՃչ-Ճյր-0.02-0.04-0.10Հ-0.08:

17.3.

Ծջանառության ծախքեւիվիճակագոությանցուցանիծչնեւը

Շուկայական գործունեության տնտեսական արդյունքները նշանակալի չափով կախված են ծախսերի արդյունավետությունից: Հայտնի ճշմարտություն է, որ արդյունքներն առանց ծախսերի չեն լինում, որից էլ բխում է վիճակագրության կարնորագույն խնդիրը ծախսերի օպտիմալության գնահատումը, դրանց մակարդակի, կառուցվածքի, դինամիկայի ն տարբեր գործոններից կախվածությանուսումնասիրությունը: Ապրանքներնարտադրողներից սպառողներին հասցնելիս առնտրական կառույցները կատարում են որոշակի ծախսեր, որոնք գոյանում են կանխավճարներից (ներդրումներ) ն ընթացիկ ծախսերից (շրջանառության ծախքեր): Շրջանառությանծախքերըառարկայացվածն կենդանիաշխատանքի ծախսերն են դրամական արտահայտությամբ, որոնք ապահովում են ապրանքներին ծառայություններիշրջանառությունը: Շրջանառությանծախքերը ստորաբաժանվումեն պայմանականորեն փոփոխուն ն պայմանականորենհաստատուն ծախսերի: Փոփոխուն ծախսերն ուղղակիորեն են կախված ապրանքաշրջանառության ծավալից: Ապրանքներորքան շատ վաճառվեն, այնքան մնացած հավասար պայմաններում կմեծանա դրանց իրացման ծախսերը, ն ընդհակառակը:Սակայն այս կախվածությունը ոչ թե ֆունկցիոնալ է, այլ կոռելյացիոն: Փոփոխուն ծախսերին վերաբերում են ապրանքների տեղափոխման,բեռնման-բեռնաթափման,փաթեթավորմանն տեսակավորման ծախսերը: ծախսերին վերաբերում են կառաՊայմանականորենհաստատուն վարման, աշխատանքի վարձատրության, գովազդային ն այլ ծախսերը, որոնք ուղղակիորեն կախվածչեն վաճառքիծավալներից: Ծախքերի առանձինտեսակներ տարբեր չափով են ազդում ապրանքաշարժերի ն ապրանքների իրացման գործընթացների վրա: Դրանց ձնավորումնունի յուրահատուկ բնույթ: Առետրին հասարակականսննդի ձեռնարկություններիարտադրության ն շրջանառության ծախքերի մեջ ներառվում են ծախսերի հետնյալ կազմը ն հաշվառմանանվանացանկը. »

Տրանսպորտային ծախսեր (դրսի կազմակերպություններիծառայությունների վճարում): Աշխատանքիվարձատրությանծախսեր: Շենքերի, սարքավորումների, գույքի պահպանմանն վարձակալության ծախսեր: Ապրանքների պահպանման, տեսակավորման ն փաթեթավորման ծախսեր: Հիմնականմիջոցների ամորտիզացիա: Վիմնականմիջոցների նորոգման ծախսեր: Արտադրականկարիքների համար օգտագործված վառելիքի, գազի, էլեկտրաէներգիայիծախսեր:

Հատկացումներսոցիալական կարիքների համար: Տարայի ծախսեր: Ապրանքներիկորուստներ: Գովազդային ծախսեր: Հետառնտրային սպասարկմանծախսեր, որոնք չեն վճարվել գնորդների կողմից: Վարձույթիտոկոսներ: Այլ

ծախսեր:

Կենցաղային ծառայությունների ոլորտում ն հասարակականսննդի ձեռնարկություններումլրացուցիչ առանձնացվումեն այնպիսի ծախսեր, որոնք կապված են ապրանքներին ծառայությունների արտադրության, ինչպես նան սպառողներիսպասարկմանհետ: Ապրանքներիշրջանառության ոլորտի տարբեր ճյուղերում (առաքման, մեծածախ ն մանրածախ առնտրի, հասարակականսննդի) շրջանառության ծախքերի անվանացանկըկարող է տարբեր լինել ծախսերի հոդվածների թվով ն կազմով կախված յուրաքանչյուր ճյուղի գործունեության առանձնահատկությունից: Վիճակագրությունը շրջանառության ծախքերի ուսումնասիրության համար մշակել է համապատասխանցուցանիշների համակարգ: Հիմնական ցուցանիշը ծայ/յսքերըբացարծակ գումարն է (դրամով), որը սինթետիկ ցուցանիշ է, քանի որ գոյանում է առանձին ձեռնարկությունների ծախքերից, իսկ վերջիններսէլ` առանձինծախսայինհոդվածներից: Երկրորդ ցուցանիշը շրջանառության ծախքերի մակարդակն է, որը որոշվում է շրջանառությանծախքերիբացարձակգումարի ն ապրանքաշրջանառության հարաբերության միջոցով (տոկոսներով արտահայտված). »-

թ»100 ,

որտեղ՝ » շրջանառությանծախքերիմակարդակնէ, -

շրջանառությանծախքերը,

- ապրանքաշրջանառության-ծավալը:

Շրջանառության ծախքերի դինամիկան ուսումնասիրելու համար հաշվարկվում են հետնյալ ցուցանիշները. »

Շրջանառությանծախքերի մակարդակիաճի (նվազման)չափը՝

Ճ'Հչլ-)ց Շրջանառությանծախքերիմակարդակիաճի (նվազման) տեմւպը՝ 7-70 -----'Վ00կամ ց

7, 100-100:

Շրջանառության ծախքերի մակարդակի փոփոխության հաշվին միջոցների տնտեսման գումարը`

«31-36 0):

Շրջանառության ծախքերի հարաբերական մակարդակը կախված է միայն ձեռնարկությանաշխատանքիարդյունավետությունից,այլ նան ապրանքներին նյութական ծախսերի տարրերի գների մակարդակից:Այդ իսկ պատճառով մինչ շրջանառության ծախքերի դինամիկայի ցուցանիշների հաշվարկն անհրաժեշտէ շրջանառությանծախքերիհաշվետու ն բազիսային ժամանակաշրջանների մակարդակներըհաշվարկել համադրելի գներով: Այն կատարելու համար, առաջին հերթին, ճշգրտվում է ապրանքաշրջանառության ծավալը ն շրջանառությանծախքերի բացարձակ գումարը համապատասխանգների ինդեքսների օգնությամբ, այնուհետն ճշգրտված տվյալների հիման վրա հաշվարկվում են շրջանառության ծախքերի մակարդակները: ոչ

17.4.

Շահույթի ն Շահութաբեւության ցուցանիՇնեւը

Արտադրության արդյունավետության վերլուծությունը ենթադրում է արտադրական գործունեության ծախսերի ն արդյունքների համադրում: Առնտրային (կոմերցիոն) կազմակերպությունների ֆինանսական իրադրությունը, դրանց տնտեսական գործունեության վերջնականարդյունքները բնութագրողկարնորագույն ընդհանրացնող ցուցանիշը շահույթն է: Ցուցանիշի բովանդակությունիցկախված`տարբերում են հաշվեկշռային (համախառն)շահույթ, արտադրանքիիրացումից շահույթ, զուտ շահույթ: Հաշվեկշռային շահույթը (վնասը) կազմակերպության գործունեության ֆինանսական արդյունքն է, որն իրենից ներկայացնում է արտադրանքի (աշխատանքների, ծառայությունների) իրացումից, հիմնական միջոցների, այլ նյութական ն ոչ նյութական ակտիվների իրացումից ստացված շահույթի (վնասի) ն արտաիրացումային գործառնություններից (եկամուտներ վարձակալությանը տրված ունեցվածքից, այլ կազմակերպությունների գործունեության մասնաբաժնից, կազմակերպութքյանը պատկանող բաժնետոմսերից ն արժեթղթերից ստացված դիվիդենտներ ն եկամուտներ) ստացված եկամուտների ն ծախսերի տարբերությանհանրագումարը: ուտ շահույթը հաշվեկշռայինշահույթի այն մասն է, որը մնում է կազմակերպության տրամադրությանտակ հարկերը ն տուրքերը վճարելուց հետո: Զուտ շահույթն ուղղվում է դիվիդենտների վճարմանը, հատուկ ֆոնդերի ստեղծմանը ն համալրմանը. կուտակման ֆոնդեր (կապիտալ ներդրումների ֆինանսավորման համար նախատեսված),սոցիալական ոլորտի ֆոնդ (որոնք ստեղծվում են սոցիալական ոլորտի օբյեկտներում ներդրումներիֆինանսավորմանհամար), սպառման ֆոնդեր:

Արտադրանքի (աշխատանքի, ծառայության) իրացումից շահույթը որոշվում է որպես արտադրանքիիրացումից ստացված հասույթի (գործող գներով առանց ավելացված արժեքի ն ակցիզային հարկերի) ու դրանց արտադրությանն իրացման վրա կատարված ծախսերի տարբերություն: Օգտագործելով նախկին նշանակումները,արտադրանքիիրացումից շահույթը կարելի է արտահայտելհետնյալ կերպ. Շ-»բզ-չ.2գ. որտեղ՝ Տ քզ- արտադրանքի (աշխատանքի, ծառայության) իրացումից ստացված հասույթն է՝ ճշգրտվածավելացվածարժեքի հարկով ն ակցիզով, 5 շզ - արտադրանքիարտադրությանն իրացման, աշխատանքների կատարման, ծառայություններիմատուցմանհետ կապվածծախսերնեն:

Այդ ցուցանիշի մեծության վրա իրենց ազդեցությունն են թողնում հետնյալ գործոնները. արտադրանքիգները, աշխատանքներին ծառայություններիսակագները, արտադրանքի,աշխատանքների,ծառայություններիինքնարժեքը, իրացված արտադրանքիծավալը ն կազմը: »

Շահութաբերության ցուցանիշները բնութագրում են այս կամ այն գործունեության հարաբերական եկամտաբերությունը, որը չափվում է արտադրության ընթացիկ ծախսերի կամ կապիտալի ծախսերի նկատմամբ տոկոսներով: Տարբերում են շահութաբերության հետնյալ ցուցանիշները. Ընդհանուր շահութաբերությունը որոշում են որպես հիմնական արտադրականֆոնդերի, ոչ նյութական ակտիվների ն նյութական շրջանառու միջոցների միջին արժեքի նկատմամբ հաշվեկշռային շահույթի մեծության հարաբերություն: Ըստ տնտեսականբովանդակությանընդհանուր շահութաբերության ցուցանիշը բնութագրում է շահույթի մեծությունը հիմնական արտադրական ֆոնդերում, ոչ նյութական ակտիվներում ն նյութական շրջանառու միջոցներում ներդրած 100 դրամի հաշվով: Այդ ցուցանիշի դինամիկայիվրա իրենց ազեցությունն են թողնում ֆոնդահատույցի ն նյութական շրջանառու միջոցների շրջանառելիության մակարդակների փոփոխությունները: Արտադրանքիշահութաբերությունըորոշվում է որպեսարտադրանքի իրացումից ստացվածշահույթի հարաբերություն դրա լրիվ ինքնարժեքի (առնտրական ֆիրմաների համար շրջանառության ծախքերի) նկատմամբ: Այն բնութագրումէ արտադրանքիարտադրությանն իրացմանհետ կապված ընթացիկ ծախսերի 100 դրամին ընկնող շահույթը: Արտադրանքի շահութաբերությունըորոշվում է հետնյալ բանաձնով. Շր-

324-224. չ.2գ

Արտադրանքի շահութաբերության մակարդակի փոփոխությունը տեղի է ունենում իրացված արտադրանքի կառուցվածքի, ինքնարժեքի ն գնի փոփոխությունների ազդեցությամբ: Արտադրանքի շահութաբերության բացարձակ փոփոխությունը, ի հաշիվ յուրաքանչյուր գործոնի, հաշվարկվում է հետնյալ բանաձներով. Իրացված արտադրանքի կառուցվածքի փոփոխության ազդեցությունը. քօզօ 2.թցզ-2.20գ. - 2.20գ0

ՃՇբ(կառ.) ՞՝

32041

32040

Արտադրանքիինքնարժեքի փոփոխությանազդեցությունը.

ձՇբլշ) `

քօզյ

քօզ

-2.20գ..

Իրացվածարտադրանքիգների փոփոխությանազդեցությունը.

ՃՇբլ

.թգ-22:գ `

2.քօզ - 5.24 ).2:գլ

ԲԱԺԻՆ մլ. ԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ

ԵՎ

ԿԵՆՍԱՄԱԿԱՐԴԱԿԻ

ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ՋԱՐԳԱՑՄԱՆ ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Երկրի սոցիալ-տնտեսական զարգացմանվերլուծության հիմնական ուղղություններից մեկը բնակչության կենսամակարդակի ուսումնասիրությունն է: «Կենսամակարդակ» հասկացությունը բազմակողմանի է ն բնութագրում է բնակչության նյութական հնարավորությունները`իրենց պահանջմունքները բավարարելու նպատակով: Այն իր մեջ ներառում է հասարակականկյանքի տարբեր սոցիալական տեսանկյուններ. աշխատանքի ն կենցաղի պայմանները,բնակչության եկամուտներին ծախսերի մակարդակըն կառուցվածքը, առողջապահության,մշակույթի, արվեստի զարգացմանմակարդակըն այլն: Բնակչության կենսամակարդակըն սոցիալական զարգացումը բնութագրող սոցիալ-տնտեսականչափանիշները(ինդիկատորները)կարելի է խմբավորել հետնյալ կերպ.

կենսամակարդակին սոցիալական զարգացման ինտեգրալ չափանիշներ, բնակչության անձնականեկամուտներիցուցանիշներ, բնակչության ծախսերի ն սպառմանցուցանիշներ, ըստ կենսամակարդակի բնակչությանշերտավորմանցուցանիշներ, սոցիալական ոլորտի ցուցանիշներ: Բնակչության կենսամակարդակին սոցիալական զարգացման ցուցանիշների համակարգի կառուցման համար տեղեկատվականբազա են

ծառայում տնային տնտեսություններիբյուջեների ընտրանքային հետազոտությունների նյութերը, ինչպես նան պետական վիճակագրության մյուս բաժինների նյութերը, մասնավորապես մակրոտնտեսականվիճակագրության, ժողովրդագրականվիճակագրության,աշխատանքի,գների, սոցիալականոլորտի ճյուղերի վիճակագրությունների: ԹԵՄԱ 18. Կենսամակաւդակիցուցանիծնեւը 18.1.

Բնակչությանկենսամակաոդակին սոցիալական զագացման ինտեգոալչափանիշնեւը

ն սոցիալականզարգացմանինտեԲնակչությանկենսամակարդակի չափանիշներին(ինդիկատորներին) վերաբերում են բնակչության եկամուտների ն ծախսերի մակրոտնտեսական ցուցանիշները, ժողովրդագրականցուցանիշները ն բնակչության տնտեսականակտիվության

գրալ

ցուցանիշները: Երկար ժամանակ մեր երկրում որպես մակրոտնտեսականմակարդակի սոցիալական զարգացման ն կենսամակարդակի ընդհանրացնող ցուցանիշներ օգտագործվել են բնակչության վերջնական ն իրական եկամուտների ցուցանիշները, որոնք հաշվարկվում են ժողովրդական տնտեսությանհաշվեկշռի շրջանակներում: Այդ հաշվեկշռի հայեցակարգի համաձայն բնակչության իրական եկամուտները բնութագրում են նյութական արդյունքի այն մասը, որն ստանում է բնակչությունը դրա բաշխման ն վերաբաշխմանգործընթացում ն Օգտագործվումէ սպառման ն կուտակման նպատակներիհամար: Իրական եկամուտների հաշվարկմանը նախորդում է վերջնական եկամուտների որոշումը: Վերջիններիս հաշվարկման համար նախ ն առաջ գումարվում են բնակչության բոլոր եկամուտները բնեղեն ն դրամական արտահայտությամբ, որոնք ստացվում են որպես աշխատանքիվարձատրություն,եկամուտներանձնական օժանդակ տնտեսությունից, թոշպկներ, նպաստներ,ֆինանսականհամակարգից այլ հատկացումներ(ապահովագրականփոխհատուցումներ, տոկոսներն այլն), բնակչությաննսպասարկողոչ արտադրականոլորտի կազմակերպություններում սպառված նյութական բարիքների արժեք: Ստացված հանրագումարիցհանվում են բնակչության վճարած հարկերը ն այլ պարտադիրվճարները, հասարակական կազմակերպություններին կատարածկամավորմուծումները, բնակչությանծախսերըոչ արտադրական բնույթի ծառայություններիվճարման համար, ինչպես նան դրամական կուտակումները (կանխիկ դրամի ն բանկերումավանդներիհավելաճի տեսքով): Իռական եկամուտներնապրանքների ն ծառայությունների գների փոփոխությամբճշգրտված վերջնական եկամուտներնեն: Միջազգային ստանդարտներինանցումը հայրենականվիճակագրության պրակտիկայումմտցրեց կենսամակարդակինոր մակրոտնտեսական չափանիշներ, որոնք հաշվարկվում են ազգային հաշիվների համակարգիշրջանակներում: Դրանց վերաբերում են տնային տնտեսութ67

յունների տնօրինվող եկամուտը, ճշգրտված տնօրինվող եկամուտը, իրական տնօրինվող եկամուտը, փաստացի վերջնական սպառումը: Մակրոտնտեսականչափանիշների համակցությունում ներառում են նան սպառողականգների ինդեքսը: Տնային տնտեսությունների տնօրինվող եկամուտը ընթացիկ եկամուտների հանրագումարն է, որը կարող է օգտագործվել տնային տնտեսությունների կողմից ապրանքների ն ծառայությունների վերջնական սպառումը ֆինանսավորելու կամ խնայողության համար: Դրա մեջ ներառվում են արտադրականգործունեությունից եկամուտները, սեփականությունից եկամուտներ ն վերաբաշխման գործառնությունների արդյունքում տնային ստացած ընթացիկ եկամուտները (ընթացիկ տրանսֆերտներ9): Տնային տնտեսություններիհատվածի տնօրինվողեկամուտըհաշվարկելու համար նախ ն առաջ որոշվում է սկզբնական եկամուտներիգումարը, որն ստանում են ռեզիդենտտնային տնտեսություններն արտադրությանգործընթացում իրենց անմիջական մասնակցությանհետ կապված`աշխատանքի վարձատրությանն համախառն խառը եկամուտների տեսքով: Արտադրությանսկզբնականեկամուտներին գումարելով ստացված ն վճարված սեփականությունից եկամուտների տարբերությունը, որոշում են տնային տնտեսությունների սկզբնական եկամուտների սալդոն: Այնուհետն սկզբնական եկամուտների սալդոյին գումարելով ստացված ն վճարված ընթացիկ տրանսֆերտների տարբերությունը (օրինակ` եկամուտների ն ունեցվածքի ընթացիկ հարկերը, կամավոր մուծումները, նվերները ն այլն)` հաշվարկում են տնային տնտեսություններիտնօրինվող եկամուտը.

տնտեսությունների

Տնային տնտեսությունների տնօրինվող եկամուտ ՀՍկզբնական եկամուտներիսալդո Հ ընթացիկտրանսֆերտներիսալդո:

Տնօրինվող եկամուտն արտահայտում է այն առավելագույնգումարը, բնակչությունը կարող է հաշվետու ժամանակաշրջանումծախսել վերջնական սպառման համար, առանց կուտակվածֆինանսականն ոչ ֆինանսական ակտիվները ներգրավվելու ն իրենց ֆինանսական պարտավորություններնավելացնելու: Տնային տնտեսությունների ճշգուռված տնօրինվող եկամուտը մեծ է տնօրինվող եկամտից բնեղեն արտահայտությամբսոցիալական տրանսֆերտների մեծության չափով: Վերջիններիս վերաբերում են այն ապրանքներնու անհատականոչ շուկայական ծառայությունները,որոնք տրամադրվումեն տնային տնտեսություններինանվճար կամ արտոնյալ որը

Բացի բնեղեն ձնով սոցիալական տրանսֆերտներից: Տրանսֆերտը (անհափոխատվություն) գործառնություն է, երբ կառուցվածքայինմեկ միավորը տրամադրում է ապրանքներ, ծառայություններ, ֆինանսականն ոչ ֆինանսական ակտիվներ մեկ այլ միավորի` առանց դրանց դիմաց ապրանքի, ծառայության կամ ակտիվի ձնով փոխհատուցում ստանալու:

տույց

գներով ոչ առնտրային կազմակերպություննեի ն պետական հիմնարկների կողմից (օրինակ` կրթության, մշակույթի, առողջապահության, առնտրի, սոցիալականապահովության, բնակկոմունալտնտեսության ն այլ բնագավառներումմատուցվող ծառայությունները): Տնային տնտեսությունների հռական տնօրինվող եկամուտը որոշվում է ելնելով ընթացիկ Ժամանակաշրջանիտնօրինվող եկամտից, այն ճշտգրտելով սպառողականգների ինդեքսով: Իրական տնօրինվողեկամուտը արտահայտում է ապրանքների ն ծառայությունների առավելագույն արժեքը, որոնք կարող են ձեռք բերել տնային տնտեսություններըիրենց ընթացիկեկամուտներիհաշվին՝ ելնելով բազիսային ժամանակաշրջանի գներից, չդիմելով կուտակված ֆինանսական կամ ոչ ֆինանսականակտիվներիիրացմանըն չավելացնելով սեփական ֆինանսական պարտավորությունները: Տնային տնտեսություններիմշաստացիվերջնականսպառումը իրենից ներկայացնում է այն ապրանքների ն ծառայությունների արժեքը, որոնք փաստորենձեռք են բերվել ռեզիդենտտնային տնտեսությունների կողմից անհատական սպառման համար` ընթացիկ եկամուտների հաշվին կամ ստացվել են պետական հիմնարկներիցն ոչ առնտրայինկազմակերպություններից անվճար կամ արտոնյալ գներով սոցիալական տրանսֆերտների տեսքով: Սպառողական գների ինդեքսը բնութագրում է բնակչության անձնական (ոչ արտադրական)սպառման համար ձեռք բերված ապրանքների ն ծառայությունների գների (սակագների) ընդհանուր մակարդակի փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում: Սպառողական գների ընդհանուր մակարդակի փոփոխության գնահատումն իրականացվում է ապրանքների ն ծառայությունների սահմանված հավաքածուի (այսպես կոչված սպառողական զամբյուղի արժեքի համադրման միջոցով: Սպառողականգների ինդեքսները կարող են հաշվարկվել ոչ միայն «ամբողջ բնակչություն» կատեգորիայի համար, այլ նան ըստ բնակչության առանձին խմբերի հաշվի առնելով դրանց սպառողական ծախսերի յուրահատկությունը (օրինակ` ըստ կենսաթոշակառուներ, կենսանվազագույնից ցածր եկամուտներովտնայինտնտեսություններխմբերի ն այլն): Սպառողականգների ինդեքսի՛հաշվարկը կատարվումէ Լասպեյրեսի բանաձնով(միջին թվաբանականինդեքսիտեսքով).

չզ6

5, ք0զգ

»:(5./թ.): թօզօ2.15.Ք0գօ -

թգզց

»,քօզգ

որտեղ

ապրանքի (ծառայության) գնման միջին գներն են բազիսահաշվետու ժամանակաշրջաններում, բազիսային ժամանակաշրջանիսպառողականհավաքածուի մեջ

քց ն թլ-

յին զօ

ն -

ներառվածապրանքիքանակը,

քօզց- բազիսային ժամանակաշրջանում բնակչության սպառողական ծախսերի կազմում ապրանքի (ծառայության) արժեքը կամ դրա տեսակարար կշիռը:

Սպառողականգների ինդեքսների կշիռները որոշելու համար, որոնք բնութագրում են բնակչության սպառողական ծախսերի կառուցվածքը, օգտագործվում են տնային տնտեսությունների բյուջեների վիճակագրության տվյալները, իսկ ըստ սպառողականհավաքածուի առանձին դիրքերի նան մանրածախ ապրանքաշրջանառությանկառուցվածքի, արտադրանքի առանձին տեսակների արտադրության ծավալի մասին տվյալները, փորձագիտականգնահատականները նայլ տեղեկությունները: Բնակչությանկենսամակարդակիբնութագրումն անհնարին է առանց երկրի ժողովրդագրականիրադրության վերլուծության. Այնձնավորվում է բազմաթիվգործոններիազդեցությամբ` առողջապահությանզարգացման մակարդակի, եկամուտների մակարդակի, ծախսերի կառուցվածքի, սննդի որակի ն կառուցվածքի: Ժողովրդագրականիրադրություննարտահայտելու համար օգտագործվում են այնպիսի ցուցանիշներ, ինչպիսիք են բնակչությանառկա թվաքանակը ն դինամիկան,ծնելիության ն մահացության ընդհանուր գործակիցները, մանկամահացությանգործակիցը, կյանքի միջին տնողությունը,բնակչության միգրացիայի ցուցանիշները: Բնակչության կեմսամակարդակին սոցիալականզարգացմանինտեգրալ չափանիշների համակցությունը եզրափակում են բնակչության տնտեսական ակտիվության ցուցանիշները: Դրանց թվին են դասվում տնտեսապես ակտիվ բնակչության թիվը ն կազմը, տնտեսությունում զբաղվածների թվի ն բնակչության ընդհանուր թվի հարաբերությունը, գործազուրկներիթիվը ն կազմը, գործազրկությանմակարդակը: 18.2.

ԲնակչությանանձնականեկամուՏնեւի ցուցանիծշնեւը

Շուկայական տնտեսությաննանցման հետ էականորեն բարձրացել է մասնավորձեռնարկատիրությանն տնտեսության ոչ ֆորմալ հատվածի դերը: Վերջինս հանդիսանում է տնային տնտեսություններ հատվածի մասը ն ներկայացվածէ այսպես կոչված ոչ կորպորատիվձեռնարկութտեսանյուններով, որոնք ոչ իրավաբանական ն ոչ տնտեսագիտական են կյունից անբաժանելի իրենց սեփականատերերից:եթե 1980-ական թվականներին եկամուտների հիմնական աղբյուրը աշխատավարձնէր, ապա այժմ ավելի մեծ նշանակություն են ստանում սեփականությունիցն ձեռնարկատիրական գործունեությունից եկամուտները: Ներկայումս առանձնացնումեն բնակչության անձնական եկամուտների ուսումնասիրության երկու մոտեցում, որոնք տարբերվումեն իրենց

ցուցանիշների համակարգով, դրանց կառուցման մեթոդաբանությամ տեղեկատվության աղբյուրներով, դիտարկման եղանակով, ձնով ն տեսակով: Առաջինմոտեցմանհիմքում ընկած է բնակչությանդրամական

եկամուտների ն ծախսերի հաշվեկշիռը, իսկ երկրորդի` տնային տնտեսությունների բյուջեների ընտրանքային հետազոտությունը: Բնակչության դրամականեկամուտների ն ծախսերի շրջանակներում նախ ն առաջ որոշում են ամբողջ բնակչության դրամական եկամուտների ընդհանուր մեծությունը, այնուհետն՝ մեկ շնչին ընկնող դրամական եկամուտը: Հաշվեկշիռը թույլ է տալիս վերլուծել ոչ միայն բնակչության դրամական եկամուտների ն ծախսերի ընդհանուր ծավալը, այլ նան դրանց կառուցվածքը` ըստ միջոցների ստացման աղբյուրների ն ծախսման ուղղությունների: Հաշվեկշռի կազմման տեղեկատվության աղբյուր են ծառայում տնտեսականգործունեության սուբյեկտների վիճակագրական ն ֆինանսականհաշվետվությունը, ինչպես նան հատուկ կազմակերպված հետազոտությունները,հարկային մարմինների տվյալները ն փորձագիտականգնահատականները: Բնակչությանդրամականեկամուտներին ծախսերիհաշվեկշռի եկամտային մասը թույլ է տալիս հաշվարկել բնակչության անձնականեկամուտները բնութագրելու համար ներկայումս վիճակագրական պրակտիկայում օգտագործվող (մասնավորապեսԱՊՀ-ի երկրներում) հետնյալ ցուցանիշները. բնակչության դրամական եկամուտներ (ամբողջական ն բնակչության մեկ շնչի հաշվով), իրական դրամական եկամուտներ, իրական տնօրինվող դրամականեկամուտներ,հաշվեգրված միջին ամսական աշխատավարձ (անվանական ն իրական), նշանակված կենսաթոշակի միջին չափ: Բնակչությանեկամուտներիինտեգրալցուցանիշները ն բնակչության անձնական եկամուտների ցուցանիշները տարբերվում են ըստ իրենց տնտեսագիտականիմաստին հաշվարկմանմեթոդաբանության,քանի որ բնակչության դրամական եկամուտների ն ծախսերի հաշվեկշիռը, ի տարբերություն ԱՀՀ-ի, հիմնված է այլ հայեցակարգային սկզբունքների վրա: Այսպես,հաշվեկշռի կառուցմանմեթոդաբանությանըհամապատասխան բնակչությանդրամականեկամուտներին վերաբերում են այնպիսի եկամուտները,որոնք, ըստ ԱՀՀ-ի մեթոդաբանության, չեն հանդիսանում ընթացիկ եկամուտներ ն դիտվում են որպես ակտիվների ձնի փոփոխություն (օրինակ ունեցվածքի վաճառքից եկամուտներ) կամ որպես կապիտալ տրանսֆերտներ (օրինակ պատճառած վնասի փոխհատուցում, բնակարանայինշինարարությանսուբսիդիաներ): Բնակչությանեկամուտներին ծախսերիհաշվեկշռիեկամտայինմասում արտահայտվումեն բնակչությանհետնյալ դոամականցուցանիշները.

Աշխատանքիվարձատրություն աշխատավարձ, հավելավճարներ ն "»պարգնատրումներ,վճարներ ն աջակցություններ ստացված հիմնական ն լրացուցիչ աշխատանքիվայրերից դրամով ն բնամթերքով, բացառությամբ եկամտահարկի ն գործող օրենսդրության համաձայն կատարվող այլ պահումների: Սոցիալականտրանսֆերտներ. 1. (ենսաթոշակներ. աշխատանքայինն սոցիալական կենսաթոշակների բոլոր տեսակները`տարիքային, հաշմանդամության, կերակրողին այլ

կորցնելու, սոցիալական,զինծառայողներին տրամադրվող ն այլ կենսաթոշակներ: 2. Կրթաթոշակներ.կրթաթոշակների բոլոր տեսակները, որոնք վճարվում են ուսումնական հաստատություններում սովորողներին, ներառյալ այն կրթաթոշակները,որոնք վճարվում են ձեռնարկությունների ն կազմակերպությունների կողմից, ինչպես նան ասպիրանտներին ն օրդինատորներին վճարվող կրթաթոշակներըն այլ վճարումները: 3. Նպաստներ.պետական ն համայնքային բյուջեներից, սոցիալական աջակցության ֆոնդերից, արհեստակցականմիությունների կողմից, ձեռնարկություններիհաշվին ն այլ աղբյուրներից բնակչությանն ամեն ամիս կամ միանվագտրամադրվողաջակցություն:Վիմնականնպաստներնեն. ա) աղքատության ընտանեկան նպաստ. հասցեական սոցիալական աջակցություն կարիքավոր ընտանիքներին, բնակչության սոցիալապես անապահով խմբերին նյութական օժանդակության տրամադրմաննպատակով: բ) Գռոծազրկությաննպաստ. աջակցություն, որը տրամադրվում է աշխատունակ տարիքի չաշխատող քաղաքացիներին, որոնք ունեն գործազուրկի կարգավիճակ(գրանցված են զբաղվածության պետական ծառայությունում): գ) Մջակցություն երեխաներին.միանվագնպաստ` կապված երեխայի ծննդյան հետ, մինչն 2 տարեկաներեխայիխնամքիհամար տրամադրվող աջակցություն: դ) Այլ աջակցություն աջակցություն ծառայողական պարտականությունների կատարման ժամանակ զոհված անձանց ընտանիքներին, թաղման համար տրամադրվող աջակցություն, տեղական իշխանությունների կողմից տրամադրվող աջակցության բոլոր տեսակները, հաշմանդամների,ծերերի խնամքիհամարտրամադրվողաջակցություն ն այլն: Սեփականությունիցեկամուտներ. բաժնետոմսերից կամ այլ արժեթղթերից ստացված դիվիդենտներ, բանկային ներդրումներից ստացվող եկամուտներ, անշարժ գույքի (բնակարան, ավտոտնակ, ամառանոց, հողատարածք ն այլն) վարձով տրման արդյունքում ստացված եկամուտներ: Սեփական ն անձնական ունեցվածքի վաճառքից եկամուտներ. դրամական եկամուտներ ստացված սեփականության կամ անձնական ունեցվածքի վաճառքից(ավտոմեքենա, ոսկերչական զարդեր, հագուստ, կահույք ն այլն) անկախ դրանցսկզբնականարժեքից: Տարադրամի վաճառքից ստացվածբնակչության եկամուտներ: Ձեռնարկատիրականգործունեությունից ն ընքնազբաղվածությունից եկամուտներ. սեփական եկամուտներ` ստացված ձեռնարկատիրական, գյուղատնտեսականն ինքնուրույն վարվող տնտեսականգործունեության արդյունքում, այսինքն` առանց այդ գործունեության հետ կապված ծախսերը հաշվի առնելու: Գյուղատնտեսականապրանքների վաճառքից դրամական եկամուտներ, որոնք արտադրվելեն սեփականտնտեսությունում: ՛72

Այլ դրամականեկամուտներ: ՀՀ

Աղյուսակ 178.7

ծախսերի

կազմն ու բնակչության դրամականեկամուտների ն կառուցվածքը2000-2002 թթ. (մլրդ. դրամ)՛'

Ցուցանիշներ

Բնակչության դրամականեկամուտներ,

տոկոսով

թվում՝ բանվորների,ծառայողների ն գյուղատնտեսության աշխատողներիաշխատանքիվարձատրություն տոկոսով՝ ընդամենինկատմամբ սոցիալականտրանսֆերտներ տոկոսով՝ ընդամենինկատմամբ մուտքերը ֆինանսականհամակարգից,եկամուտները սեփականությունից, ձեռնարկատիրականգործունեությունից ն այլն տոկոսով՝ ընդամենինկատմամբ 2. Բնակչությանդրամականծախսերը ն խնայողությունները այդ

տոկոսով

թվում` ապրանքներիգնման ն ծառայությունների վճարման համար ն այլ ծախսեր տոկոսով՝ընդամենինկատմամբ պարտադիրվճարներն կամավորմուծումներ տոկոսով՝ ընդամենինկատմամբ խնայողությունների կուտակումնավանդներում ն արժեթղթերում,տարադրամիգնում տոկոսով՝ ընդամենինկատմամբ Յ. Բնակչության մոտ կանխիկդրամիհավելաճ (Հ) կամ նվազում (-) նույնը տոկոսով՝ դրամականեկամուտների նկատմամբ այդ

699.4

753.9

208.4

248.8

324.3

29.8 60.6 8.7 430.4

33.0 65.3 8.7 439.8

38.0 79.4

61.5

683.6

58.3 748.9

853.5

9.3 449.8

52.7 828.0

607.9

705.5

803.4

88.9 44.8

94.2

97.0 37.1

6.6 30.9

38.9

5.2

4.5

4.5 -

12.5

4.5

0.6 «5.0

-1.5 325.5

Հ2.3

0.7

ՀՅ.0

15.8

Մեկ չնչի հաշվով բնակչության դրամական եկամուտները հաշվարկվում են ընթացիկ ժամանակաշրջանումբնակչության դրամական եկամուտներիհանրագումարնառկա բնակչության միջին տարեկանթվի վրա հարաբերելով: Բնակչության ամբողջական դրամական եկամուտների մեծության հիման վրա կատարվում է տնօրինվող դրամականեկամուտների հաշվարկը պարտադիր վճարումներըն մուծումներըհանելու միջոցով: Իրական դրամական եկամուտների ն իրական տնօրինվող դրամական եկամուտներիհճնդեքսները որոշվում են անվանական արտահայտու-

այաստանի վիճակագրականտարեգիրք,ՀՀ ԱՎԾ, Երնան, 2003, էջ 72-73:

թյամբ բնակչության դրամական եկամուտների համապատասխան ինդեքսները հարաբերելով սպառողականգների ինդեքսին:

միչ.Հվրե :մք»

որտեղ՝ մաե.-անվանականեկամուտներիինդեքսն է,

միչ. իրական եկամուտներիինդեքսը, -

մք սպառողականգների ինդեքսը: -

Տնտեսության ճյուղերում աշխատողների միջին ամսական հաշվեգըրված աշխատավարձը հաշվարկվում է` ելնելով աշխատավարձի ամսական ֆոնդից ն աշխատողների միջին ցուցակային թվից: Նշանակված կենսաթոշակիմիջին չափր որոշվում է` ելնելով նշանակված ամսական կենսաթոշակների հանրագումարից ն կենսաթոշակառուներիհամապատասխանթվից: ՀՀ

Աղյուսակ 18.2.

բնակչության անձնականեկամուտներիհիմնականցուցանիշների

դինամիկան՛2 Ցուցանիշներ Բնակչության մեկ շնչի հաշվով միջին ամսա15.3

կան դրամական եկամուտներ, հազ. դրամ Աշխատողներիհաշվեգրված միջին ամսական անվանականաշխատավարձը,հազ. դրամ Նշանակված կենսաթոշակի միջին ամսական չափը, հազ. դրամ Բնակչության իրական դրամական եկամուտները մեկ շնչի հաշվով, տոկոսներով`նախորդ տարվա նկատմամբ Իրական աշխատավարձը, տոկոսներով նա- | խորդ տարվանկատմամբ Նշանակված իրական ամսական կենսաթոշա-| կի միջին չափը, տոկոսներով` նախորդ տարվա նկատմամբ

16.5

22.7

24.5

4.5

4.6

18.7

(22.15)

5.7

112.3

104.5

112.9

113.5

104.6

110.4

101.0

100.4

122.4

Բնակչության անձնական եկամուտներիուսումնասիրության երկրորդ մոտեցման հիմքում ընկած է տնային տնտեսությունների բյուջեների հետազոտությունը: Այն թույլ է տալիս տեղեկություններ ստանալ բնակչության առանձինխմբերի եկամուտների,ծախսերի,սպառման,կուտակման ն խնայողություններիմասին: Տնային տնտեսություններիհետազոտությունը հանդիսանում է բնակչության կենսամակարդակիպետական վիճակագրականդիտարկմանմեթոդներիցմեկը:

Հայաստանիվիճակագրականտարեգիրք, ՀՀ ԱՎԾ, Երնան, 2003, էջ 71: Ցուցանիշի հաշվարկի հիմքում ընկած է ՀՀ 2001թ. մարդահամարիարդյունքներով հաշվարկած բնակչության միջին տարեկան թիվը:

Տնային տնտեսությունների բյուջեների հետազոտությունն իրենից ճերկայացնում է հատուկ կազմակերպված ընտրանքային հետազոտություն: 2000թ-ից ընտրանքային հետազոտություններնանց են կացվում ՀՀ վիճակագրությանպետականխորհրդի կողմից հաստատվող ՀՀ Ազգային վիճակագրական ծառայության տարեկան աշխատանքային ծրագրի համաձայն: Դիտարկման միավոր է ծառայում տնային տնտեսությունը: 2001թ. ՀՀ-ում իրականացված հետազոտության ընտրանքը կազմել է 4128 տնային տնտեսություն, իսկ 2002թ. հետազոտության ընթացքում հարցվել են 4644 տնային տնտեսություններ:Հետազոտությանը մասնակցող տնային տնտեսությունների համակցությունը ձնավորվում է տարածքային, հավասար հավանականությամբընտրության սկզբունքի կիրառմամբ: Տնային տնտեսությունները հետազոտությանը մասնակցում են ինքնակամ համաձայնությամբ:Յուրաքանչյուր տնային տնտեսություն հետազոտվում է մեկ ամսվա ընթացքում, որից հետո տնային տնտեսություններըպարբերաբարփոփոխվում են: Հետազոտության թերություններից մեկը ընտրանքայինհամակցությունում առավել բարձո եկամուտներով տնային տնտեսություններիգործնականում լրիվ բացակայությունն է, ինչը թույլ է տալիս խոսել ստացված ցուցանիշների սոստեմատիկ սխալների առկայությանմասին: Ընտրանքային հետազոտություններինյութերով որոշվում են տնային տնտեսությունների ամբողջական (համախառն) ն դրամական եկամուտների ծավալը ն կազմը, բացահայտում են տնային տնտեսությունների առանձին կատեգորիաների համար եկամուտների մակարդակի ն կառուցվածքի տարբերությունները կապված տնային տնտեսությունների բնակավայրիտեսակից (քաղաքային, գյուղական), քանակականկազմից (մեկ, երկու, երեք, չորս, հինգ ն ավելի անդամ), երեխաների թվից, զբաղվածությունից: Տնային տնտեսությունների ամբողջական եկամուտը կազմված է դրամական եկամուտների բոլոր հոդվածներից ն ոչ դրամական եկամուտներից: Ոչ դրամականեկամուտներն են.

Սեփականտնտեսությունից ն մթերումից ստացված մթերքի արժեքն ընդգրկումէ սեփականտնտեսությունից ստացվածսննդամթերքի, ոգելից խմիչքի ն ծխախոտի, ինչպես նան մթերման միջոցով ստացված ն սպառված մթերքի արժեքը: Եկամուտների այս հոդվածը հաշվարկելիս հաշվի չեն առնվում արտադրանքի արտադրությանվրա կատարվող ծախսերը (տրանսպորտայինծախսեր,անասնակերի,գյուղտեխնիկային սարքավորումների, սերմերի, պարարտանյութերի,բույսերի պահպանման միջոցների, անասունների համար նախատեսված դեղամիջոցների գնման ն այլ ծախսեր): Սպառված բնամթերքըգնահատվում է հաշվետու ժամանակաշրջանինույն ապրանքներիմիջին գների հիման վրա: Բարեկամներիցն այլ անձանցիցաջակցություննընդգրկում է երկու բաղադրիչ.

Դրամական աջակցություն. բարեկամներից, ծանոթներից ն այլ անձանցիցորպես նվեր ստացվածֆինանսականմիջոցներ: 2. Օգնություն բարեկամներից կամ այլ անձանցից բնամթերքով ստացված աջակցություն դրամական 0աայրտահայտությամբ` ըստ հաշվետու ժամանակաշրջանիհամապատասխանմիջին գների: Արտոնություններ ն սուբսիդիաներ. բնակչության հատուկ խմբերին (հաշմանդամներ,հայրենական մեծ պատերազմիմասնակիցներ,զոհված ազատամարտիկներիընտանիքներ,բազմազավակընտանիքներնայլն) տրամադրվող արտոնություններ առանձին ծառայությունների վարձավճարների դիմաց, հանգստյան ն առողջարանային ուղեգրերի արժեքը, որը վճարվել է կազմակերպության կամ այլ հովանավորի կողմից, միջքաղաքային տրանսպորտի ն կապի ծառայություններից օգտվելու համար տրամադրվողզեղչեր: 1.

Աղյուսակ 18.3.

Տնային տնտեսություններիամբողջականեկամուտը ըստ եկամտի հիմնական աղբյուրի ՀՀ-ում 1998-2002թթ.(ամսականմիջինը տնտեսությանմեկ անդամիհաշվով, դրամ)'"

տնային

Ցուցանիշներ

Ընդամենըդրամականեկամուտներ թվում՝ վարձու աշխատանք այդ

ինքնազբաղվածություն

գյուղմթերքի ն անասունի վաճառք

սեփականություն

պետականթոշակներ ն նպաստներ

տրանսֆերտներ

դրանցից՝ Հայաստանում ապրող բարեկամներից Հայաստանիցդուրս ապրող բարեկամներից այլ եկամուտներ 2. Ոչ դրամականեկամուտներ այդ թվում՝ սննդամթերքիսպառում սեփական տնտեսությունից անվճարոչ պարենայինապրանքներն ծառայություններ 3. Ամբողջականեկամուտներ (1-2)

11217

10761

13833

12776

Տնային տնտեսություններիբյուջեների հետազոտություններիժամանակ դրամականեկամուտներիկազմում, ի տարբերություն բնակչության եկամուտներին ծախսերիհաշվեկշռի, չեն ներառվումորոշակի մուտքեր՝ կապված տնային տնտեսությունների ֆինանսական ակտիվների կազմի

ՀՀ

բնակչությանեկամուտներնու ծախսերը ն սննդամթերքիսպառումը1999, վիճակագրականժողովածու, ՀՀ ԱՎԾ, Երնան, 2003, էջ 51-53:

2001 ն 2002 թթ.,

(մուտքեր բանկային հաշիվներից, մուտքեր արժեքղթերի վաճառքից, տարադրամի վաճառքից) կամ դրանց ֆինանսական պարտավորությունների (վերցրած ու վերադարձրածվարկերի ն փոխատվությունների գումարը) փոփոխությանհետ: Կենսամակարդակիուսունասիրության ժամանակ մեծ նշանակություն ունի ոչ միայն բնակչության դրամական եկամուտների ծավալի գնահատումը, այլ նան ապրանքների ն ծառայությունների ձեռք բերման համար այդ ռեսուրսների օգտագործման բնակչության պոտենցիալ հնարավորությունների քանակականչափումը: Այդ նպատակներովհաշվարկվում են ամբողջ բնակչության կամ նրա առանձին խմբերի դրամական եկամուտներիգնոդունակությունը:Վերջինիսմակարդակըկարող է հաշվարկվեյ կամ որոշակի տեսակի ապրանքի (ծառայության) քանակով, կամ էլ ապրանքներին ծառայություններիսահմանվածհավաքածուիքանակով, որոնք կարելի է ձեռք բերել մեկ շնչին ընկնող միջին եկամտիգումարով. ԳՈՒ

ԴԵ:Գ,

որտեղ՝ ԳՈՒ- բնակչության մեկ շնչի հաշվով միջին դրամականեկամուտների գնողունակությունն է, որը հաշվարկվում է որոշակի ապրանքային համարժեքի տեսքով կամ ապրանքների որոշակի հավաքածուի քանակով (օրինակ՝ նվազագույն պարենային«զամբյուղ»), ԴԵ դրամականեկամուտների մեծությունը մեկ շնչի հաշվով, Գ ապրանքի կամ ապրանքների որոշակի հավաքածուի արժեքի միջին գինը: -

Օրինակ 78.1. Մարզի բնակչության միջին ամսական դրամականեկամուտները մեկ շնչի հաշվով կազմել են 600 դ.մ., տավարի մսի միջին գինը 15 դ.մ., նվազագույն պարենային «զամբյուղի» արժեքը 300 դ.մ.. Որոշել մեկ շնչին ընկնողեկամտիգնողունակությունը. ա) Ապրանքայինփոխարժեքի տեսքով ԳՈՒ

ինչը նշանակում է դրամականեկամտով:

600:15-40

կգ,

կգ տավարի մսի ձեռք բերում մեկ շնչին ընկնող

բ) Սննդամթերքներիորոշակի հավաքածուի քանակի տեսքով ԳՈՒ

600:30

Հ2:

Դժվար չէ նկատել, որ բնակչության դրամականեկամուտներիգնողունակությունը կախված է ոչ միայն եկամուտների չափից, այլ նան ապրանքներին ծառայություններիգների մակարդակից: 78.3.

Բնակչությանծախսեւի ն սղառման ցուցանիճնեւը

Բնակչության սպառումը բնութագրվում է ոչ միայն ԱՀՀ-ի շրջանակներում հաշվարկվողմակրոտնտեսականցուցանիշներով (ինչպիսիք են տնային տնտեսությունների վերջնական սպառման ծախսերը, բնեղեն

ձնով սոցիալական տրանսֆերտները, տնային տնտեսությունների փաստացի վերջնական սպառումը), այլ նան ապրանքների ն ծառայությունների կոնկրետ տեսակների անձնական սպառման ցուցանիշներով: Վիճակագրությունն ուսումնասիրում է ապրանքների ն ծառայությունների կոնկրետ տեսակներիբնակչության սպառումը`կախված տնային տնտեսությունների եկամուտներիմակարդակից,գներից ն այլ հատկանիշներից: Անձնական սպառման վիճակագրության տվյալները կարնոր են ոչ միայն բնակչության բարեկեցությունը բնութագրելու համար: Դրանք

օգտագործվում են սպառողականգների ինդեքսներիկշիռները որոշելու, սպառողականապրանքների ն ծառայությունների պահանջարկը ն այլ մակրոտնտեսականցուցանիշներըվերլուծելու համար: Բնակչության անձնական սպառման վերլուծությունը կատարվում է երկու ուղղությամբ. 1. Բնակչության դրամական եկամուտների օգտագործման ուղղությունների հետազոտում տնային տնտեսություններիդրամականծախսերի ծավալի ն կառուցվածքի, բուն սպառողականծախսերի կազմի ուսումնասիրություն (եկամուտների օգտագործումը սպառողական ապրանքների ն ծառայություններիգնման համար): 2. Տնային տնտեսությունների փաստացի սպառման ուսումնասիրություն: Տնային տնտեսություններիապրանքներին ծառայություններիգնման ն փաստացիսպառման մասին տեղեկատվությանհիմնականաղբյուրներ են ծառայում ընտրանքային հետազոտությունները,բնակչության դրամական եկամուտների ն ծախսերի հաշվեկշռի ն առնտրի վիճակագրության տվյալները: Բնակչության ծախսերի ն սպառման ցուցանիշներին վերաբերում են բնակչության դրամականծախսերի ծավալը ն կազմը, տնային տնտեսությունների փաստացիսպառողականծախսերի մակարդակը ն կառուցվածքը, հիմնականսննդամթերքիմեկ շնչին ընկնող սպառումը, կենսանվազագույնի (նվազագույն սպառողական բյուջեի) կառուցվածքը ն դինամիկան: Բնակչության դրամական եկամուտների ն ծախսերի հաշվեկշիռը հնարավորություն է տալիս վերլուծել բնակչության դրամականծախսերի ծավալը ն կազմը: Հաշվեկշռի ծախսային մասում ներկայացվում են բնակչության բոլոր ծախսերը` կապված տարբեր կազմակերպություններին, հիմնարկություններինն ֆիզիկականանձանցդրամի վճարմանհետ: Բնակչության դրամական ծախսերըխմբավորվումեն հետնյալ կերպ. » » »

ապրանքներիգնում ն ծառայություններիվճարում, «պարտադիր վճարներ ն կամավորմուծումներ, խնայողություններիկուտակումն (հավելաճը) ավանդներումն արժեթղթերում, անշարժ գույքի գնում, տարադրամիգնում,

(հանած ստացվածգումարներ): դրամիփոխանցում Բնակչության դրամական եկամուտների ն ծախսերի ընդհանուր գումարների տարբերությունը (հաշվեկշռի եկամտային ն ծախսային մասերի) բնութագրում է բնակչության մոտ կանխիկ դրամի ավելացումը կամ նվազումը (տես աղյուսակ 18.1): Ընդ որում, ապրանքների գնման ն ծառայությունների վճարման բնակչության դրամականծախսերիկազմում հաշվի են առնվում ոչ միայն սպառումը բուն իմաստով, այլ նան ներդրումային բնույթի ծախսերը: Դրանց վերաբերում են անշարժ գույքի ձեռք բերման ծախսերը, ձեռնարկատիրականգործունեությանգործընթացում ըստ իրենց էության նյութականծախսեր հանդիսացողծախսերը(կերերի, սերմերի գնում): Այսպիսով,դրամականծախսերը տնային տնտեսություններիկողմից հաշվետու ժամանակաշրջանումձեռք բերված ապրանքներին ծառայությունների դիմաց կատարված վճարումների գումարն է, նրանց կողմից բաժնետոմսերի, ինչպես նան շինարարականաշխատանքներիկատարման, բարեկամներինն ծանոթներինտրամադրվածաջակցության, տարադրամի, անշարժ գույքի ձեռք բերման, բնակային ներդրումների կատարման,հարկերի վճարման (շահութահարկի բացի) ն այլ կատարված վճարումների գումարն է: Սպառողական ծախսերը դրամական ծախսերի այն մասն է, որը տնային տնտեսությունների կողմից ուղղվում է սննդամթերքի, ոգելից խմիչքի, ծխախոտի, ոչ պարենային ապրանքներիգնմանը, ինչպես նան ծառայությունների վճարմանը: Այն ընդգրկում է նան ընտանի կենդանիներինկերակրելու համար գնված ապրանքներին մթերքի արժեքը: Տնային տնտեսությունների սպառողական ծախսերի կազմում առանձնացնումեն. պարենայինապրանքներիգնման ծախսեր, "ոչ պարենայինապրանքներիգնման ծախսեր, » ծառայություններիվճարմանծախսեր: Պարենային ապրանքների ծայսերը տնային տնտեսության կողմից սննդամթերքի,ոգելից խմիչքի ն ծխախոտիգնման դրամականծախսերն են, ինչպես նան տնից դուրս սնվելու ծախսերը(ռեստորանում,սրճարանում ն այլն): Ոչ պարենայինապրանքներիգնման ծախսերըտնային տնտեսության դրամականծախսերն են` կատարվածտնային տնտեսությանառանձին անդամների անձնական օգտագործման ն բոլոր անդամների կողմից համատեղ օգտագործվող ոչ պարենային ապրանքների գնման համար: Հաշվի են առնվում ինչպես նոր, այնպես էլ օգտագործված ոչ պարենային ապրանքներիգնման ծախսերը: Օառայություններիհիմնականտեսակներնեն. բնակկոմունալ ծառայություններ. բնակարանի վարձ, ջրամատակարարման ն ջրահեռացման,գազամատակարարման,ջերմամատակարարն այլ ծառայությունների ման, էլեկտրաէներգիայի վարձավճարներ: » »

Կենցաղային ծառայություններ. հագուստի, գլխարկների, ակսեսուարների, կոշկեղենի վերանորոգում, կահույքի ն կենցաղային տեխնիկայի վերանորոգում, բնակարանի ն շինությունների ընթացիկ ն կապիտալ վերանորոգում, տրանսպորտային միջոցների վերանորոգում ն տեխնիկական սպասարկում, վարսավիրական, քիմիական մաքրման ծառայություններ, բաղնիքն շոգեբաղնիք այցելությունների, վարձույթատրման ն ծիսակատարություններիանցկացմանծառայություններ ն այլն: Մշակութային,հանգստի ն սպորտայինծառայություններ. թատրոններ, կինոթատրոններ, կրկեսներ, թանգարաններ, ցուցահանդեսներ, դիսկոտեկաներ,խմբակներ,լողավազաններայցելելու վճարներ ն այլն: Կրթական, նախադպրոցական,դաստիարակման ծառայություններ. երեխաների նախադպրոցական հաստատություններում դաստիարակման վարձավճարներ, վճարովի ուսումնական հաստատություններում ուսման ն դասընթացների հաճախման վարձավճարներ, մասնավոր պարապմունքներիվճարներ: Բժշկական ե առողջարանային ծառայություններ. բոլոր տեսակի բժշկականծառայություններ, որոնք տրամադրվումեն պետականն մասնավոր բուժհաստատությունների կողմից, առողջարանային ուղեգրերի վճարներ: Տրանսպորտայինծառայություններ.տրանսպորտիբոլոր միջոցներով ուղնորների ն բեռներիփոխադրմանծառայություններ: Կապիծառայություններ. հեռախոսիտեղակայմանն օգտագործման, տանը ն տնից դուրս կատարված հեռախոսազանգերի (տեղական, բջջային, միջքաղաքային) վճարումներ, ռադիոկետի, հեռագրի, ծանրոցների ն փաթեթների ուղարկման, ինչպես նան դրամական փոխանցումների վճարներ ն այլն: Այլ ծառայություններ. իրավաբանականն այլ խորհրդատվական ծառայություններ, տպագրական, բանկայինբաժանմունքների ն նմանատիպ այլ ծառայություններ: Աղյուսակ 18.4 2001-2002թք. ծախսերը

Տնային տնտեսություններիմիջին ամսական (մեկ առկա անդամիհաշվով)

Ցուցանիշներ

Սպառողականծախսեր 1.

Յ. 4. 5.

ՀՀ

թվում՝ Սնունդ որից՝ սնունդ տնից դուրս Ոգելից խմիչքի գնում .,Ծխխախոտի գնում .Անձնական ծառայություններիվճար պարենային ապրանքների գնում Ոչ այդ

11949

11983

բնակչության եկամուտներն ու ծախսերըն սննդամթերքիսպառումը1999, ն 2002 թթ., վիճակագրականժողովածու, ՀՀ ԱՎԾ, Երնան, 2003, էջ 74:

Տնային

տնտեսությունների ընտրանքային հետազոտությունների

նյութերը հիմք են ծառայում հիմնական սննդամթերքի մեկ շնչին ընկնող սպառման միջին չափի հաշվարկման համար: Այդ ցուցանիշները հաշվարկվում են ըստ տնային տնտեսությունների տարբեր տիպերի ն կատեգորիաների՝ելնելով սպառվածսննդամթերքի ընդհանուրքանակից ն տնային տնտեսության անդամներիթվից:

Աղյուսակ 18.5

Տնային տնտեսություններումհիմնականսննդամթերքիսպառումը 1999-2002թթ. (ամսականմիջինը տնային տնտեսության մեկ ամդամի հաշվով, կգ)"6

Ցուցանիշներ Հացամթերք Կարտոֆիլ

14.5 4.1

Բանջարեղենն բոստանային կուլտուրաներ Մրգեր ն հատապտուղներ Շաքար ն շաքարավազ Միս ն մսամթերք

4.6

Ձկնամթերք

Կաթ ն մածուն (լ) Ձու (հատ) Բուսական յուղ ն մարգարին

13.8 3.6 5.1

13.4 Յ.4 5.1

2.4 0.6

2.7

2.5

1.0 0.4 1.7

1.2

0.5 1.3

5.8

0.2

0.5 0.4 1.6

7.2 0.3

0.4 1.8 7.7 0.4

Պետական սոցիալականծրագրերի մշակման ժամանակմեծ նշանակություն ունեն (//ենսապահովման նվազագույնի(նվազագույնսպառողական զամբյուղի) չափի, կառուցվածքի ն դինամիկայի ցուցանիշները:Կենսապահովման նվազագույն բյուջեն բնութագրում է թույլատրելի նվազագույն մակարդակովկարնորագույն բարիքների ն ծառայությունների սպառումն ապահովելու համար անհրաժեշտ եկամտի չափը: Այն հաշվարկվում է որպես սննդամթերքիսահմանվածհավաքածուիարժեքի, ոչ պարենային ապրանքների գնման ն ծառայությունների վճարման ծախսերի,հարկերի ն պարտադիրվճարներիհանրագումար.

որտեղ

Ճ.--

Շ Օ Է

ՃՀՅՀՇՀՕԳՀԸ,

կենսապահովմաննվազագույնիմեծությունն է, նվազագույն պարենային«զամբյուղի» արժեքը, ոչ պարենայինապրանքներիսպառմանարժեքը, ծառայություններիվծարմանծախսերը, հարկեր ն պարտադիրվճարներ:

Վերջին երեք բաղադրիչներիհաշվարկը կատարվում է կենսանվազագույն բյուջեի կառուցվածքի հիման վրա, որը սահմանվում է 10 962 առավել անապահով բնակչության ծախսերի փաստացի կառուցվածքի տվյալների համապատասխան:

6Նույնտեղում էջ 91:

Օրինակ 78.2. Ենթադրենք սահմանված է նվազագույն սպառողական զամբյուղի հետնյալ կառուցվածքը. սննդամթերք՝68.346, ոչ պարենայինապրանքներ 19.195, վճարովի ծառայություններ՝7.446, հարկեր ն պարտադիրվճարներ` 5.292: Ընթացիկ ժամանակաշրջանումնվազագույն պարենային «զամբյուղի» արժեքը կազմել է 300 դ.մ.: Որոշենք նվազագույնսպառողականզամբյուղի արժեքը.

Շ-Հ300-121-839դմ, 68.3 :

Օ-300..7:4.-325դմ,

68:3

Ճ «:300-

"300..5-2.-228դմ., 68.3 83.9

32.5

22.8

Հ-

439.2

դ.մ.:

Ներկայումս ՀՀ-ում նյութական աղքատությանգնահատմանհիմքում ընկած են բացարձակ աղքատության գծի երկու չափանիշներ աարենային գիծ ն աղքատության ընդհանուր գիծ: Քանի որ մինչ այժմ հանրապետությունում պաշտոնապես չի սահմանված նվազագույն սպառողական զամբյուղը, աղքատության մակարդակը գնահատվում է տնային տնտեսությունների փաստացի ծախսերի հիման վրա: Աղքատությանպարենային գիծը հաշվարկելու համար առանձնացվում են սննդամթերքի ամենահաճախակի օգտագործվող 24 տեսակներ: Այնուհետն հաշվարկվում է սննդամթերքի փաստացի միջին սպառումը մեկ շնչի հաշվով (3-7-րդ դեցիլներում կենտրոնացված աղքատ բնակչության համար) ն կատարվում է վերահաշվարկ` նկատի ունենալով Պարենի համաշխարհային կազմակերպության (ԲՃՕ) կողմից առաջարկվող սպառմանէներգետիկայիմակարդակը(օրական 2100 կկալ): Ընդունված նվազագույն պարենային զամբյուղի դրամական արտահայտությունը համարվում է աղքատության պարենայինգիծ: Պարենային զամբյուղի արժեքը վերահաշվարկելով ոչ պարենային ապրանքների ն ծառայությունների ծախսերի գործակցով, ստանում են փաստացիսպառողականզամբյուղը կամ աղքատության ընդհանուրգիծը: Տնային տնտեսություններն ըստ աղքատության չափանիշներիբաժանվում են երեք խմբի. 1. Շատ կամ ծայրահեղ աղքատ են համարվում այն տնային տնտեսությունները, որոնց մեկ շնչի հաշվով միջին ամսական ընթացիկծախսերը ցածր են աղքատության պարենայինգծից: 2. Աղքատ են համարվում այն տնային տնտեսությունները,որոնց մեկ շնչի հաշվով միջին ընթացիկ ծախսերը ցածր են աղքատությանընդհանուր գծից:

Յ. Ոչ ադքատ են համարվում այն տնային տնտեսությունները,որոնց մեկ շնչի հաշվով միջին ամսական ընթացիկ ծախսերը բարձր են աղքատությանընդհանուր գծից: 2002թ. ՀՀ-ում աղքատության պարենային գիծը գնահատվել է 8316 ամդամի հաշվով, իսկ աղքատության դրամ ամսական մեկ հասուն ընդհանուր գիծը 12111 դրամ'՛: ՀՀ-ում

Աղյուսակ

Ցուցանիշներ

Ոչ աղքատ բնակչություն Աղքատ բնակչություն

բնակչություն Աղքատությանխորություն Ադքատությանսրություն Ջինիի գործակից ընթացիկեկամուտների ընթացիկծախսերի Շատ աղքատ

18.4.

18.6

աղքատությանհիմնականցուցանիշների դինամիկան1996-2002թթ.

45.3

45.0 32.1 22.9 19.0

49.1 34.9 16.0 15.1

0.593 0.372

0.535

11.1 0.602

0.444

9.0

6.1

0.344

50.3 Յ6.6 13.1 13.5 5.2

0.451 0.325

Բնակչության՝ըստջկենսամակաւդակիՀեղտավուման ցուցանիծՇնեւը

Նյութական բարիքների ն ծառայությունների սպառման բնակչության անհավասարությունը նշանակալի չափով պայմանավորվածէ ստացվող եկամուտների անհավասարությամբ:Բնակչության տնտեսական շերտավորման չափման հիմքում ընկած է բնակչության առանձինխմբերի միջե եկամուտներիբաշխման անհավասարությանվերլուծությունը: Բնակչության ըստ կենսամակարդակիշերտավորման(դիֆիրենցիացիայի) գնահատման համարօգտագործվում են հետնյալ ցուցանիշները.

բնակչության բաշխումնըստ մեկշնչինընկնողդրամականեկամուտների, բնակչությանեկամուտներիշերտավորմանգործակիցները, » դրամականեկամուտների ընդհանուր ծավալի բաշխումն ըստ բնակչության տարբեր խմբերի, եկամուտներիկենտրոնացման(կոնցենտրացման)գործակիցը (Ջինի ինդեքս): Բնակչության`ըստ եկամուտներիմակարդակիշերտավորմանառանձնահատկություններնուսումնասիրելու համար օգտագործվում են բաշխման շարքերի կառուցվածքայինբնութագրիչներ (մոդա, մեդիանա,քվարտիլ, դեցիլ ն այլն): Մոդայական եկամուտը ( ԽԹ) բնակչության մոտ եկամտի առավել հաճախակի հանդիպող (ամենամեծ հաճախականություննունեցող) մակարդակն է: Այն որոշվում է հետնյալ բանաձնով. » »

Հայաստանի սոցիալական պատկերը ն աղքատությունը, վիճակագրական վերլուծականզեկույց, ՀՀ ԱՎԾ, Երնան, 2003, էջ 62:

ԽԹՀյթ

Հէ

մօ

(ւշ

-:400-100--------------------

Մօ-

յօ)»

թ)

0.20-0.15

(0.20--0.15):

433.3:

(0.20--0.10)

Օրինակ 18.3. Կառուցվածքային բնութագրիչների հաշվարկը ցույց հետնյալ աղյուսակի պայմանականտվյալներիհիման վրա.

տանք

Մինչն 100 100-200

200-300 300-400

0.03 0.10

0.03

1.5

0.13 0.25 0.40 0.60 0.77 0.83 0.88 0.92 1.00

0.12

0.15 0.20 0.10 0.07

400-500

500-600 600-700 700-800 800-900

900-1000 1000 ն բարձը

0.06 0.05 0.04 0.08

Ընդամենը

արժե-

1.00

-լ

անը

0.003

15.0 0.030 30.0 0.060 0.105 52.5 90.0 0.181 55.0 0.11Ս 45.5 0.091 45.0 0.090 42.5 0.085 38.0 0.076 0.169 84.0 499.0 1.00

9.05

0.053

Ը..58 0.379 Ս.483 Ը.59Ս

90.670 0.Ր55

Ս.831

Մեդիանականեկամուտը( ԽԹ) համակցությունըերկու հավասար''ռսի կիսող եկամտիմակարդակնէ. բնակչության կեսն ունի մեդիաճակաք եկամուտըչգերազանցողմիջին եկամուտ, իսկ մյուս մասը՝գերազանշող. ԻԼ

ԽՀ.

Բու 122.7 -

գտ50: Հ400-10095-1:0-04.-

Համանմանորեն որոշվում են քվարտիլները (համակցությունըչոր: հավասար մասի կիսող եկամտի մակարդակները),քվինտիլները (հին՛ հավասար մասի կիսող), դեցիլները (տաս հավասար մասի կիսող) պերցենտիլներ(հարյուր հավասարմասի): Կատարենքառաջին ն իններորդդեցիլներիհաշվարկը. ռլ-»

ք.ո92.

27-Ի. էՈ11077/-Բ5.

76,

91057-Բ:. 3375"

7ռ,

100»

1009-10-05

10-0:

0.10 .

- 170,

ջց0:10099-19-088. Վ0-

0.04 .

050:

Բնակչության առանձինխմբերի միջն եկամուտների բաշխմանանհավասարության կարնորագույն ցուցանիշ է հանդիսանում եկամուտների շերտավորման դեցիլային գործակիցը, որը ցույց է տալիս, թե քանի անգամ է 1095 ամենաապահով բնակչության նվազագույն եկամուտը գերազանցում 1096 առավել անապահով բնակչության առավելագույն եկամուտը: Այն հաշվարկվում է իններորդ ն առաջին դեցիլների համադրությամբ.

Ֆոնդերի գործակիցըչափում է 1026 ամենաբարձր եկամուտներով բնակչության ն 1096 ամենացածր եկամուտներով բնակչության միջին եկամուտներիհարաբերությունը.

որտեղ ոց ն «՛- հաժապատասխանաբար1096 ամենաապահովն առավել անապահովբնակչությանմիջին եկամուտնէ մեկ շնչի հաշվով:

Բերված օրինակումֆոնդերիգործակիցը հավասար է՝ .

ա:

տ.

50-34«150-7 ՀՅ

3:7

ՈՀ

Դ 120դմ,,

10300 լ0յցդմ, -950:2:10508

2-8

«,

86:

Հետաքրքրությունէ ներկայացնումնան բնակչության տարբեր խմբերի միջն եկամուտներիընդհանուր գումարի բաշխման ուսումնասիրությունը: Օրինակ` կարելի է կատարել հարցադրում, թե որքան է բնակչության որոշակի խմբի տեսակարար կշիռը եկամուտների ընդհանուր հանրագումարիմեջ, կամ բնակչության որ մասն է տիրում գումարային եկամուտների որոշակի մասը: Այդպիսի հարցադրումը թույլ է տալիս վերլուծել եկամուտների կենտրոնացման աստիճանը բնակչության տարբեր խմբերի համար ն քանակապես գնահատել դրանց բաշխման անհավասարությունը: Վերլուծության գործիք է հանդիսանում Լորենցի կորը ն դրա հիման վրա հաշվարկվող եկամուտների կենտրոնացման ինդեքսը (Ջինիի գործակից):

Լորենցի կորի կառուցման համար բնակչությունը ստորաբաժանվումէ խմբերի, որոնք հավասար են ըստ բնակչության թվաքանակի ն տարբերվում են մեկ շնչին ընկնող եկամտի մեծությամբ: Յուրաքանչյուր խմբի համար որոշվում են հաճախականությունները(հարաբերական արտահայտությամբ)`տեսակարար կշիռները բնակչության ընդհանուր թվաքանակում ն եկամուտների հանրագումարում, իսկ դրանց հիման վրա՝ կուտակված հաճախականությունները: Ուղղանկյուն կոորդինատային համակարգի աբսցիսի վրա տեղադրում են կուտակված հաճախականությունների խմբերն ըստ բնակչության թվաքանակի,իսկ օրդինատի վրա՝ գումարայինեկամտիկուտակվածհաճախականությունները: Եկամուտների փաստացի բաշխմանը համապատասխանողգիծը շեղվում է հավասարաչափբաշխման գծից, ընդ որում` էլ ավելի շատ, որքան որ նշանակալի է եկամուտներիբաշխման անհավասարությունը Տօ գծապատկերին Ճ8Շ եռանկյանմակերեսները (նկար 1): ՎԳամադրելով ՏՕՒՏ1 է (որը հավասար կամ 0.5-ի), ստանում են եկամուտներիբաշխման անհավասարաչափությանաստիճանի քանակական գնահատականը՝ Ջինիի գործակիցը: Այդ ցուցանիշը կարող է ընդունել զրոյից մեկ արժեքներ: Որքան բարձրէ ցուցանիշի արժեքը, այդքան ավելի անհավասարաչափեն բաշխված եկամուտներըհասարակությանմեջ:

զմ

Գումարային եկամուտ (կուտակվածհաճախականություններ)

ԹԵՒՑՎ-ԼԼԼԸԼԸԼԼԼ-ԶԶ----

Եկամուտների հավասարաչափ բաշխմանգիծ

0,8-

' լ

լ '

0,6-

Եկամուտների փաստացի բաշխմանգիծ

, ' '

Տլ

Էի

Նկար

0.2

0,4

0,6

0,8

թ» 1,0

բ՛

Բնակչությանթիվ (կուտակված

հաճախականություններ)

Լորենցի կորը

հետնյալ բանաձնով. Ջինիի գործակիցըկարող է որոշվել Ք.

ՏՀՏ,

«Ց»

--շպ-

որտեղ`1"

(4. եի:

Բլ

-րդ խմբի բնակչության կուտակված տեսակարարկշիռն է,

4։.- Էրդ խմբի գումարային եկամտի կուտակված հաճախականու-

ն 2-0:

թյունը, ընդ որում Բց 0

Այդ բանաձնը կարող է ձնափոխվելն գրառվել հետնյալ կերպ. «ՀՆԽ

ո-1

դ-1

ճ,լ-շԽւլմ,

(21

կամ

«1-22.

(51

4«2.4,

Եթե բնակչության ստորաբաժանվածխմբերն ունեն հավասար թվաքանակ, ապա Ջինիի գործակիցը կարող է որոշվել ավելի պարզ բանաձնով. ք

Հ14ո-2ոՖմ", (1

որտե` ոռ բնակչության ընդհանուր թվում յուրաքանչյուր խմբի տեսակարար կշիռն է: Հաշվարկենք Ջինիի գործակիցը օրինակ 19.2.-ի տվյալներով: Այն կատարելու համար վերախմբավորենքտվյալները` ստեղծելով ըստ բնակչության բաշխման տեսակարարկշիռների հավասարամեծխմբեր (2004): Օրինակ` առաջին խմբում կներառվենառաջին խմբի գումարային եկամուտներիտեսակարարկշիռները ն երրորդիմի մասը: Այժմ որոշենք ամենացածրեկամուտներով4096 բնակչությանհամախառն եկամուտներիտեսակարարկշիռը (առաջին չորս խմբի գումարը).

ձլ

0.003--0.03--

Աաաա

.0.06--:0.07,

4: -020, մ

4: «038,

-058«940-077.009-062. մ:-100: 0.06. Աղյուսակ 18.7

Բնակչությանդրամականեկամուտներիընդհանուրծավալի բաշխվածությունը Ըստ եկամուտների մակարդակի

բնակչությանկարգավորված 20:26-անոցխմբերը

1 (ամենացածրեկամուտներով)

0.2 0.4 0.6

Բնակչությանընդհանուր թվաքանակում կուտակվածտեսակարարկշիռը, Ք,

0.8

(ամենաբարձրեկամուտներով)

1.0

Գումարայինեկակուտակված տեսակարարկշիռը մտում

0.07

0.20 0.38 0.62 1.00

Դիտարկված բաշխման համար հաշվարկենք Ջինիի գործակիցը վերոնշյալ բանաձներով.

0.2-(0.07

0.2 0.07

0.2

:(0.38

0.62)

0.20) Հ 0.2-(0.20-- 0.38)

0.2-(0.62

1.0)

0.29, Էա-գո -

-:0.8-1.0)1.0-0.62)-(0.4.0.07 Հ-0.6-0.20-0.8-0.38:: Ս

-(02-0.204-0.4-0.38--0.6-0.62

137-108

029,

Խճ Հ10Հ02-2-0.2-227-12-091»029:

18.5.

Մաոդկային զագացման ինդեքսիհաշվաւկը

Համաշխարհայինհանրության մեջ վերջին տասնամյակներումլայն ճանաչման է արժանացելմարդկայինզարգացմանհայեցակարգը, ըստ որի «մարդու զարգացման իրական հիմքը բոլորի կենսապահանջների համընդհանուրճանաչումն է: Զարգացումը պետք է բոլոր անհատներին հնարավորություն ընձեռի ըստ ամենայնի ծավալել իրենց մարդկային ունակություններըբոլոր ասպարեզներում՝տնտեսական,հանրային,մշակութային ն քաղաքական» ": Մարդկայինզարգացումը (ՄԶ) մարդկանց դիտում է որպեստնտեսական աճի ու զարգացման միջոց ն, ամենակարնորը,որպես զարգացման գերագույն նպատակ: Նպատակը հանդիսանում է մարդկանց կյանքի որակը: Մարդկային զարգացման հիմնադրույթներից մեկը մարդու ընտրության հնարավորություններըն կարողություններըընդլայնելու ն գալիք սերունդներին նույն հնարավորությունիցչզրկելու համընդհանուր մտահոգությունն է: ՄԶ-ն կոլեկտիվ հասկացություն է, ամբողջ աշխարհիքաղաքակրթության նվաճում: Ի տարբերությունզարգացմանմնացածհայեցակարգերի, որոնք ըստ էության հանդիսանումէին ընտրովի ն հիմնավորվումտարբեր դասակարգերի, խավերի շահերի հիման վրա, այս գաղափարը համամարդկայինզարգացմանարդյունք է: Տասնամյակներշարունակ յուրաքանչյուր երկրի զարգացմանաստիճանը բնութագրվելէ մեկ շնչին ընկնող համախառնազգայինարդյունքով (ՀԱԱ): 60-ական թվականներինզարգացմանամփոփ բնութագրիչընտրվեց բնակչության կյանքի միջին տնողությունը: Հնարավոր է գտնել նան այլ եզակի ցուցանիշ ու երկար շարունակել այդպիսի ցուցանիշների որոնումը: 80-ական թվականների վերջերին ՄԱԿ-ը մշակեց մեթոդաբանություն, ըստ որի դասակարգվում է զարգացման աստիճանը` ամփոփ ձնով

«Մարդկայինզարգացմանզեկույց», Հայաստան, 1996, էջ 2:

օգտագործելովմի քանի ցուցանիշներ: Այստեղ հաշվի են առնվում ՀԱԱ-ի ն կյանքի միջին տնողությանմասին թե՛ նախկինգաղափարները ն թե՛ նոր գաղափարներգրագիտությանն կրթության մասին: Հարկ է նշել նան, որ սա ճանաչողության վերջին աստիճանը չէ, ն այդ ամզփոփ ցուցանիշի որոնումներըկշարունակվեն: Սակայն համաշխարհային մասշտաբով սա է առայժմընդունվում որպես մարդկային զարգացմանգործընթացիհիմք: Տարբեր երկրների մարդկային զարգացման ճշգրիտ պատկերն ստանալու համար Միացյալ ազգերի զարգացմանծրագիրը (ՄԱԶԾ կամ ՍԱՊՕՔ)մշակել է գնահատմաննոր քանակական չափանիշ` Մարդկային զարգացմանինդեքսը (ՄԶԻ), որը հիմնվում է երեք ցուցանիշների վրա՝ երկարակեցություն,կրթականմակարդակն կենսամակարդակ: Երկարակեցությունըչափվում է նորածնի կյանքի միջին տնողությամբ, կրթականմակարդակը՝չափահասներիգրագիտությանն սովորողների համախառնթվի գործակիցների համադրումով, ն կենսամակարդակը՝ մեկ շնչին ընկնող իրական համախառններքին արդյունքով (ՀՆԱ): Ինդեքսիկառուցմանհամար յուրաքանչյուր ցուցանիշի համար սահմանված են առավելագույն ն նվազագույն արժեքներ. »

կյանքի միջին տնողությունը ծննդյան պահին՝ 25 ն 85 տարի, «գրագիտությունըն սովորողների թվի համախառն գործակիցը

10092,

մեկ շնչին ընկնող իրական ՀՆԱ (Գ3)՝

100 ն 400009:

ՄԶԻ-ի յուրաքանչյուր բաղադրիչի առանձին ինդեքսները հաշվարկվում են հետնյալ բանաձնիօգնությամբ՝ 4,

Սյչ-ՄԻ4

Յոր Ճուո

-Ճ

որտեղ՝ ցուցանիշի փաստացիարժեքն է, 7, -

ցուցանիշի առավելագույն արժեքը,

ճոռ Ճոռ

ցուցանիշի նվազագույնարժեքը:

Այսպես, օրինակ` կյանքի միջին տնողությունը (ամբողջ բնակչության համար) 33-ում 1999թ. հավասար է 71.9 տարվա, ուստի նույն ցուցանիշի ինդեքսըկկազմի 719-25

85-25

469.078լ:

Գրագիտության մակարդակը որոշվում է 15 ն բարձր տարիքի բնակչության տեսակարար կշռով, որն ընդունակ է ինչպես հասկանալով կարդալ, այնպես էլ շարադրել առօրյա կյանքի վերաբերյալ համառոտ, պարզ տեքստ: Այսպես, Վայաստանում,ըստ 1989թ. մարդահամարի,այն հավասար է 98.802.

98.8-0

100-0

-0.988:

Կրթության մակարդակը բնութագրող երկրորդ ցուցանիշը հանդիսաէ առաջին,երկրորդ ն երրորդ մակարդակներիբոլոր ուսումնական հաստատություններումսովորողների ցուցանիշը (տոկոսով` 7-22 տարեկանների ընդհանուր թվի մեջ): Այդ ցուցանիշի մեծությունն ստանալու համար անհրաժեշտ է 7-22 տարեկան սովորողների ընդհանուր թիվը (1999թ. ՀՀ-ում կազմում է 692 հազար մարդ) հարաբերելնշված տարիքի բնակչությանթվի վրա (980 հազար մարդ), որի արդյունքում ստացվում է նում

70.646

706). (692-:980Հ0.

100--0

Կրթականմակարդակիինդեքսում երկրորդցուցանիշինտրվում է ի չափով տեսակարար կշիռ, իսկ գրագիտությանցուցանիշին՝2/3-ի. Ս,

1/3-

-2«0988Հ1»0.7060894: -2Մ.լՀ17յ,

Մեկ շնչին ընկնող իրական ՀՆԱ-ի ինդեքսի հաշվարկը 1999թ-ից կատարվումէ հետնյալ բանաձնով.

լք.-1ք100

1ք.40000 -1ջ.100.

ՀայաստանիՀՆԱ-ն 1999թ. կազմել է 987443.7 մլրդ. դրամ, ն եթե այն բաժանենք 164.3 դրամի (ըստ ՀԲ-ի մեթոդաբանությանհաշվարկված գնողունակության համարժեքության Հայաստանում 1 ԱՄՆ դոլարը կազմում է 164.3 դրամ)",ապա կստանանք 6010 մլն. (ԳՀ) ԱՄՆ դոլար: Ստացված մեծությունը բաժանելով 1999թ. ՀՀ բնակչությանմիջին թվի վրա՝ ստանում ենք մոտ 2000 (ԳՀ) դոլար: ՀՆԱ-ի ինդեքսը հավասար է՝

2000-1100 |ջ40000-1թ100

33-2 46-2

----»0.50:

Վերջապես,Մարդկայինզարգացմանինդեքսնստանում են առանձին բանաձնով բնութագրիչներիինդեքսների պարզ միջինթվաբանականի ՄԶԻ

մլՀՄչՀՄմ:)

0ը181.0894-050

2.175

-0.725:

«Ղայաստանիսոցիալական պատկերը ն աղքատությունը», վիճակագրական վերլուծական զեկույց, 43 ԱՎԾ, Երնան, 2002, էջ 95:

ՄԶԻ-ի հաշվարկումն ունի մեկ տասնամյակի պատմություն: 1990թ. ՀայաստանիՄԶԻ-ն հավասար էր 0.83, 1991թ. 0.80, 1992թ. 0.71, ինչի շնորհիվ էլ աշհարհում Հայաստանը (ըստ ՄԶԻ-ի վարկանիշի) զբա47-րդ, 53-րդ ն 90-րդ տեղերը: Այդ ղեցնում է համապատասխանաբար տարիների ինդեքսի բարձրըմակարդակը պայմանավորված է հիմնականում նրանով, որ հաշվարկներում օգտագործված որոշ պարամետրեր վերցվել են ԽՍՀՄ-ի միջին ցուցանիշներից, քանի որ ՀՀ-ի վերաբերյալ ՄԱԿ-ը վիճակագրությունչունի: Ինչնէ, 1991թ. Գայաստանըզբաղեցնում է չափազանց պատվավոր53-րդ տեղը ն իրենով սահմանափակումբարձր ինդեքսով երկրների շարքը (0.80-ից բարձր), իսկ 1992թ. սկսած` արդեն դասվում է ՄԶԻ-ի միջին մակարդակով երկրների շարքին (0.5-0.79): Ավելացնենք նան, որ 1990-ական թվականներին այս ինդեքսը 0.7-ից ցածր է եղել: ՄԶԻ-ի արժեքը ցույց է տալիս այն ճանապարհը,որը պետք է անցնի երկիրը, որպեսզի հասնի մարդկայինզարգացման բարձր մակարդակի: Յուրաքանչյուր երկրի խնդիրը այն առավել արագ անցնելու ուղիներ որոնելն է: Հայաստանիհամար այդ ճանապարհըՀՆԱ-ի անշեղորեն աճն է, բայց միայն դա չպետք է լինի ուշադրության կենտրոնում: Վերջին տարիներինառողջապահությանն կրթությանոլորտներում նկատվումեն որոշակի բացասական միտումներ, մասնավորապեսառկա են կյանքի միջին տնողության ն սովորողների տեսակարար կշռի նվազման հետ կապված հիմնախնդիրներ: Ուստի հասարակության ն կառավարության առաջնայինխնդիրներից մեկը տնտեսականաճի ն մարդկայինզարգացման միջն ցանկալի կապի ձնավորումնէ:

ՕԳՏԱԳՈՐԾՎԱԾ

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1) ԽքՇ

ՇԸուզոՂԱՇՈՌԱԽԱ: ՖՎՇԾւաւ (11օ0ց

ԸՕԱԱԶՊԴԻՒՕ-3ՅԽՕՒՕԽԱՎՇԸԿՕԱ

2000. ԽԼԼ. հ1.: քօց. ոքօֆ. Է1ո3ռքօ84Կ) Փաւշոռո-աւՓօքու, 7ՎՇԾՒԱԽ (Աօց քօց. 1Օ.ԷԼ1186է:08ն)

2) ԾԿՕԽՕՏԽԱՎՇԸԽԱպՇողճոՂԱՇՂԱԽԱ:

2000. ԽԼ. 1լՓթճ, --

3) Շա

8.ԷԼ,

ՖՎՇԾՒԽԱՒ.

ողսՇողամճ:

4) ԽՕԴՇԸՒԼԱԽ0ՑԸ 1.11.:

ՖԿ66. ՈՕՇՕՇԱՇ.--

5) ԸՇոճուսՇՂԱ«ճ:

ՇՈ Ը.վսճՂելլՕ-3ԽՕՒՕԼԱՎՇԸԿԱՑ Խ1.: 1Օքսճշու»,2001. ՇոճողսԸրԱեճ:

ԸօցԱվսԱԻլՕ-Յ3ԽՕՒԷՕԿԽԱՎՇԸԿԱՑ

ԼԱոճոՕրոխնտ

Է.11Լ:

Օ-

2002. ՅԷԿՒԱՇ,

ԽՌԼ.:Է10806

ԽԼ, 811921, (10օց քօց. 141.11.ԲճսԸ6680Մմ)

ՖԿՎՇՇէ

2002.

6) Ըճոսու

ԷԼ,

Է. 11.:

ԼԱոճոօթԸխճպ

Աքասդածյւ: 7) Վսաօտճ /.Ա., Աքճատագ, ուսշոառ:

հ(ԱՎՇԸԿՕԱ

Ըոոսշոած

ԽԼ:

ԸՇուզԸՕԱԱԶՂԵՒՕ-3ԽՕՒԷԼՕԼԱՎԲԸԽԱՑ

ՓսոճիլԸԵւ

Շղճոսշուսեզ,

ՖՎՇԾ. ՈՕՇՕծԾԱսՇղօ

ԽԼ: ՊճաՕ0տ ս Է, 2003.

2003.

Կ. ՁԱԿՈԲՅԱՆ