Տարիքային ֆիզիոլոգիա

Հ

ԱՐ

ԿԱՆԱ

ԹաԱՄԱԱա

Աաաա»

ԱԱ

Յ-

ՀՐԱ ԱԱՏՈԱՑՑ ՀԱԱ

ՀԱԱ

ՀԱՄԱԿ

Հաա ԱԵ Յա

ՀԱԱ

ԱԱ

:

ԴԱՏԱՆ ԱԱՆՑԱՆՑ ԱԿՐՏ ԱԱ ՏաՏա աա ԱԱՆՆ ՀԻՆ ԱԱ Հա

ՑՆԱ

ՀԱԱ

ՉԵՆ

թ

ՆՆ

ՀԱ

աո»

,

ՀԱԱ

ՀՀՀ

2-5: »

-» ՀԱՑԻ

ԿԱՏԻ»

ԿԱՆ»,

Աա

ԻՆՆ

ՐԱ ԱՐԱՆ ԷԱ

ԱԴՐ» ՀԱԱ ՀԱՑԻՆ

Տարր

Հ

ԱՆԱՆԿ»

ԱԱ

ՍՏԱՑԱ Աա

«2-2

Աաաա

Աթա

ՀԵՐ»

ՀԱՅ

Տարան ԳԵ

ԱԱ Ա

ՆԱՆԵ Աաաա ՀԱ

ԱԱ

Հա» Հաշ ՏԱ

:

աԱՆ:

ԱՆՆ ՀԱՅԱ ՀԱՏ ԻԱ

ՆՆ»

Յա

աաա Կ ՆՉ

ՀԱՆԻՆ ՀԱԱԱթան ՀԱՏ

ՀԵՐ ԱՅ»

Ե

ՅՅ

ԳԱՑ

Աա ՀԱՅՏՆ»

Յար

ԵՆ:

Աա

ԱԱ

ՈՑՆ,

Ս. Ս.

Կ. ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ

Ա. ՇԱԽՐԵՐՅԱՆ

ՖԻԶԻՈԼՈԳԻԱ

ՏԱՐԷՔԱՅԻՆ

Թույլատովածէ ՀՍՍՀ լուսավռբությանմինիստբության կողմիցոբպեսուսումնականձեռնաբկմանկավաոժական ճամար բուճերիուսանողների

-

«ԼՈՒՅՍ» ՀՐԱՏԱԲՐԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆ

1981. ԵՐԵՎԱՆ

52.2. Կ--294

903.ց73

28.

ինդեքս ԳՄԴ

լ

-

գիտ.դոկտոր, Ճոգերան. Գրախոսողներ՝ '

կննս.

,3

.

Կ294

պրոֆեսոր է. Ա.

գիտ. թեկ.

Ռ.

Ա.

ԱլԵքսանդոյան

Հառությունյան

յ

ԿարապետյանՍ. Կ., ՇախրերյանՍ. Ա. Տարիքայինֆիզիոլոգիա: Ուս. ձեռնարկ բուճերի ուսանողների ճա-

մար:եր.։ ույս:

1981.--

էջ:

«Տարիքային ֆիզիոլոգիա» ուսումնական ձեռնարկը ճեղինակնեերի երկտրբրամյամանկավտրժական փորձի ն ուսումնասիրության արդյունքն է. նրանում շարադրված են մարդու անչատական զարգացման տարբեր ժամանակաշրջանների աճի, բարձրագույն նյարդային դործունեության, վերլուծիչների, ներզատիչ գեղձերի ն վեգետատիվ ՛գործառությունների կարգավորման տարիքային արանն-

նաճատկությունները:

նկարլուսաբանվում Համապատասխան

Զեռկարկի

է լուրաքանչյուր գլուխ Ֆերով, որոնք ավելի մատչելի են դարձնումնյութի լուրացումը: Ձեռնաիկը նախատեսված է բուճերի կենսաբանական ուսանողների ճամար: Զեռնարկից կարող են օգտվել նան

առողջաղաճության բնազավառիաշխատողները: Կ

2702000000.

(4) .153.

702 (01).1981

1981ՆՈՒ

իթա

54 2.2 ԳՄԴ 28. 903 ց 23

"(37 Կ0Կ

2424,54234

|

Շ. է. . լ

Շ. Ճ. ԼԱռոքճթու Սոքճոծղտա,

803Թ4Շ1

Ի48

ՓՈՅԱՕՈՕՐԱՋ

ՖԿՇԾԻՕՇ ՈՕԸՕ6ԽՇ ղոք

Ց

ԸՄ

Զ ՅքԿՏԻԵՇՃՕԻԼ

ՂՇԷԼ08

2306)

83308

Ս35127ՇՈԵՇ180«մ178-»

՛

ԷքօՅՃԵ-ր

.-

ֆակուլտետների

ն մանկավարժության

»

ՕԾ«Լույս» Ճրատարակչություն,1981

՛

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

՛

`

»

(բնախոսությունը) պատկանում է Այն ուսումնասիրում է մարկենսաբանական դիտությունների՛ շարքին: դու օրգանիզմի ֆիզիոլոգիական գործառությունների (ֆունկցիաների) Տարիքային ֆիզիոլոգիան

կազմավորման ու վարդացման օրինաչափությունները նրա անձատական զարգացման ամբողջ ուղու ընթացքում` բեղմնավորումից մինչե կյանքի վերջը: Մանկավարժականբուճերի ուսումնական ծրագրի մեջ մւոցված տարիքային ֆիզիոլոգիայի դասընթացը պարունակումէ ժամ մանակակից ճիմնական գիտելիբներ երեխաների դեռաճասների կազմաբանական ֆիզիոլոգիական առանձնաձատկություններիմասին: Դասընթացն ընդգրկում է Հիմնականում նախադպրոցական ու

ու

ու

դպրոցական

երեխաների կազմաբանաֆիզիոլոգիաժամանակաշրջանի

կան առանձնածատկություններիուսումնասիրությունը: Տարիքայինֆիզիոլոգիայի դասընթացում նախատեսված գիտելիքներն անճրաժեշտեն Հատկապես մանկավարժության, նախադպրոցական դպրոցական մեթոդիկայի, Հոգեբանության ն կենսաբանական ֆակուլտետների ուսանողներին: Այդ գիտելիքները Հնարավորություն են տալիս սովորողներին ինստիտուտնավարտելուց Հետո ռացիոնալ կերպով կազմակերպել ուսուցումն դաստիարակությունը րբրոցական Հիմնարկում, դպրոցում ն ընտանիքում: Տարիքայինֆիղիոլոգիայի դասընթացում ներկայացված գիտելիքները շատ անչրաժեշտ են նան մանկավարժության խոր ուսումնասիրության ճամար: երեխաների տարիքային իրադեռաձծասների է վացիորեն Համարվում մանկավարժածողեբանականգիտությունների ծիմքըչ քանի որ ուսումնասիրում է մանկավարժության օբյեկոր,նրա կառուցվածքն գործառությունը: ինքնըստինքյան Հասկանալի է, որ մանկավարժական գիտության ուսումնասիրությունն առանց նրա օբյեկտի շատ թերի է: Ն. Կ. կրուպակայան նշել է, որ ուսուցիչն անու

նախադըպ-

ու

՛

Հոգճրանության ֆիզիոլոգիան ու

ու

ու

Ց

պայմանորեն պետք է ուսումնասիրի մանկավարժության օբյեկտը ն այդ առթիվ ասել է, որ ինչպես արտադրանքտվող, քողարկող ֆաբրիկայում պարտադիրէ ճումքի ճետազոտությունը, այնպես էլ մանկավարժի ճամար պարտադիր է երեխայի տարիքային առանձնաձատկությունների ուսումնասիրությունը:

Մանկավարժությանու

Հոգեբանության առջն արդի ժամանակաշրջանում դրված շատ խնդիրներ ճնարավոր չէ Հաջողությամբ լուծել առանց տարիքային ֆիզիոլոգիայի ու տարիքային «ոգերանության: երեխաներիու դեռածշասներիտարիքային կազմաբանաֆիզիոլոգին կան ու ծճոգեկան առանձնածատկությունների ուսումնասիրությունն առավել արդյունավետ է դարձնում աճող սերնդի ուսուցումը, դաստիարակությունը ն բազմակողմանի զարգացումը: Տարիքային մանկավարժությունը հն Հոգեբանությունը կարող են արդյունավետ կերպով զարգանալ այն դեպքում, երբ Հենվում են երեխաների ու դեռաձասնե-չօւ ֆիբի տարիքային լ

ւ

առանձնաձատկությունների ազմաբանության վրա'պիոլոգիայի ֆիզիկական դաստիարակություն երեխաների դեւաճասների :

ու

չ

զպորտային վաղ մասնագիտացման իրականացումը պաճանչջում են օրինաչափություններիճամաօրգանիզմի վարգացման տարիքային ուսումնասիրություն, կողմանի

քանի որ երեխայի ֆիզիկական գերծանրաբեռնվածությունը կարող է վնասել նրա առողջությանը: Մեժ

է երեխաների ու

դեռաճասների ֆիզիոլոգիայի ն ՛առողջաՀ ու ռպաճությանդերն աճող օրգանիզմի ֆիզիկական զարգացող մտավոր ունակությունների զարգացման մեջ Ֆիզիկապես առողջ երեխան, որն իր տարիքին Համապատասխան զբաղվում է ֆիզիկական աշխատանքով, ֆիզկուլտուրայով ն սպորտով, ունե բավարար չափով զարգացած բանականություն: Ուսուցման ու գեղագիտական դանտիարակության շնորձիվ կատարելագործվում են նրա ն աշխատանքային, է՛ մտավոր ունակությունները: ներդաշնակորեն ղզարգացած անձնավորության դաստիարակումն ու ուսուցումը ծիմնվաժ է տարիքային կազմաբանական ֆիզիոլոգիական առանձնաձատկու:

ու

ու

ւ

թյուններիուսումնասիրության,

մանկան ֆիզիոլոգիական ու ձոգե-՝ բանական առանձնաձճատկությունների զարգացման ճիշտ օգատագորժման

վրա:

|

յոռարիքայինֆիզիոլոգիան երեխաների դեռածասների ու

րբրացա-

ն դեռաճասների ամբողջական տարիքի ծրեխաների նրա ձամակարգերի ու առանձին օրգանների կառուցվածօրգանիզմի,

ճայտում է

բոլոր

Քի ն գործառության. ղարգացման օրինաչափությունները։ Այդ օրինաչափությո նները դիտենալն անծրաժեշտ է երեխայի ն դեռաձճասի օր -

,

՛՛

դանիզմի կատարելադործմանՀամար՝ նրանց ուսուցման ու բազմակողմանի դաստիարակությանպրոցեսում: դեռածասների տարիքային ֆիզիոլոգիայի ուսումերեխաների ուսուցչին տալիս է բնագիտական, մասնավոչ` նասիրությունը ապագա րապես, ֆիղիոլոգիական խոր նախապատրաստում: Բացիդրանից, երեխաների ն դեռաշասների տարիքայինֆիզիոնան մի այլ կարնոր նշանակություն. դպրոցական առողլոգիան ունի, ջապաՀության Հետ Համատեղ այն կատարում է կանխարգելողպրոֆիլակտիկ բժշկականգիտության դեր: ու

-

|

-

ծ-

ԱՌԱՋԻՆ

ԳԼՈՒԽ

ՏԱՐԻՔԱՅԻՆ

ՖԻԶԻՈԼՈԳԻԱՅԻԴԵՐԸ ՄԱՆԿԱՎԱՐԺԱԿԱՆ

`

ԿՐԹՈՒԹՅԱՆ

ՄԵՋ

Սովետականմանկավարժություն Հետնողականորեն մշակում է' աճող սերեդի կոմունիստական դաստիարակության այն կարնոր խընդիրները, որոնք կապված են աշխատանքի նշշրջապատի մարդկանց նկատմամբ ունեցած նրանց վերաբերմունքի, պարտականությունների՝ ու իրավունքների ճիշտ ըմբոնման Հետ. ՄանկավարժությանՀիմնական խնդիրներից բացի երեխաների ու պատանիների առողջության պաշպանման Հարցերը դեռ վաղ ժամանակներում ղբաղեցրել են մանկավարժական գիտությանը՝դպրոցական Հիգիենայի Հետ միասին:

ինչպես մանկավարժությունը,

այնպես էլ դպրոցական Հիգիննան դեռաՀասների կազերեխաների իրենցորոնումների մեջ ելնում մաբանության ն ֆիզիոլոգիայի տվյալներից, որոնք մինչն վերջին տարիները, ցավոք, շատ սակավաթիվ էին Տարբեր տարիքի երեխա ների օրգանիզմի գործառության վերաբերյալ վերջին ժամանակներս կուտակված գիտելիքները Ճճիմք Հանդիսացան ստեղծելու ծատուկ գիտություն՝«Մարդու տարիքային ֆիզիոլոգիա» անվան տակ, որը դասվում է բժշկակենսաաբանական գիտությունների շարքին ն ուսումնասիրում է մարդու օրգանիզմի ձնավորման ն զարգացման ֆիզիոլոնրա կյանքի ամգիականդործառությունների օրինաչափությունները ընթացքում, Տարիքային ֆիզիոլոգիան կարելի է բնորոշել հան բողչ որպես ընդծանուր ֆիզիոլոգիայի ճյուղ կամ որպես մասնավոր. ֆիղիոլոդիա, Մսուրային, մանկապարսչեղային ն դպրոցական տարիքի առանձնաչատկություններիիմացություերեխաների ֆիզիոլոգիական ն նը ոյնչշրաժեշտէ ապագա դպրոցական Բժիշկ-Հիգիենիստներին են

ու

մանկավարժականբուծերում, ու ֆիզիկական -կուլտուրայի ինսաիտուտներում սովորողներին:Ֆրեխաների գեռածասների տարիջա-չ ու

յին ֆիզիոլոգիայիդասընթացն անչրաժեշտ գիտելիքներ է տալիս նշված բարձրագույն ուսումնական օ««աստատություններիշրչանա«

Հճիշտ կազմակերպելու դաստիարակությունը նե վարտներին՝

ուսուցու-

դ/ըմանկամսուրում, մանկապարտեղում,դպրոցում» Հիմնական խնդիրների Ճիշտլուծման ճամար Հ՛Մանկավարժության Հատկապեսպարտադիր է ֆիզիոլոգիական այն տվյալների խոր ուսումնասիրումը, որոնք անծրաժեշտ են աշխատանջի ճիշտ կազմակերպման ն աճող օրգանիզմի վրա արտաքին ու ներջին թիվ գործոնների ազդեցությունը ճիշտ ըմբոնելու Հաժար:Ծ որ Տարիքային ֆիզիոլոգիայի նշանակությունն Օայնէ, լուրջ դեր է լթաղում Հիգիենիկ գիտության տեսական Հիմքերի ամրապնդման ծամար, որի գլխավոր խնդիրն է մարդու աշխատունակ կյանքի երկան անժամանակ ծերանալու կանխումը: "րացումը Շնորձիվ մարդու աարիքային ֆիզիոլոգիայի, որը ստեղծվել ն զարգանում է գլխավորապես Հայրենական գիտնականներիչջանթերով, փորձարարոճկանճանապարծով ապացուցվում է, որ աճող նե զարգացող՝ օրգանիզմի ֆիզիոլոգիական առանձնաչատկություններեն ավելի ակնծայտորեն են դրսնորվում մարդու կլանքի վաղ ժամանակաշրջաններում: Շատ տարիքային առանձնաչատկություններ կարող են Հասինկանալի դառնալ միայն ֆիզիոլոգիական ուսումնասիրությունների -թացքում, ընդ որում, մանկան օրգանիզմի գործառային տեղաշարժերը. դիտության կողմից քննարկվում են ոչ քն մեկուսացված, այլ մեծաՀասակ օրգանիզմի Համեմատությամբ (այստեղից էլ առարկայի ընդունված անվանումը՝«Տարիքայինֆիզիոլոգիա): ինչպես Հայտնի է, այդ առարկան ընդամենը տասը տարի է, ինչ մտցված է մեր երկրի մանկավարժական ինստիտուտների բոլոր ֆակուլտետների ուսումնական պլաններիմեչ. Դա պայմանավորված է` Հիմնականում նրանով, որ մանկավարժականկրթության մեջ նկատելի են դարձել մի շարք թերություններ, որոնք Հետնանք են մարդու աճող օրգանիզմի առանձնաճատկությունների թերի ուսումնասիրության: էր ազդում ինչպես մանկավարժական գիտուՎերջինսբացասաբար թյան զարգացման, այնպես էլ ուսուցչի կամ դաստիարակի գործունեության վրա, որոնց բնագիտականպատրաստությունն անբավարար էր: Բայց միաժամանակ պետք է նկատի ունենալ, որ տարիքային ֆիղիոլոգիայի նոր դասընթացը մտցվել է ամենից առաջ, մանկավառժու-

բաղժամիջավայրերի '

Ւ

Է,

ի

թյան ե ճձոգեբանության ավելիխոր ըմբռնմանրամաբ: դասընթացների է, ն Հայտնի որ ուսուցումը դաստիարակություն, Հոգեբանական ՛

հ

ֆիզիոլոգիական այն չարժիչ ուժերն են, որոնք երեխայի անձի վրա թողնում են ձնավորող ազդեցություն, բայց ոչ քե անմիչականորնն, այլ ներքին ֆիզիոլոգիական գործոնների միջոցով: Համակողմանի ծաշվի առնելով տարիքային զարգացման առանձնաձչատկություծնները, ֆիղիոլոգիանանգնածատելի ծառայություն է ժատուցում աարիջային ւ

,

մանկավարժական գիտությանը, բացաճայտելով աճող ն զարգացող մարդու օրգանիզմի ֆիզիկական ն մտավոր ղզարզացմանմեխանիզմներըը

առանձնաչատկությունները,անշուշտ, Տաբիքային

ուղղակի կապ

մտավոր ե ֆիզիկական կարողությունների Հետ: Տարիքայինֆիֆիզիկական ն չոգեբանական "ղարզիոլոգիան քննարկում է մարդու ն դացումը տարիքայինի անջատականիփոխադարձկապի տեսանկյու Ֆից: Գիտության կողմից ձնոք բերված ճշգրիտ ֆիզիոլոգիական տբվէ յալները, որոնք բաղմակողմանիորենբնութագրում են տարիքային ղարգացումը, Հնարավորություն են ընձեռում գաղափար անՀչատական միջն կազմելութե՛ նույն տարիքի, Թե՛ տարբեր տարիքի երեխաների հղած տարբերությունների աստիճանի մասին, ինչպես նան ուսումնասիրելու ֆիզիկական ն մտավոր ծանրաբեռնվածության պայմանների աղդեցությունն օրգանիզմի աճի, զարգացման ն ձնագոյացման պրոունեն

--

պեսների վրա: Այդ տվյալները մեծ կարնորություն են ներկայացնում ոչ միայն մանկավարժների ու Հոգեբանների, այլե բժիշկների ե կենսարանների ճամար, որովճետն նրանց շամար Հիմք են ճանդիսանում ինչպես կենդանական աշխարի, այնպես էլ մարդու ուսումնասիրելու զարգացման ընդծանուր օրինաչափություններըէվոլյուցիոն ուսմունքի տեսանկյունից: Դրա ծետ մեկտեղ մարդու ֆիլո-ն օնտոդգենեղի(պատ-

բմմաանՀատական) զարգացման դիալեկտիկամատերիալիստական

բրոնման Համար կարնոր նշանակություն ուննն տարիքային ֆիզիոլոգիայի դասընթացում բերվող տվյալները կենդանի օրգանիզմի զարգացման ընդծանուր օրինաչափություններիվերաբերյալ, որոնք բացաՀայտում են աշխատանքի ն խոսքի Հասարակական-պատմական դերը մարդումորֆոֆիղիոլոգիականձնավորման ընթացքում:

ֆիզիոլոգիան ապացուցում է, որ մի քանի ՀիմնաՏարիքային կան ֆիզիկական ու մտավոր կարողություններըու Հնարավորություննե-

բի

ն

աճում տարիքային զարգացմանտարբեր ժամանակածատվածներում ն են իսկ մյուսների մշտական սերտորեն կապված նաՀանջում՝ են,

որոշակի տարիքային փուլերի Հետ: Հատուկ Հետաքրքրություն են ներկայացնում տարիքային ֆիզիոլոգիայի մասնագետների այն դիեն

յոարկումները, որոնք գացման

Հետ

ցույց

են

տվել,

որոշակի տարիքային

որ

ղար-

առնչվողֆիգիոլոգիական Հատկությունները կարող

են

երեխաներիոիոշակի խմբավորումում ժամանակավորբնույթ կրել, իսկ ժյուսների մեջ, շատ թե բիչ ամրապնդվելով, դառնալ անձիսնփականություն։ Այլ կերպ ասած, տարիքային ֆիզիոլոգիան բացաՀայտում է տարիքային ն անչատականղարգացմանփոխադարձ կապը երեխանեբի աճող ֆիզիկականու մտավոր կարողություններում: Տարիքային `

Տ

`

՛

նվիրված ֆիզիոլոգիական գիտությունը առանձնաձատկություններին նան է լուծում բնույթի պրոբլեմՀ Հասարակական-մանկավարժական է, որ ֆիզիկական ու Հոգեկան զարգացումը տարբեր է ներ: Հայտնի ընդսմին, այդ ծ ասարակական-պատմական տարբեր պայմաններում,

զարգացումը, ինչպես բացածայտում է գիտությունը, կախված է ինչպես դաստիարակումից ն ուսուցումից, այնպես էլ կենսափորձից: Միաժամանակբացաճայտելով անչատական տեղաշարժերն օրգանիզմի զարգացման ժամանակամիջոցում ն ապացուցելով տարիքային սածմանների շարժունակության փաստը, տարիքային ֆիզիոլոգիան սածմանում է տարբեր տարիքի երեխաների ֆիզիկական մտավոր առանձզարգացման տարբերությունը, ապացուցելով,.որ տարիքային ե պատաերկրորդ մանկության, նածատկությունները վաղ, առաջին նեկության ն երիտասարդությանտարիներին մշակվում են ոչ միայն նան ընտանեկան դաստիաայլ մանկավարժական ներգործության, առանձրակության պայմաններում: Այդ տարիքային, ֆիզիոլոգիական -նածատկություններն առնչվում են ինչպես ֆիզիկական, այնպեսէլ մտավոր ոլոլոոների, այդ թվոսի՝ Հույզերի ն դրդապատճառներիՀետ: Հատկապես կարեոր է տարիքային ֆիզիոլոգիայի դերբ րթության ն դաստիարակությանպրոբլեմներիճիշտ լուծման Համար: Չիմանալով երեխայի ֆիզիոլոգիական առանձնաչատկություններըկարելի է սխալ ենթադրություններ անել այն մասին, որ տարիքի Հետ ստեղծվում են բույարձակ բարենպաստ պայմաններ ֆիզիկական ե մտավոր կարողություններիզարգացման ամար: ու

`

:

Տարիքայինֆիզիոլոգիայի դասընթացից

պարզ

է դառնում,

որ

երեխայի ուղեղը առաչին երկրորդ մանկության ժամանակաշրջանում զգալիորեն ավելի է ենթակա շրջապատող միջավայրի ազդեցություններին, քան պատանեկան, երիտասարդականկամ ավելի մեծ տարիՔում: ելնելով այս փաստից, կարելի է պնդել, որ շատ Հատկությունների մշակումը դաստիարակման ն կրթման. ընթացքում առաջինների ն

՛

ավելի ծաջող է ընքանում, քան երկրորդների։ Բացի այդ, ապացուցված է, որ ամեն մի տարիքային ժամանակաշիջանֆիզիոլոգիական /ոտ

պարբերացմահ մեջ ունի իրչյուրաճատուկ անկրկնելի Հատկությունը ն մի չհարիքային փուլից մյուսին անցնելը կապված չէ միայն մանկավարժական ազդեցության ընկալման Հետ: Դիա Հետ մեկտեղ ֆիղիոլոգիական կողմից սածշմանվածտարիքային օրինաչափու-

գիտության

Քյունները ցույց են տալիս, որ ֆիզիկական ն մտավոր կարողություննեբը դրսնորվում են խիստ որոշակի տարիքային ժամանակափիջոցնեերբ ֆիզիկական ե մտավոր զարգացման այս կամ այն նախադըրյալեերհ անպայմանորենուժեղանում ն ակաիվանում են: Ֆիզիկա-

բում,

Տ

՛

մտավոր կարողությունները, նբանց նախադրյալների ու արատաէ, մեր Հայտությունների ծագումն ու զարգացումը, ինչպես այտնի են: ավելացել ղգալիորեն դարաշրջանի վերջին տասնամյակներում տաԱճի, զարգացման ակսելերացիայի(արագացման) պատճառները է կոնկրետ արտաքին ն ներքին գոբիրիքային ֆիզիոլոգիան տեսնում ծոնների մեջ. Տարիքայինֆիզիոլոգիան միաժամանակ լուծում է մանկավարժության Համար շատ կարնոր այն Հարցը, թն ինչ Հարաբերուակսելերաթյան մեջ է գտնվում ֆիզիկական ն մտավոր զարգացման ցիան զարգացմանընդձանուր Հնարավորություններինկատմամբ, բաղմակոզմանիորեն գնաճատելով երեխաների աճի ն ղարդացման թքավփի արագացման նշանակությունը ն կենսաբանական էությունը: Տարիքաեն տալիս երեյին ֆիզիոլոգիայի փորձագիտականտվյալները ցույց ն մտավոր զարգացմանորակական ն թանակախաների ֆիզիկական փուլերում հ, կան փոփոխությունների բնույթը կոնկրետ տարիքային ն են ուսուցման ընձեռում մշակելու այդպիսով, Հնարավորություն դաստիարակությանառավել արդյունավետ միչջոցներ: ծ նոր դասընթացի Հիմնական նպատակն է ուսանողին ապագա կազմաբանական ն ֆիզիոմանկավարժին,զինել երեխայի, դեռաչասի լոգիական առանձնաձճատկությունների վերաբերյալ անձրաժեշտ գիւոնելիքներով,որը պետք է ճիմք ծառայի մանկավարժության, Ճճողեբանության ն դպրոցական ճիզիենայի մի շարք ճարցեր ճիջտ ըմբոնելու Համար: Այդ կապակցությամբ տարիքային ֆիզիոլոգիայի դասընթացում գլխավոր ուշադրությունը բնեռվում է նյարդային ճամակարդի ֆիզիոլոգիայի, բարձրագույն նյարդային գործունեության, վերլուծիչների ն ներզատական (էնդոկրին) գեղձերի Համակարգի ֆիզիոլոգիայի Հարցերին: Ֆիղիոլոդիայբայս բաժինները չափազանց կարնոր են այն պատճառով, որ դրանք ունեն նան խոր մեթոդաբանական նշանակություն, Քանի որ դասընթացի ծրագրով նախատեսված ժամաքանակը մեծ 50 ժամ, որից դպրոցական Հիգիենային 20 ժամ), չէ (ընդամենը չէ ֆիզիոլոգիայի Հնարավոր մնացաժ բոլոր բաժինները չատ թե բիչ մանրամասն շարադրել, անչձրաժեշտ է Հատուկ ուշադրություն դարձն շնչասարքին, սիրտանոթային Հճամակարդին նել Հենաշարժողական ռության առանձնածատկություններին, որոնց, նշանակությունջունիերեխային ներկայացվող Հիդգինիմանալըէական նիկ պաճանջների ն ֆիզիկական դաստիարակության գիտական Հի-Մունքների Համար: նոր դասընթացում ֆիզիոլոգիային Հատկացվածէ 30 ժամ, որը, ըստ է Հետեյալ կերոլ. թեմաների, կան

ն

-

՝

՝

:

անատոմաֆիզիոլոգիական

1.

ծ.

ներածություն՝1 ժամ

| ն երեխաների պատանիների աճի զարգացման

2 ժւսմ օրինաչափությունները՝

բաժանվում '

-

՛

(նդծանո

ժառանգականությունն զարգացուի 3 ժամ նյարդային Համակարգիֆիզիոլոգիա՝4 ժամ Ց. Գլխուղեղի մեծ կիսագնդերը հ բարձրագույն

3.

4.

5 ժամ Փունեությունը՝

3 ժամ 6. Վերլուծիչների ֆիզիոլոգիա՝ .-. Հենաշարժողական սարքի ֆիզիոլոգիա՝ 3 գնղձեր՝Չ ժամ 8. ներզատական

Արյանն նրա

գորնյարդային

.

ժամ `

տարիքային Հ ժամ Թյունները՝ 1 ժամ 10. Շնչառության առանձնաչատկությունները՝ տարիքային 9.

11.

12.

շրջանառության

առանձնաՀչատկուչ

1 ժամ Մարսողության տարիքային առանձնաՀչատկությունները՝ ն առանձնյութերի էներգիայի փ տարիքային

ոխանակության

1 ժամ նաճատկությունները՝ 13. Արտազատության տարիքային առպնձնածատկությունները1

ժամ

14.

1 ժամ: ղաքգացման փուլերի Տարիքային բնութագրումը՝

ՏԱՐԻՔԱՅԻՆ

ՖԻԶԻՈԼՈԳԻԱՅԻ

ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՀԱՄԱՌՈՏ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՐԵԽԱՆԵՐԻ ԵՎ ԴԵՌԱՀԱՍՆԵՐԻ

`

Տարիթայինֆիզիոլոգիայի Հայրենիքը

Ռուսաստանն

:

է: Մոսկվայի

1910.թ. առաչինը խոսեց մանկուպրոֆեսոր Ձաբելինը ծամալսարանի մեջ մասին, Այդ դաստիարակության թյան ճիշտ դաստիարակության կարնոր նշանակություն էր տալիս մանկական կան առանձնաճատկությունների ուսումնասիրությանը: պրոֆ. Ամենակին ծաթվականին կաղանի Համալսարանի վալուն դասախոսություն կարգաց երեխաների ն դեռաճասների ֆիզիկական ն մտավոր ռացիոնալ դաստիարակությանմասին, ընդգծելով դաստիարակության մեծ աղդեցություն աճող սերնդի ֆիզիկական. ու մտավոր բարոյական ղարգացման վրա:Այդ զարգացման մեջ, ինչպես նշել է Ամենակին, շատ մեծ նշանակություն ունի Հուզական վիւճակը: Դուրեկան Հույզերը՝ուրախությունը,Հույսը, կիրքը առաջ են խերում լիարյունություն, Հոգու ուրախ վիճակ, երկարացնում են կյանՔը, իսկ անդուր Հույզերը՝ նախանձն ու խանդը վախը,տխրությունը, Հիվանդագինեն ազդում: Տարիքայինֆիզիոլոգիայի զարգացման մեջ կարնոր ներդրում էր պրոֆ. Խոտովիցկու «Մանկավարժություն» («ԼԱՅՈՅԻՕՐՑԻԵՅ») աշխատությունը, որը լուլս տեսավ 1847 թվականին Այդ աշխատանքոսք Հեղինակընշում է մանկատան օրգանիզմում կատարվող լուրածատուկ Քանակական ու որակական փոփոխությունները, երեխայիու դեռա-

վազմաբանագորժա

՝

Հասի օրգանիզմի

Հասուն տարբերությունները

տարիքի մարդու

նիզմից Տարիքային ֆիզիոլոգիայի զարգացման

կան Ռուսաստանում

օրգաՀ |

վրա նախաճեղափոխա-

զգալի ազդեցություն թողեցին

մատերիա-

ոուս

Դոբրոլյուբովը,Դ. ի. Պիլիստ-փիլիսոփաներ Հերցենը, Ն. Գ. Չերնիշնսկին։ Ա. ի. Հերցենի ն Ն. Գ. գաղասարնեը, Չերնիշնսկու Ա.

Ն.

Ի.

Ա.

փարների ազդեցության տակ «ռուսական ֆիզիոլոդիայի Հայր» ի, Մ. Սեչենովը մշակեց մարդու բարձրագույն նյարդային գործունեության Հիմնական սկզբունքները:ի. Մ. Սեչենովն ու Ի. Փ. Պավլովը մշակեսկզբունքները: Նրանք մատեՑին ոնհֆլեկտորտեսությանՀիմնական էին բացատրում մարդու Հոգեկան գործունեության մեջ րիալիստորեն աշխարճի արտացոլումը գլխուղեղիկողմից: շրջապատող Ի. Մ. Սեչենովը, հ. Պ. Պավլովը, Ն. 0. Վվեդենսկին, Ե Ա. 0րբեզարգացնում էին Չ. Դարվինիէվոլյուցիոն տեսուլին ֆիղիոլոգիայում դպրոցները մեծ դեր խաղաՔյունը: նրանց Հիմնաժ ֆիզիոլոգիական ցին նլարդային Համակարգի, արյան շրջանառության, մարսողական է ուսումնասիՀենարանաշարժցղականծամակարգերի

գորժունծության

րությանբնագավառում: Ի.

Մ.

Սեչենովն իր

«Մտքի տարրեր»,«Ո՞ւմ

ն

ինչպե՞ս մշակել

աշխատություններում Հոգեբանությունը» «Գլխուղեղի ոնֆլեքսները» ն

շարադրեց երեխայի բարձրագույն նլարդային գործունեության ձնավո-

սաչմանեց,որ երեխայինյարդաֆիզիորումը: Նա, մասնավորապես, լոգիական առանձնաչծատկություները պարզ ձնով երնան են գալիս` նրանց կյանքի դեռ վաղ Պ.

"Ն.

Այդ միտքը ժամանակաշրջանում:

զարգացրին

Ն. Ս. կրասնոգորսկին, Պավլովը,Ա. Գ. հվանով-Սմոլենսկին, ն ուրիշներ: Գունդոբինը

Պ.

Ի.

երեխաներիտարիքային կազմաբանությանն ֆիզիոլոգիայի վերաբերյալ Հիմնական ճնետազոտություններըկատարեց ն. Պ. Գունդո1906 բինը Այդ Հետազոտություններն ամփովվեցին թ. նրա Հրապա-չ րակած «Մանկականտարիքի մեծածավալ աշխատության մեչ: :

առանձնաձատկությունն

Հետագա զարՏարիքային ֆիզիոլոգիայի կազմաբանության `

ու

դացման գործում էական ներդրում էին Պ. Ֆ. 1եսգաֆտիաշխատանք-: մշակվեցին մանկան կազմաբանության ու ֆիզիոլոները, որոնցում գիայի կարնորագույն ճարցերը ֆիզիկական դաստիարակության մեջ: ԳՋ. Ֆ. Լնսգաֆտնընդգծում էր ֆիզիկական ու դաստիարակության սպորտի դրական, կարնոր դերը երեխաների դեռածասների Հոդեկան զարգացման մեչ, Հաստատում էր մտավոր, բարոյական ֆիզիկական դաստիարակությանփոխադարձ կապն ու միասնությունը: կ. Դ. Ուշինսկին պնդում էր, ոբ մանկաՀայտնիմանկավարժ ու

ու

՝

վարժներն

ու

պարտավոր դաստիարակները

են

մանրամասնորեն̀:

ն Հոգզեհրեխաների ուսումնասիրել կազմաբանության,` ֆիզիոլոգիայի `

վերպով կարողաչ. բանության Հիմունքները, որվեսզի նպատակասլաց մտավոր զարգացնել աճող սերնդի ֆիզիկական նան ու

ները:

-.

ԵՐԵԽԱՆԵՐԻ ԵՎ ԴԵՌԱՀԱՍՆԵՐԻ ՏԱՐԻՔԱՅԻՆ

ՍՍՀՄ-ՈՒՄ

ունակություն-

ՖԻԶԻՈԼՈԳԻԱՆ

մեծ Հոկտեմբերյան

կոմունիստական Հեղափոխությունից Հետո կուսակցություն սովետական կառավարությունը սկսհցին մեծ ուշադրություն դարձնել երեխաների խնամքին ու առողջությանը: Դեո-` նս քաղաքացիական պատերազմի երկրի ժողովրդական տնտեսուի, քյան ծանը տարիներինՎ. Լենինի ստորագրությամբ ծրապարակվեՑին մանկության մայրուքյան պածպանության, երեխաների սննդի ու բարելավման մասին շատուկ դեկրետներ,իսկ առողջապածության լուսավորության ժողովրդական կոմիսարիատների կողմից մշակվեցին պածպանության, ուսուցերեխաների ու դեռածասների առողջության ման ն վերաբերյալ մի շարք գործնական միջոցադաստիարակության ու

.-

ու

-

ու

ռումներ: ու դեռաճասների տարիքային ծիմնաֆիզիոլոգիայի, երեխաների -

|

՛

կանՀարցերիմշակումըմեր երկրում ներկայումսկատարվում է ֆիզիոլոգիական, բժշկական, մանկավարժական ե ֆիզկուլտուրայի մո250 գիտաՀչետազոտականինստիտուտներում ն մի շուրք տավորապես Հաստատություններում: ԳիտաՀչետազոտաուսումնական բարձրագույն կան աշխատանքներըղեկավարվում են ՍՍՀՄ մանկավարժական դիտարիքային ֆիզիոլոգիայի ինստիտուտի տությունների ակադեմիայի է որը թվականին: 1952 թ. կայացավ տարիքա-՝ կողմից, Հիմնվել յին ֆիզիոլոգիայի Հարցերին նվիրված ճչամամժիուքեննական առաջին պոնֆերանսը, իսկ 1970 թ. տեղի ունեցավ տասներորդ կոնֆերանսը: ԳԼՈՒԽ

ԵՐԿՐՈՐԴ

ՄԱՐԴՈՒ ԱՆՀԱՏԱԿԱՆ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ.

ե զարգացում ժառանգականություն

Զարգացումըսովորաբարդիտվում է որոլես ընդանուր

ներդաշնակ պրոցես, որը միաժամանակ իր մեջ ունի շոտ անձավասարաչափություններ, Մասնավորապես,անջատականզարգացման որոշակի տարիքային ժամանակաշրջանում օրգանիղմի այս կամ այե ձճամաու

-

,

մարգի զարգացումն առաջ է անցնում մյուսներից: Այլ խոսքով, զարամեն մի առանձին գացումը տարաժամ է: Ընդ որում, զարգացման իր մեջ կրում է անցյալի մնացորդներ, ներկայի յուժամանակաշրջան ն ապագայիսաղմեր: Այդպիսի բաճատուկառանձնաՀատկություններ ձամար միասնությունը Փակասությունների ծառայումէ որպես խթանիչ ուժ: Անչատական զարգացման ընթացքը որոշ որի գիտնականների մոտ ստեղծեց մի վնասակար կարծիք, ըստ մարգկային կյանքի որոշակի ժամանակաշրջան լիարժեք է, իսկ այլ» ոչ լիարժեք: (Որպես վերջինիս «րինակ, որոշակի ժամանակաչրչան՝ բերվում էր դեռանճասության ժամանավաշրջանը:) Այս ենթադրությունը, անշուշտ, զուրկ պետք է Համարել դիտական Տիմբից: Մբաժամանակչատ պայմանականպետքէ Համարել նան անճա-չ տական. ղարգացման բաժանումը տարիքային առանձին ժամանակաշրջանների, քանի որ դժվարէ ասել, որ օրն է սկսվել ն որ օրն անցել տվյալ տարիքայինժամանակաշրջանը: Անչատականզարգացման տեսության պրոբլեմների սկսվել է դեռ անցյալ դարի կզբին։ Այդ ասպարեզում կատարված առաջինաշխատանքների մեջ աչքի էր ընկնում Ֆրիտչ Մյուլլերի տեսության սկզբունքը: հր «Հանունդարի(1815--1892)զարգացան վինիզմի» աշխատության մեջ ծավալուն փաստական նյութի Հիման վրա նա նհղրակացնում էր, որ մարդու սաղմնային զարգացմանընթացքում լիովին արտացոլվում է նրա պատմական զարդացումը: Ավելի ուշ խոշորագույն բնախույզ է. Հեկկելը (1834--1914)ձնուվլերպեց այսպես կոչված բիոգենետիկական օրենքը.«Զարգացող մարդկային պտուղը Համառոտակիորեն կրկնում Է մարդկային ղարպատմությունը»: Հենց այս գիտնաչ դացման միլիոնավոր տարիների կանիկողմիցառաջին անդամտարբերակվեց օգտագործվեց«Սնտոգնենեզ»(անճատականղարդացում) ն «Ֆիլոգենեղ»(պատմական զարդացում) տերմինները: Հեկկելի զարգացմանՀայացքների ձամակարգը Քըննադատվեց ականավոր գիտնականԱ. Ն. Սներցովիկողմից: Չնայած դրան, մի շարք ամերիկյան ծետաղզոտողներ փորձում էին տարածել Հեկկելիօրենքըերեխայի նետծննդյանզարգացմանվրա: Մ. Հոլլը ե Ռ, Հետչինսոնը եկան այն սխալ եզրակացության,որ երեխայի եւոծննդյան ժամանակաշչրջաններում կրկնվում է մարդկային զարգացման

գարգացման ուսումնասիրության ՛

՝

`

մչակումբ

՛

ու

ոուս

խստորեն

պատմությունը: Այս գիտնականները փորձեցին դասակարգելհտծննդյանզարգացումն ըստ տարիքայինժամանակաշրջանների. առաջինը (մինչն Տ

:

վայրենության, երկրորդը (5--12 որսի ու: )՝ տարեկան տարեկան)՝ նհրրորդը (12--14 տարեկան ավարի ձեռք բերման, )՝ Հովվական, չորրհրդը

-

տարեկան) Հողագործության, Հինգերորդը (16--20 տարե-

-(14--16

ժամանակաշրչան: կան) առնտրատարդյունաբերական

իրականությունն

չի արտացոլում Այս դասակարգումը, անշուշտ, անընդունելի է, չնայած վերջին ժամանակներս Արնեմուտքում հրեան եկան Հոլլիու Հեւտչինսոնի անձատականզարգացման տեսությունը վերականգելու նոր փորձեր:

է ՍՍՀՄ մանկավարժական Մեր երկրղւմ- Հաջողությամբ մշակվում, գիտությունների ակադեմիայի ակադեմիկոս Հ. Ա. Մարկոսյանի առաջ

զարգացման սկզբունքը, ըստ որի անչճաքաշած օնտոգենետիկական տական զարգացումն իրենից ներկայացնում է մի միասնական պրոպես: Րա այդ սկզբունքի, մարդկային օնտոգենեզին բնորոշ է կենսաՄարկոսյանի բանական Համակարգերի Հուսալիությունը: Ըստ Հ. Ա. մարդն օժտված է կենսաբանական Համակարգերի աճող ու ղարգացող ժաբազմացման բարձրաստիճան Հուսալիության, Հատկանիշների ռանգաբար փոխանցման ն նյուքափոխանակության ունակությամբ: օժնտոգենեղում կենսաբանական Համակարդի Հուսալիությունը կազմող տարրերի ավելցուկի, կիկնօիրականացվում է Համակարգը րինակման ն Համակարգի առանձին` օղակների շարժուն փոխազդեցության սկզբունքով: կենսաբանական Համակարգի «ճուսալիությոօւնըկազմում է ֆիլոէ դենետիկորեն օնտոգենետիկ զարգացման Հիմքը, որն ամրապնդված ճն եհրկանէ գալիս արտաքին միչավայրի կոնկրետ պայմաններում: `

Սաղմիառաջացումըե

զարգացումը

մեջ գոյություն ունի բազմացման երկու ուղի՝ Սեռական բազմացումն իրենից ներկայացնում է նոր օրգանիզմի զարգացում, որը կատարվում է արական իգական շատ սեռական բջիջների ձուլումից Հետու Սեռական բջիջներն ունեն

բնության կննդանի

սեռական

ու

անսհոչ

ու

ն՛ ձվաբջիե՛վ սերմնաբջիջը ընդձչանրություններ: (սպերմատողոիդը),

պլազմայով: Վերջինսիր (օվոցիտը) օժտված են բջջաթաղանթով մեջ պարունակում է օրգանոիդներ, կորիզ ն կորիզակ, որոնք լավ են երնում էլեկտրոնային մանրադիտակով: իջջաթաղանթն ընտրողաբար թափանցելի է տարբեր իոնների Համար: 0րդգանոխդներից կաքնոր են միտոքոնդրիումները, ներքին թաղանթները, լիզոսոմները, Գոլջիի ն կինետոսոմները ռիբոսոմները, ցենտրոսոմները (ձվարջջում) սարքը, են Միտոքոնդրիումներում սինթեզվում ադենոզին(ըռնրմնաբջջում): է ծռաֆոսֆորականթթու, որը ծառայում բջջի Համար որոլնս էներչը

ու

'

ռս `

այդ իսկ պատճառով միտոքոնդրիումներին Հաճախ զիայի աղբյուր անվանում են «ուժային կայաններ»: Բջիջըպարունակում է 50-ից մինչե 5000 միտոքոնդրիում, որոնց երկարությունը 3--4 միկրոն է: կիզոսոմեն Գոլջիի սպիտակուցալուծիչ ֆերմենտներ ներում պարունակվում

ծառայում է որպես սննդանյութերի Ռիբոսոմպածնստարան: ներում սինթեզվում են սպիտակուցներ: Ձվաբջջի տրոչման պրոցեսարքը

սում

գալիս երկու ցենտրոսոմներ, որոնք կազմում են իլիկաձե գոյացություն:

Հանդես

ների

Հետ

են

միտոքոնդրիում-

Սեռականբջիջներիկորիզներում սինթեզվում է ԴՆԹ-ի ու ՌՆԹ-իթ մեչ, փոխանցելով գենետիմասը: ՌՆԹ-ն անցնում է պլազմայի կական տեղեկությունը՝ինֆորմացիան բջջապլազմային։ Կրկնակիպա-

մեծ

փուրաձնԴՆԹ-իմոլեկուլն

իր մեջ պարունակում է նուկլեոիդներ, որոնց որոշակի խմբավորումը կազմում է ժառանգակիրը: ԴՆԹ-Ն

կազմվում է մուտացիային ընտրության Հետկանքով։ ժառանդգակրության ընդճատությունը պայմանավորվածէ ԴՆԹ-ի մոլեկուլի ինքնա-

յուրաճատուկ ֆերմենտի ստեղծուփով՝

տակ:

պոլիմերազի ազդեցության

Սերմնաբջիջն իրենից ներկայացնում է բարձրաստիճան տարբե Հասած շարժուն Բջիջ(50 միկրոն երկարությամբ): Կազմված է երեք բաժնից՝ գլխիկից, մարմնից ն պոչից: Սերմնաչեղուկի1 մլ-ում պարունակվում է մուտ 6000 սերմնաբջիջ։Բջջի կորիզի պարունակում է է սնրմՔրոմոսոմների ճապլոիդ (կենտ) Հավաքածու, որը րակման

նարբջջի ղարգացմանվրոցեսում:

ատեղժվում

|

Սերմնաբջջչի առաջային բնեռի շրջանում գոյություն ունի` պատյանիկ, որը պարունակում է աքրոսոմա (բեղմնավորմանսարք): Վերչինս կազմված է ծիալուրոնիդազա ֆերմենտի: Սերմնաճեղուկիմիջանկյալ մասով անցնում է 9 զույգ րից ու մեկ զույգ ցենտրիոլներիք կազմված առանցքաթելը:։ Պոչթ կազմվաժ է առանցքային թելիկներից,բջջի միջանկյալ մասը զբաղեցված է միտոքսնդրիումներով: իգական սեռական Բջեջը՝ ձվաբջիչը ստեղծվում է օվոգոնիանեչ տից որոնք ունեկ բշտիկային բյիջչների ձն։ Բշտիկի մեջ ձվարչիչը անվում, աճում ու զարգանում է: նորածին աղջկա ձվարանը պարուչՀոծ նակում է բազմաթիվ դասավորված բշտիկներ: Սնռաձասունացման Հետ ստեղծվում են առաջային բշտիկները, որոնց քանակությունը Հասնում է 4000-ի: կյանքի ընթացքում զարգանում ու Հասունանուփ հեն դրանցիցմոտ 500-ը, որոնք ենթակա են բեղմնավորմանչ

թելիկնի-

|

՛

տր

5`

ԲՏԱ:

:

ԷՉ:Տ2ԻՆոՔԻՅոաւշԻՆ ԵՆԸ

Հա

Ն. 2198

"8ԵՆՏՐՈՍՈՍ

"2 «շ

.

ՀՀՀ

ՀԱ

ԹԻԲՈԱՈՄՆԵՐ:.

628:

«բ

ընդճանու-սխեման.էլեկաբռնային բջյի ժամաճակակից Նկ. 1. Կենդանական տակ: մտնբադիտակի

է դրական թեՍերմնաբջչիշարժումը ղեպի ձվաբջիջը կատարվում մոտաքսիսի եղանակով, որը մշակվել է պատմական վաղ զարգացման այլն ժամանակաշրջանում,երբ բեղմնավորումըկատարվում էր օրզտնիզմից դուրս՝ արտաքինմիջավայրում:

3552..3

ԻաԳՐԸԴԱՐԱՆ

|

.-

։

ատ

այ

Ն

|

Սարիի

ա

ա

"

արտադրումէ Զվաբջիչջն

թիմիական ակտիվ նյութեր, որոնք պայմանավորում եջ սերմնաբջիջների շարժումը:Սերմնաբջիջների էներգետիկան՝ գլիկոգենային պաշարը լիովին բավականացնում է նրանց 24 ժամվա Սերմնաբջչիբեղմնավորման ունակենսագործունեությանը: 36 ժամի: Բեղմնավորման Համար Հասնում է կությունը սերմնաբջիջն անցնում է ֆալոպյան փողի մեջ, ձուլվում ձվաբջջին, որն ընկնում է ասրգանդը ն այստեղ զարգանում: Ներքին միջավայրում կատարվող ունի ոռնհուռաքսիբեղմնավորման պրոցեսում կարնոր նշանակություն սը` Հծոսքըիգականի ներքին սեռական օրգաններից դեպի արտաքին

օրգանները:

չերմությունը Սերմետբջջի

ի

1--2

աստիճանով ցածր է մարմնի-է մարմնի ջերմությունից, իսկ ձվաբջչինը՝ Հավասաի ջերմության: երմնաբյջից շատ ավելի բարդ կազմակերպված ձվաբջիջը պարունակում է սննդանյութի որոշակի պաշար: Տարբեր կենդանիների ձվաԲջիջները տարբեր են. նշտարիկինը սակավադեղնուցային են, երկկենչափավոր դեղնուցայինչ թռչուններինն ձկներինը՝ բասզցաղներինը՝ ու

մադեղեհուցային:

կաթնասուններիտնական սաղմնագոյացման Համար անձչրաժեշտ պաշար: Շրջափոխության՝Լվոլլուցիայի պրոցեսում մարդկային սաղմի զարգացումը դարձել է ներարգանդային, ձվաբջիջը՝ կավադեղնուցային: Մինչն բեզմնավորվելը ձվաբջիջըընկճված վիճակում է, եդ որում, Քթվածնի կլանումը սակավ է, իսկ ֆերմենտատիվ ակտիվությունը՝ ցպածրաստիճան։ԲեղմնավորումիցՃճեւտո ձվաբջիջն անցնում է ակտիվ է դեղնուցի

սա-

վիճակի. երնան են գալիս կեղնային ճատիկները, ձվաբջջի մակերեսը ժաջկլում ամուր քաղանքով, է ձվարջիչը սկսվում պոլիսախարիդային մ տրոտճվել: առաջին փուլում ձվաբջիջը բեղմնավորՍաղմնային վում է, որի չետնանքով առաջանում է միաբջիջ սաղտ ղզիգոտաո է: Սաերկրորդ փուլում ղիգոտան, Սաղմնադգոլացման տրոծչվում կայն, դեռես չտրոծված ձվաբջջում Հնարավոր է տարբերել Համակար128 ն այլ գերի տարբեր մասեր: Հ, 4, 8, 16,'32, 64, շարունակվող կարգի տրոծման ծետնանքով ստեղծվում է բջջային մեկ կույտ՝ մորուլա, իսկ սաղմը դառնում է բազմաբջիջօրգանիզմ: երրորդ,բլաստուլային փուլում գոյանում է բուշյու Չորրորդ, գաստրուլլացիայի ն առանցքային օրգանների գոյացման փուլում տեղի է ունենում առաջնային տարբերակում, Համակարգերի ստեղծվում են երեք ճիմնական սաղմնային թերթիկներ՝ էկտո (արտաքին ), մեղո (միջին) ն էնդոդերման (ննրքին), որոնցից սկսվում է ու 1` օրգաններիսաղմնադրումը:

է

-

զարգացման

:

,

Հյուսվածքն

ՍաղմնադոյացմանՀինգերորդ փուլն իրենից ներկայացնում Է որը Հիստո-ն օրգանոդենեղզիժամանակաշրչանը, տնումէ մոտ 3 ամիս: ին չպեստեսնումնենք, սաղմնային զարդացումը սկսվում է բեղմնավորման մոմենտից։ Այդ մոմենտից ձվաբջջում ստեղծվում է բրոմոսոմների դիպլոիդային (զույգ) Հավաքածու, քանի որ .Փայրական ու մայրական կենտ ծավաքածուքրոմոսոմները ձուլվում են: ծաստատված է, որ արական (7) է: Ներկայումս անվիճելիորեն իգականՐ տեռականբջիջները պարունակում են 22-ական զույգ մարմբջիջներ նմեկական ղույգ նական (սոմատիկ) սեռական բչիչներ: կնոջ: ուտ դրանք բաղկացած են երկու միանման չ (իքս) քրոմոսոմներից, իսկ տղամարդու մոտ՝ երկու տարբերքրոմոսոմներից՝Ճ նՄ(իգրեկ):Այդ: պատճառով էլ տղամարդու քրոմոսոմային Ճճամալիրընշվում է Ճ7 ֆորպարզված: Օ։0Միաժամանակ իսկ կանանցը ՊՃՃ ֆորմուլով մուլով, է, որ սեռական բջիջների գոյացման ժամանակ սերմնաբջչի ն ձվաԲջջի մեջ թափանցում են լուրաքանչյուր զույգից մեկական քրոմոսոմԷ իսկ տղամարդու կնոջմուտ բոլոր դեպքերում դա կլինի 2»քրոմոսոմը, մոտ կամ Հ, կամ 7 քրոմոսոմը, քանի որ սերմնաբջիջներիմի մասը ռլարունակում է Ճ թրոմոսոմ, իսկ մյուս մասի՝7 Քրուոսում:եվ եթե ձվարչջչին բեղմնավորում է Ճ քրոմոսոմ կրող սերմնարբչիչը, ասպա ծնվում է աղջիկ ն նշվում է չՃՃ ֆորմուլով, իսկ երբ ձվարբջիչըբեղմնավորվում է 7 քրոմոսոմով, ապա ծնվում է տղա ն նշվում է 7 ֆորմուլով: Այսպիսով, ապադա մարցու. սնոր կանխորոշվում է դեռ բեղմժնավորմանչն ղիդոտի գոյացման մոմենտից: -

ծաստատված Հետազոտություններով

է,

որ

րեղմնավորման որոշ-

սպլայմաններում սաղմնադրված օրգանիզմում ծայտնաբերվում են սեռական ու մարմնականքրոմոսուների ոչ 22 ղույգ՝ նորմալ։ այլ երեակա որի Հետնանքն է Դաունի Հիվանդությունը՝ Քրոմոսոմներ, ապուշություն, ծայրաստիճան թուլամտություն արտաճայտությաժբ, կամ Հչեմոֆիլիան՝արյան մակարդունակության խիստ նվաղումը: Բեղմնավորման ամենասկղզբնական փուլում ձվաբջջի թափանցիկ է թաղանթը լուծվում սերմնաբջչի Հիալուրոնիդաղզաֆերմենտի ազդեչ ցության տակ: Հաջորդ փուլերում ստեղծվում է ոլրոնուկլեուս-սինկաբիոն, ն բեղմնավորված ձվարբչիչըսկսում է տրոճվել: Քեղմնավորված տրոճված ձվարբջիչը՝մորովան, վերածվում է բլաստովայի ն «ետո՝ գաստրուլայի: բլաստոմերների, Գաստրուլայի են արտաքին, միչին ու սաղմնային փուլոմ ստեղծվում ներքին սաղմԲջիջները դեոնս խոր 6տարնաթերթիկները: ՍաղմնաչՀյուսվածքային բերակված չեն, սակայն նկատվում է արտաՀայտվածնյուքափոխանաչ կություն միտուտիկակտիվություն: Հյուսվածքարջջային տարբերակու

ու

ճետնանքով, սաղմնային կյանքի երրորդ շաբաթից» արտաքին աաղմնաթերթիկումստեղծվում են զգացողական նյլարդաբչիչներ սոմիտներչ իսկ միջին սաղմնաթերթիկում՝ սպլանխնոտոմներ: զգացողական նյարէկտոդերմալ ծյուսվածքից, սոմիտներից են էպիթելն մաշկային նյարդային ճամա«դարջիջներիցզարգանում կարգը, միջին սաղմնային թերթիկից՝ կմախքը, մկանունքը, արյունատար ճամակարդը ն միղասեռային օրգանները, իսկ ներքին սաղմնային թերթիկից՝ ներզատականգեղձերը, թոքամիզը, մարսողական Խողովակի էպիթելի զգալի մասը, լյարդն ու ենքաստամոքսային գեղձը: Վ, որ սաղմնային կյանքի երրորդ շաբաթվա րնձատկանշական Քացքում Հիմնադրվում է կենտրոնականնյարդային Համակարգն ու մաշկային ծածկույթը, չորրորդ շաբաթում՝ Թոքերը,լյարդն վաՀծաՀենարանաշարժողական իսկ 5--Ց-րդ նագեղձը, շաբաթում՝ սարքը: Այսպիսով, տարբեր օրգանները 4ճիմնադրվում ու՛ղզարման

ու

ու

ու

ու

դանում

տարբեր ժամանա-

են

կաշրջաններում, ընդ օրում, ետծննդյան կյանքում նրանց զարգացումը՝ տարբերակումը

էչ շարունակվում

`

` .

ԵՐեխայիօբգանիզմնու միջավայոր

երեխայիաճի

«Վարքի առում

Նկ. 2. Նշտաոիկի

Ն

Րուլյացիան,

գաստ-

զարդգաց-

:

րայր է" ՛

ձվարբչիջչբնեռային մարմնիկով. Բ--ձրկբչջչային փուլ, գ-չորսբջշջային փով, գ--ութբջջային փով, հ--տասնվեցքջջային փուլ, ա--ճասուն

ու

ճամար շատ կարնոր նշանակությունունեն Թե՛

ման

Վ--նրքաուներկուբջյային փով, է--բլաստուլլա

յունը:

Մա

:

Միջավայրը լայ

է: ԱյնընդՀասկացողություն

գրկում է ինչպես արտաքին, ներքին աղզդեցու-

Ք--բլաստուլայի կտրվածք, Թ--վաղ ղզասորուայնպես էլ լացի, վեզետատիվ գագաթում սկավել է ն է երէ ներփքում, ժ--վերջնական գաստրուլայ ներփջումը վերացել է ն գոյացել՝ է քլաստուղոր: 1--բնեռային մարմնիկ, 2--քբլաստոցել, 3--

թյ":

խայի փրա' Մարդու

օրգանիզմի կառուցվածքա

էկտոդերմա, 4--էնդողերմա, աղիքի խոռոչ, 6--բլաստոպոր:

5--առաջային

զարգացման յդործառական

«ամար վճռական է սոցիալական

միջավայրիդերը, որը

պայմանավորում է երեխայի

դաստիարակությունը՝ "ակտիվ,ծամակարդված, աղնպատակադրված ճողնեկան ֆիզիկականպարդացմանվրա: դեցությունը '

ու

.

.

`

'

-

է արտաքին ներերեխայի օրգանիզմը մշտապես.ենթարկվում օդի, ջերմության, լուսավորության, Քին միցավայրի գորժոններին՝ աննդի ն արյան չորմոնների ազդեցությանը: Այս պայմանները զդգաֆիզիկական զարգացման րնլիորեն ազդում են երեխայի մտավոր թացքի վրա։ կյանքի բնականոն պայմաններն անմիջական ազդեցու-՝ շնչառության, արյան շըր-. թյուն են թողնում նյուքափոխանակության, մարսողության վրա: նլութափոխանակությանքանաջանառության որակական այն փոփոխությունները, որոնք առաջ են գալիս կական կյանքի բնականոն պայմաններում, մեծապես ազդում են օրգանիզմի աճի, ֆիզիկական մտավոր զարգացման կառուցվածքի վրաւ Այներեխապես որ, փոխելով կյանքի պայմանները, Հնարավոր է ազդել ների ֆիզիկական ու մտավոր զարգացմանընթացքի վրա: ֆիզիկական վարժությունդաստիարակության, Աշխատանքային ն ճիշո կազմակերպման ների, ուսուցման, սնուցման կենցաղի ֆիզիմիջոցով Հնարավոր է խթանել երեխաների մտավոր կական զարդացումը: Հետնողական ֆիզիկական աշխատանեն կնլարդաֆիզկուլտուրան սպորտը. Քը, կատարելագործում, զգացողության յին Համակարգի օրգանների դործառություվենը, բարձրացնում ֆիզիկական մտավոր աշխատունակությունը, րբափոխումեն օրգանիզմի կառուցվածքն Ճճակազդեցությունը: ծձակազդեցությունըօրգանիզմի Հատկություն է արտաթինմիջավայրիազդեցության տակ՝ փոխելու իր ֆիզիոլոգիական գռրծառությունր Այն մասնավորապես արտածայտվումէ արտաքին միջավայրի վնասակար գործոններին պաշտպանական ակազդմամբ, ինչպես նան օրգանիզմի կենսագործունեությանփոփոխությունամբողջական ններով:Հակազդեցությունըտարիքի Հետ աստիճանաբար բարձրանում է, որը զգալի չափով պայմանավորվածէ ծամակարգի նյարդային ներզատականգեղձերի զարգացմամբ: նորածին երեխայի ճակազդեչ ցությունըշատ թույլ է ն կատարելագործվումէ տարիքի Հետ. Ծերության ժամանակաշրջանումնյարդային Համակարգի գործառությունը նվազում է մեծ չափով, ն ճակազդեցություննընկնում է՛ Ս: Փլաստիկականությունը՝ օրգանիզմի ծարմարվողականությունը մեծ է կրտսեր տարիքում ն կազմագործառականխախտման ծանդեռլը արտածայտվում է գործառության փոխադարձմամբ՝ Համակչոմաժբ որեէ օրգանի վնասման դեպքում: Պլաստիկականություն արտաՀայտվում է այնպիսի պայմանական ռեֆլեքսների գոյացման մեջ, են որոնք ապաՀովում վնասված օրգանիԿիասնակի կամ լրիվ փոխարինումը մյուս օրգանների կողմից: ղաստիարակությանմեջ մԺեժ՝ դերէ ժառաներեխաների պաճելու ժառանգականտե-Հգականությունը՝ օրգանիզմի ու

ու

ու

ու

ու

ու

ու

ու

ու

ու

ու

ու

:

խաղում ժատկությունը `

|

.

ղեկությունը, Հաղորդելով այն մեկ սնրունդից մյուսին: մառանգակապածպանությունն իրենից ներկայացնում է օրգանիզմի ունակությունը նելու նմանությունը սերունդների ժառանգականչշարբում: ներքին միջավայրի ն ժառանգականության ազդեցուչ Արտաքին, մարդկային օրգանիզմն իրականացնում է ժա"թյան պայմաններում միջավայրի կոնկրետպայմաններում: ռանգականությունը ենթարկվում է Գ. Մենդելի կողմից ժառանգականությունը մանված Հիբրիդների առաջին սերնդի միատեսակության ն ժառանգական Հատկությունների բաշխման անկախության օրենքներին: ժառանփոխանցվել մի սեդական տեղեկությունը կարող է պածպանվել կորիզային քրոմոսոմներընդից մյուսինբջջային պրոտոպլազմայի դ եպքում ժառանգական փոխանբի միջոցով: Առաջին ճատվկանիշների է ցումը պայմանավորված ձվաբջջի պրոտոպլազմատիկ առանձնաՀատկություններով, երկրորդ դեպքում՝ սերմնաբչջջի ձվաբջջի կորիանժառանդականտեսակային ղային առանձնաձՀատկություններով: ճատական ամբողջ ինֆորմացիան՝ տեղեկությունը, Հիմնականում պատէ պանվում Ճավամոլեկուլյար՝ դեզօքսիռիբոնուկլեինաթթվի '

սաՀ-

ու

ու

ու

ու

ժառանգակրի Քածուի՝ (գենի)մեջ: Հայտնիեն ժառանդականՀիվանդություններ

ու

«րոշակի կառուցված

գործառական ժառանդական խանդարումներ՝ Հեմոֆիլիան, բնածին խուլ-Համրութցյան ժառանգաբար անցնող ձները, գաճաճությունը: Գոյություն ունի «իվանդությունների ժառանգական նախաՀակվածությո օրգանիզմի կառուցվածքի ու գործառության խախտման նկատմամբ:

Ժառանգական նախաչակվածություն ունի ճնշման տոնիան (զարկերակային տը, տուբերկուլյոզը,

քաղցկեղը:

կարճատեսությունը, Հծիպեր-

կայուն բարձրացումը), շաքարախ-

կարճատես ծնաղներիցերեխան կարող է ժառանգել տեսողական կառուցվածքը, իսկ կարճատեսությունը զարգանում է ՀեՀամակարգի մեծ մասամբ այնպիսի պայմաններում, որոնք առաջացնում տագայոլմ, են տեսողական գերլարվածություն, Հայտնի է, որ կրտսեր դպրոցական ժամանակաշրջանումկարճատես երեխաները զգալիորեն ավելի քիչեն ն նրանց կարճատեսությունը քիչ է արտաճայտված, քան միջին ու ավագ դպրոցական ժամանակաշրջանում: կախված աչքի բնածին տարբերկառուցվածքիցժառանգական նախաճակվածությունից, արտաքին միջավայրի միննույն անբարենպաստ պայմանը, որն առաչացնում է տեսողության գերլարվածություն, որոշ դեպքերում առաջ ու

բերում

կարճատեսություն:

չ

Այն երեխան, որ ՀիպերտոնիայովՀիվանդ ծնողներից ժառանգել Հիպերտոնիկ կառուցվածց՝ մարմնամասերի լայնակի տրամագծերի գերիշխումով, շատ Հեշտ է Հիվանդանում այդ Հիվանդությամբ»

է

ավելի

.

ու քան ասթքենիկ՝ նորմոսքենիկ կաերկայնակի չափերի գերիշխումով ռուցվածք ունեցող երեխան. ՀիպերտոնիկնախաՀակվածության ֆոնի վրա նյարդային Համակարդի ամենօրյա դգերլարումը, դերշոգնածուչ թյունը, բացասական Հույղերը, ընդչարումները դպրոցում կամ ընտանիքում շատ շուտ առաջ են բերում զարկերակային ճնշման կայուն Քարձրացում: ու դաստիարակութքյանանրարեերեխայիմտավոր "ֆիզիկական նպաստ պայմաններում շատ չճաճախ երնան են զալիս ժառանգականության ու ժառանգական նախաճակվածության դիական ու բացասական Հատկությունները: Մանկավարժը պետք է Հաշվի առնի դասն ուսուցման սյնջ արտաքին միջավայրի անբարե-չտիարակության նպաստ պայմանների, ինչպես նան ժառանգական գործոնների ազդեությունը երեխայի զարդացման, առողջության, վարքի ն ուսուցման վրա' Դրական կամ բացասական' Հատկանիշների ղզարգացման ծամար վճռական նշանակություն ունեն սոցիալ-տնտեսական, ինչպես նան տեղական (կլիմայական, աշխարչագրական) պլայմաննեեն թֆրեխայիֆիզիկական ու մտավոր զարգացման Իր» որոնք չափվի վրա: Բացի այդ, պետք է ճաշվի առնել սեռային ու-անչատական այն տարբերությունները, որոնքաղդում են ժառանդականության դրական ու բացասական Հատկանիշներիզարգացման վրա ժառանդականության նշված Հատկանիշները երնեաննն դալիո տարբեր ժաքրոմոսոմայինմուտացիաների Հետնանքով՝ անկախ ու ռանդակիրների շղթայակցված ժառանգման ֆոնի վրա: ժառանդատիպը՝գենոտիպը, պատկերացվում է պովորաբարՀեղուկով լիքը լցված անոթի ձեով. խորքում, ճատակի մուռ տեղադրված դժվար վերափոխվող ժառանգակիրմասնիկները Հին, ֆոնսերվատիվ,

ժառանգական

ազդում

|

ներ

»

.

ազգային (ռասայական,

պատտկանելիությունը որոշող),Մակե-

րնեսին մուտ գտնվող մասնիկները՝ նոր, մեծ մասամբ ձեռքբերովի ու Հճեշտ վերափոխվող ժառանդակիրներ են (ժարմնաՀամեմատաբար կազմական, ընտանեկան պատկանելիությանգեները): Ներկայոմս ընդունված բազմակիության օրենքի Փամաձայն՝ տարբերմակարդակներիժառանդակիրները փոխադարձ ազդում են միմյանց վրա, օրինակ, ռասայական պատկանելիությունը բնորոշող Ժառանդակիրներըղգալիորեն ազդում են աճող ու ղարդացող օրգաե՛ Հոգեկան աճի ու ղարդացման Փիզմիէ՛ ֆիզիկական, վրա:

.

.-

ԳԼՈՒԽ

ԵՐՐՈՐԴ

ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ ՏԱՐԻՔԱՅԻՆ

ՕՐԳԱՆԻԶՄԻ ԱՃՆ

ՄԱՆԳԱՆ

ԳԱՄԱՆԱԿԱՇՐՋԱՆՆԵՐՈՒՄ

ՈՒ

ե օբգաննեբի աճն Հյուսվածքների

ե զաբգացումը ձեագոյացումը ու

ԱՌԱՆՁԻՆ

կառուցված

Աճը, օրգանիզմի չափերի մեծացումը՝ մարմնի բջիջների բազմացնրանց ծավալի մեծացման ու կենդանի նյութի զանգվածի ավելացման Հետնանքն է: Ընդճանուրաճը բնութագրվում է գլխավորապես մարմնի երկարության մեծացմամբ. Մարմնիերկարությունը կապված է կմախքի աճի ու զարգացմանՀետ: Այն երեխայի առողջության եֆիզիկական զարգացման գլխավոր ցուցանիշներիցմեկն է: նան Աճի Հենտ միաժամանակ տեղի է ունենում ղարգացում, այՀյուսվածքները, օրգանսինքն՝կառուցվածքի բարդացում: Ընդսմին, են կազմաբանական շերները,օրգան-Համակարգերըենթարկվում Այս ընթացքում փոխվում է օրգանների ձնը, կատարելատավորման: է օրգանիզմի գործառությունը: գործվում, բարդանում Օրգանիզմի աճն զարգացումը իրար կապված են փոխադարձ օրինաչափ կարգով: Դրանքմի միասնական պրոցեսի տարբեր փուլերն են, Աճի պրոցեսում կատարվում է քանակական փոփոխություն, որը ճանգեցնում է նոր որակի: Վերլուծելով մարմնի չափերի՝ երկարության, քաշի, կրծքավանդակի շրջագծի փոփոխություններըծնվելուց մինչե կյանքի վերջը, Հայտնի գիտնական Վ. Վ. Բունինը սաՀմանել է աճի երեք ժամանակաշրջան՝ առաջադիմական, կայունացման ն ետընթաց: ժամանակաջրջանը Առաջին ճամապատասխանումէ մարդու արազ աճի ժամանակամիջոցին:Այն սաճմանվումէ 0-ից մինչն 17 տարեկանը՝ աղջիկների, իսկ 0-ից մինչն 19-ը տարեկանը՝ ճաչպատանիների մար: Սակայն,առաջին ժամանակաչշրչանում մարմնի աճի արագությունն ըձթանում է անչավասարաչափ:Այդ պատճառովէլ աղմաջադիմական ժամանակուշրջանը բաժանում են մի քանի փողի: Առաջին փուլում, 0-ից մինչն տարեկանը,երեխայի մարմնի երկարության աճիարագությունը բարձր է: Երկրորդ.փուլում, 1-ից մինչն 3 տարհկանը, այդ արագությունը պակասում է ն գերիշխում է զարգացումը, ապա 9-ից մինչն 2 տարեկանը, նորից արագանում է աճի տեմպը, ճատկապեսկյանքի 6-ից 7-րդ տարում (ընդ որում այդ ժամանակ դադարում է ղարգացման տեմպը), 7-ից մինչն 10--11 աճր տարեկանը գադարում է ն նորից արագանում սեռաչասունաքման ժամանակամիջոցում՝ 11--12-ից մինչե15--16 տարեկանը(տե՛ս 1)։ ման,

ու

ռուս

`

ազլուսակ -

Աղ յուսակ 1

Ցածողասաբաննեոի աշակեբտնեոի մաոմեի չափերիմիջին ինտենսիվությունը

Տարեկան Տարիքը

՛

աճը

Մարմնի երբկարու-| Մարմնի զանգվածը (կգ) թյունը (սմ)

ղաներ

4,1--6,3

8-9՛

9--10 10--11

|

`

Յ,9--6,5

1,6

3,9 -6,9

3,7--,1

11-12

չըրկրծքավանդակի

ջագծի (չափը) (ոմ)

-4,0

1,0--4,0

1,7 --4,3 2,0-4,6

1, 1--4,)

2,0-5,4

1,1--4,3

1, 1--4,3

ի

Աղչիկներ

յ

3,9-6,3

8-9

9--10

4,0-7,0

10-11

4,5-8,3

11--12

4,2--8,2

-

1,4-3,8

`

1,8- 4,7

-

0,9--3,9 `

2,0--5,6

ՍԽ1-4,1 1,5--5,1

3.4-7,7

1,8--5,6

կայունացման ժամանակաշրջանըՀամապատասխանումէ մարդու տարիքի ժամանակաշրջանին, իսկ ետընթաց ժամանակաշրջանր՝ ժեթության ժամանակաշրջանին: Մարմնի առանձին մասերի աճն ու զարգացումը առաջադիմական ժամանակաշրջանումընթանում են անծամաչափորեն: նորածնիգլուխը կազմում է մարմնի մեկ քառորՃասուն դը, մինչդեո տարիքում այդ Ճճարաբերությունը կաղմում է 1:10: Հետ երեխայի գլխի չափերը տարիքի ճարաբերակցորենփոքրանում են, իսկ ոտքերի ձեռքերի բացարձակ Փարաբերականերկաեն աճում ն րությունըավելանում. Անչավասարաչափ զարգանում նույնպեսներքինօրգանները: մեջ պարզորեն արերեխայի դեռաձասի աճի ու զարգացման կն սեռային տարբերությունները: Մինչն 10--11 տարետածայտված Հասուն

`

ու

ու

ու

կանը տղան ու աղջիկը աճում եր նույն արագությամբ, 11--13 տարեկանում աղջիկն արագ է աճում: Տղայի աճի թափն արագանում է 13-14 տարեկանում: 14--15 ու տարեկանում տղայի. աղջկա աճը ծամար15 աճում է, է ավելի արազ: յա միատեսակ իսկ տղան տարեկանից աճի գերիշխումը պածշպանվում է ամբողջ կյանքի Տղամարդկանց աճի թափը դանդաղումէ 15 տարեկանում ն ՀիմԱղջկա ընթացքում: է 18-19 ավարտվում տարեկպնում, իսկ տղայինը՝ դաննականում

Լ ՛

տատարեկանում ն ավարտվում Ճճիմնականում19--20 սմ, շա0,5--1 Շատ դանդաղացածաճ, տարվա բեկանում: 22--53 տարեկանը: րունակվում է մինչն զարգացման թափի տարընթացի պայմանում Աճի քաշի միկախվածություն ճասակի չունի խիստ Հարաբերակցական է ճասակը (նույն տարիքում), ջն, բայց, որպես կանոն, որքան բարձր է կյանքի այնթանմեծ է թաշր։ Քաշի ավելացման թափն ամենամեծն տարվա վերջին այն ավելանում առաջին տարվա ընթացքում: Առաջին է 3 անգամ: Հետագայումքաշի ավելացումը մեկ տարում կազմում է,

դաղում է

ընթացքում

գոլություն

ու

ու

միջինը

կզ

շրջագիծը մեծանում Տղաների կրծքավանդակի

է 6--27

"ոարեկաՀ

13--14 տարեկանում 11--12 տարեկանում: նում, ի» կ աղջիկներինը՝ է, իսկ 14--15 տարեկանում տղաների այն ձճամարյաՀավասարվում կրծքավանդակիշրջագիծը զգալիորենավելանում է, պաճպանվելովե. Հետագայում: է գետարեկանում սկսում Տղաների ուսերի լայնությունը 6--շ տարեցտարի րազանցել կոնքխ լայնությանը: Ուսերի լայնությունը վելանում է Հատկապես 4--7 տարեկանում: Ընդ որում, տղաների ուսեէ աղառմամբ րի լայնության ավելացումն ընդծանուր չիկներին: ւ-

գերազանցում

զարգացման աբագացումը՝ Աճի, ակսելեբացիան ու

Հեղափոխությունից

Հեւոո Հոկտեմբերյանսոցիալիստական մեծ ՍովետականՄիությունում երեխաներիխնամքի, նրանը կյանքի պայմանների լավացումը, առողջապաճության ն ձատկապես մայրերի ու

երեխաների բժշկական սպասարկման ուղղությամբ ձեռջ բերված նվաճումները, ֆիզկուլտուրայի ն սպորտի մասսայական տարածումը ճանգեցրին մանկական մաճացության զգալի նվազման ավելի քան 10 անչ ծետ ծամեմատած: գափ նախաձչեղափոխական ժամանակաշրչանի

ժողովրդի կյանքի պայմանների արմատական փոփոխությունները

նան երեխանեՀետոա̀րագացրին Հոկտեմբերյան Հեղափոխությունից

րի աճն ու րի միչին էր ավելի

զարգացումը: Ընդ որում,ամեն տասնամյակում երեխանեինչպես ն միջին քաշը աստիճանաբարավելանում ճասակը, ու ավելիարագացած տեմպերով: չայրենական մեծ պատե-

րազմի տարիներին երեխաների դեռաճասներիֆիզիկական ղարդգացումը որոշ չափով նվազեց, իսկ պատերազմիցճետո նորից ՛բարձբացավ: 1955 թվականին զարգացման թափն արդեն գերազանցեցնաչ ժամանակաշրջանի մակարդակը: 1956 գթվակախապատերազմական ու

նեն13--14

տարեկան տղաների միջին

Համեմատած Հառակը՝

իսկ աղջիկներինը՝ 2--Ց որ տարեկան պատասմ-ով: թվականի «Համեմատ, նիների միջին Հասակը 1965 թվականին՝ ավելացել է 7 սմ-ով, իսկ միջին քաշը՝ 7 կգ-ով: երիտասարդ ֆիզիկական, իսկ որոշ չափով նան մտավոր սերնդի զարգացման արագացումն անվանվում է ակճելերացիա: Ակսելերաչ-՝ ՏՋիանակնչայլտորենարտաչայտվում է Հասակի, քաշի ու սեռաճասուչ նացմանթափի արագացումով, ցայտուն կերպով դրսնորվելով 10-16 «տարեկանում: արձանագրվում է կ՛ քաղաքներում, Մեր ակսելերացիան ե՛ գյուղական վայրերում: երեխաներն դնռածասները ներկա ժամիջինը 2 տարով արագ են, աճում, քան 10 տարի մանակաշրջանում սպասվում է էլ ավելի մեժ առաչ, իսկ Ճաջորդ արադացում:

թվականի չետ,

ավելացավ

Հատկանչականէ,

13--14

սմ-ով, Մոսկվայում

18--19

Կռաաաաաաու

-

ԾԵ

ՀՀԿՀՆՀՀաար

երկրում

՛

ու

տասնամյակներում

են ատամՖիզիկականսկսելերացիայի ընդճանուր Հատկանիշներն ների վաղաժամ -Կ«իոթումը,արագ` աճի նեիկարությամբ,վողազածան--ռունացումը ն ոսկրացման արագացումը:Ընդ որում, աճի.ու զարգացման տարիներին տարբեր է, Շատ արագ աճ արագությունը տարբեր է դիտվում կյանքում: Մեկ ամսական "զարգացում ներարգանդային է 10 մմ-ի, իսկ 9-րդ ամսի վերպտղի երկարությունը ճազիվ չասնում ջին այն կազմում է 470 մմ: Պողի քաշը ներարգանդային կյանքի 3-րդ են Ր

ու

,

ամսվա ընթացքում կազմում է ընդամենը

3550--4000 ւ

գ,

իսկ ծննդյան

վածին Ն

գ։

Սակայն, ծնվելուց Հետո երեխայի քաշն աճում է Համեմատաբար երեխայի ճասակը կյանքի 10-րդ օրը կազմում է 91 դանդաղ, 4--5 ամ, իսկ քաշը՝ կգ:

նորածին

Հայտնի է,

Քաշի նրեխայի

է կյանքիառաջին 4 օրվա ընքացբում կատարվում ֆիզիոլոգիականանկում, որը, սակայն, բնականոն

որ

սպլայմաններումՃազվադեպ է անցնում 0,5 կդ-ից: Քաշի այս վերականգնվումէ կյանքի երրորդ շաբաթվա վերջերին:

պակասը

կյանքի առաջին տարվա ընթացքում երեխայի աճի զարգաց25 է՝ սմ, է արադությունը զգալի Հասակը կազմում քաշը՝ 2--9 կգ: 1--Չ տարեկանում աճի՝ու զարգացման արագությունընվազում է. կաղմում է 10 սմ, իսկ Քաշը՝ 2,5 կգ: Չ--3 մարմնիերկարությունը երեխայի մարմնի երկարությունն ավելանում է 8 սմ-ով, տարեկանում իսկ քաշը՝ 2 կգ-ով: .ու

ման

մն

տարիքի նախադպրոցական

երեխաների (4--6 տարեկանում) տարեկան ժիչջչինաճը կազմում է ընդամենը 5-սմ, իսկ քաշի ավելացումը 2--2,5 կզ'

երկարության "մարմնի

՛

Հասակի, քաշի, կրծքավանդակիշրջագծի

ն

մարդաչափական

այլ

տարեկանում: Շատ չափանիշների արագ մեծացում դիտվում է 9--12 են մեծ սնռածասունացավելի չափով այդ չափանիշներն ավելանում ման ժամանակաշրջանիսկղբին ն 16--18 տարեկանում: 50--60 տարի առաջ մարդն իր առավելագույն աճին էր Հասնում Հ5--Չ26 տարեկանում, իսկ ներկայումս պատանիներն իրենց աճն 16--17 են 18--19 տարեկանում: ավարտում տարեկանում, աղջիկները՝ Սձրաձասունացմանժամանակաշրչանում մարդու Հասակն քաշը վերջին 10 տարվա ընթքացքում, անցյալ տասնամյակների չետ ծամեմ ձճամապատասխանաբար ավելանում են 2--42,5ոմ-ով ն աստած, նան 0,5--1 է սեռաձասունացմանժամանակակգ-ով: Հատկանշական շրջանի վաղ սկիզբը։ Այս շրջանում աճի արագացումն ավելի մեծ չափով է արտաձայտվում։ Վերջին տարիներին սեռաճասունացումըտեղի է ունենում ավելի արագ, քան 2--3 տասնամյակ առաչ: Մասնավո րապես աղջիկների դաշտանային ցիկլը ավելի վաղ է սկսվում: ու

`

Աղ յռուռակ մառմնիեբկարության չափերը Պատանիների

ան

աշխառճիմի քանիԵՐկՐներբում (սմ-ով)

թ. |եոոո«7925 |/970

"Երկիրը|/9»» բ. | թ. Շվեդիա . Նորվեգիա

Դանիա

ԳՖՀ ՌՍՖՍՀ

172,2

172,2

`

169,5 172,0 լ67,0

174,5 174,8 172.0 175.0

|

|70,0

|| Ֆրանսիա | |Իտալիա 177.0 Չ00Հ 179,5 179,0

180,0

'՛

թ.

167,0 167,0 170,0

|

|

168,0 188,0

173,5 '

|1920

թ.

|

|

թ.

173,0

173,0

178,0

175,0

լ

է, ոի յուրաքանչյուր տասնամյակում դիանք կանխագուշակվում

նբնան են դալու

ամիս շուտ:

երեխաներիու դեռաճասներիֆիզիկականականլերացիայի Հետ սաչ. է նան մտավոր զարգացման ակսելերացիան: Վերչինս, դիտվում հտ մնում է ֆիզիկական զարգացմանարա-. կայն,որա ՛

գացումից:

ԱիորոԻ,

աճի ու

Ֆիզիկական մավոր ակսելերացիայի Հիմնական գործոննե ու

շրջապատող միջավայրի փոփոխությունները,լիարժեք սպիտակուցավիւտամինայինսնուցումը, դրական սոցիալական տեղաշարժերը, են

բարձրացումը, աշխատանքիչնյուցական բարեկնցության մակարդակի ֆիզկուլտուրան, ռեժիմիռացիոնալ Հանգստի ապորկազմակերպումը, տբ, միջոցառումները, Քուժ-կանխազգուշական նաբանական

բնույթի ազդեցությունները: նման երնույթներում մեծ նշանակությոմբ ունի այսպես կոչված սեկուլյարէվոլլուցիան, որբ բնութագրվում է Հաջորդ անրունդների մեջ Կոեղիունեցող բազմաթիվ Հատկանիշների փոփոխություններով։Մեկուլյար էվոլլուցիայի երնույթներն` անձամասեռ են այդ երնույթն առաջ բերող գործոնների Համալիրի տեսակետից: Այստեղ պետք է տարբերել կենսաբանականբնույթի առնըվազներկուխումբ երնույթներ՝ միկրուվոլլուցիա, ժառանգատիպաբանական ն ֆիզիոլոգիական փովփոխություններումարտածայտվող Հարմարվողականությունը, ֆենոտիպաբանական, ոչ ժառանգական ձնամարդաչափական կարգի երկու խումբ երնույթներ,. փոխությունները, են մարդկության զանգվածային գաղթերի Հետ: որոնք կապված' երնույլթների մեջ մեծ դեր ունեն տվյալ որա-: Միկրոէվոլյուցիայի շակի Հատկանիշը կանխորոշող ժառանգակիրներիՀաճախականության փոփոխությունները Հաջորդական սերունդներում, ինչպես նան տրա-. ծիբրիդացմաներնույթները: մախաչման, Ֆիզիկական մտավոր ակսելերացիայի երնույթները զգալի չափով պայմանավորվածեն ֆիզիկական ու մտավոր աճի զարգացման: "որոշակի ժառանգակիրներով: Մեծ է ճիբրիդայինուժի՝ Հետերոզիսի՝ դրական ն ինբրիդինգի նեղ ազգակցական բազմացման բացասական.` դերը, Հետերողիգոտայինժառանգակիրներիզգալի տարամիտման ն: տարամիտված ժառանդակիրների ճանդիպման սակավ 4ճնարավորուու թյան չետնանքով դիտվում է Հիբրիդների ֆիզիկական մտավոր դրականՀատկանիշներիդրսնորում: նեղ ազգակցական ամուսնությունների Հետնանքով» ինբրիդինգի՝ է Համանման սերունդներում մեծանում նույնաղիգոտային Հատկանիշների Հնարավորությունը, բնդ որում սերունդըմեծ մասամբ քիչ կենսունակ է, աճում զարգանումէ դանդաղ: միջավայրից աճի ու զարգացման արագացման վրու Արտաքին սն ձնով ազդող Հա տիվ շարլավագույն լիարժեք գործոնները ՛

ու

ու

ու

սպորտը,կլիման, արնայինճառագայ ժումները, աշխատանքը, ո

Համատեղ կլանջը

-

ն սոցիալական բարենպասեՀոգեվիճակը են ֆիզիոլոգիական պայմանները Փ«արմարվողականուպատկանում

թյան խմբին:

:

լավ

՛

Մարդագրական բնույթի երնույթների մեջ աճի ու զարգացման ծամար Հիմնականն որոշիչն է մշտաբնակությունը ն ազգագրական խմբերի քանակականուորակական որոշակի փոխճարաբերություններըՒ Համադրման, մարմնի երկարության տարիքի փո-. Տարիքային խադարձ կապի Համածարաբերակցության՝ կորելացման ն Հուսալիու-թյան աստիճանի որոշման միջոցով աճի վերաբնրյալ Հնարավոր Է դատողություններ անել որոշակի տարիքային ժամանակաչրջանում: ու

ու

երկարության Մարժնի

աճի Հարաբերական արագությունը աշտարեկանիմարմնի երկարությունից, ընդ որում «վարկվումէ ելնելով Ամեն 18 տարեկանի Հասակը (162 սմ) ընդունվում է որպես 10040. «ոասրվա աճը Համարելով սմ, Հնարավոր է գտնել որոշակի տարիքի բաերեխայի ու դեռաչասի ղարգացման արագությունն ըստ ծետնյալ Ննաձնի.

ա

.

««ձ.19,

|

72--12 տարեկան աղչջիկների տղաների աճի արագությունը Հատարեկավասար է: Սեռաչասունացման ժամանակաշրչանում՝12--15 նում տղաներիմարմնի աճի արագությունը բարձր է (20-25 ոմ), իսկ 16-ից մինչն 19 տարեկան ժամանակաշրջանումգտնվում է ցածր ու ): մակարդակիվրա (1--Ց սմ-իսածմաններում Վայուն մեծ 10--12 է տարեկանում, բայց զգաԱղջիկներիՀասակի աճը Վիորեն ընկնում է 13--15 տարեկանում (1--Չ սմ մարմնի աճ): նման օքինաչափությունների է ենթարկվում նան քաշլ»չ կրծքաու չ շրջագիծը, ուսերի կոնքի վանդակի լայնությունը: ՑուրաՀատուկ դլխի շրջագծի չափերի մեծացումը: նյանքի առաընթանումերեխայի ջին 2--3 ընթացքում այն դերազանցում է կրծքավանդակի ամիսների տարեկանում այդ ձարաբերակցությունն արդեն շրջագծին, իսկ 6--7 մոտ է Հասուն շատ մարդու չափակցությանը: օրգանիզմը զգալի փոփոխություններ է կրում կյան-Մարդկային Քի ընթացքում: Այդ փոփոխությունները նկատելի են մինչե 19--20 կ՛ քանա«տարեկանը:20 տարեկանից Հետո օրգանիզմում կատարվող են, կական, ն՛ որակականփոփոխություններն աննչան՛ փովոխուԱյդ Թյունները, Համենայն դեպս, Համեմատելի չեն սաղմնային, պտղային, մանկական ու դեռածասության ժամանակաշրջանում կատարվող արադ Հեւո։ Մեկ սերմնաբջջով բեղմնավորված ձվարբջջից «իռովխոխությունների զարմանալիորենարագէ զարգանում մարդկային պտուղն իր բարդ կմախքով, մկաններով, սրտով, ուղեղով նե այլն: կարօրգաններով՝՝ Փծես բնության արագացած կինոնկարում մարդկային սաղմն փր աճի ու զարգացման ընթացքում արադորեն կրկնում է միլիոն «տոնած կենդանականաշխարչի էվոլյուցիան: արդեն ունի պատրաստի մեխանիզմներ ե՛ վեերեխան ն՛ Հուլղերի արտածայտության գործառության, պետատիվ ամար: Ճիշտ է, նոր ծնված երեխան չի կարողանում տեղաշարժվել, նույնիսկ ղալ, բայց կյանքի մի քանի ամիսների ընթացքում նա ն՛ սողումէ, ն կանգնում ոտքերիվրա, իսկ մեկ տարի չանցած, քայլում է: Այդ ւ. թացքում արագորեն ղաբգանում են գլխուղեղային գործառություննեԲը: ընդ որում 6 տարեկանում գլխուղեղը ձնակերպվում է ծամարյա ու

'

'

Ծնվելուց

տարինձ սո-

.238

.

որն: լիովին, Ապա սկսվում է նախատրբունքային ժամանակաշրջանը, օրգանիզմըդառնում է լրիվ Հասուն: Ճշդրիտ ձւաբանական ու ֆիզիոլոգիական բնութագիրն իր մեջ ընդգրկում է ինչպես որակական, այնպես էլ քանակական Ճատկանիշներ: Աճող զարգացող օրգանիզմի արագացած ֆիզիկականմտան զարգացման ֆոնի վրա չափազանց կարնոր է, չնայած ն վոր աճի աստիխճանները,տարիքային: դժվար, տարբերել զարգացման առանձին ժամանակաշրջանները: երեխայիու դեռածասի օրդանիզմի տարբեր Համակարգերի աճն: է տարաժամորեն ն տարընթացորեն, Հասզարգացումըընթանում չափերին ոչ միաժամանակ: նելով իրեեց առավելագույն է, Հատկանշական որ դեռես ներարգանդայինժամանակաչրջանում՝ գոյություն ունեն անջատական չատ տարբերություններ: Ծնվելուց 4ե-.՝ տարիքին զուգրնքաց տեղի են ունենում օնտոգենետիկականզգալի վերափոխություններ, որոնց լայնաչափն աստիճանաբար մեծանում է, սակայն անձչատական փովոխությունների որոշակի տարիքայինփուլերում վերածածկում են իրար: Պետք է նկատի ունենալ նան, որ մարդկայինօրգանիզմի զար-գացման մեջ առկա են տվյալ, որոշակի տարիքի ճամար տիպականու Քիչ թվով Հատկանիշներ Մարդու անձնագրային ու կենսաբանականտարիքի մեջ դոյություն ունի զգալի տարբերություն: Անշուշտ՝որոշակի չափանիշ պետք է գոյություն ունենա մարդու որոշակի տճիիքային: սլարբերացման Համար ն այս չափանիշը պետթ է բնութագրվի ինչպես: այնպես էլ ֆիզիոլոգիական, կենսաքիմիական ն 4ճողգնձնաբանական,

Հետո անցնելուց Ն`

ու

ու

"

ու

տո

,

Է

չափանիշներով: բանաֆիզիոլոգիական `

՞

ԵՐեխանեոբի տարիքային պաոբեռբացումը՝

փոփոխությունները երեխաների Որակական

։վրոցեսում առաջին անգամ ուսումնասիրեցին

Մասլովը,որոնք մարդկայինզարգացող

..

Ն.

աճի

ու

`

զաիգացման:

Գունդոբինըն

Ն.

օրգանիզմիկառուցվածթա--

կենսաբանականառանձնածատկություններիծիման վրա առաչարկե-կին առաջին տարիքային պարբերացումը:նրանց առաջարկած պարբերացման մեջ որպես Հիմք էին ընդունվում կենսաբանականառանձ-Ն. Մասլովը տարիբային պարբերացումն նածատկությունները: ջարկում էր սկսել ներարգանդային մանկությունից՝ սաղմնային ժա-մանակաշրջանիսկզբից մինչն ծննդյան օրը, ապա նորածնության ժաառա-

Հ--4 մանակաշրջան՝

"

տնողությամբ ն 6--7-րդ տարին:

Մի

շարք

այլ

շաբաթ տնողությամբ,

8--18 կրծքային՝

«զաքնամքերքների»

ամիս:

մինչե կյանքի» ժամանակաշչրջան՝ `

գիտնականներ(մ. -

Դ, Տաններն Վայսեմբերգ,

"-

Տի

րիշներ) պնդում անցնում է

են,

որ

մարդու աճն

ու

ծետո զարգացումը ծեվելուց

ժամանակաշրջանները՝ ծետեյալ

մանկության

Վաղ մանկության (էինչե 9 ամսական), (մինչե7 «ռարեկան),դեռածասության (7--13 տարեկան), -. Պատանեկության (22 տարեկան), 3. Հասուն տարիքային (22--50 տարեկան), 4. Սերության (51--25 տարեկան): տարիքայինպար-` Հետագայումճշտելով իր կողմից առաջարկված բերացումը Ա. Վայսեմբերգը գտնում էր, որ գոյություն ունի մարմնի աճի վեց ժամանակաշրջան՝ 1. Լայնջով աճելու (1--Տ տարեկան), 2. երկայնքով աճելու, առաջին, կարծեցյալ վերձղլման (4--6 1.

-

Տ

ւ

|

ստարեկան), 4.

կամ վերձղգման իրական 10. 14

Ֆիկներ՝

12--16, ծասունության (ողաներ՝

աղ-

տարեկան), 18--19 Աճի դանդաղեցման 18--Չ25,աղջիկներ՝ ), «ռոարեկան 5. Աճի կանգի ն լայնքով ), (25--50 տարեկան 6. Աճի հտընթացի(51--75 տարեկան): Ս. Ի. Գալպերինիկողմից առաջարկվեց երեխաների դնեռաՀասների տարիքային պարբերացմանՀետնյալ ժամանակաշրջանները՝ 1. Վաղաչասակ (մինչն 1 տարեկան), լռա. կամ առաջին մանկության Մինչնախադպրոցական եկան), 3. նախադպրոցական կամ երկրորդ (5--7 տարեկան), 4. կրտսերդպրոցական(2--12 տարեկան), ՛.Ֆ. Միջին դպրոցական(12--14 տարեկան), 6. Ավագ դպրոցական(15--18 տարեկան): ւարբերացման ժամանակաշրչանների Ճշգրիտ Մարդուտարիքային Կասակարդման չափանիշի ընտրության Հարցերի վերջին անգամ Քննարկվել են ՍՍՀՄ մանկավարժականԳԱ երեխաների դեռածասչ1909 թ. կազմակերպված Ների ֆիվոլոգիայի ինստիտուտիկողմից 10-րդ գիտաժողովում: Այդ գիտաժողովում ի. նագորնու դպրոցի կող«Միցչ որոլես տարիքային դասակարգմանչափանիչ, առաջարկվեց ընդունել մարդկային օրգանիզմի մեթաբոլիկ պրոցեսները, սպիտակուփոխանակությունն ու նուկլեինային միացությունների ցիկլիկ ային Դ. Տանները, որպես չափանիշ, առաջարկեց փոփոխությունները: մարմնաչափական մի -Համալիր՝Հասակը, կմախքի տարիքային փոփո ությունները, գաղզափոխանակությանկ նյուքափոխանակու պրոցեսները: Մ. կալյուժնայան տարիքային պարբերացման Հիմքում 4.

(պատանիննր՝ աքի

ու

(1-3

մանկության

`

ու

-

:

փուառաջարկեցընդունել սիրտանոթային Համակարգի գործառւսկան լային փոփոխությունները: Գիտաժողովիմասնակից Հոգեբան մասնկաչ գետները առաջարկեցին Հաշվի առնել նան մարդու սոցիալական վի-

ճակը:

՝

՛

Ա.

ի.

Արչավոկին

.

առաջարկում է տարիքային պարբերացման Հիմքում դնել շարժողական գործունեության զարգացումը: |. կ. Սեմյոնովայի առաջարկով, մարդու տարիքային պարբերացման մեջ, անՀրաժեշտ է տարբերել նախածննդյան փուլը ետծննդյանից: գիտական տվյալների իման վրա առավել ճիմժամանակակից նավոր են Համարվում տարիքային պարբերացման Հետնլալ ժամա-

.

նակաշրջանները՝ 1. նորածնության (0--10-րդօրը), 2. կրծքային (10-րդ օրվանից մինչն 1 տարեկան), 3. Վաղ մանկության (1--Ց տարեկան), 4. Առաջինմանկության (աղջիկներ՝ 3--6, տղաներ՝4--2 տարեկան), 5. Երկրորդ տա(աղջիկներ՝2--11, տղաներ՝ 8--18 մանկության րեկան), ՛

12--15, Դեռաձասության (աղջիկներ՝

6.

կան),

Պատանեկության(աղչիկներ՝16--20, րեկան), 8. Հասուն 1-ին (կանայք՝՛21--35, 2.

կան, 9.

ան,

էշ

17--21 տղաներ՝

տա-

կողամարդիկ՝ 22--35 տարե-

,

Յ6--60 2Հ-րդ(կանայք՝ տղամարդիկ՝ Հասուն Յ6--55,

10. կան), 11.

13-16 տարետղաներ՝

տարե-

61--74 տարե(լանայք՝56--574, տղամարդիվկ՝ Տարիքավոր (75--90 Սերունտկան

տարեկան),

(90 տարեկան ն ավելի): երկարակեցության

ն ֆիզիոլոգիան Հենաշարժողական սարքիկազմաբանությունը

կաղմված ՄարդուՀենաշարժողական սարքը

է

չԲաժիններից.

Չ.

Գ.

ծետնյալհրեք

կմախցից, կմախքայինմկանունքից,

կապող գոլացություններից՝. կաՇարակցական-Հյուսվածքային

պաններից, աճառներից, սարքի օժանդակօղակը:

որոնք

ձանդիսանում

են

շարժողական `

3--2252

, ՝

Հենաշարժողական սարքի գործունեությունը ղեկավարվում է կենտրոնականնյարդային Համակարգի՝գլաուղեղի ն ողնուղեղի կողեն մից: կենտրոնախույս մղումները շարժանյարդերով ձասնում կմախքային մկաններին, որոնց կծկումների ճետնանքով տեղաշարժէ մարդկային կյանքն աշխավում են ոսկրերը. դա էլ ապածովում տանքային գործունեությունը: իր Հերթին, Հենաշարժողական սարքն վրա, փոփոխելով գըլազդում է կենտրոնական նյարդային Համակարգի Խուղեղի ողնուղեղի ռնակտիվականությունը: Այդ փովփոխությունների բնույթր կախված է մկանային աշխատանքի լարվածությունից, աստիճանից ն բարձրագույն նյարդային գործուննումարզվածության թյան անչատական Հենաշարժողական սարքի պասսիվ օղակը՝ կմախքը, է 206 ոսկրերից, որոնցից 85-ը զուլգ են Հասուն տղամարդու կմախքի կազմում է՝ մարմնի ընդճանուր քաշի 18Ն, քաշը կնոջ կմախքինը՝ 16 6, նորածնինը՝146": ու

'

-

ու

առանձնածատկություններից:

կառուցվա `

'

կազմված կմախքը

ձնի ոսկրերից:

է երկար, տափակ

կարճն

կամ լայն,

խառը

,

երկար ոսկրերը կազմում

են

վերջույթների կմախքը, տավփակնե-

րը՝ ներքին օրգանների խոռոչները (գանգ, կոնք,

կարճերը՝ կմախքիշարժուն տեղամասերը (ողներ, իսկ խառը ձնի տարբեր չափերի ոսկրերը կազմում գանգի ներքին մասերը՝ քունքոսկրը, սեպոսկրը:

կրծքավանդակ),

բաթ, դաստակ)» են

չիմնականում

ունեն քմբիկներ,ակոսներ,անցքերկամ Ոսկրերիմակեբեֆներն

ծակեր, որոնց միանում եհ մկանաջլերը, կապանները կամ են նյարդերն ու արյունատար անոթները: ,

անցնու |

Ոսկրերը միացած են միմյանց անշարժ կամ շարժուն (ճոդային) միացումներով: Անշարժ միացումն իրականացվում է՝ 1) շարակցա-

մի(լապանային, թաղանթային, ոսկրային կարերի) Փյուսվածքի ջոցով, 42) աճառային ճյուսվածքի միջոցով (միջողնային սկավառակկան

ներ), Յ) ոսկրային Հլուսվածքի միջոցով արբանոսկրում ն այլն):

ողների (սրբանային ՛

ձուլումը

կմախքը,ներարգանդայինկլանքում անցնում է թաՈսկրային ն աճառային փուլերը: ղլանթային, շարածյուսվածքային Աճառային մողելի՝նմուշի ներսում ներարգանդային կյանքի 2--

8-րդ շաբաթում երնան են գալիս ոսկրացման կետեր, որոնք մեծանում են իրենց չափերով:կմախքայինվերնաճառիցդեպի աճառի աճառն խորքն են. ներաճում արյունատար որի չետնանքով անոթները, ճասունանում է, դառնալով միաժամանականծամասեու արագ մասեկմախքի Հասունացման պրոցեսում աճառիկենտրոնական

ս

,

՛

նոսրացում, ստեղծվում ,է տսկրածուծայինտարածություն: ծետ անոթների ներաճման մեջ արյունատար Աճառաձճյուսվածքի ն է աճառի քայքայման" ոսկրակառուցման պրոցես: կատարվում ՈսկրաՀյուսվածքըկազմված է Հոծ ն սպունգանման նյութից: Տաերկար խողովակավոր ոսկրերի ծայրային մասերի փակ, կարճ «4ոծ ճաստության նյունն անմիջականորեն վերածվում է տարբեր է սպունգանման նյութի, որը կազմված իրար վրա շերտադրվածոսկրա-: ին թիթեղներից: Ոսկրի Հոծ ն սպունգանման նյութի ամբողջ կերտվածքը բավաբարում է ոսկրի մեխանիկական գործառությանը ներկայացվող բոլոր պաճանչջներին,իսկ ոսկրազանգվածի լիովին կառուցվածքի սկզբունքը Համապատասխանումէ մաթեմատիկականՀաշվարկին: Վերջինս, ինչպես Հայտնի է, ընկած է շինարարական կառույցների նախագծման Հիմքում. Ոսկրային զանգվածիկառուցվածքն ապաՀովվում է ոսկրի առավելագույն ամրությունն կայունությունը շինանյութի նվազագույն ծախսի պայմաններում: Ոսկրի արտաքին թաղանթը՝ վերնոսկրը, իրենից ներկայացնում է երկշերտ շարակցածյուսվածքաթաղանթային մի գոյացություն: Արյունատար անոթները վերնոսկրից թափանցում են ոսկրախողովակների արյունատար անոթները բաժանվում են մազանոթների, մեջ: Այստեղ Քավանցելով ոսկրածուծի մեջ: կմախքի Համարյա բոլորոսկրերը Հարուստ են զգացող նյարդեըով, որոնք Հատկապեսշատ են վերնոսկրում։ Ոսկրային Համակարգի նախածննդյանն հետծննդյանաճն զարգացումն արտացոլվում հն միասնականօնտոգենետիկական օրենքի դրույթներում: նախածննդյան ժամանակաշրջանում ոսկրագոյացման պրոցեսը կարող է դանդաղել կամ արագանալ։ ընդ որում, ծնվելուց Հետո այն շարունակվում է: Առանձին ոսկրերի աճն զարգացումը հտծննդյան ժամանակաշրջաններում ընթանում է կենտրոնից դեպի ծայրային աճառները: Վերջիններս վերջույթների որոշ ոսկրերում` կարող հն ՎԱՃպաճպանվել չոսկրացված, մինչն 23--24 սոարեկանը: Ծայրային ման գոտիների ոսկրացման դեպքերում աճում ե ոսկրերն չեն մարդու ընդծանուրանը դադարում է, ն աճի մեջ պետք է տարբերել Ոսկրային շուրչրում Հետղծետն

առաջ

է գալիս բջջային

ու

ու

ու

ու

ոյա Նրաճառային

աճառային (ճետագայում շուրջոսկրային) աճ: Վերնաճառուվ վերե ծաստությանը ու

նոսկրում գոյություն ունեն ոսկրի երկարությանը նպաստողարտաքին հ ներքինբջջաշերտեր:

կյանքի բոլոր

գանում

են

ավելի

ոսկրերն ապրում ժամանակաշրջաններում քան կմախքային մկանները:

արագ,

է

ղար35

-

Ոսկրազարգացումըկատարվում է փուխր, սաղմնային շարակցական Հլուսվածքից կամ աճառային ծյուսվածքից: սարքի ոսկրային, աճառային ն մկանային Հենաշարժողական օղակների անչատական զարգացումն իրականացվում է կլանքի 18--20 տարվա ընթացքում, ընդ որում տարբեր տարիքային փուլերուվ՝ տար-

բեր արագությամբ: են ոսկրերում Համեմատաբար ավելի շատ օրգանա-չ երեխայի կան նյութերըն քիչ անօրգանականները:Տարիքի Հետ ոսկրերի քիմիական կազմը փոխվում է, ավելանում է կալցիումի, ֆոսֆորի, մազքանակությունը, փոխվում է նրանց նեզիումի կալցիումը, մասնավորապես, շատ է կրծքային, վաղ, ն առաչին մանկության ժամանակաշրջանի երեխաների ոսկրերում, իսկ: ֆոսֆորը է շատ երկրորդ մանկության ժամանակաշրջանիերեխաների ու դեռա-

ճարարերակցությ

Հասների ոսկրերում:

Քիմիականկազմի Ոսկրակառուցվածքի

տարիքային փոփոխուվերափոխվում են ոսկրերի. ֆիզիկական ծատկությունները: երեխայի կմախքի բոլոր ոսկրերն աճառները ավելի ճկուն Քիչ Հասուն են, կոտրվող քան մարդու ոսկրերն աճառները: Ոսկրերում ն աճառներում որոշակի փոփոխտարիքային ժամանակաշրջաններում վում է մակրո-ն միկրոտարըձրի պարունակությունը: Օրինակ, նորաձնության ժամանակաշրչանում միջողային աճառներում կալցիում պա-. 9,12.10-7 մգ տոկոս, 3 տարեկանում այն ավելանում րունակվում է 4--Ջ է անդամ, իսկ տարեկանում պակասում է (1, 42.105 մղ/տոտարեկանն այդ մակարդակին: Նույն կոս), մնալովմինչն 25--30 րբիքջայինօրինաչափությունըզոյություն ունի ֆոսֆորի, երկաթի, պղընձի ն կոբալդի Համար: Օրգանականն անօրգանականնյութերի մակրոն Հետ կապված ոսկրերն աճառմիկրոտարրերի ռլարունակության ները առավելագույն ամրության են Հասնում 22 տարեկանում: Տարիքային զգալի ծեն Հատկապես ոսկրերի տարբերություններն գոյություն ունեցող խողովակների քանակության ն կառուցվածքում տեղակայման մեջ, Տարիքի Հետ խողովակների քանակությունը «ակասումէ, իսկ տեղակայումն ու կառուցվածքը փոխվում: նորածին ն կրծբային ժամանակաշրջանիերեխայի ոսկրերը Համարյա զուրկ են թիթեղակառուցվածքայինսպունգանման նյութից: Վաղ ժամանակաշրջանումայն զարգանում է ծոդաճառների մանկության ու

|

թյան

Հետ

ու

ու

ու

:

տա-

ու

:

`

ծեո: Տարիքիետ ղարդգացման

շատանում է ն Հոծ նյութը՝ի Հաշիվ սպունգանման նյութի նվազման: Առաչին մանկության ժամանակաշրչանում խողովակավոր ոսկրեաճում են ոսկրածուծային բում արագ զարդանում տարածությունները, ծոծ նյութը է ոսկրերի աճն ծոդերի նյարդավորումը: ն

Վերջիններիս

զարգացումը Համարյա լրիվ ավարտվում է 6--7 տարնկանում: Առաչին մանկության ժամանակաշրջանիվերչին խողովակավոր ոսկրերի կառուցվածքը Համարյա չի տարբերվումՀասուն մարդու խողովակավոր ոսկրերի կառուցվածքից: 7 տարեկանում ավարտվում է Հողերի նյարսարքի զարգացումը: դավորող 2--10 տարեկանում խոռոչների դանդաղումէ է ոսկրերի սպունգանման աճրչ սակայն արագ ղարգանում նյութը:Այդ նյութը ն ոսկրածուծային խոռոչները զարգանում են ն Հետագդայում՝ 11--13 ձնավորվում են 12--18 տարեկանում, իսկ վերջնականորեն տարեկանում: վերնոսկրը սերտաճում է Փոքր տարիքում կմախքային ոսկրերի ճոծ նյութի Հետ, իսկ տարիների ընթացքումտստիճանաբար՝ մինչն առաջին մանկության ժամանակաշրջանիվերջը, սաշմանազատվում է ոսկրից: Խողովակավորոսկրերի, կրծոսկրի ու ողերի ոսկրածուծային տարածության ն սպունգանմաննյութի թիթեղիկների մեջ գտնվում է ոսկրածուծը, որը նորածնության ժամանակաշրջանից կատարում է արյունաստեղծման գործառություն: նորածնության ամբողջ ժամանակաարլունատաթ անոթներով: շրջանում ոսկրածուծը կարմիր է, ծՓարուստ կարմիր սկզբից սկսում է ժ ամանակաշրջանի կրծքային ոսկրածուծը դեղինի, չափով դանդաղ վերափոխվել զգալի պաճպանելով երկրորդ մանկության ժամանակաշրջանը, Վերափոխման այդ պրոցեսը սկրսվում է սովորաբար խողովակավոր ոսկրերի միչին մասերից, տարածտարեկանում ոսկրածուծը Համարյա լրիվ վելով դեպի ծայրերը: 12--14 դեղին է լինում, կազմված ծիմնականումճարպանյութերից: առանձին ոսկրերին ններծատուկեն ձների, չափսերի տեկմախքի ն ղագրության միկրոկառուցվածքի ինչպես տարիքային, այնպես էլ ընդ որում, տարիքի ճետ անձճատաանձատական փոփոխությունները, կան փոփոխության շրջանակները զղալիորեն ընդլայնվում են. Մասնավորապես,մանկան դանգը տարբերվում է Հասուն տարիքի մարդու գանդից իր մեծությամբ (մարմնի Հետ կաՀամեմատած), ռուցվածքով ն առանձին մասերի ճամաչափությամբ: նորածինհրեխայի դիմային գանգը Համեմատաբար փոքր է ուղեղային գանգից, սակայն, այդ տարբերությունը տարիքի Հետ աստիճանաբարանձետանում է: Տարիքի ծնտ փոխվոմ է գանգի չափակցություն մարմնի ու

ոակրաժուծալին -

ոակրերի

լ

Ըչ -ից ծասնելով ` -ի)// Փոխվում գանգի առանձին ոսկրերի եդծանուր ձեր, ինչպեսգանդր կազմող ոսկրերի քանակուչ թյունը:

նկատմամբ

է

ն

Գանգը ծավասարաչափաճում

է

0-ից մինչե

:

-

՛

,

-ընդ տարեկանը,

ռրում, ծոծրակային ու գագաթային ոսկրերն աճում ենառավել արագ 1--5 տարեկանում ոսկրանում են գաղթունները, 4 տարեկանումդանդաքաղի առանձին ոսկրերի միացման տեղերում զոլանում են ամուր կաեն իներ, ՞ տարեկանում դանդածիմն ու անցքը ծասնում աւավելագույն չափերի: Գանդիընդծանուրաճի մեջ դիտվում է արագացման երեք ալիք՝ տամինչն 3 տարեկանը, 6--Ց ն 11-ից մինչն 15 տարեկանը: 13--14 բեկանում շատ արագ աճում է ճակատոսկրըչ գանգը զարգանում է բոլոր ուղղություններով. կազմակերպվում են դիմագծերը: Հչեւտ կապված, Ատամներիզարգացման: ու ծամելու գործառության աճում ն է արազ՝ 8-ից մինչն 11 տարեստորին ծնուռն 1-ից մինչն 3 կանը: .

ժոժրակային

զարգացմանմեջ Ողնաշարի տարիքային

դիտվում է ողների ծայ8 9-ից տարեկանը, ն 16-ից մինչն 24

րային մասերի խառէտապային ղարդացուվ՝մինչն մինչն տարեկանը, 14-ից մինչկ 16

տարեկանը:

տարվանը

'

|

երկարումէ կյանքի առաջին տարվա ընթացքում, աճը դանդաղում է ն նորից արագանում 2-ից մինչն 9 տարեկանը, ընդ որում աղջիկներինն ավելի շատ, քան տղաներինը: 9-ից մինչն 14 տարեկանը ողնաշարի աճը որոշ չափով դանդաղում է, իսկ 15--19 տարեկանում`դանդաղում է ավելի շմտ, դաղարելով 18--20 տարեկա-

Ողնաշարնարագ

ապա

նում:

՛

երեխայիողնաշարնավելի շարժուն է, քան Հասուն մարդունը:Շատ շարժուն է ողնաշարը երկրորդ մանկության ժամանակաշրջանիսկրղբներին Այս Հատկություն պայմանավորված է 6--8,. տարեկան երեխաների միջողնային աճառների բարձրաստիճան առաձդականությամբ ե

մեծ բարձրությամբ: Համեմապտաբար

Մինչն առաչին մանկության ժամանակաշրջանի վերջը ողնաշարը ձեռք է բերում 4 բնական կորություններ. նորածնության ժաւմանակա հտկորացում, կրծքային ժամանակաշրջանում՝՝ շրջանում՝ Պրծքային պարանոցային առաջկորացում: Վաղմանկության ժամանակաշրջանում նշված ծռումներն ավելանում են ն ամրապնդվում:

երկրորդ մանկության ժամանակաշրջանի երեխաների Հասների ողնաշարի զսպանակային շարժումների շնործիվ նկատելիորեն փոխվել ֆիզիոլոգիական ծռումների չափը, ՝

'

ժամանակ: Ջատկումների վում

ու

ղեռակարող է

օրինավ՝ ՝

վերջնականապես ձնավորժամանակաշրջանում Դեռաչասության յ

չեղումներըո ողնաշարիբնականոն ծռումները ն անջծատական ՏարիքինչՀամապատառխանողֆիզիկական դերծանրաբեռնված են

Հ

`

-

ն

՛

թյունը աշխատանքի ն ուսուցման պրոցեսում, ոչ ճիգիննիկ պայմաններում Հճանգեցնումեն անցանկալի անճչատականշեղումների: Ողնա-շարի կառուցվածքիմեջ երնան են գալիս խիստ արտաճայլտվածդգոտ-չ կակրծքային կամ կողմնային ծոումներ, ձւեախախտվումէ կրծքավանդակը: կրծքավանդակը զղզգալիկառուցվածքաձնաբանական փովփոխություն է կրում տարիքի Հետ: կյանքի առաջին տարվա ընթացքում այն աճում տարեկանը կրծքավանգակն ունիՀատած կոնի ձն։ Մինչն 2յ5--3 է մարմնի երկարության աճին ղուգաճեո, որի շնորձիվ կրծքավանդակի բարձրությունը լիովին Համապատասխանում է ողնաշարի կրծքային բաժնին: Առաջին մանկության ժամանակաշրջանում մարմնի աճը տարեկանում կրծքավանդերազանցում է կրծքավանդակիաճին. 3--6 դակը ճամեմատաբար կարճ է: աճոմ է կրծքավանդակի կյանքի առաջին 4 տարիներին արագ 4--6 մեծանում է շրջագիծը: շատ արագ կրծքավանդակի տարեկանում վերին մասի շրջագիծը: 7 տարեկանում կրծքավանդակըձեռք է բերում այնպիսի կոնի ձնե, որի Հիմքն ուղղված է Հակառավ՝ դեպի վեր. երկրորդ մանկության ժամանակաշրջանիվերջին կրծքավանդակը ձեռք է բերում Հասուն մարդու կրծքավանդակիձնը: Դեռաչասության ժամանակաշրջանի սկզբից երնեանեն դալիս կրծքավանդակի ձնի սեռայիր տարբերությունները:14 տարեկանից տղաների կրծքավանդակըսկսում է մեծանալ առաչ-ետային ուղղությամբ: տարեկանից տղաների, մոտ իսկ 13--14 տարեկանում արտաճայտվում է կրծքաաղջիկների վանդակի շնչառական շարժման տարբերությունը. տղայի ներշնչման ընթացքում ավելի շատ էն բարձրանում ստորին կողերը, իսկ աղջկա՝ վերին կողերը: ղարգացումը զգալիորեն կապված է վեԸնդանուր ն բին ստորին վերջույթների կմախքի տարիքային զարգացման«Հետ: Վերին վերջույթը կազմող ուսային գոտու ն ձեռքի կմախքի առանձին ոսկրերն ունեն իրենց յուրաճատուկ «ոսկրային տարիքը» առանձին ոսկրերի ոսկրացման ժամկետները: Այդ ժամկետներն անպայմանորեն պետք է ծաշվի առնվեն երեխայի դեռաշասի ուսուցման ն աշխատանքայինպրոցեսում: Անրակում,թիակում ն բաղզուկոսկրումոսկրադումը լրիվ ավարտ-Հ վում է Չ0--24 տարեկանում, ճաճանչում, ծղիկում՝ 21--Չ25 տարեկա10--14 նում, նախաղաստակիմանրը ոսկրերուվ՝ տարեկանում, դաստակի ոսկրերում 12 տարեկանում, իսկ մատնային ֆալանգներում՝ Ջ--11 տարեկանում: Ընդսմին՝ աղջիկների ոսկրերի ոսկրացումն ավարտվում է 1--15 տարի շուստ, քան տղաներինը: Ուկրացման կենտրոններ գոյություն ունեն անրակոսկրում ն թիակոսկրում՝ 18--19

ողնաշարն,

ու

Է

.

շարժումների

ու

տարեկանում, բազուկոսկրում՝12--14 տարեկանում, նախաբազկիոսկտարերում՝ 6--Ց տարեկանում, նախաթաթի մանր ոսկրերում՝ 4--6 ձատընկանում, մատնաֆալանգայինոսկրերում՝ 3--4 տարհկանում: են սեղականշական է, որ տարեկանում ոսկրացած նախադաստակի նաձն ն սիսեռաձն ոսկրերը: նախադաստակի մանր, սեպաձն ոսկրերի ոսկրացումը սովորաբար սկսվում է դիսծասության ժամանակաշրջա-

նում:

-

:

կոնքագոտուջի կմախքի ոսկրերի է 20--24 տարեկանում: Աղջկա փոքր ավարտվում

ոսկրացումն կոնքի մուտքի միչափը սկսում է մեծանալ 8 տարեկանից,արագորենաճելով մինչն 10 տարեկանը: 10--12 տարեկանում դիտվում է կոնքի չափերի մեծ

ն

մասե

ջաձիգ --

արագ

մեծացում:

կոնքագոտու ոսկրերի միաձուլումը սկսվում է. առաջին մանկության վերջերին կ դեռածասության ժամանակաշրջանի երջին, Ազդրոսկրի,մեժ ոսկրափոքր ոլոքային ոսկրերի ցումն ավարտվում է 20--24 տարեկանում, Տղամարդու նախաթաթա12--20 ին թաթային ոսկրերինը՝ տարեկանում, կնոջը՝14-18 բեկանում: Մատնաֆալանգալինոսկրերի ոսկրացումն ավարտվում է ն 13--16 15--20 ծամապատասխանաբար՝ տարեկանում: նախաթաթի թաթի ոսկրերը ստեղծում են թաթի կամարը, որի վրա ձավասարաչափբաշխվում է մարմնի ծանրությունը, ն որը ղսպանակում է, մեղմացնելով մարմնի. ցնցումներնՀրումները քայլելիս» վազելիս ու ցատկելիս: սնուցումը զարգացումը, Հիգիենիկպայմաններն Մկանունքի դրականորեն են աղդում կմախքի ն կամարի նորմալ զարգացմանվրա: 24-25 ժամանակաշրչանից մինչն տարեկանն նՆորածնության աճող զարգացող կմախքային մկանունքը՝ Հենաշարժողական սարծետո է ծնունդից Քի ակտիվօղակը, զարգանում տարաժամորեն տարընթացորեն։ նորածնի կմախքային մկանների ՝ քանակությունը նույնն է, ինչ որ Փասուն մարդունը (մոտ 600 մկան),սպկալն, նրանց ընդծանուր քաշը 32 անգամ պակաս է Հասուն մարդու կմախքային մկանունքի քաշից: կմախքայինմկանունքի միջին քաշը մարմնի ընդանուր քաշի նկատմամբ, ըստ տարիքային ժամանակաշրջանների,կաղմում է. նորա23 Ե, ծնության ժամանակաշրջանում՝ կրծքային՝ 24 ե, վաղ մանկության՝ 24,516, առաջին մանկության՝ 26 ն, երկրորդ մանկության՝ Չ9 ձե, դեռաՀասության՝ 33 օ.., Ճասուն ժամանակաշրջանում 44,525, Ընդ որում

ավարտվում

վերջնական

ու

ու

տա-

ու

ու

ու

'

ու

ու

մարմնի աճն ավելանումէ ավելացման Ճճաշվին:

Քաշի՝ կմախքային մկանների գլխավորապես

/

Վաղ օնտոգենեզում ավելի լավ են զարգանում այն մկանները, որոնք ապածովում են կյանքիծամար էական նշանակություն ունեցող

սնվելը: գործառությունները՝ շնչառությունը,

զարգանում են ուսային կրծքային ժամանակաշրջանում աճում ն ձեռքի մկանները, վաղ գոտու մանկուցյան ժամանակաշրջանում՝ ն Համեմատաբար իրանի մկանունքը դանդաղ՝վերջույթներինը: ու

Մինչն 4 տարեկանը երեխայի դաստակի մկանները ծամեմատա-չեն: մկանունքն արագ աճում կ զարգանումէ 5-բար թույլ Դաստակի երբ երեխան սկսում է կատարել ձեռքի թեթն աշխատարեկանում, է, որ 5--6 տարետանքներ, սկսում է նկարել գրել: Հատկանշական սարքը կանում ամբողջ կմախքային մկանունքի ղգացող զարգանում է մարդու նույն սարքի մակարդակին, իսկ շարժողական մինչն Հասուն սարքը դեռես թերի է: Երկրորդմանկության ժամանակաշրջանի սկրղբին ձեռքի ծալիչ մկանների զարգացումնառաջ է անցնում տարածիչ մկանների զարգացումից: -

ու

առաջին 2--ՅՏ տարվա Դեռածասության ժամանակաշրջանի

՝

ըրն-

թացքում կմախքային մկանունքի զանգվածն ավելանում է ավելի քան 1240-ով, այն դեպքում, երբ նախորդ 72--Ց տարիների ընթացքում՝ ըն5 դամենը Գե-ով: տարեկանում կմախքային մկանների ընդՀանուր կազմում է մարմնի քաշի 35--3200-ը: 14--15 Քաշը տարեկանում մեծ չափով ավելանում է մկանային ուժը, լավ զարգանում է մեջքի, ուսան վերջույթների յին գոտու մկանունքը։ Զեռքերի ու ոտքերի մկանունքի

դեռածասության ժամանակաշրջանումմեծ զարգացումը է խողովակավորոսկրերի աճը: խթանում արագ

չափով

ՈսկրամկանայինՀամակարգի կենտրոնական-ուղեղայինկարգավորումը կատարվում է նյարդաչճորմոնալճանապարծով։ Այդ կարդավորման մեջ

մեծ

Տարիքի Հետ,

.

"

Համակարգի դերը: է ենթաթմբահնթաճոնային

սկսած նորածնության ժամանակաշրջանից, առաջընթաց զարդացում է նկատվում մկանային ճամակարգի մկանանյարդային սարքում: Մինչն նորածնության ժամանակաշրջանի վերջը մկանունքի շարժողական նյարդաթելերը լրիվ պատվում կմախքային են միելինային (նրբենի) թաղանթով: Մկանների նյարդավերջույթները արագ զարգանում են վաղ մանկության ժամանակաշրջանում: Առաջին մանկության ժամանակաշրջանիվերջին կմախքային մկանունքի նյարմոտ դավորող սարքն իր զարգացմամբ բավականին է Հասուն մարդու ու զգացողական շարժողական սարքին: երկրորդ մանկության ժամասարքի նյարդավերջույթներն այս նակաշրջանում ավելի են տարբերակվում, Դեռածասության ժամանակաշրջանիվերջին դրանք Լիվ ճասուն քնել

Վ

ն դեռաճասնեոի Երեխաների շառժումնեոի զարգացումը

կան

ղարդացումը կազմված Շարժումների ն

է

կառուցվածքաձն

ֆիզիոլոգիական Հասունացման փուլերից:

ժաՀասունացումը՝ նորածնության կառուցվածքաձնաբանական

է դործառական մե՛շարք փոփոխուուղեկցվում մանակաշրջանում ն կենտրոնախույս ուղիների զարգացումով: կրծքային ժաթյուններով

մանակաշրջանում կատարվում է ֆիղիոլոգիական ծասունացումը, որի ընթացքում շարժողական սարքը ն կենտրոնականնկլարդային ծամակարգի տարբերակվում են: ՝

.

ւ

կատառբելագոոծումն Շարժողական գործառություննեոի անհատական զաոգացման պոոցեսում

ժամանակաշրջանում նախածննդյան

սլտղի շարժողական գործաանկախ ն տեղակամք կան է, կապված է դերադասորեն մաշկամկանային ու ճավասարաՀետ: ծամակարգի դրգոման կշռության ներաբգանդայինկյանքի երկրորդ կեսից նկատելի է պտղի օ«խաղը», որը մինչն ծղիության ավարտն աստիճանաբար ուժեղանում է: չշարՆերարգանդային ժամանակաշրջանիվերջերին ն ծնվելուց Փետ ժումները քաոսային են, անկանոն: մեծամասնությունը 'Փամադասեցված չէ: Նորածնիշարժումների ծամաղասեցվածշարժումներն են ճիչը շնչառությունն ու ժծելը, Առաջին որոնք ունեն ոռնֆլեկտորբնույք: չպումը նորածնի չրքունքներին առաջ չ բերում ժժելու գործողություն) իսկ այտի շոյումը՝ գլխի թեքում գրգոի-, չի կողմը: նորածնության ժամանակաշրջանում ի Փայտ են դալիս բաղորոնց մեխանիղմը մաթիվ շարժողական պաշտպանականռեֆլեքսներ, ձնակերպվում է ներարգանդային կլանքում ն նորածնության ժամանակաշրջանիսկզբին: նորածնի շարժողական սերտորեն կապված է շարժողական Համակարգիժիմնական կառուցվածքաձնաբանական դգոյացությունների զարգացման Հեւ: Այդ ճամակարգի կենտրոնական վարդավորման ու ծայրամասային ինդունիչ սարքերի ղարդացման Համե մատաբար բարձրմակարդակը թույլ է տալիս իրականացնելու մեծ Թվով շարժողական, ինչպես ընդգանրացած, այնպես էլ տեղական Հա-. նման որոնց մեծ մասն անչետացող են։ անոլույման կաղդումներ, ռեֆլեքսներից են պարանոցային ու վերին վերջույթի սեհփականճաղդաունակ լարման, բոնելու (ձեռքիու ուռքի),սողալուռեֆլեքսները: կրծքային ժամանակաշրջանի վերջերին գլխուղեղի կեղնի արգելակող ազդեցության զարգացման չետ նշված ռեֆլեքսները թուլանում:

ռության բնույթն

ինքնածին, ընդՀանուր,

՛

ակտիվությունը

են,

վիճակի անցնելով գաղտնի,

ոնֆլեքսներին:

իրենց տեղը զիջում

ն

Է

աքդագարժմ

Ժկանային

օրը կարերնան է դալիս պարանոցի լարում, իսկ 2-րդ շաբաթից՝ գլխի կողմնային շարժումները: Առաչջինամսվա վերջին երեխան ուղղաճայաց դիրքում կարողանում է մի քանի վայրկյան ուղիղ պածել գլուխը: Փորի վրա պառկած վիճակում, կյանքի 2-րդ ամսի սկզբից, նա կարողանում է բարձրացնել բարձրացնում է ուռքերը, բռունցքը տադլութը. մեջքի վրա պառկաժ՝ նում բերանը: ամսական"երեխանճիշտ կողմնորոշվում դեպիդեժքը՝ է ձայների ուղղության նկատմամբ:

կյանքի 5--6-րդ

ճատն

ամսականից երնան է դալիս ժպիտը ն ծիծաղը: 9,5 ամսա"կանում պաչում է գլուխը, փորի վրա պառկած վիճակում փորձում է վեր բարձրացնել իրանը," Հենվելով արմունկներին։ 4 ամսականում վերցնում է փորձում է վերցնել տեսադաշտում եղած իրերը, Տ-ու՝ փոքր իրեր, .պաճելով ձեռքում 20--30 վայրկյան, Հաճախ տանելով ձեռքում բոնած առարկան դեպի բերանը: 5--5,5 ամսական երեխան կարողանում է շրջվել փորից մեջքի վրա ն, Հակառակը, ձեռք է բերում 6 ամսականում սողում է, շ-ում նստելու դիրք, փորձում է սողալ: նստում է, իսկ քայլում չորեքքար: ամսականում ինքնուրույնորեն ամսականում որեէ Հենարանիցբոնաժ՝ կանդնում ոտքերի վրա: 9--10 կանկնում է առանց 4ճենարանի,իսկ 11--12-ում սկսում է քայլել՝ մի ձեռքից բոնած: Կյանքի 2-րդ տարվանից երեխան քայլում է ինքնուրույն: Սակայն տարեկանում էլ քայլքը չի տարբերվում վազքից, իսկ չեն: 3 տարեկանում, վաղ շատ շարժումներ դեռես լրիվ Համադասված ժամանակաշրջանիվերչին, երեխան արդեն բավականին մանկության լավ ճիշտ է քայլում, սակայն բնականոն քայլքի տարրերն ամրապնդվում են առաջին մանկության. ժամանակաշրջանում: Այս ժամա2--Ց

ու

նակաշրջանում մշակվում

նիզմները: Չնայած դրան,

են

6--2

շարժումների «իմնական մեխատարեկանում ե՛ շարժողական, ե՛ վե-

բոլոր

մեխանիզմՀամադասեցման

դետատիվ որոշակի դործառությունների

ներըդեռ անկատարեն:

սովորել,

է դրել աարեկանից, երբ երեխան կատարելաչ - սկսում են ն դործվում դաստակի մատների նուրբ ու ճշգրիտ շարժումները: Վերջիններսլավ են կատարվում 9--10 երկրորդմանկուտարեկանից: թյան ժամանակաշրջանիվերջից սկսում է կատարելագործվելմարմնական շարժումների չափակցումը վեգետատիվ դգործառությունների

ժամաԴեռաձասությանժամանակաշրջանում այդ չափակցումը նակավորապես խախտվում է: Հետ:

վերջին Սեռածասունացման ժամանակաշրջանի '

չարժումների

ծա-չ

ճշտվում է, մադասեցումը

մեշարժումները դառնում են սաճուն, է կմախթուլացման ունակությունը, ավելանում մկանների քային մկանունքի լարումը ն ուժը: վերջը կմախքային Մինչն առաջին մանկության է աստիճանաբար,դանդաղ» արագանալով մկանների ուժն ավելանում երկրորդ մանկության ժամանակաշրջանում: Մկանային ուժի խիստ ժամանակաշրջանում: երեավելացում է նկատվում դեռաձՀասության խաների ու դեռաճասներիմկանային ուժի տարիքային ավելացումը կախվածէ մկանների կծկողական Հատկությունների փոփոխությունից, Հետնաննյութափոխանակությանբարձրացման որը տեղի է ունենում ն մկանային կծկումքով, մկանների. կառուցվածքի փոփոխությունից ների կենտրոնական նյարդային կարգավորման կատարելագործումից:

ժանում

է

"

ժամանակաշրջանի

Սեռաճասունացման ժամանակաշրջանում մկանների երկարությունն ավելանում է ավելի մեծ չափով, քան նրանց լայնությունը: նկատվում է մկանային ուժի ղգալիպակաս նորմայից՝ Դրա Հետնկանքով ֆիզիկական այլ ցուցանիշների ավելացման պայմաններում: Հաճախ են ձգտում կատարել մկանունքը գերլարող Դեռաձասները ուժային աշխատանքներ, ուղեկցվող. շարժումներ: Բայց արագությամբ

նրանց օրգանիզմը Հարմարեցված չէ ոչ արագության, ոչ ուժային գերլարողշարժումների Սբստեմատիկաբար կատարումը, մասնավորապես, ժամանակից շուտ սպորտի ուժային ձներով զբաղվելն անբարենպաստպայմաններ է ստեղծում դեռաձճասիսիրտանոթային Համակարգիգործառության Համար:

շարժումների:

նե դեռահասների դոդելիության մկանների ԵՐբեխաների շարժունակության փոփոխությունները Շարժողական ճամար կարնոր նշանակո սարքիգործունեության ու

թյուն

միայն կմախքային մկանների ն շարժողականնլարդերի ֆիզիոլոգիական ծատկությունների տարիքային փոփոխություններ Դրդելիությանցուցանիշն է քրոնակսիան՝ կրկնակի շեմքային ուժի ժամանակամիջոցը: գրգռիչի նվազագույն տնողության ունեն

ժամանակաշրջանում այդ ժամանակամիջոցըՀանորածնության մեմատաբար երկար է: կրծքային ժամանակաշրջանումայն կարճանում է 3--4 անգամ: Հաջորդտարիքային փուլերում քրոնակսիան տիճանաբարպակասում է: երկրորդ մանկության ժամանակաշրչանու այն ոքոշ չափով մեծ է Հասուն մարդու շարժողական նյարդերի ու մկանների Քրոնակսիայից: երկրորդ մանկության ժամանակաՍակայն, շրջանի երեխաների, ինչպես ն ծասուն մարդուծալիչ մկանի քիոնակմասիան պակաս է տարածիչների քրոնակսիայից: Մարմնի Հեռավոր աս-

՛

.

սերի մկանների Քրոնակսիան ավելի մեծ է, քան մուռակա մկաններիքրոնակսիան 2--3 դաստակի մկանների նր: Օրինակ, նախաբազկի անգամ երկար է ուսային գոտու մկանների բազկի մկանների քրոմատների մկանների պակասքՔրոնակսիան Դաստակի նակսիալից: նլարդերի բարձրաստիճան դրդելիության մավկայում է մկանների սին: երեխաների երկրորդ մանկության ժամանակաշրջանի Առաջին Հանրակրթական առաջին երկու դասերից Հետո չարժողական քրոնակսիան պակասում է, իսկ ուսումնական օրվավերջին՝ ավելանում: ԴրժՔրոնակսիան ավեվար Հանրակրթականդասերից Ճետո շարժողական Հետո՝ պակասում: լանում է, Հեշտ առարկաներից Տարիքի Հեւո երեխաների շարժողական քրոնակսիայի նումներն աստիճանաբարնվազում են: սարքի քրոնակերեխաների դեռաձասների ձՃավասարակշոված սիան, ի տարբերություն շարժողական Քրոնակսիայի, տարիքի Հետ ավելանում է: Գործառականշարժունակությունը (լաբիլականությունը) չափվում Հ դրդման ալիքների թվով 1 վայրկյանում: Շարժունակությունըորոսոռհղծման Համար անչծրաժեշտնվաղագույն ժամանաշում է դրդման 8ր։ Այդ պաՀին էլ որոշվում է մկանային ծլուսվածքի դրդելիության վերականդնման ժամանակը: Որքան արագ է Հակազդում կմախքային մկանը, որքան չատ դրդման մղումներ է անցկացնում այդ մկանը ժամանակի մեկ միավոբում, այնքան մեծ է նրա շարժունակությունը: Այն տարիքի ճետ չոիճանաբար բարձրանում է, դեռաճասության ժամանակաշրջանի վերջին Հասնելով Հասուն ժամանակաշրջանիշարժունակությանմաու

ու

"

ու

ու

ու

տատա-Հ

:

ու

'

աս-

կարդակին, մկանների կծկման տնողությունը տարիքի |

կմախքային

Հետ

աս-

ժամատիճանաբար ավելանումէ, ընդ որում, երկրորդ մանկության Խակաշրջանիցավելանում է շարժումների արագությունն ու ծաճախա-Հ-

կանությունը:

՝

Շարժումներիթափի պվելացումը տարիքի Հետ անծամաչավ է, 10--11 12--13 տարեկանում` արագ, տարեկանում՝ դանդաղ, տարեկանուԻ արագ, իսկ 14--16 տարեկանում խիստ դանդաղ: Առաջին մանկության ժամանակաշրջանում բացակայում է ճարպկությունը՝ կարճ ժամանակամիջոցում նուրբ ճշգրիտ շարժումներկատարելու ունակությունը, Այն երեան է գալիս սովորական պայմաններում, առանց մարզանքի, առաջին մանկության ժամանակաշրջանիվերջից, աստիճանաբարավելանալով մինչն երկրորդ մանկության ժամանակաշրջանի վերջը: Դեռածասությանսկզբից շարժումները սկսում են կար-

7--9

ու

'

.45

կամել, իսկ սեղածասունացման փվարտման Հետ վերականգնվում է ճշգրիտշարժումներ կատարելու ունակությունը: նուրբ Տարիքի Հետ փոխվում է դիմացկունությունը լարման ն շարժուն դիաշխատանքինկատմամբ: վաղ մանկության ժամանակաշրջանում Առաէ, մացկունությունը ստատիկլարման ծանդեպ չափազանցթույլ չին մանկության ժամանակաշրջանումծնարավոր է միայն կարճատն նկատմամբ առավելագույն դիմացկունություն դիտլարում: Վերջինիս 19--12 է տարեկանում: վում ու

՛

նկատմամբ դիմացկունությունը թույլ է Հարաշարժ աշխատանքի մինչն առաչին մանկության ժամանակաշրջանիսկիզբը: Դանդաղորեն

բարձրանալով մինչն

նակաշրջանումշատ

չափի 25-27

տարեկանը, այն դեռաձչասունության ժամաարագէ զարգանում, Հասնելովառավելագույն

տն տարեկանում: ճետնկանքովփոքրածասակ հրեխաԴիմացկունության պակասի

ները բավականին արագ Հծոգնում են Հատկապեսմիապաղաղ մկանային գործունեության ն անշարժ վիճակում շարժումների արգելման դեպքերում: նշվածդեպքերում սեփականազգայունակ, Հավասարա-Հ կշռային սարքից, մաշկային ընկալիչներիցդեպի ողնուղեղն ու գլխուղեղը ծոսող կենտրոնաձիգ մղումները դադարում են, դրա ձետնանքով նվազում է մկանային նյութափոխանակությանոռնֆլեկտորինքնակարգավորումը, ընկնում է գլխուղեղի ու ողնուղեղի դրդելիությունը, ֆիզիկական ն մտավոր աշխատունակությունը: ե՛վ անշարժությունը,ն՛ շարժումների սակավությունը էապես վատացնում են ներքին օրդգանների զարգացումն ու աշխատունակությունը,քանի որ վերանում կամ պակասում են շարժարնդերային ռեֆլեքսները ներքին օրգանների ըն-

կալիգներից'

տարեկաներեխային թվացող անչճողդնածության զգացողու՛Թյունը դիմագրության ՀաղթքաՀչարումճշտություն պաՀծանջող շարէ: չ կատարելու Հետնանք Ձեռքի մանը մկանների անբավարար ժումներ ծամադասեցման Հետնանքով երեխան այս տարիքում մեծ դժվարությամբ է կատարում մանր ճշգրիտ շարժումներ, արագ Հոգնում է ն ուժ գրելիս ե նկարելիս, ի վիճակի չլինելով կատարելու դիմացկուէ, նություն պաճանջող վարժություններ: որ երբ երեՀատկանշական խան ընկնում է այնպիսի միջավայր, որտեղ բազմաթիվ անդամ 4ճոգ6--7

ու

ու

,

նել է, ապա վերջինիսնշանները կարող են երնան գալ է առանց ֆիզիկական, ն՛ մտավոր աշխատանքի պայմանական ոնֆլեքսի դոյացման Հետնանքով: .

"Օրգանիզմի Հակազդիչ փոփոխություններիմեջ երնան եկող ՀոդԽածություն արտաճայտվումէ սուբյեկտիվ զգացողությամբ ն օբյեկ46

տիվ երնույթներով։ Աշխատանքայինչունի մեջ մտնելու ժամանակակարող է վեմիջոցին երնան եկող ճողնածության զգացողությունը րացվել մանկավարժի կողմից առույգացնող փիջավայր,։ աշխատան-

Քի նկատմամբ Հետաքրքրություն ստեղծելիս: Հոգնածությանպրոցեսում երեան եկող գործառական փոփոխությունները զարգանում են սովորաբար երկու փուլով: նլարդային Հա'

մակարդի դրդելիությունը, դրդման ալիքի տարածման արադությունը են, իսկ մտավոր ճոդնածության սկզբին մեծանում ֆիզիկական որոշ անց՝փոքրանում: ժամանակ երկփուլ ձեռվ է փոխվում ն աշխատունակությունը,որի ցուցածավալը՝ այն, ինչ նիշներն են կատարվող:աշխատանքի քրակն է անվանվում Աշխատունակությունը արտադրողականություն: վորաբար աշխատանքի սկզբից որոշակի ժամանակամիջոցում աստիճանաբար բարձրանում է։ Այս ընթացքում օրգանիզմը Հարմարվում է աշխատանքին, մտնում աշխատանքայինՀունի մեջ: Աշխատանքի պրոցեսում աշխատունակությանմակարդակը նվազում է, երեան բերելով իրական ճոդնածություն: Հոգնածության Հիմնական ցուցանիշնէ վերականգնմանոհակա-նությունն որոշակի բնույթը: Վերջինս մեծ Հոգնածության դեպքում է, արտաճայտվում այսպես կոչված, ծետաղդեցության կուռակումով, մամեծ որի Հեւտեանքովաշխատունակության լրիվ սամբ տեղի չի ունենում: իրական Հոդնածության դեպքում գլխուղեղի կեղնի նյարդաբջիջծ ամեն մի նոթ ազդակի պատասխանում է փուլերով վարգացող պարաբիուտիկՀակազդումով: Տարբեր լարվածության ու անողության ֆիզիկական ու մտավոր աշխատանքիպրոցեսում կեղնային նյարդաբջիջներում պարաբիոզի է կրում: մակարդակը նշանակալի փոփոխություներ Աշխատանքի ակզբին սովորաբար բարձրանում է նյարդաբջջի ֆիզիոլոգիական շարոիթմիկ դործունեության ընթացքում Ֆիզիոլոգիական ժունակությունը: նյարդաբջիջչն ունակ է Հաղորդելու մղուբներ։ կարված աշխատանքի դեպքում որոշակի սովորական ոիթմով աշխատողնյարդաբջիջը կարող` է Հաղորդելմեծաքանակմղումներ: մուտենաչ "Աշխատանքի սկզբին այդ ռիթմը սկսում է ավելանալ, լով սաշչմանայինին,որեհշ ժամանակամիջոցիընթացքում (10--20 րոպե): նյարդաբջիջչն Հախուռն կերպով չի օգտագործում իր բոլոր ճնա`րավորությունները: Նյարդաբջիջնաստիճանաբարէ ներդնում իր ՀնաԱյդ պատճառով, նլարդարբջյչայինոիքմը դառնում րավորությունները: է Հեշտ ու ծամեմատաբարտնականորեն վերարտադրվող, սկսելուց տասնյակրոպեներ անցք: ու

սո-

ու

:

"Ր

ու

(երակահգնում

:

աշխատանքն

վուրացվող՝ Պ

Ուսուցման պրոցեսում իր ծամապատասխան արտաձչայտությունն ունեցող ոիթմի յուրացումը մեժ նշանակություն ունի մտավոր ու ֆիզիկական գործուննության մեջ. նրեխաների դնեռածասներ մտավոր ֆիզիկական արդյունավետ աշխատանքիմեջ կարնոր նշաՀիմնականում գլխուղեղի աշխատող նակություն ունի օրգանիզմի, միավորների գործառական ծարմարեցումն ռիթմին, աշխատանքային խոսքով, գլխոսլեղային նյարդաբջիչներին աշխատանքի Հունի մեջ այլ ու

ու

՝

-

դնելը: կեղնային նյարդաբջչի Հնարավորին չափ բարձրաստիճան լաբիլականության պաճպանումը կենտրոնական նյարդային կառուցվածքներում նպատակածարմարկազմակերպված ուսումնական-մանկավարժական աշխատանքի պրոցեսում չի ուղեկցվում խոր, անվերադարձ երեխաների ու դեռածասների դպրոցական ու փոփոխություններով: ուսուցման պայմաններում ամենօրյա ֆիզիկական արտադպրոցական ն մտավոր դործունեության պայմաններում երնան ւէ գալիս ոռգնածություն, որը Հանդստից ծետո անցնում է: Ֆիզիկականու մտավոր աշխատանքի ընթացքւմ վաղ քն ուշ է առաջ գալիս այնպիսի պաճ, երբ կեղնային նյարդարբչիչների գործժառականշարժունակությունն սկսում է իջնել.այս ընթացքում նյլարդաբջջի դրդելիությունը Հնարավոր է բարձրացնել: Դրդելիությունը բող է բարձրանալնակն ինքնածին կերպով: նվազման չետ պակասում է կեղնային նյարՇարժունակության դաբջչջիջների գործառությունը, խախտվում է նյարդային Համակարգի ծամադասեցվածճակազդման Համար անծրաժեշտ դրդման ու արգե վակման մակածումը, տարածումը, կենտրոնացումը: Այդ խախտում: ճանգեցնում է կեղնային դրդման գերիշխող օջախների կայունությահ փջեցմանը, որի ճետնանքով բավականաչափ արագորեն պակասում է կատարվող աշխատանքի որակն ու քանակը:Խոր ճոգնածությակ 4ներնան եկող փոփոխությունների մեձ մասե Կոնանքով, օրգանիզմում ւբնդունում է ՛կայուն բնույթ: մի քանի օրվա`ակտիվծանդստիընթացքում վերաՍակայն է օրգանիզմիբնականոն գործունեությունը: կանգնվոմ: կուտակման Հետնանքով ծաճախ ներնանէ գալի Հոգնածության դերծոդնածության վիճակ,որի դեմ անջրաժեշտ է պայքարել երեու ֆիզիկական մտավոր դիմացկունություննու առողջչություխաների նը պածպանելուՀամար: Պետք է նկատի ունենալ,որ երեխայի ու դեռածասի կեղնային շարժուն նյարդաբջիչներբ չեն կարող վերարն անցնում են տադրելվայրկյանում մեծաքանակ արգելակման վիճակին:

լա-

.

`

-

լրիվ :

՝

գումար

դասարաններում ացածը, քովորող-

Պետք է միաժամանակ Ճիշել,

ները լավ չեն յուրացնում բարձր ոիթմերը: Սակայն երեխաներիպալանձչատականորենվաղ մշագործունեության մանական-ոնֆլեկտոր կումը, մասնավորապես, 4--Տ տարեկան երեխային դպրոցին նախաէ կեղնայլին նլարդաբջիչների շարժունապատրաստելը բարձրացնում՝

կությունը: աշխադպրոցականի կեղնային նյարդաբջիջներն 6--7 տարեկան .

սովորաբար ցածր շարժունակության սվայմաններում,սաճմառիթմում: նյարդաբջիջներիակտիվ արգելակումը պայմանավորված է կեղնեայինբջիջների վրա կարճատն, չափազանց ուժեղ կամ թույլ, տնական գործող գրգռիչների ծաճախակիկիրառմամբ ն պայմանավորված է առբեր մղումների պակասեցմամբ: տարեկան Ֆիզիկականու մտավոր աշխատանք կատարող 6--շ մեծ աշակերտների մասի ճամբերության բացակայությունը, մի տեսակի գործողությունիցմյուսին արագ ու Հաճախակի անցնելը, վեգեդրդման տատիվ պայմանական ռեֆլեքսների մեժ անկայունությունը դերիշխող ն Հեշտ դրդման արդելակող օջախները դարձնում են անչ է, բայց Հաճախ բեկեղեային դրդումը պարզորոշ կայուն, Ընդսմին, րում է մակածման արգելակման: Երկրորդ դասարանցիներիկյանքում այս պրոցեսը ԳՓամեմատա-. է զարդանում: նրրորդ դասարանում, 8--9 բար ուշ տարեկանում, երեն րորդ-չորրորդ սկսվող ծոգնածության: դասերի ընթացքում դիտվում են կարդանշանները: Վերջիններս արտաձչայտվում առաջին միայն անկումով, շարժումների ուժեղացումով: Հոգնածության պածության այս երնույթները կեղնային նլարդաբֆջիչներիանդրսաշմանային արէ նյարդագելակման Հծետնանքեն,.արդելակում, որը պածպանոմ բջիջները Հյուծումից: 11--13 տարեկան դպրոցականի ուսումնական աշխատանքի պրոցեսում 5-րդ ժամից երնան են դալիս ծոգնածության ոչ միայն. սկրզբնական, այլե ավելի խոր փուլերը: 15--16 տարեկանում ծոդնածության նույն փուլերը երնան են դալիս ավելիուշ՝ 6-րդ դասից: Սովորողներիգերծանրաբեռնվածությունը դպրոցական պարապՀաճախ Հանդեցնումէ գերծոգմունքներով ն տնային առաջադրանքներով նոր ուսումնական ծրագրով սովորողնածության: Մասնավորապես, ների գերծոգնածությանպատճառըոչ թե աշխատանքի դժվարությունն է, այլ Հանդստի, քնի ն շարժողականակտիվության պակասըո տում

ւ

են

նայինին մոտ

:

"

Հյուսվածքներ

-

-

ու Սաղմնային կենդանի նյութից պատմական անչատականզարգացման պրոցեսում ստեղծված բջջային յուրածատուկ գոյացություն: -

4--2252

ի

՛ :

ները, որոնք «վածքներ:

ընդծանուր գործառություն, անվանվումեն ձյուս-

ունեն

Հիմնական տեսակներն են՝ Հյուսվածքների

շարակէպիթելային,

նյարդային մկանային: էպիթելային Հյուսվածքը կազմում է օրգանիզմի արտաքին ն ներջին մակերեսները, խոռոչային օրգանների ծածկույթը: Այս ճյուսվածքը կատարում է՝ պաշտպանողական մարսողական գործառություն, արԿոադրում է ֆերմենտներ ն ծորմոններ, արտաթորում է նյուքափոխա-չ նակության մնացորդային արգասիքները: ՀամաՇարակցականծյուսվածքըկազմում է ոսկրակապանային է արյան, ավիշի բաղադրության մեջ, որը միաժակարգը ն մտնում պաշտպանողական մանակ ապաճովում է օրգանիզմի սնուցման Հյուսվածքն ապածովում է օրգանիզմի գործառությունը: նյարդային փոխազդեցություննարտաքին միջավայրի Հետ ն ներքին օրգանների Համաձայնեցված գործունեությունը: բջիջները եջ խիտ, միՀյուսվածքում էպիթելային է: Հազվադեպ բացառությամբ ջանկյալ, կապող նյութը բացակայում ձպիթելային Հյուսվածքում բացակայում են արյունատար անոթները: ական,

ն

ու

ու

դասավորված

Տարբերումեն Հետնյալ էպիքելատեսակները. Մաշկային, ակնային, միզապարկային, բազմաշարք, 2. նրիկամասկաչակային,

1.

չավոր, 3.

4.

տափակ,

թարթիմիզապարկային Բազմաշարք,

Աղիքայինմիաշերտ, պրիզմայական,

Շնչափաղի,բրոնխների, արգանդի ն ֆալոպյան փողերի թարԹիչավոր, 5. Գեղձային (ստամոքսային,աղիքային, ն կաթնաճարպագեղձային այլն): Շարակցական Հյուսվածքին բնորոշ է միջբջջային ծյուսվածքի զարգացումի: ՇարակցականՀյուսվածքին. նն պատկանում իրարից շատ տարբերվող Հյուսվածքները՝ արյունը, ավիշը, շարակցական, Ճարպային, ցանցանմանթելքավոր, էլաստիկ, աճառային ու ոռկրային

բոիթել

թբագեղձա

:

|

:

Փյուսվածքները:

'

,

Մկանային Հյուսվածքին բնորոշ է յուրաճատուկ շերտավորված երկարավուն բջիջների առկայությունը ն կծկողունակությունը նյարդային Հլուսվածքն ունի կառուցվածքային տարրերի բարձր-՝ աստիճան կատարելագործումն կազմված է երկու տեսակ բջիջներիք՝ ծիմնականն օժանդակնլարդաբջիջներից նյարդագլիայից: շատ Անճատականորեն վաղ զարգացող նյարդային ճյուսվածքիծիմնական կառուցվածքագործառական տարրբ նյարդարչիջն ունի ու

թաղանթ, կորիզ

կ

իդներ: Ասողաձն

թ

օրգանո-

նյարդաեն Բջջի մարմնից ելնում ծառաձն ճյուղավորկարճ, դենդրիտված ելուստները՝ ները ն երկար, քիչ ճյուղաառանցքաելուստը, վորվող որի եհրկարությունը Հասուն տարիքի մարդու Խտ կարող է Հասնել 1--1,5 մետրի (օ-

րբինավ՝ նատանյարդը): նյարդային Հծյուսվածքի ճիմնական Հատկություններն են

դրդելիությունն ու

դելիությունը: նյարդա

ԱԱ

,

ծաղորՀ

էպիթել, ոբով Նկ. 3. Միաչեբտպբիզմայական պատվածեն բարակ աղիքնեի թավիկնեոը.

վաամակ նյարդային

1--միաշերտ պրիզմայական էպիթելի բջիջներ,

«8յարդամզումըՃաղորդելու 2--բջյի թաղանթներ, 3--գավաթաձն՝ բջիջներ, ւտարբեր, ցանկացած ուղղու-քավիկի չարակցածլուվածքային Հիմք թյուններով, սակայն, մղումը մի նյարդաբջջից մյուսին փոխանցվում է միակողմանի: օրգանի Դրդելիությունն արտաձայտվում է էֆեկտորի՝ աշխատող դրգոմամբ։ Դրդելիության Հիմքում ընկած է նլարդաբջջի նյութափոխանակության մակարդակի բարձրացումը, որի մասնածատուկ ոնակտիվ արտաՀայտությունն -է էֆեկտորների՝մկանների, գեղձերի ն այլ օրգաններիգործուն վիճակը: ծայրամասային Դրդման ընթացքում նլարդամզումները տարածվում են նյարդաթելերով տարբեր արագությամբ՝ կախված նլարդաթելերիկառուցվածՔից ու դործառությունից: Ըոտ գործառության նյարդաթելերը լինում են առբեր՝ կենտրո նաձիգն արտատար կենտրոնախույս: Առաջիններով նյարդամղումն է կննտրոնաչ ընդունիչննրից՝գրգիոն ընկալող սարքերից Հաղորդվում կան նյարդային Փծամակարգին, կենտրոնական իսկ երկրերդներով՝ նյարդային Համակարգից Հաղորդվում:են ծայրամասային օրգաննեբին: Արտատար նյարդաթելերը շարժողական կամ սեկրետոր են: Շարժողական նյարդաթելերով մղումներ են ծաղորդվում իսկ է

՛

`

'

Մվանեքրին, մինչն

սեկրետոր նյարդաթելերով՝ գեղձերին: Առբերնլարդաթելերով մղումըՀաղորդվում է 0,5-ից մլվայրկյանարագությամբ, իսկ արտատար մինչն նյարդաթելերով՝ 160 ժ|վայրկյանարագությամբ:

՛ |

|

ր

:

Մի նյարդաբչջիջըկապվում է մյոՂս բոլոր նյարդաբչիչների Հետ որոնք Փատուկ, բութակային (ս«ինապսների) միացումների միջոցով, փաժանում են իրարից նլյարդաբջիջներիմարմիններն պրոտոպլավզԲութակների քանակությունը մի նլարդաբչջի մարմմիկ ելուստները: է նի վրա անցնում ճարյուրից, իսկ նյարդաբջջիդենդրիտների նյարդառանցքիվրա նրանց քանակությունը Հասնում է մի քանի Հազարի: Բութակիկառուցվածքը բավականինբարդ է: Այն կազմված է բուքակային թաղանթներից, որոնց միջն գտնվում է միջնորդանյութով, Ճճաճախացետիլխոլինով կամ նորադրենալինով լզվածտարածությունր, նախաբութակային թաղանթումգոյություն ունեցող անցքերով դենդրիտի ն նյարդառանցքի պրոտոպլազման «աղորդակցվում է բութակատարածության Հետ: գոյություն Բութակներ նեն ինչպես դենդրիոների ու

ու

՛

,

7.

ու-

(դենդրոդենդրիտային

բու-

թակներ), դենդրիտների ու. նյարդաբջյի մարմնի (դենդրոմարմնական), այնպես էլ նյարդառանցքի ու աշխատող օրգանի միջն (նյարդամկանային բութակներ):

Գլխուղեղային

ու

Նկ.

4.

սխեման. Նյաողաբջջի կառուցվածքի

ողնուղե-

ղային նյարդաբջիջներից Հաէ մարմնի ղորդումը Հասնում Ա--զգացող Ք--ջարժողական ' Բոլոր օրգաններին՝ օրգանիզտեյրիչ1--դենդրիտներ, մի այն առանձին մասերին, «ան, 4--մինլինային թաղանք, 5--նեյրի, 6--մկանանյարդայինապարատ: որոնք կատարում են որոշավի գործառություն:

Կարդարքիչ: ջ.-ափնապաներ, 5. .

ՆՐ

-

`

'

ԳԼՈՒԽ

ՆՅԱՐԴԱՅԻՆ

ՉՈՐՐՈՐԴ-.

,

ՀԱՄԱԿԱՐԳ.

տաոիքային գործունեության Նյաոդայյին

-

առանձնաճատկություննեոը

Է

են. կարնորագույն ծամակարգի դործառություններից Նյարդային

ն արտաքին միջավայրի փոխազդեցության բնականոն 1) օրգանիզմի

կյանքիպայմաններին ծշաման վարքիապաՀովումը՝ պաճշպանումը`

2) ամբողջական օրգանիզմիառանձինօրգանների, սլատասխան, բջիջների, միջբջջային դոյացությունների կենսագորւՓյուսվածքների, կարգավորումը: միավորումն ծունեության նյարդային ճամակարգի է բարձրագույն, առաջինդործառությունն իսկ"Երկրորդը՝ անվանվում նյարցածրագույննյարդային գործունեություն: Մարդու բարձրագույն Է նյարդային, Համակարգի դայինգործունեությունն իրականացվում նրա մո-. բաժնի՝ գլխուղեղի մեծ կիսագնդերի կեղնի բարձրագույն տակա ենթակեղնային գոյացությունների միջոցով:1 Նյարդային Հաու

ու

:

տարբերում են կենտրոնականու ծայրամասային նլարդային Համակարգերը,ընդ որում գլխուղեղն ու ողնուղեղը դասակարգվում են որպես կենտրոնականնյարդային Համակարգ: Գոլու մեծ ենթակեղնային գոյացությունները կեղեն խԽուղեղի կիսագնդերի նյարդային պրոցեսների ճիման վրա պայմանավորում են պայմանան կամ բնածին ռեֆլեքսների գոյական կամ ձեռքբերովի ցումն ու ամբողջացումը: գործունեությունը, սակայն, չի Գյխուղեղի սածշմանափակվում բերող բազմազան պայմանական ն անպայման ռեֆլեքսներ առաչ պրոցեսներով: Այդ գործունեությունը նախ ն առաջ արտանյարդային է մարդու սոցիալական վարքը որոշող Հոգեկան պրոցեսնեՀայտվում սովորաբար մակարգում:

անպայման

.

ուշադրության, Հիշողության մեջ, պատկեբում՝զգացողություններում, դիտակցության, մտածողության, ստեղծագործության րացումներում, ն շատ պրոցեսներում: մեջլ Հույզերում կամայական է ն գործունեությունը բարդ նյարդային: Մարդու բարձրագույն որակաղես տարբեր կենդանիների բարձրագույն նյարդային- դործունեությունից:Մարդու բարձրադույն նյարդային դործունեությունը կազմում է նրա ճոգեկան պրոցեսների նյութական Հիմքը» գզտնվում է բարձրանյարդային դործունեություը Ցածրագույն ն գույն գործունեության աղգդեցությանտակ կարգավորվում է նյար-դային նլարդածումորալմեխանիզմներով: Մարդու բարձրագույն |

ու

ու

ցածրագույն նյարդային գործունեության միասնության մեջ առաջատար դերը պատկանում է բարձրագույնգործունեությանը: նյարդային ժամակարգը,որպես նյուքափոխանաԿննտրոնական առանկության Հիմնական կարգավորիչ, սպլայմանավորումէ բոլոր աճն ձին օրգաններին օրգանիզմի կառուցվածքը,

ամբողջական

զարգացումը:

ու

:

՝

յ

նյարդային Համակարգի Հիմնական առանձնաչատկություններն են՝ դրդելիությունը, Հաղորդելիությունը ն դործառական շարժունակունյարդային չճամակարդիընկալող սարքերի՝ թյունը: Սայրամասային ընկալիչների գրգռումը ծանգեցնում է նլարդամղումների կամ դրդման երնեանեն դալիսկամ դրգոման ընալիքների դոյացման: Վերջիններս թացքում, կամ գրգոումից որոշ ժամանակ անց: Տնականգրգոման պրոցեսում նյարդաթելերում առաջանում է ռիթմիկ նյարդամղումների մի ռիթմիկ մղումնաշարի գոյացումը պայ ամբողջ սերիա: Ընդչատվող

մանավորված է որոշակի ժամանակամիջոցներումնյարդիբացարձակ ն ոնֆրակտերությամբ դրդելիուանդրդելիությամբ'՝ բացարձակ

ռեֆրակտերոււթյան աստիճանականվերականգնմամբ՝ձՀարաբերական թյան փուլում: Առանձիննլյարդամղումներիմիջն եղած ուղ՛

`

ղակիորեն է կենտրոնական կճախված:

ու.

բոլոր առանձին բաժինների

ժամանակամիջոց

ծայրամասային

"Համակարգի

ռնֆրակչ ու Հարաբերական բացարձակ

տերության տնողությունից: ժամանակամիջոցներիննյարդային Որոշակի .

Համակարդի գերբարձր դրդելիության փուլի գոյությունը բարենպաստ պայմաններ է ստեղծում նորանոր մղումների առաջացման

ծամար:Ընդունիչսար-

կենտրոնաձիգ՝

քերի գրգռումից առաջացած մղումները առբեր նյարեն Հաղորդվում կենտրոնական դաթելերով նյարդային չամակարդին:

է նյարդաթելերով իրենիցներկայացնում տեղաՀ նյարդամղումն է որն ուղեկցվում շարժվող նյուքափոխանակության փոփոխություն, գոիծողության կննսածոսանքի ստեղծումով:

նյարդային դրդման

դրդման տարածման մեջ կարնոր նշանամիափուլ կամ երկփուլ են: կություն ունեցող կենսածոսանքները ու

է նյարդաթելերի կենսաճոսանքը ստացվում կամ նյարՄիափուլ

սամանափակ տեղամասում՝ շատ թույլ, ենթաշեմքա դաՀյուսվածքի յին գրգոման դեպքում: երկփուլ Հոսանքը ստացվում է ավելիուժեղ, մեծուշեմբային ե վերշեմքային դրգռումից: աաճմանային Հասնելով

այլես,այլ ախկենսածոսանքը չի "փոխվում

սկսում է տպրածերկու կողմերը): հյաիդաթելերի գրգովող տեղամասի վել (դեպի յան,

Այս ընթացքում, օսցիլոգրաֆիկ «ետաղոտությամբ, գրանցվում է կենսածոսանքիբարձրավոլտներուժ: դործողության սարքերից դեպի կենտրոն իրաՀաղորդումն ընկալող նյարդային կերպ: Չափազանց կարճ ժամանակամիչոցում կանացվումէ Հետնյալ նյարդաթելը գտնվում է դրդման կամ Հարաբերական Հանգստի վիճակում: Ընդ որում, նլարդամղումը կարող է լինել կամ չլինել, Սրա Հետ կապված՝բարձրավոլտ ներուժը տվյալ պածին կամ կլինի, կամ չի Լինի «ամեն ինչ կամ ոչինչ» օրենքիծամխձայն: կենտրոնական ծայրամասային նյարդային Համակարգի մեկ, առանձին նյարդաթելերում չճաղորդումն իրականացվում է մղում-դանյարդի Հաղորդմանառավելագույն սկզբունքով, ընդ որում, դար ՝

/

ծավալըորոշվում է երկյակի միավորների քանակով միավոր ժամաՏարբեր նյարդաթելերում Հաղորդման տարբեր բնույնճակամիջոցում:

թը նրնան է գալիս. 1) նլարդամղումների տարբեր խմբավորման մեջ, փուխոխության կամ 2) մղում-դադար երկլակամիավորների քանակի առանձինմղումների միջի ժամանակամիջոցների փուվոխության մեջ: նյարդային 4ճամակարդիտարկենտրոնական ծայրամասային բեր, առանձին նյարդաթելերը ժամանակի մեկ միավորի ընթացքում ի վիճակի են Հաղորդելու տարբեր, որոշակի քանակի նյարդամղումներ: այն առավել քանակությունը, որը կարող է ճաղորդվել Մղումների նյարդաթելի զործամի առանձիննյարդաթելով,կախված է տվյալ ռական շարժունակությունիք: նյարդային գործունեության ընթացքում են նյարդաթելի "դործառական վիճակը: փոխում նյարդամղումները է, որ յուրաքանչյուր մղումից Հետո նյարդաթելի Հատկանշական շարժունակությունթ երկփուլ փուիոխություն է կրում: Գործառականշարժունակության այդ փոփոխությունն անվանվում է ոիթքմի լուրացում 2Ն2 Լ ): Ուխտոմսկի ու

.

-

կենտրոնական ու

ի

Համակարդի առաննյարդային ծայրամասային

ձին նյարդաթելային Հաղորդման ծավալի ծամար նշանակություն ունի մղումներիայն լավադույն, բայց ոչ առավելագույն ռիթմը, որը կախված է յուրաքանչյուր նլարդամղումից Հետո նլյարդաթելում վներականգնմանպրոցեսի ավարտմանարագությունից: լարվածության Գրգոռիչների

չափը պայմանավորված է մղումների

փոխանցման Հաճախականությաժբն ոչ մղումների ամպլիտուդով: Որքան մեծ՝է գրգռիչի լարվածությունը, այնքան Հաճախակի մղուժներ՝ են ստեղժվում։ Այս Հանգամանքը պայմանավորված է բուքակների .

Հատկություններով:

-

Համակարգըզարգանում է արտաքին Կենտրոնական նյարդային որի բջիջների աճի բազմացման Հետնանքով սաղմնաթերթիկից, ու

`

սաղմնային է ողնուղեղայինխողովակը: կազմակերպվում Վերջինս է վերջին տարբերակվում կյանքիերրորդ նգլխուշաբաթվա ողնուղեղի Ն

ղեղի'

ՀՐՈՅ

՞

:

ՅՐ

'

երկար ձգանիտեսք ունեցող ողնուղեղը տեղադրվածէ ողնաշարի, ողնուղեղային խողովակի մեջ։ Վերին մասում այն վերածվում է երկարավուն ուղեղի, իսկ ստորին մասում վերածվումէ պոչաթելիկների: պարանոցային ողի Առաջին

մակարդակից սկսվող ողնուղեղն ավարտգոտկային ողերի սաչմանում:։ Ողնուղեղիցսկիզբ են առնում ն մարմնական վեգետատիվ նյարդերը, Վերին ու ստորին վերջավորության նլարդերի ելման տեղամասում ողնուղեղն կւնի երկու Հասվում է 1--Չ

ոացում՝պարանոցայինգոտկային: ու

Նկ.

5.

Ողնուղեղիընդլայնական կտրվածքը:Հաղոբդիչ ոպինեբիսխեման:Ջախից նշված վեշրնթաց,աչից՝ վաոընթացուղիները:

են

Վերընթացուղիներ.

փունջ, 1--ետին 1--նուրբփունջ,ՊԷ-սեպաձն

ողնեուղեղաուղեղիկայինուզի, Մ711-առաջային ողնուղեղաուղեղիկային ուղի, 14, Ե1--կողմնային ե առաջային ոռղնուղեղա-չտեսաթմբային ուղիներ, 111--ողնուղնղաժածկային ուղիներ, ՆՐ

՝

Վարընքացուղիներ.

41, Փ--կողմնային

-

նե.առաջային .բրգային ուղիներ,1/1--կարմիր կորիզաողնուղեղային

ուղի, 17--անդաստակ-ոզնուղեղային ուղի, ՍԱ--ձիթապաուղ-ողնուղեղային ուղի:

են

Շրջանակներով (առանց Համարակալման) նշված

միմյանց ողնուղեղիՀատվածները: -

են

այն ուղիները, որանք կապում '

էլ

41--45 սմ է, Հասունտարիքում միչիներկարությունը ողնուղեղի 36 ո" է նեղ կամարով երկու զուիրարմիացված Այնկազմված Քաշը՝

վրա կեսերից:Էնդլայնական կտրվածքի դաչավի

դորշնյութը: կենտրոնական

երնում է Քիքնոաձե, '

մեջ դորշ գոյացության կենտրոնական

առաջային

տարբերում են երկու լայնչ նեղ, ետին եղջյուրներ: Ողն-

Մառարար են տարբերում ծատվածներում

եղջյուրներ ն ուղեղիկրծքային ու գոտկային

կողմնային եղջյուրներ:

`

Առաջայինեղջյուրներում տեղակայված են որոնցից ելնում են առաջային նլարդաբջիջներ,

զուտ

կամ

նան,

շարժողական շարժողական

նյարդարմաաներըկազմող արտատար նյարդաթելերը: են ետին, զգացողական եղջյուրներին նլարդաթելերը ասնում Հանդույցներից: ողնուղեղային նյարդաբջչջային Սպիտակնյութը կազմված է երկայնակիորեն ձգվող,միելինապատ ա ն Մինլինազուրկ արյունատար. նյարդագլիայից նյարդաթելերից, :

`

անոթներից: մանր

յուրաքանչյուր Ողնուղեղի կեսումսպիտակ նյութըեղջյուրներով

աը

է երեքերկար սյուների բաժանվում

ռաջչային

ՏՐ

ՄՇՈ

Բ

եղջյուրներից ելնում ն սպիտակ նյուԹի միջով անցնում նյարդարմատները: շարժողական վեղզետատիվ են Առաջայինեղջյուրներում տեղադրված շարժողականնյարդաԲջիջները, կողմնային եղջյուրներում՝ վեգետատիվ նյարդաբջչիչները: նտին եղջյուրներում, բացի զգացողականնյարդաբչիջներից, տեղաեն միջադիր-Հատվածային նյարդաբջչիջներ: Ողնուղեղասյուկայված` կամ տեղական, նային նյարդաթելերը ողնուղեղային, միջշատվածամին, ճաղորդչական կարճ ուղիներ են, կամ ողնուղեղագլխուղեղային ծաղորդչականերկար ուղիներ: Հաղորդչական Հիմնական ուղիներն են. Ողնուղեղագլխուղեղային զգացողական՝Հոլլի նյարդափունջը, ն շարժողական՝ գլխուղեղաողնուղեղային Բուրդախիսեպափունջը: ՏարիքիՀետ փոխվում է ,ողտեղակայումը: կրծքային ժամանանուղեղի կառուցվածքը, քաշն 9,5 գ է, առաջին մանկության ժամանակաշրջանում ողնուղեղի քաշը Հ2 12,9 ղ գ, դեդածասության ժամանակաշրջանում՝ կաշրջանում՝ ն գլխուղեղի Հետ մեծանում է Հարաբերակողնուղեղի Տարիքի ցությունը. Այն կրծքային ժամանակաշրջանում ճավասար է 1: 100-ի, երկրորդ մանկության ժամանակաշրջանում՝1: 56-ի, Հասուն տարիքում՝ 1: 38-ի: ՏարիքիՀեւ փոխվում է ողնուղեղի դիրքը ողնաշարում: տարբեր շրջաններում իր երկարությամբ ողզարգացման Տարիքային աճում է նուղեղն ողնաշարիցդանդաղ: նորածին կրծքային երեխամի ողնուղեղն ավարտվում է:երրորդ դոտկային ողի սաՀշմանում։ Վաղ ու

կողմնային են

ու

`

'

`

ւ

'

ու

ու

,

մանկության ժամանակաշրջանիերեխաստորին սաչմանը գտնըյի ողնուղեղի վում է զատոսկրիամենավերին կետից սմ ցածր, իսկ 4--5 առաջին մանկուկետիը այդ թյան ժամանակաշրջանում՝

Հ2-Հ ՀԱ ՈԶ 2-74

6--8

սմ

ցածր:

ընթացքում Տարիքայինզարգացման

բաժինները ղարողնուղեղի առանձին դանում են անՀավասարաչավորեն: Ներարգանդային կյանքում առաջին ճերթին զարգանում է պարանոցային բաժինը: ետծննդյան վաղ ղարգացմանժամանակագրջանում ողնուղեղի առաջային եղջյուրների շարժողական նյարդաբջիջները զարգանում են կողմնային եղջյուրների վեգետատիվ նյադդաբջիջներից ավելի շուտ: Տարաժամեն զարգանում առանՀաղորդչական ուղիները ն ծայրաձին մասային նյարդարմատները: արտատար նյարդարմատԱռաջային, ներն անչատական զարգացման ընթացթում միելինապատվում են ավելի վաղ, քան ետին, առբեր նյարդարմատները: Գլխուղեղային ն ողնուղեղային նյարդերի մինլինացումը կատարվում է տարաժամ ն, որպես կանոն, կենտրոնից է, որ դեպի ծայրամաս: Հատկանշական

բոնորածնության ժամանակաշրջանում

գանգուղեղային նյարդերը միելիեկն, իսկ ողնուղեղային նյարդերի մեծ.մասը մինլինազուրկ են: նյարդերի միելինաԳանգուղեղային

լոր

նապատված

պատումն ավարտվում է 1,5 տարնկաչ նում, իսկ ողնուղեղային նյարդերի մին-

Նկ. 6. Ողնուղեղիճատվածներբիլինացումն՝ ավելի ուշ ժամկետներին: դասավորմանսխեման: ին այնս ուղեղային ալնապե /ի 2" էլ "

1"

Ցույց է տրված ողնուղեղի Հատ-

«լի

ողնուղեղային նյարդերում ՀամեմատաՀամավաֆների դասավորումը բար վաղ միելինապատվում են արտապատասխան ողերի նկատմամբ ն տար ապա՝ խառը ն ողնուղեղային խողովակի նյարդաթելերը, արմատիկներիդուրս վելի ուչ՝ առբեր նյարդաթելերը: զալու տեղը.

՛

ի

ա-

նյարդերի Մինչն 3 ամսականը ողնուղեղային է վում միելինով: են՝ ծիմնական Ողնուղեղի

մեծ

մասը

ծածկ-

տորգագություննթ

1) ռեֆլեկտոր, Հ) ճաղորդչական: ասած, սեփաՌեֆլեկտոր գործառությունը ողնուղեղի, այսպես վան գործողությունն է, իսկ Հաղորդչականը՝օժանդակը, որն ապաճոն ծայրամասային նյարդային Ճամակարգի վում է կապը գլխուղեղի միջե: `

.

Ողնուղեղիսեփական ռեֆլեկտորգործունեությունն իրականացվում Հատվածառեֆլեկտորաղեղներով: Ողնուղեղային ոհֆլեքսի աղեղը կառուցված է ոչ պակաս, քան Հինգ նլարդաբջիջներից։Մաշկի ոնցեպտոր նհյարդաբջիջըտեղակայված է ողնուղեղային Հանգույցում, միջադիրը՝ ետին եղջյուրում, շարժողական ալֆա-նյարդաբջիջը՝առաջային եղջյուրում, իսկ գամմա-նյարդաբջիջչը՝ կողմնային եղջյուրում:

Հ

Հատվածառեֆլեկտոր աղեղն ունի

.

երկու առբեր (1-ին ն 4-րդ), երկու արտատար (3-րդ ն 5-րդ) ն մեկ միջադիր նյարդաբջիջ: 3-րդ նյարդաբջիջն իրականացնում է մկանի ռեֆլեկտոր կծկումը, իսկ 5-րդը կարգավորում է նյուափոխանակությունը մկանում:

Ողնուղեղիինքնուրույն Հատվածային շարժողական ոռնֆլեքսների օրինակ են արմնկային ն ծնկային ռեֆլեքսները։՝ Առաջինն իրականացվում է ողնուղեղի 5--6-րդ պարանոցային Հատվածներով, իսկ երկրորդը՝Չ--4-րդ գուտկային Ողնուղեղի մասնակցուչ

Հատվածներով:

Թյամբ իրականացվում է շարժողական ու վեգետա-

-

`

-Համատիվ"ոնֆլեքսների

"դասեցումը:

դործուՀաղորդչական

նեության զը վերել

ու

մեջ` ողնուղեվայրէջ երկար

նյարդուղիներով

զգացո

ՅԵ

ա ,

ե՞կնեյոռնային Նկ. ղական բնույթի մղումներ ուղարկում գլխուղեղի նյարդի վերբտարբերբաժիններին, իր ն ջավորություննէր, 2--կենտրոնաձիգ նյարդ ծերթին, ստանալով շարչ ողնուղեղային Հանգույց, 3--կենաորոնախույա ժողական բնույթի նյար(շարժողական) նյարդ, 4--կենտրոնախույա մկանում: նյարդի վերջավորությունները դամղումներ։ Հաղորդչա-չ կան կարճ ուղիներով ողն-

ԱԱ ի Կան աարի նաթը ռ

'

եկտոր

.

-՞

ուղեղի մի

Հատվածը կապվում է ձճաջորդ նախորդ վերադիր

ու

ու

Հատվածների ցածրադիր ՏարիքիՀետ փոխվում է գլխուղեղի քիմիական կազմը, ետ:

ընդճա-.

գործառությունը: կառուցվածքի մեջ Հատկանուր կառուցվածքն է նշական նյարդաբջչային ու արտաբջչջայինՀարաբերակցության րիջային փոփոխությունը: ու

տա-Հ-

|

՝

նե ծայբամասային նյարդայինճամակարգի Կենտոոնական

առանձնաճատտարիքային կազմաբանաֆիզիոլոգիական .

կությունները

՛

՞

է երկու կիսագնդերից՝աջ ն ձախ' ծասուն լռ ուղեղըկազմված մեծ մարդու կիսագնդերի քաշը կազմում է ամբողջական գլխուղեղի 8040-ը: Գլխուղեղի մեծ կիսագնդերըմիացած են միմյանց բրթամարմնով, կազմված են մի կիսագնդից դեպի մյուսը ձգվող ն նրանց մեջ

Ճառադայքաձկ տարածված երկար նյարդաթելերից: Բրթամարմնի ոտիկներով տակ տեղադրվածկամարն իր առաջային ու հետինզույգ չենված է ենթակեղկում տեղավորված էլ

ամոնիա պազամարմինն որին մոտակա կիսագնդի ներսում տեղադրված Սպիտակադույն

եղջյուրին:

են-

են

ոսոլաձն կոԹակեղնայինկենտրոնները՝զոլավոր մարմինը, պոչավոր կորիզի արտաքին մասըծայտնիէ որպես կճեպ» րիզներով:Ոսպաձն իսկ ներքին մասը՝ դժգույն գունդ, Բոլոր մոտակա ենթակեղնային կռոն ենթքաթմբարիզները գլխուղեղի խորքում տեղակայված միջանկյալ են ճետ յին շրջանների դասակարգվում արտաբրգային ծամակարգում: «ետ Վերջինս բրդային՝ կեղնաողնուղեղային Համակարի մեկտեղ մասնակցում է բնածին բարդ շարժողական դգործառությանը:Գլխուղեղի մեծ կիսագնդերի խորքում լթ9խորքային տեղադրվածէ նան մի այլ «Հեռավոր» ենթակեղնային դոյացություն՝ ծովաձին. Վերջինս միջանն հզկյալ ուղեղի, ենքաքմբի, կամարի, նշաձն կորիզային Համալիրի րային կեղնային բլթի «ետ դասակարգվում է գլխուղեղի եզրային Ճամակարդում, ռր կառուցվածքայնորեն ու գործառապես սերտորեն է կապված երկարավուն, միչին միջանկյալ ուղեղի ցանցանման գոյացության Հետ: մեծ կիսագնդերի ներսում տեղավորված են-նան Գլխուղեղի ն դային փորոբները՝ չորրորդը կողմնայինը։ Գլխուղեղիլուրաքանչյութ ունի երեք մակերես՝ կիսագունդ ներսային,մեջքակողմնային րին։ Ամեն կիսագնդում տարբերում են չորս մեծ բիլք, արաջային՝ Ճակատային,ետին՝ ծոծրակային,միչին՝ դազաթային կ ստորին՝ քունքային, որոնք բաժանում են Հիմնական երեք ակոսները՝ կննտրոՀնական(ռոլանդյան), գաղաթայինն ծոծրակային: ու

ու

ուղե-

ու

ստո-

Գլխուղեղի մեժ կիսագնդերի կեղնային գորչ նյութը կազմված Է Հենքային (նլարդագլիայի) բջիջներից ն նյարդաթենյարդաբջիչջներից, լերից: նյարդաբջիջներիընդճանուր քանակությունը գլխուղեղային կիսագնդերում Հասնումէ 13--16 քանակությումլրդ-ի: Հենքաբչիջնների նը-10--12 անգամ ավելի է: Հասուն մարդու կիսագնդերի ամբողջ մակերեսը ծածկող գորշ մմ, ընդ որում, գույնի կեդնի շերտի Հաստությունը կազմում է 2,5--3 առաջային կենտրոնական գալարի շրջանում կեղնի Հաստությունը Հասնում է 3,5--4 մմ-ի:

Նկ. 8. Նոր, ճնագույն, ճին

Ն

մառղդու միչանկյալկեղեի ճարշաբեբակցությունը '

գլխուղեղում. կիսագնդեր, Ֆ--ուղեղիկ, ուղեղ, 3--հրկարավուն՝

`

1--ժեծ 4--բբրտամարմին, Տ--տեսաթմբեր, 6--ճոտառական կոճղեզ, 7--տեսողական նյարդ, 8--ենթատեսաթմբային շրջան, 9-ստորին մակուղեղ։ չորիզոնականգծիկ՝ նոր կեղն, թեք խաչաձն՝ ճնագույն կեղե,. ուղղաձիզ՝ ճին կեղն, ուղիղ խալաձե՝ միջանկյալ կեղն, կետագիժ' վեգետատիվ գոյա,-

ցություններ:

Գլխուղեղի մեժ կիսագնդերում տարբերում են պատմակատնորենՀնագույն, Հին ու նոր կեղնները։ Հնագույն կեղնը կազմված է ամոնյան եղջյուրից ն ատամնափակեղից: Հին կեղեի կազմում են ծոտառական թմբիկը, առաջային ժակոտկեն նյութ տեսանյարդերի խալ6ջ `

միջնընկած

տարածությունը, ենքաբրտա-չ շուրջնշաձն կորիզային տարանԿեղնի մնացած մեծ ծությունը ն կողմնային Հոտառականգալարը։ Ճասնում մոտ է է, զարգացմանամենամասընոր կեղեն որը մարդու աստիճանին: նոր կեղեն արագ զարգանում է ն օնտոգենեզում բարձր ֆրա մակերեսը Հասուն տարիքում կաղմում է գլխուղեղի մեծ կիսադնդերի ամբողջ մակերեսի 9500-ը: նոր կեղնում տարբերում են 6 Հիմնական շերտեր՝ 1) մոլեկուլյար» 2) ծատիկավոր արտաքին, 3) բրգաձն նյարդաբջջային,4) Հատիկավոր ներքին, 5) խոշոր բրգաձն ձյարդաբջջային ն 6) բազմաձն նյարդաբջջային: Նոր կեղնի տակ գտնվող սպիտակ նյութով տմնցնում են վայրէջ, վերել, շարժազգացողական, ուրվագծային ն կարճ միջկիսագնդային վածքի

սիլվիան ակոսի

ու

մարմնային,կիսալուսնաձն

գալարը,

'

՛ ուղիները: ն ծոդեկան դործունեությունը փոխաՀասունմարդուերեխաների

սերտորեն կապված է բարձրագույն նյարդային գործունեության ունի ռեֆլեկտոր բնույթ ն Հանդիսանում է գլխուղեղի ն կեղնի ենթակեղնային գոյացություններիբարդ դործուննության արդյունք: դարձաբար

ու

Հետ,

մեջ գործառության

ամբողջա-

Հատկանշականէ նրա Գլաուղեղի կան գործունեությունը (Մ. Ֆլուրանս, 8. 1եշլի) ն դործառության որոշակի տեղակայումը գլխուղեղի առանձին բաժիններում (1. Օրբելի):

մեծ տարիքի մարդու գլխուղեղի կիսագնդերի կեղներբաժանված է առանձին գոտիների կենտրոնների շարժողական, մաշՎամկանային, մկանային զգացողության, լսողական» Հոտեսողական, ն տառական, Համի, խոսքի այլն: նշված կենտրոններից փր Հերթին բաժանվում է կեղնային դաշտերի: .

Հասուն

ու

յուրաքանչյո

կեղնաջին գոտիներից յուրաքանչյուրը կատարում է որոշակի գորԺառություն, իսկ մի որոշակի գոտու կազմի մեջ մտնող դաշտերը են որոշակի տացված կերպով մասնակցում մասնագիտ գործառության ադանձինտարրերիիրականացմանը:

Ուղեղի Հաղորդչական ուղիների

ւ.

շնորձիվ մարդու

բարձրագույն ե պածրագույն նյարդային գործունեության առանձին օղակների իրտկաացման մեջ մասնակցում է մեծ կիսագնդերի կեղեն ամբողչությամբ, որոշակի ենթակեղնային դոլյացություններ՝ ուղեկեղնային

գոտիները,

ն ողնուղեղի ղաբնիկորիզները Հատվածները:

կեղնի առաջային կենտրոնական գոտում, ռոլանդյան ակոսի առաջային մասում, տնղակայված՝են շարժողական կենտրոնները: -

Առաջայինշարժողական

գոտու

վերին գագաթային

մասում

մեՀ

ղակայված են ուսքի շարժումն իրականացնողնյարդաբջջային խմբե382

՛

7/2

եկ.Ց. 1--ճասուն

Մ ու

Մարդուգլխուղեղիմեծ կիսագնդեբի տարիքային տարբեր զարշգացումը

փուվլեբում.

տարիք, 11--4

տարեկան, ԼԱ-նորածին, ամսական, ԵԱ-բաքական, 71--21

մասում միջին

|

17--33

Մ--ՏՏ չշաբաքական,

շարաքական,

չա.

ատորին

մասուվ՝ գլխի, դեմբի իրանի ձեռքերի, լեզվի շարժողակաֆ ուրվագծերը: Շարժողականգոտու 4-րդ դաշտի բրգաձն նլարդաբջիջներիկենտու

կեղնաոզնուղեղայի փրոնախույսնյարդաթելերը կազմում են բրգային՝ են ողնուղեղի շարժողականուղին: Վերջինիս նյարդաթելերը շասնում առաջային հղջյուրների շարժողական նյարդաբջիջներին. Գլխուղեղի կենտրոնների "կեղնի շարժողական դոտին ենթակեղնային մի շարք Հետ ՝է «ամադակմախքային մկանունքի Համատեղ իրականացնում Հաղորդսեցված շարժումները: Առաջային կենտրոնական գալարի Հական նյարդաթելերիմիջոցով կապված է ռոլանդյան ակոսի երկայնՀեւո, որը կարգավորում ջով տեղադրվածետին կենտրոնականգալարի 4 մարմնի զգացողությունը: են մաշկամկանային ետինկենտրոնականդգալարումավարտվում որում, կեղնային ընկալող առբեր ընդ պՊպգացողության նյարդաթելերը,

խմբավորումների տեղադրումը նույնն է, ինչ շարժոնլյարդաբջջային մեծ մակերես են զբաղեցնում ձեռքի թաթի, ղական գոտունը: Այստեղ դեմջի, լեզվի կոկորդի ընդունիչներիմղիչաշուքն ընկալող կեղնա-՝ ու

վին

զգացող

նյարդարբջիջները:

Ճակատայինկեղնագոտու նախաշարժողական ենթագզոտին իր դաշտերով կարդավորում է կմախքային մկանունքի լարումը ն մարմւ

այն շարժումնեիր, Համադասեցված

որոնք մարդուն կողմնորոշում Այս ենթագոտին կենտրոնաձիգ մղումներ է ստանում ներքին օրգաններից ն վեգետատիվ կենտրոնախույս մղումներ է ուղարկում դեպի ներքին օրգանները:

նի

տարածության մեյ:

"Քն

շրջանում տեղադրված տեսողակակ գուին տեսողաՀչ Ծոծրակային կան ծայրամասային ընկալող սարքի՝ աչքի ցանցենու ճշգրիտ. պրովեկցիան գրավում է գլխուղեղի ամբողջ մակերեսի 1240-ը: Տեսողական գոտում ուրվագծվում են ցանցենուց, ելնող ե ենթակեղնովանցնող նյարդերը:

ակնամկաննիրից

ն միջքունքային Վերքունքային

ւ

Բացինշված`

տեղադրված

լսողական ներքին ականջի կորտյան օրդանյարդաթելերը կորտյան հատինզույգը, լսողական այնտեղից

կեղնային գուտում ուրվագծվում «օրգանը:Այնուծետն լսողական ուղու նից անցնում են կնղնային զոտի'

մասում

քառաբլուրի

է

իմ

ռողական

անուղղակի ուղուց, գոյություն ունի ն ուղի, որով լսողական նյարդերի կենտրոնը կապվում է ուղեղիչ ուղղակի ծնտ: կի ն լսողական կեղնային դոտու Րնդ որում, ուղեղիկային ուղիների մեծ մասը դոյանում է Հավասարակշոային նյարդով, իսկ փոքր |

մասը` խեցանյարդով, որոնք միասին կազմում են լսողական նյարդի է, որ Հավասարակշոայինծայրա-. ընդՀանուր ցողունը, Հատկանշական ուրվագծվում է նույն Հկեղնային լսողական մասայինընկալողսարքն

գոտում:

Լ

.

,

Հոտառականգոտին տեղադրված է ծին կեղնում, սիլվիան ակոսի կիսագնդերի տնսանյարդերի խաչվածքի միջն ու գլխուղեղի մեծ կեղնի ետին կենտրոնականգալարի ստորին մասի Հետ իրականացնում է նակ Հուտառությանն Համի զգացողությունը: ն

կենտրոնական ստորին Առաջային

վերին քունքային գալարներում տեղադրված խոսքի կենտրոնը ստորաբաժանվոմ է խոսքի շարժողականնկ զգացողականկենտրոնների: Խոսքի շարժողական կենտրոնը կարգավորում է խոսքի արտաբերմանըմասնակցող ձայնային մկանունքի գործունեությունը, քերականազուգորդումների կան ճիշտ ու

ն դիմախաղը: կառուցումը

Խոսքի զգացողական կենտ-

րոնը կարգավորում

է լսած

խոսքի ընկալումը:

Շարժողական զգացողաՀ կան թոսթի կեղնային կճնտու

ններըբոնները

նման

ւ

ցանցաենթաթմբի, հնքաքմբի,ցանցա-

գոյացության,

ծովա-

ձիու, կամարի Հետ մասնակցում

են

մարդու

,

Նկ.

10.

Գլխուղեղիմիջային մակեռեսը.

ճակատային բիլթ, 2-- զսդաՀչ րիլք, 4--բրտաֆոձրակային իլք, ուղեղ 6--միջանկյալ մարմին, Ֆ--ուղեղիկ, (տեսաքումբ), 7--ստորին մակուղեղ, 8--ժի-

1--մեծ

ուղեղի

3.

աի

ջին ուղեղ

(ջառաբլուր), 9--վերին

Հծուզական- (էպիֆիզ), 10--վարոլյաֆ կամուրջ,

վեգետատիվ պրոցեսներին:

մակուղեղ 11--նրկա-

րավուն ուղեղ:

Այս պրոցեսների տարիքային

զարգացումը պայմանավորված է առաչին երթին Բջիջներիօնտոդենետիկզարգացմամբ:

գլխուղեղի նյարդա-

:

Տարիքի Հետ փոխվում

թյունը, որը որոշվում է մանակամիջոցում:

է նլարդտբջջի գործառական չարժունակու-

առավելագույն մղումների Քվով միավոր ,

ժա-

.

նյարդայինկենտրոնից նյարդաթելերով դեպի ծայրամաս ուղարկվող մղումներն իրենցից ներկայացնում են էլեկտրական վիճակի շեղում, որն ուղեկցվում է նյուքափոխանակային մի շարք փոփոխու-

թյուններով:

նլարդաբբջի ներսում

ա

դրսայինմասում

կենսաէլեկտրականպոտենցիալները սովորաբար տարբեր են. Սրածայր ալիքի տեսքով արտաճայտվող նյարդաբջյի թաղանթային պոտենցիալը Հանգստի վին

5--2252

է 50--80 մլվ, իսկ դրդման ընթացքում, այսպես ճակում կազմում է 110--120 մլվ: կոչված, ապաբննռացմանպրոցեսում, Ճասնում

ժամանա-Հպայմանավորումէ անդրդելիության Ապաբնեռացումը ունենում

դրդումի կաշրչանը.

ելման վինվազելու ընթացքում տեկի է վերաբնեռացում: ճակի վերականդնում՝ կննսապոտենցիալը,որպես կանոն, երկար չի մնում Ստեղծված Հյուսվածքի մի տեղամասում, այլ տարածվում է ծարնան նյարդային տեղամասերովք, տեղամասերի վրա: նյարդայինծամակարդի որոշ Հիմսակայն, պոտենցիալը չի տարածվում. օրինակ, ցանցաթաղանթի ն ցուպիկներում նյարդային դոյացություններում՝ նական զգացող Այսգավաթքիկներումստեղծված կննսապուտննցիալըչի տարածվում: է. ստեղծվում որը պոտենցիալը, տ եղական տեղ գոյություն ունի միայն Խն դրղիչ ետբուքակաՀչ կենսապոտենցիալներ Տեղական բութակներում: ն թիթեղիկի պոտենցիալը: Նման, տեղաչ յին ծայրային կան պոտենցիալների ստեղծվում- են բութակային միջնորդանյութի ազդեցության տակ: Հետ տեղական Մարդու աճի կենսապոտենցիալչ դարդգացման Հետ մեծանում են ն դգորեն: մեծանում Տարիքի ներն աստիճանաբար ծողության պոտենցիալները: պոտենցիալըպայմանավորվածէ, այսպես կոչված, Գործողության տարածվող դրդմամբ ն առաջանում է դրդում առաջ բերող գրգոման ուժից անկախ: Այն մշտական է, կայուն:`նյարդային ն մկանային Հյուսվածքներում տարածվող դրդումն ուղեկցվում է որոշակի փուփոդրդման ընքացքում տրվող կթկնակի խություններով:Առավելագույն մնում գրդոռումը՝ ՝է անարդյունք: նյարդի կամ մկանի այդպիսի անդրդվելի վիճակն անվանվում է բացարձակ անդրդելիություն: Այս ժամանակաշրջանի տնողությունը Համընկնում է գործողության պոտեն42,5--4 ժիվրկ, պիտալի«ետ, կաղմելով շարժողական նլարդաբջչում նլարդաթելերում՝0,41--0,44 մ/վբկ,.կմախքային մկաամձնաճաստ

պոտենցիալը

.

ու

՛

'

Յ7--5 մ/վրկ: նաթելերում՝

Դրդման պրոցեսում բացարձակ անդրդելիությունը 3--4 7 անդամ փոխվում է Հարաբերական անդրդելիությամբ,որի ընթացքում գրգըոալիս. է Գամեմատաբար թույլ արդյունք: ռումը Սովորականպայմաններում գրգոման ծաճախացման Հետ ոթոմեծանում է ստեղծվող մղումների ոիթմը: Գրդուման շակի սաշմանում. մեծ Հաճախականությունը՝Հանդեցնում է դրդման ռիթմի ձնափոխման: Այն ամենամեծ Հաճախականությունը, որից դրդվում է նյարդաբնորոշում է մին Հյուսվածքըմինչն ոիթմի ձնափոխման ասնելը, Հասուն Հյուսվածքի գործառականչշարժունակությունը: մարդու նյար'

ավելի դործառական դայինՀյուսվածքի շարժունակությունն

)

մեծ

է,

կաքան երեխայի ձյուսվածքինը: Հասուն տարիքում նյարդաթելերը են անցկացնել մեկ վայրկյանում մինչն 500--600 մղում, «րող իսկդեմղում: ռածասության տարիներին՝300--400 մեջ էական Գործողության պոտենցիալների զարգացման նշանակություն ունի ժամանակի գործոնը: է. Դյու-Բուս-Ռայմոնի կողմից սածմանված «գրգոման օրենքի» ծամաձայն էլեկտրական ծոսանքի գրգոող ազդեցությունը նյարդային Հյուսվածքի վրա պայմանավորված չէ ժամանակի ընքացքում առաջացող Հոսանքի արագության փոփոխուտնողության աստիճանական պակա-չ էլեկտրագրգոման թյուններով: սեցման ընթացքում գրգոման շեմքային լարվածությունն «Հետղզծետե բարձրանում է: Գրգոի ազդեցության այն նվազագույն ժամանակամիջոցը, որին Համապատասխանումէ կրկնակի շեմքային (ռնոբազային) Քրոդրգոման լարվածությունը, անվանվում է նյարդի (լամ Կիկանի) նակսիա: Փրգոման առավելագույն ծաճախականությունը, որի ընթացքում դըրդտնկականորենվերարտադրվում է գրգոման. Համաժամանակ ման ռիթմը, կոչվում է լավագույն ռիթմ: Գրգոման.ուժին Հաճախականությանմեծացման պրոցեսում գործողության պոտենցիալների ոիթքմը սովորաբար նվազում է. ստացվում Հ վատ արդյունք կամ ըստ ն. ն. Վվեդինսկու, դրգոման "ուժի ն Հա՝

ճախականության պնսիմում:

,

է այն դեպքում, երը յուրաքանչյուր դիտվում արդյունքը առանձին գրգիռ Հանդիպում է նլարդաբջջի, նյարդաթելի կամ մկանաթելի, կամ օրգանի արտաչայտված անդրդելիությանը: Բարձրաստիճան գործառականշարժունակության ուջ է նման

դալիս: առաջ

ֆոնի վրապլեսիմումը

երեխաներինյարդային ու մկանային Հյուսվածքի լաբիլականուՀետ Համեմատած թյունը ճասուն տարիքի մարդու շատ պակաս է: Հետ մեծանում է: Տարիքի այն աստիճանաբար մանկության ժամանակաշրջանում վայրկյանում 100 Առաջին գրգռումը Հանգեցնում է պրկանքի (ոնտամղում նուսի), 120--140 մղում/վրկՃաճախականությանպայմաններումւվրկումային կծկումների ընդճանուր մակարդակը բարձրանում է, 150--160 է մասնակի պեսիՀաճախականությանդրգոումը ձասնում մղում|վրկ մումի, իսկ 20Փ--220 մղումիվրկ Հաճախականության պայմաններում

Հաճախականության

ատեղծվում է լրիվ պեսիմում: մասԵրկրորդմանկության ժամանակաշրջանում տարբերությունը նակիու լրիվ պեսիմումի միջն Համեմատաբպր մեծ է, քանմյուս րիքային շրջաններում: 2--12 տարեկանում գոյություն ունի տարբեր Մաստրամագծի նյարդաթելերի տարբեր աստիճանի դրդելիություն։ տա-

.

մանկության ժամանակաշրջանում նակի պեսիմումի շեմքը երկրորդ մղում|վրկ, դեռակազմում է 150 մղում|վրկ, իսկ պեսիմումինը՝

ն 718 Համապամասխանաբար՝ ճասությանժամանակաշրջանում ն տարիքում` ժղում|վրկ, մղում/վրկ։ իսկ Հասունության

Համակարգի դործառական ամբողջականՀիմքը կազնյարդային

արգելակումը: նլարդաբջչում ն նլարդային Հյուսվածքում դրդման պրոցեսը կաունենում է է գրգռող րող արգելակվել: Այդ սովորաբար տեղի ռիթմի չափազանց մեծացման դեպքում, երբ գրգռումը կատարվում է Հյուսվածքի լաբիլականությունը գերաղանցողռիթմով: Դրդման պրոցեսի արգելակումը Հարակիցէ պարաբիողին ն անցնում ն գերէ իր զարգացման ընթացքում ծավասարման, Հակասական մում

է բութակային դրդումն

ու

,

ծակասականփուլերը

Գրդգոմաննույնիսկ

`

Հաճախականության պայմաններում չէ, որ օրգանը միշտ միանգամից պատասխանումեն Փյուսվածքն դրդման կանոնավոր ռիթմով: Սկզբում Հակաղզդումըլինում է ծամեէ աստիճանաբար: Այլ խոսքով, յուսմատաբար թույլ ն մեծանում վածքն օրգանը աստիճանաբարեն անցնում գրդգոման Համաժամ ռիթմին։ Ռիթմիկ գրգոման պրոցեսում բարձրանում է օրգանի գործաէ դրդման ալիքի ռական շարժունակության մակարդակը, կարճանում միջադադարը։ Բանվորականոիթմի, մակարդակի նոր որոշ ժամանակ անց ոիթմը յուրացվում է: Ռիթմի յուրացումը իրենից ներկայացնում է կենէ օրգանիզմի առանձին օրգանների սաբանականմի երնույթ ն ընկած. ծամակարգերիկենտրոնական ուղեղային կարգավորման Հիմքում: Ամեն մի օրգանի գործառական վիճակը փոփոխական ն շարժուն է, ինչպես փոփոխական շարժուն են նյութափոխանակության պրոցեսները: նրարդածյուսվածբիգրգոման արդյունքը կախված` է գրգոիչի ուժից ն Հյուսվածքի փուխոխվողդործառականվիճակից, որը կախված է դրդման նախազդող ալիքներից ն այն ենթաշեմքային ազդակներից, որոնք չնայած առաջ չեն բերում դրդման ալիքներ, բայց որոշակի փու փոխություն են առաջացնում օրգանիզմում: նման փոփոխությունները ն գերծոգնածունյարդային Համակարգում ընկած են ոչ.

մեծ

`

ու

ու

Բարձրացո Համբնդձանո ՛

ու

,

ու

"

Հոգնածության կենտրոնական նյարդաբչիջչներովնյարնյարդային Համակարգի

Հիմքում: թջան

դամղումների միակողմանի փոթւանցումը պայլմանավորված է բութակային փոխանցման բնույքով Սնլարդաթելերում,նախաբութքակայի են վեր, կուտակվում թաղանթից միջնորդանյութի բշտիկներ: Հասնում են որոերբ նախաբութակայինթաղանթի կենսաՀոսանքները

այդ բշտիկների մի մասը պատովում է ն միջնորդանյութը նախաբութակային ծակոտկեն թաղանթով ` անցնում է բուքակաճեղբի մեջ. Միջնորդանյութի շնորձիվ նախաբութակային թաղանթի ծոսանքները ծճասնում են որոշակի ուժի' Մասնավորապես, ացետիլխոլին "Քաղանթում է գալիս դրդում ն բարձրավոլտպոտենցիալ, որը տարածվում է.. առաջ նյարդաբջչիցաշխատող օրգանին՝մկանին, գեղձին,

շակի ուժի,

վենսա--

միջնորդանյութից

Ն նբա նյարդայինճամակաոգը Վեգետատիվ

գործառությունը

նյարդային Համակարգը Լնյարդային Համակարգի Վեգետատիվ այն բաժինն է, որը կարգավորում է նյուքափոխանակությունը, արյան շրջանառությունը, շնչառությունը. ժփարսողությունը, արտաթորումըչ ն ջչերմակարգավորումը այլն: Ֆիզիոլոգիականտվյալների Հիման վրա վեգետատիվ նյարդային ծամակարգը բաժանվում է սիմպաթիկ ու պարասիմպաթիկ ծամակարգերի, որոնք ունեն իրենց կենտրոնականն ծայրամասային բաժինները:

Վեգետատիվնյարդային Համակարգը նյարդավորում է բոլոր ն կենտրեհնական Քին օրգանները, կմախքային մկանունքը ծամակարգիբարձրագույն բաժինը:

ներ-

նյարդային

'

(սոմատիկ)

վեզետա-

տարբերություն մարմնական նյարդերի, տիվ նյարդերի Հատվածավոր րբաշխում ծայրամասում գոյություն նյարդային Համակարգը տարբերվում է մարմնաչունի: Վեգետատիվ կան նյարդային Համակարգից որոշակի ցուցանիշներով՝ 1) վեգետածամեմատաբար պարզ կառուցվածքով, 2) նրտիվ նյարդաբջիչների րանց վերաբերմունքով ներքին օրգաններիճարթ մկանունքի նկատ3) վեգետատիվ նյարդաթելերի ծամեմատաբար փոքրըտրամամամբ, չափով,4) այդ թելերով նյարդային մղման ծաղորդման փոքր արագությամբ, 5) արտատար նյարդաթելերի միելինային թաղանթի բանյարդային «Համակարգի կենտրոնական 6) վեգետատիվ ցակայությամբ, ու ծայրամասայինբաժիններիմիջն եղած կապի օջախայնությամբ: ի

կենտրոնական բաժինը Համակարգի Սիմպաթիկական նյարդային ն է առաջային ետինենթաթմբային շրջանի յուրաճատուկնյարկազմված

դաբջիջներիցն ողնուղեղի կողմնայինեղջյուրներիմանր աստղաձննյարդաբջիչջներից։Ողնուղեղայինաիմպաթիկկենտրոնը ձգվում է պարանոցի 8-րդ ողի Փատվածիցմինչն 3-րդ ողի Հատվածը: Այս Համակարգի կրծքագուկային Հատվածից ելնող ելուստները ողնուղեղային 8-րդն 3-րդ գոտկային նյարդերի կազմում ուղղվում են պարանոցային սպիտակ շաղկապող ճյուղերով դեպի սաշմանային սիմպաթիկական են՝ կենտրոնախույս որոնցում տեղադրված սյան Հանգույցները, սիմ69

երկրորդ նյարդաբջիջները:Սիմպաթիկականճանպաթիկական ուղու դույցների բջիջներում ավարտվող նյարդաթելերը կոչվում են նախաճանգուցային, անգույցից ելնող հտճանգուցային: նյարդաթելերը՝ Վերջիններս գնում են դեպի ներթին օրգանները՝ընդերային կամ խառր ողնուղեղային նյարդերի կազմում: Պարասիմպաթիկական վեդետատիվ կենտրոնների կորիզային գոենթաքմբում, վացությունները տեղակայված են առաչային ն՝ետին գլխուղեղի ցողունում՝ միջին, ռոմբաձն ուղեղում, իսկ ողնուղեղում՝ Միջանկյալչուղեղային,ցողունային ե սրբանային արբանայինմասում: սվարասիմպաթիկկենտրոններից ելնում են ծայրամասային պարասիմպաթիկական նյարդերը՝ բազմաբնեռային նյարդաբջիջներիելուստները: են օրգանի ներսում նյարդաթելերն Պարասիմպաթիկական մոտ կամ նրա գտնվող Հանգույցներում: ւտեղակայչՎեգետատիվնյարդային Համակարգի ճյուղավորումներով, 4) Հանգույցի ված են՝ 1) կարճ, ծառանման սածմաններից դուրս եկող, երկար, քիչ ճյուղավորվող 3) Հանդույցի ճյուղավորվող ն այլ ՀանգույցներինՀասնող սածմաններում ժառաձն :

ընդճատվում Հանգույցներում

նյարգաբչիչներ: առանցքահլուստներով

՝

ունեն տիպի վեգետատիվ նյարդաբջիջներն շարժողակա Առաջին գործառություն: երկրորդտեսակի նյարդարջիջների միջոցով իրակա-

նացվում են տեղական ծայրամասային ոնֆլեքսները։ իսկ երրորդ տի«ի բջիջներըմասնակցումեն նյարդազուգորդայվեն դործառություններին, Վեգետատիվնյարդային Համակարգի Հանգույցներըր Համապա-

ս

են ստանում ստասխան ընդունիչներից արտատար մղումներ ն մաստ եղական ռեֆլեքսների իրականացմանը: նակցում Միջանկյալ ե երկարավուն ուղեղում տեղակայված վեգկրատիվ վերակառուցման«երկրորդ Հարկը», վեգետատիվ կեղեկենտրոնները՝ վային կենտրոնների «բարձր ծարկի» Հետ ծառայում են վեգետատիվ դործառությունների բարձրագույն կարգավորման Համար: Վեգետատիվնյարդային Համակարգի գործունեության մեչ եկատվում են բնորոշող ֆիզիոլոգիական առանձնաՀատկություններ: Վեդեոատիվ ցածրագույն Հարկերի՝ ծայրամասային Հանգույցների մակար-Հ դակում իրականացվում է վեղզետոատիվ պրոցեսներ Համեմատաբար կարգավորում, իսկ յուրաքանչյուր ճաջորդ «Ճճարկում»՝վնեդետակոպիտ գործառություններիՀամեմատաբար բարդ նուրբ կարգավորում: տիվ ու

Վեգետատիվ նյարդայինՀամակարգի յուրածատուկ կառուցվածքը

պայմանավորում է նրա, որպես գործառական Համակարգի, բարձրաստիճան կայունությունը: կարգավորումը պածպանվում Վեգետատիվ է առանձին «ծարկերի» կենտրոնական նյարդային Համակարգի միչե կապի վերացումից ծետու ու

Վեդետատիվնյարգաթելերը հարբերվում

են

մարմնական շարժոչ

ղական նյարդաթելերից Համեմատաբար ցածր դրդելիությամբ,

գրոման

գըր-

ծամեմատաբար տնական գաղտնի ժամաճակաշրջանով,

մեծ

անդրդելիությամբն դրդման Հաղորդման փոքր արագությամբ: Վեդնտատիվնյարդային Համակարգում, ինչպես ն մաբմնականում, դրդման միջնյարդաբջջային փոխանցումը ն դրդժան փոխան.

'

ցումը հյարդավերջավորուչ թյուններից օրգաններին իրականացվում է ակտիվ միջնոր-

ացետիլխոլինով դանյութերով՝ ն սիմպաթինով (ադրենալինի ու նորադրենալինի խառնուրՀդով), որոնք արտադրվում են

վեղետատիվ նյարդաթելերի վերջույթներում ն նյարդա-

բջջային մարմիններում: Սիմպաթիկական ու

սպարտ-

աիմպաթիկական նյարդային ճամակարգի բոլոր նախաՀանգուցային ծյարդաթելերըդբրդվում են ացետիլխոլինից,բացի այդ, սիմպաթիկականնյարդային ճամակարգի հտճանչ "դուցային թելերը դրդվում են

սիմպաթինից: Հատկանշական

ացետիլխոլինըն սիմպաթինը նյարդավորոզ օրգանում՝ հն կախված ղողայից, առաջ բերում կամ դրդում, կամ ար-

է,

որ

աաա

Դա ելա

.

-

Նկ.

11.

աա

ս

նյաբղայինճամակառգի

ան.

Բ-սիմպաթիկ. նյարդաբջիջների մարմին-Ա--(րարասիմպաթիկ,

ներում

ն

նախածանդգուցային1-աչք,

արգելակող ու

յին

չնչաՉ2--արցունքագեղձ, 3--վեքին 4--հնթածնոտալին գեղձ, 5-ռական ուղիներ, հտծանգուցա-չ ենթալեզվային գեղձ, 6--Ճարականչային գեղձ»

նյարդա-2-աիրտ, սիմպաթիկական

թելերի բութակներուժ (բոլոր

օրգաններում, բացիքրտնագեղձերից): գոյանում

8--քնչափող,

9--կիրակրափող,

11--ննթաստամօքսալին 18--ճաստ աղիթ» աղիջ, 12--բարակ գեղձ, Ացետիլխոլինը14-Զրիկամ, 15-ՎՄիզափամփույտ,16--արստամոքս,

է սիմպաթիկական

-

10--լլարդ,

զանդ:

Դ

նախաճանգուցայինդրդող նյարդաթելերիբութակներում, քրտնագեղձերի սիմպաթիկական թելերի հետճանգուցայինվերջավորություններում, ինչոյնս նան պարասիմպաթիկական ետճանգուցայիննյարդաթելիկներիվերչույթներում։ Միննույն միջնորդանյութերը, օրինակ, ացետիլխոինը փոխանցում է դրդումը ն՛ վեգետատիվ,ն՛ կենտրոնական նյարդային Համակարգում: Վեգետատիվնյարդաթելերի այն վերջավորու-

-

-

են ադրենալին նորադրենալին, թյունները,որոնցումարտադրվում ու

"սսնվանվում ադրենէրգիական, իսկ այն վերջավորությունները» "որոնցումստեղծվում է ացետիլխոլին՝ խոլինէրգիական, Ադրենէ էրգիական խոլինէրգիական վերջավորություններով արուստ ինչպես ծայրամասայիննյարդային Համակարգը, այնպես էլ վեգետատիվ չրջանը: դլխավոր կենտրոնը՝գլխուղեղի ենթաթմբային Մարմնի բոլոր օրգանների նլարդավորման մեջ գոյություն ունի կրկնակի վեգետատիվնյարդավորում,որի ֆոնի վրա սիմպաթիկական ն պարասիմպաթիկական ազդեցությունն օրգանի գործունեության վրա արտաՀայտվում է՛ ծակակամ Հչծամագործակցականարդյունքով: Որոշ օրգաններ ապաՀովված են միայն որոշակի տիպի վեգետատիվ ծայրա"զգայարանները, կենտրոնական Օրինակ, նլարղավորումով: մասային նյարդային Համակարգը,միջաձիգ-զոլավոր մկանունքը, քըրտնագեղձերը, բիբը լայնացնող թարթիչաթաղանթայինՀարթ մկանունքը, արյունատար անոթները, միղածորանները, փայծաղը, մակերիկամմակուղեղ մկանունքը նյարդավորվում է միայն սիմները, ստորին պաթիկական նյարդերով: Աչքի թարթիչային մկանները ն բիբը նեղացնող մկաններն ունեն միայն պարասիմպաթիկական կնյարդավոչ րում։ Աղիքի միջին մասը զուրկ է պարասիմպաթիկական նյարդերից: արգան-ՀՍեոսկան օրգաններից սիմպաթիկական նյարդավորում դը: իսկ միայն պարասիմպաթիկական՝ Հեշտոցը: Վեգետատիվնյարդային Համակարգը իրականացնում է երկու կարնոք գործառություն՝1) էֆեկտոր ն 2) սնուցող: էֆեկտոր գործառությունն արտաճայտվում է չաշխատող օրգանի գործունեության խթանումով ն աշխատողօրգանի գործառության արգելակմամբ: Սնուցող դործառությունը երնեան է գալիս օրգաններում նյուափոխանակությանկարգավորմանարագացմանու դանդաղեցմանմեջ: նյարդային Համակարգն արագացնում է Սիմպաթիկական նիզմի բարձրաստիճան ակտիվություն ապաճովող պրոցեսները արտաքին միջավայրի Հետ օրգանիզմի նորմալ փոխազդեցության պայմաններում, ուժեղացնում է ծոգնած կմախքային մկանունքի աշխատունակությունը, սրտի գործունեությունը, բարձրացնում զարկներա-չ կային ճնշումը, նպաստում է արյան մեջ շաքարի ավելացմանը՝ լասնուցումը, լայնացնում է բրոնխվացնելովկմախքային մկանունքի է

ու

`

.

ու

ունի

-

«րգյա-

-

ների լուսանցքը՝ թոքերիօդավոխանակությունը, բարձբարելավելով են րացնում զգայարանների կենտրոնական նյարդային Համակարգի աշխատունակությունը: Առավելլարում պաճանջող բոլոր դեպքերում, ինչես, օրինակ, վտանգից պաշտպանվելու դեպքում, Հորմոնալ լարվածության պայմաններում սիմպաթիկական նլարդային Հւամակարգը միջոցները, արգելակելով այն մոբիլիզացնում է օրգանիզմի բոլոր պրոցեսները, որոնք տվյալ պաճշինանձրաժեշտ չեն: Օրինակ, մւոավոր ինտենսիվ աշխատանքի դեպքում այս Համակարգնարգելակում է Պաարտաքորման օրգաններիգործունեությունը: մարսողության ու նյարդային Համակարգը մի շարք դեպքերում, ընդրասիմպաթիկական Հակառակը, դրդում է նշված պրոցեսները: Այսպիսով, չպետք է ընդՀամակարգերիանտադծել սիմպաթիկականն պարասիմպաթիկական դգոնիզմը,քանի որ առաչինը Հիմնականում ակտիվացնում է էներգիայի ծախսման «ետ կապված պրոցեսները, իսկ երկրորդն ակտիվացնում է անաբոլիզմի՝էներգիայի կուտակմանպրոցեսները: Ապացուցվածէ, որ սիմպաթիկական ու պարասիմպաթիկական նյարդային Համակարգերն ամբողջական օրգանիզմում գործում են ծիմնականում որպես Ճճամագործիչճամակարգեր, ընդ որում, նրանցից լուրաքանչյուրն ապաճովումէ մյուսի գործունեությունը Շատ կարնոր է վնդգետատիվ նյարդային Համակարգի Մասնակ-` ամբողջական` գործառությունների նյարդածորօիգանիզմի ցությունն մոռնալկարգավորման մեջ: Այս Համակարգը գործառապես սերտորեն կապված է Համարյա բոլոր ներզատականգեղձերի Հնտ, որոնց Հորմոններն ուղղակիորեն առաջացնում են վեգետատիվ նլարդային Հավիճակի փուվոխություններ.։ ենթաքմբային մակարգի, գործառական շրջանի վեգետատիվ կենտրոնները ստորին մակուղեղիԻ Հիպոֆիզի՝ ձճորմոններիմիջոցով առաջ են բերում ներզատական գեղձերի գոր'

`

ծունեության փովոխություններ: գործառության նյարդաճորմոնալ միասնական կարՎեգետատիվ գավորման Համակարգում նյարդային մեխանիզմները կրկնօրինակում հն Հորմոնալ մեխանիզմները: Հորմոններիազդեցությունը վեգետատիվ նյարդային կենտրոննեչ Բի վրա չափազանց կարնոր է ն՛ վեգետատիվ, է՛ կենտրոնականնյլարդային «ամակարդինորմալ գործունեությանծամար: կենտրոններիգրգոման աստիճանըպայմանավորված վեդետատիվ է ինչպես ծորմոնալ ազդակներով, այնպես էլ ներքին օրգանների ընկալող սարքերից ղեպի վեգետատիվ կենտրոններն ընթացող առբեր եննյարդային մղումներով: Անեգետատիվ բարձրագույն կենտրոններիը՝ քատնսաթմբայինշրջանը, լիմբիկ ուղեղը, ցանցանման գոյացության մեծ մառը, ծովաձին, մի շարք ենթակեղնային կորիզներ շատ կարեոր '

դեր են խաղում օրգանիզմի բազմազան դգործառությունների ամբողջացման մեջ։ Այդ կենտրոնները սերտորեն կապված «են պխուղեղի բարձբագույն բաժնի՝ մեծ -կիսագնդերի կեղնի Հետ. Այդ պատճառով Հոդեկան ապրումները՝ Հույզերը, ուրախությունը, տխրությունը ն վախը ուղեկցվում են արտաչայտված վեգետատիվ փովփոխություններով՝ մաշկի կարմրությամբ կամ գունատությամբ, սրտի աշխատանքի փոփոխություններով, քրոնարտադրությամբ ն այլն: Վեգետատիվ գործառական փուոխությաւններով ուղեկցվող պայմանական-ոնֆլեկոհրը Հակազդումը երեան է գալիս արտաքին ու ներքին միջավայրի ազդանշաններից: ՎերջիններսՀանդիսանում են դրդապատճառներիՀիմքը: նհ ջարժողական գործառության Համադասեցումը, որ վեգետատիվ իրականացվում է նյարդային Համակարգի բոլոր բաժինների կողմից միջաձիգչզոլավոր (կմախքային) մկանների ն ներքին օրգաններիմիջե, իրականացվում է ռեֆլեկտոր ճանապարճով՝ սեփականազգայունակսարքերից դեպի նյարդային Համակարգնընթացող նյարդային մղումներով: Շարժողականու վեգետատիվ դործառությունների Համադասեցման բարձրագույն կենտրոնի գլխուղեղի մեծ կիսագնդերի կեղնի ճակատային բիլքն է, ԳԼՈՒԽ

ՔԱՐՋՐԱԳՈՒՅՆ

ՀԻՆԳԵՐՈՐԴ

ՆՑԱՐԴԱՅԻՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆ

Բարձրագույն նյաբդային գործունեության Բիմունքնեոը ֆիզիոլոգիական

նյարդային գործունեություն» Հասկացողությունն «Բարձրագույն հ. Պ. Պավլովի կողմից նախկին «Հոգեկան գոր"առաջարկվելէ ծունեություն» տերմինի փոխարեն: «Հոգեկան գործունեություն» տերմինը»

ի.

Պ.

Հե արտաձճայտում իրողությունը, Պավլովիկարծիքով,

Հի տարբերում կենտրոնական նյարդալին բաժիններըբարձրագույնից:

ամակարգի

ցածրագույն ՛

եթե շրջապատող աշխարձին պատկանողմարդկային զգացողու"-Հթյուններն ու պատկերացումներըմարդու ճամար «Հանդիսանում են խոսքային օրիրականության կոնկրետ ազդանշաններ, ապա խոսքը, գաններից դեպի կեղնն ընթացող շարժազգացողական գիզսումներն են իրենցից ներկայացնում նրանք ազդանշանների ազդանշաններ: են ներկայացնում ընդծանքացում՝ իրականությունից» վերացարկում այսինքն՝ բարձրագույն մտաայն, ինչ «ատուկ է մարդկությանը, ՛

ծողությունը».

թյ

՝ ,

Հասուն

տարիքի մարդու ն երեխայի բարձրագույն նյարդայիֆ դորժունեուքյան ֆիզիոլոգիան Հիմնված է կենտրոնականնյարդային ծամակարգի բարձրագույն բաժինների, ֆիզիոլոգիական գործունեության օբյեկտիվ օրինաչափությունների վրա: Պավլովը մշակեց Հնտազուման չոդեբանական օբյեկտիվ եղանակ» որի Հիմքումընկած էր ոնֆլեքսի՝ կենտրոնականնյարդային Համա-` կարգի միջոցով իրականացվող օրգանիզմի անդրադարձված Ճճակազդման պատկերացումը: Մինչն ի. Պ. Պավլովը, գլխուղեղի գործունեության ռեֆլեկտոր բնույթի ուսումնասիրության ուղղությամբ կատարված աշխատանքներում ի. Մ. Սեչենովը Հիմնավորել էր այն կարնոր դրուլարտաքին միջաԹը, որ մարդկային օրգանիզմն ու նրան շրջապատող վայրը միասնականեն, ն մարդու բաբձրագույլն նյարդային ղործուէ նրանից դուրս: նեության դրդապատճառըդտնվում Օգտվելով ոռեֆլեկտոր ծակազդման ուսումնասիրման օբյեկտիվ եղանակներիցի. Մ.

Սեչենովը Հալտնագործեցկենտրոնական արգելակման երնուլթը, ցուցադրելով հրա կարնոր նշանակությունը շարժողական զործողությունների կարգավորմանմեջ: Բարձրագույննյարդային դործունեհությանֆիղզիոլոգիալոմ: ռեֆլեքսներն ընդունված է բաժանել Չ խմբի՝ (բնածին) ն պայ-

անպայման

մանական (ձեռքբերովի):

տեսակներն են՝ պայմանական ոռնհֆլեքսների 3.. ճննդային, պաշտպանական, սեռական, 4. Անպայման սննդային ռեֆլեքսները արռեֆլեքսներ: Սննդային են ու մարսողական ուղու ծյութազատական տածայտվում օրգանների շարժողական գործունեության ռեֆլեկտոր փովոխություններով, որոնք սկսվում են բերանի խոռոչի ն մարսողական ուղու օրգանների ընկալիչների անմիջականգրգռումից Հետո։ Պայմանականները՝ նույնն են, բայց առաջանում են սննդի տեսքից, նրա մուտեցման ձայներից ն չեղոք այլն գրգոիչներից, որոնք շատ անդամ Համընկել են սնունդ ըբնդուՀեւ: նելու

Անպայման

ու

կողմնորոշային:

2.

1.

ոեֆլերսները

ոեֆլեքսներ:Անպայման Պաշտսյտնական

արտաչ

Հայտվում տարբեր մկանախմբերի կծկումներով, որոնք առաջանում են մաշկի ն լորձաթաղանթների ցավային .ու պային, ինչպես նան լուսային, ձայնային, էլեկտրական, Հոտառական ու Համային ընկալիչների ուժեղ գրգոումներից։ Պայմանականները,արտաչայտվում են նույն ընկալիչների անմիջական գրգոումիը՝ վաղօրոք զուգորդված չեզոք զրգոիչներով: են

են

Սեռականոհֆլեքսներ: Անպայման.ոնֆլեքսներն արտաՀայտվում

Համասնռական օրգանների դործառության փոփոխություններով՝

պատասխանընկալիչների անմիջականդրդոումից ՛

՞

`

Բ

կամ

"արյան մեջ

-

արտաանհոականՀորմոնների ներարկումից Հետու Պայմանականներե անմիջական գրգոմամբ վաղօՀայտվում են նույն այդ ընկալիչների րոք ամրապնդված սրայմանական գրգռիչների ազդեցությունից կամ արյան մեջ սեռական Հորմոնների ներարկմամբ ամրապնղվող պայմանական գրգռիչների ազդեցությունից Հետո: Հետազոտական կամ «ինչ անել» անպայման կողմնոբոշային, կամ օրգանիզռեֆլեքսներն առաջ են գալիս արտաքին միջավայրում մի ներսում տեղի ունեցող Հանկարծակի փոփոխությունից. արտաՀայտվում են վարքի այնպիսի փովփոխություններում, որոնք ապաչոնոր երնույթի վում են առաջին առաջինՀանդիպումը ծանոթությունը, Հեւոչ Սկզբում բացարձակապես չեզոք գրգռիչները մի քանի անգամ ռհֆլեքսներն անՀչետակրկեելու դեպքում անպայման կողմնորոշային նում են, իսկ ռեֆլեքսն առաջ բերող գրգռիչները դառնում են չեզոք: Վերջիններս անպայման գրգոիչով ամրապնդելու դեպքում վերափոխվում են կողմնորոշային պայմանական գրգռիչների:

ն Անպայմանոռնֆլեքսներիմեծ մասինլարդային մեխանիզմները ձեավորվում են դեռնս ննրարգանդային կյանքում:Սոեն ռական անպայման ռեֆլեքսները ձնակերպվում հտծննդյան ժամափսկ պայմանական ռեֆլեքսների նյարդային նյարբնակաշրջանում, դածումորալ մեխանիզմները ձնավորվում են ետսաղմնային կյանքում:

նյարդածումոր ու

Անպայմանոնֆլեքսները Համեմատաբար մշտական

քանի՝ նրանց առաջ բերող նյարդային ուղիները որոշակի տարիքային ժամանակաշրջաններում: Պայմանականոնֆլեքսները մշտական չեն, քանի որ նրանց առաչ բերող նյարդային ուղիները ժամանակավոր են կ ձնակերպվում են կյանքի որոշակի պայմաններում: Հասունանում

որ

էն,

են

Ժամանակավոո նյաբդային կապեր Չեզոք, պայմանականգրգռիչի ազդեցության դեպքում գլխուղեղի կիսագնդերի կեղնի ջամապատասխան ընկալող -տեղամասում լսողական ն այլն) որոշակի, գաղտնի ժամանակամիջոչ (տեսողական, .

Պայմանական

է դրդման ռեֆլեքսի գոստեղժվում արոցես:, է յացման ընթացքում սկղբում այն սածմանափակված լինումնյարդաբջչիջների մի/ փոքը խմբում, իսկ ճետո տարածվումէ տվյալ ճարնան տեղամասերինլարդաբջջային խմբավորումների վրա: Այս պրոցեսն անէ դրդման ճամատարած ճառագայթում (իրաղիացիա), վանվում.

ցից

Հետո

ու

դեպքում գլխուղեղի կեղնի Հա-՝ Անպայման գրգոիչի ազդեցության տեղամասում ստեղծվում է դրդման երկրորդ, ավելի մապատասխան

,

ուժեղ օջախ, որը դեղի իրեն է ձգում դրդումն առաջին՝պայմանական գրգռիչի առաջացրածօջախից: Դրդմաներկու օջախների միջն գոյա՛

-

է ժամանակավոր կապ, որն արտաձայտվումէ պայնյարդային մանական ոռնֆլեքսիմշակմամբ: Որքան ուժեղ է դրդման օջախն անպայման ոնֆլեքսի նյարդային կենտրոնում (որը կարող է տեղակայված լինել ենթքակեղնումկամ կեղնում): այնքան ուժեզ է լինում ստեղծված պայմանական ոնֆլեքսը (որը սովորաբար անմիջչապես երնան է դալիս պայմանական դրդոիչի առանձին, մեկուսացած կիրաոման ընթացքում): Պայմանականոնֆլեքսի ամրապնդման Հետ պայմանական գրդոիչի նյարդային կենտրոնում Հչետղզծետեպակասում է դրգման ճառագայթումը, ընդ որում, դրդումը սաճմանափակվում է տվյալ կեղնային ընկալող գոտու նյարդային որոշակի խմբում: Դըրդման սածմանավփակումնանվանվում է դրդման կենտրոնացոսի այս Վերջինս ստեղծվում է սովորաբար դրական պայմանական ոնֆլեքսի մշակմանընթացքում։ Բացասականպայմանական գրդոիչի ազղեէ արգելակային պրոցես, որը սկղբում ընդցության տակ ղարդանում սաշմագրկում է կեղնի տվյալ ընկալող տեղամասի նյարդարբջչիչների է ձճարնեան նավփակվածմի խումբը, ապա տարածվում տեղամասերի ): Բացասականպայմանական ոնֆվրա(արգելակման ճառադայքթում չլեքսի ամրապնդման ընթացքում արգելակման պրոցեսը կենտրոնանում է նույն այն նլարդաբչիջներում, որտեղ ստեղծվել էր նախկինում: Դրա ծետնանքով պայմանական ռեֆլեքս ստեղծվում է պայմանական ճում

`

՝

գրգռիչի որոշակի ուժգնության մ ծաճախականության դեպքում: Քանի որ դրդումն ու արգելակումը ներկայացնում են մի միտսնակակ նյարդային պրոցեսի երկու տարբեր փուլեր, ուղեկցելով միմյանց ն անցնելով մի փուլից մյոոսին, անլա, երբ դրդումը կենտրոնացած է պայմանականոնֆլեքսի օջախում, Հաբնան, շրջապատող նյարդաբջջայինխմբավորումներում մշակվում է արգելակում: Դրական պայմանական ռեֆլեքսի ընթացքում տեղի ունի բացասական մակածում, իսկ բացասական ո"լայմանական մշակման ըբնթբաց-

"ոեֆլեքսների

Քում՝դրական:

Դրականպայմանական ոնֆլեքսների մշակման պրոցեսում դըրդկենտրոնացման Հետ Հարնան նյարդաբջիջներում միաժամանակ է արգելակում (միաժամանակյաբացասականմակածոսէ),ի ստեղծվում ինչպես նան Հաջորդականարգելակում (չաջորդական բացասական ման

-

մակածում): Միայնմիաժամանակյա

՝

։

մակածումն է ապաճովոս մշակվող ռեֆլեքսների ճշգրտությունը, դրական պայմանական ալայմանական ռեֆլեքսի մշակման պրոցեսում պայմանական ռնֆլեքսի օջախում դըրդումից Հետո անպայմանորեն զարգանում է արգելակում, որի ընթացքում պայմանական գրդոիչրըկորցնում է իր դրական աղդեցությունը: Դրդմանու արգելակմանփոխադարձ անցումների շնործիվ գլխու-

-

՞

ղեղի մեծ կիսագնդերի կեղնում դրդման ու արգելակման օջախներն անընդճատ չերթափոխվում են, ստեղծելով գործառականխճապատկեր: Դրդման ն արդելակման պրոցեսի սնեռումը որոշակի ժամանակամիջոցում գլխուղեղի կեղնի առանձին օջախներում Հիմնական նյարդային պրոցեսների կանոնավոր Հերթափոխման ընթացքում 6Հեշտացնում է դրդման ու արգելակման փոխադարձմակածումըոըԴրական ու բացասական պայմանական ռեֆլեքսների բնականոն Հերթագայման դեպքում պալյմանական-ոնֆլեկտոր ծակազդումն արտաՀայտվում է առավել ճշգրիտ կերպով: ու շնործիվ գլխու. անցուժների փոխադարձ Դրդման արգելակման ղեղում ստեղծված ժամանակավոր նյարդային կապերը որոշակի պայեն ն նորից վերականգնվում:Այդ պատճառով մաններում անչնտանում ձեռքբերվածունակությունները ճամեմատաբար անկայուն են: Արտաքինաշխարչից օրգանիզմի վրա ընկնող գրգիոների մեժ մասն է բերում միայն պայմանական կողմնորոշային ոռնֆլեքոյ, առաջ չազդելով օրգանիզմի ֆիզիոլոգիական գործառության վրա: Օրդանիզմի բնականոն գործառության վրա էապես չազդող գրգոխչըչեզոք դործոն է։ եթե վերջինս շատ անդամ Համընկնում է կենսաբանորեն առաչ վել կարնոր գործառության (սննդի, պաշտպանականՀակազդման, սեռական կամ ստատոկինեւտիկ ռեֆլեքսի) Հետ, այն դադարում է չեզոք լինելուց: Ընդասմիֆ, կեղնային ու ենթակեղնային դրդման օջախների միջն ստեղծվում է ժամանակավոր նյարդային կապող ուղի, որով ընթանում են որնէ օրգանի, օրգան-Համակարգիկամ ամբողջ օրգանիզՀ մի դործունեություննառաջ բերող դրգոռումները: մեծ կիսագնդերի կեղնի դործունեությունը, ի տարբնեԳլթուղեղի րություն կենտրոնականնյարդային Համակարդի ստորադիր-րաժիննեչրի անպայմանռեֆլեկտոր զործունեության, անվանվում է պայմանական-ոնֆլեքսայինգործունեություն,իսկ նոր գոյացող ռեֆլեքոները՝ պայմանականոռնֆլեքսներ: ռեֆլեքսների ծիմքն են Հանդիսանում արտաքին Պայմանական աշխարձինյութական երնույթները: Պայմանական գրդոիչի ազդեցությունը արտաքինկենսուժի՝ էներգիայի փոխաձնումն է նյարդային ընթանում է գլխուղեղի յուրաճատուկ ս"վրոցեսի: կեղնում օրինաչափորեն, լուրաչատուկ ֆիզիոլոգիական Հակաղզդմանձնով: Այսպիսով, ազդող պատճառի ու պատասխան միջն սածէ մանվում պատճառային կապ: Մարդու անպայման ոնհֆլեքսներըստեղծվել են էվոլյուցիայի ընթացքում ն Հաստատադրվելովփոխանցվում են ժառանգաբար: Մ

Վերջինս

"

Հակազդման

Գոլյածագման ընթացքում ստեղծվող ն սովորականպայմաններում Համեմատաբաք թույլ պայմանական ոնհֆլեքսներըլավ ամրապեդվեչ

են կարող

ներգործել անպայման ռնֆլեքսների վրա: Բարձ-Հ րակարգ կենդանիների մարդու պայլմանականռեֆլեջսների Հիմքում: ընկած է գլխուղեղի մեծ կիսագնդերի կեղնի փակողական գործառությունը: Վերչինիս էությունն այն է, որ գլխուղեղի կեղնում ծագած դրդումը չեզոք գրգռիչների աղդեցությանտակ կապվում է անպայման դրդոիչի առաջ բերած ն ենքակեղնային կենտրոններում միաժամաչ նակ ընթացող դրդման ետ: Գլխուղեղումանպայման ոնֆլեքսների կենտրոնների առկայության շնորձիվ պայմանական ու անպայման դրգոիչհերի մի շարք կրկնումներից ետո գլխուղեղային ժամանակակիսագնդերի կեղնում վոր նլարդակապը կայունանում է, իսկ մեծ ստեղծվում է դրդելիության օջախ՝ տվյալ պայմանականդրդոռիչի ծետո

լուց

ու

|

՞

նկատմամբ: չ

.

ի

ՏՍ

Պայմանակահռեֆլեքսի գոլացումն ուղեկցվում է պայմանական ն անպայման ռեֆլեքսի ամրապնդող կենտրոնի միչն ժամանակավոր նյարդային կապի ստեղծմամբ. ժամանակավոր նյարդակապըչափազանց կարնոր է արտաքին միջավայրի Հետ օրգանիզմի բազմազան լայն փոխազդեցությանՀամար: ժամանակտվոբ կայուն նյարդակապի ստեղժման անդրգոման կենտրոնի

"

ու

կեղնային

.

Ֆկ. 12. ժամանակտվոր կապերիգոյացումըմեծ կիսազնդհոում.

1--անպայման ոնհֆլեքոի սխեման, 11--ձայնային սննդային խեման.

1--ճամային ընկալիչխերիցեկող

պայմանական ոռնֆլեքոի

արտատար զգայական նյարղաթելեր, 2-աննգույին անպայման ոնհֆլեքսիկեղնային կենտրոն, 3--արտատար թքարտադրության կյարդաթեչլեր, 4--լսողական ընկալիչներից կող արտատար թելեր, 5--զլխուղեղի կեզնի լոռղական կեճտրոն: Ալաքովցույց է տրված ժամանակավորկապի ուղին `

-

չ

`

-

Հրաժեշտ նախապայմաննէ չեզոք, պայմանականգոիծոնի ն անայման գրգռիչի Համընկնումը ըստ ժամանակի, ընդսմին պայմանական գործոնը պետք է նախորդի անպայմանին։ էական նախապայման է նան բավարար ուժը` ն անպայման պայմանական գործոնադգրգոիչի գրդռիչով ամրապնդելու քանակությունը: ստեղծվում է կայուն պայմանականռեֆլեքս: Այս պայմաններում ստեղծման անծրաժեշտ նախապայմանն ոնֆլեքսի Պայմանական մեծ նան է կիսագնդերի կեղնի գործոն, արթուն վիճակը: գլխուղեղի Պայմանականոնֆլեքսի մշակումը դժվարացած է կյանքի ամենավաղ ժամանակաշրջաններոսի ն գերծոգնածությանդեպքում: ժամանակավորնլարդային կապի գոյացման շատ կարնոր նախապայմանն է մեծ կիսագնդերի կեղնի ազատ վիճակը այլ տեսակի գործունեությունից. Գլխուղեղի կեղնի գործունեությունը դրդող կողմնակի Այդգրգռիչներըխանգարում են պայմանականռեֆլեքսի գոյացմանը: ն ներքին են արտաքին միջավայրում պիսի գրգռիչները Հանդիպում օրգաններում: Պայմանականռեֆլեքսների գոյացման վիա նկատելիորեն ազդում են Հորմոնալ շեղումները (ներզատականգեղձերի գորժուննության խանգարումները): Վերջիններսկլանքի տարբեր ժամափոխում են դեռածասության) նակաշրջչաններում (մասնավորապես, ն պտյմանականռեֆլեքսների մշակման արագությունը կայունությունը: Պայմանականոնհֆլեքսներիկայունությունն ունի Հարաբերական ազդեցության տակ նրանք կարող են բնույթ: Կողմնակի գրգռիչների. դեպքում ռեֆլեքսների արգելակվել։ երկարժամանակ չամրապնդվելու ն ոռնֆլեքսն չափը նվազում է ընթացքում

ժամանակի

անչետանում:

պայմանական

շատ կայուն են ն պատչՀակառակդրան, անպայման ռեֆլեքսները ոլանվում են մարդու ամբողջկյանքի ընթացքում: Պայմանականոռնֆլեքսիռեֆլեկտոր աղեղն անցնում է գլխուղեղի մեծ կիսագնդիկեղնով: Անպայմանռեֆլեքսի ռեֆլեկտոր աղեղը կարող է չընդգրկել կեղնը. այն մեծ մասամբանցնում է կենտրոնականնյաի-. `

դային Համակարգիցածրագույն բաժիններով: Պայմանականոռնհֆլեքսները լուրածատուկ զուրկ են ընկալող ն են դաշտից մարմնի բոլոր արտաքին ու ներքին կարող ստեղծվել ընկալիչ մակեիեսներից: Օրինակ, պայմանական թքազատություն կարելի է առաջացնել աչքից, ականջից,թից, մաշկից ն այլ ընկալիչներից՝ չեզոք, պայմանական գրգոիչի ազդեցության տակ: Հակառակ դրան, անպայման ոնֆլեկտոր թքազատությունը կյանքի բնական պայմաններում առաջ է բերվում միալն բերանիխոռոչի ու լեզվի լորձաթաղանթի գրգոման դեպքում: Ըստ է. Հ.

ս

պայմանական. ռեֆլեքսն ամենաձասարակ

Հասրաթյանի,

անգամ կազմված է առնվազն երկու ժամանակավորուղղակի

դարձ կապերից, որոնց դերը ծոնների տեսակետից:

ու

Ճետա-.

չափազանց կարնոր

է ամրապնդման գոր.

գործառական բավականաչափ բարդ ռեֆլեկտոր ՊայմանականՀամակարգըկազմված է կենտրոնականու ծայրամասային գոյացուարտատար թյուններից, որոնց առբեր նյարդային մղիչածոսքն ապաՀծովոմ է մարդու ճարմարվողականգործողությունը: Բազմաթիվ ու բազմազան արտաքին ու ներքին գրդոիչներն անցնում են օրգանիզմի չատ վերլուծիչներով (նրանց ծայրամասային ծաղորդչականուղիներով ու կեղնային սարքով): սարքերով, Գրգոիչներիազդեցության տակ գլխուղեղում կատարվում է նախնական առբեր Համադրում: Վերջինիսծիման վրա ձնակերպվում է` ծամապատասխանվարքազծային գործողության ձնե ունեցող ռեֆլեկտոր պատասխանը: ու

'

Առբեր Համադրությանը ենթարկվող

կարնոր ազդակներն ունեն

Հակազդման ձնակերպմահ նշանակություն պայմանական-ռեֆլեկտոր ամար: Այսպես,օիինակ, Համեմատաբարտնականորեն գործող շբր-

չադրության գրգիռները պատճառաբանված դրդման ծարկմանդեր են խաղում:

Հետ

նախագոր-

Առբեր Համադրության Հիման վրա ձնակերպվում է -այսպես կոչված «նպատակային որոշումը», որին Հաջորդում է գործողության «ծրագրավորումը»: Վերջինսիր լօւծումն է զտնում գործողության մեչ:

ռեֆլեքսների բնույթը Պայմանական Պայմանական-ռեֆլեկտորձակազդման իրականացմաննառաչին են դործճնը ն ուսուցումը: Վերերթին մասնակցում ծասունության չինիս Հիմքում ընկած Է ժամանակավոր նորկապերի ընտրությունը:

Ըստպայմանական դրգոռիչներիբնույթի

պայմանական ոռնֆլեքսբնական արձեստական։Առաջիններնստեղծվում են ները լինում կյանջի բնական պայմաններում գործող գրգոիչներից, իսկերկրորդնեբը՝ ծատուկ, միայն գիտափորձումօգտադործվող, բնության մեջ չճանդիպողգրգոիչներից: Ըստ գրդովող ընկալիչների պայմանական ոնֆլեքսները լինում են՝ 1. արտաղգայունակ,2. 8. սեփականաղզգայունակ, ներքնազգալունակ: Առաջիններիմշակման ընացքում պայմանականդգրգռիչնազդում է զգացողության մաշկի, Հուռի արտաքին օրգանների՝ աչքի ականջի, ու ծամի ընկալիչների վրա: երկրորդները ստեղծվոմ են մկանային, ջլային, Հոդային սնփականազգայունտկսարքերի գրգոմամբ ուղեկցնն

ու

|

-

6--Ֆ253

`

Վող կմախքային մկանհերի կծկումների Հետնանքով: Այս ռեֆլեքսների շարքին են դասվում նան Հավասարակշռայինպայմանական ռեֆլեքսները, որոնքդոյանում են ներքին ականջում տեղադրվածպարկիկի ու կիսաբոլոր խողովակների գրգոման Հետնանքով, գլխի տեղաշարժումների ժամանակ: ներքնազգայունակ պայմանական ռեֆլեքսներն առաջ են գալիս ներքին օրգաններիընկալիչհերի գրգռումից:

սեփականաղզդգայունակ Հավասարակշոտյին Արտազդայունակ, 'ու

պայմանական ռեֆլեքսները կաղզմօմ են բարձրագույն, իսկ ներքնացածրագույն նյարդային գործունեությունը: զգայական ռեֆլեքսները՝ պայմանական ոնֆլեքսներին մոտ են ավտոմատիկ Ներքնազգայունակ պայմանականռեֆլեքսները, որոնք առաջ են բերվում արյան մեջ քիմիական գրգռիչների ներմուծումով: ռեֆլեքսները պայմանական Առաջբերվածգործառությամբ

շար-

պայմանական ոնֆլեքսնէժողական ու վեգետատիվ են։ Վեղետատիվ րը բաժանվում են Հյութազատական, սիրտանոթային, շնչառական դործունեության պայմանական ռեֆլեքսների, ներզատական

-

փ

նյուցափոխանակության: Ըս

գեղձերի

առաջ բերված դրգոման ն Համակարգությունում նյարդային

բացասական արգելակման պրոցեսների տարբերվում են դրակած Դրական պայմանական սեֆլեքսները պայմանական ոնֆլեքսներ: Ժշակվում են գրդոում առաջ բերող պայմանական գրգռիչի աժրաամԿղնդմամբ: Բացասական մպայմանականռեֆլեքսների դեպքում ե պատճառով գլխուղեղում ստեղծվում չի կատարվում, այդ րապնդում է արգելակային պրոցես: Դրականպայմանական ոռնֆլեքաներն արաաեն ուժեղացմամբ, բացասաիսկ Հայրովում օրգանի գործունեության կանները՝ այդ գործունեության ընկճմամբ կամ արդելակմամբ: ու

Ըստ գոյացման մեխանիզմիպայմանականոռնեֆլեքսներն առկա

ն

Հետքային Առկա պայմանական ռեֆլեքոները գոյանում այն է իր աղզդեցուդեպքում, երբ պայմանական գրգոիչն ամրապնդվում թյան ընթացքում: Հետքայինները դոյանում են այն դեպքում, երբ ամէ րապնդումը պայմանական գրգռիչի գործողության դաեհ

են:

կատարվում

Հետոֆջ դարելուց

Հնտնաբար,Հետքային պայմանական ոնֆլեքսի գոյացման դեպքում գլխուղեղային նլյարդարբջիջներում ամրապնդվում է այն ետազդեցությունը, որն առաջացել էր պայմանականդրգռիչից: Պայմանական գրգռիչի ռեֆլեքս կարող է գոյանալ նան պայմանական դգրդոիչիբացակայության դեպքում, երբ անպայմանդգրգոիչըտրվում է ժամանակիորոշակի Հատվածներում: Տվյալ դեպքում մշակվում է այսպես կոչված «ժամանակի ռեֆլեքսը»: Պայմանականայն գրգռիչի դերում, որի աղԷՀ ն

Հետ զուգորդվում է օրգանի կամ օրգան-Համակարգերթ դեցության Հանռեֆլեքսի» մշակման դեպքում «ժամանակիգործունեությունը,

գալիս գլխուղեղային նյարդաբչիջների գործառական վիճակի օրգանիզռիթմիկ փոփոխություններ: Վերջիններստեղի են ունենում մում կամ արտաքին միջավայրում կատարվող ավտոմատիկ, ոիթմիկ ու պարբերական պրոցեսների՝ սրտի կծկումների, շնչառության, արեվածադի, մայրամուտի ծետնանքով: դես

են

"

:

Առկա պայմանական ռեֆլեքսն իրենից ներկալացնում է պայմանական ոռնֆլեքսիգոյացման ամենապարզ դեպքը, երբ արտաքին միջավայրի չեզոք գրգռիչը Համընկնում է անպայման գրգոիչին։ Սակայն ոչ միայն արտաքին միջավայրի փոփոխության ազդեցությունը կարող չ դառնալ անպայմանռեֆլեքսի ազդանշան, այլն նա ընդծատումը: 30 վայրկԵթե, օրինակ, գիտափորձումկիրառվում է լույսը ն աղմուկը նապա տրվում է սնունդը՝ լույսի ն աղմուկի գործոյանի ընթացքում, ղության ընդծատումից 1--2 րուլն Հետո այս ազդակները դառնում են սննդի պայմանական ազդանշան: Այլ խոսքով, մշակվում է Հչետքային, ժամանակի, սննդային պայմանական ռեֆլեքս: Հետթային ւլայմանական ռեֆլեքսի մշակման պրոցեսում պայմանական գրգռիչ է դառնում արտաքին միջավայրի անտարբերգործոնի ազդեցության ընդծատումը կամ միացումը: 3 ժաժը մեկ անեթե երեխային կանոնավոր կերպով կերակրեն գամ, ապա մի քանի կերակրումից ծետո դգոլանում է պայմանական ռնֆլեքս ժամտնակի նկատմամբ: Ընդ որում, կերակրման բացակայության դեպքում 3-րդ ժամին մոտ առաջ է գալիս թքազատություն ն է պայմանական դգիրրսննդային շարժողական ոնակցիա: նշանակում գրոիչ է դառնում ժամանակի որոշակի Հատվածը (3 ժամը): Անշուշտ, նման գրգռիչկարող է լինել շատ կարճ ժամանակամիջոցը(վայրկյաննները,րուվլեները)կ՛ճամեմատաբար երկար ժամանակամիջոցը (ժամերը, օրերը): ինչպե՞սէ գլյչուղեղը Հաշվարկում ժամանակը: Օրգանիզմում կատարվում են բազմաթիվ պարբերականպրոցեսներ ն գոյություն ունի ժամանակի ընթացքում այդ պրոցեսների ճշգըրիտ ծաջորդականություն։ Օրինակ, սիրտը կծկվում է րոպեում որոշակի անդամ, կրծքավանդակիշարժումները ճաջորդում են իրար որոչշակի պարբերությամբ, որոշակի ոիթմով է կատարվում մարսողական խողովակի գործունեությունը, Հիմնական նյուցափոխանակությունը ն այլն: Ընդամին,ընդերային ու սեվականազդայունակսարքերից ոիթմիկ են մղումները Հասնում գլխուղեղիկիսագնդերին, աղզդանշանավորելով օրգաններիվիճակը: Այս Հանդամանքըթույլ է տալիս զլխուղեղին ժամանակիմի պաճը մյուռից: տարբհքակելու ՛

Տ0

տնական պարբերության ընթացքում գլխուղեղը ճաշժամանակի վարկում է ժամանակը ազդանշաններով: կարճատն ժամանակամիջոցի դեպքում պայմանական ոռնֆլեքսէ ստեղծվում գլխուղեղային նյարդակենտրոնների փոփոխված վիճակի նկատմամբ` նախորդ գրգոումների Հետնանքով։ Այս Հանգամանքըժամանակի նկատմամբ դոլյացած պայմանական ոնֆլեքսները նմանեցնում է Հետքային ոռեֆլեքսներին: նոր, օրգանիզմի Համար անտարբեր գրգռիչի ղուգորդումն անամեն դեպքում չի Հանդիսանում պայմանապայման գրգոիչի Հետ կան ռեֆլեքսի անչրաժեշտ նախապայմանը: նոր պայմանական ռեֆլեքսկարող է ստեղծվելոչ միայն անպայման գրգոիչային ամրապընդման անգամ ամրապնդված միջոցով, այլն լավ մշակված, բազմաթիվ «լայմանական ռեֆլեքսի միջոցով: Այդպիսի պայմանական տեֆլեքսն ռեֆլեքս, իսկ «իմնաանվանվում է երկրորդ կարգի պայմանական կանն անպայման գրգոիչով ամրապնդված պայմանական ռեֆլեքսը՝ առաչին կարգիս. երկրորդ կարգի պայմանական ոնֆլեքսի մշակման Համար անՀրաժեշտ է, որ նոր, չեզոք գրգոխչը տրվի վաղօրոք մշակված պայմաՖական գրգռիչի գործողության սկզբից: Միայն այս դեպքում նոր գրրգրոիչը կարող է դառնալ կայուն ե մշտական պայմանականգործոնւ Դիցուք մշակված է կրծքային ժամանակաշրջանիերեխայի սննդավին պայմանական ոնֆլեքս մոր ձայնի նկատմամբ: երէ ցույց տանք Հետո ծրեխային մի գեղեցիկ խաղալիք, ն որոշ ժամանակից" մայրը խոսի առանց երեխային կերակրելու ապա մոր ձայնի ն խաղալիքի մի քանի զուգորդումից Հետո խաղալիքը դառնում է սննդային պայմանական դգրդոռիչ։ չնայած, որ խաղալիքը չի ուղեկցվել սննդով ն ամրապնդվել է միայն պայմանական գրգոիչով, այսինքն՝ մոր ձայնով: ռեֆլեքս կարող է գոյանալ ոչ միայն անպայման Պայմանական գրգռիչիամրապնդմանդեպքում, այլն ուրիշ պայմանական գրգռիչնեփով ամրապնդելու դեպքում, եթե ալդ։ ուրիշ պայմանական գբգոիչը վաղօրոք բազմաթիվ անգամ ամրապնդվելէ կ շարունակում է ամրապնդվել նրա ինքնուրույն կիրառման դեպբում: Բարձրակարգ,10-11-րդ կարգի պայմանական ոնհֆլեքսներեն մարդկային խոսքի նկատմամբ մշակված, ոնֆլեքսները: Պայմանականգրգոիչը շատ դեպքերում կաղմվաժ է մի քանի սզայմանականգրգոիչներից, որոնցից ամեն մեկն առանձին-առանձին վաղօրոքեղել է ամրապնդված: Այս դեպքում պայմանական գրգռիչն անվանվումէ գումարային: Ֆումարայինպայմանական գրգոիչն կազմված է ժի քանի չհզոք գրրգրոիչներից, որոնք վաղօրոք ն միաժամանակ էին սկսել ամրապնդվել: նման բարդ դգրգոիչրճանդիսանում է միաժամանակյածամալիբային. -

-

ի

--

պայմանական գրգռիչ Որոշդեպքերում չեզոք գրգոխչները գործում են մեկը մյուսի ետնիցչ ընդ որում, ամրապնդվում է նրանցից վերջինը: Այս ձնով ամբապնդվող գրգոիչային Համալիրն անվանվում է ՀաՀաջորդական Համալիրի օրինակ է այն պայմանականոռհֆջորդական: կազմված խոսքի կամ նախադասուլեքսը, որ մշակված է թյան նկատմամբ:

վանկորով

Համալիրային Ամրապնդումիցկամ չամրապնդումից կախված՝ ոլայլմանական գրգոիչը կարող է առաջ բերել դրական կամ բացասական պայմանականռեֆլեքս:

ռեֆլեքսները Համալիրային պայմանական գրգոիչՊայմանական ինչ` եզակի ների նկատմամբ մշակվում են այն նույն.օրենքներով, գրգռիչներինկատմամբ: պայմանական `

Պայմանականռեֆլեքսներ դոլացնող գործոնները չափազանց բայլմազանեն Որպես այդպիսիներ կարող են ծառայել շրջապատի նման այն գործոնները, որոնց Համար օրգանիզմն ունի ընկալող, սարք: են երկու խմբի՝ 1) նյարդազդող բազմազան գործոնները բաժանվում զործոնների ն 2) ռեֆլեկտոր կենտրոնների վրա ազդող գործոնների: Համապատասխանպայմանական գրգռիչներըես բաժանվում են երկու խմբի՝ 1) ոնֆլեկտոր ազդեցության զգայնասարքային պայմանական

գրգոիչների,

2) ինքնաբեր պայմանական գրգռիչների, որոնք ազդում լեկտոր աղեղի կենտրոնականՀատվածների վբա:

նն

ռնեֆ-

Այս երկու տեսակի պայմանական գրգոիչներըկարող հն լինել կամ կաղմել ծամալիրային գրգռիչների մի մասը: Պայմեկուսացված մանական ոնհֆլեքսի մշակման սկգբում շրջապատի բոլոր ապռարկաչն ներն տեսքով, երնույթներն իրենց ձայներով, ճոտերով այլ Հատեն կություններով կազմում մի միասնական Համալիրալին գրգռիչ: Պայմանականռեֆլեքանփր գոյացման ամենասկզբնական փուլում ունի ընդծանրացվածբնույթ:Այլ խոսքով, սկզբոմ պայմանականռեֆլեկտորկաղի մեջ է ընդգրկվում շրջագայությունն ամբողչջությամբ: ծետագայում Հետղզճետեկորցնում է իր նշանակությունը, ընդ Վերջինս է գալիս գրզոի-՝ որում, պայմանական ոռնֆլեկտոր ճակազդումն առաջ չային ճամալիրի միայն այն գրգոիչից, որը ժամանակի ընթացքում Փամընկնում է անպայման գրգոիչին։ Այդ մեկուսացած գրգռիչը կաճող է լինել զգալի չափով մասնատված, տարբեր ուժի, լարվածության ն տնողության։ Օրգանիզմում նրա առաջացրած փոփոխությունը կա-չ փող է ծառայել որպես առանձին պայմանական գրդոռիչ:Գրգռիչի տանումե ըոտ ուժի ն լարվածության կաբող է լինել մեծ, սակայն ու

տա-

`

-

-

մշակումը սովորաբար ռեֆլեքսների պայմանական Հ մարդու զգայունակ սարքերի կատարելությամբ:

սաճմանափակ

ըն-

Անպայման ռեֆլեքսները մարդու անջատական զարգացման Թացքում փոփոխվում, վերամշակվում "են պայմանական ոնֆլեքսների անպայազդեցության տակ: Պայմանականռեֆլեքսները կրում են մանների դրդող ու արգելակող աղդեցությունը: Որպես կանոն, պայ-՛ մանական ռեֆլեքսները գոլանում են անպայման ռեֆլեքսների վրաւ նյարդային գործունեության Հիմքը կազմող անպայՔարձրագույն ման ն պայմանական ռեֆլեքսներն ունեն մի միասնական կառուց վածքագործառականՀիմնանյութ գլխուղեղի մեծ կիսագնդերիկեղնում ու հնթակեղնային կենտրոններում ընթացող Հիմնական նյարդային `

Հիմքի

պրոցեսները:

Գոլաբանականկարնոր նշանակություն ունեցող շարժողական: պայմանականոռնհֆլեքսներնապաչովող ժամանակավոր նյարդային կապերըստեղծվում են ոչ միայն գլխուղեղի մեծ կիսագնդերիկեղնումչ կենտրոնայլն այսպես կոչված Հնագույն կեղնում ն ենքակեղնային ներում։. Վեգետատիվ ռեֆլեքսների գլխուղեղային ժապայմանական մանակավոր նլարդալին կապերը ստեղծվում են է՛ գլխուղեղիցողուն՛ մեծ

կիսագնդերիկեղնում: կյանքի սովորական պայմաններում գլխուղեղում ստեղծվում են առանձին նյարդային կապեր կ նրանց բարդ զուգակցումներ, նլարդաու նքե Համակարգեր: դրդման արգելակման օջախները գրլկապերի են խուղեղի որոշակի տեղամասերում կրկնվում բազմաթիվ անգամ, խիուտ արոշակի կարգով ն որոշակի ժամանակամիչոցների ըրընթացծաքում, դրա Հետնանքովստեղծվում են պայմանական ոնֆլեքսների մակարգեր, որոնց շնործիվ երկար ժամանակ պաչպանվում է գործունեությաննույնատիպ ձեր: նույն տիպի օրինակ կարող են ծառայել մարդու ձեռթերի ուռքերի շարժումներ, ,պարբերականություննըն որոշակի տիպը քայլելիս, վազելիս, թիավարելիս կամ լողալիս, որոշակի, սիստեմատիկաբարկրկնվող օրվա ռեժիմը: նման նույնատիպը մարդու Համար դառնումէ սովորական, ինքնաբեր, Հեշտացնելովինչւվնս ֆիզիկական շարժումները, այնպես էլ մտավոր աշխատանքը: է ատեղծվել գլխուղեղի կեղնի տարբեր մասերի Նույնատիպը միջն, ինչպես նան կեղնի ենթակեղնային գոլացությունների միջ: Առաչին դեպքում (կեղնակեղնային ամուր ժամանակավոր կապերի Համակարգի ստեղծման դեպքում) նույլնատիպըՀամեմատաբար Հեշտ կարելիէ ձնափոխել,իսկ երկրորդ դեպքում (կեղնահնթակեղնային կապերի դեպքում, մեշ) դժվածխելու նում,

ու

,

.

կարող

"

ու

մասնավորապես սովորության

/ րությամբէ ձնափոխվում։

ժամանակավորնյարդային կապերի գոյացումն ու մնժ կիսագնդերի կեղնի պայմանական-ոռնֆլեկտորգործունեություն արտաճայտում են ֆիզիոլոգիական երնույթների միայն այնկողմը, որն իր ծագումով պարտական է գլխուղեղի կեղնում դրդման պրոցեսի զարգացմանը: Մյուս կողմը դրսնորվում է նյարդային գործունեության արգելակման մեչ: Այս կողմն ունի առաջինից ոչ պակաս հշանակություն, քանի որ արգելակման շնորձիվ բացառվում է դրդման նոր օչախճերի ստեղծումը, կանխվում է կողմնակի ժամանակավոր կապերի գոլացումը ե դրդման պրոցեսների բախումը: Արգելակման շնորձիվ ստեղծվում է լրիվ .դրսնորման Հնարավորություն: որոշակիպայմանական -ռեֆլենքսի. արգելակման պրոցեսԳլխուղեղի մեծ կիսագնդերում դրդման ների միջն, ինչպես դեռ ճամեմատաբար վաղուց սաճմանել են Ի. Մ. Սեչենովը ե Ն. Ե. Վվեդինսկին,գոյություն ունեն Հակասականճարաբերություններ: իր կննսակտն կարնորությամբ կեղնային արգելակման պրոցեսն ոչ պակաս նշանակություն: 0րինակ, շարժումունի դրդման պրոցեսից ների ճիշտ ժամանակին պրգելակումը վտանգի դեպքում պազզանումէ մարդու կյանջը, մաշկային անոթալայնիչ նյարդերի արգելակումը կանխում է չերվմության ավելորդ կորուստը, իսկ մարսողական գեզձերի Հյութազատական գործունեության արգելակումը տպակասեքնում է մարսողական ճյութերի կորուստը: Դրդման արգելակման պրոցեսները մշտապես գանվում են Հարաշարժ փոխադարձ կապի մեչ: նրանք կաղմում են մարդու բարձրադույն նյարդային գործունեության նյութական Հիմքը: Արգելակմանպրոցեսը տեղի ունի կենտրոնականՖլարգային Համակարգի բոլոր ծատվածներում, սակայն բարձրագույն բաժիններում այն զգալիորեն ավելի բարդ է, քան ցածրադիր բաժիններում: Գլխուղեղի կեղնի արդելակումը ըստ ծագման լինում է արտաքին կամ ներու

ու

՝

:

Քին:

արգելակման տեսակներ Ծրտաքին

՛

բնույթով

Պայմանականռեֆլեքսների արտաբին արգելակումն իր

Համապատասխանումէ անպայման ռեֆլեքսների արգելակմանը: Արդնլակման այս տեսակը չի պածանջում Հատուկ մշակում Այն բնածին է, ինչպես անպայմանռեֆլեքսները: :

|

արգելակումն առաջ Արտաքին

է գալիո

այնդեպքում,

երբ

կեղնի կենտրոններից մեկի աշքսատանքիժամանակ, կիսագնդերք

մեծ աո-

է գործել կեղեի այլ բեր նյարդերի դգրգոման Հետնանքով, ակսում կենտրոն:Օրինակ, քաղցաժ երեխան, որը սիրում էր կանաչ տաբդեղ

,

ուտել, տեսնելով սեղանին մեծ, «ծյութալի» տաքդեղը, վերցնում ե. կծում է այն, սակայն անմիջապես ետ է թափում բերանից, քանի որ այն կծու էր. Ընդ որում, դրական բնույթի սննդային շարժողական ռեֆլեքան արգելակվում է մերժման ն պաշտպանական Հակազդմամբ: Արտաքինարգելակման մեխանիզմի վերլուծման մեջ ի. Պ. Պավլովն այն դիտում է որպես ծարնան գործող կենտրոններիփոխազդեցության Հետնանք,այսինքն՝ անուղղակի արգելակմանՀետնանք(է ւտար-չ ներքին արգելակման, որն անմիջապես զարդաբերությունուղղակի՝ նում է արգելակվող կենտրոնում արգելակումն իր որա)։ Արտաքին կով պառսիվ է ն ստեղծվում է արտաքին ազդակներով: ներքին, ակտիվ արգելակումը զարգանումէ ներքին պրոցեսների Հետնանքով: միշտ էլ կարող է գործունեությունը Պայմանական-ոռնֆլեկտոր արգելակվել արտաքին գրգռիչների ազդեցության տակ: նման, կողմնակի գրգռիչների դերում Հանդես են գալիս նոր առարկաները, անծանոթ ձայները, լուսավորության ուժգնության փոփոխությունները, այն բոլոր գրգռիչները, որոնք անսովոր ենն կապված չեն այլ խոսքով, տեղիունեցող նրնույթների Հետ: նման դրգոիչների ազդեցության տակ տեղի է ունենում առկա պայմանականոնֆլեքսի խիստ թուլացում կամ լրիվ արգելակում: Էնդ որում, կողմնակի գրգոիչի ազդեցության արդյունքը որոշվում է նրա բնույթով: Քաջ Հայտնի է մարդու դրական նկատմամբ ն սննդային Հակազդումը լավ սննդի տեսքի ու Հոտի բացասական Հակազդումը՝գարչածոտ նյութերի նկատմամբ: Մարդը, որ նատել է ճաշասեղանի մոտ, լսելով սեղանի տակ խշշոց, անմիջապես ընդչտտում է ուտելը կողմնորոշային Հակազդման «ետնանքով: կողմնոքոշային Հակազդումն արդելակում է մինչն ալդ եղած սննդավեն գործունեությունը. կողմնորոշայինՀակազդման նշված Հատկանիշները (ուշադիր դիտելը ականջ դնելը) կազմում են Հենց րոշային ծետախուղականոնֆլեքսները: է, Հատուկ մշակում չի արգելակումը, ինչպես Արտաքին պածանջում։ Այն բնորոշ է կենտրոնական նլարդայլին Համակարգին, ուժեղ է, իբենից Հետո թողնում է տնական ճետազդեցություն: կողմնորաշային ու պաշտպանականոռնֆլեքսներիՀետազդեցությունը տնում է սովորաբար մի րոպեից մինչե մի քանի տասնյակ րոպե, իսկ սննդային ու սեռական ոնֆլեքսների ծետազդեցությունը տնում է օինր շաբաթներ: Արտաքինարգելակման կանխարգելողաղդեցությունը, բացի այգ» որոշվում է պայմանականոնֆլեքսի տարիքով: երիտասարդ,լավ չամրապնդված պայմանական ոնֆլեքսըզգալիորեն ավելի պրագ է արդելակվում, քան լավ մշակված, բազմաթիվ անգամ ամրապնդված ռեֆլեքսը: Հեշտ են արգելակվումնան շատ Հնացած, վաղուց չամրա-

կողժեո-

Հայտնի

քանի

ու

|

:

ն իրենց ուժը կորցրած պայմանական ռեֆլեքսները: կենսապնդված ունեցող, ուժեղ գրգոիչից ստեղծված կանորենկարնոր նշանակություն

ռեֆլեքսի արգելակող ազդեցությունըխիստ ն ուժեղ է արտաճայտվում նույնիսկ լավ, ամրապնդված պայմանական ռեֆլեքսների նկատ-

մամբ:

տվել,

արգելակման

է որ ուսումնասիրությունը ցույց Արտաքին ծրեխայի ուսուցման ժամանակ մշակվող ունակությունների (պայմանական ոենֆլեքսների)վրա արգելակային ազդեցություն են թողնում աճախ շատ բազմազան, երբեմն թույլ դրգոիչները՝դաստիարակի կամ ուսուցչի ավելորդ շարժումները, նրա ճազը, ժամացույցի թԹրիկձայները Հոտերըչ գեւտԹոխկոցըչ սենյակ կամ դասարան քափանցող նի տատանումները ծանր փոխադրամիջոցի շարժումից ն այլն:

որի Հիման վրա Այն արգելակողպայմանական գրգոիչը»

առաջաէ բացասական, արգելակային պայմանական ռեֆլեքսը, անվանվում է պարզ արգելակ: նում

.

Արգելակայինգրգոիչները բազմաթիվ անգամ կիրառելու դեպքում այդ

գրգռիչների արգելակող ներգործությունը թուլանում

է

ն

նրանք

կորցնում են իրենց արգելակային ազդեցությունը: Կողմնակի արդելակային գրգռիչները Հաճախակի կրկնության. դեպքում կորցնում են

իրենց արգելակողազդեցությունը: Այդ գրգոիչները նակավոր կամ մարող արգելակներ:

կոչվումեն

ժամա-

Մարողարգելակներից բացի, գոյություն ունեն մշտական արգեն են իրենց լակներ, որոնք չեն թուլանում: պաՀապտմնում ազդեցությունը

ի

երկար ժամանակ: բավականին

եթե չեղոք

գործոնն

ամրապնդվել է

մերժվող նյութով, սննդային պայմանական ոռնֆլեքսի մշակման ժամանակ առաջանում է բերանի լորձաթաղանթի բորբոքում, որի ըն-

է բերում թացքում բերանի Համային ընկալիչների գրգռումն առաջ. պայմանականռեֆլեքսների արգելակում: Արգելակմանվիճակում գտնվող սննդային կենտրոնը դրդվում է Կսնպայմանկամ պայմանական գրգռիչների ազդեցության տակ. Այդ '

ւ

դրդումը կյանքի բնական պայմաններում տեղի է

ունենում

արյան

մեջ

սննդանյութերիպակասությանդեպքում: Արտաքինարգելակման տեսակներից մեկն է անդրսաՀչմանային է գլխուղեղի նյարդաբջիջներումգրգռիչարգելակումը, որը զարգանում

ների չափավոր ուժի ազդեցությամբ:

կամ ուժեղ տնական

Համեմատաբար կարճատկ

արգելակման պատճառր ԱնդրսաՀմանային պրոցեսի ղզարդացումն.է: բջիչջումպարաբիոտիկ

կեղնային նյարդաԱյս պրոցեսը անց89

ծակասական, զերծակասական կ Հավասարման,

խոր արգելակման փուլերը: կեղնի նլարդաբջիչների «ամեմաԳլխուղեղի մեժ տաբար ցածր շարժունակության պատճառով այդ փուլերընյարղամղումների ազդեցության տակ կարող են արգելակվել: Անդրսաչմամարդկանց մոտ նային արգելակումը թե՛ երեխաների ն թե՛ Հասուն ղարգանում է ինչպես պայմանական, այնպես էլ ցավային գրգոիչների ազդեցության տակ: նում

է

"

կիսագնդերի

-

արգելակման տեսակները ՆԵՐքին

-

'

արտաքին, բնածին արգելակման, ներքին արտարբերություն դելակումըբ ձեռքբերովի է, պայմանական,ինչպես պայմանական ոնֆլեքսը։ Այն զարգանում է դրական պայմանականդգրգոիչըարգելակայինով փոխակերպելիս: Գլխուղեղի մեծ կիսագնդերի կեղկում ալդ- ընթացքում զարգանում է արգելակման պրոցես: Արտաքինարգելակում ատեղծելու Համար անծրաժեշտ է պայմանական ռեֆլեքսի Հետ չկապված այլ կենտրոնների դրդում: ներքին արգելակման դեպքում, ի պատասխան գրգոիչի,. ռեֆլեքսի կենտրոնում զարգանում ի

պայմանական

է արգելակում:

՝Կ

-

Այն դեպքում, երբ արտաքին արգելակումն ստեղծվում է անմիջապես, ներքին արգելակումը ղարգանում է աստիճանաբար, դանդաղ, ծամեմատաբարդժվար, ընդ որում, այս դեպքում անծրաժեշտ է առկա պայմանական դգրգոիչր փոխակերպել արգելակային դործոնով, այսինքն՝ որական պայմանական ռեֆլեքսը վերածել բացասականի: են Տարբերում

ցող

ներքին արգելակման մարող, պայմանական, ուշաչտարբերակուվ քնային արգելակման տեսակները: ն

արգելակումը զարգանում է այն դեպքում, երը մշակված Մարող պայմանական ռեֆլեքսի չի ամրապնդվում անպայման դրգոիչով։ Մարող արզելակման ընթացքում ռնֆլեքսի չափը մեկ պայմանական ավելանում է, մեկ նվազում, Հասնելովզրոյի Պայմանական ռեֆլեքսի չափերի պարբերականփոփոխությունը վկայում է մեժ կիսագնդերի կեղնի դրդելիության աստիճանականթուլացման մասին: Մարող արգելակման .ընքացթում փոխվում է պայմանական ոնֆլեքսի՝ գաղտնի ժամանակաշրջանը:Վերջինս պարբերականորեն երկարում ու կարճանում է՝ մինչն պայմանականռեֆլեքսի լրիվ անճչետանալը:

պայմանական ոնֆլեքսը չե վեմիայն արգելակվում է: Որոշ դեպքերում մարած ոնֆէ վերականգնվել նույնիսկ միանվադ ամրապնդման

Մարողարգելակմանընթացքում

րանում, լեջսը

այլ

կարող

'

՛

ւ

դեպքում: երբեմն պայմանական ոնֆլեքսի վերականգնում կարող. է տեղի ունենալ շատ կարճ ժամանակամիջոցում, որի ընթացքում կատարվում է ոչ քե նոր պայմանականռեֆլեքսի մշակում, այլ գոյություն ունեցող պայմանական ռեֆլեքսի «ազատագրում» արդգելակումից: եթե մարած պայմանական ռեֆլեքսը նույնիսկ չամրապնդվի, ապա այն կարող է ինքնածին կերպով վերականգնվել: Մարողարգելակման են ենթարկվում ինչպես արծեստական, այնսես էլ բնական պայմանական ռեֆլեքսները, ընդ որում վերջիններս ծամեմատաբար դժվար են մարում: Բնականպայմանական ոնֆլեքսների ծարաբերականամրությունը կյանքի սովորական պայմաններում բացատրվում է գրգռիչներիբազմապիսի ն մշտական ազդեցությամբ օրգանիզմիվրա: Այն արագությունը, որով առանց պայմանական գրգռիչի ամրա-՝ Հասնում է զրոյի, սվնդման դրսնորված «արդյունքը անվանվում է պայմանական ոնֆլեքսի մարման արագություն: Վերչինս կախված է չամրապնդումների միջն ընկած ժամանակի ընդմիչումներից: Օրինակ, եթե կրկնվի չամրապնդումը մեկ րոպեանոց ընդմիջումներով, ապա սայմանական ոռեֆլեքսն արագ կմարի, իսկ եթե չամրապնդոմը կատարվի 10-ական րուեներ անց, պայմանական ոնֆլեքսը կմարի ուշ: Այլ խոսքով, որքան, փոքր է մարող ռեֆլեքսի կրկնումների միջն ընէ կած ժամանակամիջոցը, այնքան ավելի կարճ ժամանակամիջոցում մարում պայմանականոնֆլեքսը: ն նյարդային Մարման արագությունը կախված է Հագոյածագման առանձնաձատկություններից։նրեխայի պայմանական ռեֆլեքսի մարումն ավելի արագ է կատարվում, քան Հաշ "ռուն տարիքի մարդու ռեֆլեքսը: «Արգելակայինտիպի» երեխայի մարման արագությունն ավելի մեծ է, քան «դրդված» տիպի երեխայինը, Մարման արագություն, կախված է նան մշակված պայմանական ն անպայման ռեֆլեքսի լարվածությունից: ռեֆլեքսիամրությունից որ լավ ամրապնդվածռեֆլեքսները մարում են Պետք է Հիշել նան, ն դանդաղ, երկար պածպանվումեն ակտիվ ,վիճակում կարող են երնան բերվել ցանկացած ժամանակ: Գոյություն ունի պայմանականռեֆլեքսների երկու նական եղանակ՝ անընդատ ն ընդշատված: Մարումն անընդծատէ, Ցրբ պայմանական գրգոիչն ազդում է առանց ընդձատվելու՝ մինչն նրա ազդեցության վերացումը, իսկ եթե գրգոիչը գործում է ընդմիչումներով, ապա մարումը ստեղծվում է ընդծանուր եղանակով: Արգելակել, մարել Հնարավոր է ոչ միայն մարող ռեֆլեքսները, այլն Համեմատաբար ամուր, վաղօրոք մշակված. արձճեստական բնական պայմանական ռեֆլեքսները: նքն կատարվում է արծձեստաչ

մակարգի

տարիքից

մարման

զեմ.

ու

`

մեջ մտնող որնէ պայմանականռեֆլեկտոր ամալիրի ու ն անծաեն Համասեռ մարում, ապա մարել այլ կարող ոնֆլեքսի մասնռ առաջնային մարման դեպռեֆլեքսները: Մի ուժեղ ոռնհֆլեքսի քում սովորաբար երկրորդայնորեն մարում են ձամեմատաբար. թույլ ռեֆլեքսները: Վերջիններիս առաջնային մարման դեպքում ավելի ուշ արգելակվում են Համեմատաբարավելի ուժեղ ռեֆլեքսները: Ռեֆլեքսի պաՀչպանումըկախված է նրա գոյության տնողությունից, ամրաՀաճախականությունից: Ուժգնորեն կապնղումից ն արտածայտման մարման ենթակա տարվող մարումը լրիվ չնջում է ռեֆլեջսների միչ Որոշ դեպքերում անրաժեշտ է կատարել գրգոխչային ճամալիրի բաղադրիչներիցմեկի մարում: Համալիրայինգրգոիչ բաղադրիչներից մեկի ամրապնդումը Հանգեցնում է մյուս բաղադրիչային գրգոիչների նկատմամբ արտաձայտվող ոնֆլեքաների չափի նվազման: Սակայն այդ բաղադրիչային գրգոիչնե-: րի նկատմամբ գոյություն ունեցող ռեֆլեքսները մի քանի ամրապընդումներից Հետո բավականին արագ վերականդնվումեն: Համալիրայինգրգոիչային բաղադրիչներից մեկի մարելու փորձի ժամանակ կարող են մարվել նան մյուս բաղադրիչները Ընդ որում, ուժեղազույն գրգոիչի մարելու փորձում բավականաչափ արագ լրիվ մարում է ամենաթույլ գրգոիչներով ստեղծված ոնֆլեքոը։ Ուժեղ ն այս պարագայում պաճպանոսէ են իրենց ազզրգոիչները ուժեղաղույն դեցությունը: Օեթնմարման է ենթարկվում Համալիրային դրգոիչի առաջացրած ոնֆլեքսն ամբողջությամբ, ապա մարում են նրա բոլոր բաղադրի-չները՝ն՛ թույլերը, ն՛ ուժեղները, է՛ ուժեղագույնները: Օրինաչափ է պայմանական ոնֆլեքսի գաղտնի ժամանակաշրջա-Հ նի փոփոխությունը. որքան չատ են պայմանական ռեֆլեքսի չամրաոլնդոմները, այնքան ավելի տնական է ռեֆլեքսի գաղտնի մամանա-չ կան,

բարդ

տարբերությունը լինում

-

ու

ժամանակաշրջանիփոփոխությունը պայմանական կաշրջանը:Գաղտնի ռնֆլեքսի մարելու ընքացքումտեղի է ունենում պարբերայնորեն (ինչ-

ռեֆլեքսի չափիփոփոխությունը) Գաղտնիժաւվեսե ոլայմանական

մանակաշրջանիերկարումը պայմանական ռնֆլեքսի մարման դեպքում մասին, որ արգելակային պրոցեսը աստիճանաբար վկայում է շերէ տավորվելով ոնֆլեքսի վրա նվազեցնում պայմանական գլխուղեղի մեծ կիսագնդերի կեղնի դրդելիությունը: Որքան մեծ ուժով ու տնական է մարեցվում պայմանականոռնֆլեքսը, այնքան տնական է լինում վերականգնմանժամանակաշրչանը: եթե արգելակված պայմանական ռեֆլեքսի վերականգնման Հւմար պաճանջվել է շատ ժամանակ, ապա մեծ կլինի այդ ռեֆլեքսի մարման աստիճանը:

այն

ւ

'

,

ծամար անծրաժեշտ ժամանակամիչոՌեֆլեքսիվերականգնման կախված է պայմանական ռեֆլեքսի մարման խորությունից, ՛անծատականությունից, տարիքից, պայմանական ռեֆլեքսի ուժից ն մարման փորձերի Հաճախականությունից:Որքան խորն է պայմանաշատ ժամանակ է պածանջվում կան ոնֆլեքսի մարումը, այնքան ավելի պայմանականոնհֆլեքսիվերականգնմանՀամար: Այսինքն, որքան մեժ է երեխայի տարիքը, այնքան ավելի շատ ժամանակ է պաշանջվումմա"րած պայմանական ոնհֆլեքսի վերականգնման Համար: Պայմանական չափով կախված է ռեֆլեքսի վերականգնման արագությունը մեծ վիճակից: նլարդային դանդաղ կենտրոնականնյարդային Համակարգի սրոցեսների ֆոնի վրա պայմանական ոռնֆլեքսներն ավելի .դանդաղ են քան նյարդային պրոցեսների բարձրաստիճան վերականգնվում, շարժունակության պայմաններում: նախկինում լավ ամրապնդված, ուժեղ ռեֆլեքսն ավելի արագ է վերականգնվում,քան թույլ 2չամրավերականդգնըպընդված ռեֆլեքսը: ռեֆլեքսի մարման ման փորձերի ճաճախակի կրկնության դեպքում մարած պայմանաէ։ Մարած պայմանական. կան ոնֆլեքսի վերականգնումն արագանում ռեֆլեքսի վերականգնումն անպայման գրգոիչով ամրապնդելու դեպքում ավելի արագ է կատարվում, քան ամրապնդված պայմանական: դրգոիչով ամրապնդման դեպքում: Խոր մարման դեպքում պայմանական ոռնհֆլեքսի վերականգնմանծամար պածանչջվումէ մարած պայմանական ոնֆլեքսի բազմաթիվ ամրապնդում: Որոշդեպքերում մարած պայմանական ռեֆլեքսի վերականգնում կարող է տեղի ունենալ առանց ամրապնդման: Այդպիսի վնրականգնումն անվանվում է «ապապրգելակում»: ւպայմաԳլխուղեղիկեղնում գոյություն ունեցող երկու՝ դրական ն նական ռեֆլեքսի արգելակային ոնֆլեքսի օջախներում կատարվուր են Դրական պայմանական ոնֆլեքսի Հետնյալ փոփոխությունները: օջախի ճառագայթման ազդեցության տակ վերանում է արգելակում արգելակայինօջախում: Արգելակում ստեղծվում է նան առկա երկու ներքին արգելակային օջախներիփոխազդեցությանՀետնանքով: Արգելակումը երնան է գալիս արգելակային պրոցեսի ժամանակավոր վերացման ձնով, կողմնակի գրգոիչների ազդեցության տակ: Դիցուքմշակված է որոշակի սննդային ռեֆլեքս բանանի նկատմամբ, որը, սակայն, մարել է: եթե այս պայմաններում տանք սեխ էչ փորձենք իբրն պայմանական գրգռիչ, ապա Հնարավորկլինի նախորդ պայմանական ռեֆլեքսի լրիվ վերականգնումը: Վերչինս, սակալն,. ժամաբնույթ, չնայած շարունակվում է որոշ ունի ժամանակավոր տնում է սեխի ետազդեցությունը. մի քանի րոպեից Հետո նտվ՝ քանի նորից երնան է գալիս մարող արգելակման ազդեցությունը: քը

՛

Պայմանական

ու

.

.

'

.

:

-

՝

՛

Արգելակումը դրդման այն պրոցեսի ղարգացման արտածայտուՀթյունն է, որը ստեղծվել էր (արգելակված ձնով) պայմանական ռնֆլեջսի մարման Հետնանքով: կարող պայմանականոնֆլեքսը Արգելակված

վերականգնվել

.է

ինչպես ամրապնդող գրգոիչի ազդեցությամբ, այնպես էլ ուրիշ պայման գրգոիչներից։ Այս երկու տեսակի գրգոիչների միջն գոյություն ունի որոշակի տարբերություն:

ան-

ազգոցութ

Արգելակվածպայմանական ոնֆլեքսը լուրածատուկ անպայման որի ներգործության՝ չնորճիվ գոյացել էր գրգոիչով ամրապնդելիս, Ճլայմանականռեֆլեքս, կատարվում է տնական.ու կայուն վերականգնում, իսկ պատաչական գրգռիչների ազդեցության տակ առաջ է գալիս անկայուն, ժամանակավորվերականգնում: ՛

Այսպիսով, մարած պայմանական ռեֆլեքսի կայուն վերականգՀնարավորէ այն գրգոիչով, որը վաղօրոք ն սերտորեն կապված է ծղել պայմանականռեֆլեքսի առաջացման Հետ: նում

ունի կարնոր կենսաբանական ԼնշանակուՄարող արգելակումն թյուն, քանի որ նրա շնործիվ գլիսուղեզի մեծ կիսագնդերը ազատվում են այնպիսի մի գործունեությունից, որը տվյալ պատին.կորցրել է իր նշանակությունը:

Պայմանականարգելակումը ստեղծվում է Հատուկ պայմաններում: եթե ամուր դրական պայմանական ոռեֆլեքսին ավելանում է մի Հավելյալ գործոն, ն այդ Համակցություեր կրկնվում է Հաճախ ն առանց ամրապնդման, առաջ է գալիս պայմանական արգելակում: Պայմանականգրդոիչը նշված Համակցման մեջ կորցնում է իր դրական աղդեցությունը, իսկ Համակցումը ձեռք,է բնրում արգելակային աղդեցություն։ Այդ տեղի է- ունենում անպայմանորեն, չնայած որ պայմանական գրգոիչի մեկուսացված ամրապնդման դեպքում Հնարավոր է նրա պայմանական-ոնֆլեկտոր գործողության պաՀծպանումը: է Պայմանական արգելակում անվանվում պայմանական դրգոիչի կողմից իր, պայմանական-ոռնֆլեկտոր աղզդեցության կորուստը՝ Հավելյալ գործոնի Հետ գրգոիչի կողմից արգելակային ազդեցության ձեռքբերումը: Հավելյալ գործոն պայմանական ռեֆլեքսի առաջին ճայացքից կարող է Համակցումից,ստեղծված արգելակումը լալ արտաքին արգելակում:Սակալն, Հաջորդական արգելակման է Հավելյալ գործոն պայմանական ոնֆառկայությունը Հաստատում լնքսի Համակցմամբ ստեղծվող արգելակման պատկանելիությունը ՝

արդելակմանը: ներքին

՞

`

՛

Համակցմանմեջ մտնող ծավելլալ գործոնն ունիՀիշարժան Ճատկություններ, Մինչե Համակցման ընդգրկվելը չավելյալ գործոնը

Մ:

կարող է լինել արտաքին դրական ազդակ կամ մարող արգելակ, իսկ Համակցման մեջ նա դառնում է արգելակային գործոն: Պայմանակած ռեֆլեքսիմշակմանը մասնակցած ն այդ ռեֆլեքսին նմանվող Հծավելլալ գործոնը դառնում է պայմանականարդելակ: Մանկավարժությանմեջ պայմանական արգելակի դերում Հանմերժող դես են դալիս արգելակող չշարժմունքը, «չի կարելի» բառը դիմախաղը: Պայմանականարգելակի ն -արդելակային Համակցման, կիրառումը երեխաների դնռաչասների գլխուղեղի մեծ կիսադնդերի կեղնեում առաջ է բերում արտաճայտվածարգելակային պրոցես: Փայմանականարգելակումը Հեշտ է զարգանում, երբ Հավելյալ է դրական պայմանական ոռնֆլեքսիցքիչ դործոնն ազդում կամ է Ճճամընկնում նրան: ս մշակված պայմանական ղուդորդումից նոր: Նախօրոք պայմանական դգրդոիչիՀետ մշակվում է երկրորդ կարգի պայմանական ոռնֆլեքս։ Ընդսմին, կեղնում կատարվում է երկու դգրգոիչների՝ (չավելյալ գործոնի ու դրական պայմանական դրգոիչի) գրգռումների Համակցման Համակարգային չամրապնդման ընթացքում միաձուլում: այդ ճամակցում-ղուգորդումը ձեռք է բերում արգելակչի ճատկություն: եթե Հավելյալ գործոնը ետ մղվի, այնպես, որ պայմանական ու ծավելյար Հավելյալ գրգոխչները կեղնում զատված լինեն միմյանցից, դործոնն առաջ կբերի ոչ քե արլելակային, այլ դրական պայմանականձակազդեցություն: Մեծացնելով Հավելյալ գործոնի ուժը Հնարավոր է ստանալ տնական արգելակայինՀետազդեցություն Համակցման մեջ: ԱստիճանաբարմեծացնելովՀավելյալ դործոնի ն պայմանական: գրգռիչի միջն եղած ժամանակամիջոցը, ճավելյալ գրգռիչը կարելի է դարձնել պայմանական արգելակ: չակառակ պարագայում ծավելյալ միջն հղած ժամանակամիջոցիռոլապայմանական դգրդոռիչի գործոնին կասեցման ընթացքում, մինչն Հավելյալ գործոնն ու պայմանակար ոնֆդրդռիչը ծամընկնեն, դգորսնում է երկրորդ կարգի ու

'

՝

գրգռիչի

առաջ

|

բացասական,

՛

լեքս:

Պայմանականարգելակման

պայմանական

-

կախված զարգացումը

է նյարդային: անչավասարակշոված թույլ նլարդային տիպի առկայության պայմաններում Հավելյալ գործոնր միացումը դրական պայմանական ոնֆլեքսին Հանդեցնում է վերջինիս չափի սիոքրացման կավ լրիվ անչետացման: Սակայն, դրական պայմանական ոնհֆլեքս-ծավելյալ դործոնՀամակցման կրկնությունն: Հայսդեպքում մեծացնում է դրական պայմանականռեֆլեքսի չափը, ն վերականդնում է անծետացած դրական պայմանական ոնֆլեքսը: Այնաւշետն, չնայած կրկնություններին, դրական պայմանական ռնֆլեքսի դժվարաշարԺ՝` տիպից:Հավասարակշոված,

ն

աստիճանաբարպակասում է, Հասնելով ղրոյի' Ռրոշ դեպքերում Հավելյալ գործոնի միացումը դրական պայմանական ոռեֆլեջսին Հանդգեցնումէ ճամակցման արդյունքի զգալի բարձրացման, որը, սակայն, Հեւտագա չամրապնդման դեպքում պակասում է, ծասնելով

ափն

:

պրոյի: Ուժեղ, անչավասարակշոված, չարժուն նյարդային պրոցեսների նկատվում է Համակցման արդյունքի մեծացում, որը, պայմաններում է: Պետք է` նկատի աստիճանաբար անչետանում նույնպես «ատկայն, են կատարել տարբեր գործոնի կարող դերը տւնենալ, որ Հավելյալ Պրգռիչների Հետքերը: միջն Պայմանականարգելակմանմշակման դեպքում եղած ժամանակամիջոցը կարող է դառնալ պայմանականարդելակ: Վերլուծելով Հավելյալ գործոնի դերը պայսանական ոնֆլեկտոր Համակցման մեջ, պետք է ընդզծել, որ ալդ գործոնը, ըստ էության, Հանդիսանում է պայմանականարդելակ: տարածվում է ձավելյալ գործոնի արգելակային գործողությունը անՀամաննո Համասեռ, վրա, չնայած էլ փնչպես այնպես են մշակված լինել'Րլ2395պայմանական վերջիններիս նկատմամբ կարող Համասեռ բոլորովին անկախ պայմանականոռեֆլեքսնեչ տեֆլեքսներ՝

գրգռիչների

.

ռեֆլեքսների

Բեց:

արդելակման(կամ արգելակային Համակցման) Պայմանականբազմաթիվ կրկնությունը Հասցնում է արգելակային ազդեցության

-ուժեղացման ն պայմանական արգելակման հտազդեցության կարՃացման: Որոշ դեպքերում անծրաժեշտ է լինում վերացնել արգելակային Համակցմամբ ստեղծվող պայմանական արգելակումը: Այդ արդելակ«ման վերացման ամենալավ եղանակը արգելակային Համակցման -ամըմեպնդումնէ դրական պայմանականոնֆլեքսով, ընդ որում չպետք է օգտագործել ուժեղ գրգոիչներ. Մեժ մասամբ նման դրգոռիչներըչեն «ռալիս ցանկացած, դրական արդյունք՝ արտաքին արգելակմանծետե«վանքով: ինչպես ծայտնի է, կարող է մշակվել ոչ Պայմանական միայն պայմանական գրդոիչի Համընկնումից անպայմանին, այլն ուշացումով միացնելու դեպանպայման /գրգռիչը քում: է տտացվում այն` Ուշացած շատ եշտ դեպքում, երբ նախապեսմշակվում է Համընկնող պայմանականոնֆլեքս, ապա աստիճանաբարկատարվումէ նրա ուշացումը: Ուշացող պայմանական ռեֆլեքսի մշակման ընթացքում ուշացՄան ժամանակըպայմանական գրգոիչի Հետ կաղմում է գումարային

ռեֆլեքս,

պայմանականին

ոեֆլեքսը պայմանական

ւ

ւ

39.

,

«ո.

`

`

գործոն, որն ամրապնդվում է Հետագայում անպայմանգրգռիչով: ժամանակի ամրապնդումը ետադրվա պայմանական ոռհֆլեքջսներում Հանգեցնում է կեղնային:պրոցեսների ընթացքի ամրապնդմանը: Հենց դրա Հետնանքով էլ ժամանակը դառնում է պայմանական գրգռիչ:

եթե պայմանական ռեֆլեքսի դոլացման պրոցեսում արտաքին գործոնը` ազդում է որոշակի ժամանակամիջոցներում, սԿխիուփոխվող ապա ժամանակի ազդեցության յուրաքանչյուր Փաջորդպաճերին այդ գործոնը օրգանիզմի Համար դառնում է լուրաճատուկ: -Գոյատնման ընթացքում մարդը սովորում է, ճարմարվում տարբեր տեսակի արտաՔին գրգոիչներին՝ լուսավորության ջերմության լարվածությանը, ձայնի ուժին, տարբեր Հուտերին,ընդ որում, չնայած որոշակի գրգռիչի անփուխոթւուժին, զարգացման պրոցեսում մարդն այդ գրգոիչը զգում է այլ կերպ: Քանի որ գլխուղեղի կեղնի նյարդաբչիջները ժամանակի ընթացքում անընդատ նորանորգրգիռներհն ստանում, տարբեր Ճաեն ապրում ջորդական վիճակներ նլյարդաբջջիորոշավերապրում, Վի ժամանակի որոշակի վիճակը, Համընկնելով անպայման ռեֆլեքսի Հետ, կարող է դառնալ պայմանական գրգռիչ: ՛ տարիքը, սնուցման վիվրա ազդում վիճակի նյարդաբջիջների Ճակը, դգազափոխանակությունն օքսիդացման պրոցեսների լարվածությունը, նախորդ գործունեություն, վերականգնունակությանաս-` տիճանը, ներզատական գեղձերի Համակարգիվիճակը: Դրա' Հեւոկապված ժամանակի ոնեֆլեքսը մի կողմից արտաչայտվում է ճշտորեն, ենքարկվում է զգալի տատանումների: չիյուսկողմից՝ ու

ու

-

ու

արգելակումն՝ունի Ուշացող

'

կենսաբանական մեծ նշանակություն:` նրա շչնորչիվ կանխվում է բոլոր օրգանների ժամկետից վաղ ֆիզիոլոգիական դործունեությունը, տնտեսվում է ուժերի ծախսումը մեծ լաինչպես նան պայմանական րումների դեպքում: Բացիայդ, 'ուշաքող, ու մարող արգելակման շնործիվ անընդատ ու մշտապես ուղղվում ն ճշտվում է ծակՀամակարգի պատասխան կենտրոնական ազդեցությունը:

Ֆյարդային

' '

կյանքի բնական, փոփոխվող պայմաններում

աճող «ապրող,

ու

մարդկային օրգանիզմի պայմանական ռեֆլեկտոր գործունեության մեջ կարնոր նշանակություն ունի տարբեր պայմանական զարգացող

գրգոիչների՝ շրջապատող իրերի, երնույթների ն մարդկանց ճանաչումը։ Շրջապատիիրադրությանը երեխակ պատասխանում է պայմանական ռեֆլեկտորյուրաճատուկ Հակազդեցությամբ, որը ստացել է իրավիճակայինռեֆլեքս անվանումը: տեղադրական,

Այս ռեֆլեքսը պայմանական կապերի ստեղծման սկզբնական շրջանում ունի ընդծանրացվածբնույթ, ընդ որում, ամեն մի գործոն, 7--2252

օրգանիզմի Հապայմանական ռեֆլեքս, զարգացող է ընդծանրացվածբնույթի գրգոիչ: մար Հանդիսանում կրկնության ծետնանքով 122 Մեկ,որոշակի, արտաքին գրգոխչի ապա պայմանական գրգոիչի մասնագիտացում, պառաջ է գալիս այդ տարբեր գրգռիչների կրկնությունը մի գրգոիչի Հաճախակի կրկնության ֆոնի վրա Հասցնում է ոչ միայն ամրապնդվող պայմանական գրգռիչի մասնագիտացմանը, այլ նան նրա առանձնացմանը գրգոիչն ծաների ընդծանուր խմբից: Ընդ որում, մեկ գործոնի ամրապնդման գործոններիչամրապնդման աղդեցության տակ գլխումապատասխան է դրդմանօջախ՝ արգելակային ֆոնի վրա Այ« զարգանում ղեղի կեղնում Այդ, պայընթացքում է իրականացվումգրգռիչների. տարբերակումը: արգելակող պրոցեսը կոչվում է տարբերակվող մաններում զարգացող որը

ստեղծում է

՝

արգելակում: Տարբերակվող չավլվում է, արգելակումը

ըստ

ի.

Պ.

Պավլովի,

դրդման պրոցեսի ուժով: Տարբերակվողգործոնի ուժգնության ավելացման դեպքում տարբերակումը խախտվում է: Այն խախտվում է ն տնական նան կենտրոնականնյարդային Համակարգիընդծանոր

դրդելիության պայմաններում:

երեխայի քաղցածության դեպքում տարբերակումն

աստիճանաչ

թուլանում է՝ գլխուղեղային սննդային կենտրոնի դրդելիության` բարձրացման Ճետնանքով: է,,որ արտաքին գործոնները տարբերելու պրոցեսումՍաշճմանված է զարգանում դրդման պրոցեսը: Վերջինսպայմանավորված է անպայկողմնորոշային Ճճակազդեցությամբ, որը միաժամա-չ ման-ոնֆլեկտոր նակ առաջ է բներում արտաքին անպայման արգելակում: Դրա՝ Հետնանունեցող ս« ջով արգելակվում է գոյություն պայմանական ընթացքում երնեան է գալիս պայքար դրդման ու արՏարբնրակման պրոցեսների միջե, որը, ի դեպ, ունի պայմանական ռնֆլեկտոր մեխանիզմ: Այդ պայքարի ծետնանքով է իրականացվում արտաքին աշխարձճից եկած մղումների տարբերակուվը: Օրգանիզմի ֆիզիոլոգիական գործունեությունը կանխարգելող բացասական պայմանական ռեֆլեքսները բնական պայմաններում գոյա նում են, երբ որեէ չեզոք գրգոիչ Համժընկնում է ներքին արգելակման ուշացող կամ տարբերակող (մարող,պայմանական, արգելակման) Հետ: Բացասականպայմանական ոնհֆլեքսների ուսոնմնասիրությունը կարեոր է ն՛ մանկավարժության, ն՛ բժշկագիտության մեջ: Գլխուղեղիկեղնային նյարդաբջիջներիբնորոշող առանձնածատչ կությունն է արգելակող գրգոիչների ազդեցության տակ Հեշտությամբ արգելակվվելը:Բավականէ մշակվածպայմանական ռեֆլեքսի չամրազարգանա մապնդելմի քանի անդամ, որպեսզի այն մարի, այսինքն՝ բար

՛-

գելակման

ռեֆլեքաը

արգելակում, Վերջինս գլխուղեղի նյարդաբջիջչներն ազատում է ավելորդ ու անօգուտ գործողությունից: կեղնային նյարդաբջիչները կարող են անցնել արգելակված վիճակի ինչպես չամրապնդման, այնպեսէլ ամրապնդման դեպքում։ Օրինակ, գիտափորձի պայմաննե րում, մշակելով ուշացած պայմանական ռեֆլեքսներ մաշկամնխանիմաշկաչերմային, տեսողական, լսողական դրդռիչների նկատկական, մամբ, կարելի է նկատել, որ 30.վայրկյանով Հետաձգված պայմանական ոնֆլեքսի գաղտնի ժամանակաշրջանը,որն անցյալում կազմում էր 5 վայրկյան, աստիճանաբարավելանում է, հ վերջ ի վերջո բոլորովին չի արտածայրովում ու արդելակպայմանական ոռնհֆլեքսը է: վում Ուշացող պայմանականոնհֆլեքսի մշակման պրոցեսում որոշ պաչ ծից պայմանական ռեֆլեքսը դառնում է կայուն, ն ապա, Հծարաճուն կերպով զարգանում ու խորանում է արգելակումը: արգելակման ստեղծումը երնեանէ գալիս պայմանաչ Հարաճուն վան ոնֆլեքսի չափի փոքրացմամբ: Ընդ որում, ոնֆլեքսի չափի փոքարտաձայտվում է կ՛ տվյալկրկնվող պայմանական գրգռիչ րացումն չի դեպքում, ն՛ ուրիշ պայմանական ռոնֆլեքսներիմշակման պրոցեսում: արգելակման զարգացումն առաջ բերող կարնոր գորՀարաճուն ծոն է արդելակային դրդոիչի Հաճախակի ծամեմատաբար տնական է, որ այդ կրկնությունն Օ-արտաճայտկրկնությունը: Հատկանշական վում է նան ուրիշ պայմանականռեֆլեքսների չափի վրա՝ նրանց չափի նվազումով: Գրդռոիչայինսակավադեպ կրկնությունների ֆոնի վրա պայմանական ոռնֆլեկտորդործունեությունը Համեմատաբար ավելի Քիչ է տուժում, քան Հաճախակի կրկնումների դեպքում: Հետաձգվածպարբերության կրճատումը նպաստում է պայմանական ռեֆլեքսների վերականդնմանը: Սակայն, պայմանական ռնֆլեքսի վերականդնման այդ միջոցառումը շատ դեպքերում արդյունավետ չի, քանի որ նույն պայմանական գրգռիչի կրկնությունների դեպջում երեխան ու դնեռաձասը ընկնում են քնանման վիճակի մեջ, կորցնելով ոչ միայն կիրառվող, կրկնվող պայմանականդգրգոխիչինկատմամբ մշակված պայմանական ռեֆլեքսը, այլն ուրիշ պայմանական գրգռիչների նկատմամբ ձեռք բերած ունակությունները, նախորդոնֆլեքսների վերականգնման ե նորերի սւռեղժման ամար անչրաժեշտ է չնորգրգռիչների կիրառում: Շատ կարկոր է, որ կեղնային նյարդաբջիջը գործունյա վիճակից Հետո անմիջապեսանցնի Հանգստի վիճակի, որն ապաՀովում է վերականգնման պրոցեսները կենտրոնական նյարդային Համակարգում: Որքան արագ է կատարվում արգելակումը, այնքան արագ է վերականդգնվումգլխուղեղային նյարդաբջջի նորմալ աշխատունակությունը: րող

-

'

-

-

)

`

ու

..

՛

ի

՛

ւ

նյարդային Հյուծումը ն արգելակումը պարզորեն երնան հն գալիս երբ Պետաձգված պայմանական ռեֆլեքսները վեայն դեպքում, րափվոխվում են -ճամընկնող պայմանական ռեֆլեքսների: Հետաազձգված պայմանական ոնֆլեքսներում պայմանական արգելակի է: է, Բացաճայտված որ Հետաձգված պայմանա-չ դեցությունը զգալի ռեֆկան ռեֆլեքսի վերափոխման ղեպքում` Համընկնողպայմանական լեքսի պայմանականարգելակը սովորաբար արգելակվում է: է նան, որ դլխուղեղիմեծ կիսագնդերի կեղնում ձաստատված պրոցեսը սերտորեն կապված է բջջային պրոտոկատարվող դրդման պրոցեսը, պլազմատիկ նյութերի ծախսման Հետ, իսկ արգելակման Հետ: է այդ նյութերի վերականգնման կապված ընդծակառակը, Նյարղային գործունեության ժամանակ գրդգոողականնյութի ֆայքայման պրոցեսների գերակշռությունը ծանգեցնում է նլարդաբջջի դործառականՀյուծման։ Ընդ որում, այդ նյութի քայքայման. որոշակի փուլն առաջ է բերում արգելակման պրոցես, Արգելակայինպրոցեսն ընդծատում է քայքայումը ն կասեցնում Հյուծումը։ Ընդմիչումը նյարվեդարբջջիգործունեության մեջ նպաստում է այդ բջջի փականգնմանը:

գործառական

պայմանակ

ռեֆլեքսների մարման Դիորձերում Պայմանական գործոնի կիրառման ժամանակ նկատվում է կենդանու կամ մարդու թուլություն Այդ ֆոնի վրա արգելակման բազմանվագ շարժումների կիրառումը ճանպզեցնումէ քնկոտության, երբեմն՝ իսկական բնի նան տարբերակող արգելակջնավիճակ կարող է դիտվել ընթացքում, մասնավորապես, այն դեպքում, երբ կիրառվում են ծիմնական դրզոիչինմուտ կանդնած գրգոիչներ, այսինքն՝անցնում են նուրբ տարբերակման մշակմանը: Քունն առաջանում է նան ուշացող պայմանական ոռնֆլեքսներիդեպքում, երբ ուշացումը երկարում է: Տարբերվում են քնի երկու ծիմնականւտեսակ՝ ակտիվ ն պասսիվ:

նման

ման

Ակտիվ ֆիզիոլոգիական քունը մեժ կիսագնդերի նլարդաբջիչջների

դրդմամբ Հաջորդականմակածումից առաջ եկող արդելակման Հետեվանք է Պասսիվ քունը կամ մեծ կիսագնդերի արդելակումը առաջ է գալիս սովորաբար արտաքին վգալյարանների անջատման դեպքում կամ այդ զղայարանների թույլ, միապաղաղ գրգռումների ժամանակ պայմաններում Որոշակի

-

արգելակումը տարածվում է մեծ կիսագնդերումուիջնելով ցած ենթակեղնային կենտրոններով, ընղդրկում է միջանկյալ միջին ուղեղը, բայց մարդու քնած վիճակում երկարավուն ուղեղը շարունակում է գործել: ն,

ուղեղի Միջանկյալ

.

ցանցանման գոյացության գործառական անֆատման դեպքում քունն առաջ է դալիս շնորՀիվ այն բանի, որ ընկա100

"

,

վիչներից դեպի գլխուղեղի կիսագնդերըմղումների Հոսքը ժամանակավորապես ինդծատվումէ: Քնելու ժամանակամիջոցում գլխուղեղի մեծ կիսագնդերիդրդելիության եվազման Հետնանքով երեան են գալիս ետնյալ Հիպնողային փուլերը Հավասարման, ծակասական, գնրծակասական ն երնան է գաարգելակման: Քնելուսկզբնական ժամանակաշրջանում ն՛ լիս ծավասարման փուլը, որի ընքացքում ուժեղ, ե՛ թույլ լ 2պայգրգոիչներն առաջ են բերում նույն, փոքր չափի թույլ շարմանական ժողականպայմանական Հակազդեցություն Դրանից Հեւոո ղարգանում է ծակասականփուլը, որի ժամանակ թույլ պայմանականգրգռիչներն առաջ են բերում ավելի մեծ չափի պայմանական ոնակցիա, քան ուժեղ գրգոիչները: Գլխուղեղի մեժ կիսագնդերի կեղնի դրդելիության Հետագա իչեցման ֆոնի վրա երբեմն երնեանէ գալիս գերծակասական փուլը, որի ընքացքում բացասական պայմանական գրգոիչներն առաջ են բերում դրական պայմանականռեֆլեքսներ, իսկ ոչ: դրականները՝ մի գրգռիչ Այդ փուլից Հետո երնան է գալիս աիվարգելակում, երբ ՞ արդեն արդյունք չի առաջացնում: Ըստ

գլխուղեղի ժամանակակից պատկերացումների, "քունը

`

`

մեժֆ

կիսագնդերիկեղնի տարածվածարգելակումնէ: կեղնային նյարդարբջչջային գոյացությունները ֆիլոգենետիկորեն ամննանրիտասարդնյարդային գոյացություններն էն. Պատմական ղարգացման ընթացքում նրանք ավելի ուշ են առաջացել, քան գլխուղեղի մյուս բաժինների նյարդագոյացությունները: Ցածրակարգ կենդանիներիկեղնային նյարդաբջիջներըգործառապես այնքան լիարժեք չեն, որքան բարձրակարգ կենդանիներինըն օատկապես մարդունը: Մարդու գլխուղեղի կեղնեայիննյարդաբջիջչներնօժտված են բարձրաստիճան Հակազդունակությամբ, որոնք ենթակա ծեն քայքայման, կարող են ծոգնել ն Հյուծվել: նյարդաբջջային գրգոողականնյութերի քայքայումը կարող է Ճյուծել նյարդաբչիչները ն փոխել բջիջների բիմիական կազմը: Գրգըչ՝ |

նլարդաբջիջում զարգանում ռողական նլուքի բայքալման ճետկանքով արագ կեղնային տարրերի Հյուծման վերաէ արգելակման պրոցես:

բերյալ

հ.

Գ.

Պավլովի կանխատեսման Հաստատումը գիտությունը

է երեխայի բարձրագույն նյարդային գործունեության շատ են բերում գժերում: Հայտնի է, որ չափից ուժեղ գրգոիչներն առաջ

տեսնում

պայմանականոռնֆլեքսներիլափի հրեխաների

թե բարձրացում, այլ պայմանական գրգռիչի մեկուսացած իսկ քնկոտություն,

իջեցում: Հայտնիէ նույնպես, որ դործողությունն առաչ է բերում .

ոչ

բարձրաստիճան

սկզայմանական մշակումը շատ է դժվարանում ն դրա Հեոնֆլեթսների է աճախ գալիս մանկան նյարդային գործունեության տնանքով

իան

կանխարգելակում: Ապացուցվածէ, որ կեղեային բջիջներն աշխատում են որպես ազդանշանորդ, են գլխուղեղը միայն այն դեպքում է ծաչջողությամբ կատարում իր դործառությունները,երբ ազդանշանով է. ՏանդստանալուՀնարավորություն ստանում: Անպայմանու պայմանական ոռնֆլեքսներիմիջն վփոթւճարաբերուեն տվել, որ պայմանական թյունների ուսումնասիրությունները ցույց է գլքսուղեղի մեծ ռեֆլեքսի իրականացումը պաՀանջում կիսագնդերի կեղեի գործունեության զգալի լարում: Գլխուղեղի կեղնի դգործունեուէ մինչն անպայման դգրգոիչիմիացոմմը. երի թյունն արտաճայտվում երեան է գալիս անպայման դգրգոիչովկեղնաննթակեղնայինկենտրոնների կողմից առաջ բերված դործունեությունը, պայմանական դգրգոիչի ազդեցությունն արգելակվում է, ն կեղեն անցնում է Հանգստի վիճակի: Պայմանականռեֆլեկտոր դործունեության ընթացքում կեղնային տարբերի դիմացկունություն, գրգոիչների «անդեպ թույլ է: Անպայման ռեֆլեթսի ոնֆլեկտոր աղեղի կազմի մեջ մտնող նյարդային տարրերն օժտված

են

Սրանք կարող բարձրաստիճան դիմացկունությամբ:

բաղմաթիվանգամ իրականացնել ճրոշակի անպայման առանց գործունեության զգալի արտաճայտվածնվազման: կեղնային տարրերի աշխատունակության թուլությունը, ն շուտ է արազ գալիս պայմանական. ռեֆլեքսի

են

ոռնֆլեքսներ՝

Հետնաբար, Հոդնեցումն

նյարդային ձրնան ռեֆլեքսի նլարդային տարրերում Հոգնեցանպայման զգալիորեն դանդաղ են զարգանում: պրոցեսները՛ ռեֆլեքսների Համար մեծ նշանակություն ունի սլայՊայմանական

տարրերում, իսկ

ման

սանական գրգռիչի ուժը: «Ուժիօրենքի» Տամաձայն գործոնի ազդող ֆիզիկական ուժի ն պայլմանական-ռեֆլեկտորարդյունքի միջն որո շակի պայմաններում գոյություն ունի ուղղակի կախվածություն: «Ուժի օրենքի» Հիման վրա ձնարավոր է ճիշտ պատկերացում կազմել ուժի վերաբերյալ: Պայմանականգրգոիչի ուժը զգալի չագրգռիչների փով կախված է ամրապնդման Համար կիրառվող անպայման գրդոիչների բնույթից, իսկ պայմանական ռեֆլեքսների խորությունը կախված է մեծ կիսագնդերի կեղնի գործառական շարժունակությունից ւհ ծարմարվողական գոիծունեությունից։ նյարդաֆիզիոլոգիայումտարբեր գրգռիչները նպատակաճարմարէ խմբավորել ըստ իրականացվող պայմանական ոռնֆլեքսիկենսական նշանակության: ռեֆլեքսի խորությունը փոխվոմ է պտյմանական գրգռիչի ուժի փոփոխությամբ, գլխուղեղի մեծ կիտագնդքրի կեղնի դրդելիությամբ ն օրգանիզմի ընդճանուր վիճակի փոփոխությամբ, ինչպես նան տարիքի «ետ: Չափազանցասւժեղգրգռիչների ազդեցության տակ պայմանական է: Քաղցի տեֆլեքսր երբեմն լրիվ նորմալուժի

ՀՍայմանական

:

արգլլակվումդեքում

գրգոիչները՝ կեղնի դրդելիության գերբարձրացման «ետնանջով ձեռք բերում չափազանց ուժեղ դրգոիչների ձճատկություններ,իսկ կեղեվային դրդելիության բարձրացումը քաղցի ժամանակ. Հանգեցնում է ռեֆլեքսների բարձրացման, բայց մինչն որոշ սաճմապայմանական նման նի: պայմանում անդրսաչմանային արգելակման զարգացու մը պաշտպանում է կեղնային գործող նլարդային տարըերը գործառական Հյուծումից: են

չ

ուժի գրգռիչիՀարշեմթային Փայմանական

Հատկությունների Հիչ-

ւման վրա կարելի է որոշել գլխուղեղի կեղնի. դրդելիության շեմքը

ն

սաճմանը:

,

Գլխուղեղիկեղնի դրդելիության շեմքը կախված է տարխջից որոշվում է պայմանական գրգռիչի նվազագույնուժով: `

գրգոիչի Պայմանական

ն -

պայմանական ռեֆլեքսի չափերի միջն եղած ամպլիտուդային լայնությունն արտաճայտում է մեծ կիսագրնդերի կեղնի աշխատունակությունը:

"

ն

ձեռքբերովի ունակությունների մշակումը կյանքի ըներեխաների քացքում, մասնավորապես վաղ ուսուցման շրջանում, զգալի դժվաՀեւո է կապված: րությունների

Մարդուբարձրագույն նյարդային առմամբ, պայմանավորվածէ դրդման

ընդճանութ գործունեությունը,

արգելակման պրոցեսի ճավասարակշոված Հարաբերակցությամբ,որի խախտումը Ճճանգեցնումէ կեղնային գործունեության խանգարմանը: Այս երկու պրոցեսների բախումն յսռաչջացնում է երեխաների, դնռաճասների ու ծասուն տարիքի` մարդկանցներգործիչվիճակ ն գլխուղեղում «կանգային արգելակման օջախների գոլացում: ու

:

դնղաճասների բնականոն պայմանական-ռեֆլեկԵրեխաների տոր գործունեության մեջ մեծ դեր է խաղում կողմնորոշային-ճետազոտական Հակազդումը (ռհակցիաները)։։ Վերջինս Համախմբում է բոլոր սպլայմանականոնֆլեքսների մարմնական վեգետատիվ բաղադրիչնեքն օրգանիզմի լյուրաճատուկ ամբողջական մի գործուննու-. թյան մեջ, որն ուղղված է շրջապատի իրադրության Հետ ծանոթանալուն, կողմնորոշային-Հետազոտական Հակազդման բնորոշող առանձնաճատկություննէ օրգանիզմի վերլուծիչ ճամակարգերի մոբիլիզացումը: Վերջինս ստեղծվում է գլխուղեղի ցանցանման գոյացության դրդման 4ճետնանքով։ եննթակեղնային ակտիվացայս գոյացությունն նող, լարող ազդեցություն է գործում գլխուղեղի մեծ կիսագնդերի կեղենիվրա, բարենպաստ պայմաններ արտաքին դրգիոների ստեղծելով Տամախմբման Համար: կողմնորոշային-Հետազոտական Հակազդման փոխճարաբերուու

ու

-

-

,

՝

՛

'

թյուններբ պայմանականռեֆլեքսներում երնան

բեր ձեերով:

են

գալիս երեք '

տար-

Հակազդումների

ընդծարու-՝ Առաջին ձեն արտաՀչայտվումէ այդ մով, ինդ որում, կողմնորոշային-Հետազոտական արգեՀակազդումն գործունեության բոլոր տեսակնելակում է պալմանական-ոռհֆլեկտոր րը:

ազդեցության երկրորդ ձնն արտածայտվումէ այդ ճակազդումների զումարումով, դոմինանտի՝գերիշխանկենտրոնիօրենքով: երրորդ ձնի դեպքում կողմնորոշային ծակազդումը ներկան է բեբում ոչ թն ընթացիկ գործունեություն, այլ ինչ-որ մի գաղտնի, պաշտպանողականբնույթի գերիշխանկենտրոն: ՎարքագծայինՀակազդումներիձնակերպման մեջ էական նշանակություն ունի այն անպայման ոնֆլեքսի կենսաբանականորակը, որի Հիմանվրա ստեղծվում են ձեռքբերովի ունակությունները: Ընդսմին, անաայման-ռեֆլեկտոր ծիմքն ունի կարնոր նշանակություն կյանքի պաճպանման Համար: Այդ նշանակությունը մարդու պատմական հ անչատականզարգացման պրոցեսում արտաՀայտվում է դրական բացասական Հույղերով։ Բոլոր դեպքերում մարդու վարքը կառուցվում է Հուզական վիճակին Համապատասխան: Տարիքի Հետ կատարելագործվում է բարձրագույն նյարդային գործունեության ձնաբանական Հիմքը ն վերլուծիչ-Համադրականգոր» Անծունեության գործառական կազմակերպումն մեխանիղմները: ծատական զարգացման Համեմատաբար վաղ փուլերում երնան են գալիս բարձրագույն նյարդային գործունեության զարգացման կարնոր րակական առանձնաձատկությունները, ղարդանում չ խոսքային դործառությունը: Խոսքի Համեմատաբարվաղ զարգացման Հետ բարձրագույն նյարդային գործունեություն անջատական ղզարդացմանվաղ ժամանակակապվում է արտաքին շրջապատի ձճետ առաջին ու երկշրջաններում րորդ Համակարգերի միչոցով։ Աճող զարգացող աղզղարարային մեծ մարդուգլխուղեղի կիսագնդերի կեղնի վերլուծիչ ծշամադրական գործունեություն միակ սկզբնաղբյուրն է օրգանիզմի ընդունիչների գրգոման չետնանքով՝ստեղծվող առբեր մղումը, որն բնկալիչներից Հաղորդչականնլարդաթելերով Հասնում է գլխուղեղի բարձրագույն բաժնին, Ընկալիչներիընտրողական զգայնությունը որոշակի գրգոիչների Հանդեպ ստեղծում է գրդոիչների նախնական, կոպիւո տարբերակում ն վերլուծում։ հսկ գրգռիչների նրբագույն վերլուծումն իրականացվում է գլխուղեղի բարձրպգույն բաժնի՝ գլխուղեղի մեծ կիսադնդեբի կեղնի կողմից, որն իրենից ներկայացնում է վերլուծիչների կենտրոնական բաժիններիմի ամբողջականՃամալիր: :

ու

՛

-

ու

մասնավորապես :

ու

ի

Արտաքինաշխարձչնարտացոլվում է գլխուղեղի կողմից ընկալիչների վրա բազմազան գրգռիչների Համակողմանի ազդեցության դեպքում։ Այդ ազդեցության Հետնանքով կեղնում առաջ է գալիս նյարդաբնության սոցիալական յին պրոցես, կամ նրա Հետքը՝ շրջապատող միջավայրի զգացողության, ճիշողության, պատկերացումների, տպավորությունների ն մտքերի նլութական Հիմքը: Ընկալիչների միչոցով դլխուղեղի մեծ կիսագնդերիկեղնին են ծասնում կոնկրետ ազդանշանն ներ ազդանշանների ազդանշաններ, այսինքն՝ Խոսքերը:Բազմաթիվ դրդոիչներ խոսքի միջոցով Հեռացրել են մեզ իրականությունից ն է Հիշենք այդ, մենք մշտապես սվետք որպեսզի չաղավազենք մեր վերբրաբերմունքնիրականության Հանդեպ: Մյուս կողմից, ենց աշխատանքն ու նրա ծետ կապված խոսքն է մեզ դարձրել մարդ: Առաջին ազդարարային ծամակարգիի աշխատանքում ստեղծված Հիմնական օրենքները ղեկավարում են ն երկրորդ՝ խոսքային ճամակարգի աշխատանքը, քանի որ, ըստ ալդ նույն նլարդային ծլուսվածքի է: աշխատանքն ընթացքում առաչին աստիճանի Մարդկային ազդա» էվոլյուցիայի նշանների կողքին զարգացել ու կատարելագործվելեն նան երկրորդ աստիճանի ազդանշանները, բանավոր ն գրավոր Խոսքերի ձնով ներկայացրած ազդանշանների ազդանշանները: Այդ նոր ազղդանշաննեեք րով նշանակվում է այն, ինչ մարդն անմիջականորեն ընկալում նոր ազդանշանների գերիշխումը պայմանավորում է խոսքի մեծ կամնում է իրականության միբնորությունը, քանի որ խոսքը եղել միայներկրորդ ազդանշանը: ազդարարային չամակարգի գործունեություն իրակաերկրորդ նացվում է առաջին ազդարարային ճամակարգիի պայմանական-գրրկապակցման գրոիչային, ծամակցման վերացական՝ ազդանշանների միջոցով: Ներկայումս սաՀմանված է, որ կենտրոնական նյարդային ծամաՀկարգի ենթակեղնային բաժինները փոխադարձաբարազդում են թե՛ իրար վրա ն թե՝ գլխուղեղի կեղնի վրա, այսինքն՝ առաչին ու երկրորդ ազդարարային ծամակարգերի վրա: ենթակեղնակեղնայինգոլացությունների փոխազդեցությունն պալմանական-ռեֆլեկտոր գործունեէ այդ ություննիրականացվում գոյացությունների գործունեության ֆոնի վրա: տարբեր գործոններն առաջ են Արտաքին արտաքին արդգելակում, փոխելով ընթացող նյարդային գործունեության բնույթըն ու

էության,

ու

ու

՛

`

ու

Բերում

ազդելով անպայման ռեֆլեկտոր վրա՛ ծակազդումների երկրորդազդարարային ճամակարգի նյութականծիմջնէ կենտմղումների մուտքը խոսքի կենտրոնները: րոնաձիգ Այդ մղումները

խոսքի արտաբերման կամնրա տնսողական պատկերման դեպքում (խոսքը գրելիս կամ արտաբերելիս)առաջ են բերում խոսջի կենտրոններում նյարդային պրոցես: Խոսքային գործառություն իր ծագումով ներկայացնում է ձայաննային, շնչառական ուշարժողական օրգանների պայմանական պայման ռեֆլեքսների մի բարդ ծճամակարգ,որն աղաչովում է վերացական մտածողությունը: Խոսքի զարգացման պրոցեսում ձնակերպվում են արտաքին նլուցական աշխարՀի օրենքները: Երկրորդ ազդարարային Համակարգիգործունեությունը շատ կարնոր է միջչմարդկային ազդանշանավորման տեսակետից: Մարդկային Հարաբերություններում խոսքը կատարում է կարգավորիչի դեր: ու

`

է կոնկրետ ազդանջանները Քանիոր խոսքն ոզդանչշանավորում այն կարող է գործել որպես շարժողական տւ. վեղնտատիվ անեֆլեքս ստեղծող պայմանական գրդոռիչ:Բայց քանի որ մարդկային խոսքր Մեջ գլխավորը արտաքին աշխարՀչի առարկան կամ երնույթն արտացոլող միտքն է, ապա երեխայի ն դեռաձշասիՀակազդումը խոսքին կախված է նրանց դաստիարակությունից, բնավորությունից, աշխարչազացքից ն ճամողմունքներից: յ

.

:

գործունեության տիպաբանական Քարձրագույն նյաոդային առանձնանատկություննեոը

՝

ունեն Գոյություն

կենդանիների ն՝ մարդկանց բարձրադույն նլար-. անչատական դային գործունեության որոշակի առանձնաՀատկությու ներ, որոնք արտաչայտվում են պայմանականռեֆլեքսների գոյացման հ ամրապնդման տարբեր արագությամբ, պայմանական արգելակման մշակման, պայմանական ոնֆլեքսների վերամշակման ոչ միատեսակ ՀաԱյդ տարբերությունները որոշվում են նյարդային՝ արագությամբ: մակարգի տիղաբահական առանձնաձճատկություններով: .

ման

Բարձրագույննյարդային գործունեության տիպեքի գասակարդՀծիմքում-ընկած են դրդման ու արգելակման, այսինքն՝ ճիմնաչ

նյարդային պրոցեսներիբնածին առանձնածաւտկություննե շարժունակությունը: Հույն բժիշկ Հիծավասարակշոությունն Հայրը»,մարդկային -աոկրատը՝«բժշկագիտության խառնվածքների վարքի առանձնածատկություններըդասեց չորս խմբի. կան

ուժը,

ու

ու

'

`

1.

2.

Յ. 4.

Խոլերիկ՝ անզուսպ կամ լեղային, կենսուրախկամ զարկերակային, Սանգվինիվ՝ -

Հանդիստ կամ երակային, Ֆլեգմատիվ՝ կամ սն լեղային: Մելանխոլիկ՝ թուլամորթ

Հայրենականֆիզիոլոգիայիծիմնադիրիհ. է

Պ.

.՛

-

/

Պավլովը բտրձրա-չ-

դույն նլարդային ղործուննության տիպերի պրոբլեմի վերաբերյալ այն ժիտքն է Հայտնել, որ մարդու նշված դործունեության անծատական իրենց Հիմքում ունեն Հիմնական նյարդային րոցեսՀատկանիշչներն ների ինչպես բնածին, այնպես էլ ձեռքբերովիառանձնածշատկություններ: նյարդային գործունեության Հետազոտությունները Բարձրագույն ն կենդանիներիվրա ճայտպավլովյան լաբորատորիաներումՓմարդու ոցեսների Հիմնական Հատկանիշները նաբերեցին, նլարդալին :

որ

կարապ .

Հ.

Լ

րդման

ու

մակար աաա

արդելակման

ՐԻ Է -

"

ուժի,

Նրանց Հարաբերակցության (Հավասարակշոության),

նրանց շարժունակության, այսինքն՝ գրգոումից արգելակման արգելակումիցգրգոման անցման արագությամբ: Այս չափանիչների Հիման վրա պավլովլյան դպրոցում սաճմանվեցինբարձրագույն նյարդային գործունեության Հետնյալ տիպերը. Ե՛1. արագ, դրդման պրոցեսի գերիշՈւժեղ, անչավասարակշովաժ, է տիպին Համապատասխանում (անզուսպ տիպի խոլերիկ խումով, -. Ուժեղ,Հավասարակչոված, արագ,դրդման արդելակմանշարժուն տիսլ): կամ շարժուն դրգման ու արգելակման կամ իներտ Հանգիստտիլ): արգելակման պրոցեսների Թույլ տիպ, այսինքն՝ դրդման Թույլ արտաՀայտությամբ (մելանխոլիկ): է գլթւուղեղային նլարդա-չ պրոցեսի ուժն անվանվում նյարդային արգելակումը պաշպանելու Հաբջիջների ունակություն՝ դրդումն մեմատաբարբարձր մակարդակիվրա: 3.

"

կ

,

ու

նպրոցնաներու (սանգվինիկ

ՏՈՐ

3--Ուժել,` Հավասաբակչոգաժ, դանդաղ,

պրոցքաներսվ (ֆլեգմատիկ ու

.-

ու

"

Հիմնական -

եքե բավարար չափով արտածայտվածէ նյարդային պիոցեսների պաշպանման ունակությունը, բարձրադույն̀ նյարդային տիպը Հավասարակշովածէ, իսկ եթե ծիմնական նյարդային պրոցեսների պաճպանման ունակությունը շատ մեծ չափով է արտաճայտված, են ապա ստեղծվում կամ դրդման, կամ արգելակման պրոցեսի գերիշխիմաննախադրյալներ: Բարձրադույննյարդային գործունեության մնջ դրսնորվում են կ՛ ռեսուրսների ինդուկցիոն Հարանյարդային Հյուսվածքի էներգետիկ բերությունները, ն՛ նյարդաբջջայինլուրացման ու քայքայման ունակության տարբերությունները: նյարդաբջջիգրդոման ժամանակ զգալի փոփոխություններեն կատարվում նրա կորիզում. գիգոման դադարեցման դեպքում նլարդաբջիջչըվերադառնում է ելման վիճակին: մեծ նյարդային պրոցեսների գործառական շարժունակությունը ՞

՛

՝

չափով կապված է սպիտակուցայինմոլեկուլների ճեղքման

ն

նրանց

տիպաբանական առանձչ վերականգնման անձչատականնյարդային Հետ: նածատկությունների Հիմնական նյարդային պրոցեսների ուժի, Հավասարակշոության ն շարժունակության բնութագիրը պարզորոշ կերպով արտաճայտված են բարձրագույն նյարդային գործունեության տիպերի՝ հ. Պ. Պավլովի կողմիցառաջարկվածՀետնյլալբնորոշումներում: նյարղային գործուննհության լուրաքանչյուր տիպը Բարձրագույն մարդու ն կննդանու վարքի ամենաընդծանուր բնութագրի ֆիզիոլոԱժա է. զիական Հիմբն տիպերի բնորոշ ւառանձնաձատկու այդ -

ները:

տիպի

Ուժեղ, չճավասաբակշոված(խոլերիկ)մարդը չուտ բորբոքվում է, ջանասեր է, Համարձակ իր դատողություններում, ծակված է վճռական գործողությունների, սակայն, երբեմն շրջաճայաց չէ իր են նան անվանուվ գրգովող, Այդ տիպը անզուսպ: արարքներում: Ուժեղ, չճսվասարակշոված տիպին պատկանող երեթաների դրաՀեշտ են առաջանում, ընդ որում, ոչ կան պայմանական ոնֆլեքսները միայն թույլ, այլն ուժեղ գրգոիչների նկատմամբ,իսկ ռեֆլեքսների գրգիոները ուժեարգելակումը դժվար է: կողմնակի, անդամ ուժել չեն Օ-առաջացնում մակածական ղացնելով ոնֆլեկտոր Հակազղումը արգելակում: Բացասական պայմանական ոռնֆլեքսներն անկայուն են՝ խոսքն արագ է,-բարձր, ոչ սաճուն շատ շարժուն են, Օ0նրեխաները Ի գրգոման կարող չափից դուրս ղյուրագրգիու պատասխանցավային ն տալ Հակազընդծանուր, անղուսպ, երկար ժամանակ: դում, Արգելակմանպրոցեսների թուլության երեխաները ՝

չդադարող

Հնտնանքով

վատեն ենթարկվում կարգապաճությանը: կարող ափիցղուրս երկարատն գրգովածությունը

է անցնել ընկճվածության, ուժերի անկման, ընղծանուր արգելակման: ինում են չշավասարակշոված տիպի մի քանի տարբերակներ: 1. երեխաները Հաճախ շատ ընդունակ են, բայց.ունեն դերբարձր են, Շատ ռ2 խոսթը ն չարգրգռվածություն, տաքարյուն Հուզական են, ժումները արագ Արգելակմանպրոցեսը թույլ է արտաճալտված: 2. երեխաները պոռթկուն են, սանձարձակ, Բնականոն վարքը` մամանաչ է, աճախ խախյվում բայց կարճժամանակով: Պոռթկման վամիջոցում Հարձակողականեն, 3. Երրորդ տարբերակին պատկանող երեխաներն աչքի են ընկնում արտածայտված անկումով: արգելակման պրոցեսների Հեշտուեն դառնում իրենց բնազդների թյամբ որոնց Հազուրդ ստրուկը, այնլու ճամար ոչնչիառաջ կանգչեն առնում: Այդպիսիհրեխաներին են ծիմն կերոլով անվանում չարաճճի (շփոցաժ), նրանք, դժվար ն մանկավարժական դաստիարակելինն, կոլեկտիվից -

՛

|

:

տա-

-

ուսուցչից հատի

պաճանչվում է Հետնողական ն րը վերացնելու ծամար:չ

նշված Համառ աշխատանք

արատնե-

տիպին (սանգվինիկ)դասվող աշուն

Ուժեղ ճավասառբակշոված

հրեխան իր զործուննության մեջ բազմակողմանի է, ունի ճետաքըրՔըրությունների լայն դիապազոն, աշխատանքում ժրաջան է, օժտված է ի. Պ. Պավլովը սանգվինիկին բնութագրում է ինքնազսպվածությամբ: որպես շատ ջերմեռանդ, արդյունավետ գործիչ այն դեպքում, երբ ունիՀետաքրքիր գործեր. նման գործեր չունենալու դեպքում նա դառնում չէ ձանձրալի: Այդ տիպի ինչպես դրական, այնպես էլ բացասական ռեֆլեքսներն արագ են մշակվում: Առաջացածպայմանականռեֆլեքսները կայուն են, նրանց մարումը, վերականգնումը ն վերափոխումը Գրգոումից. արգելակման ն տեղի է ունենում Հեշտությամբ ն արագ: արգելակումից գրգոման Հաճախակի ն արագ անցումը չի խախտում է, բարձր,արագ կեղնային գործունեությունը, Խոսքը բավականաչափ ն Հետ Հուզական դրա միասին սաճուն արտաձայտիչ: երեխաները մարդամոտ են, զրուցասեր, կենսուրախ, վառ ձույզերով, սովորաբար մեծ Հետաքրքրություն .են ցուցաբերում շրջապատի եհրնույթների նկատմամբ: Գլխուղեղի մեծ կիսագնդերի կեղնի վերլուծիչ-Համադրա-չ կան գործունեությունը շատ աշլբճույժ է, կարող է Հասնել բարձր մակարդակի: Այդպիսիերեխաներին Հեշտ է դաստիարակել, նրանք Հաճախ մեծ րընդունակություններեն ցուցաբերում. Այդ տիպը Համա պատասխանումէ ճիւլոկրատյան սանգվինիկական Ուժեղ, ճավասաբակշոված ինետ տիպի (ֆլեգմատիկ) բնորոշ է դանդաղկոտությունը,բացառիկ Ճավասարա-Հառանձնաձատկությունն կշռությունն մեղմ բնավորությունը: Բարձրագույն նյարդային գորժունեության այս տիպի մարդիկ չնայած դանդաղաշարժ նն, բայց ճամառ: շատ հռանդուն են 0ժտված են Հաստատուն սովորությունու ներով նվիրվածությամբ: ի. Պ. Պավլովի բնորոշմամբ ֆլեգմատիկը Հանդիստ, մշտապես Հանդարտու աշխատասեր մարդ է: Այս տիպի երեխաների դրական ն բացասական ոռնֆլեքսներնավելի ֆան նկաեն առաջանում, դանդաղ խորդ տիպի: Խոսքը.դանդաղ է, Հանդիստ, առանց խիստ արտաձայտված Հուղումների։ Դրդումից արգելակման անցնելը ն, Հակառակը, է երեխաները, որպես կանոն, աչքի են ընկնում դանդաղ ընթանում: Հանգիստ աշխատասիրությամբ, չանասիրությամը, բնավորությամբ,. լավ վարքով ն կարգապաճությամբ: եթն նրանք Հանդիպում են դժվար`՝` իրադրության, Հեշտությամբ ՀաղքաՀարում են: Ոչ Հազվադեպ այդպիսի երեխաները լավ են սովորումն մեծ ընղդունակություններ են ցուցաբերում: Տրված Հանձնաբարությունները կատարում են դանդաղ, բայց բարեխղճորեն: ու

խառնվածջինի

ու

"

ու

՝

:

-

ի

-

Թույլ տիպին(մելանխոլիկ)պատկանող մարդուն Հատուկ

է ձրվ-

չոտությունը, ամաչկոտությունը, դժվարությունները չափազանցնելու ծակումը ն գերզդայնությունը: Այդ տիպին դասվող երեխաներնուժեղ ն երկարատն գրգոռումներին նն դիմանում, դրանք առաջացնում են անդրսածմանային արգելամոտ Հեշտությամբ է առաջանում նան մակածական (ինկում: դուկցիոն) արգելակում:՛ են կողմնակի, Հատկապես նոր, անՌեֆլեքսներն, արգելակվում առվոր գրգռիչների ազդեցության տակ: Այդպիսի երեխան, ընկնելով նոր իրադրության մեջ, օրինակ, առաչին անդամ մանկապարտեզՀաընկնելիս կանգնում է ճախելիս կամ անծանոթ մարդկանց շրջապատ չի պատասխանում, իսկ եթե ոչ Հարցի կախ, մոիր մի կպած, գլովսը են նա է, կարող Հուզվում շարունակում Համառղրձրեն կրկնել Հարցերը, են է անգամ լաց լինել: Պայմանականոնֆլեքսները դանդաղ առաջանում` պաՀչանջչվումէ պայմանական ն անպայման դրգոխչներիմեծ զուգորդում: Շարժողականակտիվությունըթույլ է, անվստաձ: Այդ տիպին պատկանող երեխան բքողնում է վախկոտ, թույլ տպավորություն: Բարձրագույն նյարդային գործունեության լուրաքանչյուր տին ունի վարքի բնորոշ գծեր, բայց, մարդուվարքաայձուամննայնիվ, է ոչ գիծը պայմանավորված միայն բնածին նյարդային Համակարգի Հատկություններով,գենուսիպով, այլի այն աղդեցություններով, որոնք նրա անչատական կյանքի րնթացքում, կրել ն կրում է օրգանիղմը՝ ասած, նյարդային տիպերի ծատկանիշներր կախված են կներպվ այլ նան դաստիարակությունիցն ուսուցումից այս բառնրի ամենալայն Այս Հիմքի վրա ձնավորվող մարդու նյարդային գործուիմաստով: ննության տիպն իրենից ներկայացնում է բնածին Հատկանիշների՝ գենոտիպի ն ձեռքբերովի ճատկանիշների՝ֆնենուսիպիճամաձուլվածջ: Ցուրաքանչյուրմարդու վարքի ձները, նրա բնավորության առանձնաՀատկություններըզգալի չափով կախված են կյանքի դաստկարաչ '

երանց

`

քանակի

երեխայի

ու

կությանպայմաններից:

ելարգալին

"`

Միաժամանակպետք է նշել, որ բարձրագույն գորմոտ նշված չորս տիպերը մարդու ծունեության զտված ձնով շատ Հազվադեպ են Հանդիպում: Շատ են խառ տիպաբանական տարբերակները, բալց, չնայած դրան, ձոգերանությանն մանկավարժության. ամար միանգամայն բավարար է վերը նշված տիպային չորս խմբավորումը: Մանկավարժի,Հոգերանի, բժշկի ֆիզիոլոգի Համար ամենից առաջ կարնոր է տարբեր նյարդային տիոլի երեխայի, դեռածճասիչ Հասուն պրոցեսն արտաքին միջավայրի պայմարդու Հարմարեցման մաններին: ու

նյաբդայինվոբծունեության Ճարմարբվողականությունը Բաիձրագույն ծետաղոտություններով Բազժաթիվ

ծաստատված է, որ բարձրա-չ գույն նլարդային գործունեության տիպաբանական առանձնաձաւտկությունները որոշվում են ժառանդականությամբ: Հաստատված է նան, որ մարդկանց ն բարձրակարգ կենդանիների վարջը պայմանավորված է ոչ միայն ժառանգականությամբ, այլն նյարդային Համակարգի այն առանձնածատկություններով, որոնք առաջացել են օրգանիզմը շրջապատող արտաքին միջավայրի ազդեցության տակ, նրա ծննդյան չենց ծամակարդի բնաառաջին օրերից: Դա նշանակում է, որ նյարդային ծին Հատկությունները քարացած, անփովոխ չեն, որ նրանք այս կամ այն չափով կարող են.ն իրոք փոփոխվում եկ դաստիարակման,մարզման, վարժեցման ն ուսուցման ազդեցության տակ: Բարձրագույն նյարդային գործունեությանտիպերի Հարմարվողականությունը, նրանց վերափոխման ծնարավորությունը վարժեցման, ուսուցման, մարզման ն դաստիարակմանճանապարծչովչ իրեՊավլովիարտաճայտությամբ, նից ներկայացնում է «կարնորագույն մանկավարժականփաստջ: Քանի որ շրջապատի ներդործություններն այնքան ավելի տւժեղ են աղզդում, որքան ավելի երիտասարդ է օրգանիզմը, ուստի ծատուկ նշանակություն է ձեռք բերում երեխայի դաստիարակման ն ուսուցման պրոբլեմը վաղ Հասակից: իծարկե, ոչ բոլոր երեխաներն են Հավասար չափով ենթարկվում դաստիարակման:Դա կախված է նրանց նյարդային գործունեության առանձնաչատկություններից: Առավելդժվար դաստիարակելի են ուժեղ չծավասարակշոված տիպին պատկանող երեխաները, ծատկապես նրանք, որոնք շոստ բորբոքվող, անչծնազանդ, սանձարձակ են Այդպիսի երեխաների վերադառտիարակումըպածանջում է մանկավարժականմեծ Հմտություն, Համբերատարություն,նրբաերկար տարիների փորձր ցույց է տվել, որ երբ դասնկատություն: տիարակչական աշխատանքի դրվածքը մանկավարժական, ձողզերանական տեսակետից Ճիմնավորված է, Հնարավոր է դառնում զգալի չաառանձփով պակասեցնել նյարդային գործունեության տիպաբանական դիսնորումները, մեղմացնել, բարդ նածատկությունների թուլացնել դրանք ն երեխային պատվաստել այնպիսի կայուն Հմտություններ, ունակություններ, որոնք կարողանան կանխել բնազդների չվերածսկվող

ագրեսիվություն, ն ազդեցությունը, ինչպես նան չափից դուրս ի դեպ, այս փաստը փորձել են ծաստատել դեռես ջարյունությունը: Ի. զ. Պավլովի աշակերտները (Բերժիկովսկինն Գ. Գ. Մայորովը)։ կենդանիների (երկուխումբ ամսականշների)վրա, որոնք Ճամարյա ծասուն կենդանիներ են, որոշել են բարձրագույն նյարդային գործու տա-

նեության

կյանքի տարբեր(ազատության խցիկային) տիպերըո ու

1:1

կենդանիների

վարքը, ինչպես պայմաններում ապրող այս երկուխմբի է խստորեն տարբերվել իրարից, Մասւլարզվել է մի քանի ամիս անց, նավորապես, շների այն խումբը որն աճել զարգացել էր ազատուչ Հեշտ ու արագ թյան մեյ, իր վարքով շատ ճանգիստ էր, նրանց մոտ էին մշակվում պայմանական ռեֆլեքսները, իսկ խցիկային պայմաններում ապրող շների խմբում Համարյա բացառապես գերիշխում էր ոնակցիան, սակայն, միաժամանակ պասսիվ-պաշտպանհողական պարզվեց, որ թե՛ առաջին, թե՛ երկրորդ խմբի կենդանիների մեջ ծայտնաբերվում են ե՛ ուժեղ, նե՛ թույլ, ե՛ ւ՛ շարժուն նյարդային տիպեր: ե՛ հ. Պ. ըստ տեղ են գտնում ե՛ գենուռիպը» Այստեղ, է ֆենոտիպը: Որոշակիպայմանննրում թույլ աիպը ճնարավոր իսկ ուժեղը՝ թուլացնել, նել, ուժեղացնել, Այս փաստը նույնպես ունի կարնոր նշանակություն, քանի որ վերը նշվածըծաստատվում է վերջին տասնամյակներում երեխաների վրա կատարված բազմաթիվ ճետազոտություններում: Անչծրաժեշտէ. նկատի ունենալ, որ «ջերմոցային» կյանքի պայմանները զրկում են -հրեխայի նլարդային ժամակարգըմարզումից: ու

Փանգիստ,

ավովի,

լավաց-

-

նյարդային Համակարգինշված չորս տիպերը ընդծանուր են մարդկանց ն բարձրակարգ կենդանիների Համար: Սակայն մարդու բարձրագույն նլարդայլինգործունեության ձնակերպմանմեջ բացառիկ նշաունի առաջին երկրորդ նակություն կապը: փոխադարձ ու

միջն սերտ ու

ազդարարային Հչամակարգերթ

Այս ՀանդամանջիՀետ կապված, խիստ

լով ու

զգացվում, էր մարդու ծատուկ դասակարգման ան-

գործունեության մարդու Փավֆյարդային գորժուննության տիպերը, Բնութագրելով

բարձրագույն նյարդային ծրաժեշտությունը: ն

նրա աշակերտները առանձնապեսՀաշվի էին

առնում

առաջին երկրորդ ազդարարայլինՀամակարգերիփոխծարաբերությունները: Ըստ առաջին

ու

երկրորդ ազդարարային Համակարգերի փոխճա-

բոտ վերացական կոնկրետ մտածողության րաբերության, այսինքն՝ ի. Պ. մարդկանց բաժանեց 3 տիպիւ փոխճարաբերության, Պավլովը ու

է երկրորդ տիպը` «մտածողականը», Առաջին բնովմագրվում

ազդարա-

-

րային ճամակարգի գերիշխմամբ առաջին ազդարարային Համակարգի նկատմամբ: երկրորդ՝ «գեղարվեստական» տիպը բնորոշվում է առաչին ազդարարային Համակարգի գերիշխմամբ երկրորդի նկատմամբ: երրորդ՝ «միջին տիպը», որին պատկանում է մարդկանց գերակշռող մեծամասնությունը, օժտված է երկու Համակարգերի միատեսակ արայդ դասակարդումնունթ Բարձրագույն

տաճայտվածությամբս տիպերի

գործնական նշանակություն

նյարդային ծամակարգի գործառությունների որոշ խանգարումներիբնույթի որոշման. Համար. Այսպիսի դասակարգումը, սակայն, կիրառելի չէ մարդկանց մեծամասնության. մոտ, նկատմամբ, քանի որ նույն մարդու կախված գործունեության պայմաններից, կարող են երնան գալ ինչպես կոնկրետ, այնպես էլ վերացական մտածողության տարբեր փոխճարաբերություններ: տիպին պատկանող մարդը յուրաքանչյուր նրե«Մտածողական» մասնատում է, տարբերելով դրանց էական ճատառարկա վույթ պատածականներից, վերացական պատկերացումկազմելոի կանիշները առարկայի մասին: նյարդային գործունեության «գեղարվեստական» տիպի մարդն օժտված է բարձրաստիճան ընդունակությամբ. նա լիովին կլանվում է ստպավորություններով,զարմանում շրջապատող իրականության փասնրանց, չի խորանում նրանց ներքին տերից, բայց չի մասնատում էության մեջ: «Գեղարվեստական» տիպի բարձրագույն նյարդային: գործունեության մեջ գերիշխող նշանակություն ունեն արտաքին աշու պատկերացումները, որոնք Հանդիսա--. Խարչի ազդեցություններն նեն նում առաջին ազդարարային4ամակարդգի արտացոլված դգործունեությունը: կյանքըպարզորեն ծաստատում է մարդկանց երկու որակի բաժանումը՝ «նկարիչների»-ու «մտածողների»: «նկարիչները»ընդգրկում են առանց մասնատման: Մյուսները՝՝ իրականությունն ամբողջությամբ, «մտածողները», տրոճում են կենդանի իրականությունը, դրանով իսկ կարծես զրկում են՛այդ իրականությունը կննդանությունից, դարձնելով այն ինչ-որՄի ժամանակավորկմախթ, ն ապա նոր միայն, կարծես նորից, Հավաքում նրա մասերլըո Առաջին Հայացքից նման բաժանումը կարող է արձեստական թվալ, սակայն այղ բաժանումը Հիմնվում է կարնոր ֆիզիոլոգիական երկրորդ ազդարարայինՀամակարգերի Ֆախադրյալների՝առաջին փոխճարաբեիությունների վրա: Երկրորդ ազդարարային Համակարգի գործունեության առանձնածատկություններիուսումնասիրության Հիման վրա բնորոշվեցին մարդու բարձրագույն նյարդային գործունեության «Հետնյալ տիպերը՝ «մտածող», «գեղարվեստական»,«անալիտիկ» ն «սինթետիկ»: «Մտածողտիպն օժտված է կատարվող երնուլթների ու իրադարձությունների մասին վերացական դատողություններ կատարելու ուհա«Գեղարվեստական» տիպն ունակ է վերարտադրելու կոնկկությամբ: րետ իրականության պատկերները: «Անալիտիկ»տիպն օժտված է շըրմանրամասն ընկալջապատի բարդ իրադրություններիէ պատկերների ման ու տրոծման ծատկություններով, իսկ «սինթետիկ» տիպը իրականության երնույթների ու դեաալների ընդշանրացման Հատկությամբ: նան

՝

ու

'

'

ու

՛

՛

՛

8-.2753

է, որ լուրաքանչյուր մարդ ունի բոլոր ԻնքնըստինքյանՀասկանալի նշված առանձնածատկությունները,բայց ամեն մի անատի մոտ նրանք հրեան են դալիս ավելի կամ պակաս չափով, դրանով իսկ բնորոշելով "նրա բնավորության տարբերակիչ առանձնաձծատկությունները:

դործունեության տիպերի, կնլարդային. Բարձրագույն նյարդային «պրոցեսներինյութական Հատկանիշների անչատական տարբերություն ների ուսումնասիրությունն ունի կարնոր տեսական նշանակություն,

անի որ Հնարավորություն է տալիս ճանաչելու գլխուղեղի նյարդա Այդ Բջիջների անչատական գործառական առանձնածատկությունները: ուսումնասիրություններն ունեն նան մանկավարժական գործնական դեռածասների դաստիարակության ն նշանակություն երեխաների ուսուցման պրոցեսում անջատական մոտեցում ցուցաբերելու Համար: Ինչպես Հասուն տարիքի մարդու, այնպես էլ երեխաների դեռաու

ու

գործունեության տիպաբանական "Փասների բարձրագույն նյարդային են ձետնյալ եղաՀատկությունների որոշման Համար

գտագորժվում ռեֆլեքսների ֆոտոքիմիական, Պայմանական

նակները՝ 7.

՞. Ը

տեֆլեքսի, Մաշկաղալվանական

Շարժողականմեթոդիկան՝նախնականծրաՀանգով: Մարդու նլարդային ու ծոգեկան գործունեությունը սերոտոորենն «փոխադարձաբար կապված են իրար Հետ: Այդ երկուսն էլ ռեֆլեկտոր բնույթի են ն Հանդիսանում են գլխուղեղի մեծ կիսագնդերի բարդ գործառության արդյունք: ժոդեկան գործունեությունն իրենից ններկայաց՛ ում է զլխուղեղի մեծ կիսագնդերի կողմից մարդուն շրջապատող նյութական աշխարծի երնույքների առարկաների անդրադորձման, արտացոլման լուրաճատուկ ձնե Այն սկսվում է- ղգացողությունից՝ պարզագույն Հոզեկան պրոցեսից, ոբը գլխուղեղում վերափոխվում է ծասկացողությունների, մտքերի արտաքին աշխարչճի վերացական է գալիս մատերիայի շարժման սվատկերների։ ՋԶգացողությունն տմոռաջ ձների անմիջական ազդեցության պրոցեսում, օրգանիզմի ընկալիչների, զգայարանների վրա: Գլխուղեղի շնորչիվ մարդը Ճանաչում է օբեկտիվ իրականությունը, որն առաջնային է, իսկ զգացողություններն ու մտքերը երկրորդային են: -՛ Մարդու գլխուղեղին ներծատուկ է մատերիայի անդրադարձում փդնեալական ձնով, քանի որ ծոդեկան պատկերներըչեն պարունակում անդրադարձվող օբեկտների մատերիան: Քանի որ Հոզեկան պատկերները դգոլությունունեն որպես գլխուղեղային նյութական պրոցեսների Հատկություն, ապա նրանք կարող նն ազդել ե ազդում են օրգանիզմում ընթացող բազմաթիվ 3,

ու

"

Ֆ

"

լ

լ |

-

-

մարդկային

նյարդային

ֆիզիոլոգիականպրոցեսների, այդ թվում ն. բարձրագույն դործունեության վրա: Մարդու ե՛ Հոգեկան, ն՛ բարձրագույն նլարդային -դործուննությունն ապաճովվում է գլխուղեղի մեծ կիսագնդերի կեղնեով: Գլխուղեղի մեծ կիսագնդերիկեղնր բաժանվում է մի քանիճիմնական գոտիների, որոնք, իրենց Հերթին, բաժանվում են 52 դաշտերի: Գոտիներիցյուրաքանչյուրը կատարում "է մի որոշակի դգործառություն, իսկ գոտինկազմող կեղնային դաշտերը մասնագիտացված կերպով մասնակցում են տվյալ, որոշակի գործառության առանձին տարրերի իրականացմանը: Հատկանշականէ, որ մարդու բարձրա գույն նյարդային գործունեության առանձին օղակների կամ նույն օղակի գործառության իրականացմանըմասնակցում են կիսագնդեիի մի Քանի գոտիները: Ընդ որում նյարդաբջջային որոշակի խմբավորումների նուրբ պայմաններում գլխուղեղը դգորճշգրիտմասնագիտացման է որպես Գլխուղեղի «Հողեկան դգործամի ամբողջականություն: ժում չեն կեղնի Հառանձին տեռությունները նույնպես սաՀմանազատված են մեծ ղամասերով, այլ Հանդիսանում կիսագնդերի կեղնի ընդարձակ դուտիներին ենթակեղնեայինկենտրոնների Համագործակցված գործունեության արդասիք: Հասունմարդու գլխուղեղի կեղնի առայչնայինկենտրոնականդալարի երկայնքով տեղակայված է շարժողական կեղնային գոտին: Այս գոտու վերին թառորդովմ գտնվում է ուռքերիշարժողական մկանների կենտրոնները: ետինկենտրոնականգալարիՊրկայնքով ձգվում է մաշկամկաՀչ նային զգացողության գոտին: Գլխուղեղի ճակատային բլթում, շարժողական գալարի առաջ, դտնվում է ճակատային կեղնային գոտին: Ճակատայինգոտին բաժանվում է նախաշարժողականն խոսքաշաիժողական գուռիների։ կմախքային մկանունքի լարումը ն մարմնի ծՀամադասեցված շարժումները կարգավորող նախաշարժողականկեղեվային գոտին Հարնան է խոսքաշարժողական կեղնային գոտուն: բլթի ներքին մակերեսին տեղադրված է տեսողական Ծոծրակային կեղնային դուռին: Քունքային բլթի մակերեսին տեղակայված է լսողական կեղեային գոտին ե խոսքալսողականկենտրոնը: խնսքիշարժո-ղական կենտրոնի մի դաշտը կարգավորում է խոսքի արտաբերման ճամար անծրաժեշտ խոսքային մկանունքի բարդ կծկումները, փյուսը՝ խոսթային զուղորդումների քերականորեն ճիշտ կառուցումը ն երգելը» հսկ երրորդը խոսքային դիմախաղը ն լսած խոսքի ըմբռնումը: :

՞

-

ու

՝

'

Ա

բաշձոագույննյառղային դեռաճառնեբի Ե՞եխանեոի ու

ճիմնական առանձնաճատկություննեոը գուծունեության

երեխաներիդեռաձասներիբարձրագույն նյարդային գորժունեու ու

մասին ուսմունքի մշաառանձնածատկությունների քյան տարիքային Ն. ի. կրասնոգորսկու կողմից: կումը սկսվել է Պավլովյան դպրոցում անպայման կյանքի առաջին տարիներիներեխաների Ուսումնասիրելով Ն. ի. կրասնոգորոկին ու եկավ այն եզրաոհֆլեքսները, պայմանական հ. Պ. է վրա կենդանիների Պավլովիկողմից կացության, որ ենթարկվում ՀայտնաբերվածՀիմնավորված բարձրագույն նյարդային Ֆեության Հիմնական օրենքներին: կրծքաչ Ավելիուշ Վ. Մ. Բեխտերեինրա աշակերտների մոռ պայմանական կատարվեցին վին ժամանակաշրչանի երեխաների ռեֆլեքսների սիստեմատիկ Հետազոտություններ, որոնք ծնարավորոերեխայի բարձրագույն նյարդային թյուն ընձեռեցին սպլարզաբանելու հտծննդյան ժադործունեության չիմնական

գործու-

ու

՛

կողմից

ու

օրինաչափությունները

մանակաշրջանում: (մինչ նախադպրոցական դպրոցական Հետագայում երեխայի Հեբարձրագույն նյարդային գործունեության գպարդացման տարիքի) :

ու

`

զբաղվեցին կ. ստաղզոտություններովվ

Ա.

Օրբելին,

Ա.

Գ.

Սմոհվանով-

կոլցովանն, ն. Ի. կասատկինը.նուրիշներ: վենսկին, տարիներին ուսումնասիրվել են եան դպրոցական տարիՎերջին գործունեության առանձնաՔի երեխաների բարձրագույն նյարդային չատկությունները: Տարբեր տարիքային ժամաճակաշրջանների երեխաներիդնեռաՄ.

Մ.

ու

ծասների ՛րարձրագույն նյարդային գործունեության Հիմնական մեո. պարխանիզմի վզլարդացման կարնորագույն օրինաչավփությունների է զաբանման ամար կարե:ը է երեխաների անպայման գոյացման պլ սցեսի ուսումնասիրությունըը ռեֆլեթսների բարձրագույն նլարդային գործունեության ղարդգացման երեխայի ծիմնական մեխանիզմն ուսումնասիրվում է կյանքի տարբեր փովեբում առանձին ժամանակավոր նյարդային կապերի ստեղծման օրինաիրականացման ճամար անծրաժեշտ Այդ պրոցեսի չաություններով: է որոշակի տարիքի երեխայի ընկալիչների պատրասնախապայման ոականությունն արտաքին ու ներքին գրգռիչների ընկալմանը, կենտբոնական նյարդային մեխանիզմների ծասունացումը ն երեխաների դործունհության վարդգացման դեռածասներիբարձրագույն նյարդային ո"րոցեսում կարնոր նշանակություն ունի տարբեր պայմանական ռեֆ լեքսների դոյացման ժամկետների ծարցըո Դրա Հետ մեկտեղ բարձրակազմավորման վերդույն նյարդային օնտոգենետիկ

պայմանակ

ու

ՈՆ

գործուննության

լուծման ժամանակ էականնշանակություն ունի տարբեր վերլհեւծիչնեբից պայմանական ոհֆլեքսների գոյացման Հաջորդականության ՀարՑո: Այդ Հարցի պարզաբանումը, ինչպես Հաստատված է, վկայում է ն՛ բնկալիչսարքերի,ն՛ կեղնայինկենտրոնների օնաոդենետիկ ղարզաց- , ման առանձնաձատկությունների մասին: Արտաքինմիջավայրի աղզդեցությունն աճող ղարգացող մարդկային օրգանիզմի վրա ներկայացված է տարբեր աստիճանի բարդության գրգռիչների գործողությամբ: Այդ պայմանավորված է ինչպեսգրգռիչների բնույթով, սոարբերությունը այնպես էլ կենտրոնական նյարդային Համակարգի զարգացումով, մասնավորապես այղ ճամակարգի կատարվող ընդծանրացմանգործա-չ գրգոռիչներ տությամբ: Տարբերակողարդելակման շնործիվ առանձին են ձեռք բներում ատուկ նշանակություն: Արտաքին աշխարչճի որնէ մի երնույք, որը կազմված է բազմաթիվ առանձին բաղադրիչնե բարդ բից, ընկալվում է մարդու կողմից, որպես մի միասնական ամբողջականություն,ապա տարամիտվում է առանձին բաղադրիչների: Այդ բաղադրիչների մի մասը դառնում է պայմանական-ոնֆլեկտոր գիգռիչ, իսկ մյուս մասն արգելակվում է, կորցնելով իր աղդեցությունը: Այդ ամբողչ պրոցեսն իրականացվում է ընկալող ծայրամասային պարքերիչ ձաղորդչական ուղիների կենտրոնական նյարդային ճամակարգի Համապատասխանմասերով: Մի գործառականմիասնական ամբողջականություն կազմող նյարդային գոյացություններըկոչվում են մուտ ունեն վերլուծիչներ. Մարդու գոյություն շարժողական, մաշկային, Համի, Հոտառության սոնսողական,լսողական ծՓավասարակչոության, վերլուծիչներ: ի. Պ. Պավլովիատեղծած կոնցեպվերաբերյալ Վերլուծիչների քիան մարդու բարձրագույն նյարդային գործունեության ամենածիմնական՝ ֆունդամենտալկոնցեպցիաներիցմեկն է: բարձրագույն նյարդային գործունհության Հանճարեղ ֆիզիոլոգը առջն խնդիր դրեց պարզել վերլուծիչների Համակարճետաղզուտողների զում կ՛ ծայրամասային սարքի» ն՛ ուղեղային վերլուծիչի կառուցվածՔըն ու զործունեությունը. Այս ծնտազոտությունները պետք է օգնեին պարզաբանելու բարձրադույն նյարդային գործունեության շատ բարդ Հարց. ի՞նչ ընդՀանուր օրենքներով է իրականացվում գլխուղեղում կատարվող վերլուծման ծՀամադրմանպրոցեսըո Խոսելով ուղեղային մեխանիզմներիմասին, ի. Պ. Պավլովը նշում է, որ աւ վերլուծիչների է եթերային տատանումներըտարբեր երկարության Քը տաիամժիտում տատանումների ու մենք տարբերում հնք կարմիր, կապույտ ն այլ են իրաբից միայն ւգույները, որոնք, ինչպես ճայտնիէ, տարբերվում

պայմանական-ոեֆլեկտոր`

ու

.

ու

'

ու

երկարությամբ: ճլքի

:

.

"

«117

Վերլուծիչները, ընդճանուր առմամբ, իրենցից ներկայացնում են այնպիսի սարքեր, որոնք տարարաժանում նեն արտաքին աշխարծը առանձին տպրրերի ն ապա ձնափոխում գրգռումները զգացողությունների: վերլուծիչ կազմված է ծայրամասային սարքից, որի միջոցով արտաքին աշխարչի ազդեցությունը ձնափոխվում: է նյարդային դրդման պրոցեսի: Վերջինս կենտրոնաձիգ նյարդով փոխանցվում է կենտրոնականնյարդային ճամակարգին՝այն նլարդաբջֆիջներին, որոնք կապմում են ն մարդու ճամապատասխան նյարդային կենտրոնները:

Յուրաքանչյուր

(օրինակ,

վերլուծում սննդային կամ մերժվող նլուՑածրագույն թերի տարբերակում, գրգռիչի տեղակայմանորոշում ն այլն) կատարն շատ վում է գլխուղեղի կեղեից զուրկ կենդանիների թույլ զարգացած նման մոտ: Հնարավոր է, կեղնով մարդկային նորածնի վերլուծում ինչպես պարզված է, կենտրոնական նլարդային Համակարգի ցածրագույն բաժինների միջոցով: ցած

Բարձրագույնվերլուծումն իրականացվումէ գլխուղեղի ղարգամեծ կիսագնդերի կեղնի միջոցով: Այդ զարգացումը տեղի է ունե-

կննտրոնականնյարդային Համակարգի ֆիլո-ն օնտոգենեզի ընթացքում: Որքան ավելի բարձր ֆիլոգենետիկ զարգացման աստիճանի վրա է կանգնած կենդանին, այնքան ավելի բազմազան ճշգրիտ է նրա Ֆյարդային Համակարգի միջոցով իրականացվող արտաքին միջավայրի վերլուծումը: Տարիքի Հետ երեխայի կննտրոնականնլարդա-Հ յին Համակարգի ձնաբանագործառական զարգացմանը զուգինթաց ավելի բազմազան ու ճշդրիտ է դառնում արտաքին աշխարճի երնույթների վերլուծումը: նում

ու

-

-

Սրոշ բարձրակարգ կենդանիների մարդու կեղնային վերլուծիչ գործաոռրւթյանմիչն գոյություն ունեն լուրաճատուկ տարբերություններ: Պետք է նկատի ունենալ, որ կենդանիների առանձին տեսակների արտաքին միջավայրին Հարմարվելու ունակությունը բարձր է, շնորչճիվ նրանց վերլուծիչների .ծայրամասերի կատարյալ զարգացման: Օրինակ, շունը, դելֆինը լսում են մարդկային լսողական ծայրամասային սարքի զգացողության սաճմաններից դուիս եղած տոները: Սաու

կայն նշված կենդանիները զուրկ են մարդկային կենտրոնական վերծարուստ լուծական բարդ, չափազանց կատարյալ լսողական ն այլ զգացողությունների սարքից: Մարդու կողմից ստեղծվածեն չափազանց ու

արձեստական տեխնիկական սարքեր, որոնք Հարմարեցված են նրա- վերլուծիչներին։ ինչպես ալդ տեխնիկականսարքերի, ալնպես էլ մարդու բնական վերլուծիչային սարքերի միջոցով արտաքինաշխար:Հի

բարդ

118,

երնույթները՝ տրոծվում

ավելի մեծ չափով, քան կենդանիների ամենակատարյալ ղդայարաններիմիջոցով: Պայմանականռեֆլեքսների մշակման եղանակը Հատկասղես ժաէլեկտրաֆիզիոլոգիական մեթոդներով մեծ նորագույն մանակակից են ընձեռում մարդու ն կենդանիներիգլխուղեղի Հնարավորություններ վերլուծիչ գործունեության ծավալի ու սածմանների որոշման Համար: են դորօգնությամբ սպարզարանվել Այդ եղանակների ծունեության շատ օրինաչավփություններ: Նման «ետաղոտուեղանակների օգտագործումը ֆիզիոլոգիական թյուններում Հնարավորություն է ընձեռել ճշտորեն որոշելու գլխուղեղի մեժ կիսագնդերի կեղնի ինչպես վերլուծիչ, այնպես էլ ճամադրական գործունեությունը: վերլուծական գործունեուԳլխուղեղիմեծ կիսագնդերիկեղեում թյան ուսումնասիրությունը պայմանական ռեֆլեքսպյինեղանակով պարզել է, որ յուրաքանչյուր չեզոք գրդոիչ ճամընկնելով անպայման ռեֆլեքսի ճետյ, դառնում է պայմանական: Այն սկզբում ունի ավելի ամ պակաս չափով արտաՀչայտվածընդչանրացված բնույք։ Մի պայմանական դրգոռիչիՀակադրումն գրգոիչների ճանդեցնումէ տվյալ այլ գրգոիչիսածմանաղզատմանն տարբերակմանը: Այդ տեղի է ունենում տարբնրակվող արգելակման շնորչիվ: Պայմանական գրգռիչի շատ ու մասնագիտացումըյուրաճատուկ է մարնուրբ սաշմանազատումն ն է դուն նրա գլխուղեղի կեղնի կատարելագործված վերլուվկայում ժական գործունեության մասին: Վերլուծական գործունեությունը տաէ երեխա-՝ փիջի Հետ չՀետղճեւոնխորանում է, իսկ այս փաստը խոսում մի գլխուղեղի մեծ կիսագնդերի կեղնի աստիճանական նե առաջընթաց ղզարդացմանմասին: Մարդու գլխուղեղի մեծ կիսագնդերի կեղնի Համաղրական գործունեությունը, գլխուղեղի կեղնի դործունեությունը երնան է գալիս այն ժամանակ, երբ որպես պայմանական դրգոիչներ օգտագործում են տարբեր գործոնների միաժամանակյաու Հաջորդական ծամալիրները: ձամալիր է անվանվում այն գրգռիչը, որը կազմված է երկու կամ են ոչ թն առանավելի այնպլաի դործոններիք, որոնք ամրապնդվում են

անջամեմատ

|

վերլուծիչների

ու

ձին-առանձին,այլ Համալիրում:

գործունեության Պայմանական-ոռնֆլեկտոր

պրոցեսում, մառնավորապես, այն դեպբում, երբ Համալիրային գրդոիչի առանձին բաղադրիչները գործում են միաժամանակ, տեղի է ուբննում կեղնային է կարելի գործունյա տարբերի փոխազդեցություն: առաջացնել Համալիրային գրգռիչի յուրաքանչյուր բաղադրիչի արգելակում (մարում), պաճպանելով այդ ձամալիրային գրգոիչի դրական ազդեցությունը: գրգոիչն ամբողջությամբ կարելի է Համալիրային դարձնել արգելա-

`

կային գործոն, կան են

որպես Համալիրի բաղադրիչները, պաճպանելով

ուեֆլեքսներ: պայմանական

դրա-

է այն, որ պայմանական ոնֆլեքսներ մշակվում Հատկանշական միայն միաժամանակգործող գրգռիչների ճամալիրի նկատմամբ,

ոչ

որի մեջ առանձին ծամալիրի նկատմամբ, այնպիսի գործոնների դասավորված են որոշակի Հաջորդականությամբ: Հաջորդական Համալիրային գրգռիչի մեջ մտնող գործոնները կարող են ազդել կամ վերլուծիչի, կամ տարբեր վերլուծիչների վրաս. ժիննույն Պարզվածէ, որ մի շարք որոշակի ճաջորդականությամբ տեղավորված Համալիրային դգրգոիչներինկատմամբ պայմանական ոռեֆընդ որում, նման լեքսներ մշակվում են առանց մեծ դժվարության, Հաջորդական Ճամալիրի ամրապնդումից ճետո նրա առանձին բաղադրիչներից յուրաքանչյուրը երնան է բերում որոշակի դրական ազդեցություն՝իր տեսակի ն ուժի Համապատասխան: այն պրոցեսները, որոնք կատարվում են գլխուղեղի նյարդային կեղնում միաժամանակյաու ծաջորդական Համալիրի նկատմամբ, մշակման ռւլայմանական ոնֆլեքսների դեպքերում, էապես տարբերվում են իրարից, ՄիաժամանակյաՀամալիրային գրգռիչի նկատմամբ, պայմանականոնֆլեքսների մշակման դեպքերում, գլխուղեղային տարրերի միաժամանակյա գործունեության ֆոնի վրա գլխուղեղի մեծ կիսագնդերի կեղնի տարբեր կետերի միջն գոյանում է ժամանակավոր նյարղային կապեր, իսկ դրա Հետնանքով ստեղծվում են ՀամեմատաՀետ բար բարդ, փոխադարձաբարիրար կապվածնյարդային միավորներ: կեղնային մի տեսակի նլարդաբջիչներն ազդում են այլ տեսակի նյարդաբչիջներիվրա, իսկ այս ազդեցություններն ամրապնդում են անպայման գրգոիչով, որի Հետնանքով գոյանում է պայմանականռեֆ-

այլ

նան

|

լեքս:

|

Մարդու պայմանական ոռնֆլեկտոր գործունեությունը մշտապես է դրդման ու արգելակման գործառական Համակարգային ուղեկցվում ստեղծմամբ, որն արտածայտվում է ֆիզիկական ՝`ու մտաՀամալիրի վոր գործունեությաննույնատիպությամբ: Այս նույնատիպը կրկնվող ձնով երնան է գալիս մշակված պայմանական-ռեֆլնկտոր Հակազդման ամբողջական Հաջորդական շղթայի մեջ: Ընդ որում, այղ Հակէ ազդումը կարող վերարտադրվել պայմանական-ոնֆլեկտորշղթայական ճամակարգիմիայն մեկ գրգռիչով: Մարդուանջատական զարգացման վրոցեսում ժամանակավոր նյարդային կապերի արագ գոյացման ֆոնի վրա գլխուղեղի մեծ կի-սագնդերի կեղնի, կամ կեղեի ենթքակեղնային դոյացությունների միջն առանձին, մեկական ժամանակավոր կապերի ետ նյարդային մեկտեղ գոյանում են նյարդային կապեիի բարդ զուդակցումները:Եվ ու

-

.

արգելակման օջախները գլխուղեղի որոշակի տեղամաեն խիստ որոշտկի կարգով ՆՉ Խիստ որոշակի ժամանակամիջոցներու՝ գոյանում է պայմանական ռեֆլեքսների մի ամբողջական Համակարգ (շարժուն նույնատիպ): Դրա ծետնանքով ստեղծվում ն պաշպանվոււմ է ֆիզիկական ու մտավոր դործունեության կրկնվող ձնը. օրինակ, քայլելու, վազելու, քիավարելու, ընթացքում ձեռքերի ն ուսքերի որոշակի շարժումներն ու ցիկլողալու սիստեմատիկաբարկրկնվող ռեժիմըն այլն: լայնությունը, եթե դրդման ու

անրում բազմաթիվանգամ կրկնվում

Շարժուն նուլնատիպի մշակումն արտացոլում է գլխուղեղի մեծ կիսագնդերի, կեղնի, բարդ, Համադրական ն վերլուծական. գործուննությունը: նյարդային Համակարգի Համար դա բավականին դժվար խընդիր է, իսկ բարդ նուլնատիպի մշակման դեպքում՝ նույնիս շատդըժնույնատիպի պաճպանումը ծամարյա բոլորովին վար: Աժրապնդված չի պաՀանչում կեղնային գործունեության լարում: Բարձրագույննյարդային գործունեության Համար նույնատիպը ներկայացնում է շաճավետ, «Հեշտ իրականացվող ն տնտեսող նյարդային մի գործունեու թյուն: Շատ Հաճախ նուլնատիպը դառնում է ամուր, կայուն, դժվար վերացվող վերամշակվող: Չնայած մեծ դժվարությամբ, սակայն ամեն է նուլնատիպի վերափոխումը: Հենց այդ դեպքում էլ Հնարավոր պատճառով էլ նույնատիպն անվանվումէ դինամիկ, շարժուն: ու

Այսպես կոչված «սովորությունները» իրենցից ներկայացնում են շարժուն, նուլնատիպի Հետ սերտորեն կապված,ամրապնդվածպայՀամակարգեր, որոնց մանական-ոհֆլեկտոր

մշակումը դաստիարակումեծ ն՝ուսուցման պրոցեսում չափով Քյան Հարստացնում ն կատարելագործում է զարգացող մարդու կեղնային գործունեությունը:

Շարժուն նույնատիպի իրականացման մեխանիղմներում անչրաժեշտ է Հաշվի առնել Հետնլալ նրբությունները: ՀաջորդականՀամալիրի Գրգոռիչային

գործոնների միացումը, ամբողջականացումն այն է, որ պայմանական-ոհֆլեկտորշղթայի առաջին օղակն իրար Հաջորդող նլարդային պրոցեսների Համար դառնում է Հարուցիչ:

գոգոիչների

`

Տարբեր ընկալիչ Համակարգը ճամալիր է ն գլխուզեղի մեծ կիսագնդերիկեղնում թողնում է Հետքեր: ՎերջիններիսշնորՓիվ գրգոիչների միջն պաշպանվող որոշակի ժամանակամիջոցների ընթացքում ն գրգոիչների խիստ Հաջորդականկարգի դեպքում մշակվում է շարժուն նույնատիլը: կյանքի սովորական պայմաններում

է Հանդիպել բազմակարելի

Քիվ օրինակների, որոնք մի կողմից Հաստատում են բարդ նույնատիպի մշակման դժվարությունը, իսկ մյուս կողմից՝ մշակված նույնատի121

`

պի վերափոխմանկամ վերացման դժվարությունը: Այսպես, օրինակ, դնեռաձասների ծասուն տարիքի մարդկանց ծամար դաշնամուր նվազել, չմուշկներով սաճել, Հեծանիվ նստել սովորելու պրոցեսում նոր շարժողական ունակությունների մշակումը կապված է մեծ ն տնական աշխատանքի Հետ: Մինչդնհո մանկության .ժամանակաշրջանում Հետագայում Հեշտ է վերամարդու ձեռթ բերած ունակությունները դեռածասության ժամանակաշրջանռր մանկության քանի կանդեելւ, ն ներում մշակված ամրապնդված շարժողական ունակությունները պածպանվում են տարիների ընթացքում: Քարդ նույնատիէ շարժական կայունություն, խիստդժվարանում պը դրսնորում է մեծ ունակությունների վերափոխումը: շատ

ու

ու

տասնյակ

՛

ձրեխա

Մանկավարժներնիրենց աշխատանքում պետք է ձգտեն ններիու դեռաչասների մոտ մշակել ճիշտ շարժողական ունակություններ ն դրականնույնատիպ ոնֆլեքսներ: |

Քաջ Հայտնի է, որքան մեծ դժվարությունների Հետ է կապված ն վնասակար սովորությունների (ծխելու,անանիզմի այլն) վերացումը: Անչրաժեշտ է Հիշել, որ նույնատիպի ստեղծման (ինչպես նան

Հնարավորությունն խախտման)

արագությունը մեժ չափով կախված է մարդու տարիքից, ժամանակավոր նլարդային կապերի ու գըրգրոիչային Համակարգի բարդությունից ն նյարդային ճամակարգի անծատական առանձնաձչատկություններից։Առաջին ու երկրորդ մանկոսթյան ժամանակաշրչաններում նուլնատիվը «ամեմատաբար ճեշտ է (ն Հեշտ վերափոխվում), քան «Հաջորդ տարիքային փուլերում, կեղնակեղնային նյարդային կապերով ստեղծված կնույնատիպն քան կեղնաննթակեղնաավելի ճեշտէ ստեղծվում ու վերափոխվում, յին կապերով նյարդային տիպի անՇարժուն, ստեղծվածը: մոտ Հատների նույնատիպի ստեղծումն ավելի Հեշտ է իրականանում, քանիներտ,թույլ տիպի անչատների մու ու

-

մշակվում

ուժեղ

Օրինակ, անանիզմի վնասակար սովորությունները վերացնելու ձգտումն ավագ դեռաճասների մոտ ոչ միշտ է պսակվում Հաջողուն կայունացած թյամբ՝ մշակված կեղնաննթակեղնային նույնատիպի Հեշտ չի Հաջողվում վերացնել նան ծխելու սովորությունը, ծետնանքով: որը կապված է շատ կայուն կեղնակեղնային նույնատիպի ստեղծման ծետ: նման նույնատիպի չականչատկանիշն է գլխուղեղի կեղնի դըրրդելիության կարճատն բարձրացումը նիկոտինի ազդեցության տակ:

Նույնատիպիվերափոխման դժվարությունը պաչանջում է մանկավարժից ուշադրություն դարձնել ճշգրիտ եղանակների ընտՀատուկ րությանը, ընդ որում, այդ եղանակներն անՀչրաժեշտէ վաղ

մանկության ժամանակաշրջանից:

՛

կիրառել

է, ռպլարղված Հնետազոտություններով

բարդ պայմա-չ նական ռեֆլեքսների մշակումը տարիքի երեխաների մոտ սածմանափակված չէ: Մշակվող լուրաքանչյուր պայմանական ոնֆլեքսի -մեծ ռեֆլեքսածին գոտին, գլխուղեղի կիսագնդերի կեղնի որոշակի կետրչ տեղամասը, ամբողջ կեղներկարելի է դիտել որպես խճապատկեր: Ընդ որում, պետք է ենթադրել, որ կեղնային բոլոր գործող կետերը վուրաքանչյուր տվյալ պածին իրենց վրա կրում են ծարնան կետերի ազդեցությունը կապված ն իրենց փոխադարձաբար են միմյանց: Աշա մի օրինակ. 10--12 մշակված տարնկան երեխայի մոտ ամրապնդված է որեէ պայմանական ոռնհֆլեքս՝ որոշակի կարգով իրար Հաջորդող մի շարք գրգոխչների նկատժամբ: Եթե փորձարկվի գրգոիչների փոփոխված կարգը, կպարզվի, որ պայմանական ոնֆլեքսի չափը որ

պարզ

ու

մեծ

գործառությամբ

-

ու

սվակասել է:

Լատ երնույթին գրգոիչային շարքի գործողության դեպքում տեղի

միայն պայմանական ոնֆլեքսի մշակում յուրաքանչյուր գլխուղեղի մեծ կիսագնդերի ծամապաառանձինգրգռիչի՝ նկատմամբ է իրար ծաջորդող գրգոիչտասխան փետերում, այլե՞ ների միավորում, այսինքն՝ կետերի գործունեության ինտեգրացում, ընդ որում պարզվում է, որ գործող կետերի ամամբողջականացում, բողջ Համակարգըմշտապես ձգտում է ամբողջացման ն նույնատիպ գործունեության. Այդ ֆոնի վրա նոր գրգռիչների ավելացումը ն ուժի ավելացումը կամ պակասեցումը ծանդեցնում է միայն պայմանականպրոցեսի գերիշխռեֆլեկտոր ճակազդման նվազեցման (արգելակման մեծ սակայն գլխուղեղի կիսագնդերի կեղնը, ինչպես ապամամբ), է, է ինտեգրատիվ Հացուցված մշտապես գործում որպես մի բարդ, բաշարժ ծամակարդ: է

ունենում

ոչ

փրականացվում

'

՝

Գլխուղեղի մեծ կիսագնդերի կեղնի բջիջները՝ ֆիլոգենետիկ զարզգացմանտեսակետից ամենաերիտասարդ նյարդային դոյացությունները»ուշեն դոլանում ն գործառապես լիարժեք ծեն դառնում անձչա-

տական զարգացման ընթացքում: Կեղնային նլարդաբջիջներիգրգոողական նյութի քայքայման պրոցեսների մարդու աճի ու զարդացման Հետ ինքանում են շատ արագ), որի ծետնանքով կեղնային նյարդա

բջիջների աշխատունակությունը կարող է պրոցեսն ալդ ընքացքում կանխվում է Ջեսով:

Ր

ընկնել: Դրդման արգելակային պրոչ

արագ

զարգացող

-

կեղնային տարրերի

շատ

արագ

երեան է Հլուծում

գալիս

ծամեմատա-

ավելի ուժեղ դրդգոիչներն առաջ են կրտսերտարիքում: Չափից բերում պայմանականռնհֆլեքսների չասիի ոչ թե բարձրացում, այլ

բար

՝

տնական գործողություիջեցում: Փայմանական գրգռիչիմեկուսացած մեծ է քնկոտություն, պայմանամասամբ առաջ բերում երեխայի նը կան ռեֆլեքսների նույնատիպի մշակումն այդ դեպքում շատ է դժվարանում ն նյարդային գործունեությունը կարող է (լրիվ արգելակվել: որոնթ բջիչները աշխատում են որպես ազդանշանորդներ, կեղնային են գործառուիրենց Հաջողությամբ կատարում միայն այն դեպքում ճետո Հծանդստանալու Հնարավորությունը, երբ ազդանշան տալուց են նոր պաճերին թյուն որ Հետագա բոլոր լինեն ստանում,

պատրաստ

տալու ազդանշան Համար: ոնֆլեքսիիրականացումըպաճանջում է գլխուղեղի Պայմանական

որը ստեղծվում է երեկեղնի գործունեության զգալի լարվածություն, ու է մինչն անտալուց խային պայմանական դգրգոռիչը շարունակվում պայման գրգռիչի միացումը. նրբ երնան է գալիս ենթակեղնային պայմանական կենտրոնների գործունեությունը անպայման դգրգոռիչից, է, ն կեղնն անցնում է գրգռիչի ազդեցությունն արգելակվում միճակին,

Հանգատ

Դեռաձասիգլխուղեղի կեղնի ժամանակավոր նլարդային կապեր գոյացնելու գործառությունը զգալիորեն արգելակվում է սեռական անենթաթմբային շրջանի ինտենպայման-ռեֆլեկտոր ենթակեղնային, սիվ գործունեության Հետկանքով։ 0նթադրվում է, որ ենթակեղնի դրրդումը (ենքաթմբի «սեռական կենտրոնների» ինտենսիվ գործունեուէ մակածում կեղնը, որի գործառության Հետեանքով)բացասաբար նկատելիորեն թությունը ժամանակաշրջանում լանում , Ըստ երնույքին, պայմանական ռեֆլեքսի կեղնային տարրերի դի-

սեռաճասունացման

ազդեցության նկատմամբ գրգռիչների մացկունությունը

`

աննշանէ,

այն ժամանակ, երբ անպայման ռեֆլեքսի ռնֆլեկտոր աղեղի կազմի մեջ մտնող նյարդային տարրերն օժտված են բարձրաստիճան դիմացկունությամբ:նրանքկարող են շատ Հաճախ իրականացնել որոշակի անպայման ռեֆլեքսներ, առանց գործառությանարտաձայտված

նվազման:

:

բարձրագույն

երեխաների նյարդային դգործուդեռաճասների մեջ ներկայումս օդտագործվում է կենսաբա-Հնեության Հետազոտման, նական, մաթնմատիկական տեխնիկական մոդելավորումը: ու

ու

երեխաների դեռաճասների

ու բարձրագույն նյարդային գործուուսումնասիրման նեության լբիվ շնորձիվ -«Հնարավորություներ են ստեղծվում սաՀչմանելու նրանց բարձրագույն նյարդային գործուննու-

թյան ճշգրիտ գիտական բնութագիրը: Մոտ է այն ժամանակը, երբ երեխաների ու դեռաձճասներիբարձրագույն նյարդային գործունեու-՛

կարտաթյան ծիմքում ընկած Հիմնական նլարդայինպրոցեսները Հայտվեն մաթեմատիկականճշգրիտ բանաձներով: Քարձրագույննյարդային գործունեության անչատական զարգացման մեջ կարնոր նշանակություն ունի կեղնայլին ու ննթակեղնալին. Անտարբնր գոյացությունների վարգացման յուրաձատկությունները: Հրաժեշտ է ընդգծել, որ կեղնաննթակեղնայինփոխծչարաբերությունների բնույթը երեխաների ու դեռաճասներիմոտ չափազանցբարդ է, Է տարբեր տարիքայինփուլերում կրում է տարբեր բնույթ: Ն. Ի. կրասնոգորսկինառանձնացրել է երեխաների դեռածասների բարձրագույննյարդային գործունեության չորս տիպ: ուժեղ, նորմալ դրդելի, Հավասարակշոված,արագ տիպը Առաջինը՝ Համապատասխանում է Հիպոկրատի Պավլովիսանգվինիկ տիպին: տիպին պատկանու՝ Բարձրագույննյարդային գործունեության այս գորառողջ երեխաների գլխուղեղի կեղնի ու ենթակեղնի բնականոն ժունեությունը, ըստ Ն. Ի. կրասնոգորսկու,շատ բարենպաստպայմանններէ ստեղծում ծիմնական նյարդային պրոցեսների ՀավասարակշոուԹյան ծամար: Այս տիպին պատկանող երեխաների խոսքային ոռեֆլեքսների ստեղծումը ե խոսքի զարգացումը լիովին ծամապատասխան նում են տարիքային նռրմանձրին մը շատ ճեշտ է: ուժեղ, նորմալ դրդելի, ավառարակչշոված, դանդաղ երկրորդ՝ է ֆլեգմատիկ տիպին Այս տիպի եթետիպը Համապատասխանում խաների ծիմնական նյարդային պրոցեսների Հավասարակչշոված հն: Առաջինտիպի երեխաների Հետ Համեմատաժ՝ այս տիպի երեխաների են զոյանում: Բարձպայմանականռեֆլեկտոր կապերն ավելի դժվար տիպին պատկանող եհրերագույն նյարդային գործունեության երկրորդ խաների կեղնաննթակեղնային փոխազդեցություն բնականոն է հ նրանք լիովին բավարարում են սոցիալական միջավայրի պաճանջներին, օրինակելի վարքի տեր են, ունեն լավ առաջադիմություն: Այս տիպին պատկանող, երեխաները խոսում են Հանգիստ, բիչ դանդաղ, առանց խիստ արտածայտված ժեստերի, դիմաշարժի ն ՀույզերիՒ Սրանց դաստիարակություննու ուսուցումը բավականին ծեշտ է: երբորդ տիպնուժեղ, գերդրդելի, անզուսպ նյարդային տիպն է, որ ճա-՛ մապատասխանում է խոլերիկ տիպին, օժտված է կեղնի ու ենթակեղենի բարձրաստխճան դրդելիությամբ, բնութադրվում է արգելակային պրոցեսի անբավարարությամբ:Այս դեպքում թույլ է կեղնի Հսկողությունը ենթակեղնի նկատմամբ: նման դեպբթերումշատ ծաճախ դիտվում են կեղնային ն ենթակեղնային դրդման տատանումներ, ընդ որում դրդումն արագ է վերափոխվում արգելակման նրրորդ տիպի երեխաների արագ է, ինտոնացիաներով: Սրանց խոսակցությունն ու

ու

`

`

'

դաստիարակությունն ուսուցուու

ւ

ն ուսուցումը զգալի պաստիարակությունը

դժվարություն է ներկայացԱյս տիոլն ունի մի քանի տարբերակներ: Բարձրագույն նյարդայինգործուննության չորրորդ՝պածր դրդելիչ Թույլ տիպը Համապատասխանումէ մելանխոլիկ տիպին: Այս տիպի նհրեխաների ու դեռաձասներիառաչին ն երկրորդ ազդարարային Համակարգերի գործունեությունը զարգացմանցածր մակարդակի վրա է, ճաճախակի ստեղծընդ որում, Համակարգերի միջն Հեշտությամբ է վում նրանց բնական ննրդաշնակ փոխազդեցությանխախտում: խԽոսՔը ցածրաձայն է, թույլ, դանդաղացած, անտարբեր է, իներտ, բառաերեխաներին Հաճախ անվանում են աղքատ:Չորրորդ տիռլի՛ չվաշարն «խոնարճ»չ «ճնազանդ», «թույլ», «սուռիկ-փուսիկ», «տակետակ», «վախլուկչ, «երկչոտ»: նում:

ու

:

իվանով-Սմժոլենսկին առանձնացրելէ երեխաների դեռաՀասների բարձրագույն նյարդային գործունեության Հետկյալ չորս տիԱ. Գ.

ու

«պերը՝ 1. 2. 3.

կաբիլ (ճավասարակշոված), Դրդելիչ Արգելակային»

|

`

՛

՛

-

Իներտ: նյարդային բարձրագույն երեխայի

4.

գործունեության տիպոլոպիական առանձնաձճատկությունների ուսումնասիրությունը նպաստում է նրա մտավոր ն ֆիզիկականունակությունների բնականոն ղարգաց-

մանը:

'

|

Անչրաժեշտէ իմանալ,

անծատական զարգացմանկեղնաննթակեղնային փոխՀչարաբերություններիճշտման դեպքում գլխուղեղային գործառությունների ֆիզիոլոգիական ուսումնասիրման եղանակների մեջ շատ կարնոր նշանակություն ունեն ինչպես անպայման ու պայմանական ռեֆլեքսների Հետազոտման, այնպեսէլ գլխուղեղի կենսածոսանքների դրանցման եղանակները: Վերջին դեղքում Ճատուկ էկրանացված ու Հողակցված խցիկում տեղավորված Հետազոտվող երեխաոր

յե գլխի մակերեսին Հպաժ էլեկտրոդների միջոցով, գրանցող սարքի՝ կամ օացիլոգրաֆիվրա գրանցվում են ամեձՀլեկտրաէնցեֆալոգրաֆի

նափոքրլարման կենսաէլեկտրականՀոսանքներ(40--200 կվ), որոնք այնուծետն ուժեղացվում են 100 Հազարից մինչն 10 միլիոն անգամ: Նմանօրինակ Հետազոտություններում ստացված գիրը՝ էլեկտրա-` է պլխուղեղային Հնցեֆալողրամման (էէԳ) իրենից ներկայացնում

կենսաբանականմի գումարային ակտիվություն, որի շինգ Հիմնական տիպի ալիբային տատանումների մեջ արտածայտվում են"ինչպես

` -

ու նրա կեղնի նլութափոխանակությանշեղումները, այնգլխուղեղի պես էլ ենթակեղնային գոլացություններիկառուցվածքային առանձԳլխուղեղի կենսաճոսանքներիը ալֆա-ոիթմը նածատկությունները: Հերց Հաճախականություն ն 50--100 վայրկյանում 10--12 մկվ ամպլիտուդ ունեցող ալիքները լավ արտաճայտված են կեղնի ետին-ծոծրակային ն ետին-գագաթային մասերում: Այս ոիթմը երնան է գալիժ ն անչետանում է Հիմնականում Հարաբերական Հանգստի , դեպքում: գրգղումների

լուսային

վիճակում

.

ՍՈ

աաա

ս

Է

,

ւ"ԵՎՐՈՒՄ

ԱԽՏՈՎ"

ի

դիՌՈՈՒՈՂԱ

ԱԿՈՒՄ ՍՄՄՎՄ

Դ

Նկ. 13. Մարդու ալֆա-ոիթմի էնցեֆալոգոի աառրիքային առանձնաճատկություննեոր. Ա--6 ամսական երեխայի, Բ--Հ,5 տարեկան երեխայի, Գ--10 տարեկան Խրեխայիչ `

Դ.-15

-

տարեկանդեռաճասիս

-

14--35 ծամեմատաբար Բետա-ոիթմը ավելիարադ,վեռյրկլանում

չերը Հաճախականության 10--30 պարզորեն արտաճայտվում՛ է բոլոր

մկվ ամպլիտուդով մի ալիք է, գործոն վիճակում,

որը

կեղնային գլխուղեղի երնան է Հերց Հաճախականությամբ

մասերում:

35--59 գաԳՓամմա-ռիթմը լիս ուժեղ, ոչ բնականոն դրդման ժամանակ: 4--8 ծերը ճաճախականությամբ ն 100--150 մկվ Տետա-ոիթմը ն է երնան ամպլիտուդով ցավի բացասական, ծույզերի գալիս

դեպքում: ՝

անդուր

դանդաղ պառկերվում

Դելտա-րիթմը

է

1--4

4ՃերցՃաճախակա127

`

մկվ ամպլիտուդովալիքներ են, որոնք երկան են նությամբ 250--300 գալիս քնաժ վիճակոսի: Մարդու գիտակցաբար գործողություն կատարելու ժամանակ երեե-ալիք։ որն արտաճայտոՎան է գալիս լուրաճատուկ, «սպասողական» վում է 30 մկվ առավելագույն ամպլիտուդի բացասական տատանումների ձնով

,

-

ն տնում

է

վրկ:

էլեկտրաէնցեֆալոգրի վրա սովորաբար նկատվում է սինքրոնան փուլերի նույտնողության տատանումների .ցում՝ պոտենցիալների նանուն կամ դեսինուղղվածություն ուղեղի տարբեր տեղամասերում, լաԽիստ ուժեղ մկանային խախտում: սինքրոնացման Փիոնացում՝ իսկ տնական. դեսինքրոնացմամբ, րումի մշտապես ուղեկցվում է յուրաքանչյուր շարժումի ճարաշարժ աշխատանքի դեպքում` սինքրոոր Ֆացման վերափոխվող դեսինքրոնացմամբ: Հաստատված է ան, վարված մտավոր աշխատանքը բերում է ալֆա-ոիթմի անչետացման ն '

ուժեղացման: Քնետա-ոիքմի

զարգացման Քաոձոագույն նլաբդայինգործունեության ու առանձնաճատկությունները նոբածնության կոծքայինժամանակաշոջանում

է ծնվելու օրվանից Նորածնության ժամանակաշրջանը տնում օրը, կյանքի «մինչն կյանքի 10-րդ իսկ կրծքային ժամանակաշրջանը 10-րդ օրվանից մինչե տարեկանը: պաշտպա-ՀԵրեխայի ծնվելու պածին առկա են կարնոր ՆՖնողական,կողմնորոշային անպայման ռեֆլեքսները, ընղ որում, նոփածնի ընկալիչ Համակարգերը շատ թե քիչ չափով ընդունակ են Հծակներքին միջավայրի գրգոումներին: օրգանիզմի արտաքին «ազդելու "Ֆորածին երեխան «ամձենաանպաշտպան էակն է աշխաթծում նայած դրան, նորածնի ծակազդման Հիմնական ֆոնդն ինտենաիվոՓեն զարգանում է, բարենպաստ պայմաններ ստեղծելով պայմանաՎան ռեֆլեքսների ձեակերպմանծամար: Նորածնի բարձրագույն նլարդային գորժծունհուցյան զարդացման -ժամանակաշրչանումեն գոյանում առաջին պայմանականոռնֆլեքսները:

աննդային,

ու

կյանքի ՎՐասնավորապես,

առաջին օրերին են ստեղծվում վեգետատիվ շարժողական պայմանական ռեֆլեքսները, բայց տնական բնի, ու նյարդային Համակարգի անբավարար զարգացման կմախքային մկանների թույլ կծկողականությանՀետնանքով շարժումները կարճա«ոն են, անկայուն, չճամագործակցված, բացառությամբ ծծելու, կժելու շարժումների: չամագործակցվածչեն նան վերջույթի ետ քաշելու ՛ռնակցիաներնանգամ ցավային գրգռումներիդեպքում, «ւ

-

.

Առաջին սննդային շարժողական պայմանական ռնֆլեքսները գո ծծելու շարժողայանում են կյանքի առաջին-երկրորդ օրը (օրինակ, կան ոնֆլեքսը մաշկի Հպային գրդոումից անպայման ոնֆլեքսածին վեգեգոտուցդուրս):նորածին երեխայի սննդային շարժողական է «կենտրոնի կախված սննդային տատիվ ռեֆլեքսների դգոլացումը Բավարար քանակությամբ կաթ ստանալուց ետո դրդելիությունից: դառնում է անդրդելի, ն, կենտրոնը սննդայինկեղնահնթակեղնային նորածնի ժծելը, բերանի մեջ ծծակ դնելով, անչնար է լինում: եթե նորածինը կաթ բիչ է ստացել, նրա սննդային կենտրոնը գործում 1, ու

ն

նա

է:

ծծում

`

-

`

Ինականսննդային շարժողական պայմանական ռեֆլեքսների գոյացման Համար մեծ նշանակություն ունի նորածնին կրծքով կերակրելու րոպե Հետո կերակրելու դեպքում մաշկի սկիզբը: Ծնվելուց 20--30 Հպման,գլխի, իրանի, վերջույթների տեղաշարժման, ինչպես նան սեվխականազդայունակ ծավասարակշոային գրգռումների ծպային, նկատմամբ սննդային պայմանական ոնֆլեքսներն առաչանում հն կերակրում կյանքի առաջին օրը: Այն ղեպքերում, երբ նորածիններին են ծնվելուց 10--12 ժամ Հետո, ապա նկատմամբ նույն գրգռումների են առաջին պայմանականռեֆլեքսների գոյանում 6--8-րդ կյանքի. ժամ օրի: Ծնվելուց 16--20 չետո կերակրելու դեպքում նույն պայմաօրը: նական ռեֆլեքսների գոլանում են միայն կյանքի 10--11-րդ ձայնի նկատմամբ պայմանական լույսի վեգետատիվ սննդային շնչաոռնֆլեքսները,յ. որոնքարտածայտվում են սրտի աշխատանքի, ռության փովոխություններով, գոլանում են կյանքի 4--6-րդ օրը, իսկ նույն դրգոիչների նկատմամբ շարժողական սննդային պայմանական դոլանում են ծնվելուց 2--Ջ օր ծետու Սննդային բարձր ռեֆլեքսները դրդելիության դեպքում՝ երկար ժամանակ քաղցած մնալուց, նորածնի է նրա կմախքային շարժողական ռեակցիայի Հետ մեկտեղ մեծանում մկանների լարումը, փոխվում է սրտի կծկումների շնչառության ռիթմը, լայնանում են մաշկային մազանոքները: Վեգետատիվ դգործաեն ուժեղ ձայնի ռությունների նույնատիպ փովոխություններ դիտվում ու լույսի ազդեցության տակ: եթե 9--10 օրական առողջ նորածին ձեռքեերեխային րի վրա, տալով նրան կերակրելու դիրը, երեան կգան սննդային ոեֆլեքսները: երեխան կատարում է գլխի կողմնային շարժումներ, ընդ որում բացում է բերանը, ապա սկսում է կատարել ծծելու շարժումներ։ Այս ռեֆլեքսն մարսոիրենից ներկայացնում է սնեփականազգայունակ, ղական խողովակի ընկալիչներիՀամալիր, գրգռիչի նկատմամբ ստեղժված պայմանական ռեֆլեքս: Այն երնան է գալիս երեխային կրծքով երկու-երեք անգամ՛ կերակրելուց ճետու Առաջին կերակրումից Հետո ե ու

՞

ու

ու

վերցնենք

:

8--352

.-

Հայտ է դալիս անպայման սննդային ոռնֆլեքսը.երբ նորածին երեխա"յի շրթունքները Հպվում են պտուկին, ն նրա բերանը ողողվում է կակուրծքը դրդում է ծծելու անչ թով Շրքթունքներովբոնաֆ պտուկն պայման ոռնֆլեքսը։ Մծելու ձետնանքով բավարարվում է երեխայի սննդային պաճանջը: կերակրելուց մի քանի օր չետո գլխուղեղի ԱՆԱԱ ամրապընդվում է այն ժամանակավոր կապը, որը ստեղծվել է երեխայի բնրանի, Հոդրգոումների ն կեբակրող կրծի տեսքի ընկալիչների ստամոքսի ու

ու

տի միջն:

Նորածնի սննդային դրական պայմանական ոնֆլեքսները գոյաեն պաշտպանողական ռեֆլեքսներից վաղ ն արագչ պայմանական բացասական ռեֆլեքսները գոյանում են կրծքային ժամաՍննդային նակաշրջանում կյանքիառաչին 4 ամիսների ընթացքում, սովորաբար 0,5--1 ռեֆլեքսները: ամիս ուշ, քան պաշտպանողականբացասական վերջին դրական ն բացասական պայմակրծքային ժամանակաշրչանի՝ նական ռեֆլեքսների դոլյացման միջն տարբերություն չի նկատվում: ընդունելուց մի քանորածնության ժամանակաշրջանում սնունդ են նի րոպե առաջ ձայտնաբերվում բարձրացնում

գազափոխահակությ ՝

ման

ռեֆլեքսները: պայմանական լեյկոցիտողի պայմանական ոնֆլեքաներ նկատվում Տարբեր ընկալիչներից ու

են

կրծքային ժամանակաշրջանիսկզբին՝ 14--18-րդ օրը: Կյանքի երկրորդ շաբաթվա ընթացքում գոյանում են լսողական կամ ձչավասարակշոա-

ռեֆլեքսները, իսկ երրորդ վին շարժողական պայմանական տնսողական շարժողական պայմանական ռեֆլեքսները:

շաբաթից՝

նորածնության վերջին կրծքային ժամանակաշրջանի ակզբին Հետ լսողական վերլուծիչների ինտենսիվ զարգացման տեգողական մեկտեղ տեսողական ձայնային գրգռիչները ներդործում են կինեսՀետ. Տեսողական կամ թնտիկ- ու սեխականազզայունակ դգրգոիչների գրգռիչների մեկուսացած կիրառմանդեպքում պայմանական ձայնային ու

ու

ու

ռեֆլերսները գոյանում

են

ամսականում:

5--6 կրծքային ժամանակաշրջանի .

կեսից

է, Հատկանշական տեսողական "վերլուծիչինյարդուղիները որ

զարգանում են

`

ներարդանղդայինկյանքի 5-րդ ամսից, իսկ լսողական

վերլուծիչինը՝ ներարգանդային,կյանքի 6-րդ ամսից: Սակայն տեսողական-պայմանական,ոնֆլեքսները ետծննդյան կյանքում մշակվում են |

ուշ: Պատճառըտեսողական վերլուծիչի լսողական ոնֆլեջսներից

սարքի անկատարելիությանմեջ է: ծայրամասային

Հայտնի է,

որ

երեխայի Հայացքի բնեռումն առարկայի վրա իրա`

"

կանացվում է բնածին մեխանիզմով, ընդ որում, ակնագնդերի՝շարժարագությունը ն շարժման անկյունը Հաշվարկվում են նախապես,

ման

շարժման գործողությունը: Նորածին երեխայիՀազացքի ուղէ ակնադնդերի շտրժման շտկմամբ: առարկայի վրա ուղեկցվում զումն

մինչե

նորածին

կրծքային ժամանակաշրջանի երեխաների այացքի սնեռակայումն առարկայի վրա թույլ է: Կյանքի առաջին օրերին երեու

խան չի կարողանում ճայացքը սենռել առարկայի վրա, ակնադնդերըշարժելու ունակություն:

չէ «դակված

շարժողական պայմանական ռեֆլեքս-. ՀոտառականՀամային ու

ները գոյանում են ամսականում:

Քիչ ավելի

շուտ

կրծքային ժամանակաշրջանումմոտավորապես են

գոյանում փաշկաՀչպայինոնֆլեքսները:

Հպա-

յին ՀոտառականՀակաղդումն սերտորեն կապված են շարժողական գործունեության Հետ: նորածին ու կրծքավին ժամանակաշրջաններում"» ու

Համեմատարար զարգա-

ձրեխայի չարժողական գործունեությունը ցած էւ

,

3-- Վ-րդ Մինչե կյանքի շաբաթըպայմանական ոհֆլեքսների գոէ նրա արթուն յացումը սաչմանավփակված վիճակի կարճ ժամանակա-

շրջանովն իրականացվում ներից Հետու

է լ Համեմատաբար մեծ

թվով

ամրապնդում-

ժամանակա-

Ընդանուր առմամբ, նորածնության կրծքային շրջանիընթացքում գոլացած պայմանական ռեֆլեքսներն անկայուն են: պայմանականռեֆլեքսների ստեղծման նորածնի Հնարավորուու

թյունն ապացուցում է նրանց գլխուղեղի

մեծ

կիսագնդերի կեղնի

գոր-

էու-. Հենց ծնվելու պածից է սկսվում, ըստ ձնաթյան, երեխայի զարգացման այն փուլը, որի ընթացքում վարքի մասնակցում է գլխուղեղի բարձրագույն բաժինը: կերպմանը նյարդային գործունեության երեխայի բարձրագույն անչրաժեշտ կարնոր նախադրյալնէ գլխուղեղի մեծ կիսագնդերի,

ծառական ասունությունը:

՞

զարգացման

ու

կեղնի կառուցվածքային դոբծառական Հասունությունը,

պայմանական-`

ռեֆլեկտոր գործունեության բնդգրկումըվերլուծիչների ամբողջական մեջ Գլխուղեղիկեղնիկառուցվածքային պրոցեսը նորաՀամակարգի ժամանակաշրջանումնման է ճասուն մարդու ծնության կրծքային կեղնի կառուցվածքը բնորոշող վեց շերտերի գոյությամբ, գլխուղեղի ու

կեղնայիննյարդաբջիչների բավական բարձր մակարդակի տարբերակ-

մամբ

ու

կապերի կեզնկաննթակեղնային

արագ

ձնակերպմամըբ:

Նորածնությանժամանակաշրջանի սկզբին ավարտված է լինում կեղնի գոյացումը, սակայն առանքին շերտերի նյարդա վեցշերտանի բջջային ձնակերպումը շարունակվում է կրծքային ժամանակաշրջամոտ արագ է ընթանում կեղնի բջջային տարրերի տարնում: Նորածնի ն միելիաքսոնների նյարդառանցքների բերակումը նյարդաբջյային Ընդ որում, կյանքի առաջին շաբաթվա վերջին գլխուղենապատումը: Կեղեի ձնաղի կեղնի զարգացման մեջ մեծ թռիչք է տեղի ունենում: նան կրծքային ժամանադոյացման մեջ խիստ վերելք է նկատվում կաշրջանում: կրծքային ժամանակաշրջանիվերջին զգալիորեն ավե-

կեղնի զանգվածն մակերեսը: լանում է գլխուղեղի բացարձակ քաշը, Գլխուղեղի բացարձակ քաշր նորածնության ժամանակաշրջանի վեր385գ, իսկ կրծքային չին կազմում է. տղաներինը՝391 գ, աղջիկներինը՝ գ ն 895 զգ: ժամանակաշրչանի վերջին Համապատասխանաբար՝ Մեժ կիսագնդերի կեղնի ընդծանուր մակերեսը նորածնության ժամաՀնակաշրչանում կազմում է 3000 կրծքային ու

վերջին՝4800 մմ: նորածին երեխայի դլխուղեղի

մմ-, մեծ

ժամանակաշ կիսագնդերիկեղնր զազմող տարիքային

նյարդաբջիջներիթանակությունը չի ավելանում Հաջորդ է, ուստի. նորածնի ժամանակաշրջաններում, այլ միայն զարգանում ճասուն է մարդու գլխուղեղից նյարդագլխուղեղի կեղեր տարբերվում ձնով: բջիջներիմեծությամբ

`

ու

տարբերակումից բացի նորածնության կեղնային նյարդաբջիջչների կրծքային ժամանակաշրջանումկատարվում է կեղնային կառուցվածքների արագ ղարգացում, որն արտաճարովում է Հիմնականում ու

նլյարդաբչջային միացումների՝սինապսներիքանակության ավե-

|

նյարդաթելիկների միելինապատումով. Մինլինային թաղանթը երնան է գալիս կենտրոնականնյարդային ձամակարգիտարբեր «բաժիններում տարաժամորեն, ինդ որում, վաղ օնտոգենեզում միդիտվում է գլխուղեղի կեղնի տակ գտնվող ն սպիտակ հլինապատում նյուքը կազմող նլարդաբջջային աքսոններում։ նորածնության ժամանակաշրջանում ուրվագծվում են գլխուղեղային գոտիները ն նլարդերը: կեղնային գոտիների նյարդային տարրերը ն գլխուղեղի նյարդերի մեծ մասը կրծքային ժամանակաշրջանի վերջին լրիվ պատված՝ են լացմամբ

՛

Վինո մ

ն

մինլինային քաղանթով:

:

միկրծքային ժամանակաշրչանում միելինապատվում են Հին ջչանկյալ կեղնում ննրկայտցված ծոտառական վերլուծիչի կեղնային եզրերը: նոր կեղնում զարգանում են շարժողական ու մաշկային վերլուծիչների կեղնային եզրերը, ինչպես նան ներզգայունակ նլարդասարքերի ճետ կապված մեծ ուղեղի եղրային շրջանը, տարբերակվում ու

`

լսողական ու տեսողականվերլուծիչների կեղնային մասերը, կեղնի վերին գագաթային շրջանը, որը կապված է մաշկային վերլուծիչի ճետ: կրծքային ժամանակաշրջանիկեսերին սկովում է ճակատային, քունքոսկրային շրջանի ու գագաթային մասի ստորին ենթաշրջանի են

զարգացումը:

։

ժամանակաշրջանիվերչերին ավարտվում է մակերե կրծքային սայնորեն տեղադրված կեղնային նյարդաթելերի միելինապատումը: Փոխադարձ ու սերտ կապ գոյություն ունի գլխուղեղում նյարդան նրանց Հաղորդչական ուղիների գործառության մինլինապատման միջե ուղիների կըրժչաղորդչական քային ժամանակաշրբջաններում, որը Հավաստում է գլխուղեղի Հաղորդ չական ուղիների միելինապատումը նորածնության կրծքային ժամանակաշրջաններում, որը ծավաստում է գլխուղեղի աղորդչական ուղիների բարձրաստիճան զարգացումն արագ Հասունացումն ուսումնասիրվող ժամանակաշրջաններում, ուղղակի կախման մեջ է այդ ուղիների գործառությունից։ Սովորականժամկետներից պանվում վաղ գործառության առաջ բերումը նպաստում է ճՀամապատասխան

միելինաւատումը նորածնության ու

ու

ու

պրոցեսի արագացմանը: Ճամակարգում միելինապատժան

նորածնության ու կրծքային ժամանակաշրջանում երեխայի գրլԽուղեղի մեծ կիսագնդերի կեղնում կատարվող առաջադիմականձնաբանական փոփոխությունները ներկայացնում էն բարդացող վարքի անատոմաֆիզիոլոգիական Հիմքը. Հատկանշական որ կրծջային ժամանակաշրջանում գլխուղեղի կեղնն ազդում է կենտրոնական նյարդային Համակարգի ցածրադիր մասերի գործառության վրա, կանխարգելակելով ողնուղեղային գլարզագույն ռեֆլեքսները: նորածին երեխան օժտված է բնածին՝ ժծելու, վերջույթների լարման, տարածման, զատման առբերման, Ռոբինզոնի կամ -բոնողական, Բարբինսկու, Գորդոնի մաշկային, աքիլլեսյան, ծնկային, ինչպես նան ն պարանոցային՝ լարողական, ճավասարակշոային կողմնորոշային ընդծանրացածոեֆլեքսներով: նշված ռեֆլեքսների մեծ մասն ունի արդեն այն ղզարդացում, որ պտղային ռեֆլեքսների ճետ որոշ չափով ապածովվում է նորածնիպարզ Հաիմարեցումն արտաքինմիջավայրին: երեխայի մոտ պաշպանված Նորածին որոշ չափով կատարեչ լագործված պտղային ռեֆլեքսները նոր երնան եկող ոնֆլեկտոր Հակազդման Հետ կազմում են երեխայի անպայման -դործու-

է,

ու

ու

Շնֆերի

աստիճանի

ու

ռեֆլեկտոր. Հիմնական նեություն ֆոնդը: կրծքային վաղ մանկության ժամանակաշրջանիերեՆորածին, ու

խաների ոնհֆլեկտորգործառության զարգացման ծարցում Համընդծա133

Ն

որքան փոքրէ երեխան, այնքան նրա բազնուր է Հետնյալ սկզբունքը. են: պարզ մաթիվ ոնակցիաները արտաթին գրդոխչներիՀանդեպ բարձզլխուղեղի երեխայի նկյանքիերկրորդ շաբաթվա սկզբներին են ծետ գալիս նրա երնան զարգացման րադույն բաժինների աճի ու

վարքի աստիճանաբարբարդացող ձեերը: նորածնության ժամանակաշրջանում երերան կապված է արտաՔին, շրջապատող միջավայրի Հետ անպայման ռեֆլեքսների բավակաչափով անաչափ սաշմանափակված օղակներով, որոնք նվազագույն են բնածին ռնֆլեքսներըբնորոշվում պաճովում նրա կյանքը: Ընդ որում, են գործառական շարժողակա-Հ փոփոխական զգալիտարբերակներով, ։

ն զանգվածային արտաճայտվածությամբ: նությամբ

պայվերչերին անպայման նորածնության ժամանակաշրչանի են ընդջանուր ն տեղական բնույթ: մանական ոռնֆլեքսներն ունենում է առաչ բերել երեխայի ինչպես առանձին, այնպես ԴրանքՀնարավոր սարքերից: նորածնի տպաշտոէլ մի քանի ընկալիչ մակերեսներից պանողական անպայման ոնֆլեքսներն իրենցից ներկայացնում են ձներ, որոնք լիովին ասուն բնազդային ռեֆլեկտոր ոռոնակցիաների են Համարյա լրիվ ձնակերպվում ներարգանդային կյանքում: Սննդավին անպայման ոռնֆլեքսներիլրիվ ձնակերպոժը տեղի է ունենում միայն ծնվելուց Հետո, նորածնության ու կրծքային ժամանակաշրչանում, իսկ կողմնորոշային բնազդը յուրածատուկ է կրծքային ժամանակաշրչջանին: սաճմանազատված անպայման Չնայած որ ընդծանրացված Հետո ռեֆլեքսներ ծնվելուց Հնարավոր է առաջ բերել բոլոր ղղայամիայն. նորածնության ժամանակաշրչանի վերչերից բայց բաններից, է մանկանմուտ մշակել տեղական մասնաճատված պայճնարավոր մանական ռեֆլեքսներ: Ռեֆլեքսներիօտեղայնացումն» «մասնաճատկապված է կենտրոնականնյարդային Համակարգի զարդգացպվածումը» ման ն ստորադիր բաժինների վրա բարձրագույն կեղնային կենտրոնների Հսկողության ստեղծման Հետ: Իսկ որո՞նք են նորածնության ժամանակաշրջանի երեխաների տարբեր վերլուծիչների, առաչ բերվող անպայման ոեֆլեքսների ու

ու

ու

ու

ու

՛

ի

`

առանձնաչատկությունները՝

'

Նորածնի մաշկային առանձին մակերեսների ու լորձաթաղանքների չՀպային,ցավային, չերմային, ինչպեսնան լսողականու տեսողական զրգոմամբ Հնարավոր է առաջ բերել տարբեր պաշտպանողական ռեֆլեքսներ, որոնը կազմաբանական Հիմքում ընկած է յուրաՀատուկ Համաշկի, լորձաթաղանթի, ծայրամասային նյարդային ուղիների Կապատասխան նյարդային ղարդաւ

ու

"

պումը:

կենտրոնական գոյացությունների

Մաշկային ընկալիչների առանձնաՀատուլ՝սառնության, տաքության ն ցավի նյարդային պարկուճավորված վերջույթները ծնվելու ենչ պաՀին Հասուն նորածնուցյան ժամանակաշրջանում մաշկային

վերլուծիչսարջերը

բարձրաստիճան զարգացման,որը» սակայն, առանձին զգացողական շրջաններում անչավասարաչավիէ: Հասնում

են

նորածնիդեմքի մաշկի որոշակի մասերի չպային գրգռումն առաջ պաշտպանողական անպայման ակազդում: ՍննդայինՀակազդումն արտաճայտվում է ծծելու ռոնֆլեքսով, որը՝երեէ բնրում սննդային

ու

վան է գալիս ոչ միայն մեխանիկական, այլե չերմային գրգռումից: Այս ոնֆլեքսի գոտին նորածնության ու կրծբային ժամանակաշրջանումընդգրկում է բերանի ու շրթունքների լորձաքաղանՔը, շուրջբերանային մաշկը: չագեցման ճետ ծծելու ոնֆլեթսը թուլանում է, ծորից աշխուժանալով կերակրման ժամկետի ուշացման դեպքում: Սծումն իրենից ներկայացնում է բավականին բարդ մի դգործուճամասերտորեն կապված նեություն,որում ծժելու շարժումները են դասված գլխի շարժումների, կլման, շնչառության Հետա ԽՍծելու կենտրոնը տեղակայված է երկարավուն ուղեղում: Ծծժելու ռեֆլեքսի ռեֆլեկտոր աղեղի առբեր մասն ընթանում է եռարմատ նյարդի զզացողական ճյուղերով, իսկ առտատար մասը այդ նյարդի շարժողական բաժնով ն դիմային ու ենթալեզվայիննյարդերով:

ոնֆլեքսաժին

ու

նորածնությանժամանակաշրջանին ներձատուկ է այսպես կոչված կնճիթային ոեհֆլեքսը՝շուրքերի խողովակաձն արտաբերումը շուրչբերանային մասի մաշկին թեթնակիորեն Հարվածելու դեպքում: Ատավիստական բնույթ կրող այս ռեֆլեքսը, սակայն, մարում է կրծքային ժամանակաշրջանում:

անպայման Դեմբի շրջանի մաշկամկանային պաշտպանողական ռնֆլեքսներից նորածնության կրծքային ժամանակաշրչանում արեն՝ 1) կոպաքարթիչ ռեֆլեքսը, որը նշված ժամանակաձանադգրվում "շրջաններում ունի ընդարձակ ոնֆլեքսածին գոտի եղջրաթքաղանթը, կոպերը, թարթիչները, բքի մաշկի կողմնային մակերեսը, 2) քթակոսպայինոռնֆլեքսը, որն արտաճայտվում է կոպտթարքմամբ ն ձեղթեու

րի մոտեցմամբ քթին՝ վերջինիս մաշկի ու լորձաթաղանթի. գրգոման ռեֆլեքսը, որն արտաճայտվում է ձնոքերի դեպքում,9) ականջային դեմքը արտաքին լսողական գրգռումից: Հատշարժումներով դեպի ՝

կանշական է, որ տարիքի Հետ, կրծքային ժամանակաշրջանից ճետո, նշված ոնֆլեքսների ոռեֆլեքսածին գոտիները զգալիորեն փոքրանում են:

:

`

նորածնիծծելու ռեֆլեկտոր սարքը գործիէ դրվում մեծ մասամբ պայինազդանշաններով: կրծքային ժամանակաշրջանումծելու ոնֆ,

|

շարժողական փոխարինվելովայլ բերանի բացումով ի պատասխան շուրջբեսննդայինՀակազդմամբ՝ իանային մաշկի ծպային գրգոման: Վերչջույթներիցնորածնության ժամանակաշրջանում Հնարավորէ տարածման, ձեռմշակել վերին ստորին վերջույքների ծալման Քի զատման ոռհֆլեքսները։ նորածին երեխայի ուռքի առբերման ձեռքի ափերն ոտքի ներբանները չափազանց զղայուն են Հպային գրգոման նկատմամբ: ծչպումընորածնի ն կրծքային երեխայի ձեռքի ափերին Հանգեցնում է բոլոր մատների ծալման, ընդ որում, երեխան է այնքան ամուր բոնել առարկան, որ նրան այդ առարկայի» կարող օրինակ, փայտի Հետ կարելի է բարձրացնել ն մոտ մեկ րոպե պաճել օդում կախված վիճակում: Ռոբինզոնի կողմից նշված այս «կապկայինֆ ռեֆլեքսը նորածինների մոտ մշտապես երնան է գալիս վերին ն ժամանակաշրջանի վերչին այն ստորինվերջույթներում: կրծքային լեքսը ծետզծետե

անձետանում

է,

ու

ու

ու

ու

ու

՛

անչետանում

է:

՞

|

Բաբինբնորոշ է նան Նորածնությանժամանակաշրջանինշատ ոտքի քաթի բութ մատի միջին ն մնացած բոլոր մատսկու ռեֆլեքսը՝ է ների ներբանային ծալումը։ Այս ոհֆլեքսը նույնպես անչետանում կրծքային ժամանակաշրջանի վերջին: նորածնությանժամանակաշրչանումերնան է դալիս Ռոսսոլիմու

յի ռեֆլեքսը, որն արտաճայտվում է ոտքի 2--5-րդ մատների ծալումով՝ մատնածայրային ֆալանդների թեթնակի -կարճատնե Հարվածելու դեպքում: կրծքային սկզբին այդ ոնֆլեքսը զգալիորեն թուլանում է: Ոչ մշտական ու թույլ են վաղաճաս երեխաների մուռ 0պենՀայմիչ Գորդոնի ու Շեֆերի ստորին վերջույթային ռեֆլեքսները (ի դեպ, է տալիս բրգա-. դրանց առկայությունը Հասուն մարդկանց մոտ ցույց յին կեղնաողնուղեղայինշարժողական ճամակարդի խանգարումը): ն կրծքային ժամանակաշրջանումՀպային գրգոռիչՆորածնության ների-նկատմամբշատ զգայուն են ինչպես ափերի ու ներբանների, այնպես էլ երեխայի աչքերի, ճակատի բերանի շրջանի մաշկը: այս տեղամասերի մաշկի մեխանիկականդրդոումը նորածնի վորաբար առաջ է բերում ընդծանուր շարժողական անչձանգսթություն: կրծքային ժամանակաշրջանում,կյանքի երրորդ-չորրորդ ամսին, երեխան ձեռք է բերում այդ տեղամասերինկատմամբ ծակազդման ունա-

ժամանակաշրջանի

ու

սո-

-

կություն: Նորածնության կրծքային ժամանակաշրջանումմաշկային ռանձին մակերեսներից առաջ բերվող ծպային, ցավային չերմային -

|

ու

ա-

ու

պաշտպանողական

դիգոումներում իշխում է բնույթի (րնդծշանուրու տեղական) ճշակազդումը:նորածնության ժամանակաշրջանի սկզբիը,

երեխան բավականին աշխույժկերպով է ծակազդում ջերծատկապնես մային՝ տաք սառը գրգոմանը: երբ նա բնկնում է սառը չրի մեջ, սկսում է դողալ,գունատվել.ճչալ, իսկ տաք չրի մեջ Հանգստանում ւէ, է վարդագույն: մաշկը դառնում, Ֆրի սառչելուց նորածինը նորից է սկսում ճչալ: Հանրաչայտէ, որ նույնիսկ քաղցած երեխաները ծրաժարվում են ամզուկից, էթն կաթը շատսառն է կա: տաք: Այլ խոսքով, արդեն նորածնության ժամանակաշրջանում շատ արտաերեխան Հայտիչ է Ճճակազդում ջերմային գրգոմանը: ինչ վերաբերում է ցավի զգացողությանը, ապա այն մինչն այժմ բավարար ուսումնասիրվածչէ: Սակայն, երեխան ցավաանկասկած, ին գրգռումներին չակազդում է Համապատասխան, ադեկվատ ռհակՋիայով:Օրինակ, ձեռքիմատը կամ ներբանի մաշկը ծակելիս երեխան արագ ետ է Քաշում ձեռքը կում ոտքը:Շ̀ ու շուրչջբե-չ ուրջքթային րանայինշրջանի մաշկը ժակելիս հրեանէ գալիսծժամածոություն: Մինչեվերջերստարածված էր այն կարծիքը, որ նորածին երեչ. խայի ցավային զգացողությունը էլեկտրական Հոսանքի Հանդեպ բացակայում է կամ չափազանց թույլ է արտաձայտված: նորաՍակայն դույն շատ տվյալներ ե գոյություն ունեցող չիորձագիտական փաստե-չ ու

ու

Ճաստատում

րը

են

ցավայինզգացողությունը գալվանական ծոսանջի

նկատմամբ՝ նորածնության Հենց սկղբից: Այդ ժամանակաշրջանի զգացողությունը երեխայիկերակրման ընթացքում զգալիորեն

կասում է:

պա-

նորածին կրծքային երեխայի` է պարաբնածինոնֆլեքսնքերից նոցայինՀավասարակշոային ռեֆլեքսը, որն իրականացվում է անվազ ՀասունացողՀավասարակշոության ծատականորնն սարքի ընկալիչ միջոցով: ու

ներքին ականջիկիսաբոլորխողովակներումե պարկիկներում տեղակայվածՀավասարակշոային ընկալիչր այն ընկալող սարքերից մեկն է, որը դործում է դեոս կյանքում: ՛

ներարգանդային

ընկալիչսարթի կարնոր դգործառությունն է Հավասարակչոության

մարմնիդիրջի ,

լոր

՛

Հճավասարակշոության պաճպանումը: Հատկանշական

ու

ծնվելու պաՀին Հավասարակշոային ռեֆլեկտոր աղեղների բոեն, օղակներըլրիվ ձնակերպված

որ

Հավասարակշոային-ղիրքային ռեֆլեքսներից նորածինների մոտ

մշտապես ծայտնաբերվում է վերջույթներիցստացվող պարանոցային ռեֆլեքսը: երեխան ծալում նորածին առբկրում է դեպի իրանը միավերին կողմանի ստորինվերջույթը,տարածելով ղզատելովՀակառակվերջույթը: Այսոնֆլեքսըլավ արտածայտված է կյանքի չին ամավա վերջում,իսկ այնուծնտկ թուլանում է, բոլորովին անչետանալով կյանքի ադաջին տարվա երկրորդ կիսամյակից: Դիրքային ռնֆլեքսներիցնորածնության ժամանակաշրջանում արտածայտվածէ ու

ու

ու

առա-

«իրան-գլութ լաբիրինթայինտ ուֆլեքսները։ Այս ոնֆլեթսների որոշ չափով արտածայտվում են ն կրծքային ժամանակաշրյչանում, անչետանալով վաղ մանկության ժամանակաշրջանի սկզբին: Ստատո-կինետիկական ռեֆլեքսներից նորածին կրծքային ժամանակաշրջանի երեխաներիմոտ գոյություն ունկն պտտողական(ռոտատոր) ն Հետո։ղտտողական(պոստրուատոր) գլխախաղը՝ այսինքն՝գլխի կոմպենսատոր թեքումըերեխային պտտեցնելու ժամանակ ն ձեռքերի ուռքերի Ճրումային միտաբերումը գլխի առաջընթացշարժմանկամ թափաչարելու դեպքում. Որպես ընդժանրացված շարժողական ոռնակցիա,նորհածնի այդ ռնֆլեքսը Հիշեցնում է «վախի ռնակցիա»: ու

ու

կրծթային ժամանակաշրջանիերեխային ներչատուկ Գ ծենարանային Հակազդումը, որն արտաձայտվում է ստորին վերջույթների մկանների լարումով Այն Հեարավոր է դարձնում երեխայի ուքի կանգնելը: ՀենարանայինՓակաղդումը սովորաբար ամսականում ն դառնում մշտական կյաճքի

՞8--4

շ-

երեան

է գալիս

ամիսեերին:

ժամանակաշրջանիվերչին ծենարանային չակաղդումը դիտկրծքային

վում է ինչպես ստորին, այնպես էլ վերին վերջույթներում:

Փորիվրա

սլառկափ վիճակում երեսան կարողանում է չենվել ձեռքերի վրա» ն ուսային ձողերը: ամրապնդելով ճաճանչադաստակային,արմնկային

նորածնության ժամանակաշրջանի վերջերից հրեանէ գալիս ոնֆլնեքսը։ Փորին պառկած վիճակում երեխան ձդում է ոտքերը ղալու Հրում Հենվաժֆուսքերով, միաժամանակ ձեռքերը դեպի փորը, ետո պածՍողալու Հերթով բարձրացնում է, շարժվելով առաջ: 4--5 է ամիսը, պանվումմինչն կյանքի Նորածնության ժամանակաշրջանի վերջերին երեան ծնն գալիս 3-4 ամսականում շարժումներ» ռնֆլեքսը, որը շուռոԻ «քայլել է: Կյանքի անձերանում տարվավերջին երեխան սկսում է սո-

-

ռեֆլեքսը

առաշին

Քայլել:

սողալու

հ կրծքային ժամանակաշրչանի երեխաների Նորածնի քայլելու շարժումները սերտորեն կապված են շարժողական սնփակաօնտոգենետիկ զարնազդգայունակվերլուծիչի ամենավաղ արագ, ու

ու

գացման

կյանքում գործող:ահքավանա ներարգանդային

Հեռու

Դեոնս

պարզորենի Հայտ դործունեությունը նլաբդասարքերի ժնության ժամանակաշրջանում:

է գալիս

նորա-

|

ջլերի սարքերը մկանների Նորածնիսնվականազգայունակ մոտ ընկալող նյարդավերջույթներնիրենցկառուցվածքով բավականին ու

են

Հասուն

մարդու

նման

դոյացություններին:

ծիմնական ռեֆլեքսների ծայրամասային Սեփականազգայունակ

ուղիները, որոնք ընթանում են Գոլլին Բուլդախի ողնուղեղային զգացողական փնջերով դեպի երկարավունուղեղում գտնվող սեպաձն բջիջները, չափազանց արազ են զարգանում նորածնության ժապմանակաշրջանում: կյանքի առաջին տասը օրվա ընթացքում ընդսմին զգալիոընեն առաջադիմումէ գլխուղեղի կեղնի տակ տեղադրված տեսաթմբերի փորակողմնային խմբի կորիզների բջջային տարբերակումը: Այդ նույն ժամանակամիջոցում զարգանում է ն շարժողական վերլուծիչի կեղնային գոտին: նորածնության ժամանակաշրջանումբավականաչափ ղարգացած հն արտաբրգային շարժողական Լնյարդագոյացություններ՝ կարմիր կորիզը, սն նյութը, լյուիսյան մարմինը, դժգույն գնդի ներսային անպոչավոր կորիզն ու կճեպը: ղամիկները,

իրենց

ղգալիորեն եւտ սակայն, զարգացմամբ,

մնում

են

կեղնային

շարժողական գոտու գոյացությունները՝ կեղնային 4-րդ ն Հիմնական 6-րդ դաշտերը, զոլավոր մարմիննու դժգույն գնդի ւս նդա-

միկը։

.

արոաքին

-

հորածձության

ժւսկարնոր սհիականաղգայունակ ոնֆլեքսներիը է մանակաշրջանում լավ արտաՀծայտված ծնկային ոնֆլեքսը, որն ուղեկցվում է երկրորդային Հակազղդեցությամբ, Փնկին Հարվածելու դեպքում տեղի է ունենում ոտթի առբերող մկանների կծկում ն այդ ոտքը շրչվում է դեպի ներս:

ծնկային ոնֆլեքս կարող է նկատվել նան կրծքային ժադրան, աքիլլեսյան չրի ոնֆլեքսը կամ "Մմանակաշրչանում: Հակառակ բոլորովին չի արտաճայտվում, կամ թույլլչ9է արտածայտվում Տոմշտական է կրծքային ժարածնության ժամանակաշրջանում, բայց մանակաշրջանում: Բազկի երկգլխքանիու նհռագլովւսմկանների ջլային ռեֆլեքսեերն անկայուն են նռրածնությանժամանակաշրջանում,ուժեղանում ն կայունանում են կրծքայինում: `

`

Նման

՝

`

ռեֆլեքսները, չլային լաբիրինթային Մաշկամկանային, են

որոնք իրականացվում կենտրոնական«նլարդային Համակարգի ցածրաեն կրծքային ժամադիր բաժինների միջոցով, լավ արտաՀայտված ու

նակաշրջանում: Հաջորդ տարիքայինժամանակաշրջաններում նրանք ավելի թույլ են արտաՀծայտված: Նորածնության կրծքային ժամանակաշրչանիբոլոր անպայման ռեֆլեքսների կարգավորման մեջ մեծ դեր է խաղում ինչպես գլխուղեղի բարձրագույն բաժինը, այնպես էլ ուղեղիկը: ծամար բնորոշ Նորածնության ու կրծքային ժամանակաշրջանի նշված ոհֆլեքսները Հետագա տարիքային փուլերում՝ շնործիվ գլխուու

. `

անցնում են գաղտնի ղեղի արգելակային ազդեցության զարգացման, ն Հասուն տարիքում սովորաբար չեն նկատվում: վիճակի նորածին ու կրծքային տարիքի երեխաների շարժողական վարՓագծային բարդ դործունեություննիրականացվում է ինչպես արտաբրգային, այնպես էլ բրգային շարժողական Համակարգի միչոցով:

կրծքային ժամանակաշրջաններում բրգային նորածնության Համակարգըլրիվ ճասուն չէ ն մինչն 1 տարեկան երեխայի շարժումները կարգավորվում են զգալի չափով արտաբրգային ճամակարգի կրծքային երեխաներնընդունակ են ճիշտ է, նորածիններն կողմից, զործողություններ կատարել, վարքի բնածին բավականին բարդ իրենց շարժումները շրջապատող կայն ի վիճակի չեն Հարմարեցնելու Միջավայրի ազդեցությանը: արագ կատարեչ երեխայի աճի զարգացման Հետ բավականին: լագործվում է բրգային կեղնային Համակարգի գործունեությունը, որն իր կարգավորող ազդեցությունն է թողնում կենտրոնական նյարդային Համակարգի ցածրադիր շատ բաժինների վրա: Այդ ազդեցությունն ուժեղանում է արդեն կրծքային ժամանակաշրջանիվերջերին, Նորածինը Համապատասխանորեն| յուրօրինակորեն Հակազդում է ռրոշ Համային դրդոիչների։ Դառը, աղին, թթուն առաջ են բերում դեմքի կնճոուտում, լեզվի արտաբերում կ թքազատություն, իսկ թույլ Փաղցրը՝ժծելու ռեակցիան լիզելու շարժումներ: անպայման ոնֆլեքսների ռեֆլեկտոր աղեղն անցնում է Համային ու

ու

սա-:

'

ու

.

ծայրամաքրայինընկալող սարքերով, լեզվի ծայրի, կողմնային ետին մակերեսի, քիմքի, նշագեղձերիմակկոկորդի Համակոճղեղների ընկալիչներով, Հաղորդչական նյարդային ուղիներով, դիմային նյարդի կազմում ընթացող քմբկալարով, լեզվարմպանային նյարդերով ն ժամային ենթակեղեայինբաժիններով: նորածնի Հոտառական ռեֆլերսներն ի պատասխան տարբեր Հոտներիարտաչայտվում են ընդձչանուր շարժումներով, դիմախաղով, շնչառության ու անոքազարկի փոփոխություններով: Խիստ Հոտավետ գրգոիչներն:առաջ են բերում ուժեղ պաշտպանողական ակաղդում. արագ բժացում,որն առաջ է գալիս Հուռադիտվումէ Հոտառության ռական ընկալիչների Հհտնանքով, ճոգնելու նորածիներեխայի անպայմսն է քթի խոռոչիյուրաճաՀոտառականոնֆլեքսնիրականացվում տուկ ընկալիչների ՀոտառականՀաղորդչականուղիներով՝Հոտառական, հռարմատ նյարդի ն կեղնային ճոտառական կոճղեղներիմիջոցով: նորածնությանու կրծքային ժամանակաշրչաններում գոյություն են պաշտունեցող լսողական բնածին ոնֆլեքսներն արտածայտվում պանողական ցնցումով, կողմնորոշայինՀակազդմամբ՝ ընդծանուր ակնակոպերի՝ փակումով, դիմախաղայինչարժումներով, բերանի բաու

ու

վերլուծիչի

:

:

ու

՛

իսկ երբեմն դանդաղումով, ցումով, շնչառությանու անոթազարկի

էլ ընդընդծանուր շարժումների կամ ծծման արգելակմամբ: խոռղական ծՓանուր տեղական Հակաղդումն իրականացվում է լսողական վերն լուծիչի ծայրամասային ընկալող սարքի՝ կորտյան օիգանի գանգուղեղային8-րդ ղույզ նյարդի՝լսողական ծաղորդչականուղիների, ներՔին ծեկամարմնի կեղնային վերլուծիչի միջոցով: `

ու

ու

խողական վերլուծիչի դգործառություննանջատականզարգացման է կազմակերպվում՝ներարգանդային կյանքի 12-րդ շաբաթից: նորածնի կրծքային երեխայի բնորոշ Հակազդումը ձայնային գրգոիչին արտաճայտվում է լսակոպաթարթքնայինոռեֆլեքսով: Վերջինս առաջ է դալիս մոտ տարածության վրա բավականին ուժեղ Ընդշատվող ձայնից՝ծափից, ուժեղ զանգից ն այլն, արտաՀչայտվելով կոպերի ցնցումով կամ կուաթարթումով: Զայնի ուժեղացման դեպքում ծրեխան ոչ միայն թարթում է կուղերը։ այլն ցնցվում ամբողջ մարմէ Մորոյիռեֆնով, ընդ -որում, շարժողական ծակազդումը Հիշեցնում ռեֆլեքսը լեքսը: կրկնակի ընթացքումլսակոպաթարթնային

ընթացքումվաղ

ու

ու

մարումէ:

փորձերի

Ձայնային Հակազդման Հիմնական ձները

կրծքային

ժամանակա-չ կատարելագործվումեն, ընդ որում ընդչճչանրացված Հակազդումը կյանքի երկրորդ-երրորդ շաբաքում աստիճանաբար են ոնակցիաներով: փոխարինվում մասնագիտացված, տեղայնացված ՆորածիններիպարզունակՀակաղդումն իր մեխանիզմով՝ ենթակեղնամին գոյացությունների մակարդակին իրականացվող ոնֆլեքս է: կըրծտիպական կողմնորոշային Հետազուռական Հակազքայիներեխաների դումը ձայնինկատմամբ, ինչպես ն նրա մարումը, լսողական վերլուԺիչի կեղնային բաժինների լարված գործունեության արգասիքն է: նորածնության ու կրծքային ժամանակաշրջանի տեսողական անպայման չակազդումն արտաՀչայտվումէ ընդչանուր պաշտպանողական ու կողմնորոշային ռեֆլեքսով. աղեղն անցնում է տեսողական ընկալիչի, տեսողական նյարդերի, արվերլուծիչիծայրամասային աքին ծնկամարմինների, տեսաթմբերի ու կեղնածոծրակային շրջանի միջով: Պարզված է, որ տեսողությունը, լսողությունն ու սնփականազգայնություը պատկանում են բարձրագույն ղերլուծիչների շարքին ն մեծ դեր են խաղում երեխայի բարձրագույն նլարդային գործունեության մեջ: ՏեսողականՀամակարգի զարգացումն ամենավաղ օնտոգենեզում անցնում է ձնագոլացման ն Հասունացման բարդ ուղի: վերլուծիչի ծայրամասային բաժնի ակնացանցենու ձնաՏեսողական վորումն ավարտված է լինում ծննդյան պածին, բացառությամբ ցանքենու ամենակարնոր մի մասիկ̀ենտրոնականփոսիկի, որի զարգա-՛ ցումն ավարտվում է կրծքտյին ժամանակաշրջանում:կրծքայինժա-

շրջանում շատ

արազ

`

ո

ձնակերպվում ն մանակաշրջանում

կատարելագործվում է աչքի Հար-

մարեցումը:

|

:

.

`

՛

՛

.

կենտրոնական օղակՏեսողական վերլուծիչի ծայրամասային զարգացումն սկսվում է ներարների նյարդային կառուցվածքների գանդայինկյանքում: Ցանցենինսաղմնադրվում է 5-րդ լուսնամսին:ն արագ զարգանում է 6--7-րդ լուսնամսին: նորածնության սկզբում սկսվում է տեսողական նյարդի ու տեսողական նյարդաթելերի մինլինապատումը, որն ավարտվում է կրծքային ժամանակաշրջանիվերջերին։ նորածնիբբային Հակազդումը լույսի նկատմամբ արտաճայտայն վում ՛է անչավասարաչափորեն։ կրծքային ժամանակաշրջանում ու

արտաձծայտվումէ արդեն Հավասարաչավ ձնով: ծայրամասային սարքի պաշտնորածին երեխայի տեսողական՝ ուժեղ լույսին արտաճայտվում է ռեֆլեկպանողականճակազդումն տոր կոպաթարթումով։ կրծքային ժամանակաշրջանում աչքին առարէ գալիս կուվաբարթիչ Հակազդում: դեպքում ներնեան կայի մոտեցման երեխայի աչքի ծանկարծակիլուսավորումը շատ ծաճախ Հաննորածին գեցնում է նան պարանոցային մկանների լարման, որը կրծքային ժաէ: մանակաշրջանիսկզբներին անծետանում Տեսողականկողմնորոշային ռեֆլեքսներն արտաՀծայտվումեն նորածնի ու կրծքային ժամանակաշրջանի երեխայի ակնագնդերի չրջուժով ու գլխի թեքումով դեպի լույսի աղբյուրը, կամ տեսադաշտի ծալրամասում երնացող առարկայի կողմը, ընդ որում, երեխայի ակնաեն շարժվող առարկագնդերն աստիճանականՀրումներով Հետնում յին։ Կրծքային ժամանակաշրջանի սկզբներին, բացի նշվածից, երնեան է գալիս նան կենտրոնացման Հակաղդումը տեսադաշտում եղած առարկայի վրա Հայացքի սննոման ձնով: Մեկ-երկու ամսականում է պարզ ալդ ծակազդումն ստանում կողմնորոշային ոռնֆլեքսի բնոձկ. առնում է. ծայացքը տնականորեն կանգ առարկայի վրա, շարրոշ են, շնչառությունն ու սրտի գործուժումներն ու ձայնը ընդծձատվում է, որ կյանքի Չ--Ց9-րդ շանեությունըփոփոխվում են: ձատկանչշական տեսնում է բոլոր բաթում երեխան պարզորոշ կերպով առարկաները: պարզ տեսողությունը կրծքային ժամանակաշրջանում Բնականոն, ն ակնագնդերի զուգամիտման է Հայացքի սենոման հրականացվում -

՛

միջոցով:

Տեսողական Համակարգի բնածին:ռեֆլեքսները նորածնության է կրծքային ժամանակաշրջանում՝հնքակեղնային ու կեղնային գոյացությունների մակարդակինիրացվող ծակազդումներեն: նորածին երեխայի գլխուղեղի կենսաէլեկտրականփոփոխություննկրը մեծ չափով կախված են տնական քնի ն կարճատն արթուն վիճակից: Արթուն վիճակում, արդեն կյանքի 9--10-րդ օրը, գրանցված

'

էլեկտրաէնցեֆալոգրի ցածր ամպլիտուդի բաղզմաձն կորագծերն ու 5--6 Հերց Հաճախականություն ունեցող տատանողական ոիքմերը կեղնի ծոծրակաղզագաթային շրջաններում պետք է տրպես ալֆա-ոիքմի նախապատկեր: Նորածնությանսկզբին գլխուղեղի կենսաՀչոսանքներըշատ անկանոն են, սակայն երնան են դալիսմեծ կիսագնդերբ «Համապատասխան գոտիներում: նորածժնությանվերջին գլխուղեղային կենսաչոսանքհերը կանոնավորված են, բայց մինչն կրծքային ժամանակաշրջանի կեսը ծերց ջաճախականության ւալֆա-ռիքմի փոխարեն գրանցվումէ 4-5 դանդաղ ոիթմ: 5--6 Հերց Փաճախակա-Հկրծքային ժամանակաշրջանի նությամբ ոիթմերը Համարյա մշտասլես երհան են գալիս կեղնի ծոծժառաջնամասերում մինչե կյանքի 5--6-րդ բակային մասում: Գլխուղեղի ամիսը արտածայտվածէ դանդաղալֆա-ռիթմը: նորածին կրծքային ժամանակաշրջանի երեխայիի պայմանական ոնֆլեքսների տարբերիչ առանձնածատկությունն է այդ ոնֆլեքսների ոռնեֆլեքսածին գուռիների ընդարձակությունը նորածնության ժան մանակաշրջանում զգալի նեղացումը՝ կրծքային ժամանակաշրչահում: Գրդոիչների ազդեցության ընդծանրացումը նե ռեֆլեկտոր ծամատարածումը նորածնի բնածին ու ձեռքբերովի ոնֆլեքսներում վկավում են նրանց կենտրոնական նյարդային Համակարգում տեղ գտնող մեծ ճառագայթման մասին: Համընդչանրացված՝ գենեպրոցեմների րալիզացված ծՀակազդմանաստիճանական վերացման Հետո կարնոր է գլխուղեղի բարձրագույն բաժինների 4անշանակություն ստանում :

դիտել

'

սկզբներին

՞

ու

.

տունացումը:

կեղնի Գլխուղեղի

ծասուեացման, զարգացման մեջ նորածնության ժամանակաշրջանիվերչերին նկատվում է մեծ թռիչք Հնտագայում, մեծ վրծքային ժամանակաշրջանում նոր վերելք է ապրում գլխուղեղի վիսագնդերի կեղնը, որն արագորեն ղարգանում տարբերակվում է: մեծանում է գլխուղեղի կեղնի ն՛ ղաֆգկրծքայինժամանակաշրջանում ն՛ վածը, մակերեսը: Նորածնության ժամանակաշրջանի ծենց սկզբից գլխուղեղի մեծ կիսագնդերիկեղնի բոլոր բրգաձն նյարդաբյջիջների ծառաձն ճյուղավորված վերջույթների վրա զարգանում են Հպումային սինապսները, իսկ պակաս տարբերակված նյարդաբջիջներըսկսում են աճել բազմանալ բաժանման եղանակով: Դեռ նորածնության սկզբին գլխուղեղի մեծ կիսագնդերը ծածկում են երկարավուն ուղեղը ն ուղեղիկը: Առկա՝ են բոլոր առաջնային, երկու երրորդային գալարները: կրծքային ժամանակաշրջանում բորդային զարգանում հն ակոսներն ու գալարները Այդ ժամանակաշրջանի ու

ու

-

:

ւ

սկզբից առաջընթացորեն աճում ու զարգանում է շարժողական կեղնաորը կրծքային ժամանակաշրջանիվերջին Հասնում է յին 4-րդ դաշտը: աճում ու 2,6 մմ լայնության: Այս նուլն ժամանակաշրջանում արագ է ղարդանում իսկ 45-րդ դաշտը ճակատային դոտու 44-րդ դաշտը։ կրծքային ժամանակաշիջանումաճում է դանդաղ, մեկ տարեկանից Հետո նորից է արագանում: նորածնության ու կրծքային ժամանակաշրջաններում նկատվում է անղդուգաչափությունզլխուղեղի կիսագնդերիչափի ն ակոսների կամեջ։ Ձախ կիսագունդն ավելի մեծ է ծավալով, ն զարդառուցվածքի ցած է ավելի, քան աջը: նորածնի աջ կիսագնդի ճակատայինբլթի ընդՀանուր մակերեսը կազմում է ծասուն մարդու նույն բլքի մակերեսի 12,2400-ը, իսկ ձախ կիսագնդի ճակատային բլթի ընդչանուր մակերեար կաղմում է Հասուն մարդու նույն բլթի մակերեսի 13,300-ը: Պարզվածէ նան, որ ճակատային բլթի աճն ու զարգացումը սերտորեն կապված է մարդու Հոգեկան զարգացման ու բարդացման Հետ: ետին կննտրոնական գալարում տեղակայված մաշկամկանային զգացողության 1-ին դաշտը նորածնության կրծքային ժամանակաաճում ու է զարգանում արագ: 2-իդ դաշտի զարբավականին շրջանում դացումը նշված ժամանակաշրջաններումընթանում է նույնպես արադ, բայց ավելի ուշ է ավարտում իր զարգացումը: Մաշկամկանայինզզաաճում ու ցողության 3, 4, 5,7 դաշտերն այս ժամանակաշրջչաններում են զարգանում Համեմատաբարդանդաղ: ու

կեղնիտեսողական գոտու(12, 18, Գլխուղեղի լ

մակեդաշտերը) րեսի աճը նորածնության ժամանակաշրջանումզգալիորեն առաչ է անցնում մնացած մյուս կեղնային գոտիների աճից: Տեսողականդոտու 12 դաշտր նորածնի մոտ կազմում է Հասուն մարդու նույնանուն կեղեվային մակերեսի Չ300-ը, կրծքային ժամանակաշրջանում Հասնելով ճասուն է ն մարդու կեղնային մակերեսի 44,500-ին։Հատկանշական ծասուն այլն, որ նորածնի կեղնային դաշտն ունի մարդուն բնորոշ, նյարդաբջջային կառուցվածք, տարբերվելով միայն ավելի փոքր մակերեսով ն նլարդաբչջիջների խիտ դասավորությամբ: կրծքային ժամանակաշրջանում տեսողական գոտու մակերեսը կաղմում է Հասուն մարդու նույնանուն դոտու մակերեսի38,500-բ նորածնության ու կրծքային ժամանակաշրջանումարագ է աճում: նան լսողական կեղնային գոտին (20, 21, 22, 32, 41 ն 42 դաշտերով): գլխուղեղի կեղնի 41 դաշտը Հավասարէ ծասուն մարդու նույննորածնի դաշտի 2040-ին, իսկ 22 դաշտի մակերեսը ծասնում է Հասուն տարիՔի մարդու նույն դաշտի 50գԳ0-ին։ կրծքային ժամանակաշրջանում են աճում շատ արագ լսողական գուտու 20 ն 21 դաշտերը, որոնք մեկ տարեկանում կազմում են Հասուն մարդու Համապատասխանդաշտե|

Հ

դոտու խոսքալսոզղական327-րդ դաշրի մակերեսի 63Գ0-ը: Խողական տր կրծքային ժամանակաշրջանի երկրորդ կեսին ունի արդեն Ճասուն մարդու բոլոր Ճատկանիշները:

կյանքի բնականոն պայմաններում նորաժնության վերջից բավականին 4եշտ են մշակվում պայմանական ոեֆլեքսները 4:ային, ն լաբիրինթային գրգոիչների ճամալիրի նկատսեփականազգայունակ մամբ: Այդ բարդ Համալիրը ստեղժվում է բնականոն՝երեխայինկրժբով կերակրելու ընթացքում:

կրծքային տարիքում դիտվում է սննդային ճակազղման յուրան ատուկպայմանականռեֆլեքսի զարդացում, երեխային կերակրման դիրք տալը ուղեկցվում է նրա գլխի որոնող շարժումներով, բերանի բացմամբ ն ծծելու շարժումներով: ։Օ Այս պայմանական ոհֆլեքսը է երեխայի զարգացման2-րդ, 3-րդ շաարտածայտվում պարզորեն 1--Չ բաթում: Հետագայում, ամսականում, երեխայի դիրքի Հետ կապված, ճամալիրային գրգռիչների նկատմամբ ստեղծվող սննդային այդ դգրգոիչների: ռեֆլեքսը ենթարկվում է փոփոխության: Բնական, բարդ Համալիրի մեջ ընդգրկվում են տեսողական ու լսողական վերլուծիչնեբից եկող ազդանշանները: կարնոր ՛նշանակություն են ձնռք բերու ծային ծավասարակշոային դգրգռումները:Չ-8Ց ամսականում տեսողական գրգոից, մասնավորապեսմոր տեսքից, երհան է դալիս բնաՍկսած կյանքի չորրորդ» կան սննդային պայմանական ծակազդում: Հինգերորդ ամսից երեխայի վարքի ձնավորման մեջ մասնակցում են ծամարյա բոլոր վերլուծիչները: Այս Հանգամանքըբարդացնում է երեխայի բարձրագույննյարդային գործունեությունը: ու

:

արդեն ծայտնի են նորածին կրծքային ժամանակաշրջաններում բնական շատ պայմանական ռեֆլեքսներ, որոնց Հիմքը կազմում Աշ օրդանիղմի ներքին միջավայրի շեղումները: նոր Ճճետաղոտություններից ճայտնի է, որ մեկ շաբաթական երեխայի արյանսպիտակ գնդիկների քանակությունը ավելանում է, տեղի է ունենում լեյկոցիտոզ, ընդ րոպե որում, ոչ միայն կերակրելուց Ճետո, այլե կերակրելուց 15--20 ու

առաջ,

այլ

խոսքովժամանակի նկատմամբ մշակվումեն պայմանա-չ

կան ռեֆլեքսներ:

|

Անչատականզարգացմանպրոցեսում

վերՀավասարակչոության

լուծիչը ձնավորվում է մյուս վերլուծական Համակարգերից ավելիվազ:

վերլուծիչի Հավասարակշոային

ծայրամասային

ու

կենտրոնականբա-

"ժինները զարգացման բավականին բարձր աստիճանի են ամենավաղօնտոգենեզում: Այղ մասին է վկայում դրական պայմանական ռեֆլեքսների մշակումը ժամանակաշրչջաններում: կրծքային

սական մի օւ

10--2Ֆ52ջ

շարք

Հասնում ու

բացա-

նորածնության տ/շ

ռեֆլեջԴրական պաշտպանողականկոպաթարթիչ պայմանական ճոճման ընթացքում) ար ծավասարակշոային գրգռումից (վար վեր Սկզբնականժամանակաշրջագոյանում է արդեն 10--12 օրականում: ւում ամսակա« ւսնկայուն է, թույլ, ամրապնդվում է 1--1,5 ռեֆլեքսն հում: է Հավասարազարդանում երեխայի երկրորդ ամսից Կյանքի կշռային գրգոումների տարբերակման ունակությունը, որն արտատարբերակմամբ: ՀաՀայտվում է տարբեր ուղղությունների ճոճման վասարակշոսյին սենդային պայմանական ռեֆլեքսը մշակվումէ 2,5 սննդային ամսականից:Պայմանականդրգոիչների տարբերակումբ ու

.

ամրապնդման դեպքում մշակվումէ 3--3,5

պայմանական Հավասարակշոային

-

ամսականից: .

ռեֆլեքսների մեխանիզմի ուսումնասիրությունն անչատական զարգացման ընքացքում ՀաստաՀչ Կոում է, որ գլխուղեղի մեծ կիսագեդերի կեղնի ռեֆլեկտոր գործառուԹյուեը զարգանում է կյանքի առաչին ամսին, իսկ կեղեային վերլուՀիչ դորժառությունը՝կյանքի երկրորդ ամսին: Հավասարակշոայինն շարժողական վերլուծիչները պատկանում են պայմանականորեն պնչատականորեն Հին վերլուծիչների: շարէ , մարդու էվոլյուՔին: Հատկանշական որ շարժողական վերլուծիչը Շարժողացիայի ընթացքումկրել է բարդ, առաջընթաց զարգացում: կան վերլուծիչի գործառության Հետ զգալի կապված է մարդու աշխատանքայինգործունեությունը: Շարժողականվերլուծիչների զար.գացումն բարդացումը նպաստում է խոսքի զարդացմանը: Շարժողական վերլուծիչի կառուցվածքի գործառության ձնաէ, անձչատականզարգացման մեջ Հատկանշական որ այն վորման՝ օնտոգենեղում-առաջիննէ սկսում գործել ն վերջինն է ավարտումիր ղարզացումը: Շարժողական վերլուծիչի աշխատանքը երկան է դալիս նրա կեղնային բաժինների Հասունացման պածից: Այդ վերլուծիչի վաղ օնտոդենետիկ դործուննհության արտաՀայտությունն է սեփականաղգայունակ պայմանական ռեֆլեքսների գոլացումը նորածնության ն կրծքային ժամանակաշրջանում: պրուրիոռեցեպտիվ նորածինների պայմանական ռեֆլեքսի գոյացումը կատարվում է այն դեպքում, երբ որպես պայմանական գրգռիչ օգտագործվում է ոտքի պասսիվ ծալումը ծնկային Հոդում, իսկ որպես անպայման գրգռիչ՝սննդային կամ պաշտպանողական կոպաքարքման ամրապնեղումը: Սեփականազգայունա պայմանականռեֆլեքսն առաջ է գալիս ն լավ արտածայտված է երնեխայի կյանքի երկրորդ-երրորդ շաբաթվա ընթացքում, Ճիշտ է, սկրզբնական շրջանում սնփականազգայունակ գրգռիչների նֆատմամբ ստեղծված շատ ռեֆլեքսներ անկայուն են, բայց 2--Չ2,5 ամսականից կայունանում են: կրծջային ժամանակաշրջանում սննդային ամրապնդման Հիման վրա մշակված սնփականազգայունակոնֆլեքսներն ու

չափով

ու

ու

-

.

են, քան արտածայտիչ ավելի վրաստեղծվածները:

պաշտպանողականամրապնդման Հիման

ստացվող

Շարժողական վերլուծիչից պայմանական ռնֆլեքսներիԻ զարգացման առանձնաձատկությունների ուսումնասիրությունը սաճմանել է շարժողական կեղնի շարժազգացեղականբչիչների սերտ կապբրգային շարժողական ուղու բջիջների Հետ: նշված փաստը պայմանավորում է վաղաճաս երեխաներիպասսիվ շարժումների վերափոխման Հնարավորությունն ակտիվ շարժումների, պայմանավորում է կամայաժական շարժումների որոշման նպատակաճարմարությունը կրծքային մանակաշրչանում: .

Անճրաժեշտէ ընդգծել, որ ետժննդյան առաջին երկու շաբաթը: նշանակություն ունի երեխայի կտմայական-շարժողականգործածամար, քանի որ այդ ժամանակամիջոցում ենռության զարգացման ակսում գործել շարժողական վերլուծիչի բոլոր բաժինները, նրա կեղնային բաժինը: "Կ/եծ

դերառյալ

սատնղծված

՝

երգոման նկատմամբ Մաշկամեխանիկական պաշտպանողականպայվանական ռեֆլեքսների (օրինավ՝ կոպաթարքոսւմը)՝

մշակվում են կյանքի առաջին ամսվա վերջից, կան դառնալով երկրորդ ամովա վերջին:

պարզորոշ

Սնհդային պալմանական ոռնֆլեքսը մաշկաշպային

առաջանում է նում`

ամսականում, իսկ ամրապնդվում է 2:4--3 ավելի ուշ, քան պաշտպանողական պայմանական

ու

մշտա-

գրգոումիքամսակաոնֆլեքսը:

Մեկ ամռականում երեխայի գլխուղեղի կեղնի 3-րդ, 4-րդ ն 6-րդ են մանր, բավարար չափով չտարբեշերտերբ չափազանց Հարուստ րակված Տլարդաբչիչներով: կեղնի առանձին շերտերը սաշմանազատզած չեն իրարից, իսկ բրգաձն բջիջները զուրկ են իրենց բնորոշ սակայն աթղեն ծնվելու պաճին լավ է զարգացած միայն տնսաթմբերի միջային-կորիզայինխումբը: զարգանում է մաշկակրծքային ժամանակաշրջանում նան կողմնա-յին վերլուծիչի կեղնային ծայրը, ինչպես տեսաթմբերի յին կորիզները: կրծքային ժպմանակաշրջանիսկզբից 1 ն 3 դաշտերի կեղեր սկսում է ձեռթ բեսկսումեն տարբերակվել, նյարդաբջիչները իսկ առանձին կեղնաշեր-բել նոր կառուցվածք, բջիչներըխոշորանում, են, տեր ընդարձակվում կառուցվածքայինզարգացման մակարդակին Համապատասխան. կատարելագործվում է կեղնային գործունեությունը: 2 ամսական երեխան տարբերակում է պային գրգոումները, եթե գրգոիչներն իրարից պայմանական ոնֆլեքսնենկատելիորենծնռու հն: Պաշտպանողական են քը մաշկաջերմային գրգոիչներից երնան գալիս սովորաբար 2--4,5 `

ձնից,

-

արագորեն

.

ամսականում:.Փերմային գրգռիչների ամսականում:

Հ 8--Ջ

տարբձրակումն .,իրականա

պայմանական ոնֆլեքսները

ծնարավոի է մշակել Մաշկացավային Հյանքի երկու ամիսների ընքացքում: վերլուծիչի Համեմատաբար ուշ կազմավորումն ու Հոտառական գործառության զարգացումր պայմանավորում է Հոտառականպայմանական ռեֆլեքսների մշակումը 1 ամսականից Հետո: Սակայն սկզբում այդ ոհֆլեքսներն անկայուն են, թույլ ն ամրանում ու դառնում են է, որ Հոմշտական կյանքի երրորդ ամսվասկզբին:Հատկանշական տավետ նյութերի նկատմամբ, օրինակ, դառր նշի նկատմամբ մշակված ռեֆլեքսը, որն իրականացվում է Հոտառականնյարդի միչոցով, ավելի ուշ է ամրանում, քան բնեկնախեժի նկատմամբ ոնֆլեքսը, որն վրականացվում է եռարմատ նյարդի միջոցով:

պաշտպանողական ոնֆլեքաների Հոտառական կալունությունը

պզալի չափով կախված է երեխայի անջատական առանձնածատկություններից ն Հեւտաղզուտուցյան ժամանակ նրա ֆիզիոլոգիական վիճա-

կից: «Հոտառականգրգռիչների տարբերակումը կատարվում է կրծքային

օդեկոլոնը ժամանակաշրջանում: Մասնավորապես, բնեկնախեժից, նուշը օդեկոլոնից երեխան սկսում է տարբերել երկու ամսականից: Ավելի նուրբ տարբերակում կատարվում է 3--4 ամսականից Հետու Հուտերի կայունկ լավ տարբերակում կատարվում է կյանքի առաջին տարվա երկրորդ կեսից: կրծքայինժամանակաշրջանի վերջերին երեխան շատլավ է տարթույլ Հուսերը, Հոտառականվերլուծիչի գործառության կաԲերակում շարունակվում է վաղ մանկության ջանում: Հոտառականվերլուծիչի Հետ սերտորեն կապված զարգանում է Համային վերլուծիչր։ չամի ընկալիչները սկսում են գործել ծնվելու ռպածից:նորածնության ժամանակաշրջանում տարբեր Համի նյութերի ազդեցության դեպքում երնան նեն դալիս շարժողական Հակազդում: Համային անպայման ռեֆլեքսների իրականացումը պայմանավորված ն՛ ն՛ ենթակեղնային Հ Համի վերլուծիչի ժայրամասային, նյարդային Հասունությամբ: գոյացությունների ժամանակաշրջաՀ նոբածնության նում ծամազգայնությունը չափազանց դժվար է: վերլուծիչի ճշգրիտ տեղակայումըգլխուղեղի կեղնում դեռ Համային չէչ Համի վերլուծիչի կեղնեայինծայրը Հաստատված վերջնականապես ու տեղակայված է սիլվիան գալարի վերնում՝ լեզվի զգացող շաբժողական կենտրոնների, ծամիչ մկանունքի, կլանման կենտրոնների մուտ: գրգռիչների տարբերակումը Հնաքավոր է Համային

տտարելագորժումը

ժամանակաշ

-

պայմանական

կյանքի երկրորդ ամսի երկրորդ կեսից: Մինչն

տարեկան երեխաները 1--Չ200-անոց շաքարային լուծույթից,0,300-անոց աղայինլուծույթը՝մի այլ լուծույթից, որը պարունակում է 20 կաթիլ կիտրոնի Հյութ ն 1 լիտր չուր: կարող

են

ջուրը տարբերակել սովորական

է նրեխաՄինչն կրծքային ժամանակաշրջանիվերչը ուժեղանում վի Համային տարբերակման ընդունակությունը:

Երեք ամսական հրեխաների ծամային գրգռիչներիԿոարբերակումթ է գալիսշատ անդած տարբերակվողվուծույթի ցուցադրումից: երնան Տարբերակվող լուծույքի կամ տարբերակվող գրգոիչի առաջին ցուցադրումը, որսլես կանոն, առաջ է բերում կողմնորոշային Ճակազդղում,որն արտաՀայտվում է ընդծանուր շարժումների ընդծատումով: Հետագավում նոր գրգռիչի նկատմամբ առաջ է գալիս կողմնորոշային Հակազդում, որը նույնպես արտածայտվում է շարժումների ընդծատման ՛

ձնով:

:

Տարիքի Հետ Համային կատարվում է արագ: տարբերակումը 3--4 ամսականում ջրից տարբերվող լուծույքների չեմքային խտություննես

՝

շաքարի Ճամար՝ 1,08 «., աղի «ամար՝ 0,2--0,1 6. Ութ-ինը ամսականում տարբերակումների գոյացման արագություէ դառնում: Պարզվածէ, որ նուրբ տարբերակումնը ավելի պարզորոշ ների մշակման դեպքում, երբ խտությունն աստիճանաբարպակասեցվում է, նկատվում է արգելակման պրոցեսի Համատարածում: Տարփքի աճում է արգեՀետ վերջինս պակասում է ն Համապատասխանաբար լակման պրոցեսի կենտրոնացումը: Տարբերակումհնրիմշակումը կըրտսեր կրծքային տարիքում պաճանջում է տարբերակվող լուծույթի ավելի մեծ թվով զուգորդումներ, քան ավագ կրծքայինտարիքում: ՏարիքիՀետ Ճամային գրգռումների վերլուծման դգործառությունն օրինաչափորեն Հասուն բարձրանում է ն կրծքային ժամանակաշրջանի վերջին Հասնում մարդու մակարդակին:

րը

կազմում

են.

Ր

կրծքային ժամանակաշրջանիերեխաների լսողական են սննդային, ռնֆլեքոները դգիտափորձերում մշակվել պայմանական պաշտպանողական անոթային անպայման ոնֆլեքսների Հիման վրա՝ տարբեր բարձրության, ուժի ն տնողության ձայնային գրգոիչների կիրառման դեպքում:

Նորածին

ու

ու

կյանքի 6--7 օրը մշակվումէ սննդային պայմանական ռեֆլեքսը ձայնի նկատմամբ: Պաշտպանողական, կոաթարթիչ պայմանական է կյանքի երրորդ շաբաթվա ռեֆլեքսը ձայնի վերչին:

նկատմամբ մշակվում

Սննդային կամ պաշտպանողական ամրապնդման Հիման է մշակվող տարատեսակձայների տարբերակումը

վրա

կատարվում Հ--3

զուգորդումներից Հետո: Միատեսակ ամսականու՝ ընդամենը 10--12 է միայն 3-4 ամսականում: ձայների տարբերակումը Հնարավոր չերց ՀաճախականուՀՏարբեր Հնչյունների տարբերակումը թյան Հնչյունից կատարվում է Հետկյալ տարիթային ժամկետներում.

4 ամսականում, 3010 Հերց Հնչյունինը՝4,5 Հերց Հնչյունինը՝ կրծքային ժաամսականում, 2010 Հերց Հնչյունինը՝ 6 ամսականում: է ճերը Հնչյունից մանակաշրչանի վերչին երեխան տարբերակում 40 Հերց Հաճախականությամբ Հնչյունները: տարբերվող վերին քունքային ԳիտափորձերովՀաստատված է, որ գլխուղեղի կեղնային ծայրի տեղակայված լսողական վերլուծիչի Քնթաշրջչանում ե21 (41 դաշտերի) կառուցվածքային ճասունացումը տեղի է ունենում բավականին վաղ տարիքային ժամկետներին: կսողական կեղնային իրենց մանրըե վերլուծիչի Հիմնական դաշտերն արդեն ծնվելու պաՀին բրգաձն նլարդաբջչիչջչներով տեսանելիեն, սակայնմինչն 3 ամսականը ունեն կեղնին բնորոշ խիտ բջջային կառուցվածք: կսողական դաշտերի ՉՀ-րդ, 4-րդ ն 5-րդ շերտերում կրծքային ժամանակա- ". իսկ այս ժաշրջանում Հայտնաբերվում են աստղաձե եզակիբջիջներ, վերջին կեղնային կառուցվածքն առաչջընքացաբար է: զարգանում լաողական վերլուծիչների ծենթակեղնային բաժնում՝ ներքին ծնկամարմնում կառուցվածքաբյչյչայինտարբերակման պրոցեսը սկսվում է ավելի վաղ, քան վերին քունքային ենթաշրջանի կեղնում, ընդ որում ենթակեղնային ու կեղնային բաժինների որակական զարգացումն ավարտվում է 2,5 ամսականում: ոնֆլեքսներ կրծքային ժամանակաշրջանիվերջին ն՛ հԽրկրորդ ազդարարային Համասկսում են գոյանալ ն՛ առաջին, կարգից, ընդսմին, երկրորդ ազդարարային Համակարգի Հակազդման են ստանում մեջ կարնոր նշանակություն լսողական ն տեսողական

սաղմնային

'

մակակաշրջանի

պալմանական

վերլուծիչները: Տեսողական կերված

կնչպես բարձր վերլուծիչը, լսողականը, ծեռազգացվերլուծիչներ

կաղզմա-

ն

են:

կրծքային ժամանակաշրջանումզարգանում

է երեխայի

լուսա-

գունազգացությունը, օկսվումպատկերավոր տեսողության է

ն

գործա-

ռությունը:

շարժողական սննդային լուսաԳայմանական (ծծելու) ոնֆլեքաը

յին գրգռիչների նկատմամբ մշակվում է կյանքի երկրորդ շաբաթվա «վերջերին,քնդ որում առաջինպայմանական ռեֆլեքսների երնան գալուն նախորդումէ լավ արտածայտված, վեգետատիվ բաղադրիչներով օժտված կողմնորոշայինՃակաղզդումը: ժամանակաշրջանում կեղնի ժոծրակային ծորածնության տեղադրվածտեսողական վեքլուծիչի ծայրի 17, 18, 19 դաշ.

գողնային

մասում

տերում տեղի է

.

"ւ

բջջային տարբնրակում, ընդ որում, 12 դաշտն է. անցնում մյուս տեսողական դաշեր զարգացման ընթացքում առաջ տերից: Միաժամանակկատարվում է վերլուծիչիէնթակեղնային բաժնի՝ արտաքին ծնկամարմնի աճ ու խոշոր բջջային շերտերի զատում: է, որ նորածին երեխայի տեսողական վերլուծիչի Հատկանշական կեղնային ծայրն ու ենթակեղնայինբաժինն օժտված են Հասուն մարն դու գլխուղեղի կեղնի որոշակի բնորոշ առանձնաչատկություններով ունեն առագործունեության նախադրյալներ: կյանքի Հայտնի չափով ջին երկու շաբաթվա ընթացթում «տեսողականվերլուծիչի կեղնային ու ենթակեղեային կառուցվածքների զարդացման մեջ կատարվում են եռսընդարձակվում է կեղնային դաշտը, Հական փոփֆոխություններ՝ են է փանում նյարդաբջջային տարրեբջջային տարրերը, բարդանում րի կառուցվածքը: Ջուղածեռաբար մեծանում են արտաքին ժնկամարմնի բչիջների ծավալը: վերլուծիչի կեղնային ծայրը ձնակերպվում է շարժոՏեսողական ղական մաշկային լսողական վերլուծիչների կեղնային բաժնից բիչ ուշ: Դրան Համապատասխան,երեխայի տեսողական պայմանական քան լսողական ստեղծվում են ավելի ուշ ժամկետներին, ռեֆլեքսները պայմանականռեֆլեքսները: մշակվող պայմանական ոնֆլեքսները հրնան լույսի նկատմամբ են դալիս 1,5--2 ամսականում: Սննդային շարժողական պայմանական ռեֆլեքսները տարբեր գունային դրգոիչների նկատմամբ Ա 1, ռեֆլեքսները մշակվում են 2 շաբաթական ծասակից) գոյանում այդ են կյանքի երկրորդ ամսվա սկզբին ն դառնում կայուն երկրորդ ամսվա վերջին: Որքաներեխանմեծ է տարիքով, այնքան արագ է մշակվում է պածանջվում ծրա ամրա-չ մանական ռնֆլեքսըն բիչ զուգորդում պնդման ճամար: Հատկանշական է, որ տեսողական վերլուծիչի, որպես մի ամիողջական ճամակարդ, գործում է կյանքի երկիորդ ամսից, այսինքն՝ այն ժամանակաշրջանից, երբ տեսողական կեղնի են, բջիջներն իրենց ընդչանուր զարգացմամբ Համարյա Հասուն Խրսու տորեն իրարից տարբերվող լուսային դունային դգրդոիչնեքինկատմամբ տեսողական տարբերակումների մշակումը ծնարավոր է լինում կյանքի երկրորդ ամսվա վերջին, սակայն իրենց բնույթովիրար մոտ կանգնած դրդոիչների նկատմամբ տարբերակումների գոյացումը կաարվում է ավելի ուշ ժամկետներին: Մասնավորապես,ուռտրկաների (լոն, բուրգ, գլան) ձնի պայամնական-ռեֆլեկտոր տարիներակումը մշակվում է միայն կյանքի լոթերորդ ամսին: Բարձրագույն նյարդային գործունեության վաղ օնտոդենեզի վեփաբերյալ վերջին տարիներին ստացված տվյալները վկայում են այւ ունենում

ու

պալ"

ւ

-

«

-

պայմանական ոնֆլեքսները մշակվում են նորածնության ժամանակաշրջանում: Ընդ որում, պայմանական ոնֆլեքսների գոլացումը ճշտորեն Համածարաբերակցվումէ վերլուծիչային ծամակարգե«ետ. Բայց րի կեղնալին բաժինների ձնաբանական Հասունացման քանի որ նորածնի գլխուղեղի մեծ կիսագնդերի կեղնը դեռնս անբավարար է զարգացած, պայմանական ոնֆլեքսները նորածնության ժակրծքային ժամանակաշրջամանակաշրջանում Հեշտ "չեն ստեղծվում: նում ոեֆլեքսները լավ են մշակվում, բայց նրանց գոլացումը բնական պայմաններում ընդծանուր առմամբ դեռես դանդաղ է ընթանում: Սնուցման խանգարման, վարակիչ Հիվանդությունների, ուղեղի"ախտաՀանման ն այլ վթարներիդեպքում դիտվում է պայմանական ոնֆլեքսների ուժի զգալի իջեցում ն անգամ մարում: Առողչ երեխաների պայմանական ոնֆլեքսը առանց անպայման ամրապնդման նույնպես արագ մարում է: դգրգոիչային շատՀաԵ՛վ նորածնության, ն՛ կրծքային ժամանակաշրջանում Ճախ երնան է գալիս արտաքին՝ մակածական արգելակում: կյանքի 34-րդ ամսին չնարավոր է մշակել ներքին պայմանական արգելակում» որը, սակայն, անկայուն է ն թույլ արտաճայտված: Նռրածնության ն կրծքային ժամանակաշրչանիերեխաներին ներու պայմանականոնֆլեքսների մշակումը: Այդ ոնֆՀատուկ է դրական լեքսների ձեռքբերման մեջ Հայտնաբերվում են պայմանական «ակազդման անչատական տիպաբանական առանձնաճատկություննեի, որոնք /արտաձայտվում են դրական պայմանական ոնֆլեքսների մասին,

որ

'

:

՛

մշակմանտարբեր տարբերակումների բնույթի մեջ: Վեր|

ու

ջին տարիների ծետաղզոտությունները Հաստատել են, որ առաջին -5 ամիսների ընթացքում սննդային ու պաշտպանողական պայմանական ռեֆլեքսներիգոյացման ու ամրապնդմանմեջ էական անչատական տարբեքություններըբացակայում են. Արդեն կրծքային ժամանակաշրչանի վերջերին պարզորեն երեկնան հեն գալիս բարձրագույն անճատական առանձնածատկություննենյարդայինգործունեության րը» որոնեք արտածայտվում- են դրդման ու արգելակման պրոցեսների տարբեր ուժով, շարժունակությամբ ու ծավասարակշչոությամբ: Հաերեխաների երեք խումբ. Առաջին խմբում ջողվելէ առանձնացնել են գոլանում ն ամրապնդվում դրական արագ արգելակային պայմանական ոնֆլեքսները, արգելակային պայմանական ռեֆլեքսները արագ վերափոխվում են դրականի ն Հակառակը: Երկրորդխմբում լավ են մշակում դրական պայմանական ոնֆլեքսները. դժվարությամբ՝ բացասակածները:երրորդ խմբում դժվար են մշակվում դրականպայ, մանական ռեֆլեքսները ն բոլորովին չեն` գոյանում բացասականները: Արզելակայինդրգոիչխերի կիրառումն երրորդ խմբում սռաջ `

ու

.

-՛

.

-

:

,.

Հ բերում թույլ

դրական

պայմանական ոնֆլեքսների անչետացում: բնութա

պրոցեսների Հարաշարժության նշված խմբային Պեղնային՝ Հետ լավ են Հարաբերակցվում երեխայի ընդծանուր գրման

զարգաց-

վեգետատիվ շատ գործառությունների ն Քնի ընթացքի անձչասական առանձնաչատկությունները: նորաժնությանու կրծքային ժամանակաշրջանիերեխաների բարձփագույն նյարդային գործունեության անչատական, տիպաբանական է առանձնաձատկությունների Հայտնաբերումը մեծ դժվարություններ Հիմնականդժվարությունն այն է, որ փոքր տարիներկայացնում: Փում պայմանական ռեֆլեքսների արագ փոփոխվող պրոցեսները կաչեն ստեղծում նյարդային պրոցեսների ուժիչ Հայուն` ցուցանիշներ ու վասարակշող Ճիշտ շարժունակության ման,

ներիԲա

`

քյան

մասին դատողություն-

գործունեության

Բարձրագույննյարդային տարիքային վփվոխչտփաբերությունները մանկության ու դեռածասության ժամանակաշրջաններում կարծես քողարկում են կեղնային պրոցեսների ընթացբի անՀատական առանձնաՀատկությունները: Պետք է ասել, որ երեխաների նյարդային գործունեության տիպաբանական առանձնաարձրագույն ավագ տածատկությունների սաչմանումը շատ կարնոր է: Ընդսմին, րիքի երեխաների նյարդային Համակարգի տիպաբանական Հատկանիշների որոշման ճամար օգտագործվող սովորական եղանակները կիրառելի չեն նորածնության ու կրծքային ժամանակաշրջանիերեխա-ՀՆերի ճամար: Ճիշտ երեխայի Համարկարնոր է գիտենալ, ծրբ ն ինչպես՝է սկսվումձնակերպվել նրաանչատական զարգացման Ընքացքում բարձրագույն նյարդային ինչպիգործունեության տիպը, աին է գենո- ու ղզարդացման տեսակարարկշիոր վաղ փուլերում: ետ Այն Հարցը, թե էկապված նյարդային գործառական շչարժունակություր կամ անկայունությունը, մինչն այժմ էլ անճայտ է մնում: ննթադրվումէ, որ նյարդային պրոցեսների անկայունությունը կապված է գլխուղեղային սպիտակուցային մոլեկուլների ստեղծման ն նրանց-վերականգնման-անչատականու տարիքային առանձնածատկություններիՀետ: նյարդային պրոցեսների Հավասարակշոությունը, այսինքն՝ դըրդման ու արգելակման պրոցեսների պածպանման ունակությունը, իրենից չի ներկալացնում ինքնուրույն պրոցես: Դրդման ն արգելակման պրոցեսի բավարար չափով պածպանման ունակության. պայմանում նյարդային տիոլը մենք Համարում ենք Հավասարակշոված: Սակայն, նշվածունակության խիստ արտաճալտվածության դեպքում անծրա.

դաստիարակության

ֆոնոտիայի ինչի"

ծրեխայի

արոցնաների

|

15Տ

-

Ժեշտ է լինում գիտենալ

նան

նյարգային պրոցեսների

առանձնածատ-

փոխՀծարաբներությունները: կեղնաննթակեղնային կությունները,

Այդ տնսակետից ուշագրավ է երեխաների բարձրագույն նլարդային գործունեության տիպերի որոշման մասին ն. Ի. կրասնոգորսկու առաջարկած եղանակը՝ ելնելով կեղնանհնթակեղնային պրոցեսների Ա, Գ. հվանով-Սմոլենսկու նյարդային տիփոխՀարաբերություններից, բացասական ոռնհֆլեքսնեպի որոշման եղանակը՝ ելնելով դրական տի մշակման արագությունից: Հատուկ Բարձրագույննյարդային տիպերի որոշման փորձերում ծ. Մ. է կոլցովայի կողմից առաջարկվածտեսուշադրության արժանի ն է տը, որը չափազանցպարզ տալիս է լավ արդյունքներ: Հետաղոտոմանկամսուրի սաները սկսում են տեղադրել դրոզի ազդանշանով շակներն տյս կամ այն աթոռին: Խնդրիկատարման ընթացքում Ճեէ կատարման ճըշտազուվում ինչպես կողմնորոշային Ճակազդումը, ստությունը,այնպես էլ անոթային Հակազդումը: Միաժամանակկարելի է օգտագործել էլեկտրաուղեղագրի ցուցանիշները:, հսկ որոշել բարձրագույն նյարդային տիպը ւիպօրինակներով Հէ ն շատ դժվար է: ՎաղաՀծաս երեխաների բարձրագույն նյարդային տիպերի ուսումնասիրման տեսակետից մատչելի ու Հեշտ է նյարդային պրոցեսների ՍաՀավասարակշոության ու շարժունակության Հետազոտությունը է կախված Հետազոտման նպակայն, ճիշտպատասխանն այստեղ տակից: եքե վերջինս գործնական է ն որոշակիորեն անչատականացված, ապա կորոշվի ֆենոտիպը: Հատկանշականէ, որ կրծքային ու վաղ մանկության ժամանակաշրջանումդենոտիպըչի Համընկնում ֆենոտիպին: ժամաԱյս փաստը պարզորոշ կերպով երնան է զալիսկրծքային նակաշրջանիվերջերին, այսինքն՝ այն ժամանակաշրջանում, երբ կ եղեր պայմանական դլխուղեղի ռեֆլեքսներ ստեղժեբացիդրական է արտաքին դգրգոումները.Վերչինիս Հիմքում ընկած է լը վերլոժում կեղնային արգելակման պրոցեսների մշակումը, որը ն ապաՀովում է դգրգոիչների տարբերակումը: Տարբերակման մեխանիզմի միջոցով արդեն կրծքային ժամանակաշրջանում իրականացվող գրգոիչների ւ.Կոարբերակումը Հետագատարիքային փուլերում Հասնում է բարձրասէ գլխավորապես պայմանա տիճան ճշգրտության: Տարբերակմամբ վորված վերլուծիչի՝ որեն ամբողջական Ճճամակարգի, վերլուծող ու

-

նպատակաճար

'

:

ունակությունը: տարբերակման պրոցեսընորածին Գրդգոիչների կրծքային երեխաներիվերլուծիչներում ունի ընդճանուր շատ դծեր: Տարբերակում սկսում է մշակվել ժամանակ, երբ դրական :

ու

Միայն ար

արտադա

ռնֆլեքսը բավականին լավ արտածայտված է ն Համեմատաբար. կաանպայմանորեն անցնում է գրգռիչների ճամյուն էւ Տարբերակումն ընդձչանրացմանփուլով Այդ պայմաններում դրական ն բացասական՝ չամրապնդվող դգրգոիչներնառաջ են բերում նույնանման ներգործություն. Ապա պայմանական-ռեֆլեկտոր «ապկազդումի տարբերակվող ազդանշանի նկատմամբ աստիճանաբար թուլանում է ն Հետագայում որի Ճետնանքով տարբերակումը դառնում է բոլորովին անչետանում, ՝

ամուր:

՛

`

գոյացման Հաչջորդականությունն Տարբերակումների վերլուծիչների . Համակարգերում, Համասլատասխանում է

առանձին առանձին վերլուծիչներից մշակվող դրական պայմանական ոեֆլեքսների դգոյացու՞ ամրապնդման ընդճանուր կարգին: Համեմատաբարվաղ օնման տողենեզում` կրծքային ժամանակաշրջանի կեսերին երնեան էԼ դալիս :

Հոտառա-չ ունակությունը՝ գրգռիչների տարբերակման տարատեսակ սաճմաններում: Համի վերլուծիչների կան, Հավասարակշոային ու

Ավելի ուշ

մշակվում ։ոարբերակումները

լսողական, Հպային տեսողական վերլուծիչներում:կյանքի առաչին տարվա վերջին երեխայիՀամարյա բոլոր վերլուծիչների տարբերակում են իրարից ղգալիորեն տարբերվող գրգոիչները, Մեկ տարեկանում գլխուղեղի կեղնի վերլուծական գործունեությունր կատարելադործվում է, որի ու նուրբ տարբերաՀեխնկանքովմշակվում են բավականին են

նան

ու

ամուր

կումներ:

աղեղի ձնավորման ՛Պայմանական-ոնֆլեկտոր

արտաքին գրրգիոիչների տարբերակման մեխանիզմի զարգացումը կրծքային ժամաբարդացնում ու սկզբունքայնորեն փոխում է երեխայի նակաշրջանում վարքը՝ նրա ակտիվ գործունեությունը շրջապատող աշխարձի ճանաչ չողության վերաբերյալ: Այդբարդացման մեջ, սկսած կրծքային ժամանակաշրջանի վերջերից, մեծ դեր է խաղում խոսքային կամ ծրկրորդ ազդարարային ճամակարգը, որը լինելով սերտորեն կապված առաջին ազդարարային Համակարգի ճետ, դառնում կ առաջատար գործոն բարձրագույն նյպրդային գործունեության Հետագա ղար'դացման մեջ: Խոսքի զարդացման պրոբլեմը որ խոսթը՝աղզղաէ, քանի է մտածողության ճետ: ֆշանների ազդանշանը սերտորեն երեխայիուսուցումը խոսքի «Հնչյունների արտաբերմանը սկսվում Հ նրա կյանքի առաջին ամիսներից ն շարունակվում է մինչն 3 տա-Հ է խոսքաՐեկան ճասակը, երբ մանուկն արդեն լիովին Ե. արտաբերման գործառությանը: յին 2-3 ամսական երեխայի «ղու-ղու-ղու»-ից, կրծքային ժամանակաշրջանիընթացքում ձնակերպվում են Հնչույթներն ու խոսու

`

կարնոր կապված

իրազհտում

Բլբլոցից՝

:

'

Քերը:Խոսքի զարգացման մեջ մեծժ նշանակություն զումբ 10--142ամսական երեխան արտաբերում է 10--15

ունի

ընդօրինա-

խոսք, ըմբոնեԻնչ վերաբերում է խոսքային ընդչանրացմանը, այն երեխայի կլանջի առաջին տարվա վերջին արտաՀայտվումէ լյուրաճատուկձնով: երեխան «Հայրիկ» բառովկաԱյսպես, օրինակ, նշված տարիքի է կոչել ն՛ իր Հորը, ն՛ ուրիշ տղամարդու, «փիսիկ» կոչել ն՛ րող մ՛ մորթն օձիքին, ն՛ գլխարկին: կատվին,

լովոբոշակի խոսքերի ճիշտ նշանակությունը:

-

-

Վաղ մանկությանժամանակաշոջանի Ե՞բեխանեոի բարձրագույն առանձնաճատկությունները նյաոդայինգոբծորնեությաճ Տղաների ն աղջիկներիվաղ մանկության. ժամանակաշրջաննընդԱյս- ժամանակաշրջանոմ: գրկում է 1-ից մինչն 3 տարեկան Հասակը: միչավայիրականացվում է երեխայի ամենօրյաչփումը շրջապատող Հետ։ բի նշվաժ ժամանակաշրջանի երեխայի փոխծարաբերության են պրոցեսներն արտաբին միջավայրի ճետ ղզալիորեն եշտ կատարվում նյարդային Համակարգի «նետագա կատարելագործման

շնորՀիվ. Այդ ժամանակաշրջանում երեխաների շարժողական |

գործունեուչ

թյան ահտիվացումը չՀարմարվում է կենտրոնական նյարդային

մե-

խանիզմներիկազմակերպմանը: '

գործուննության Հոգեկանի ղարդա-

Բարձրագույննլարդային

ու

ցումը, ինչպես ճայտնի է, պայմանավորված է կան զարդացմամբ: ՛

գլխուղեղի

անճատա-

|

Տղաների աղջիկների գլխուղեղի միջին բացարձակ քաշը վաղ ժամանակաշրչանում կազմում է ծամապատասխանաբար մանկության ն զ դ, իսկ գլխուղեղի քաշի Հարաբերակցությունը մարմնի Քաշին կազմում է 1:10,2, այն դեպքում, երբ Հասուն մարդունը կազու

մում

է

1: 40--50,

Վաղ մանկության ժամանակաշրջանիերեխայի գլխուղեղի կեղնի նյարդաբչիչներիմեծ մասի կառուցվածքը քիչ է տարբերվում ծասուն մարդու պլխուղեղի կեղնի բյիչներից։ Այս ժամանակաշրջանի սկզբին երեխայի մեծ կիսագնդերի կեղնը պարունակում է լավ տարբերակված նյարդարբչիչներն թույլ տարբերակվածու չտարբերակված նլարդաբջիջներ։ 1--2 տարեկանում արագ զարգանում են գլխուղեղի մնեժ կիսագնդերի առաջնային, երկրորդային ու երրորդային ակոսները: Սակայն գլխուղեղի կեղնի վարգացման թափը վաղ մանկության ժաժամակրծքային հորաժնության

մանակաշրջանում, Համեմատած

`

ու

նակաշրջանի Հնտ, դեռնա զգալիորեն դանդաղ է կատարվում: Շարժողական կեղնում մինչն վաղ մանկության վերջը Համարյա լրիվ արտաՀայտվում է բրգաձն նլարդաբչիջների զարգացումը, Շարժողակած 4 դաշտի լայնությունը վաղ մանկության ճասակում է. գուտու կազմում 2,7 մմ, իսկ 3 տարեկանում այլն րնդունուվ է Հասուն մարդուն բնոութի րոշ կառուցվածքը: 4 ն 6 դաշտերում, ինչպես նան ճակատալին բոլոր դաշտերում, նյարդաբչիչների դասավորման խտությունը պակասում է: Խոսքաշարժողական կենտրոնի 44 ն 45 դաշտերի նշված մնում են անփոփոխ: շրջանում Մաշկամկանայինզգացողության գո1 դաշտը տու է վաղ մանկության ժամանակաշրջանիկեսին Հասնում նյարդաբչիջների առանձին կեղնաշերտերի լրիվ զարգացմանը: ՛՞ նշված ժամանակաշրջանիվերջին կեղնեային մաշկազգացողությանգոտու են, նոսը խոշոր նյարդարբչիչները բայց դասավորված: Այս գուտու. 4 դաշտերի նլարդաբջչիչներն իրենց կառուցվածքով Չ տարեկաՅ նում են քավականինմոտ մարդու նլարդաբջիջին. Վաղ Հասուն մանկության ժամանակաշրչանում արագորեն զարգանում է 43 դաշտը, իսկ 5 ու 7 դաշտերը դեոնս թույլ են զարգացած: մակերեսի աճը վաղ մանկությունում գերաչ. Տնսողական գոտու զանցում է այլ գոտիների աճր, Հասնելով ճասուն գոտու մակերեսի աճի մակարդակին: նշված ժամանակաշրջանիսկզբին 41 դաշտի. մա-կերեսը Հասնում է ճասուն մարդու նույն դաշտի մակերեսի մեծության: 9640-ին, իսկ նույն գոտու 21 դաշտր վաղ մանկության ամբողջ ժամանակաշրչանում աճում է դանդաղ: չափերը: Խոսքալսողականկենտրոնի 37 դաշտի նյարդաբջիջների 1--3 տարեկանում աճում զարգանում են: Լսողականզոտու խոսքային կենտրոնի զարգացումը պայմանավորում է բանավոր խոսքի զարգացումը: Շարժողականվերլուծիչի 4 դաշտի արագ զարգացման ծետ վաղ մանկության ժամանակաշրջանում զգալիորեն կատարելագործվում է դրական պայմանական ոնջֆլեքսներթ մշակումը, շարժազգացողական: ազդանշաններիտաբբերակումը: Մաշկային վերլուծիչի Համակարգում կառուցվածքային զարգացման մակարդակի. Համապատասխան կեղե-վային գործունեության արտաՀայտությունը վաղ մանկության ժամանակաշրջանում էապես կատարելագործվում է: 2 տարեկանում Հնարավոր է բավականին ամուր տարբերակումների -մշակումը Հպային: գրգիռների մեջ (այն դեպքում, երբ գրգոիչներն իրար մոտ են տեղակայվում մաշկի վրա)' 2--Ց տարեկանում մաշկային վերլուծիչի կեղեալին բաժինը բջջաէ: կերովածքային Հատկանիշներովլրիվ Հասունանում ու Ըստ սննդալին պաշտպանականոռնֆլեքսների գոլացմանու ու

ու

:

:

ու

ամրապնդման ժամկետների, ինչպես նան ըստ պայմանական դգրգռիչվերլուծիչը վաղ մանՖերի վերլուծման ունակության՝ մաշկաճպային է բավականին բարձրաստիկության ժամանակաշրջանում Հասնում

ղարգացման:

Ճան ՝

,

Պաշտպանական պայմանական ռեֆլեքսները մաշկաջերմային պրգոռիչների նկատմամբ շատ պարզ են արտաճայրվում դեռ 1--2 .

տա-

բեկանում:

տարբերակումները 9երմային գրգռիչների

՛

նշված

ժամանակաՀեշտ մշակվում, ընդ որոմ ցավի նկատմամբ շրջանում շատ Հո«ՀՄշակվածպայմանական ոնֆլեքսները բավականին կայուն են: մանկուարագ զարգացման ֆոնի վրա վաղ «Կոառական վերլուծիչի են մշակվում բոարագ թյան ժամանակաշրջանիսկզբներին Հեշտ վոր տեսակի Հոտառական պայմանական ռեֆլեքսներն ու նրանց տարբերակումները: 2--3 տարեկանում երեխաները լավ տարբերակում են նույնիսկ թույլ ճուտերը: Վաղ մանկության ավելի լավ, քան կրծքաժամանակաշրջանում ն ծն Համային, սննդային պաշտպանականպայմա-՛ մշակվում լինում, նական ռեֆլեքսներն ու տարբերակումները, ընդ որում, կայուն ռեֆԱեջսների ստացման ծամար պաճանջվում են զգալիորեն պակաս քանակությամբ անպայման ու պայմանական գրգռիչների զուգորդում ներ. նուրբ տարբերակումների մշակման դեպքում դիտվում է արգեմեծ կենտրոնացում, քան կրծքային ժամազակային պրոցեսի ավելի պայմանական ռեֆլեքսները, ձայնային Ննակաշրչանում: կսողական վաղ ժամանակաշրջամանկության .գիգոումների տարբերակումները, նում շատ ամուր են: 2--3 տարեկան երեխաները տարբերակում են 20--30 Հերց ծաճախականությամբտարբերվող Հընչ.հլթածնչյունից են

ու

-

-

յունները:

ՖորձերովՀաստատվածէ,

:

տարեկանում արդեն լրիվ ավարտոգոտու կեղնային ղարգացումը: Մեկ տարեկանում տկսվում է երկրորդ ազդանշանայինծամակարգից պայմանական ոնֆլեքոների արագ գոյացումը: երկրորդ աղդա-չ տարային ծամակարգիճակաղզդմանզարգացման մեջ վաղ մանկության ճամար նշանակություն ունի լսողական հրեխաների ժամանակաշրջանի է կատարվում լսողական «ՎՎերլուծիչը: շատ արագ 1--2. տարեկանում ու տեսողական պայմանական ռեֆլեքսների ե տարբերակումների գոացումը: նշված տարիքում օրգանիզմը Հակում ունի ընդծանուրթդրրգման Պայմանականռեֆլեքսներն արագ մշակվում են արգելակման: չն արագ ամրապնդվում: Սննդայինպայմանական ռեֆլեքոներն արագ դոյանումու ամրահն լավ ախորժակի դեպքում, այսինքն՝ աննդայինկենտորոպնդվում ՝

վում

է լսողական

որ

գոյացությունների

ու

ի

նի բարձր դրդելիության ժամանակ: Եվ, ընդՀչակառակը, Ճաշից առաջ նվազեցնում է երեխաքաղցրավենիք տալը ոռնֆլեկտորճանապարձճով յի ախորժակը ն դանդաղեցնում սննդային պայմանական ոնֆլեքսների գոյացումը: Հետո ռեֆլեքսները նվասննդային պայմանական կշտանալուց Սննդաղում էջ, Հատկապես, երբ տրվում է միայն որոջակի սնունդ: յին կենտրոնի դրդելիության նվազումը տեղի է ունենում ռեֆլեկտոր Ճանապարծով,անմիջապես սննդի ընդունումից Հետո: Վաղ մանկության ժամանակաշրջանում պայմանական ռեֆլեքս-. ները շատ արագ են դոլյանում ձայնային գրգոիչների նկատմամբ ն ձամեմատաբար դանդաղ տեսողական կ մաշկածպային ու չերմային գրրուժն գրոիչների նկատմամբ: եթե պայմանական իջեցվում է գրգռիչի մինչն որոշակի սաճմանիչ, ապա պայմանական ոնֆլեքսի գոլացումը՝ դանդաղում է: դեպքում պայմանական կողմնակի գրգոիչներիբացակայության են 2--10 Հետո, մասնա-չ ռեֆլեքսներն արագ գոյանում զուգորղդումից վորապես այն դեպքում, երբ պայմանական գրգոիչն ամրապնդվում է ՀեւտոՖ ահպայմանով5--830 վայրկյանից Սննդային պայմանական ռեֆլեքսի գաղտնի ժամանակաշրչանը' 2Հ--3 տարեկանում ծավասար է 3--5 վայրկյանի,եսկ շարժողական: 0,3--0,5 վայրկ-սպայմանական՝ ռեֆլեքսի գաղտնի ժամանակաշրջչանը՝ յանի: տարեկանում շարժողական պայմանական ոնհֆլեքսի գաղտնի: ժամանակաշրջանըզգալիորեն պակասում է: Այդ տարիքում պայմանական ոենֆլեքսն արագ է ստեղծվում, Փիչ ավելի տնական է, քան կրծքային ժամանակաշրչանիվերչին: 1--3 տարեկանում պայմանական ոնֆլեքսը կարողէ ատեղծվել պայմանական գրդոխիչիառաջին իսկ կիրառումից, սպամիանգամից, գրգոի-հրբ այդ գրգոիչը նման է կայլ այն "

ի

|

չին:

դեպքում,

կեսին սկսում տարվա

պայմանական `

.

է գործել երկրորդ ազդաԽոսթը, որի ուսուցման ամենասկզբնականրարայինՀամակարգը՝ պրոցեսներն ունեն անպայմանական-ոնֆլեկտոր ծիք: է Հիշել, որ վաղ մանկության երեխայի ուսուցման Անձչրաժեշտ եսկ՛ ընքացքումՀ«խոսքը սկղբում դառնում է պայմանական :

կյանքի առաջին

Հետագայում՝ աղդանշան: ազդանշանների

ազդանշան,

կարելի է ասել, որչխոսբի ՀասկացումըջըմբոնումնՀիրենից ներ-կայացնում է մի պրոցես, որին մասնակցում են գլխուղեղի մեծ կիսագնդերի կեղնի տարբեր մասերը ընդ որում յուրաքանչյուր խոսթի՝ նկատմամբ մշակվում է մեծ քանակությամբ պայմանակահ-ունֆլեկտոր կապեր: նմանկապերի ճիմքում ընկածէ երեխալի ունակությունն :

-

«նտոդենեղզիՀամեմատաբար վաղ շրջաններում մշակելու պայմանական ոնֆլեքսներ դրգոիչների Փարաբերակցությունների նկատմամբ: նման ռեֆլեքսի մշակումը, որ ծնարավոր է 5 ամսական չասակից,իր բնական զարգացումն է կրում կյանքիերկրորդ տարվանից: նման ռեֆլեքսների ձնակերպման Հիմքում ընկած է փոխադարձ մակածման մեխանիզմը: Տարբեր տարիքի երեխաների Հեւտաղուոություններ ապացուցել են, որ գրգռիչների Հարաբերակցություններիվերաբերյալ մշակված ոնֆլեքսը տարիքի ծետ աստիճանաբար գերիշխում է բացարձակ ճատկանիշներինկատմամբմշակվող ռեֆլեքսի վրա: 1,5--Չ տարեկանից երեխայի շարժողական պայմանական ռեֆվեքսները մշակվում են ինչպես անմիջական, այնպես էլ խոսքային գրգռիչների նկատմամբ: Վաղ մանկության ժամանակաշրջանում,որքան մեծ են երեխանեդոլացած շարփը, այնքան ամուր են լինում անմիջականդգրգոռիչներից են ավտոմատացռեֆլեքսները, նրանք շուռ ժողական պայմանական Վում ն ջիչ ծն ենթարկվում կողմնակիգրգոիչների ազդեցությանը: 2--3 Կ«ոարեկանումմի քանի օրվա ընթացքում գոյանում են աննդային չարժողական ոնֆլեքսներ ժամանակի նկատմամբ: Այս տեսակի պայմանական ոնֆլեքսների դոյացումը պայմանավորված է գլխուղեղի կեղնի ազդարարային գործունեությամբ, կեղնի որոշակի տալու ունակությամբ: Արաղզդանչշաններ ժամանակամիջչոցներում «ռաքին՝ մաշկային, տեսողական, լսողականընկալիչները վաղ մանկության շրջանի սկզբից կապվում են խոսքային կենտրոնների ճետ: 1--Չ տարեկանում ծնարավոր է շարժողական դրական պայմանական ոնհֆլեքսներիմշակում խոսքային պարզՀաջորդական Ճամատարեկանում նման պայմանական ոռնֆլեքսնեՎիրի նկատմամբ: 3--4 փի մշակումը զգալիորեն կատարելագործվումէ: ժամանակի ռեֆլեքսների գոյացումը զդալի չաՀամալիրային «իով կախված են նյարդային Համակարգի ակտիվությունից, ուշադրույան կենտրոնացումիցհ մարզումից: երկու տարեկանից սկսած, Հիմնական պրոցեսների ուժի ավելացման, պայմանական ոնֆլեքսների արադ մշակման ու ամրապնդմանֆոնի վրա, պարղորեն երնան էն դալիս երեխայի բարձփադույն նյարդային դործունեության անջատական առանձնաչատկուեն դրդման ու թյունները: Վերչիններս արտաճծայտվում արգելակման «պրոցեսներիտարբեր ուժով, շարժունակությամբ ե Քյամբ։ Պայմանականռեֆլեքսների բավականաչափ արագ Հավելյալ պայմանական դրդգոռիչներից վաղ մանկության ժամանակաջրջանի երեխաների ընդճանուր առանձնաձատկությունն է: Հավելյալ `

ու

նյարդային

ի

ւ

Հավասարա

գոլացում

՛160

՛

-

գրգոիչներն արագացնում կամ դանդաղեցնում են: ուժեղացնում կամ թուլացնում են պայմանական սննդային կամ շարժողական այն ոնհֆդեքսներիզարգացումը որոնք մշակված էեն Հիմնականպայմանական գրգռիչների նկատմամբ: նշված ժամանակաշրջանիվերջին պայմանական ոնֆլեքաների զարգացում կամ դանդաղում, ուժեղացում կամ «դանդաղ», «ուժեղ», «թույլ», թուլացում կատարվում է «արագ, «շատ, «քիչ» բառերի ազդեցության տակ: 2--3 տարեկան երեխայի գլխուղեղի կեղնի «ամալիրային գործունեության ուժեղացման ֆոնի վրա բարդանում է խոսքը: 3-4 տարեկանում երեխան սկսում է Հարցեր տալ իրեն շրջաամեն ինչի մասին՝ «իսկ ինչո՞ւ. երեխայի մտավոր ու ֆիպատող արագ: կատարելագործվում զարգացումն ընթանում է շստ զիկական է բառապաշաէ խոսքային գործառությունը, մեծ չափով ավելանում, ՝

բը:

տարեկանում սկսում են գոյանալ Հետքային պայմանական ռեֆլեքսները, որոնք, սակայն, շատ ամուր չեն, մասնաճատուկ ն ճշգրիտ "չեն: եթե ստեղծված է լսողական պայմանական ոեֆլեքս որոշակի ուժի ձայնի Հետքի նկատմամբ: ապա ինչպես ձայնիայդ ուժի» այնպես էլ դրան մոտ ուժի ձայների նկատմամբ նույնպես գոյանում է ՀետՀետքային ոնֆլեքո։ 3 տարեկանում ոնֆլեքսների պայմանական Փերի գոյացումը պարզորեն արտաճայտվում է նրանց նկարելու ու առարկաներըխոսքերով նշելու մեջ: է նան, որ երեխայի շետքային ոնֆլեքսներն ասռՀատկանշական Հետ Համեմատած կա ոնֆլեքսների ավելի կատարյալ են: Հետքային տեֆլեքսը թույլ Էէ տալիս ծճարմարեցնելումանկական վարքը Հեռավոր ապազայի իրադրություններինն մեծ դեր է խաղում երեխայի Հեմազա կյանքում:

ժամանակաշրջանի

Վաղ մանկության երկրորդ կեսից գոլանում երկրորդ կարգի ոնֆլեքսներ, իսկ այդ ժամանակաշրջանի վերջերից ակսում են գոյանալ ավելի բարձր կարգերիռեֆլեքսներ: 3--4 տարեկանում Համալիրային պայմանական գրգռիչի կազմի մեջ մտնող գրդոիչներն ազդում են առանձին-առանձին որպես պայմանական գրգոռիչներ,ընդ որում ֆիզիկական մեծ ուժով են օժտված որոշակի այնպիսի գրգոիչներ, որոնք մոտ են դտնվում անպայման գրգռիչներինն ունեն կարնոր կենսականնշանակություն: Ռրքանչատ է լինում պայմանական գրգռիչների թիվը Հաջորդական Համալիրում, այնքան կարճ է լինում այդ գրգռիչների ազդման ն այնքան նրանք թույլ են արտաճայտվում գրդոիժամանակամիջոցը չի մեկուսացած կիրառման դեպքում: Համալիրը կազմող գրգոիչներից մեկի նկատմամբ արդեն 2--3 տարեկանում կարելի է ստեղծել բահն

11- 2252

-

ռնֆլեքս։ Համալիրը կազմող մնացած պայպայմանական ցասական. այս դեպքում առաջ են բերում դրական ռեֆդիդոիչներն մանական

լեքսներ:-

Վաղ մանկության ժամանակաշրջանի երեխաների պայմանական-

մեջ կարնոր նշանակություն ոռնֆլեկտոր դործուննության

է ձեռք բե-

րում խոսքը՝ որպես Ճամալիրային պայմանական գրգռիչ: ժամանակոշրջչանում, ճամեմատած Վաղ մանկության կրծքային Հնաժամանակաշրջանի Հետ, ծամալիրային պայմանական գրգոիչը րավոր է կազմել ավելի մեծ քանակության գրգոիչներից: Նշված ժամանակաշրջանիվերչերին լավ ամրապնդված պայմանական ռեֆլեքսը կեղնի մի ընկալող գոտուց կարող է անցնել այլ 1--Ց տարեկան երեխայի ոնֆլեկտոր գործունեուկեղեային գոտու: ամենալավ ժամանակը սնունդ ընդունելուց թյան Հետազոտեւթյան Ճետո ժամն է: Թերսնվող, Հլյուծված ու սակավարյուն երե-. առաջին խաների պայմանական ոնֆլեկտոր գործունեության վրա ճաշր թողնոմ է ընկճվող, ազդեցություն, ընկնում է Հետաքրքրությունը շրջա-. պատող միջավայրի նկատմամբ: 3--4 տարեկանում պայմանական ռեֆլեքսների ու պայմանական պարգելակումներիմշակման վրա դրականորեն է ազդում ընդօրինաայն, ինչ չի մշակվում 3 տարեկան կումը: Մասնավորապես մեկուսացած երեխայի մոտ, ձճնարավորէ մշակել նույն տարիքի, նույն զրիծողությունը կատարող չմեկուսացած երեխայի մոտ: Սակայն,ամեն ինչ չէ, որ յուրացվում է բոլոր ընդօրինակող երեխաների կողմից. երեխաների մի մասինձաջողվում է յուրացնել ինչպես դրական պայմանական ռեֆլեքսը, այնպես էլ նրա արգելակումը, մի այլ զմբի են Համեմատաբար արագ յուրացնում դրական պայմաՏրեխաները ն նական ոնֆլեքսը դանդաղ նրա արդելակումը, իսկ երրորդ խմբի են յուրացնում արգելակումը ր երեխաները արագ դանդաղ՝ղպայմանական ոնֆլեքսը: Դրղելի նյարդային տիպի երեխաների վրա պայէ աղմանական արգելակման մշակումը մեծ մասամբ բացասաբար ՞

՛

դում:

|

Մանկամսուրայինտարիքի երեխայի

պայմանական-ռեֆլեկտո

գործունեության ն վարքի «ամադրումը տվել է Հետնյալ արդյունքնեըը եքե երեխայի պայմանականարգելակումը լավ է մշակվում, նման ապա երեխան Հանգիստ բնավորություն ունի Չափաղանց շարժուն, անճանգիստ բնավորություն ունեցող երեխայի պայմանական ռեֆլեքսն էլ, արգելակումն էլ մշակվում են մեծ դժվարությամբ: Հաչ մեմատաբար դժվար, այնպիսի խնդիրների դեպքում, որոնք տրվում են կիորձադնետի կողմից վաղ մանկության րին, դիովել են ններոզիերնույթներ: `

ւ

.

ժամանակաշրջա քրհխան

՝՝

Վաղ մանկության ժամանակաշրչանումբավականին Հեշտ նն գոյանում պայմանական ռեֆլեքսները ներթին օրգաններից» մուսնա-չ վորապես սրտից» ընդ որում, սրտի աշխատանքի արագացման նկատմամբ պայմանական ոնֆլեքսներն ավելի Հեշտ են մշակվում, քանդանդաղեցմաննկատմամբ: Վաղ մանկության ժամանակաշրջանի կեսերից ե՛՛ վեգետատիվ, ն՛ ե՛ շարժողականպայմանական ոռնֆլեքսներՀնարավոր է մշակել ն՛ ազդանշանով, կոնկրետ, խոսքային 2,5--3 է վեեթե տարեկանում Օրինակ, լավմշակվում դետատիվ կամ շարժողական զայմանական Հակազդում ղանդի, նկատմամբ ե ապա զանգի ծնչումը փոխարինվում է «զանգ» խոսքով, "

"

բավականին

մասամբ ստացվում է այն նույն պայմանական Հակազդումը, ինչ ղզանդիՀնչելուց Այն դեպքում, երբ զանգի ձայնը դարձվում է դրական պայմանական ազդանշան, իսկ կապույտ լույսի զանգի Համակցումը՝արգելակային ազդանշան, ապա «կապուլտջ խոսքի ավեէ բերում լացումը զանդի գործողությանը միանգամից առաջ արդելակային ներգործություն Այս կամ այն գրգռիչի նկատմամբ մշակվող պայմանական-ռեֆլեկտորկապը գոյանում է ոչ միայն կոնկրետ գրգռիչների նկատմամբ, այլն գրգռիչները նշանակող խոսքի նկատմամբ, նույնիսկ այն դեպքում, երբ խոսքը մինչ այդ չի օգտագործվել: Նոր կապը զանգի Հնչման ծակազդման միջեերեշարժողական վան է գալիս որպես ավելի լայն ուղեկապ, ընդգրկելով, ինչպես նոր, այնպես էլ նախորդ կապը: Մանկապարտեզիերեխաներիկրտսեր երկու խմբերում «գիրք» Քառինկսաձոմամբմշակվել է պայմանտկան ռեֆլեկտոր կապ, շարժողական ոնեֆլեքս՝ Հետնյալ կերպ: Առաջինխմբում մեկ շարժողական կապի մշակմանՀամար տրվեց 500 զուգորդում: երկրորդ խմբի երեխաներին տրվեց լրնդամենը 0 զուգորդում: ԴրանիցՀետո կատարվեց ստուգիչ փորձ տարբեր գրքերի մեջ «Ընտոոր առաջին խմբի ընտրել գիրք»ծրածանգով: Պարզվեց, հրեխաներն են Րում այն գիրքը, որ տեսել էին փորձիժամանակ: Երկրորդխմբի երեխաներըսկզբում նույնպես ընտրում էին իրենց ցույց տրված գիրչ ն Հետո Քըչ միայն որնէ գիրք, այլ խոսքով՝ տարբերակում էին: Ավենոր, երրորդ խումբը, որում 20 տեսողական-շարերեխաների լացվեց Ժողական պայմանական-ռեֆլեկտորկապերի ստեղծման ամրապնդման ժամանակ ցուցադրվում էին տարբեր գրքեր: Պարզղզեց, որ այս խմբի երեխաները ճակազդում էին նույնակելւվ, ինչ առաջին խմբի երեխաները,այսինքն՝խոսքնընդչանրացնող ազդեցություն: չթողեց: Պետք էր ենթադրել, որ խոսք ընդծանրացնում է տարմեծ

ու

-

-

ու

-՛

'

պ

ա

.

պայմանական-ոնֆլեկտոր

-

՛

ու

`»

-.

յուրաքանչյուր

»

Փորձի Համար առարկաներ:

դաստիարակը ցուցադրում է եղնենին ծառը: նրբ երեխաներինառաջարկում է նկարել եղննի կամ ծառ, է նկարել բույս, նրանք նրանք նկարում են, իսկ երբ առաջարկում բառի Հարցնուժ են՝ ինչպիսի՞ բույս: Փորձից պարզվում է, որ «բույս» տարեկանում ունի լայն ընդճանրացնողաղղեցություն:

բեր

նա

ու

"3--4

ընդճանրացնող գործառության Խոսքի

ձնակերպումը ներկայումս ընդունված Հետնյալ ձնով: Ամբողջականացման(ինտեգրացիայի) առաջին աստիճան, երբ խոսքը փոխարինում է որոշա կի առարկայի զգացողական պատկերը. օրինակ «վյալյա»,որ նշանակում է միայն տվյալ տիկնիկը Այստեղ խոսքը Համարժեք է մի կոնկրետ առարկայի զգացողական պատկերին: Ամբողջականացման նշված է կյանքի երկրորդ տարվա սկզբին: երկրորդ աստիճանըմատչելի ամբողջականացում կա, երբ մի խոսքը Ճճամասեռ առարՀ աստիճանի մի քանի զգացողականպատկերներէ փոխարինում, այսինքն՝ կաների «վյալյան» վերաբերում է մի քանի առարկաների, որոնք ունեն ընդանուր ձատկանիչշներ, ընդծանուր նշանակություն, կամ ավելի է պատկերացնել

պարզ՝«Լյալյան»ոչ միայն

այս,

տվյալ

նիկներ էլ կան: Ամբողջականացման այս

է, տիկնիկն

այլե ուրիշ տիկմակարդակը կարող է ար-

տաճայտվել կյանքի երկրորդ տարվա վերջին ն երրորդ տարվա սկրզբին: Ամբողջականացմաներրորդ աստիճանի դեպքում մեկ խոսքը սիոխարինում է է, տիկնիկն

ոչ

մի շարք. առարկաների

Համասեռ

գնդակը,

ե՛

խորանարդիկներ

օխաղալիք»՝ ե՛ Ամբողջականացման

աստիճանի դեպքում մեկ խոսքը պարունակում է նախորդ աստիճաններիմի շարք ընդչանրացումներ: Օրինակ, «իր» "խոսքը(ժի բան, գույք իմաստով) իր մեջ պարունակում է «խաղալիք», «Փագուստջ, «կածույք», «կերակուր» խոսքերով տրվող ընդծանրացուժը: նշված չորրորդ

է կյանքի. աստիճանի երեխաներիմեջ զարգանում ընդծանրացումը "

ծինդերորդ տարում:

:

|

Պարզվածէ, որ Հնարավոր չէ Հասնել երեխայի ընդճանրացման ավելի բարձր ատսոիճանների,չանցնելով՝ նախորդ, «Համեմատաբար ցածր-աստիճանները:Խոսքի ամբողջականացնող գործառության տարբեր աստիճաններիղարգացմանժամկետներիտարբերությունները, ինչաստիճաններիխիստ Ճաջչորդականզարզացման առանձնա վկայում են այն մասին, որ այդ տարբերություննեՀատկությունները պես նան

այդ

րի ու առանձնաՀատկությունների Հիմքում ընկած կոնկրետ ֆիզիոլոգիական մեխանիզմներնունեն բարդության տարբեր աստիճաններ: `

Բազմաթիվ շետաղոտություններով Հաստատվել

աստիճանի ամբողջականացնող6 խոսքը

`

է,

կապվում

` առաջին

որ

է

անմի-

՝

-

գ

ջական զգացողության Համալիրի ետ երեխայի շփվելու ընթացքում» կամ, ավելի ճիշտ, ճամալիրի Հատկանիշ բաղադրիչներից առաջ բերՀետ, որ առաջ է գալիս տվյալ ծամալիրի ված այն զգացողության ֆիզիոլոգիական ամենաուժեղ բաղադրիչի ծետ երեխայի շփվելու ընպետք է ասել,որ նման բաղադրիչ է առարկայի քացքում:Սկզբում այն զգացողական բաղադրիչը, որն առաջ է բերում աշխույժ կողմնորոշային Հակազդում: Մասնավորապես, սկզբում ազդում է առարկայի գույնը, իսկ 2ճետո այն բաղադրիչը, որ Համեմատաբար ուժեղ ամրապնդվում է երեխայի կյանքի փորձով: եվ Հետո միայն այլ Հատկանիշ`

.

բաղադրիչները: Այն դեպքերում, երբ խոսքը դառնում է երկրորդ աստիճանի ամբողջականացնող, նշված Հարաբերությունները որոշչափով բարդանում են, նքե մի առարկայի մեջ նրա մի էական Հատկությունը ընդնման գծվում է երեխայի Համար, ապա ուրիշ, բայց առարկաներում նշված Հատկությունը ՀամատարածմանՀետնանքով սկսում է առաջ նույն ոնֆլեկտոր ներգործությունը: բերել ի դեպ, նման ՀամատարածվածՀակազդումը դրսնորվում է 1--1,5 տարեկան երեխաների մոտ: ինչպես վերը նշվեց, 1--15 տարեկան հրեխան, որ նոր է սովորել «Հայրիկ» բառը, այս բառով դիմում է տղամարդկանց: ճամարյա բոլոր անվաԱյն խոսքը, որ երեխան օգտագործում է մի նարկման Համար, դառնում է այդ առաիկայի էական «Հաատկության է ուրիշ տղամարդՀամարժեքը: եթե «Հայրիկ» բառը օգտագործվում կանց նկատմամբ, ապա այն ընդճանրացմանառաջին աստիճանի տարբերակմամբ դառնում է տղամարդու տարբերակող էական Հատկության է տղամարՃամարժեքը: Այլ խոսքոնհ|,«ճայրիկի» ճամարժեքը դարձել դու Համատարածման երնույթը տեսքը: Որոշ դեպքերում զգեստն չի անցնում տարբերակման, այլ ընդծակառակը, ամրապնդվում է, քանի որ գոյություն ունի տղամարդկանց մոտավորապես նման ձերո Հայրը,որը մշտապես գոյություն ունի երեխայի կյանքում, նրա կենէ նույն ամրապնդումը: Պետք է նշել, սակայն, սափորձում ստանում նան որ այս ինչպես ընդծճանրացման,ծաջորդ մակարդակի երնույթի, նուրբ ծետազոտուչֆիզիոլոգիական մեխանիզմների թյուն է պաճանջում: զարգացման ֆիզիոլոդիական Հիմքը կազմում Ամբողջականացման է գլխուղեղի մեծ կիսագնդերի կեղնում ժամանակավոր նյարդային կապերի Համակարգիգոյացումը: Վերջինսձնակերպվում է այն նյարդային որոնք գոյանում են կեղնումերկու զգայական օջախների կապերից, Հաջորդականդրդման դեպքում, այսինքն՝ այն դեպքում, երբ կապ է «զգայական» կապերի՝ն այն կապերի միջն, որոնք արգե-

առարկայի

ու

բացաճայտումբ

տողժված

չունեն անպայման գրգռիչով ամրապնդելիս: Գոյություն երկրորդ Համակարգերի լուրաառանձին՝ առաջին Հատուկ ժամանակավորկապեր: Անկասկած, անմիջական գրդոիչների ամբողջականացումը նարավոր է միայն այնպիսի նյարդային Համակարգերի Հիման վրա,

լակումեն

ազդարարային

ու

.

որոնք ընդգրկում են Հավասարթվով պգայական ու անպայման Խոսքն ինքնրստինքյան ունի ամստացվող կապեր: ամրապնդմամբ ն կարող է ամբողջականացնել այն բողջականացնող նշանակություն դեպքում, երբ զգայական կապերը գերիշխում են իրենց քանակուԹյամբ: Չնայած՝ակնչայտէ ժամանակավոր կապերի վճռական նշանակությունն ամբողջականացման գործառության զարգացման մեջ, սաամրապնդման ընթացքում էական է նան կայն անպայման է, որ անպայման դրգոիչի ամստեղծվող կապերի դերը: Հաստատված րապնդման գործողությանմեխանիզմը ոչ այնքան ճամապատասխան

գրգոիչի

ենքակեղնային կենտրոնի ուղղակի դրդմենմեջ է, որքան կեղնային զգայական օջախներիդրդման ւժեղացման մեջ: Մեծ Հետաքրքրություն է ներկայացնում երեխաների խաղային գործունեության ուսումնասիրությունը: ինչպես Հայտնիէ, այդ դործունեությունը տարիքային ղարգացման ընքացքում անցնում է առարկայի Հետ երեխայի պարղ՝ անկանոն գործողությունննրից դեպի կառուցման գործողությունը: Այդ անցումը, ըստ 1. Ա. Օրբելու, տեղի է ունենում երեխայի կողմնորոչային Հակազդման՝«ի՞նչ բան է» ն «ի՞նչ կարելի է անել» ռեֆլեքսների «երկատման» ֆոնի վրա: երեխայի վարէ Քի այս ձեր Հանդիսանում այն բարդ գործողությունների սաղմը, որոնք աստիճանաբարու առաջընքացաբարղարդանում նն ճանաչո-չղական ն աշխատանքայինպրոցեսներում: Հոգեբանության հ մանկավարժուՏարիքային ֆիզիոլոգիայի, թյան առջն մեծ խնդիրներ են դրված երեխաների ինլպես առաջին այնպես էլ ամբողջականացման բարձր մազդարարային Համակարգի, մքակարդակներիուսումնասիրության մեջ: Առաջին կամ կոնկրետ ազդարարային Համակարգի Հետազոտուէ փյուններում անչրաժեշտ տարբեր տարիքի երեխաների վերլուծիչային ճամակարգերի փոխազդեցության, այդ Համակարգերիմարզվածության աստիճանի՝ Հետաղոտությունը: Հատուկուշադրության է արԺանի խոսքի ամբողջականացնող գործառական ղարգացման պրոցեսըյ ոչ խոսքային խոսքային շարժաղզգացողությունների Համեմատական դերի վերլուծությունը: Ուսուցվողնոր խոսքերի լրիվ ու Ճիշտ ըմբոնելուն, անկասկած, մեծ չափով օգնում են մանկավարժի գործողություններն ու ցուքումները: Այդ տեսակետից Հատկանշականէ Հետնյալ օրինակը: Կ

'

.

.

ու

"

-

Մանկապարտեզիկրտսեր խմբի դաստիարակն իր Համար սովոսչրություն է դարձրել ղարապմունքների ժամանակ ոտքի վրա կանգնած երեխային նկատողություն անել ասելով՝ «Մի կանգնիր, ինչպես կաստուգման նպատակով Հույքըջ: Այս խմբի երեխաների գիտելիքների մեթոդիստ մանկավարժի երեխաներին տրված այն ձարցին, թե «ի՞նչ բան է կածույքը» նրանցից շատերը պատասխանեցին՝«կաՀույքն այն է, ինչ կանգնածէ»: նախադպրոցականՀասակի երեխաների դաստիարակներին ե ծնողներին անչրաժեշտ է Հիշել, որ երեխաների ծանրաբեոնումն դերծանրաբեռնումը մեծ մասամբ ճանգեցնում, է ննրոտիկ վիճակի: Սկզբնականժամանակաշրջանումծանրաբնոնվողերեխաների մի մասը սկսում է պաշտպանվել քիչ դանդաղ խոսելով, վանկեր կամ ամբողջական բառեր բաց թողնելով,իսկ երեխաներիմյուս մասը է նրանով, որ սկսում է խոսել արագ, ոչ պարղ: բայց Կվզաշտպանվում են ննրոտիկ վերջո, երկու էլ ընկնում ի տիպի երեխաներն Սակայն, Հիվանդագին վիճակի մեչ: Արագախոսությունը ն դանդաղախոսուեն թյունը կարող Հանդեցնել նույնիսկ կակազության: նոռրճալ, առողջ երեխայինյարդային գործունեության տիպաբանական առանձնաչատկության մեջ չափաղանց ցուցադրական է Հիմնական նյարդային պրոցեսների Հավասարակշոռությունը,որը ճամարվում է.գումարային ցուցանիշ: Ուսումնասիրելով վաղ մանկության ժամանակաշրչանիերեխաների խառնվածքը, կարելի է «Հայտնաբերելնրանց կատարած նկարների շատ բնորոշ առանձնաձատկություններ։ Մանկամսուրային բիքի անջավասարակշոված խառնվածքի երեխաները սովորաբար նկարում հն խոշոր մասշտաբներով:վրձնային քսվածքները՝ ջրաներկերով նկարելիս մեծ մասամբ ներկաբծերով նեն, ուղիղ չեն, են ունենում: նման նկարները շատ քիչ մանրամասներ երեխաները են ձգտում գունային ցայտերանգների: Դրան Հակառակ, Հավասարակշոված երեխաների պատկերած նկարները մանը են, նկարներում Համեմատաբար չատ են մանրաչ մասնությունները, իսկ գունաներկերում գերիշխում են ոչ նրբերանգաչ յին վուգորդումները: Փորձիընթացքում երեխաները նկարում են մի առարկա՝սկզբում մեծ, լրիվ թղթի վրա, ապա նույկ պատկերից նկարում են այլ, կիսային չափի թղթիչ ն այս նկարն ավարտելուց Հետո՝ ուրիշ քառորդային չափի թղթի վրաւ-Այս գիտափորձի շնործիվ «Հնարավոր է պատկերել Հավասարա-չ կշոված ն չծավասարակշոված երեխաներին. Առաջինների կողմից առանձինթղթերի վրա պածպանված է լինում նկարված առարկայի `

ու

ու

տա-

՛

՝

|

-

:

մասշտաբը:

-

՝

Անճավասարակշովածների կողմից թղթի մասշտաբի պաճպանումքիչ է լինում:

չափերիդնսքում տարբեր

Վաղ մանկության ժամանակաշրջանումնլարդային պրոցեսների ինչպես ճավասարակշոռությունը, ալնպես էլ ուժն շարժունակությունը գնաշատում են սաչմանվածտիպերով: Ընդ որում նշված ժամանակաշրջանի Համար ծատկանշական է առաջին ն երկրորդ ազդարա-չ րային Համակարգի գործունձությունը՝ Վերջինիս որոշակիգերիշխմամբ: ու

բազմա-

'

կյանքի առաջին տարվա ընթացքում գոլանում են շատ ղան ու բազմաթիվ պաղմանականոնֆլեքսներ, զարգանում է արգելակային պրոցեսը, բարձրանում է գլխուղեղի կեղնի դիմացկունություն արտաքին գրգռիչներինկատմամբ: Առաջինտարվա վերչին սկսում է զարգանալ խոսքային գործառությունն առանձին խոսքային Հնչույթների ձնով: Վերջիններսամրապնդվում են ձայնային սարքի՛ շարժազգացողական գրգռումներով ն տարբեր անպայման գրգռիչներով: երկրորդտարվա սկզբին երեխայի արտաբերմանձայները պարզագույն ճամալիրների ձնով ունեն խոսքերի նշանակություն: Նշված ժամանակաշրջանիցսկսած երկրորդ րարային Համակարգըշատ արագորեն է զարգանում:

ազդա-՝ ,

զգալի չափով կատարելագործվում է շարժողական վերլուծիչի գործունեությունը, ձնակերպ-

երկրորդ տարվա սկզբից զարգանում

վում րը» բար

սկսում ստեղծվում ն

են են

ու

ճշտվել կարնհորագույնշարժողական ճակազդումնե-

շարժումներիփոխադարձա-չ մկանային տարբեր

իրար կապված շատ պարզ ինքնատիպ շարժողական ռեֆլեքսներ: ժամանակաշքջանում ընդարձակվում են առարկաների ու այդ

Նույն

նշանաաշխարճի երնույթների պայմանական-ոռեֆլեկտոր միջոցով: ձայնային ճամալիրների կում-անվանարկումները՝

շրջապատող

են նոր Միաժամանակձնակերպվում դնակցիաներ, որոնք բավականին արագ Հետ: վին նշանակության

ռնֆլեկտոր պայմանական-

իրենց խոսքակապվում են

կյանքիերկրորդ տարվա ընթացքում, երեխան սովորում է ստեղծել խոսքային

թյուններիձնով:

ռեֆլեքսի Պայմանական

ընդօրինակման չնորձիվ, կարճ նախադասու-

չզքանձր

զարգացման փուլերն Հիմնական

այո

ժամանակաշրջանում Համեմատաբար կարճ են, քան նախորդ տարիքային փուլերում, ընդ որում, բոլոր տեսակի պայմանական ռեֆլեքս-

ների մշակման Համար ձամեմատաբարքիչ թվով պայմանական ու անպայման գրգոիչի զուգորդում է պաճանչջվում:Դրա կարնոր նախա-

դբրյալն է գլխուղեղի բարձրագույն բաժնի՝ մեժ կիսագնդերի կեղնի բարձրաստիճանղարդացումը: 5 տարեկանում ավարտվում է գլխուղեղի կեղնի մեծ, միջին մետածության փոքր բրգաձն նլարդաբջիջներիզարգացումը: 5,5--6 7. բեկանում լրիվ Հասուն է կեղկային շարժողական գոտու 4 դաշտը: են 8, 6, 9,.19, դաշտարեկանում իրենց զարգացումն ավարտում տերը, ընդ որում 8,9, 10 ն 11 դաշտերում նյարդաբջչային խտություէ Հասուն նը Հասնում մարդու մակարդակի խտության: 7-ից մինչն 10 զարգանում է ճակատային տարեկանը շատ ինտենսիվորեն աճում գուտու կեղնային դաշտը: տարեկանում այս դաշտի մակերեսը կազմում է Հասուն մարդու կեղնային ղաշտի մակերեսի 2340-ը: 6-7 տարեկանում ինտենսիվորենզարգանում է ճակատային գոՀ 45 դաշտը: Ճակատայինկեղնի դաշտերի մեծ մասի զարգացումն այս տարիքում պայմանավորում է կրտսեր դպրոցականների «ոգեկան բավականինլավ զարգացումը: ՛

2:

ու

ու

տու

:

«Հնյարդամկանային կեղնային ղզարգացողական

դաշտն տարեկանում բավական խոշոր է, ունի նոսր տեղակայում: 6 տարեկանում 1 դաշտի լայնությունը շատ մուռ է Հասուն մարդու կեղնային 1 դաշտի լայնությանը (2,5 սմ): -՛ 6--6,5 տարեկանում լրիվ ավարտվում է մաշկամկանային զգաՑ (4 դաշտերի նլյարդաբջջային տարբերակումը, արագ ցողության են աճում ու 5, 2 ն 43 դաշտերը: զարգանում Տեսողական գուտու դաշտն իր կառուցվածքով 5 տարեկանում են 7 Համարյա լրիվ զարգացած է, իսկ 18, 19 դաշտերըՀասունանում տարեկանում: 6--7շ տարեկանում ամբողջական տեսողական գոտու մակերեսը Հասնում է Հասուն մարդու տեսողական գուտու4490-ին: 6 տարեկանում Հասունանում են 20, 21, լառղական` գոտու շ դաշտերը, իսկ տարեկանում ամբողջ լսողական գոտին իր կառուցվածքային զարգացմամբ Համարյա չի տարբերվում Հասուն մարդու նույն գոտուց: սկզբին բավականին լավ Առաջինմանկության ժամանակաշրջանի ու ղարգացած է շարժողական մաշկամկանային, ինչպես նան տեսողական ու լսողական զգացողությունը, ընդ որում ճամարյա բոլոր կեղնա-Հեն սննդային ու յին վերլուծիչներից մշակվոմ պաշտպանողական տարեկանում շատ լավ արտածայտված պայմանական ոռհֆլեքսներ։ է շարժողական վերլուծիչի գործառական ակտիվությունը: Պրուրիոռեցեպտիվ պայմանական ոնֆլեքսներն այս տարիքում պարղ են մշակվում, ամուր են ինչես սննդային, այնպես էլ խաղային ման դեպքում: կյանքի բնական պայմաններում 6--7 տարեկանում ավրապընդդեռկս

գոտու՝

:

՝

ամքագընդՏ

վում է կեղնային շարժողական վերլուծիչի շարժաղգացողական բչիչների կապը բրգային ուղու շարժողական բջիջների ճետ, որի ՀեւտնանՀ են կամայական շատ քով այդ տարիքում կատարելագործված շարժումներ: Բջջակնրովածքային տվյալներով ճաստատված է շարժողական վերլուծիչի դաշտի բարձրաստիճան զարդացումն առաջին մանկության ժամանակաշրջանիսկղբին: Ֆիզիոլոգիականտվյալներով Հաստատված է 6--6,5 տարեկան երեխայի ամբողջական շարժողական արագ վերլուծիչի կատարյալ գործունեությունը: Այս տարիքում շատ (2--Յ զուգորդումից Հետո) մշակվում են դրական պայմանական ոնֆլեքաները շարժաղգացողակածգրգոման նկատմամբ. 6 տարեկան Քրեխայի շարժաղզգացողականազդանշանների տարբերակումը կազմում է 1" (այն ժամանակ, երբ 4--5 տարեկան երեխայի այդ տարբե-չրակումը կազմում է 2-): ՝

.

՛

,

-

Առաջին մանկության ժամանակաշրջանի սկզբին բավականին են մշակվում ծպային նուրբ տարբերակումներ դրդոումների նկատմամբ, որին ծամապատասխանումէ մաշկային վերլուծիչի բարձրաստիճան կառուցվածքայինղարդացումը: 6--շ տարեկանում Հավասարակշոային ' պրուրիոռեցեպտիվ են ավելի ընդծանուր առմամբ մշակվում ապլայմանական ոնֆլեքոներն մաշկածպային պայմանական ռեֆլեքսները: Օ6Մասնավոարագ, րապես, Հավասարակշոսյին վերլուծիչներից դրական ու բացասական պայմանական ռեֆլեքսները 5 տարեաննդային ու պաշտպանողական կանում մշակվում են արագ, 4 ղուգորդումներից ճետո ն բավակպնին ու

քան

են: ամուր

է Հոտառականվերլուծիչի գործունեության ոլորտում անՀրաժեշտ Հիշել ամենաթույլ Հուտերի տարբերակումը առաջին մանկության ժատարեկանից Հեշտանում ե արագանում սկղբից: 6--7 մանակաշրջանի 4 Համային պայմանական ոնջֆլեքսների տարբնրակումների մշակումը: Հատկանշականէ, որ Համային ձայնային դրգռիչների նկատմամբ Հապայմանական ոնհֆլեքսիմիաժամանակյա մշակման ընթացքում արագ է մշակվում 6 տարեկան երեխայի պայմանական մեմատաբար տեֆլեքսը ճամային վերլուծիչից: Լսողական վերլուծիչի բարձրաստիճանզարգացումը թույլ է (իս մշակելու 6 տարեկան երեխայի լսողական պայմանականռեֆլեքսՀետո, իսկ 2 տարեկան երեխային 2--3 ները Յ--4 ղզուգորդումից զուգորդումից Հետո 8 տարեկան երեխայի ականջը ընկալում է 12-ից Հերց Հաճախականությանձայները, առավել ղգայնումինչե 20.000 Հերց ծաճախականությանձայներին». թյուն ցուցաբերելով Չ2000--3000 կեղնային բաժիններով իր ենթակեղնային Լսողական վերլուծիչն ու

տա-

ու

`

է 7 կառուցվածքայնորեն ն գործառությամբ Համարյա լրիվ Հասուն տարեկանում: Առաջին մանկության վերջերին ժամանակաշրջանի սկսում է ամրանալլսողական վերլուծիչի գործառական կապը տեսոչղական վերլուծիչի ճետ. Այս կապը մեծ չափով նպաստով) է բանավոր "ու գրավոր խոսքի ղարգացմանը: ծետ Տեսողական վերլուծիչը Համեմատած հրիտա6 տարեկանում այն որոշ սարդ տարածական վերլուծիչ է: չափով է պակաս կազմակերպված: Սակայն տարեկանում երեխայի տեսո» ղական վերլուծիչներից ծնարավոր է մշակել բազմաթիվ ամուր պայմանական ոնֆլեքսներ լուսային ու գունային գրգռիչների նկատմամբ: Այդ տարիքում 4նարավոր է տեսողական տարբերակումների բավականին արագ մշակում իրար մոտ կանգնած լուսային գրգռիչների նկատմամբ: 5--7 տեսողական վերլուծիչը գործում է լսողական, շարժողական մաշկային վերլուծիչի Հետ սերտ կապի մեջ: Արդեն 5 տարեկանում երեխայի տեսողական ղգացողությունը զուդորդվվում է շոշափելիքի ն ակնագնդերիմկանային սեփական ընկալիչների զգացողության ճետ. Տեսողական, շոշափելիքի ու մկանաչոդային զգակեղնային վերլուծիչային կենտրոններիմիչն կապի ամրացողության է տաոլնդման Հետնանքով 6 տարեկանում բավականին ու րածության ձնի ընկալումը: 6--7 տարեկանում Հնարավոր է դառնում ինֆորմացիայի փոխանչ ն ընդճացումը տեսողական վերլուծիչից մաշկաՀչպային

լառղականի,

-

տարծկանում ու

զարգացած

Վերլուծիչին

կառակը:

մուտ սկսում է զարգանալ Կարա տարեկանից երեխայի թղթի վրա ,պատկերված նկարներով:6 Տի Ճանաչման ունակությունը տարեկանում այդ ունակությունը բավականին լավ զարգանում է: ՀեՉ--3 տարվա այն ընթացքում, ավելի է կատարելագործ-՝ տագայում,

3-4

`

վում: Աստիճանաբար

դանդաղ է զարգանում գունաղգացությունը: ժամանակաշրջանի սկզբին մանկության արդեն սկսումէ Առաջին դեղին գույնի, դունազգացությունը սկզբում կանաչ ղարգանալ ապա՝ կարմիր ու կապույտ գույնի նկատմամբ: 2,--Տ տարեկանում արագ մշակվում են շարժողական պայմանական ոնֆլեքսներ տարբերակումներ զանազան դունային դգրգոիչնեչրի նկատմամբ: 6 տարեկանում շատ Ճեշտանում է տարբերակումնեորի մշակումը իրար մոտ կանգնած գունային գրգռիչների 4--5 տարեկան երեխաների մեծամասնությունը առարկաների մասին իրենց արտածայտություններումարտացոլում է,ավելի շատ ձենը,քան գույնը. Ձեն այս երեխաների Համար, ըստ հրնույտարիքի ու

ու

`

ու

նկատմամբ:

2-Ղ

թին, ունի ավելի մեծ նշանակություն, քան գույնը: եթե շրջապատող ապա մանկապարտեզիսանն առարկաները դիտվում են իրենց ձեով հր ուշադրությունըբնեռումէ գույնին: 3--6 տարեկան երեխաների դրդման պրոցեսի ճառագայթման աստիճանը կախված է գլխուղեղի մեժ կիսագնդերի կեղնի զարգացման աստիճանից: Այն առաջին մանկության սկզբին նեղ է, կրծքային ժաՀետ ծամեմատած: մանակաշրջանի ՏարիքիՀետ, մինչն առաջին մանվերջը, այն դառնում է ավելի նեղ: կության ժամանակաշրջանի Դրդմանպրոցեսը մինչն 6 տարեկանը շատ անկայուն է' Դրա Հետնանքովդրդման կեղնեայինօջախներն արագ փոփոխվում են, որի Հետ մինչն 6 տարեկան երեխաների ուշադրությունը նույնկապված՝ է: պես շատ անկայուն 3--6 դրդման պրոցեսին ներչատարեկան երեխաների կեղնային տուկ է ընտրողական ճառագայթումը: Այս տարիքային ժամանակաէ բերում շրջանում երեխայի աջ ձեռքի ոռնեֆլեքսիմշակումն առաչ նան ձախ ձեռքում: նույն ռեֆլեքսիմշակում Մինչն6 տարեկան երեխայի աջ ձեռքից, շարժողական պայմանական ոնֆլեքսի ամրապնդման չետ, դրդումն աջ ձեռքի մկանների է ձախ կծկումն ապածովող կեղնային նյլարդաբջիջներից տարածվում Դրդման այսձեռքի մկանների կծկմանն իրավասու նյարդաբջիջներին: պիսի ճառագայթման Հետնանքով, մինչն տարեկան երեխաների ու ձեռքերի մատների շարժողական պլարզունակությունները մշակվող ռրոշ տարբերակվածչեն լինում: 6--6,5 ընտրողական տարեկանում ճառագայքման վերացման Հետնանքով երեխայի ձեռքի ու մատների են դառնալ ճշգրիտ, տարբերակված: շարժումներըակսում պարզորոշ Այդ, սակայն, չի կատարվում միանգամից: եթե ձեռքի շարժողական ունակությունները սկսում են մշակել միայն 6 տարեկանից, ապա 2, նույնիսկ 8 տարեկանում երեխայի ձեռքի ն մատների"շարժումները լավ տարբերակվածն ճշգրիտչեն լինում: Առաջին ժամանակաշրջանիսկզբներից Հեշտանում է ինչպես առկա, այնպես էլ Հետքային պայմանական ոնհֆլեքսների պայմանական ռեֆլեքսները, որոնց Հետ մշակումը:Հետքային է Հիշողությունը, արդեն 6 տարեկանում` զգալիորեն կապված ն են բավականին ճշգրիտ յուրաշատուկ.. Օրինակ, եթե մշակվել է` (սողական պայմանական ռեֆլեքս ձայնի որոշակի ինտենսիվության նկատմամբ, ապա Հետքային ռոհակցիաներնան է դալիս ձայնի միայն "այդ, որոշակի ինտենսիվության նկատմամբ: Պետք է Հիշել, որ Հետռեֆլեքսների վաղ մշակման պայմաններում քային պայմանական զգալիորեն Հեշտանում է 6 տարեկան երեխայի Հետաձգված՝առաչադրանքների կատարումը: Հետքային ժամանակաշրջանիտնողությունը `

՛

մանկության

՝՝

10--15 միջինը

րոպես Զեռքբերովի շատ ունակությունների ստեղծումն նրանց կայունությունը 6--7 տաբեկանում մեծ չափով բարձրանում է նկարելու պրոցեսում, ինչպես նան խոսքային ազդանչշանավորմանպայմաններում: ՏՓ--6 տարեկանում ու լավ արտաձչայտվածէ երեխայի ֆիզիկական շարժումների ծամաճարաբերակցումը: խոսքային արտաձայտությունների Ընդօրինակման ոնհֆլեքսներիառկայության պայմաններում 6--7 տարեկանում է Հասուն երեխան արագ յուրացնում մարդու առանձին շարժումները խոսքերը ն նույնիսկ խոսքային շղթաները: Դրա ծետնանքով արդեն 5--6 ստեղծվում ու ամրապնդվում են շարժողական տարեկանում

կազմում 6--6,5 տարեկանում

է

ու

խոսքային նույնատիպ պայմանական-ռհֆլեկոոր շղթաներ: Վերջիններիս շնորչճիվ երեխան կարողանում է ինքնուրուլնորեն արտաՏայտել իր օրգանիզմի առանձին Համակարդգերում կատարվող պրո-չ պեսները: Գլխուղեղի Համակարգային պրոցեսների առաջընթաց զար5--6 տարեկանում ընթանում է ինչպես առաչին, այնպես էլ գացումը զարգացման պայմանծրկրորդ ճամակարգի տւ

ներում:

ազդարարային՝աան

Համակարգի զարգացումն

կոնկրետ ազդանշանային Առաջին,

այդ

տարիներին ուղեկցվում է ներքին արգելակման ների բավականին Ճեշտ մշակմամբ:

բոլոր

.

տարատեսակ-

երեխայի շարժողական գործառությունը սկսում է կապվել խոսՀետ Փային դործառության առաչին մանկուցյան ժամանակաշրջանի Ա ՛ակզբներին՝տարեկանից: ԱրտաքինաշխարՀի Հետ երեխայի ծանոացման զարգացումը, նրա ակտիվ մասնակցությունն մանկական նրանց րընղօրինակումը խաղերում, կապը Հառուն մարդկանց Հետ, 4--4,5 տարեկանում բարձրաստիճանզարդացման է Հասցնում խոսքային դործառությունը 4 տարեկանում երեխան սովորաբար չատ Հարցեր է տալիս շրջապատիերնույթների մասին: ՝

.

տարեկանում ավելանում-է երեխայի խոսքային պաշարը: մասը Հասնելով 700-ից մինչն 1100 բառի, ընդ որում բառերի մեծ գտնվում է բարդ ն բավականին կայուն խոսքային ամակարգերում: 4,5--5 տարեկանում երեխան ազատ խոսում է եր մայրենի լեզվով: 5 տարեկանից երկրորղ ազդարարային Համակարգում սկսում է ստնղժՅ--4

վել վերացական մտածելակերպը 6 տարեկանում մեծ չափով ամրապնդված խոսքային դործառության պայմաններում ստեղծվում է տարեկանումգլխուղեկարդալու ն գրելու Հնարավորությունը: 6--6,5 զարգացման, զգալի աճի ու ղակեղնային վերլուծման Համադրման նան ուժեղա տարբերակման պայմաններում, ինչոլես Հույզերի նուրբ նում

են

արգելակմանպրոցեսները: ներքին, ձեռքբերովի ՞

՝

-

Առաջինմանկության ժամանակաշրջանիսկզբից սկսոմ է ձնատիպը: Վարքի տարվորվել բարձրագույննլարդային գործունեության

բերություններով արտածայավող տիպոլոգիական չորս տարբերակներում զգալի տեղ է գրավում ինչպես ֆենոտիպը՝ ձեռքբերովիՀատկաայնպես էլ գենոտիպը՝բնածին նախապայմաններըի նիշները, Առաջին մանկության ժամանակաշրջանում շարժուն նյարդային են կողմնորոշվում ոիպին պատկանող երեխաները արագ նոր իրադրության մեչ, արագ յուրացնում են ուսուցվող ոտանավորները,բայց արագ են: Հիմնական նյարդային պրոցեսներն անչավաէլ մոռանում ն են մեծ մասամբ իշխում է դրդման պրոցեսը: սարակշոված Հեշտ է որոշել այլս ժամանակաշրջանի երեխաների ֆենոտիպը, ցուցադրելով պատկերներ, ն որոշելով այն ժամանակը, որի ընթացքում երեխան կարողանում է պաչել տեսածր Հիշողության մեջ, կարելի է օգտվել գծերի կամ պարզ երկրաչափական մարմիններ արտանյարդային պրոցեսների ճավասարաՀչ նկարելու եղանակից,որոշելով կշռության աստիճանը: երեխայի նյարդային Համակարգի վիճակը շատ մար է եղանակներովմասպայմանական-ոնֆլեկտոր `

նպատակաձծար

ուսումնասիրել

պայմանական ռեֆլեքսների նավորապես երեխայի նում:

շրջազարգացման

-

Առաջին մանկության ժամանակաշրչանի երեխաների գլթուղեղացին գործունեության ուսումնասիրման մեջ կարնոր տեղ է գրավում գլխուղեղի բիոշոսանքների ճետավզոտությունը: 3--4 տարեկան երեխաների ծոծրակային շրջանում իշխում է 6--9 -

իսկ ավելի Հաճախ,դիտվում ալֆա-ռխթմը, ճերցՃճաճախականության

Հերց ծաճախականությանռիթմը: 5--6 տարեկանից սկսում է Հերց ոիթմը։ նշված տարիքում դերիշաել ավելի Հաճախակի, մինչն ալֆա-ոիքմը միայն գրանցվում է, սակայն չի գերիշխում, քանի որ պարզորեն արտաՀչայտվածէ տատանումների բազմաձն՝ պոլիմորֆ բնույթը: ընդ որում շատ են դանդաղ տատանումները: Վերջին փաստը դգիոնականներիմեծ մասի կողմից կապվում է ենթակեղնային գոլա-չ ցությունների Հասունացման Հեւո։ 6--9 տարեկան ճասակում էլեկտրաուղեղագրում նկատվում է է խիստ արտածայտված թռիչք ալֆա-ռոիթմը գրանցվում ծոծրակային, դագաթային շրջանում: Պետք է ասել նան, որ կյանքի 6-ից մինչն 7 տարեկան Հասակում էլեկտրաուղեղագրային տարբերությունները խիտ չեն արտաճայտված,ավելի խիստ է արտածշայտվում տարբերությունը 5--6 տարեկանիմիջն: Մինչն 5--6 տարեկան ծասակի երեխաների գլխուղեղի կենսածո-չ է, որ այդ սանքները շատ փոփոխվող են, Հատկանչական Հասակի է 7,5

բ

.

-

եր

առողջ երեխաների էլեկտրաուղեղագիրը շատ է փովփոխվու։՝կախված ինչպես ֆիզիկական, այնպես էլ մտավոր լարումից:

Առաջինմանկությանժամանակաշռշջանի նբեխանեոի բարձրագույննյաբդայինգործունեությանառանձնաճատկությունները Աղջիկներիառաջին մանկության ժամանակաշրջանը սկսվում է 3 տարեկանից նհ ավարտվում 6 տարեկանում, իսկ տղաներինը սկսվում է 4 տարեկանիցն ավարտվում 2 տարեկանում: երեխայի բարձրագույն նյարդային գործունեությունն այս ժամա.-

է կենտրոնական նյարդային Համակարգի "հակաշրջանում զարգանում

կենտրոնական ն ծայրամասային ընկալիչ սարքնրի կառուցվածքագործառական ճասունացման ֆոնի վրա: Բոլոր տեսակի պայմանական ոնֆլեքսներն այս ժամանակաշրջա-չ նում դոյանում են շատ ավելի արագ, քան նախորդ ժամանակաշրջանում: Ընդ որում, կողմնակի դրդոիչների բացակայության դեպքում` "սպայմանական գրգոիչի առաչին իսկ կիրառումից կարող է գոյանալ պայմանական ռեֆլեքս, իշարկեն, եթե պայմանական դգրդգոիչը կամ նման են գործող պայմանական-ռեֆլեկտոր ջակազդումը վաղօրոք պայմանական դգրգոիչային կամ վաղօրոք մշակված՝ պլայմանականռեֆլեկտոր ծակազդմանը: Արտաղզգայունակ պայմանական ոռեֆլեքսներն առաջին մանկուեն գոյանում ձայնային գրգոիչներից: թյան ժամանակաշրջանում արագ են գոլանում տեսողական, մաշկայինգըրդանդաղ Համեմատաբար գոիչներից ն ավելի դանդաղ՝ջերմային գրգոիչներից: ՛

Լսողական վերլուծիչների առաջընթաց զարգացման ֆոնի վրա 3-4 տարեկան երեխայի ձայնային կայուն պայմանական ռեֆլեքսների ընթացքում: 4--Տ5 մշակումը կատարվում է մի քանի ղզուղորդումների է 17-ից մինչե 20000 չերց ձատարեկան երեխայի ականջը ընկալում Ճախականության ձայները, մեծ զգայնություն ցուցաբերելով Հերց Հաճախականությանձայների նկատմամբ:

1000--

ժամանակաշրջանի Առաջինմանկության

վերջերին

հրեխայի

Հերց Հաճախականության մինչե ն կեղնային րբրաննթակեղնային կսողականվերլուծիչների ձայները: են արժինների նլյարդաբջիջներըկառուցվածքայնորենԼրիվ ծասուն Հասունանում դեն տարեկանում: Մեկ տարի անց : է տեսողական

կանչն

ընկալում է 16-ից

30000

վերլուծիչը:

նն մշակվում արագ բավականին տարեկանից

պնդվում շարժողական պայմանականռեֆլեքսներ 4-5 վին ն գունային դգրգոիչներից։

ն

արադ

տարբեր

ամրա-չ

լուսա-

Հնարավոր արոկոնիք

է տնսոչ-

արագմշակում իրար տարբերակումների

կանգնած լուձայնային գրդոիչներից: առաջին մանկության Տեսողական զգացողությունն է շոշափելիքի ն ակնամկանների սեփաշրջանի սկզբից զուգակցված ճետ, տարեկանում առարընդ որում, 3--4 կանազգայունակության ձնի ընկալումը Համեմատաբար թույլ է զարկաների տարածության ն մկանաճոդադացած: 4--5 տարեկանում տեսողական, շոշափելիքի միջն կապի յին զգացողության կեղնային կենտրոնների ամրապնդումը Հանդեցնում է տարածության ձեի ընկալման զարգացմանը: 4 տարե տեսողականվերկանից Հնարավոր է դառնում Հաղորդման՝ փոխանցումը լուծիչից մաշկաՀպային վերլուծիչի ն Հակառակը: նույն տարիքում թղթի վրա երեան է գալիս առարկաների ճանաչման ունակությունը՝ պատկերված նկարներով: 3,5--4 տարնկանում զարգանում է դունաչ դեղին դույզգացությունը, ընդ որումսկզբում զարգանում է կանաչ կարմիր հ կապույտ գույլներինը։ 4--4,5 ների ճանաչումը, իսկ Հետո՝ զանազան գունային տարեկանից մշակվում են տարբերակումները 4--Տ տարեկան երեխաների մեծամասնուչ նկատմամբ: գրգոիչների թյունն ընկալում է ավելի շատ առարկաների ձեր, քան գույնը: Զեր» նշված տարիքում, ունի զգալիորեն ավելի մեծ նշանակություն, քան գույնը, բայց եթե առարկաներըմիատեսակ են իրենը ձնով, երելսան կարող է խոսել դույնի մասին: Պայմանականռեֆլեքսի մշակման առաջինմանկության ժամանակաշրջանումՀայտնաբերվում է դրդման պրոցեսի ընդարձակ տարածում, դրդման պրոցեսի անկայունություն ն դրդման տարեկան օջախների արագ Ճերթափոխում:Դրա Հնետկանքով 3-6 հրեխաների ուշադրությունն անկայուն Է: Շատ լուրածատուկ է առաջին մանկության ժամանակաշրջանի կհրեխաների շարժողական պայմանական, ռեֆլեքսների մշակումը: Մեկ ձեռքից շարժողական պայմանական ոնֆլեքսի մշակման ընթացջում նման ոնֆլեքս մեխանիկորեն մշակվում է նան մյուս ձեռքից: ձիմքում ընկտծ է. դրդման ընտրողական տարածումը: Այս հընույթի Վերջինիս Հետկանքով 3--6 տարեկանում դժվարացած է ձեռքերի ճշգրիտ, պարղորոշ տարբերակվածշարժումների մշակումը: 6 բեկանից, բնտրական ճառագայքման վերացումիցՀետո, Հնարավոթ է առանձին ձեռքերի մատների ճշգրիտ ու պարզորոշ շարժումների մանկության ժամանակաշրջանում Համալիրային մշակումը:Առաջին դրգոիչների նկատմամբ գոյանում են 5--6-րդ կարգի պայմանական ռեֆլեքսներ,Համալիրայինկոնկրետ վերացական գրգոիչներից 3-4 տարեկան երեխաների ճամար ճամեմատաբար մեծն̀շանակություն ունեն կոնկրետ, անմիչական գրգռիչները:5--6 ղական սային

մոտ

ու

ժամանակա

ու

ու

ւ

ու

արոցետում

ու

տա-

ու

ու

1:73

.

տարեկանում 6-7-րգ

կարգի պայմանական ոնֆլեքսների ստեղծման

`

Հետ

մեծանում

է խոսչ-

ջային գրգոիչներինշանակությունը: ազդարարային Համակարգերի արագ զարգացման պայմանչերկու ներում 4-5 տարեկանից զգալի չափով Հեշտանում է չետքալին պայմանական ռեֆլեքսների մշակումը կոնկրետ ն խոսքային ազդանշանների նկատմամբ, իսկ առկա պայմանական մշակվում են. շատ

աոփլոթթները տարեվրա պայմանական ոնֆլեքսների Հիման Հեւտքային արագ:

4--6

կանում Հնարավոր է դառնում Հետաձգված.առաջադրանքներիիրականացումը,ընդ որում, շարժողական պայմանական ռեֆլեքսի ճետաձըրգմանժամանակամիջոցը կազմում է առնվազն5--15 րուղե:

տարհկա-

կսողականն տեսողական ՀետաձգվածՀակազդումը 5 մասնաՀչատուկ ն ճշգրիտ է: Եթե 5 տարեկանում մշակվել է լսոնկատղական պայմանական ոռնհֆլեքսձայնի որոշակի ուժգնության մամբ, ապա Հեւտքայինոնֆլեքսը երնան է գալիս ձայնի այդ ուժգնությամբ: 5--6 տարեկանում կեղնային վերլուծման ն ճամադրման պայմաններում զգալիորեն ուժեղանում են ներքին արգելակման ները: Առաջին ժանկության սկզբից նպատակաՀչարմարէ սկսել ուշապայմանական ցող արգելակմանմշակումը, իսկ 4--5 տարեկանից՝ արգելակմանմշակումը: Ուշացող արգելակում կարելի է մշակել Մ. Մ. Կոլցովայի առաջարկած քանակային ոռնեֆլեքսիեղանակով: Մանկամսուրային ավագ թմբի ն մանկապարտեզայինկրտսեր խմբի երեխաներին առաջաբկվում է Հաշվել մինչն որոչակի թիվը, արտասանել կամ պատասխաէ վերցնել խանել մի քանի ծարցերի, ն Հետո միայն Թույլատրվում ծակազդման մշակումն ղալիքը։ նպատակածարմար է ընդօրինակմանեղանակով: Առաչին մանկության ժամանակաշրջանիսկզբներին ակսում է ձնակերպվել բարձրագույն նյաբդային գործունեության տիպը: Ֆիզիոլոգները ն մանկավարժներն առանձնացնում են բարձրագույն նյարդային գործունեության չորս տիպ: նյարդատիղաբանականխմբավորումը Հաշվի է առնում ոչ այնքան բնածին նախադրյալները, որքան Հաւտկանիչները, առաչին Հերթին՝ կլանջի ընթացքում ձեռքբերովի նյարդային պրոցեսների Հավասարակշոությունը: ժամանակաշրջանիերեխայի կողմնորոշա-չ մանկության Առաջին յին պայմանական-ոնֆլեկտոր Հակազդման չարսատացմանկարնորուգույն նախապայմաննէ նրկու ազդարարայինՀամակարգերի առաջընտարեկան ընդ որում 5--6 Բաց զարգացումը, Հակազդման նում

:

պրոցիա՝

Հետաձգված

"

քրոխայի

.

-

12--2292

մեջ չափազանց խոսքը:

դաստիարակի դերչ խաղում կարնոր`

նե

մանկավարժի

ժամանակաշրջանի

Առաչին մանկության վերջերին երեխան ընդումասին ն պատկերացնել. մտքում նակ է մտածելորեէ սննդամթերքի նրա անսքը, Փոտը, ծամը։ երեխաների մի խմբի կեղնային պրոցեսը մեծ չափով է ընդգրկում առաջին աղզդարարայինՀամակարգը: նրեխաների այս խմբում որոշակի, Համեղ սնկդատեսակի վերաբերյալ դաստիարակիխոսքից ստեղծվում է կոնկրետպատկերացում նույնիսկ երեխաների մյուս այն չափով, որ առաջանում է թքազատություն: Խմբում խոսքից նման Հակազդում չի առաջանում: երկրորդ խմբում մտածողության պրոցեսը կրում է վերացական բնույթ: երրորդ խմբի՝ հրեխաների մտածողությունն ընթանում է առաջին ն երկրորդ ազդարարային Համակարգերի ձավասար մասնակցության պայմաններում: Առաջին ն երկրորդ ազդարարային Համակարգերի լուրաճատուկ թույլ են տալիս առաջին մանկությտն ժափխոխճարաբերությունները մանակաշրջանի երեխաներին բաժանելու «գեղարվեստական», «մտաՓող» «միջին» նյարդային տիպերի:

,

ու

,

Բարձրագույն նյարդային գործունեության «գեղարվեստական» Կոիպի դեպքում արտածայտովածէ առարկայի կոնկրետ պատկերացուչ մը: Շրջապատիերնույթները նման նրեխաները շատ արագ են ընկալում, տպավորությունները.գրավում են նրանց ամբողջովին: Դրանք զարգանում են շրջապատող աշխարչի երնույթների շատ փաստերից, սակայն չեն ձղտում թափանցել այդ փաստերի ներքին էությանմեջ: տիպի երեխաները շրջապատող «Մտածող» են ընկալում արագ, ընդ որում նրանք շատ են

աշխարձի երնույթներն

ձգտում խորանալ երեներքին էության մնջ։. «Մտածող» տիպի երեխան շրջապավույքների աշխատում է մասնատել, վերլուաշխարձի ամեն մի երնույթ տող

ծել, տարբերելովէականը պատաՀականից:Առարկայի կամ երնույթի մասին երեխան կազմում է վերացական պատկերացում: ի տարբերուտիպի երեխաների, սրանց երկրորդ ազդաՀչ թյուն«դեղաբվեստականջ Համակարգը գերիշխում է առաչին աղզդարարային ամաբարային կարգի նկատմամբ: շ

Առաջին մանկության ժամանակաշրչանի ծնրեխաների բարձրադույն նյարդային դործունեության ֆենոտիպի ձնակերպման մեջ կաբնոր է առաջին ու երկրորդ ազդարարային Համակարգերի միջն Հավասարակշոությանստեղծումը: է, որ Հատկանշական

տարիքային ժամանակաշրջանումառաջին դործունեությունը լիոերկրորդ ազդարարային Համակարգերի է վին ենքարկված պայմանական-ռեֆլեկտոր գործունեության ընդճաու

այս

`

նուր օրենքներին,ընդ որում, կրտսեր տարիքում (3--4 տարեկանում) մասամբ գերիշխում է առաջին ազդարարային Համակարգը, միտարեկանում` երկու ազդարարային ճամակարգերը ջին փուլում, 5--6 մեծ մասամբ ճավասարակշոված են, իսկ 6--2 տարեկանում կարող է մեծ

"

սկսել գերիշխել երկրորդ ազդարարայինճամակարգը: , Առաջին մանկության ժամանակաշրջանի վերջերին արտաճայտված է իրականության ավելի խոր ընկալման ն ճանաչման ձգտումը: Այս ունակությունների զարգացումը դպրոցական տարիքում զգալի չավով պայմանավորված է դաստիարակությամբն ուսուցմամբ: ն «մտածող» տիպի երեխաների երկու աղզդա«Գեղարվեստական» ծամակարգերիգործունեության առաջին ու ծիմնական օրենքն րարային է գլխուղեղի մեծ կիսագնդերում պրոցեսների .-ռեֆլեկտոր

ընթացող

բնույթը:

Խոսքայինդգործուննությանռնֆլեկտոր բնույթը սերտորեն կապված Գլխուղեղիը դեպի ձայնալարերը, լեզուն ն դեպիամբողջ ձայնային սարքն ընթացող արտատար մղումներն առաջ են. բերումայս օրգանների դգործունեությունը, որի ծեւռնանքով ստեղծված առբեր մղումները ձայնային է խոսքային սարքի շարժողական Հակաղզդումների Հետ.

սարքիցՀասնում

ազդանչա-,

գլխուղեղի մեծ կիսագնդերի կեղեին, նավորելով խոսքի արոտբերման յուրաքանչյուր փուլ: Խոսքային գործառության, ինչպես նան մտածողության զարդգացման ունեն մեջ կարնոր նշանակություն վաղօրոք մշակված պայմանական ռեֆլեքսները: ընթացքում մինչե Սիստեմատիկուսուցման 6 տարեկանը շատ է անձչրաժեշտ շարժողական պայմանական ոնֆլեքսների ու տարբերակումների մշակումը: կյանքի բնական պայմաններում առաչին մանկության ժամանակաշրջանի սկզբներին 3--4 տարեկանից սկսում է ստորին ու վերին վերչջույթ4--4,5 որը տարեկանում լիովին ների շարժողական գործառությունը, անցնում է կեղնային Հսկողության տակ: 4--45 տարեկանումմեծ չտփով արտածայտվածէ ֆիզիկական շարժումների ն խոսքային արտաեն

նախապատրաստման

կատարելագործվել

ՀայտություններիՀամաճարաբերակցությունը: Շարժողականգործառության արագ զարգացումն առաջին մանկության ժամանակաշրջանիսկզբից ընթանում է խոսքային դործառուքյան զարգացմանը զուզըրնթաց: երեխայի մասնակցությունը մանկական խաղերին, Հասուն մարդկանց Հետ մշտական շփումը, մեծաչամեծ չափով զարդացնում են երեխայի խոսքա-. ռակին ընդօրինակելը ն յին գործառությունը Հետաքրքրասիրությունը:Հաստատուն է դառնում խոսքը, ավելանում է բառապաշարը՝Հասնելով մինչն 200--800 բառի: Արտաբերածխոսքերի մեծ մասը ծամակարգված է: ծրեխան

յուրացնում է Հասուն մարդու ինչպես առաջին շարժումնե-ու խոսքերն Փբը։ այնպես էլ խոսքային շղքաները։ Վերջիններսբավականին արագ ամրապնդվում են ն դառնում նույնատիպ: նույնատիպ խոսքաշարժողական Համակարգի շնորչձիվ 4--4,5 տարեկան երեխան կարողանում է ինքնուրույն արտաձճայտելիր օրգանիզմի առանձին նան արտաքին միջավայրում ծամակարդերում, ինչպես կատարվող 5- 6- տարեկանում շատ արագ զարգանում է Խոսքային «վրոցեսները: սկսում է խոսելու հ գրելու գործառությունը, ւպայմանական-ոռնֆլեկտո կենտրոնների արադ զարդացումիւ երեխան մեծ մասամբ աղատ խո-. աում է մայրենի լեղվով, ուսուցման ընթացքում սկսումէ զարդանալ նրա վերացական մտածելակերպը: Խոսքաշարժողականվերլուծիչի անչատական ղարգացումն ֆին մանկության ժամանակաշրջանումՀամընդծանրացվածՀչակազդու-չ անցնում է սաճմանափակված, տեղայնացված մից աստիճանաբար Չատ

"

արագ

առա-

"

Հակազդման:

՛

՛ ՛

Խոսքի շարժողական բադադրիչի գործառական միավորների ձնա-

կերպման մեջ առաչին մանկության ժամանակաշրչանում ընդգրկվում խոսքային դործառությանը մասնակցող Ճճամարյաբոլոր մկաննե-

հն

րը:

Մ

,

տարեկանում լավ արտածայտված է նան երեխայի մկանաայլ վին գործառական միավորումների զարգացումը: Վերջինս ապաՀովում է խոսքային շարժողականբաղադրիչը: 5--6

ԸՏՎ.-6 տարեկանում երեխայի Համար անծանոթ բառերի արտաբերումն ավելի մեծ դժվարություն է ներկայացնում քան նրա առօրյա՝ փոսակցության մեջ մտած բառերի արտաբերումը:

Անծանոթ բառերի արտաբերումը երեխայի գլխուղեղի կեղնում ստեղծում է դրդման Համեմատաբար ավելի մեժ օջախ, քան առօրյա բառերից Հարուցվածդրդման օջախը: տարեՃիշտ է, խոսքային-արտաբերականսարքն արդեն 3,5--4 կանում կարող է իրականացնել շարժողական գործողություններ, բայց վերջիններս սաՀմանափակ են: Այս ընթացքում դրդման տարածումը է մի շարք այնպիսի առանձնածառտկությունն պայմանավորված են մեժ մասամբ. խոսքերի երկրորդ ազդարարային որոնք կապված նշանակությանՃեւտ: 4-5 տարհկանում շարժողական ն վեգետատիվ դրական ու բացառական պայմանական ոռնֆլեբսներըգոյանում են բավականին մեժ անմիչթվով այնպիսի գրգոիչներից, որոնք մոնում են Համալիրային՝ մեջ: ջական խոսքային գրգռիչներիկազմի Ուշադրությանարժանի են նան առաջին մանկության ժամանա'

։

ու

կաշրջանի հրեխաների Հիմնական նլարդային ւվրոցեսների տարածման ն կենտրոնացման առանձնածատկությունները:

տիպական է դրդման ն արգելակման տարածումը: չաջորդ երկու տարիներին նման պրոցեսիընտրողական 3--4

տարեկանում

շատ

5--6 տարածումը զդալիորեն թույլ է արտաՀայտվում: տարեկանում 22 դրդումը,22 արգելակումն անպարզորոշ՝ դիֆուզ ճանապարճով արագորեն տարածվում են զրխուղեղի կեղնում ն ապա կենտրոնանում: . Ընդ որում արգելակումը տարածվում է. 4Ճամեմատաբար պակաս չափով, քան դրդումը: |

Հիմնական նյարդային. պրոցեսների այս առանձնաճատկություն-

ները պայմանավորում են երկրորդ հրեխաների Համեմատաբար բարձր

մանկության

ժամանակաշրջանի

ոզալունակությունը ն

ուշադրու-

թյան անկայունությունը: 3--6 տարեկան երեխաների բարձրագույն նյարդային դործունեուԹյան ֆիզիոլոգիական Հչետազոտությունները պայմանական-ռեֆլեկն էլեկտրաֆիզիոլոդգիականեղանակներով սածմանել են կեղնատոր հնթակեղնային փոխճարաբերությունների աստիճանականբարդացում ն կատարելադործում:

տարեկան հրեխայի գլխուղեղի կենսաէլեկտրական ակտիվությունը ներկայացված է կեղեային ալֆա-ռիթմով ն ենթքակեղնային ռիթմով, ընդ որում առաջինը Հաճախ գրանցվում է գլխուղեղի ծոծրատարեկային շրջանում, իսկ երկրորդ առաչնային շրջանում: 4,5--5 կանում ալֆա-ռիթմը գրանցվում է մշտապես, սակայն չի գերիշխում: Այս տարիքում պարզորեն արտաչայտված է տատանումների բազմաձն բնույթը ընդ որում, արագ ն դանդաղ տատանումները գրանցվում հն որոշակիորեն դիապազոնում: սաչմանափակված 3--4

Թռիչք՝

ալ տարեկանում էլեկտրաուղեղագրում դիտվում է զգալի Ֆա-ռիթմը դրանցվում է շատ մեծ դիապազոնում, սակայն տարբեր Հաճախականության տատանումների էլեկտրաուղեղագրային տտրբերությունները ցայտուն արտաՀչայտվածչեն: 2'տարեկանում բազմաձն կորագծի վրա գերիշխում են դանդաղ, դելտա-ալիքները, իսկ 7 տարե8 կանից ծետո գերիշխում է ալֆա-տատանումներիՂուսապատկերը: լրեվ ձնակերոլվում է Ճանգստի Հիմնական ոիքմը՝ շարժտարեկանում ման պարբերականությունը: '

Առաջին մանկության ժամանակաշրջանի

ռկզբներին. էլեկտրաու-

տարեկանում այն ղեղադրի.բնուլցը չափազանց անկայուն՝է: 5--6 Հիոխվում է որոշակի, սիստեմատիկ ֆիզիկական վարժությունների ընքացքում: Այս տարիքում մանկական կառուցողական խաղերի պրոցեկրնան գալիս 4--7 կարճ ՀերցՀաճախա-

Կում

ժամանակամիջոցում չ

181`

-

՞

կանության դանդաղ ոիթմը, որը կողմնորոշային ծակազդմանկարնոչ րագույն արտաձայտություններիցմեկն է: 5--6 տարեկան երեխայի բարձրագույն նլարդային գործունեու կողմնորոշաթյան մեջ առանձնաչատուկ նշանակություն է ստանում յին շետաղոտականոնֆլեքսը, որն արտաճայտվում է ճետաքրքրասիրության ձնով: . է Ընդօրինակմանճանապարծով 3 տարեկան երեխան վուրացնում նան ծասուն մարդու առանձին խոսքերի արտածնչումը, ինչպես պարզագույն խոսքային շղթաները: Այս տարիքում խոսքային ազդանշանները կարնոր նշանակություն են ձեռք բերում երեխայի վարքի կազմակերպման մեջ: Հետադայում, խոսքի զարգացման պրոցեսում, է խոսքային դարձվածքները: երեխան ընդօրինակում մանկության սկզբից արագորեն ավելանում են պայմաԱռաջին նական կապերը: Պետք է նկատի ունենալ, որ գլխուղեղի խոսքային գործառության Հիմքում ընկած է ժամակակավոր նյարդային կապի, խոսքային նույնատիպի գոյացումը: երեխայի խոսքային պայմանական կապերի քանակության ավելացումը կատարվում է դաստիարակի ն շրջապատող մփլում մարդկանց խոսքերի ազդեցության տակ: Մանկապարտեզի սանը կրկնում է այն, ինչ ասում են շրջապատի մարդիկ, Հեշտ Հիշելով նոր խոսքերը ն խոսքային դարձվածքները: Մի քանի անգամ լսելով Հեքիաթներն ու ոտակն նավորները, երեխան դրանք վերարտադրումէ սկզբում մաս-մաս ասլա՝ ամբողջությամբ: Խոսքերի ն խոսքային արտաձայտությունների նոր զուգակցումն արտածայտում է երեխայի երկրորդ յուրաքանչյուր ազդանշանային պայմանական կապերը: Ընդ որում,5--6 տարեկան երեխան բավականաչափ ազատորեն ն բազմազանորեն է օգտվում խոսքերի ե լոոսքային նույնատիպ շղթաների առկա պաշարից: եվ է, թե որքան կարնոր է խոսքի զարգացման Համար ուռածասկանալի ն ձեքիաթների ու "նավորներ անգիր պատմվածքների վերապատմումը: մանկության ժամանակաշրջանիերեխայի Ցռաջին նյարդային գործունեության զարգացման մեջ շատ էական տեղէ գրավում առանձին խոսքային գրգոիչների ամբողջականացումը ն խոսքային այնպիսի պայմանականռեֆլեկտոր կապերի դոլացումը, որոնք ազդանշանավորում են կոնկրետ վնրաքական Հասկացողություննեէ րը: Պետք Հիշել, որ ամբողջականացնողՓասկացողություններիծիմքում ընկած է դրդմանընտրողականտարածումը: ժամանակաշրջանում երեխայի գլխուղեղի Առաջին մանկության մեծ կիսագնդերի կեղնի փվերլուծիչ-շամադրոզվ ղործունեությունն ասէ տիճանաբար դառնում նորանոր ամբողջականացումների սկզբնաղ-

տովորելը

.

բարձրագույն Հ

ու

|

:

:

՛

Այղ ամբողջականացումներնառաջին մանկության ժամանակա-

բյուր։

վերջերին շրջանի

կտրվում են իրականությունից, երեան բերելով վեբացական մտածողությունը: Վերջինիս մեծ չափով նպաստում է կարն գրելը: դալը

Եբկբոբդմանկությանժամանակաշոջանի բարձրագույն Եբեխանեոբի գոբծունեությանառանձնահձատկություննեոը նյարբդային Այս

"ընդգրկում է. ժամանակաշրջանն

վլանը, իսկ

չողաների՝8--12

աղջիկների՝7-ից

տարե-

տարեկանը:

Այս ժամանակաշրջանում երեխաները տարրակակ դպրոցի, աշաեն կերտներ նրանց բարձրագույն նյարդային գործունեությունը բնուէ առաջընթաց, բուռն զարգացմամբ: Գլխուղեղի մեծ կիսաթադրվում դնդերի կառուցվածքագործառայինղարդացման ֆոնի վրա երկրորդ վերջերին բարձրաստիճանզարգացման ժամանակաշրջանի մանկության ճասնում է գլխուղեղիվերլուծիչ-ճամադրող գործունեությունը: Այս ժամանակաշրջանում արազ են գոյանում պայմանական ոնֆլեքսներն ինչպես առաչին, այնպես էլ երկրորդ ազդարարայի ճամակարգի ոլորձոում:

Առաջին ազդարարային Համակարգի պայմանական-ոռնֆլեկտոր պայմանՀակազդման բարձրաստիճան զարգացման, տարբերակման 2--12 է " Խերում տարեկանում զգալիորեն ավելանում պայմանական ռեֆլեքռեֆլեքսների մշակուժը բոլոր վերլուծիչներից: Պայմանական սի կազմավորման փուլերն այս տարիքային շրջանաւմ շատ ավելի կարճատն են, քան նախորդ ժամանակաշրջանում: Մասնավորապես,շարԺողականպայմանականռեֆլեքսի ստեղծման Համար չեզոք ն անո"լաձճանջպայման գրգռիչներիզուգորդում այս ժամանակաշրջանում վում է ավելի քիչ քանակություն, քան նախորդ շրջանում: կրտսեր դպրոցականի պայմանականռեֆլեքսը կարող է ստեղծվել միանդամժից՝ պայմանական գիգոիչի առաջին իսկ կիրաումանդեպքում,

է վաղօրոք օգտաղզործված սլայմանական երբ այդ գրգոիչը նման գրգոիչին։ երկրորդ ազդարարային Համակաբգի ակազդման արագ տարեկանում կարնոր նշանակությունէ ղարգացման պրոցեսում 2--12 ձեռք բնրում լսողական ն տեսողական վերլուծիչր, ինչպես նան խոսբի կենտրոնը:

կեղնային 1սողական վերլուծիչի

գուտու

կերեսը 7--Ց տարեկանում կազմում է .վան վերլուծիչի մակերեսի -88ե--ըչ Ք5

0-ը:

86--

տարիքի մարդու

Հասուն

իսկ

մադաշանրի

Չ0, 21» 22 10--11

90--տարեկանում՝

-

լսողաչ-

Թ3

Բարձրաստիճան զարգացում դիտվումէ խոսքալսողական կենտրոերկրորդ մանկության ժամանակաշրչանում երեխայի սովորած շատ խոսքեր սերտ կապի մեջ են գտնվում նրա տեսած առարկաների Հետ գործառական Դրա Հնտկանքով խոսքալսոողական կենտրոնը ամուր կապերով կապվում է տեսողական ն լսողական կենտրոնների Հետ: երկրորդմանկության ժամանակաշրջանի ընթացքում աստիճանաբար արագանում է ժամանակավոր նյարդալին կապերի ստեղծումը լսողական-տեսողական ն խոսքի կենտրոնների միջն Սակայն 8--,9 տարեկանում խոսքի շարժողական կենտրոնի շատ արագ կառուցվածքային զարդացման ճետ որոշ չափով դանդաղում է պայմանական ոռեֆլնքանձրի ստեղծումը, կոնկրետ, անմիջական դրգոիչների նկատմամբ: Միաժամանակարագանում է խոսքային պայմանական ռեֆլեքսների մշակումը: կքտսեր դպրոցականներիկոնկ«ետ զոգոռիչների նկատմամբ մշականձչամեմատ են, քան վերացական, ված ոեֆլեքսներն ավելի ամուր խոսքային պայմանական գրգռիչների նկատմամբ մշակված ռեֆլեքսՄ ները: Որոշակի պայմաններում, մասնավորապես, ձախլիկ երեխային աջլիկ դարձնելու ընթացքում խոսքի կննտրոնը կարող է զարգանալ դանդաղ, սակայն լիովին պաճպանվում է խոսքի ընկալման նակությունը: Թերություն նկատվում է միալն խոսքերի արտաբերման մեջ: Հատուկվարժությունների միչջոցով, լսողական,տեսողական, խոսքի ն մաշկամկանային կենտրոնների կառուցվածքագործառական արազ զարգացման պայմաններում մեծ մասամբ Հնարավոր է արտաԷս բերական խոսքի լրիվ վերականգնումը: Արտաբնրական խոսքի վերականգնման զարգացման մեջ էական նշանակություն ունի երեխայի շփումը շրջապատի մարդկանց Փետ եթե 7--12 տարեկան երեխան քիչ է շփվում «Հասուն մարդկանց եւտ կամ մեկուսացած է մարդկային Հասարակությունից, ապա Հնարավոր չէ վերականգնել կամ ուղղել խոսքի արտաբերումը: -Ք--8 տարեկան երեխայի շարժողական ունակությունների մեծ մասը ստեղծվում է խոսքի ն գիտակցության մասնակցությամբ: Արդեն այս տարիքում շատ ճեշտ են գոլանում խոսքի նկատմամբ՝ տեսողական, լսողական ն մաշկամկանային զգայնության վերլուծիչներից մշախվողպայմանականշարժողական ռեֆլեքսներ: երկրորդ մանկության ժամանակաշրջանում Հեշտ են բավականին գոյաֆում սրտային (Լեզետատիվ) պայմանական ոնֆլեքսներն այն խոսքերի նկատմամբ, որոնք զուգորդվել են ֆիզիկական վարժությունների Հետ, ընդսմին, նման խոսքերը կարող են առաջ բերել սրտի, աշչ նում:

,

ու-

ու

խատանքի դանդաղում:

2"

-

տարեկանում, կոնկրետ մտածողության գերիշխման ֆոնի վրա, Խոսքերի արտաբերման ճետ երնան է դալիս մկանավեգետատիվգործառության փոփոխություն, Օ0մասնավորապես, սրտի բաբախումների Հաճախացում ն զարկերակային ճնշման բարձրացում: Այդ փուվոխուԹյունները երնեանեն գալիս դրդման մղումների տարածման չճետնանքով՝ խոսքի շարժողական կենտրոնից դեպի մաշկամկանային ն վեգետատիվ կենտրոնները: շ

Դեռաճասնեւի բամբձոագույն նյաոդայինգործունեության ԲՔիմնական առանձնաճատկություններբ ժամանակաշրջանըընդգրկում ԴեռաՀասության

է աղջիկների 12--

տարեկանը, իսկ տարեկանը:Այս ժամանակաշիջանը բնորոշվում է բարձրագույն նյարդային գործունեության յուրաՀատուկ ղարդացմամբ՝ օրգանիզմի կենսագործունեության արագացած ֆոնի վրա' ղարգացման

տղաների՝ 13--16

ազդում է դնռաչասիամբողջ կենսագործուՍձռածասունացումն ,

նեության վրա: Հորմոնալ շեղումները բաղմաթիվ ներզատական գեղձերի գործունեության արագացման Հետնանքով զգալի փովֆոխություններ են առաջացնում բարդացող նյարդային դործունեուբարձրագույն թյան մեջ: ՛

գործունեուԳլխուղեղի մեծ կիսագնդերի կեղնի "ու ենթակեղնի թյունը դեռածասության ժամանակաշրջանումմեծ չափով բարդանում է. Գլխուղեղի կեղնի պայմանական-ոնֆլեկտոր գործունեության մեջ

ժամանակաշրջանիսկզբից դեռաձասության

երնան որակական Հատկանիշներ, որոնք նույնպես վկայում

են են

գալիս այս

նոր,

ժամա-

առաջընթաց նակաշրջանում բարձրագույն նյարդային գործունեության ղարդացման մասին: Դեռածապությանժամանակաշրջանում, ընդծա-

արագանում է նուր աոմամբ, ու

վերլուծիչներից մշակվող դրական ոնֆլեքսների գոյացման արագությունը: պայմանական բացասական բոլոր

Հատկանշականէ բազմաթիվ կենսականորեն կարնոր պայմանասնծռական անպայման կան ոնհֆլեքսներիդզոյացման արագություն ռեֆլեքսների չիման վրա: Ռրոշ, նույնպես կարհոր պայմանական ռեֆլեքսների գոյացումը դանդաղում է սեռական անպայման ոռնեֆլեքսնեբի ազդեցության տակ:

պարզորոշ

նյարդային Քարձրագույն

գործունեության քարղդացումը կերպով արտաճայտվածէ դեռածասության ժամանակաշրջանիսկզբնե12--13 տարեկարին կրտսեր դեռածասության ժամանակաշրջչանում՝ նում:

Այս տարիքում, կեղնային :

չորի Հեոլուժի

բարձրաստիճանզար185

դացման պայմաններում, Հնարավոր է արագ մշակել բազմաթիվ դրաբացասական ռեֆլեքոներ շատ բարդ Համալիրային գրգռիչների կան նկատմամբ: 13--14 տարեկաՄիջին դեռաճասության հում, պայմանականռեֆլեքոների գոյացումը նկատելիորեն դանդաղում է: Այս չարիքում, ՛արագ սնռաճասունացման ժամանակաշրչանում, գլխուղեղային սնոական կենտրոնի՝ հնթաթմբային շրջանի նյարդաչ բջջային գերբարձր դրդելիության ճետնանքով գլխուղեղի բարձրագույն Այս տարիքում գլխուղեղի բարձբաժինը մակածվում է բացասաբար: րագույն բաժիններում ստեղծվում նն դրդման օջախներ, որոնք արգելակումեն որոշակի, վաղօրոք ձեռք բերված դրական ունակությունները, ընդ որում, Հնարավոր է նան բացասական ռեֆլեքսների ապարգե-չ լակումը Մեծ դեր են խաղում անցանկալի,բացասական պայմանական ոնֆլեքսները, որոնք կարող են ստեղծվել սեռական անպայման ռեֆլեքսների Հիմանվրա: Միջին դնռածաս տարիքում պայմանական-ռեֆլեկտոր գործուննությունը Համեմատաբար թույլ է, քան դեռաճասության ժամանակաշըըջանի սկզբին, չնայած այդ գործունեության նախադրյալները 13--14 տտտարեկանում ընդծանուր առմամբ ավելի ամուր են, քան 11--12 բեկանում:Միչին տարիքի դեռաճասների վարբում. դրդման պրոցեսի է ազդում (ավելի շատ տղաների վրա) նոր գերիշխումը բացասաբար ոլայմանական ոնֆլեքսների մշակման արագության ն չափվիվրաւ ռեֆլեքսների մշակումը 12--13 տարեկանում մշտաՊայմանական է պես ուղեկցվում միջավդանչշանայինՀչակազդումներիթվի ավելացումով: Վերջիններիս արտատար ընդճանրացման ֆոնի վրա վում են վերջույքների ն իրանի լրացուցիչ շարժումներով: ժամանակաշրջանիսկզբից բարձրանում է գըրլԴեռաջասության խուղեղի կեղնի դրդելիությունը, նվազում է արգելակումը, իսկ Հիմնական նյարդային պրոցեսների դառնում են չճավասարակշոված, դրդելի Անչավասարակշչոություւր խիստ արտաչայտված է միջին դեռաՀչասության տարիքում, երբ որոշ չափով թուլանում է երկրորդ աղզդարարայինՀամակարգի գործառությունը: Գլխուղեղիմեժ կիսագնդերի կեղնի դրդելիությունը դնռաՀասության վերջերին սկսում է նվազել, իս կ արգելակման պրոցեսի ուժը՝մեծանալ. այդ ֆոնի վրա զարգանում է ներբին արգելակումը: ծիմնական նյարդային պրոցեսները վերջերին Դեռաձչասության են:-16--17 ծավասարակշովում տարեկանից սածմանվում են կեղնահնթակեղնային ներդաշնակ փոխՀչարաբերությունները,վերականգնվում ն այդ է երկրորդ ազդարարայինճամակարգի գործունեությունը Հա-. մակարգը դառնում է վարքի գլխավոր կարգավորիչը: ու

ժամանակաշրջանում,

անռական

"

զուգորդ-

`

միջին,

-

-

՛

երկրորդ ազդարարային Համակարգի վերականգնումն

ու

զարգա-

ցումն ուղեկցում է արագացած մարմնազարգացմանՂ-պրոցեսին,

ընդ ծամակարգերը կառուցվածքայնորեն.նհ գորեն ծառապես լրիվ Հասունանում դեռածասության ժամանակաշրչանի սկսում է զգալ երեն որպես մինչ այդ սակայն, վերջին:Դեռաճասը, Հասուն մարդ: «նյարդային ծաղորդման պակասը» օրբլեկտիվորեն չի արտացոլվում դեռաՀչասիգիտակցության մեջ. Այդ պատճառով, լատ ճաճախ, մասնակի գիտելիքը դեռաճասի կողմից ընդունվում է որպես 1րիվ,լիարժեք: Հույզերի, կրքերի, Հեշտ վիրավորվելու այս ժամանաչ՝ Գերբարձր կաշրջանում Հնարավորէ ներոզի զարգացում` դրդման ու պրոցեսներիբախման Հետկանքով:. է դնռաճասների մեծ մասի՝ Այդ ֆոնի վրա զգալիորեն ծասուն ուսուցչի Հետ:՝ կապը մարդու՝ծնողի, դաստիարակի, նան, է որ նշված ժամանակաշրջանում է զարգա Հատկանշական նում Հասուն մարդկանց դեռաճասի ընդօրինակելու ձգտումը, ընդսմին, դեռածասն ընդօրինակում է ն՛ դրական, ն՛ բացասական սովորությունարտածայտվում է մեծալուրջ Հաները:Դրականների ընդօրինակումն ռուն մարդու, ն այդ թվում ուսուցչի. որոշակի վարքագծերի լուրացմամբ: Բացասականների ընդօրինակումը դեռածաս տղաների կողմից ծաճախ արտաձայտվում է ծխելու, ալկոծոլ օգտագործելու, ծայծոյելու մեջ, իսկ կողմից՝կոսմետիկայով ն ծագուստեղենով ծրաՀեն, երկչոտ սվուրվելու ձնով: Դեռածասներըսովորաբար շրջապատի մարդկանց նկատմամբ: ն Հո«Անցման ժամանակաշրջանի»կազմաբանաֆիզիոլոկիական գեբանական առանձնաձատկությունների ուսումնասիրությունը դեռա-չ "Հասի դաստիարակությամբն ուսուցմամբ զբաղվողի ճամար, անշուշո,

օրդանիզմի բոլոր տրում,

արգելազման

թուլանում

աղջիկների

ժաժկամիշ

անձրաժեշտություն է, մպնավանդ, որ վերջինժամանակներ, շատ է խոսվում գրվում դեռաձճասության ժամանակաշրջանի մանկավարու ծոդեբանեկան դժվարությունների ժական, Հասարակագիտական ու

մասին:

Ֆիզիոլոգիական Հետազուման եղանակներով դեռածասների փարձրագույլննյարդային գործունեության ուսումնասիրությունը թույլ է տալիս դեռաճասության ժամանակաչրջանըդիտելու ընդճանուր մամբ որպես լիարժեքժամանակաշրջանկ՛ ֆիզիկական, ն՛ ոգեկան զարգացմանտնսակետից: ԴեռաՀչասների բարձրագույն նյարդային գործունեության տիպաբանական առանձնաձչատկություններիֆիզիոլոգիական Հետաղոտությունները երնհանեն բերել անչավասարակշռված թույլ լ3դեռածասչկ մլուսի՝ «թերագնաձճա» ների կոմից մի երնույթի՝ «գերագնաձճատում» աո-

ու

Հավասարակշովածն ուժեղ տիպին դասվող դեռաՀասներն կամ այն երնույթներինչ ավելի Հավսարաչափնն Հակազդումայս Ծախսելով ավելի քիչ էներգիա նոր երնույթների «ճանաչման» ծամար, տիպին պատկանող դեղածասներըմեծ մասամբ շատ ծավանակաայս նություն ունեն կյանքի նոր, փոփոխվող պայմաններին ծարմարվելու

տում»:

Համար

աճն զարԴեռաՀչասիօրգանիզմի բոլոր Համակարգերի բուռն գացումը Հաճախ ուղեկցվում է կենտրոնական նլարդային ծամակարգի է ազդում ե՛ մտավոր լարվածության Հետ, որը բացասաբար ն՛ ներքին շատ պրոցեսներիզարգացմանվրա: տանքի, Դեռածասներիկենտրոնականնյարդային ծամակարգի բարձրազույն բաժնի գործառության չնտազոտությունը սաճմանել է գլխուղեղի վերլուծիչ-Համադրող գործունեության զգալի զարգացում արդեն կըրտեն տարեկանում շատ արագ սեր ղեռաճասության շրջանում: 12--13 տարբերակումները ՛Կողմմշակվում պայմանական ոնֆլեքսներն նորոշային-Հետազոտական ռեֆլեքսաբանական եղանակների օգնությամբ միանվագ նախնական ծրածանգավորման պայմաններում Ճնարավոր է արագ մշակել կայուն տարբերակումներ սովորական ճաերբ դրական պայմանական գրգռիչների նման պայմանանապարճով, կանգրգռիչները չեն ամրապնդվում: Առաչին տարբերակումը կրտսեր ու

աշխա-

ու

տարիքում գոյանում է 1--2 զուգորդումից Հետո, շատ. դեռաճասության արագ դառնալով կայուն. Միջին դեռաճասության տարիքոսմմ առաջին

տարբերակումը գոյանում է 2--Ց զուգորդումից Հետո, սակայն երկրորդ ն Հաջորդ տարբերակումները գոյանում են ավելի արազ, քան առաջին է՛ առաջին, ն՛ տարիքում դեռաճասության Ավագ տարբերակումը: ջորդ տարբերակումները մշակվում են շատ արագ մեծամասնության վարքում գերիշխում է դրդման Դեռաչասների է ազդում նոր ձեռքբերովի ունակությունւզրոցեսը, ինչը բացասաբար ների ստեղժման արագության ու չափի վրաւ ժամանակաշրջանումմշակվող նոր պայմանաԴեռաչասության կան ռեջլեքսի չափի Համար կարնոր նշանակություն ունի պայմանական գրզոիչիուժը: Պայմանական ռեֆլեքսը մեծ չափի է Հասնում. ռ"լայմանականգրգոիչի որոշակի ուժի դեպքում, որը, ի դեպ, նույն տարիքում կարող է տարբերլինել: Նոր, բարձրաստիճանպայմանական.ռեֆլեքսների մշակման արա-Հգությունն կայունությունը զգալիորեն նվազում է միջին դեռածասության ժամանակաշրջանում: Այս ժամանակաշրջանիՀամար Հատէ անմիջական կոնկրետ գրգոիչների նկատմամբ պայմանականշական կան ոռնֆլեքսներիավելի արագ մշակումը ն ծամեմատական կայունու-

Հա-

՝

՛

ու

թյունը:

Բացիալդ, անմիջականգրգռիչների նկատմամբ. մշակվող շարժոտարեկաղական վեհգետատիվպայմանական ռեֆլեքսները 13--14 նում զգալի չափով ենթարկված են կողմնակի՝ կոնկրետ ու խոսքային. գրգռիչների ազդեցությանը: նկատմամբ պայմանական ոնֆլեքսների՝ Համժալիրային գրգռիչների է նույնքան արազ, որմշակումը13--14 տարեկանում կատարվում քան 11--12 տարեկանում: Սակայն կապը Ճամժալիրիառանձին պալմանական գրգռիչների միչն կրտսեր դեռաճասության տարիքում զգա-լիորեն թույլ է: Բնականոնպայմաններում, ուսումնական պրոցեսում, տարեարագ ճոգնեցման ֆոնի վրա, 11--12 մտավոր,Համեմատաբար անծետանում կանում շատ Հեշտ է պատասխանը ծամալիրայլին«լայ մանական գրգռիչի կազմի մեջ մտնող թույլ պայմանական գրգռիչի ու

`

'

ր

նկատմամբ:

.

Դեռաձասությանժամանակաշրչանիսկզբին Հիմնական նլարն՛ արդգելակումն: դային պրոցեսները լավ զարգացած են. ե՛վ դրդումը, են կենտրոնանում գլխուղեղի մեծ արագ կիսագնդերի կեղնի ելման երկրորդ տարուց պակասում է նլարդակետերում:Դեռածասության տարածումն ու. վին ծիմնական պրոցեսների շարժունակությունը, կենտրոնացումը: 12--13 է գլխուղեղի կեղնի վերա-տարեկանում խիստ ն ծակոդությունը նրա բնական արգելակող ազդեցությունը վեգետատիվ գործառության վրա: 14--16 տարեկանում դեռաճասի բարձրա-գույն նյարդային գործունեությունը գտնվում է լուրաճատուկ Հակասական վիճակում: Դրդման պրոցեսի գերիշխման ֆոնի վրա պակասոսԻ է Հիմնական նյարդային պրոցեսների ուժը, վատանումէ գլխուղեղի կեղնի արյան մատակարարումը, Միաժամանակ զարգանում է երկրորդ ազդարարային ծամակարգի գործառությունը, բարելավվում է Հիմնական նյարդային պրոցեսների շարժունակությունը Այս փոփո-. խություններն ուղեկցվում են գլխուղեղի բարձրագույն բաժնի լարման թուլացումով ն ենթակեղնային (ենթաթմբային) վեգետատիվ երնուլթներով անոթային խանգարումներով՝Հնոցով, սրտի անկանոն բաիա-խումներով, ցավերով սրտիշրջանում: պայ-չԳլխուղեղի կեղնի արյան շրջանառության մաններում միչին դնեռածճասության տարիքում պակասում է կեղնայինՀամեմատաբար երկար ժամանակա-նյարդաբջիչների ունակությունը՝ միջոցում պածելու իրենց դրդման կամ արգելակման վիճակը: Դըրդ-ման գերիշխման պայմաններում կեղնային գերակշռող օջախները վորաբար անկայուն են 13--14 տարեկանում, որի ճետնանքով խիստնվազում է դեռածասներիուշադրության կենտրոնացումը, իսկ կեղնա-չ յին դրդման պրոցեսի գերիշխում Հիմնական նյարդային պրոցեսների:

ուշը:

վազում

դանդաղեցման

սո-

Վլենտրոնացման ծարաբերական թուլության պայմաններում կանխարգելում է դեռածասի մտավոր գործունեությունը: Սակայն, Հիմնական նյարդային պրոցեսների Համեմատաբար լավ զարգացած գործառական շարժունակությանֆոնի վրա այս ժամանակաշրջանումբավակաՖին բարձր մակարդակի է Հասնումկեղնի վերլուծիչ ն Համաղրական գործունեությունը: ՝ արագ մշաԱյդ-մասին է վկայում բարդ ծարաշարժ երբ բարդ դեպքում, կայուն, կումը դեռածասության տարիներին: Այն նույնատիպի գոյացման արագությունը երկրորդ մանկության վերջերին կաղզմումէ 20,7 զուգորդում, կրտսեր դեռաճասության ժամանաայնկազմում է 21,9 զուգորդում, միջին դեռածասության կաշրջանում 22,5 «տարիքում` զուգորդում, իսկ ավագ դեռաճասության տարիքում՝ 14,3 զուգորդում: նույնատիպի Դեռածասությանժամանակաշրջանում ծարաշարժ մշակումը զգալիորեն ավելի արագ է կատարվում, քան երկրորդ մանտարեկանում կության ժամանակաշրջանում: Միաժամանակ 13-14 նույնատիսպըբավականին շուտ ավտոմատացվում է, դառնալով չեզոք մշակված նույՄիջին ն ավագ դեռածասության ժամանակաշրջանում դժվարությամբ է ենքարկնատիպն արագ ավտոմատացվումէ ն մեծ վում վերափոխման: 14--16 տարեկանում նույնատիպի վերափոխումը սեծ ծանրաբեռնվածություն է օրգանիզմի Համար: Ընդ որում, անցանվալի նույկնատիպիվերափոխման ընթացքում շատ Հաճախ զարգանում փ կեղնային նլարդաբջիջների գործառական գերլարվածություն, որը կարող է ծանգեցնել լուրջ ու դժվար վերականգնվող խանգարումների դեռածասիբարձրագույննյարդային գործունեությանմեջ: Միչնակարգ Հանրակրթականդպրոցի ուսուցման պրոցեսի աիվացումըվերջին տարիներին մեծ պաճանջներէ ներկայացնում դեռաձչասներիգլխուղեղի գործունեությանը, պածպանջներ, որոնք մեծացնում են ն՛ ե՛ արգելակման պրոցեսի ուժեղացման ու զարդրդման, ն գացման անծրաժեշտությունը Մասնավորապես,կրտսեր միջին դեռածասության փուլում, արգելակային պրոցեսի Հարաբերական անբավականության պայմաններում, անձչրաժեշտ է ուժեղացնել արդգելա-չկումը, պակասեցնելով դրդման ու արգելակմանտարածումը, իսկ ավագ դեռածշասության ժամանակաշրչանում անչրաժեշտ է ե՛ դրդումը: նել ե՛ արգելակումը, է Արգելակային պրոցեսի ուժեղացման Համար նպատակաՀարմա ե՛ արգելակման օդտագործումը: ե՛վ պայմանական ուսուցչի»դեռաճաս աշակերտի ճամար չափազանց կարնոր է անկաշկանդ միջավայրը: Ուսուցիչը ն ծնողը պետք է ձգտեն, որ Հասուն դեղաՃասըյուրացնի միմիայն լավը, դրականը:

նույնատիպի

ւ

ինտեն

ուժեղաց-

`

մարդկանցից

Որպես ծավելյալ գործոն պայմանական-ռնֆլեկտորարգելակման ստեղծման Համար որոշ դեպքերում անձրաժեշտ է մանկավարժի դաստիարակիխիստ վերաբերմունքը, Պայմանական արգելակոմբթ Հաջորդական արգելակում, ընդ գլխուղեղի կեղնում առաջ է բերում որում, կարող են արդելակվել ինչպես ճամասեռ, այնպես էլ անճամասեռ պայմանական ռնֆլեքսները: Խստության դիմելու անծրաժեշտություն է պդացվում դեռածասի բացասական ունակությունների վերացման ընթացքում: Հաշվիառնելով, սակալն, այլն ձանդզամանքը, որ բացասական ունակությունները դեռածասության ժամանակաշրջանում են երնհան դալիս ծոգեկան անկայունության ֆոնի վրա, պետք է ծնանրան խիստ Հաճախակի փավորության սաշմաններում միջոցներից: ապատժելու Անչրաժեշտ է Հիշել, որ արգելակային ծամակցման Հաճախակի է օդգտադործումը առաջբերել արող արգելակման ապարգելա-Հ կում: Բացասականունակության վերացման Համար նպատակածարմար է պայմանական-ռեֆլեկտոր Համալիրում կատարելՀամալիրային, գրգռիչի մասնակի արգելակում՝ վերջինիս պարբերական կրկնությամբ: եթե անչրաժեշտ է վերացնել մշակված պայմանական արդելաէ ամրապնդել կումը, արգելակային Համակցումը նպատակաՀարմար դրական պայմանական ռեֆլեքսով։ Արտաքին արգելակման եղանակով վերացվում է դեռաչասի երկչոտությունը, ամաչկոտությոնը ն ծածկամտությունը: Անչրաժեշտություն է Համակարգված մտավոր ֆիզիկական աշխատանքի միջոցով դեռաչասի աշխատունակության ու

խուսափել

կարող

ու

բարձրացումը: կատարելագործում` Մշտապես աշխատանքը կատարվող աճն րւ է դեռածասի օրգանիզմի զարգացումը, բոլորՀամակարգերի

բարձրացնում է նրանց դործառական ներունակությունը, լավացնում է առանձին օրգանների Համագործակցությունը: Դեռաճասի գլխուղեղի կեղնի դանդաղած արյան շրջանառության արագացմանը զդալի չափով նպաստում է ոիքմիկական մարմնամարզությունը: ԴեռաՀասության է ռիթմերով ժամանակաշրջանում շատ նպատակաՀչարմար Հարուստ ն պարերի ուսուցումը երաժշտության ունկնդրումը: 0րգանիզմի Հա-. մակարդային դգործունհությանվերականդնման ու կատարելադործման: է նան ամբողչ օրվա ոնժիմի նախապայմանն ն ճիշտ կազմակերպումը: Դեռաչասի ուսուցման պրոցեսում շատ կպատակաճարմարն արդյունավետ է առաջադրանքների կատարումն ուսուցչի ննրկայուՀիգիննիկ բաշխումը, դասի րնդճանուր թյամբ: Պարապմունքների տնողության կրճատումը Ճճնարավորությունեն տալիս կարճ ժամանակում ամրապնդելուսուցվող նլուցը նակ բարձրաստիճան աշխատունաչ

հպատակաճարմար

իք

դասերիինք-. կության ժամերին: Բացի այդ, ուսուցչի ներկայությունը Խուրույն պատրաստմանընթացքում Հնարավորություն է տալիս դեռաառաջադրանքներիծաչ Հասին ճշգրիտ կերպով չափակցել կատարվող Հետ: ժամանակի վալը՝ պլանով նախատեսված Դասավանդմանճիշտ եղանակը նպաստում է աշակերտներիկողմից նյութի լավ ըմբոնման: նախ. է առաջ, շատ կարնոր է, քե ինչպես ն ինչպիսի Հուզականությամբէ ուսուցիչը շարադրում -ն մատուցում առաջադրվող նյութը: Շատ Հաճախ,նույնիսկ լավ պատրաստվածուսուցիչը չի կարողաՀ Խում Հետաքրքրություն կենտրոնացնել աշակերտների ուշադրությունը, նա է միապաէ խոսում անտարբեր, դասն սկսում Կառաջացնել,երն շեշտերից, կոնկրետ օրինակներից: չօգտվելով ղաղ, Հատ նյութը աշակերբնական է, ո՛ր այդպիսի եղանակով ուսուցլող յուրացվում: «ոի կողմից դժվարությամբէ ընկալվում, Հայտնիէ, որ ոիթմիկ կերպով տրվող, թուլ ուժի տնական գրրգրոիչները գլխուղեղի մեծ կիսագնդերում առաջ են բերում տարած«ված արգելակում, որն անպայմանորեն անցնում է քնիչ, Շատ ուժեղ. դրգոռիչըՀանգեցնում է անդրսաճմանայինարգելակման: Դասավանդմանպրոցեսում ուսուցչի խոսքն աշակերտներիկողմից Վավ է յուրացվում միայն այն դեպքում, երբ այդ խոսքը մեծ չափով է վապվում առաջին ազդարարայինճամակարգի ճետ, ն դասը մատուցն ոչ էլ շատ վում է ոչ-արագ բարձր ձայնով: Ուսուցչի բավականաափ բարձր ձայնի ն խոսելու բնականոն տեմպի դեպքում նրա խոսերն արտաբերվում են պարզորոշ կեիպով, ընդ որում, խոսքերում արտաճնչվում են ավելի բարձր, ցածր ծշաճախականությանձայներն քան բարձր Հաճախականությունունեցող ձայները: Պետք է Հիշել, որ տատանումների ցածր ծաճաձայնի մեծ ինտենսիվության դեղքում ավելի վատ, քան խականություն ունեցող ձայներն ընկալվում են փարձր ծաճախականությանձայները: Ռւսուցչի Խոսքըպետք է լինի «կենդանի,Հարուստ առոգանությամբ ն պատկերավոր: Դեռոաճասների դաստիարակության ն ուսուցման «ետ կապված է «անծրաժեշտ կանգ առնել բարձրագույն նյարդային գործունեության մի առանձնածատկությանվրա, որը կոչվում է Հիշողություն: Հիշողության պարտադիր կարնորագույն նախադրյալներն են արգելակման պրոցեսների ն գլխուղեղի գլխուղեղային դրդման առանձին բաժիններիմիջե Հարաշարժ նյարդակապերիսածմանումը: Հիշողության նլարդաֆիզիոլոգիական մեխանիզմների էությունը «ովյալ անճչատիամբողջականգլխուղեղի կազմակերպվածությանմեջ է: Հիշողությունը, մտքում որեէ բան Համեմատաբար տնականորեն պպաճելուունակությունը, լինում է տարբեր տիպերի՝ մեխանիկական,

տրամաբանական

"

'

ու

ու

Վ92

տրամաբանական, տեսողական, թյան նշված

նհ Հուղական: Հիշողուպատկերավոր են բոլոր մարդկանց: ներՀչատուկ տարիքի տեսակները

մանկությանժամանակաշրջանում, ընդչանուր առմամբ, Առաջին բավականին լավ զարգացած է մեխանիկական Հիշողությունը ն Համեմատաբար թույլ տրամաբանականը։ երկրորդ մանկության ժամանակաշրջանում ինտենսիվորեն սկսում է զարգանալ տրամաբանական կամիմաստային Հիշողությունը ն որոշ չափով թուլանում է մեխանիկականը: Դեռաչճասության ժամանակաշրջանումտրամաբանական Հիէ շողությունը զարգանում դանդաղ, իսկ մեխանիկականՀիշողությունը պաՀշպանվումէ նույն մակարդակին: Հաջորդ տարիքային փուլերին է, բայց դրա մեխանիկական Հիշողությունը մեծ չափով թուլանում փոխարեն զարգանում է տրամաբանական Հիշողությունը, որի մեջ, ավելի քան մեխանիկականում, շատ են պայլմանական-ոնֆլեկտորբա-

ղադրիչները:

ւ

Քարձրագույն նյարդային գործունեության տիպից կախված՝ երկմանկության ժամանակաշրջանում կարող է լավ զարգանալ կա՛մ տրամաբանական(վերացական), կա՛մպատկերավոր(կոնկրետ) Ճիերեխան շողությունը Տրամաբանականլավ Փիշողությամբօժոված

բորդ

լավ ըմբռնում է մաթեմատիկական բանաձները,. իսկ պատկերավոր լավ Հիշողությամբ օժտված երեխան Հիշում է բնության պատկերները, ծանոթ մարդկանց դեմքերը, մի երկու անգամ լսած երաժշտությունը: Համեմատաբարկրտսեր տարիքում պատկերավոր Հիշողությունն ավնելի է արտաճայտված, քան ավագ տարիքում, ընդսմին, երեխայի պատկերավորՀիշողությունն, արտաճայտվածէ ավելի վառ կերպով, քան ծասուն տարիքի մարդունը: Այստեղ, սակայն: չի կարելի Հաշվի չառնել մարդու մասնագիտական գործունեության դերը. մասնավորապես, նկարիչնեբի տարիքի Հետ ամեննին չի թուլանում պատկերավորՀիշողությունը: Հիշողության պածպանմանՀամար կարեոր է ն նպատակաՀարմար կազմակերպված սնուցումը,թարմօդը, ֆիզիկական ակտիվու-,

սովորական,

թյունը: երեխաների ներին

շատ

ալիս

է

դեռաչասների ուսուցմամբ զբաղվող մանկավարժանծրաժեշտ է մարզել երեխաների ու դեռաչասների Հիշոու

ղությունը: Հիշողության մարզման Համար ստեղծված կանոնների կիրառումը Ս

շատ

մեծ

դրական արդյունք:

Հիշողությանմարզման Հիմնական կանոններն են՝ 1. կրկնություններիբաշխումը, -.

3.

13--2252

'

ԼՅ

վերչիշումով, ՀիշելուՀերթափոխումը

Մտավոր ծանրաբեռնվածության բազմազանությունը:

Մեծածավալ ուսումնական նյութը սովորելու ընթացքում (չնտյած

ամբողջնյութըչի

'

Հիշվում) նպատակաճարմար է

մի ընթերցել

քանի անդամ, ուշադիր, դանդաղ, բարձրաձայն: Այնուչետն անճրաԱռաջին նյութի ենթերցմանը ժեշտ է անցնել այլ նյութի ընթերցման: անց, որի վերընքեռնումը անդրադառնալ կարելի է որոշ ժամածակ ըմբոնումըաշակերտների կողմատչելի կդարձնի մից: ուսումնականնյութի մասին է, որը Խոսքը,իՀարկե, այնպիսի լովել, բացատրվելէ դասարանում: նման ձնով սովորել Հնարավոր չէ, օրինակ, էլեկտրական կամ էլեկտրոնային սխեմաները, ինչպես նան ոտանավորները: Որոշ դպրոցականներն ուսանողներ տանըդաս պատրաստելիս նստում ն կարդում են Համեմատաբար մեծ տեքստը սկիզբից մինչն վերջ մտքի մեջ՝ մի քանի անգամ (նույնիսկ ութ անդամ), մինչն Հոդնելուաստիճան: ԱյդքանընթերցելուցՀետո նրանց թվում են է, Թե դասը սովորել «գերազանց», սակայն նյութի սխալ ըմբրոնեն ոչ թե «դեման սովորողները Հծաջորդօրը ստանում Հետնանքով այլ ավելի ցածր դնածատականներ:, րբազանց»,

ընթերցվող հյութի

՝

տեքսչ Անչծրաժեշտէ ոչ միայն ընթերցել դասը, վերընթերցել տը, առաջին, երկրորդ, կամ գոնե երրորդ ընքբերցոմից ետո այլ վերծիշել կարդացած նյութը, առանց գրքին նայելու: փորձել ու

.

|

եթն աշակերտի մեջ մշակվել ու տարիների ընթացքում ամրաէ դաս պատրաստելու, սովորելու սխալ եղանակը, վերջինիս պնդվել ամրապնդման Հետնանքով ուղղումը բարդ ինքնատիպի ստեղծման դժվարանում է: Այդ սխալ ուսուցման եղանակը ուղղելը, սակեյն, քննուանչրաժեշտ է (ն երբեք ուշ չէ) նույնիսկ դպրոցի թյունների նախապատրաստմանընթացքում: ու

տարեվերջի ն առնել տրիքային

Այստեղ, իճարկե, անծրաժեշտ է Հաշվի բարձրագույն նլարդային գործունեության առանձնաձատկություններըը է, որ մի ուսումնական առարկայով զբաղվելու Փորձովծաստատված ծամար րոպեն լավագույնն է առաջին, 20--25 րոպեն՝ երկրորդ, րոպեն՝ չորրորդ, հրրորդ, 30--40 Հինգերորդ, վեցերորդ, լոթերորդ,իսկ 1--1,5 ժամը՝ բւնրձր դասարանիաշակերտների Համար: Ուսուցմանւպրոսում շատ նպատակաճարմար՝ է ճաջորդաբար ծանրաբեռնել տեսողական վերլուծիչները ն խոսքի օրդանը՝ լեզուն 0գտակար է ուսուցվող դասը բարձրաձայն կարդալը: Այս ընթացքում լեզվի, շրթունքների շարժումի, սեվխականձայնի ունկնդրումը զգալիորեն ուժեղացնում, մեծացնում է գլխուղեղի խոսքաշարժողական ն լսաշարժողական կենտրոնների գործունեությունը, որի Հիման վրա զարգանում է երեխաներթ Հիշողությունը ն վերացական մտածելակերպը: դեռածասների ու

-

-

"Ն

Հաճախ աշակերտը սովորում

այսպես ասած, «դիտակէ «լավ» ցորեն», վատ դնաձչատականչստանալու ծամար ն ստանում ու «գերաղանց»:. Պատճառը՝դասը ճիշւո սովորելու մեջ է: իսկ ճիշ սովորել նշանակում է՝ ուշադրություն դարձնել Հիմնականին, իմանալ է դասը,

գլխավորը:

ԳԼՈՒԽ

ՎԵՑԵՐՈՐԴ

ՎԵՐԼՈՒԾԻՉՆԵՐԻ (ԱՆԱԼԻԶԱՏՈՐՆԵՐԻ)

ՖԻԶԻՈԼՈԳԻԱՆ

Վերլուծիչներիգոբծառությունների օբինաչափություննեոը ընդնանուր ն գլխուղեղի մեծ Գլխուղեղային նյարդաբչջիչնհրի ակտիվ վիճակի կիսագնդերի կեղնի վերլուծիչ-ճամադրական դործունեհությանանծրաժեշտ նախապայմանն է օրգանիզմի ծայրամասային տարբեր ընկալող սարքերից դրդման մղումների առբերումը դեպի գլխուղեղի կեղեր։ 0րգանիզմի ընդունիչ սարքերը, կախված տեղակայումից ն կառուցվածքայինառանձնաձաւկություններից, ենթարկվում են որոշակի գրգոիչների ազդեցությանը: Էնդունիչներիընտրողական զգայնությունը որոշակի գրգռիչների նկատմամբ պայմանավորում է գրգռիչների տարբերակումը կամ վերլուծումը: ն կոպիտ վերլուծումը կատարվում է զդայարաններում, Րնդչանուր սակայն այն բարձրագույն վերլուծումը, որի Հիմանվրա մարդկային միջավայրի փոփոխվող պայօրգանիզմը Հարմարվում է շրջապատող է մաններին, իրականացվում միմիայն գլխուղեղի բարձրագույն մասում` մեծ կիսագնդերի կեղնում կամ վերլուծիչների կեղնային մասերում: Գլխուղեղի մեծ կիսագնդերի կեղնի գործունեության Հիմքում ընկած է պայմանական-ոնհֆլեկտոր կապերի դոյացման մեխանիզմը: Մարդու գլխուղեղի կեղեր ն նրա ընկալող օրգանները՝ զգայարանները, սվատմականորենզարգացել ու կատարելագործվել են ճասարակականաշխատանքային գործունեության ընթացքում: է 7-ի, դասսկարդվում են Վերլուծիչները, որոնց թիվըՀասնում բատ իրենց Դրանքեն՝ 1. Տեսողական, Ց. Մաշկային, Չ. |սողական, 6. Հավասարակշոության, Է: 3. Հոտառական). .-. Շարժողական, սեվխիականազգալունակ: :

՛

տեղակայման: `

`

յ

..

՝

Համի, Բոլոր վերլուծիչներն ունեն

4.

իրենց

ծայրամասայինսարքը,

Հա195

`

ուղիներն միջն բաժինը:Վերլուժիչների ղորդչական կեղնային որի Հիմքում ընկած են կեղնաՀսերտ փոխազդեցություն, ն գո-

ու

յությունունի

տարածման մակածման արգելակման ւրոցեսների երնուլթները: Կեղնային վերլուծիչների գործունեության մեջ Հատկա-Հնշական է մի վերլուծիչի գրգոման ազդեցությունը այլ վերլուծիչի գրգռականության վրա: Ամենօրյա կյանքում Հանդիպում են տարրեր քաջ Հայտվերլուծիչների փոխազդեցության փաստեր: նրաժիշտներին նի է, որ նվագախմբի ձայնն ավելիլավ է դաճլիճիլուսաՀ վորության պայմաններում: Վատ լսող մարդկանցից շատերըոլնդում են,որ մուժ ժամանակ վատ են լսում: Հայտնիէ ապակու քերծման ձայնի ազդեցությունը մաշկային զգայնության վրա Տարբեր վերլուչ ծիչների փոխազդեցությունը կարող է առաջ բերել ոչ միայն մակածման դրդում, այլե արգելակում: Հաստատվածէ, որ շատ տաք, ինչսլես նան շատ սառը սնունդը թվում է պակաս Համեղ, քան բնականոն չերմության կերակուրը Աս փաստը պայմանավորված է Համի վերլուծիչի գործունեության արգելակմամբ ջերմային գրգռումն ընկալող վերլուծիչների գերդրդման ծետնանքով: -Հչանրաձայտէ նան ցավի զգացողության արգելակումն ուժեղ ֆիզիկական լարումից: Օրինակ, եթե ուժեղ սեղմենք մատները, ատամի ուժեղ ցավը զգալիորեն մեղմանում է, քանի որ շարժողական վերլուծիչների գերդրդումն առաջ է բերում կեղնային այլ վերլուծիչների մակածման արգելակում:

մին դրդման

ու

ընկալվում

.

«Գլխուղեղի ռեֆլեքսները» դասական աշխատության մեջ ի. Մ. Սեչենովը նշել է, որ Հոդեկան գործունեությունը գիտակցության մեջ զգացողականդրդման: Հի կարողերնան գալ առանց արտաքին, Մարդն իր շրջապատող աշխարձը կարող է ճանաչել,ընկալելմիայն վերլուծիչ սարքերի միջոցով: Ընդ որում առանձին զգայարանների յուրաձճատուկ զգացողությունը պետք է դիտել որսլես օբյեկտիվ

իրականությա |

բեկոր:

Արտաքին աշխարչծի իրական ճանաչման գիտական ու պրակտիկ գործունեությունը:

ապացույցն

է մարդու

ընդ.ՀՎերլուծիչներիշնորչիվ արտաքին աշխարճի հրնույթներն ծանրացվում են տարածության ն ժամանակի մեջ: Այդ ընդճանրացուտարիքի Հետ: Ընդծանրացմանզարմը զարդանում չ Էմստիճանաբար՝

կառուց-Հ գացումը ն կատարնլագործումը կապված է վերլուծիչների Տարբերակող վերլուծիչների վածքագործառական զարգացման Հետ: միջոցով` մարդն աստիճանաբար ճանաչում է արտաքին աշխարճի երե-

բնության Հասարակական զարգացման ն ընդձճանրացնելով «օրյեկտիվ Արտացոլելով "օրինաչավփություններ ժմարդու գլխուղեղի բարձրա իրականությունը, աճող ու զարգացող վույթները, ինչպես

նան

ու

դառնում գույն բաժինը

Հզոր ուժի Հիմնավերափոխման վերլուծիչների ծայրամասայինբաժինների նյութը:Զգայարանների՝ է բնության

բնույթից, ն՛ գրգովող գործառական պայմաններում այս կամ այն զգաէ ոչ ճիշտ կերպով արտացոլել դրդռումը կարող երնույթները: յարանի են տեսողական, Փուսառական,մաշկային ւլատրանքի դեպքեի Հայտնի վերլուծիչների ինչպես ծայրամասային, այնպես էլ կեղնային սարքերի մաշկային դգերզդայգործառականխանդարման ՀետնանքովեԻ րինակ, է Հծանգեցնելցավի ուժեղ նությունը որոշակի պայմաններում կարող զգացողության միայն մաշկին դիպչելիս: Ռրոչ պայմաններում մարդը, դիրքը ՀՎՄայրասխալ է գնածատում առարկաներիտեղակայումն դեպքում խանգարումների սարքերի գործառական բնդունիչ մասային է Տեսողական լսողական պատրանք: առաջանում տեսողական վերլուծիչների կեղնային լսողական պատրանք առաջանում է նան մասի զործառական խանգարմանդեպքում: Մեծ կիսագնդերի կեղնի ն ընդունիչների բնականոն գործառուչ տարիքային ժամանակաշրջաններումգոթյան պայմաններում բոլոր ավնլի Օ6շչատ են յություն ունեն սխալներ, բայց դրանք անծամեմատ ն մանկության ժամանակաշրջաններում: Ձգայարանչդեռաձասության չեն խոչընդոտում, արգելակում շրջապատող ների սխալները,սակայն, աշխարձի ճանաչողությանը, այլ ընդճակառակը, նպաստում են արավելի խոր արտացոլմանը տաքին միջավայրի երնույթների ավելի ն ուսումնասիրմանը: Պատաճականչէ առակի ձնով արտածայտած վրա սովորում են». երեխան,սկսած կրծքային միտքը՝«Սխալների ժամանակաշրջանից,անընդատ ուղղում է իր զգայարանների սխալները: Ստեղծվողպայմանական ռեֆլեքսները սկզբնական ժամանա-չկրում, ընդ կաշրջանում, որպես կանոն, ընդճանրացված բնույթ են որում, աստիճանաբար սածմանվում է դրգոիչների տարբերակումը: Նոր դրական ն բացասական ռեֆլեքսների գոյացման ընթացքում վերանում են սխալները, ն այս պրոցեսը շարունակվում է մարդու ամբողջ կյանքում: Սխալների ուղղման մեջ կարնոր դեր է խաղում առանձին վերլուծիչների կողմից կատարվող փոխադարձ ստուղումը: Այսւղես,օրինակ, տեսողական, շարժողական ու մաշկային վերլուծիչների միաժամանակյա գրգռումը նպաստում է այնպիսի պայմանական ոեֆլեքսների զոլացմանը, որոնք անծրաժեշտ են տարածության մեջ առարկա-Հների չափի գնաՀատժան Համար: երբ երեխան Հեռադիտակովդիտում է առաջին անգամ ոչ Հեռու տեղադրված որնէ առպրկա, նա`բնազդաբար ձեռքն առաջ է ձգում կամ Հեռադիտակրը Հեռացնում աչքերից՝ ` լինելը Դրանով իսկ երեխան Համոզվելու Համար առարկայի մոտ գրգոման արդյունքը կախված է

ն՛

գրգռիչի

վիճակից ,ՀՈրոշակի

ու

ու

ու

՝

ու

հեն որոշ ուղղում է տեսողական սխալը: Հասուն տարիքում էլ մնում ու պատկերացումներ առարկաներիչափերի սխալ զգացողություններ ու նրանց տարածական Հարաբերակցության վերաբերյալ: Այդ սխալչ կարող է ուղղել ն ուղղում է Համապատասխանչավումները մարդը ներով:

Տեսողական վերլուծիչ.

-

|

Տեսողական վերլուծիչը ստեղծում

է առարկաների ձնի,

տեղադրման, գույնի տարբերակման

չափիչ

Հնարավորություններ:

Մարդուտեսողական վերլուծիչի ծայրամասային սարքը՝ աչքը, ունի առավել բարդ կառուցվածք: Գործառականտեսակետից առավել կատարելագործվածայս սարքը վճռական դեր է խաղում արտաքին աշխարծի «ետ մարդու փոխճարաբերություններում, նրա աշխատանքային գործունեության, ուսուցման մեջն մի շարք ֆիզիկական վարժությունների կատարմանընթացքում: ծավալային ձնի, ինչպես նան տարածության ընկաԱռարկաների ն տեսողությամբ: է մարդու երկակնա լումը պայմանավորված " Աչքի օպտիկական սարքի, ոսպնյակի, եղջրաթաղանթին ապակենման մարմնի փոփոխություններն ապաչովում են առարկայի ճառա-չ դայթների ժամամիտումը աչքի զդացողդականմասի՝ցանցենու վրա: Օպտիկականսարքի այդ անվանվում է

:

ունակությունն

ճարմարվողա-

Վանությունչէ Հեռավորության վրա. Հանգիստվիճակում աչքըբնեոված

խոսքովաչքի ետին լուսաճնոցը ցանցենու վրա աչքը սնեռված է Հեռավոր պայմաններում

է:

այլ

Հարքոսպնյակի

առարկաների . վբա: Մուո

Հեռավոր

ու

մոռակա կետերի միջնեղած է անվանվում

պարղ

աա աթյան

չտարածուՀարմարվողականության.. է կամ. Հարմարվոումնանվանվում ճարմարվողականության ծավալ ուժ: Է Վերջինս ֆողականության դիոպտրիաներով՝ արտաձայտվում` տարածություն

ծակադարձ մի կուսային Հծնեոցային Հեռավորությանը

նակ, եթե Հնոցային Հեռավորությունը Հավասար բեկվող ուժը կաղմում է 1|2 դիոպտրիա:

ծավալը կամ Հարմարվողականության

`

ուժը սովորաբար փոխվում

է օրգանիզմի ընդչանուր վիճակի փոփոխման Հետ.

պայմաններում

դերձողնածության

մեծությամբ: 0րիՏ, ոսպնյակի

է 2

չոգնածության ն

այն փոքրանում է: Այդ պատճառով Հեռանում է' պարզ տեսողության մոտակա՞կետի՝ աչքից ընդ որում մարդը դժվարանում է

փարդա"

:

՛

Ֆիզիկական օպտիկայի տեսակետիցմարդու աչքն ունի մի շարք

էական թերություններ. 1. չեն Առանձինբեկող մակերեսների կենտրոնները մի գծի վրա, Հ. Այսպես կոչված տեսողական գիծը՝ այսինքն տեսանելի կետից դեպի ցանցենու կենտրոնական փոսիկն ընթացող գիծը չի ճամընկնում աչքի օպտիկականառանցքին ն ունի անկյունային շեղում, .3. Աչքի բեկող մակերեսների ծայրամասերն ավելի մեծ չափով են բեկում քան այդ մակերեսների կենտրոնական ճառագայթները, մասերը (գնդակերոլ խոտորում ), 4. Աչքի օոլտիկական տարբերսարքերը ոչ միատեսակ են բեկում տարբեր ճառագայթները (քրոմատիկխոթտորում), 5. Աչքի բեկող մակերեսների առանձին տեղամասերի կորությունր տարբեր է, որի Ճետնանքով վրա պատկերված առարկան երկարավուն է: է Հերմարվողականության տարիքային փուվոխուչ Հատկանշական ու թյունը: կրծքային տիկականսարքի բեկող պլակաուժը շատ մեծ է, որն աստիճանաբար սում է մինչն առաջին մանկության ժամանակաշրջանը: Սակալն, էլ այն շատ ավելի մեծ է, առաջին մանկության Հասուն քան մակերեսների կորության տարիքում՝ ալակասերկարության Հետնանքով: Բացի այդ, եհրեխայի ակնագնդի առաջ-ետային առան Համեմատած ճասուն

տեղակալված

՝

"

ցանցենու

վաղ մանկության ժամանակաշրջանում աչքի օպ-

.

ժամանակաշրջանում Հիմնական բեկող ղ

շառավիղների

Հեր կարանի արմա ագանությաա, ժավել ի

ա

մարդու

մեժ

դիտելիս

երեխայի աչքի ոսսպնյակնառարկաները Սանում կամ կլորանում:

նի

որ

շատ

է,

քա-

է ճար-

Աղյուսակ

Տ

Աչքիճառմաբման

(ակոմոդացիայի) մեծության տաշիքայինառանձնաճատկություննեոը

Տարիքը

մեծությունը

.

| Տարիքը

Հարմարման միջին ժեծությունը (դիոպտրիաներով)

-

13,6 13,0,

-

14,6 14,2

շշ.

`

(դիոորիանձրով)

10. րեն

)

Հարմարման ժիջին

11,5

0".

Ր

18,6

12,5 12,0

11,7

11,2 10,9

9,2 7,7 "4,9

`

|

,

2,1

1,0

րիքի

Վպա երեխայի Կոեսողությունը, դարձնում յավով ճերատն

երեխաՍակայն, ի տարբերությունտարիքավորների ճՀերատեսության, է, որ ուղզնյակիմեծ չափի քանի յի ճեռատեսություննիր բնույթով կեղծ

տեղադրված ամանելունան

կորացումը երեխային Թույլէտալիս լով է

առարկաներըչ-

մոտ`

:

դեգածաս

անշծետանում Մանկական Հեռատեսությունն ժամանակաշրջանիսկզբին, երբ ակնաղդնդիառաջ-ետային առանցքը ն բեկող են մարդուն ներկորություննեիը մակերեսների ընդունում

չափներ: ծատուկ`

Տեսողականգրգռումների վերլուծոմն

Համադրոմբ կատարսարքի՝ցանցենու Հագլխուղեղի Համապատասխան կեղնային բաժու

վում է տեսողական վերլուծիչի ծայրամասային ղորդչական ուղիների նի մասնակցությամբ:

ն

՛

՞

,

.՛

,.

Ցանցենու մակերեսային շերտում տեղակայված են ցուպիկային ու չշիկային բըչիջնձրը, որոնց արտաքին մասերը ղդայուն են լույսի նկատմամբ: վույսի աղզդեցության տակ ստեղծված դրդումը աղորդվում է ցուպիկնճձրիցն շշիկներից Հաջորդական երկբեեւ ու ճան-

յ.

-

գուցային

նյարդարչիչներին:

Վերջիններիս ԽյարդառանքքՆկ.

14.

Մարդու աչքի միջաձիգ կտրվածքը.

1--տեսողական նյարդ, 2--անոթային թաղանթ, Յ--ներթին ուղիղ մկան, 4--ետին խցիկ, 5առաջային խցիկ, 6--ժիածանաքաղանք, 7-տեսողական առանցք, 8--ջպտլիկական (տե-

սողական) առանցք,

9--եղջերենի, 10--ռասնյակ, 11-ապակննման մարմին, 18-ապիտաթաղանթ, 13--կենտրոնական փոսիկ, 14-կույի

եկ

-

ները ուղղվում

են

դեպի

ԴԸԼխուղեղի ծոծրակային ժասը՝ տեսողական վերլուծիչի

կեղնային բաժինը:

ուսային

ն

գունային դըրՊեռումների նախնական վերլուծումը կատարվում է ցան|

ցենում: Ցուպիկներըօժտված են

բարձր զգայնությամբ տալիս տարբերելու լույսը: Շշիկներըբիչ զգայուն են լույսի նկատմամբ, դործում են միայն ուժեղ պայմաններում է լուսավորվածության ապաչովում են գունատեսո-չ ն լույսինկատմամբ Հնարավորությունեն

ղությունը:,

-

.

,

Ցուպիկներիընդծանուր քանակությունը կազմում է 120--230 մլն, իսկ շշիկներինը 6--2 մլն: Ակնագնդիներսային մակերեսի ետին պատին ծատուկ ակնաՀայելիով Հնարավոր է տեսնել կույր բիծը, որը բոլորովին չի պարունա.կում գունազգացողականբջիջներ: կույր բծից դեպի դուրս տեղադրրված է դեղին բիժը, որը կազմված է միմիայն շշիկներից։ Դեղին բծի շրջանում յուրաքանչյուր շշիկ կապված է երկբնեռ նյարդաբջջի ճետ, մնացած իսկ վերջինը առանձին Ճճանդուցայինբջջի «Հետ։ Ցանցենու տեղամասերում երկբնեռ բջիջը մղումներ է ստանում ցուպիկների ե շշիկների մի ամբողջական խմբից, իսկ Հանգուցային բջիջը մղումմի խումբ երկբնեռ բջիջներից: Ցանցենին, բացի ցուներ է ստանում շշիկներից, երկբնեո պիկներից, Հանգուցային բջիջներից,պարուէ նակում նան առբեր նյարդաբջիջներ, որոնք մղումներ են ստանում կենտրոնականնյարդային Համակարգից: Ցանցենու լուրածատուկ .կառուցվածքը պայմանավորում է տեսոչ ղության սրությունը, որը բնորոշվում է առարկայի մանրամասների տարբերակմամբ՝աչքից որոշակի ծեռավորության պայմաններում: ու

նորմայում 1-ին Հավասար տեսողության սրությունը տարբեր է ցանցենու տարբեր տեղամասերի ծամար: Այն մեծ է դեղին բծի շրրն փոքր՝ ցանցենու եզրերում: ջանում ՝

'

տեսողության սրությունը Տարբեր ճասակի երեխաների Տեսողության սրությունը (պայմանականմիավոբներով)

ա

"

Ք

՛

Յ

' Ն`

0,004--0,02

շարաթակոն ամսական

0,008--0,003

ամսական

ամսական տարեկան

տարեկան տարեկան տարեկան տարեկան

տարեկան

Ք8--15

տարեկան

՛

է

Տարիքը

Աղյուսակ

լ

0,05 -0,1 0,1 --0,3 Ս,3 --0,6

0,4 --0,7 0,6 0,7 0,8 0,9 0,9

--1,0

ԼՍ --1,9 -

--1,9 --1,0

Տեսողության ռրությունը կախված է միջավայրի լուսավորվածությունից, սակայն միննույն լուսավորվածության պայմաններում կաբող է լինել տարբեր, մեծանալով տարիթի ու աչքի մարզվածության Հետ: Հոդնածությանն դերձոդնածությահ պայմաններում տնսողության սրությունը սովորաբարնվազում է, Տեսողության սբությու"

է

նբ կաթված է նան ցանցենու կառուցվածքային առանձնածատկություններից, գրգռիչի բնույթից ն կեղնային տեսողական վերլուծիչի

դործառական վիճակից: Ցանցենու առանձին ոնեղամասերից տեսողական մղումներն առանձին փնջերով ուղղվում են տեսանյարդովդեպի տեսողականվերլուծիչի ենթակեղնային բաժինը արտաքին ծնկամարհինը ն այստեղից -դեպի գլխուղեղի կեղեր՝ տեսողական վերլուծիչի վեղնաղինբաժնի առանձին դաշտերը: բծից ելնող մղումներն ապաՀովում ել առարկայի մանրա Դեղին մասների գունային պարզ տեսողությունը: Դեղին բծի շուրջի տեղակայված պարղ» պայմանավորված է հնյլարդաբջիչներից մղումներով անգույն տեսողությունը թույլ լուսավորության պայմաններում: 8եբեկային լուսավորության պայմաններում այս բջիջներն ապածովում են նկ դունատեսողությունը. Դեղին բծից ելնող մղումների շնորձիվ է գալիս կողմնորոշային Հետազոտականոնակցիա, որի Հեւտեառաջ էնոր երնհան վանքով աչքի տեսողական առանցքը տեղաշարժվում եկած փովոխության ուղղությամբ: Մարդն օժտված է տեսողական ծայրամասային, ենթակեղնաւյին ու կեղնային վերլուծման ունակությամբ, ընդսմին, ծայրամասային ու ենթակեղնային վերլուծումը նուրբ է ն տարբերակված: « Լուսային գրգռումների վերլուծումը սկսվում է տեսողական վերլուծիչի ծայրամասային բաժնում: Լուսային ու դունային դգրդոիչիուժն տարրերիդրդում: |ուսա-ն զուառաջացնում է ցանցենու նյարդային տարրերի առկայությունը ստեղծում է տենազդգացողական տեսակի աողական գրգռումների քանակական ն որտկական վերլուծման Հնաբավորություն տեսողական վերլուծիչի ծայրամասային ե ենքակեղնային Հատվածներում: Տեսողականգրգռումների բարձրագույն, կեղնային ծամադրումը պայմանավորված է դրական ու բացասավերլուծումն կան պայմանական-ոնֆլեկտոր կապերի ստեղծմամբ. Տեսադաշտն ընկածյուրաքանչյուր նոր առարկա կողմնորոշայինոնակցիայի Հիման վրա տեսողականկեղնային դաշտերի դրդում է առաչացնում առանձին -նլարդաբջջային խմբավորումներում, որոնց միջե գոյանում նն պայմանական-ոեֆլեկտոր կապեր: նման կապեիի ստեղծումը նոու է դանդաղ, րածնության կրծքային ժամանակաշրջանում քան վաղ մանկության ժամանակաշրջանում:ժամանակավորնլյարդաչ յին կապեր են գոյանումտեսողական ն այլ վերլուծիչների միջե: նման դրական պայմանական-ռեֆլեկտոր կապերի աստիճանական ավելա-չ ցումն առաջին ու երկրորդ մանկության ժամանակաշրջանումմեծ չագրգիռների վերլուծումն ու ծամափով շարստացնումէ տեսողական դրումը:Առաջինմանկության ժամանակաշրջանի սկզբից. ավելի ու |

շարունակվում

'

'

՝

ու

կատարվում

ժամանակավոր նյարդային ավելի մեծ նշանակություն են ստանում կապերի ստեղծումն անմիջական խոսքային տեսողական գրգոումներից: Տարիքային զարգացմանՀետ զարգանում ն կատարելագործվում են տեսողական գրգիռների խոսքային վերլուծումն ու Համադրուչ դեռաՀասումը Վերջինս բարձր աստիճանի զարգացման է Հասնում թյան ժամանակաշրջանիվերջին: Տեսողականվերլուծիչի սաշճմաններում սովորաբար տեղի ունեն դրդման արգելակման պրոցեսների . տարածման ն կենտրոնացման երնույթներ: Անչատականղարդացման պրոցեսում էական նշանակություն ունի կեղնային դրդման տարածումը: Վերչինիս Հիմքում ընկած է արգելակման ընտրողական -ռեֆլեկտոր կապերի գոյացումը: բազմաթիվ Մակածման հույները տեսողականվերլուծիչիռաՀծմաններում արտաձչայտվումլուսային ն գունային Հակադրության պայմաններում: Գորշ կամ սպիտակ գույնի առարկան սն ֆոնի վրա երնում է Համեմատաբար ավելի մեծ, քան նույն չափի սն առարկան սպիտակ ֆոնի վրա, իսկ գորշկամ սպիտակ առարկան մուգ` կապույտ ֆոնի վրա երնհում է դեղնավուն երանգով: Լուսային ն ձայնային ծակադրուքյան Հիմքում ընկած մակածման երնույթները տեղի ունեն տեսողական վերլուծիչի ինչպես ծայրամասային, այնպես էլ կենտրոնական բաժիններում: Ցանցենու ն տեսողական կեղնագոտու որոշակի մասեէ ցանցաթաղանթային րի դրդումն կեղնային Հարնան չշըրրազդում ջանների վրա,բացասաբար մակաձելով այղ շրջանները: Մակածման երնույթները տեսողական վերլուծիչի ներսում կարող են լինել միաժամանակյա ն Հաջորդական Հակադրության ձնով: եթե մարդը 20-30 վրկ-ում սնենռոում է տեսողությունը սպիտակ ֆոնի վրա դրված կանաչ մատիտի վրա ն փակում աչքերը, ապա աչքերը փակե«Հետո մատիտի գույնը ելատկերվում է մանուշակագույնկամ նս'լուց ու

`

ու

ու

`

պայմանական չի

ու

րընջագույն:

Մշտապես

Տեսողական վերլուծիչի սաշծմաններում լավ" սրտա ճայտված միաժամանակյա Փաջորդականմակածման երնույթները սածմանափակում են դրդման պրոցեսի մեծ տարածումը, դրանով իսկ նպաստելով տեսողական դրդման կենտրոնացմանը տարածության մեջ ն ժամանակիընթացքում: երեխայի մինչե վաղմանկության սկիզբը մակածման երկույթները թույլ են արտաճայտված, որի Հետնանքով դրդման տաիածումը նորածնության կրծքային ժամանակաշրչանում մեծ է: Վաղ մանկության ժամանակաշրջանի սկղբից մակածման երնույթներն աստիճանաբար ուժեղանում են, իսկ դրդման պրոցեսը պակասում է, որի չետնանքով բարենպաստ պայմաններ են ստեղծվում առարկաների ն Հեռավորությունը տարբերակելու Դամար: ծավալը,տեղակայումը ու

`

ու

Ա

`

վերլուծիչ Լսողական

Մարդու ձայնային գրդոումներն թնկալվում

են

քունքոսկրի մեջ

ճավասարատեղակայված մի բարդ բնդունիչ սարքի միջոցով, որբ կշռության սարքի Հետ կազմում է այսպես կոչված ներքին ականջը: թաղանթային լաբիրինթից, որի Վերջինսկազմված է ոսկրային մասն ունի իսկ կիսաբոլոր իիար միացած երեք խխունջի, մյուսը՝ մի ձն: սարքը տեղակայված է խխունչի մեյ: Խողովակների Զայնային Խխունջչն ունի ոսկրային (արտաքին) ն թաղանթային (ննրքին) պաու

տեր, որոնց միջն եղած տարածությունը լցված է շուրջավիշով: Խխունջի ոսկրային խողովակի ներսում գոյություն ունի թիթեղի ձնի ոսկրա-

ծետ խխունջի Հետ պարուրաձե, խխունջախողովակի բաքձրանում է դեպի խխունջի գագաթը: Ոսկրաթիթեղային ելուստն իր վրա կրում է թաղանթային գոյացության ն առաձգական շչարակցաՀչ Հյուսվածքային թելիկներ: Այստեղ է տեղակայված լսողական վերլու-

յին հլուստ,

որը

սարքը՝ կորտյան օրգանը, որը կազմված է ծիչի ժայրուվասալին բջիջներից. Հենարանային Հիմնականթաղանթից, ու մաղմզուկներից:

մազմզուկներից յուրաքանչյուրը կապված է 1--Հ առանձին Հենարանային բջիջների Հետ: Լսողականմաղմժզուկներըիրենց մի կողմի ծայրով ազատորեն լողում են, իսկ մյուս ծայրով կապված են լոողական նյարդաթելերիճետ: Զայնայինտատանումներից, որը կախված է ձայնի ուժից, ն ձննեՃաճախականությունից րից, փոխվում է ճնշումը շուրջավիշում: ճնշման այդ փոփոռություններն առաջ 2 բերում Հիմնական թիթեղիկի տատանումներ, ընդ որում ճնշման Համապատասխան փոփոխու թյունների են ենթարկվում նան մազմզուկները: Այս բոլորի Հետնանքով մազմզուկային բջիջներում ստեղծվում է Նկ. 15. Մարդուներքինականչիկառուցվածքը. դրդման պրոցես, որը ձախողովակներ, 1--կիսաբոլոր 2--նախադուռ, ղորդվում է լսողական նլար3--խխունջ: դաթելերի ծայրամասային Յ500

`

`

"

Այս վերջավորություններին: վերջավորություններնընդճատվում են ներքին ականջում տեղակայվաֆ հրկբնեո բջիջներում, որտեղից սկսվում է խխունջանյարդը:Խխունչա-

նյարդի թելերն ընթանում են դեպի երկարավուն ուղեղի նյարդարչյչային ակոսները, շարունակում են լսողական վերլուծիչի Հաղորդչական ուղիներքին ծնկամարմինները, որտեղ խաչվելով ները մինչն գլխուղեղի Հասնումեն մեծ կիսագնդերիքունքային շրջանում տեղակայված կեղեվային լսողական գոտուն: Այստեղ է կատարվում լսողական գրդիոների ճամադրումը: բարձրագույն վերլուծումն ու

'

ծն

.

գրգռիչներիվերլուծման-ճՀամադրման «իմքում ընկած Զայնային դրդման այն պայմանական-ռեֆլեկտոր կապերի սաՀշմանումը

օջախների միջն, որոնք ստեղծվում են անմիջական գրգռիչների ու արտածայտող ձայնային ազդանշանների ազդեցության տակ: խոսքն

ն ուժը (բարձրությունը) ականջը տարբերում է ձայնի Մարդկային

տեմբրը: Զայնի ուժը կախված է

ան

մարմնի մեծությունից, նրա տատանվող ե մեծությունից տատանումների ինտենսիվությունից, տատանման ձայնի աղբյուրի Հեռավորությունից: ,

կաելիձայնի բարձրությունը կախված է ձայնաստեղծ մարմնի ծաճախականուտատանումների Հաճախականությունից: Ընկալվող ստորին սածշմանըմարդկային ականջի Համար՝ 16--80 թյունների Չ20--30 Ճճազար է, փսկ վերին սաճմանը՝ ստ աւտվրկ տատ/վրկ: կսողության սածմանից դուրս զտնվող ավելի Հաճախակի տատաումներն անվանում են ուլտրաձայներ։ երաժշտության մեջ կիրառվող ձայները վայրկյանում ընդգրկում են 24-ից մինչն 4600 տատանում: Զայնային տատանումները կարող են լինելՐ ներդաշնակ կամ սլարբերական, այսինքն՝միատեսակ ն ճշտորեն կրկնվող ալիքներով: երաժշտականգործիքների ձայները ն ոչ պարբերական աղմուկը, ճարճատյունը ն այլն ներդաշնակ տատանողական չարժումների պարզ ձեը մաքուր տոնն է, որը ստացվում է կամերտոնից:։ երաժշտական -

սովորաբար միացված ձայների մեջ ծիմնական տոներին կոչված վերին ներդաշնակ տոները՝ Հնչերանգները, որոնց

են

այսպես

տատանում-

ների թիվը Հիմնական տոնի.132 տատանումներիդեպքում (փոքր ուքնյակի դո) ունեն Հետնեյալ Հաճախականությունները. 232.2--264

օկտավայի դոխ 132.3-- 396 (առաչին (աւռաջին 132.4

--

(երկրորդութնյակի դո)

ն

օկտավայի սոլ)» այլն: Հնչերանգների առկայու-

թյունը բացատրվասիէ նրանով, որ ձայն ծանող մարմինը տատանվում է ոչ քե ամբողջությամբ, այլ առանձինմասերով: տարբեր քանակությամբ Հնչյունների

ն

յուրաքանչյուր օբերաոտի

տարբեր ուժգնությամբ սլետք է բացատրել երաժշտական դործիքի

մարդկային ձայնի տոնի միննույն

բարձրության ձայների

ու

բնորոշ թ

Այս առանձնաչատկությունները պլայմաառանձնածատկությունները:

նավորում են ձայնի երանգավորումըկամ տեմբրը: Հասուն մարդու ականչը ծատկապեսզգայուն է վայրերեխայի տատանում 1000--4500 ձայնային Հաճախականության կյանում նկատմամբ: Տարիքի Հետ ընկնում է լսողական վերլուծիչի վզգայնուձայների թյունը, բայց բարձր ծաճախականության ծիմնականում -

ու

նկատմամբ:

՛

Լռության մեջ լսողությունը բարձրանում է: Երբ շնչում է որոշակի բարձրության ն անփոփոխ ուժգնության Համաճնչյունությունը, ձայնի բարձապա տվյալ ձայնի նկատմամբ ծարմարվելու Հետնանքով ճեւտո է արագ, ավելի ու րության զգացողություննիջնում սկզբում իսկ

"ավելի դանդաղ:

Միաժամանակիջնում է զգայնությունն այն ձայների նկատմամբ, իրենց Հաճախականությամբմոտ են ճիմնական ծամաշնչյունուորոնք սակայն, չի տարածվում ընկալվող ձայների թյանը:Հարմարվելը, վայրկյան ամբողջ դիապաղոնի վրա: Զայնը դադարեցնելուց 10--16 Հետո վերականգնվումէ զգայնության նախկին մակարդակը: Հարմարվելը մասամբ կախված է վերլուծիչի ծայրամասային վերլուծիչի զղայնության վրա ազդում է կեղնաչ սարքից: Լ|աողական յին դրդելիության փոփոխությունը, որը կարող է ստեղծվել այլ վերլուծիչային ընկալիչների գրգոման դեպքում: Գլխուղեղիկեղնում այդ ճառաընթացքում տարբեր վերլուծիչների դրդումն արգելակումը են փոխում լսողական վերլուծիչի զգացողուգայթման չետնանքով թյունը: Լսողական վերլուծիչի կեղնեայինմասի զգայնությունը կարող է փոխվել նան տարբեր բարձրության երկու Համաճնչյունությունների ազդեցության տակ: Այս պայմաններում թույլ ձայնը խլացվում է ուժեղ ձայնի ազդեցությունից: Գլխուղեղում ուժեղ ձայնի ազդեցության տակ ստեղծված դրդման օջախը բացասական մակածման Հչետնանէ վերլուծիչի այլ տեղամասերիդրդելիություքով իջեցնում նը: ու

լսողական

Պարզվածէ,

է Հակազդել-անկարող, լսողական (քոլ

երեխան ուժեղ ձայներից որի ճետնանքով արգելակումով, դըըսածշմանային մեծ է ծիչի զգայնությունը կարող չափով նվազել: որ

Տարբեր ձայների տարբերակման ունակությունն հրանդավորմանտարբհրիէ, այլ խոսքով, որոշ թյան

բարձրուՄարդիկօժտոըմարդկանց լսողությունը թույլ է:

ու

ված

ըստ

սուր լսողությամբ, իսկ որոշ երաժշտականլսողությանը ներճատուկ է ձայնային միջնադաղդաբի նուրբ տարբերակումըմլավ հրաժշտական լսողությամբ օժոված մարդիկնրբորեն տարբերակում են ձայների ներդաշնակ ղուղորդումները, պարզորոշ կերպով ընկալում են ռիթմը, որսում, ըմբռնում են

-

են

-

է `

աններդաշնակությունները, տարբերում են ակորդների մինորային Հաջորդականությունըմաժորային Հաջորդականությունից: երաժշտական լսողության Հիմքում ընկած է գլխուղեղային լսողական կենտրոնների ֆիզիոլոգիական ունակությունը: Այդ ունակուքյուն արտաճայտվում է ձայնային ազդանշանների տարբերակմամբ, ն ձայնային պատկերների ստեղծմամբ: նրաժշտականձայների նուրբ տարբերակման ունակությունը բնածին է, բայց երեխայի երաժշտական դաստիարակությանաղդեցության տակ այն զարդանում հ կատաբելագործվում է: երաժշտական դպրոցի տարբեր գործիքային խմբերի երկրորդ-երրորդդասարանում սովորող երեխաները բավականաչափ լավ ճանաչում ն Հիշում են այն երաժշտական դործիքի Համաճնչյունությունը, որի վրա սովորում են նվագել: է շատ երեխայի լսողական Հիշողությունը հրաժշտական ձճամաչնչյունությունների բարձրություն անսխալ տարբերելու Հետ: կարելի է ասել, որ նման երեխայի երաժշտական լսողությունը մուտ է բացարձակին։ Պետք է նկատի ունենալ, որ երեխայի լսողություէ երաժշտությամբ զբաղվելու նը զարդանում ն կատարելագործվում -

զուգորդվում

պայմաններում:

.

լսողությունն ամեննեինպարտադիր չէ երաժիշտ-կաԲացարձակ ն խմբատարողների Համար, ն շատ ավելի կարնոր է վաբների ճամար: Անչրաժեշտ է տարբերել լսողական երեք Հիմնական ձները 1) արտաքին, 2) ներքին ն 3) խառը: Արտաքինլսողականությանը կամ հրաժշտության ընկալմանը ներժատուկ է երաժշտական ձայների բարձրության տարբերակումը: ներքին լսողությունը բնութագրվում է երաժշտության պատկերմամբ՝ գիտակցության մեջ: Ներքին լսողությամբ օժտված երեխան կամ ասուն տարիքի մարդը ընդունակ է ներքնապես լսհլու հրաժըշտությունը, վերարտադրելով մեղեդին Հիշողության մեջ կամ կարդա-Հ լով նոտաները: ներքին լսողությամբ օժտված են երկրորդ ժամանաՀ կաշրջանի նհրեխաները,դնեռաչասները,պատանիներնու Հասուն րիքի մարդիկ. ներքին լսողությունը կախված չէ սակայն ծայրամասային լսողական սարքի կառուցվածքային գործառական վիճակից: Այն ամբողջապես պայմանավորված է կննտրոնականնյարդային Համեմակարգի գործունեությաժբ ն կարող է զարգանալ նախորդ ղեդու մի քանի անդամ լսելու ծիման վրա: Ներքին» լսողությունը չափազանց կարնոր է ստեղծագործական դործժունեության մեջ: երաչժըշտական լսողության ներքին ձնի գոյությունը շատ դեպքերում նաչ փավորություն է տալիս կոմպոզիտորինպածշպանելուկ՛ երաժշտական

դիրիժորների

երաժշտական

'

տա-չ

միայն

լսողությունը,

ե՛

ստեղծադործական ունակությունը:

է արտաքին ներքին լսողուկսողության խառը ձեր զուգորդում թյունը: Այդ ղուդորդման մեջ արտաքին հրաժշտական լսողությունը) ըստ էության, ներկայացնում է այն Հիմքը, որի վրա ստեղծվում ն ձնակերպվում է ներքին լսողությունը: Լսողության գործառության մեջ կարնոր է ձայնի աղբյուրի ուղղությանորոշումը:։ Վերջինս իրենից ներկայացնումէ բարղ, պայմանական-ռեֆլեկտորգործունեության արդյունք: նորածին երեխան ընդունակ չէ տեղակայելու ձայնը տարաժության մեջ, չնայած ձայնի նկատմամբ կողմնորոշային ոնֆլեքաը կսկ օրերին: ՋԶայնի ուղղության Հայտնաբերվում է կյանքի առաջին ունակությունըմշակվում է աստիճանաբար, ճշգրիտտեղակայման տարիքայինզարգացմանպրոցեսում, կենսափորձիշնորճիվ: ու

Որքան բազմապիսի ն ամուր են պայմանական կապերը, այնքան Հեշտ է մարդը որոշում լսողությամբ ձայնի աղբյուրի ատնհղակայումը: Դրանով է բացատրվում այն փաստը, որ լավ ծանոթ ձայներն ավելի լավ են տեղակայվում, քան անծանոթ ձայները: Համապատասխան ո"լայմանական-ոռնֆլեկտոր կապերի ճատուկ մշակումը մարդուն Հչնաէ րավորություն տալիս լսողությամբ ճիշտ տեղակայել ձայնի աղբյու-

է նան լավացնել երաժշտական ձայների բարձրության Ըը: Հնարավոր հրանդգավորման տարբնրակումը ն զարգացնել երաժշտական լսողությունը:

Հոտառական վեոլոծիչ Քթի վերին

մասում,

՛

Փ

5 սմքշ մակերեսի լորձաթաղանթի

վրա տեղակայված են Հոտառական ընկալիչները Հոտառական վերլուծիլիծայբաժինը: Հոտառականնյարդարբջչիջների րբրամասային նլարդառանքքնեբը

են ենթակեղնին՝ ամոնիան եղջյուրի առաջային Ճճասնում

ռին.ն ենթաբրթամարմնային դալարին:

մա-

-

Այս վերլուծիչի կեղնայինբաժինը տեղակայված է լիմբիկ եզրավին շրջանում, կիսագնդերի ներքին մակերեսի շատ փոքր մասում:

ՄարդուՀոտառական վերլուծիչների կեղնային բաժինը թույլ է զարն խոսԴրա Հետ կապված բնական տեսողության, լսողության գացած: քային

ունեցող գործառություն

մարդու Հոտառական վերլուծիչների կննսականորենկարնոր նշանակությունից: երեխաներիդրական պայմանական ոհֆլեքսները Հոռառական գրգոիչներով ծաջողվում է մշակել կրծքային ժամանակաշրչանի կեսից: կուվիտ տարբերակում սկսում է մշակվել կրծքային ժամանակա-. շրջանում, այն էլ մեծ դժվարությամբ: Շատ ծաճախ Հասուն մարդիկ էլ են աա որոշակի ծուռերի բազմապիսի .

պործունեությունը զուրկէ

արթորակում

հրանգները:

`

Որոշ դեպքերում, կապված մասնագիտության Հետ, Փոտառական վերլուժիչի գործունեությունը կարող է բարձր զարգացման Հասնել: Հոտառականընդունիչների գոծառության վրա կարող են ազդել արտաքին միջավայրի տարբեր գործոններ: Օրինակ, ջրային գոլորշիների ներկայությունն օդում զգալիորեն նվազեցնում է ճոտառական ընդունիչի ծայրամասային սարքի գրգոման շեմքը: Որքան մաքուր է օդը, որքան քիչ է այն պարունակում գազեր ն այլ նյութեր, այնքան ցածր է դրգռման շեմքը ն ուժեղ է Հոտառությունը: Այդ վերլուծիչներում ստեղծված դրդման օջախները ճառադայցման Հետնանքով կարող են բարձրացնել ծուռառական վերլուծիչների օրինակ, լուսավոր պայմաններում ՀոտաԱյսպես» դրդելիությունը: ռությունն ավելիսուր է, քան մթության մեջ: կեղնային դերդրման շատ օջախը տարբեր վերլուծիչներում Հաճախ առաջ է բերում բացասական. մակածում Հոտառական վերլուծիչներում։ Այս պայմաններում ծոռառական վերլուծիչների բջիջների դրդելիությունը խիստ նվազում է: Հուռի տնական ներշնչումը նույնպես նվազեցնում է ծոտառության արությունը։ Որոշակի ոտին Հարմարվելն ազդում է այլ Հոտերի է նկատմամբ զգացողության Այդ տեղի վրա: ազդեցությունը: սակայն, ունենում ոչ բոլործոտավետ նյութերի նկատամամբ: Օրինակ, կոմարինի նէ այ կարճատն ազդեցությունը նվազեցնում է գրգոման շեմքը նյութի նկատմամբ, ն՛ վանիլինի նկատմամբ, սակայն զգայնությունը զվայակոլի նկատմամբ Համարյա քն չի փոխվում։ Այլ խոսքով: ճոտառական վերլուծիչի կեղնային բաժնում տեղի ունի դրդման ն արգելակման ընտրողականտարածում: Որոշակիպայմաններում Հոտառականվերլուծիչի ներսում ստեդծաճախ ընդունում է կանգային վում է գերդրման օջախ, որը շատ նման կանգային օջախըդառնում է Հոտառական պատրանքի բնույթ: "

ատճաո:ւ

Եթե ճաշի ժամանակ խոսք բացվի այն մասին, որ ճաշը նեխել է կամ թթվել, ապա երեսայի ն դեռաճժասի Օծոռառական վերլուծիչի զգում դրդելիությունը միանդամից կբարձրանա: նրեխան շատ Հաճախ է այդծոտըն ծրաժարվումէ ճաշից:՝

կարող է փսխվել արՀոլոառական վերլուծիչիզգացողությունը տաքին ն Խերքին տարրերի ազդակներից, ընդ որում այդ փոփոխուԲյունները կամ տարածվում են ամբողջ վերլուծիչի վրա, կամ սամանափակվում են կեղնային բաժնի առանձին տեղամասերում:

Համիվերլուծիչ

.

Համի վերլուծիչընույնպես ունի ծայրամասայինբաժին, Շաղորղբաժինը տնղակովչական ուղի ն կեղնային բաժին: Ծայրամասային՝

14--8353

|

՝

«ված է

էպիթելում,ծամային կոճղեղներում: բերանիլորձաթաղանթի

շատ Վերջիններս մատաբար քիչ են

ն Համելեզվի թիկնային մասին միջին մասում փափուկ բիմբի, ըմպանի ետին պատի, մակկոկորդի ն որկորի սկզբնամասի լորձաթաղանթում: ձամային մղումները ծայրաչ մասային բաժնից, լեղզվանյարդովՀաղորդվում են տեսաթմբին ե կեղնի Համազգաց կենտրոնին:Վերջինստեղադրված է կեղնի ծածկի շրջանում, ամոնյանեղջյուրում, հրիզայինշրջանում, ակոսում ն դգլիուղեղիկեղնի կենտրոնականշրջանում: ղաՄարդու Համային զգացողությունը չորս տեսակ է՝ քաղցր, են

«իլկար`

թթու ն աղիչ նծՓվության զգացողությունըբացատրվում է լեզվի ն բերանի լորձաթաղանթի ցավային ընկալիչների գրգոմամբ։ Հաժի ծայրամասային ընկալիչներում ն ծաղորղչական ուղիներում կատարվում է մի պարղ վերլուծում, իսկ կեղնային վերլուծիչում՝ Համային գրգոումների բարձրագույն վերլուծում ն Համադրում, որոնթ բարդա-Հ . նում են սննդանյութի ճամային ազդեցությամբ տարիքի ճետ: Ջորս տեսակի Համային զգացողությունը զարգացած է մարդու բոլոր տարիքային փուլերում, միայն թթվի, քաղցրի ն դառի զգացողությունը նորածնության կ կրծքային ժամտնակաշրջչանում զարդգացած է թույլ: է Համային զգացողության տարբերակումը Ռրոշակի Միանման Համային դրդոումների նուրբ է ն "Հասուն տարիքի մարդու ճամար դժվար կումը նույնիսկ է պաճանջումտնական մարզում: ծամիվերլուծիչի զգացողությունը մեծ չափով կախված է նիզմի սննդային պածանջից: կշտանալու զգացողության Հետ բարձրանում է Համատարբերակային զգացողությունը: ձամային բնդունիչների Համեմատաբար կարճատն գրգոման պայմաններում երնեանէ գալիս սովորաբար գերզգայնություն, իսկ տնական դգրգոմանդեպղքում՝ Վերջինիս ծետնկանքով,օրինակ, աղի ձուկ ուտելուց ՀեՏարմարում: տոյ կորմալ ճամի ճաշը թվում է անալի: բնականոն ախորժակի Համար էական է Համային զգաերեխայի պողության պաճպանումը ճաշի ընթացքում: Այդ-Կոնսակետից կարնոր է ընտրել այնպիսի ճաշատեսակներ, որոնք տարբեր աստիճանի աղզդեցություն ունեն առանձին բնդունիչների վրա: Տարբեր ծամի սննդամթերքների ազդեցության վերչնական արդյունքըկախված է Համային է շատ այլ վերլուծիչների կեղնային բաժինների միջն եղած փոխՀաչ րաբերություններից: Որպես Համային զգացողություն ընկալվող կեղնային սրոցեսներթ չափազանց բարդ են, քանի որ լուրաքանչյուր առանձին տեսակի զգացողություն ազդումէ ոչ միայն տարբեր ծամային ընճամային տը,

Հ.

՝

զարգանում ,

աստիճանաբար:

`

տարբերախնդիր օբգայ-

վրա, ուրիշ ընդունիչենրի դունիչների,այլն«

Հպային, ցավային

ն

օրինավ՝ ճոտառական,

ջերմային:

Մաշկայինվերլուծիչ Մաշկում տեղադրված բազմաթիվ ընդունիչներ Հնարավորություն ընձեռում ղգալուարտաքինմիջավայրի դրգռիչներիներգործությունը մաշկի վրա: Ընդունիչների միջոցով մարդը պատկերացում է ստանում մարմինների խտության, առաձգականության, նրանց մակերեսի ձնի, չերմաստիճանին այլ Հատկություններիմասին: էական դեր է խաղում տրտաքին աշխարՄաշկային վերլուծիչը ճանաչման մեջ: Առանձնակի նշանակություն ունի Հի ընկալման, մաշկային վերլուծիչը կույրերի Համար, քանի որ որոշ չափով փոխարինում է չգործող տեսողական վերլուծիչին։ Ոչ պակաս կարնոր է մաշկային վերլուծիչի դերը որպես ռեֆլեկտոր պաշտպանականճակազղման աղբյուրի: Տարբերում նեն մաշկային զգացողության չորս տեսակ՝ ցավային, շոշափական, սառնության ն ջերմության:

են

Նկ.

16.

Մաշկիընկալիչնեոը (կիսասխեմանեո).

-

1--նյարդային վերջույթները վերնամաշկում, մարմնիկներ, 4-3--շոշափական նյարդային վերջույթները ժազի շուրջը, Տ--բնկալիչ, որը զգայուն է ցրտի նկատմամբ» 6--րնկալիչ, որը զգայուն է ճնշմաջ նկատմամբ: Չ

ն

տեսակները

Մաշկային զգացողության առանձին բացակայում են մաշկի տարբեր մասերում, չեն դործում զգացողության մասնակի խան-

դարում ունեցող Հիվանդների մոտ՝ մաշկի վրա որոշ քիմիական նլութերի ներգործության Հետնանքով: վիրաչատություններբ ժամանակ օղզտագործվող նովոկաինը, որն օղդտադործվումէ, մասնավորապես, մաշկի մի փոքրըմասի ցավաղիկության Համար, սկզբում առաջ է բե2:

.

`

բում զգացողության կորուստ սառնության նկատմամբ, իսկ մի թիչ զգացողության ուշ՝ ցավի նկատմամբ: Միաժամանակտեղի է ունենում Գ կորուստ ջերմության նկատմամբ, բայց լիովին պածոլանվում է զգացողությունը պման նկատմամբ, Մաշկի տարբեր մասերում զղացողության շեմերը միանման չեն, Այսպես, օրինակ, Քթի ծայրի մաշկի անդամ ցածր է, քան մեջքի շոշավփականզդացողության շեմը 10--15 ն որովայնի մաշկի Մեծ նշանակություն ունի մաշկի զդացոզությունը: դրգովող մակերեսի մեծությունը: Տաքի ն սառի զգացողությունն այն-՝ քանով բարձր է, որքան մաշկի ավելի մեծ մակերես է ընկղմվել տաք կամ սառր չրի մեջ, Պարզվածէ, որ մաշկային ընդունիչները դրսնոբում են խիստ արտաճայտված Հարմարվողականություն հրկարատե դրգոման նկատմամբ: եթե ձեռքի ափին դրվի կոպեկանոց դրամ, ապա նրա ներկայության զգացողությունն արագորեն թուլանում, իսկ մի ջանիվայրկյան Հետո բոլորովին վերանում է: Մասնակի ջերմաստիճանի նկատմամբ կարելի է բացածայտել, եթե աջ ձեռքը իջեցնենք 15" ջերմություն ունեող ջրի, իսկ ձախը՝ 40", 455 տաքացրած ջրի մեջ, որից Հետո երկու ձեռքն էլ մտցնենք 30" ջերմություն ունեցող ջրի Մեջ. կառաջանաայնսպիսի զգացողություն, որ աջ ձեռքը, որը Հճարմարվածէր սառին՝ պանվում է տանք ջրի մձջ, իսկ ձախ ձեռքը, որը Ճարմարված էր տաք' ջրին, գտնվում է սառը ջրի մեջ: Մաշկային վերլուծիչի կեղնային բաժինը Հիմնականում տեղակայված է կենտրոնականակոսի ետնի. ծայրում: Մաշկի յուրաքանչյուր Փատվածին ծամապատասխանումէ գլխուղեղի մեծ կիսագնդերի որոշակի ճատված, ընդ որում այն Հատվածները, որոնք մղումներ են տանում իրանի, ազդրային, ծնկան, ուսի, նախաբազկի մաշկից՝ Համեմատաբար փոքրեն, իսկ գլխի։ ձեռնաթաթի, ներբանի մաշկային տւրվազծումը, ընդծակառակը, մեծ տարածություն է զբաղեցնում: մեծ է այն Հատվածների ուրվագծիտարածությունը, Առանձնապես որը կապված է ձեռնաթաթի բութ մատի ն շրթունքների մաշկի ճետ. են տարբեր տեսակի գործում գրգռումները ընդունիչեեընկալվող բի վրա, այլ կերպ ասած ծամալիրային բնույթ ունեն: Մեժ կիսագրնդերի կեղնում մղումները փխներգործելով Հանդեցնում են միասնական ընդջծանրացածզգացողությունների։ Այդ կախված է՝ առանձին վերլուծիչների գրգոման ուժի Հծարաբերակցությունից:Այսպես, օրի-

Հարմարվողականությունը

'

նակ, ցավային ղզգացողություններըղդալիորեն թուլանում են, երբ ուժեղ գրգռում են շոշափականընկալիչները, օրինակ, ձեռքերով շփում քն վնասված տեղը (Ա. ն. կաբանով,Ա. Պ. Ջաբովսկայա): նորածնի մաշկի ընդունիչները թերզարգացած են: Ազատ եյաքդային վերջույթներ մաշկի մեջ Համեմատաբար քիչ կան, իսկ շբր-

-

-

քանա թունքների լորձաքաղանթի մեջ, ընդճակառակը, կան մեծ նորածնի մաշկին կպչելը կությամբ ընդունիչային վերջույթներ, կամ ջերմային գործոնով դրգոհլը սռաջացնում են ռեֆլեկտոր շարերբ գրգռումեն լեզվի շրթունքները, ժումներ(ճատկաղպես, ծայրը» ընդճաԱյդ շարժումներն Փթի լորձաթաղանթը, եղջրաթաղանքը): նուր բնույթ են կրում: Այդ նշանակում է, որ դրդումը տարածվել է ողնուղեղում ն ուղեղաբնում: նորածնի մաշկը ասեղով ծակելիս, նա ճակազդում է շարժումներով: նորածիններիչակազղումբ էլեկտրա. կան Հոսանքի նկատմամբ ավելի թույլ է, քան մյուս տարիքային փուլերում: Մեկ տարեկանում երեխաներն արդեն տարբերում են մաշկի մեխանիկականն ջերմային գրգոումները: վերլուծիչի գրգուսկանությունն սկսում է աճել ծնվելու Մաշկային ն Հասնում է առավելագույնի 12--25 տարեկանում: պաճից `

.

Հավասառակշոության վեոլուծիչ առավել մեծ նշանակություն ունի տարածության մեջ մարմնի կողմնորոշման, ծհրկրի ձգողական ուժը Հաղթածչարելու,աշխատանքային գործունեության ե ֆիզիկական վարժություններ կատարելու ճամար:

Այս վերլուծիչը տեսողականից ծետո

Այն

սարքը տեղակայված Հավասարակչոության

ընկալիչներից

է ներքին

է

բոլոր

շուռ

ն

արդեն

ականջում:

ամսական "ողի սարքը կառավաՀավասարակշոության րում է իր կողմի մկանների լարվածությունը եթե այս սարքն անջատվի մի կողմում, ենթադրենք՝ձախ, ապա Հակառակ կողմի մկաննե գլութը շրջվում է աջկողմը: ներն առավելություն են ձեռք բերում, սարքը Հատուկ նշանակություն ունի օդաչուաՀավասարակշոության կան գործում, անկշոռելիության վիճակում՝ տնեղզերականթոռիչբների ն լնոնալին սպորտում, լողալիս ն աշխաժամանակ, պարաշյուտային կախված են տարածության մեջ. տանքային այն պրոցեսներում, որոնք Հետ: կողմնորոշվելու Հասունանում

մեջ լավ զարգացած էւ

՛

սարքի Հավասարակշոության

ծՀավասարակչոությանվերլուծիչի ունի ծնվելու պաչշից նե ղզիգոռելիությունըգլխուղեղում գոյություն Վյանջի ընթացքում մարղվում է: Սակայն նորածինը դեռ չի կարող արոշել իր մարմնի դիրքը տարածության մեջ: երեխաներիՀավասաբակշոության սարքն օժտված է բարձր դրդելիությաժբ:. Հասակի Հետ է: Հավասարակշոությանջիոնակսիանմեծանում ն

:

"

սարքի գրզոումը, ճատկապես նքա բարձր Հավասարակչոության

Գրդելիության դեպքումչ առաջացնում է ուժեղ գլխապտույտի զգաքում:

Շնործիվ լսողական նյարդի կորիղի կապերի, որի կազմի մեջ մտնում է նան Հավասարակշոությաննյարդը, երկարավուն ուղեղի մյուս կորիզների ծետ ծավասարակշչոության սարքի ուժեղ գրգոումն ուղեկցվում է նան վեգետատիվ ոնհֆլեքսներով, մասնավորապես սրտի խփոցի

-

արագացմամբ ն դանդաղեցմամբ, արյունստար անոթների նեղացմամբ ն լայնացմամբ, արյանճնշման բարձրացմամբ կամ իջեցմամբ, աղիքի գալարակծկանքի ուժեղացմամբ: Բոլոր այդ երհույթները չափից դուրս ուժեղանում են Հավասարակչշոությանսարքերի բարձրաս"ոիճան դրդման ժամանակ: կրնան է գալիս նան սրտախառնություն, դեմքի "գունատում, սառը քրտինք ն այլն: Այդ երնույթներըդիտվում են Հատկապեսնավով ն ավտոմեքենայով երթնեկելիս, օդային թոիչքների, ինչպես նան ֆիզիկական շարժումների ժամանակ: չավասարա-չ կշոության սարքերի ն մեծ կիսագնդերում Հավասարակշոության վերլուծիչների մարզման աղդեցության տակ նշված վեգետատիվ ոնֆլեքսեն տվել,- որ ները անՀչեւտանում ենւ. ի. Պ. Բայչենկոյի փորձերը ցույց սպորտով սիստեմատիկորեն ղբաղվող դեռածասների ծավասարակշոության վերլուծիչի զարգացմանմակարդակը 2--Տ տարով առաջ է անցնում է սպորտով սպորտով չզբաղվողների մակարդակից ն ծասնում մակարդակին չավասարակշոության սարղբաղվող Հասուն մարդկանց ն Քերի վերլուծիչների կենտրոնների մարզման Հավասարակչոության մեծ կիսագնդերում տեղաընթացքում միաժամանակ տեղի է ունենում կայված տեսողական մաշկալին ե պրոպրիոռեցեպտիվվերլուծիչների մարղում:

Շարժողական, սեփականարնկալչության (սեփականազգայունակ) վերլուծիչ. Այս

կարգավորում է վերլուծիչը

օրգանիզմի շարժողական դործուծ ավասարակշոման վերլուծիչից բացի, շարժումների Հաննությունը: մաղասեցման գործում վճռական դեր է կատարում նան սեփականաՀ ընկալչության վերլուծիչը, որը գործում է շարժողական-մաշկային վերլուծիչի Հնւտ ղուդորդված: Սեփականաղգայունակ սարքերը շատ բարդ են կառուցված, այդ ժատկությամբ զիջելով միայն աչքին ականջին: են մղումներն առաջացնում Սեվիականարնկալչության կանների ռեֆն ե կ ծկումներ՝ ջլերի ձգվելուկ ռեֆլեկտոր Վեկտոր Ճոդապարկերի են ճանապարծովկարգավորում կմախքային մկանների շարժումների սարքերի բնորոշ ատկությունը բնույթը: Սեփականազգայունակ նրանց շատ թույլ Հարմարվողականությունն է փոփոխվող պայմաննե Հ րին: Բնականոնշարժումների կատարումը իշտ էլ պայմանավորված է սնեփականազգայունակ սարքերից եկող մղումներով: Չնայած որ այդ ու

'

՝

սարքերը գտնվում են մկանների, 4ոդերի, ջլերի ներսում ն անմիջապես չեն ենթարկվում արտաքին աշխարչի'ներդործությանը, դրանց Հավասարակշոման սարքերի գրգռումը տեսողության, լսողությ.ւն, մաշկային ղգացողության, Հուռառության, Համի վերլուծիչների նե ծամիասին Հանդիսանում են սարքերի գրգոման Հետ վասարակշչոման բարձրաղդույննյարդային գործունեության՝նախնական օղակը: Ապացուցվածէ, որ սնխականազդայունակ սարքերի գրգռումն է բարձրագույն նյարդային գործունեության վրա ն փոխում է զդում ռեֆլեքսները: Մի դիրքից մյուսին անցշարժողական պայմանական նստած վիճակից կանգնելուն անցնելիս կարճանում է նելիս, օրինակ, ձեռքի պայմանական շարժողական ոնֆլեքսի գաղտնի շրջանը, իսկ Այսպիսով կանդնած վիճակից նստելուն անցնելիս երկարանում է։ Հաստատված է, որ օրգանիզմի շարժողական գործունեությունը, շարորոշվում է ։պայմանական ժումների նուրբ ն ճշգրիտ Համադասեցումը տեֆլեքսների փոխազդեցությամբ, որոնք առաջանում են արտաքին վերլուծիչների ն սեփականսարքերի գրգոման ծետնանքով: ՛

վեոլուծիչիզարգացումը Եբեխանեբի շարժողական երեխաներիճշգրիտ ծամադասեցված շարժումները ձնավորելու Համար որոշիչ նշանակություն ունի շարժողական վերլուծիչի տարբեր արգելակման փոխազդեցուխմբերի նյարդաբչջիչներում գրգոման ն Քյան կատարելադործումը: ՝

Դեռես Ի. Մ. Սեչեձնովը նշել է, որ երեխաների ճշգրիտ շարժումները ձնակերոլելու Համար շատ կարնոր նշանակություն ունի արգելակումը: -

|

տարիքի Դպրոցականների ամենաթույլ ների դրդոականությունը: Պրուրիոռեցեպտորների Հետ

մեծանում

է պրոպրիոռեցեպտորչ գըր-

դրռականությունը նկատվում է 1-ին դասարանի երեխաների մուտ: Պրոպրիոռեցեպտորների ամենաբարձր գրգոողականությունը լինում է աշխատանքային դասերի, ֆիզկուլտուրայի դասերի, արտադասարանական պարապմունքներին դպրոցից դուրս զբոսանքների օրերին ն ժագրգռվածությունը լինում է Հանրակրթական մերին: դասերի ժամանակ դպրոցում, դասեր` պատրաստելու ժամանակ, երբ շարժումները խիստ սաճմանափակվածեն: Որպես կանոն, գրդոակա-Հն նությունը բարձրանումէ օրվա առաջին կեսին ընկնում է երեկոյան:

Ամենաթիչ

անդամ աշակերտների

4--Ջ-րդ դասարաններում կարձատկ մտամեծ վոր գործունեությունը մասամբ բարձրացնում է շարժողական վերլուծիչի դրդոականությունը Շարժողականվերլուծիչի մարզումը

-

'

ֆկատելիորեն արագացնում է նրա զարգացուվը: Այսպես,օրինակ, ն շարաջ ն ձախ ոտքի մկանային խմբերի լարվածության ծոդերում 2-16 տարեընդունակությունը տարբերակման ժումների մեծության են սպորտով, նկատելիոկանում, որոնք սիստեմատիկորեն զբաղվում րեն ավելի բարձր է, քան նույն տարիքի այն երեխաների մոտ, որոնք մի կարնորագույն սպորտով չեն զբաղվում: Հայտնաբերվածէ նան է, գրգոումը։ որ պրոպրիոռեցեպտորների փաստ, որի էությունն այն որն առաջանումէ մկանունքի կծկումների ժամանակ, առոջ է բնրում սրտի աշխատանքի, մարսողության, արտաթորման օրգանների ն այլ օրգանների:ոնֆլեկտոր փոփոխություններ: Այդ ոնֆլեքսները ստացել են ընդերաչարժականռեֆլեքսներ անունը: Ավելի վաղ Հայտիաբերվել է, որ ներքին փոփոխում է կմախքային մկանգրգռումը օրգանների ն առաջացնում է նրանց կծկումները։ Այդ ոնֆների լարվածությունը ստացան ընդերաշարժականոռնֆլեքսներանունը: լեքսները ոչ Այսպիսով, միայնբարձրագույն նյարդային գործունեությունն է որոշում, ընդերաշարժական ռնֆլեքսների միջոցով, ցածրագույն գործունեությունը, այլն ցածրագույն նյարդային գործունյարդային նեությունն էլ իր Հերթին ազդում է բարձրագույննյարդային գործուոնֆլեքսների միջոցով: նեության վրա՝ ընդերաշարժողական ետին կենտրոնականգալարների վերին բաժիններն ընկալում են մղումները ոտների ընդունիչներից, իսկ ներքնում տեվննտրոնաձիգ ղտկայվածբաժինները՝ իրանից, ձեռքերից ն դեմքից: ետին կենտրոնական գալարի խախտման դեպքում տուժում է մաշկային ն մկանաորի Հետնանքով ծոդային զգացողությունը (չարժազգացողությունը), - է Հետնապես, շարժողական վերլուխանդարվում Համադասեցումը: շարժումների ծեչի Ճատվածի վնասվելու դեպքում տեղի է ունենում որն ստացել է ատաքսիա (ապակարխանգարում, Ճճամադասեցման գություն)անունը: նույն երնույթն է տեղի ունենում ուղեղիկի խանոռեֆլեքսդարումների դեսլքում, որը Հանդիսանում է պրոպրիոռեցեպտիվ նկնրիենթակեղնային կենտրոնը: Պարզված է, որ ակտիվ «Հանգիստ . էական նշանակություն ունի կատարվող. դեպքում ֆիկաղզմակհրպելու ղիկակած աշխատանքի բնույթը. ակտիվ Հանդստի ժամանակ մի ձեոՔի փոփոխական չարաշարժ աշխատանքը վատացնում է մյուս ձեռքի շարժազդացողությունը, իսկ, կայուն աշխատանքը, ընդծակառակը, լավացում է շարժազդացողությունը: կՍաչմանվածէ նան, որ շարժազգացողությունը ղուգորդվոմ է տեսողության ն լսողության Հետ: Շարժազգացողությունը, զլխավորապես պրողքիոռեցեպցիան, զարգանում է Հասակի Հետ: Առանձնապնա է այն զարգանում մինչե 12--15 տարեկանը: արագ Շարժազդգացողա-չ է արտադրական կան սրբությունը մեծանում ազդեցու ` պրակտիկայի ՀԱ

արծեստակցականդպրոցների աշակերտների թյան տակ, Հատկապես մոտ: ատուկ մտածԴպրոցականներիֆիզիկական վարժությունները ն ված խաղերի միջոցով լավացնում է շարժազդացողությունը ճշգրտում երեխաների չարժումների կաէ շարժումները Պարզվեց, որ առողջ աչքերը փակել են, Հրսնրանք երբ ժամանակավորապես տարումը, ն է Այսպիբարելավում շարժաղգացողությունը: տակորեն ճշգրտում սով, փակ աչքերով, ժամանակավոր մարզումն ավելացնում է ինքնուրույնությունը, որը բաց աչքերի դեպքում շարժաղգացողության ն էլ ավելի Հետ է կատարելագործում է տեսողության զուգորդվում

շարժաղգացողությունը:

Հոգեկան աշխար4ճիզարգացման Հետ ներքին օրգանների ընդունիչների գրգոման ազդեցությունը երեխայի վարքի վրա աստիճանա-չ բար պակասում է:

աշխարճի ձնավորմանը ն կատարելագործէ կմախքային մկանների մանը զուգընթաց գլխավոր դերը պատկանում են բարձրագույն արտա-Հ շարժողական ռեֆլեքսներին, երբ դրգովում Քին զգայականօրգանները: Հոգեկան երեխաների

:

.-ԳԱՈՒԽ

ՑՈԹԵՐՈՐԴ

ԱՐՑԱՆ ԵՎ ՍԻՐՏԱՆՈԹԱՅԻՆ

Հ.

ՀԱՄԱԿԱՐԳ

նճամակաոգ Արյանգործառական

՛

ընդգրկում գորփառական Համակարգ» Հասկացողությունն է իր մեջ արյան, որպես առանձին Համակարգի» արյունաստեղծմանն արյան բաշխման գործառությունը:

«Արյա

են՝ Արյան Հիմնականգործառությունեերն

1.

Հ. -

3. 4.

5.

յ

Սնուցիչ,

"

ՈՅ

Շնչառական, Արտամղական, Պաշտպանողական, կարգավորիչ:

,

՝

-

Օրգանիզմի ներքին միջավայրը կազմող արյունը բարդ կենսաբանական Հեղուկ-է, որը կազմված է պլազմայից ն ձնավոր տարրերից՝ արյան կարմիր ու սպիտակ գնդիկներից ն արյան թիթեղիկներից։ Արյան ճեղուկ՝ պլազման, պարունակում է սպիտակուց, ճարպ, շաքար, կալիումական, կալցիումական,մագնեղիումական նատրիումական,

-

,

,

աղեր. Սպիտակուցիմի տարատեսակը'ֆիբրինը, ատուկ նշանակություն ունի արյան մակարդման պրոցեսում: Արյան կազմը ծամեմատաբարկայուն է: Փոխոխական նն նրա տարրերն բաղադրիչ մասերը՝ ձնավոր արյան մեջ լուծված նյութերը Քարդ ֆիզիոլոգիական կարգավորման չնորձիվ արյունը պաշպանում է իր Հիմնական տարրերը որոշակի քանակականմակարդակի վրա: Հասուն տարիքի մարղու արյան ընդճանուր քանակությունը կազմում է նրա մարմնի քաշի 76-ը, նորածնինը՝ 10--20:-ը, կրծքային, վաղ ն առաջին մանկության ժամանակաշրջանում՝ 10--1340-ը» իսկ մարմերկրորդմանկության ն դեռաչասության ժամանակխշրջանում՝ նի քաշի2--840-ը: երեխայի կրտսեր տարիքում Համեմատաբար բարձր է նյուքափոխանակությունը ն ավելի է արյան քանակությունը մարմնի 1 կգ քաշի նկատմամբ: նորածնի 1 կգ քաշին ընկնում է 150 սմՅ արյուն, ՛2--1ջ տարեկան երեխայի 1 կգ քաշին՝ 70 սմ3, իսկ 13--16 տարեկանում` 65 սմ: արյուն: Տղաների տղամարդկանցարյան քանակուն կանանցը: թյունը Համեմատաբար ավելի է, քան տաղջիկներինը Ն-ն է շրջագայում Հանգստի վիճակում արյան միայն 40--45 արյունատար անոթներում, իսկ մնացած մասը պաչեստավորված է

|

ու

-

ու

մազանոքներում-Ա--եամաջկային լլարդում, փայծաղում, բջյան.- Քու:Արյան Հասուն տարիքում կազմում է ընդծանուր պլազման, յարյան 45-ծավալի 55--60400-ը, իսկ նորածնության ժամանակաշրչանում՝

ի

".

5000-ը՝ արյան կարմիր գնդիկներիմեծ ծավալի Հետնանքով: Պլազման պարունակում է՛ 90--9240 ջուր, 8--100ը0 չոր նյութեր» որը կազմված է Հանքային նյութերից, շաքարից, սպիտակուցներից, ճարպերից, նյութափոխանակության արգասիքներից, ֆերմենտներից ն Հորմոններից. Սպիտակուցի պարունակությունը նորածնի արյան 00 է, իսկ մինչն 2--8 պլազմայում 5,6--6,0 տարեկան երեխաների 2--2,5ն: արյան պլլազմայում՝ Քաղցած վիճակում շաքարի

նորածնի արյան պարունակությունը 20--80 պլազմայում մուտ 45--20 մգնն է, 2--11 տարեկանում՝ մգ Ֆ, 12--14 90--120 տարեկանում՝ մգ (ն, Արյան տեսակարար կշիոր նորածնության կազմումէ 1,080, կրծքային տարիքում` 1,060, վաղ մանկության ժաժամամինչե 1,050, իսկ երկրորդ մանկության մանակաշրջանում՝ Հասուն բարձրանում է, Հավասարվելով նակաշրջանում տարիքի մարդու արյանտեսակարար կշոին (1,060): Տղաների կշիոը ջիչ ավելի բարձր է, քան աղչիկներինը'

|

ժամանակաշրջա

՛»

-

արյան տրսակա

`

Արյան ձնավոր տարրերից կարմիր

գնդիկները՝էրիթրոցիտները,

5--5,5 մլն (1մմ3-ում), տարիքում կազմում տղամարդու 4--5 մլն: նորածնության ժամանակաշրջակնոջ Հասուն տարիքում՝ նում պարունակում է 6--7 միլիոն էրիթրոցիւտ,երկարյան 1 մմ3-ում մլն: մանկության ժամանակաշրջանում:5--6 րորդ էրիթրոցիտնեեն դիտվում դեռաձասության բի քանակության մեջ տատանումներ ժամանակաշրջանում ընդճանուր քանակությունը փոխվում Արլան կարմիր է որոշ չափով օրվա ընթացքում ն տարվա տարբեր եղանակներին: Արյան բոլոր կարմիր գնդիկները փոխվում են նորերով 40 օրվաընՀասուն

են

գնդիկների

քացքում, իսկմեկգնեդիկն ապրում Է մոտավորապես 25 օ,

Արյան է տարիքի Հետ: կարմիր գնդիկի մեծությունը փոփոխվում նորածնության ն կրծքային ժամանակաշրչանումնրանք իրենը չափերով ճամետարիքային փուլերին աստիճանաբար մատաբար մեծ են, իսկ Հաջորդ են: Հասունմարդու արյան կարմիր գնդիկները կազմված փոքրանում են 63,36 չրից ն 36, 20 պինդ նյութերից: Այդ նյութերի մոտ 9500-ը ն գլոբին սպիտակուցի միացուէ Հեմոգլոբինից կաղմված (ձրկաթի է Հեմոդլոբինը արյան կարմիր գնդիկների քաշի կազմում թյունից), ն ամբողջական արյան 14810Ն-ը:։Այսպիսով, 100 գ ամբողջաՅ200-ը կան արյան մեջ պարունակում է 14 գ Հեմոգլոբին: Հեմոգլոբինի պարունակությունը նորածնության ժամանակաշրջանում Հասնում է Հասուն ցարիքի մարդու արյան Հեմոգլոբինի պարունակության 14540 -ին: սպակասելով,սեռածասունության ժամանակաշրջանի վերջերինայն Հասնում է Հասուն տարիքի մարդու Հեմոպլոբինի սաՀ,

Աստիճանաբար

այանինը

Բնականոնպայմաններում Հեմոգլոբինը

այն փոխադրելով

Հյուսվածքներին:

կլանումէ թթվածինը, ն

Նորածնության, կրծքային վաղ

Հեմոգլոբրինն ավելի մանկությանժամանակաշրջանում

-

շատ

թթվածին

տարիքում: Առաջինմանկության ժամանակաշրջանի սկզբին՝ 3--3,5,տարեկանից, կարմիր գնդիկները թթվածին են կլանում նույն չափով, ինչ Հասուն տարիքում: Արյան կարմիր գնդիկները, բացի թթվածին փոխանցելուց, ակեն տիվորեն մասնակցում արյան ֆերմենտատիվա։լրոցեսներին, են ռեակցիայի պաշճպանմանը, մասնակցում չջրաազային փոխանակությանը, օրվա ընթացքում արյան կարմիր գնդիկների միջով անցնում է 300-ից մինչն2000 դմ: ջուր: ե եթե ամբողջական:արյանն ավելացնենք մակարդիչ նյոթեր են: Քողնենք պարզվելու, կարմիր` դնդիկներն աստիճանաբար նստում է կլանում, քան Հասուն

էրիթրոցիտներինստեցման ռնհակցիայիարադությունը՝ ԷՆՈ-ն, տղա7--12 մմ/ժամ: տարիքում կազմում է 9, կանանց

մարդուՀասուն

Այս Հակազդումը կախված է արյան պլազմայի սպիտակուցների ջանակությունից ն պլազմատիկ գլոբուլինաալբումինային Հարաբերակցությունից: Քանի որ երեխաների արյան սպիտակուցի ընդճանուր պարունակությունը պակաս է, նրանց էրիթրոցիտների նստեցման ծակազդումը արագացած է: Մասնավորապես, նորածնության ժամանա0,5--1,5 մմ, կրծքային ժամակաշրջանում այն կազմում է ժամում մմ, վաղ մանկության ժամանակաշրջանում՝6-նակաշրջանում՝4--6 4--9 մմ: 8 մմ, իսկ մանկության ժամանակաշրջանում՝ առաջին. Աղյուռակ

ծ

բանաձեիտարիքային բնութագիր Այկոցիտային

Աիմֆոցիտներ կելարոջիլներ

Տարիքը` 1-4-5

Մոնոցիտներ

34.5

45,5

46,5

44,5

49,5 51,5

9--10

12 -13

50,5 52,5 53,5

14--15

60,5

10-11

11--12

-

ՅՅ

56.5

Ա,5

9,0 95.

9,0

8,5. 8,0 9,5 9,0 8,5 8,5 9,0

`

44,5 42,0 45,0 69,5 38,5

-

Յ6,0 36,0 35,0 32,0

28.0

Արյանապիտակ գնդիկները՝ լեյկոցիտները, անգույն կորիզավոր են: Հասուն մարդու է 6--Ց 7: մտ-ում`պարունակվում արչան

փջիչներ

Հաղար լեյկոցիտ։ նորածնության ն կրծքային ժամանակաշրջանո Հասնում տաէ 30 Հազարի: Հաջորդ լնյկոցիտների պարունակությունը րիքային փուլերին նրանց քանակությունն փ ն ալիքաձե պակասում է 4ճասուն երկրորդ մանկության ժամանակաշրջանիվերջերին Հասնում տարիքիմարդու մակարդակին:

Արյան սպիտակ գնդիկների

է օրգաՀիմնական գործառությունն

Լեյկոցիտներն ապաձովում են ստեղծումը: նիզմի-անբնկալության ամ բջջային պաշտպանությունը ֆազոցիտողը: Տրոմբոցիտները՝արվան թիթեղիկները, Հասուն մարդու արյան պարունակում 1- մփմ3-ում են

Հազար Հատ: նորածնության ն կրծքային ժամանակաէ 330 դրանց պարունակությունը Հասնում շրջանում Հազարի: Վաղ 150--250

ժամանակաշրջանում 380 Հազարի, ապա մանկության առաջին մանկության ժամանակաշրջանիվերջերին

Հասնում

նվաղելով, է Հասուն

տարիքի մարդու մակարդակին: Տրոմբոցիտները, է, ինչպեսճայտնի ՏՄ ակտիվորեն մասնակցում են արյան մակարդմանը:

՛

տեսակներ. Նկ.`17. Առյանսպիտակգնդիկների

1--լիմֆոցիտ,

2--մոնոցիտ,

3--բազոֆիլ

(Հիմնասեր),

5--երիտասարդնթյտրոֆիլներ,6--ցուպիկավոր

4--էոզինոֆիլ

նելտրոֆիլներ,

(էոզինասեր)» 2--սեզմենաավոթ

նեյտրոֆիլներ:

ստեղծվում են գանգի, կրծոսկրի, կողեԱրյան ձնավորտաքրեր ն րի, ողների, կոնքի խողովակավոր ոսկրերի ծայրային մասերում: են փայկեյկոցիտներիորոշ տնսակները՝ լիմֆոցիտները, գոյանում ե ծաղում ավշային ճանզգույցներում: կատարվում է կարմիր նորածնիօրգանիզմում արյունաստեղծումըոսկրածուծում: կրծքային ժամանակաշրջանում արյունաստեղծման օրգանների Համակարգը շատ զարգացած է: Այդ պատճառով արյան. մեջ Հանդիպում են արյան կարմիր գնդիկներ ն սպիտակ գնդիկների հրիտասարդ ձներ:

Վաղ մանկության ժամանակաշրջանիսկզբին խողովակավոր ոսկբերի.կարմիր ոսկրածուծը սկսում է փոխարինվել ճարպային, դեղին. Առաջին մանկության վերջին, կարմիր ոսկրածուծը կիոսկրածուծով: սով չափ փոխարինված է ճարպայինով: Դեռաճասության ժամանակաշրջանի վերջին, դեղին ոսկրածուծի գոյացումը Համարյալիովին: ավարտվում է։ Արյան Հեմոգլոբինի կլանած թթվածինը տարածվում է արյունատար անոթներով ամբողջ մարմնում, Այդ տարածումը կա"տարվում է սիրտանոթային Համակարգի գործուննության շնորՀիվ: բջիջների գործունեուՀայտնի է, որ մարդկային օրգանիզմի բոլոր թյունը պայմանավորված է թթվածնի առկայությամբ:Առանցթթվածնի 25.

նրանք չեն կարող

«վես,

իրենց կատարել

առանց նյարդաբջիջներն

փրենց գործառությունը ն

մածանում

գործառնությունը: Մասնավորաթթվածնի արագորեն կորցնում են '

են:

պածպանում է Արյան շրջանառությունը

մարմնի ծայրամասային Կանկանոնզդացողությունը ներքին շատ օրգանների գործունեությունը: կազմաբանությանն ֆիզիոլոգիայի միջնակարգ դպրոցի դասընՔացից Հայտնի է, որ մարդու սիրտը քառախորշ է: Փերոքներիցսկիզբ առնող Հասուն մարդու զարկերակներըկազմում են արյան մեծ ն փոքր շրջանառության ուղիները: է հրեՊտղիարյան շրջանառությունը զգալիորեն տարբերվում խայի ն Հասուն տարիքի մարղու արյան շրջանառությունից: Պտղային ժամանակաշրջանում բացակայում է արյան շրջանառության լրիվ բաժանումը մեծ ն փոքր" շրջանների:Պտղի թոքերը ն մարսողական թթվածինուսննդանյութեր ստաչեն դործում, ն պտուղը ճամակարգը նում է մայրական արյունից: Գազափոխանակությունը կատարվում է. ն

բնկերքում:Պորտային երակով՝

արյուն ՊԻ Գրավային, Պորտայիներակը բաժանվում երկուՃյուղի, րոնցից Մեկը է

բացվում է ստորին սիներակի մեջ, իսկ մյուսը միանում է դոներակին: Այս ճյուղն անցնում է լյարդով ն ապա միանալով վերին սիներակին, փացվում է աջ նախասրտի մեջ: Պտղիարյան շրջանառությունը նկաարյան շրջանառությունից: ստելիորենտարբերվում է Հասուն մարդու արյան Պտղի արյունը լցվում-է աջ նախասրտիմեջ ի այստե մի մասն անցնում է աջ փորոքը, մեջ, որտեղից էլ թոքային դտնվում "են ոչ դործունյա` "վիճակում, Բայ քանի որ պաղի թոքերը ապա թոքային զարկերակի արյունը բոտալյան ծորանով անցնում է ետո աորտայի մեջ ն տարածվում օրգանիզմում: Ծնվելուց բոտալյան է: Փորանը ն խորշային օվալաձն անցքը փակվում ե դեռաՀասների երեխաների տարիքային զարգացման պրոցեսում ւյբացակայում է զուգաճեռականությունը սրտի ն արյունատար անոթների աճի միջե: Պեւոքէ Հիշել, որ հրեխայի սիրտը պսակաձե ղարկեբակով ավելի լավ է սնվում շնործիվ արյունատար անոթի լայն լուսանցքի ն արագ շրջանառության: Ս0րդանիզմիարագ աճի ն սեռական ղարդացման ժամանակաշրչաններում սրտի ն անոթների աճի Ֆոն խախտվում է: Համապատասխանությունը Մինչն երկրորդ մանկության սկիզբը սրտի Հարաբերականչափերը ավելի են, քան ծասուն տարիքում, ընդ որում, լայն են սրտի փակա-չ նային անցքերը ն. բոլոր արյունատար անոթների լուսանցքները:

զարկերակի

`

բնակա-

Տարիքայինզարգացմանընթացքում սիրտն ավելի արագ է աճում» քան արյունատարանոթները (տե՛ս.աղյուսակ 6): Մինչն առաչին մանկության ժամանակաշրջանի սկիզբը սրտա-մկանի աճը-ն զարգացումը կատարվում է դանդաղ. Մկանաքելերի ավելացումը ն նրանց տարբերակումը արագանում է 5 տարեկանում:

կրտսեր դպրոցականների սրտի մկանաթելերի տրամագիձր մոտ անդամ պակաս է, քան Հասուն տարիքում: Մինչն 7 տարեկանը սրտամկանի առանցքային թելերը ծամեմատաբար թույլ են զարգացած ն տարբերակվում են :2--12 տարեկանում: Սրտամկանը զարգանում ն տարբերակվում է դեռաձճասությանն պատանեկության ժամանակաշրջանում, իսկ աճումէ. տղամարդկանցը՝մինչն 55--60 իսկ կանանցը՝65--70 տարեկան(տե՛ս աղյուսակ 2):

տարձվան,

Սրտի շատ

նկատվում է վաղ մանկության ն դեգածասության ժամանակաշրջանում: երկրորդ մանկության ժամանակաշիջանում սրտի աճր դանդաղ,է: 11 տարեկանում տղաների սրտի քաշր ավելի է, քան աղջիկներինը. 12--13 տարեկանից Հետո տղաների սրտի ծավալն ու քաշր գերիշխում են: արագ

աճ

Տարիքայինբոլոր փուլերում սիրտր նույնաձն է կատարում իր մեջ նաՀիմնականգործունեությունը մղում է արյունը անոթների Խխասրտերին փորոքների խստորեն Համաձայնեցված կծկման պայմաններում: նախասրտերիկծկմամբ՝ սիստոլայով սկսումէ սրի աշարյուն նախախատանքը: նախասրտերիսիստոլայի ընթացքում սրտերից լցվում է փորոքենրիմեջ: Փորոքներիսիստոլայի ժամանակ տարածվում` արյունը լցվում է թոքերի զարկերակի ն առրտայի մեջ մեծ ն արյան փոքր շրջանառությամբ: 0, Վրկ, իսկ: նախասրտերիսիստոլան Հասուն տարիքում տնում է9,1 ,7 դիստոլան՝ վոր տնում է 0,8 վրկ» իսկ դիստոլան՝ 0,5 վրկ: ն նախասրտերի փորոքների դիստոլան ընդծանուր առմամբ կազմում` է 0,4 վրկ: Սրտի Հաճախաբախումը ֆիզիկական աշխատանքի պրոցեսում բերում է սրտի պարբերությանկրճատման, որը կատարվում է ճիմնականում դիստոլայի Հաշվին. Վերջինս փորոքներում կրճատվում է. մինչն 0,3 վրկ: ու

Հ որոբների սիստոլան

--

`

Սրտի կենսունակությունը շատ

մեծ

է

կրծքային նորածնության,

ե.

վաղ մանկության ժամանակաշրջաններում: Շնչառության լրիվ դան ծետո դարից նորածնի կրծքային տարիքի երեխաներիսրտի դորժունեությունը շարունակվում է բավականաչավ երկար ժամանակ: Տարիէ: Մինչն Քի- Հետ սրտի կենսական կայունությունը նվազում 6 ամսաւ

-Աղյուսակճ6 արբյունատաո անոթներիտարիքայինճաբաբերությունը

Սոտիե

|

`

Տարիքային ժամանավա28 անեն ԲԲ

նորածնության

Զարկերակների |Տարկրա վերի սրտի ըն րաբերությունը

ՔԸ

`

22,5

,

Հա-

Տղաներ

օրական տարեկան տարեկան տարեկան

|Դիաատոլիկ դիխատտուի Սիատոլիկ | խատոլիկ (1մ. սնդ. | (մմ. սնդ... (11Ա սնդ. սյան) սյան) սյան)

"Տ

տարեկան

տարեկան

ե

0--10

Յ

.

-

Վ6 տարեկան

Լ

-

|

`

.

Ե0

.

ւ

40. Տ

-

տարեկան տարեկան 10 տարեկան 12 տարեկան 14 տարեկան

Աղջիկներ

ճնշում

(մմ

Քաշեն (ե)

|

,

175,5

.

Դեռաճասության

նդ-

չագիծը

Է

կրծքային Վաղ մանկության Առաջինմանկության երկրորդ մանկության

նե

է

կրտի միչին

80.

Մառդու սոտիչափեոիփոփոխություն,տաշիքիճետ

`

Աղյուսակ

Տարիքը

Ր

'

.

(131111 4/4:4:4:14Վ։

ԻՆ:Յ»ՅԲՅՀՏՀՄՍԱՅԻՆ

կ

-

Հ

ՏՀ

ՀՎ Վ

ՀՅ

8:

27 | 43| 35|

Հոջեի երկարությունը

ետնիերկարուժյունը

Առավելագույնլայնությունը| 27 Փժային ծավալը

|

48| 46| 62| 38| 44| 57| 431| 48| 60| 61| |109| 118| 143 180

|

ՎՀՎ Վ

ՀՎՎՅՎ

|

Վ վ

Վ

Վ: 9:

72| 83| 87|107| 114 63| 65| 75| 170| 91| 92 76| 92| 97| 88|102| 123 175|194 230 չ32 235 265 220 59| 62|

|

|

|

|

|

Վանը ծնարավոր է վերականգնելդադարած սրտերի 2100-ը, մինչն տարեկանը՝5600-ը, իսկ մինչե 4 տարեկանը՝ ՈՏ -ը:

"

`

ՏՈ

Հետ Տարիքի

թյունը:

Հաճախականու-

պակասում է սրտի աշխատանքի Այդ Ճաճախականու-

Հաաա ՀՎ

'

թյունն ափննամեծն է նորածնության ժամանակաշրջանում

(140:-120զարկ մեկ րոպեում): կրծքային ժամանակաշրչանում արտի զարկերակի թիվը մեկ րոպեում կաւլմում է120.--110,--

|

լ

-

ոց

.

-Ձ

է

օօ ՛

40Լ 100--95, վաղ մանկությունում՝ ԼԱՓԸ աոաւագապաատատաաաառաթ ժա«է եսկ առաչին մանկության

95--90: մանակաշրջանում՝ երկրորդ մանկության փուլում այն կազմում է 90--80, իսկ դեռաճասության ժամանակաշրչանում՝ զարկ մժկ

80--75

րոպեում:

՛

«շ0է

2.

:

«`

Ի

20314050

0.

Արրաի անաաաիին Աաանեշի .

.

Տարբեր

1--նորմայում,

մարդկանց

տարիք

2--բնռնվածության

սոտ

դեքում:

պայՕդի նույն ջերմության մաններում սրտի զարկերի Հաճախականությունը,12--14 Հյուսիսում բնակվողներինը պակաս է չձարավիբնակիչ դնռաճասների սրտի զարկերից։ նույն տարիքում գոյություն ունեն սեռային ն անճականոն, աղջիկների սրտի աշխատական ։տարբեիություններ: Ոբպես տանքն արագ է: երեխաներին դեռաճասներիսրտի աշխատանքիռիթմը շատ է, քանՃասուն մարդկանցը: ավելի անկայուն է սրտի սիստոլիկ ծավալը: երեխաներիտարիքի Հետ մեծանում Նորածնության ժամանակաշրջանում այն ծավասար է 4,5 սմ:, վաղ 10--15 սփ, առաչին մանկության մանկության ժամանակաշրջանում՝ սմ3, սմ`, շրջանուվ՝ երկրորդում` իսկ դեռածասության ժամանա40--60 սմՅ: Հետ մեծտկաշրչանում՝ Սիստոլիկ ծավալի նում է թթվածնի կլանումը: բացարձակ ծավալը տարիքի Փետ նույնպես աճում է՝՝ Բուղնական 350 սմ3-ից աւ, մինչն Հասնելով Հետ մեծանում ն է երեխաների Տարիքի դեղածասների ՛

տարեկանում,

րծացման լ

'

կային ճեշումը (սրտի վիճակը բնորոչող՝ սիստոլիկ

ն

արկերա-

զարկերակների վիճակը բնութագրող՝ դիաստոլիկ): ժամանակաշրջանումհրբեմն դիտվում է այսպես ԴեռաՀասության կոչված «պատանեկան Հիպերտոնիա», որի դեպքում զարկերակային է 1401110 ճնշումը 110/80 սնդ. սյան մմ-ից Հասնում մմ-ի, սրտի՝ դերաճի բացակայության դեպքոս՝Ի նլարդային ն Հումորալ ։տարիքային անցողական փոփոխությունների ծետնանքով,ժամանակավոր բնույթ է կրում: "

։

18-«1398

Ք25

-

Ազյուռակ

(պուլսի) ճանախականության Անոթազաոկի փոփոխությունը զուգընթաց տարիքի մեծացմանը

տարեկան իրեաւ Տարիքը նորածինների

|

Անոթազարկի

Հաճախականու-| 140--160 թյունը

մ 120--130|

Դեռածասությանտարիքում

զ

տարեկան

98--102|

85-90

արծա

|

Հասունների

70--72

76--80 |

|

Հիպերտոնիայի դեպքերում անծրաժեշտ է չափավոր ֆիզիկական մարզանքի, առանց, սակալն, ֆինման

զիկականգերլարման:,

զդգալիոաշխատանքի Առավելագույն մկանային պայմաններում

րեն ավելանում է երեխաների ու դեռածասների սրտի ճաճախականությունը, արյան րոպեական ծավալը ն զարկերակային ճնշումը: 8-9 տարեկաներեխայի սրտի կծկումների Հաճախացումը Չ րոպեում կազմում է 184 զարկ: 12--13 տղայի սրտի աշխատանքի ճատարեկան Հասնում Չ06 է Ճախացումը զարկի։իսկ աղջիկներինը՝208 զարկի' 15--16 տարեկանում սրտի կծկումների առավելագույն ծաճախացումբ քիչ նվազում է ն վերականգնումը կատարվում է դանդաղ: Ավելի արագէ վերականգնվում8--9 տարեկանում:

կարված մկանային աշխատանքի պայմաններումերկրորդ մանկության ն դեռաչասության ժամանակաշրջանում3--5 անգամ ավելա-

նում

է արյան րոպեական ծավալը:

մեծանում

է տաԶարկերակայինսիստոլիկ ճնշման ավելացումը ծասնում է մինչն 120 մմ սնդ. "սյան, րիջի շետ (8--9 տարեկանում 11--12 տարեկանում՝մինչն 140 մմ սյան, իսկ 14--15 տարեկանում՝ մինչն 150 մմ սնդ. սյան), ՏարբերՀույզերը՝վախը, տխրությունը, ուրախությունը ն այլն են բերում երեխաներիմաշկի ռեֆլեկտոր գունաարագ առաջ Հեշտ կամ կարմրում, սրտի գործունեության ուժեղացում կամ թուտություն լացում: Ընդ որում, սիրտանոթային Համակարգինյարդային ն նլարդաճումորալ կարգավորումը երեխայի ն դեռաճասի ծանր ապրումների պայմաններում կարող է նկատելիորեն խանգարվել: Այղ խբանգարումը զգալի է ն տնականճատկապես դեռածասությանժամանակաշրջանում: Սրտի աշխատանքիոիթմը չի ենթարկվում մարդու գիտակցական մեծ կիսագնդերի կեղնի կամքին:Այդ նշանակում է, որ գլխուղեղի մղումները չեն Հասնում սրտին,նրա սեփական արագացնող, դանդաղեցնող նյարդերին։ Սակայն Հազվադեպ, որոշ մարդիկ կարողանում Գն իրենց կամքով արագացնելն դանդաղեցնելսրտային ռոիքմը

անդ

յ

ու

"

`

երեխայի, փոփոխություններ Սիրտանոթային Համակարգի

ասի

ն

Հասուն

տարիքի մարդու օրզանիղմում Հնարավոր է

ներշնչման կամ ինքնաներշնչմանպայմաններում: ԳԼՈՒԽ

դեռա-

ստանալ

՛.

ՔԻԹԵՐՈՐԴ

ՇՆՉԱՌՈՒԹՅԱՆ, ՄԱՐՍՈՂՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԱՐՏԱԹՈՐՈՒԹՅԱՆ

ՕՐԳԱՆՆԵՐ

Ա

'

-

օրգաններ Շնչառության

օրգանները իրականացնում Շնչառության

՞

՞

գազափոխանակու

են

արտաքին մթնոլորտային «օդի ժիջն՝ Թյոմբ ինչպես օրգանիզմի այնպես էլ արյան ն ձյուսվածքների ժիջն՝ արտաքին շնչառությունը, ներքին շնչառությունը: Բացի ալդ, շնչառության օրգաններն ակտիվո. բեն ժասնակցում են ձայնագոյացմանը: Այդ պատճառով էլ մարդու շնչառական օրգաններն ուսումնասիրվում են ալդ օրգանների կազմության ժեջ մտնող ձայնային սարքի կազմի ճետ միասին: Մարդկային կյանջն անՀչնարէ առանց շնչառության: Վերջինիս ընդշասոումից Հետո, շատ կարճ ժամանակամիջոցում, կանդ է առնում սրտի աշխատանքը, սկսվում է օրգանիզմի քայքայումը:Շնչառության զարդեռածասներիաճող դերը չափազանց կարնոր է երեխաների Համար, քանի որւն՛ աճը, ն՛ ղարգացումն իրակագացողօթրգանիզժի նացվում է արագ նյուքափոխանակության շնործիվ: Բնականոննյութասիոխանակություննուղղակիորեն կապված է շնչառության օրգանների կառուցվածքին դործառության ճետ: Շնչառության օրգանների ու ձայնային սարքի Հիմնական՝ կառուցվածքային բաժիններն են՝ ջթախորչը, ջիթըմպանը, կոկորդը» շնչաֆողը, բրոճնխներն թոքերը: կեսի: Քթախորչը երկալնակի միջնապատովբաժանված է Յուրաքանչյուրկեսում գտնվում էն երեքական քթախնցիներ, որոնք ստեղծում են Տ քթանցուղիներ՝ վերին, միջին ստորին: Արտաքին ներշնչվող օդը քթանցքներով ն քթանցուղիներով անցնում է դեպի քթարմպանը: ճարակցուժ հն չորս Հավելյալ ժոցեր՝վերծնոտային, Քթախորչին սեպաձն-ոսկրային, ճակատային ն մազժաղոսկրային (չայմորյան),. ու

ու

ու

ու

երկու

ու

՛

`

ոսկրային:

Քթարմկանը՝ ըմպանի վերին մասը, բթախորչից

է կոկորդին:

օդը

Ճճաղորդում

կոկորդն իբենից ներկալացնում է շնչափողի սկզբնական, շատկարեոր մասը: Մարդու կոկորդը գործում է որպես ձայնասարք: լ Այն Հասուն է կենտ վաճանաձն, մատանիաձե, տարիքում կազմված :

-.

ն 8 ղուլգ՝ շերեփաձն, եղջրաձն, սեպաամառներից վերկոկորդային

աճառներից, որոնցից գործառական տեսակեւոից կարնոր են մատանիաձնաճառը: Մատանիաձնաճառն,իր նեղ մասով ուղղված է ղեպի առաջ, իսկ լայն մասով ետ, դեպի որկորը:Այս աճառի լայն մասում են տեղադրված եռանկյունիձնի երկու շերեփաձն աճառները Մատանիաձն ու շերեխաձն աճառների միջն գոյություն ունեն մկաններ, որոնք հտ են ձգում շերեվփաձնաճառների արտաքին եզրերը: Այդ մկանների որն իրենից կծկման չետնանքով բացվում է կոկորդային ձայնաճեղքը, է ձայնալարերի միջե ընկած մի տարածություն: ներկայացնում գոծալքավոր զույգ լորձաթաղանթամկանային Զայնալարերը՝ յացությունները տեղադրված են կոկորդում առաջ-ետային ուղղությամբ: Առչնից ձայլնալարերն ամրացված են վաչանաճառների ներշերհխիաճառներիձայնաելուստսային անկյանը, իսկ ետին մասում՝ ներքին վաչանակազմության մեչ են մտնում ներին:Զայնալարերի ժալշերեփային մկանները, որոնք ծածկված են լորձաթաղանթային ն քերով: Ջայնալարերի լարման օդի ճնշման միչն գոյություն թոքերի ունի որոշակի փործարաբերությումթ Որքան ուժեղ են սեղմվում իրար ձայնալարերը, այնքան է ճնշում նրանց վրա թոքերից դուրս եկող օդը: Կոկորդի ներքին, լորձաթաղանթը ն ձայնալարերը են մասպատող լորձաթաղանթը Հարուստ բազմազան ընդունիչներով, նակցղւմեն շնչառության ռեֆլեկտոր իրականացմանը .ն ձայնաճեղքի պաշտպանականոռնֆլեկտորփակմանը: Այս շրջանի ընդունիչների գրգռումն ազդանշանավորում է շնչառությանն ու ձայնագոյացմասնակցող մկանների կծկումը: տա-. շարունակվում է շնչափողով, որը մարդու Հասուն "կոկորդը սմ երկարություն ն է բիքում ունի 11--18 կազմված շարակցաճյուս վածքային թաղանթովիրար միացած 15--20 կիսաօղակներից։ բաժանվումէ երկու գլխավոր բրոնխի, որոնցից լուՇնչափողը անցնում րաքանչյուրն է զույգ թոքերի մեչ, ընդ որում աջ բրոնխը Թոքում բաժանվում է 3 բրոնխիալ ճյուղի, իսկ ձախը՝ 2 ճյուղի:Այս բրոնխներն իրենց ծերթին բաժանվում են ավելի ու ավելի փոքր բրոնխչ ների, որոնցից ամենափոքրերը,մինչն 1 մմ տրամագծովբրոնխիոլՖԽերը,մտնում են թոքային մանր բլբակների մեջ: Թոքերը կազմված են մեծ բլթերից, ընդ որում աջը՝ 3, իսկ ձախը՝ 2 բլթից։ Ցուրաքանչյուր բիլթր կազմված էմի քանի Հարյուր բլքակներից:Բլթակում յուրաքանչյուր բրոնխիոլը տարամիտվում է 12--18 ծայրային բրոնխիոլների, թոքաբշտային մանրագույն բրոնձն

ա.

առպատային

մանք

`

|

են խիոլների,Ճյուղավորվում

կազմված

228.

են

բշտիկներից: Այս

անցուղիների, թոքաբշտային

որոնք

բշտիկներում է կատարվում արտաքին

գազափոխանակությունը, բշտիկային, շնչառությունը ն

ալվեոլար

արյան մեջ: հրակամազանոթային

ալվեոլար օդի

ինչպես նան Շնչառությունը,

ձայնագոլացումը, կարգավորվում է կենտրոնականուղեղաԳոյություն յին մեխանիզմով: ունի շնչառության նյարդային ն կարգավոՔիմիական

րում: նյարդային-կենտրոնա-

կան կարգավորումն իրականացվում է դեպի շնչառական՝ երկարավունուղեղային ն կե-

ա կԱն նիո. մ "ո ային

կենտրոննե

նթացո

կառուցվածքի

`

Նկ.

19.

Թոքային

մղումները քափառող (պարա-

բիո

պղպյակ1-անոթային ցանց, 2,3--թոքային ները արտացինից .ն կտրվածքում, 4--բրոնխիկներ,5--զարկերակ ն երակ, նյարդերով

սիմպաթիկ) նյարդի կազմում

`

ընթացող առբեր Ճաղորդվում են ենթակեղնային ու կեղնային շնչառական կենտրոններին. ննթակեղնային շնչառական կենտրոնում՝ երկարավուն ուղեղի ռոմբաձն փոսի Հատակում տեղակայված նն արտաշնչումը ն ներշնչումը կարգավորողնլարղաբջչջային կորիզ.

ները:

ՈՀ

մղումՇնչառական այս կենտրոնը դրդվում է ինչպես նյարդային պայմաններում ներով, այնպես էլ քիմիական գրգոիչներով: Բնական արյան մեջ ածխաթթու գազի պարունակության ավելացումն ուժեղացնում է շնչառությունը, իսկ թթվածնի ավելացումը թուլացնում:

՞՛

Գլխուղեղի կեղնի ճակատային գոտում տեղակայվածեն բարձրաՀ գույն նյարդային կենտրոնները, որոնք կարգավորում են ենքակեղնաչ յին շնչառական կենտրոնի գործունեությունը անպայմանպայմանական ռեֆլեքսների միջոցով:

`

ու

կենտրոնական-ուղեղայինկարգավորումը տեղ է գտնում ինչպես շնչառության օրգանների, այնպես էլ ձայնային սարքի գործառության

մեջ:

-

:

երեխաներին

Հասուն մարդկանց խոսքի ձայները ստեղծվում են շնորչիվ ձայնալարերի բոլոր մկանաթելերի կծկման: Վերջինս սովոէ ձայն, Հաճախականությանը աբար Հավասար ոռիքկատարվում

մում:

.

շնչառության օրգաններն "Ֆրեխաների

որոշակի

-

ու

ձայնային սարքն

ունեն

կառուցվածքագործառական առանձնաձչատկություններ:

Նորածին երեխայի շնչառությունը

Հաճախ. դժվարացած է իոկ արյան ցանի «ր քու, նուրբ լորձաքաղանքըը շատ շուտ ու ավշային անոթներով Ճարուստ բորբոքվում ն ուռչում է: Քթախորշի Հավելյալ խոռոչները նորածին ու կրծքային ժամանակաշրջաններում բացակալում սկսումեն ղարգանալ միայն վաղ մանկության ժամանակաշրջանում: Մեկ տարեկաեն Հալմորյան, սեպաձն ծոցերն հում ղարգանում մազոսկրային՝ ծոցը: Վաղ մանկուլաբիրինթոսը, իսկ Չ տարեկանում՝ ճակատային է քթալորշի ծավա-չ թյան ժամանակաշրջանում արագորեն մեծանում առաջին մանկության ժամանակաշրջանիսկզբներին ավելացած 1ըչ որը Է (լինում մոտ: 4 անգամ` Ճամեմատած նորածձնության շատ

դրանն Կանապե աւ նել մեչ

Ւ

ենն

ու

ւ

ժամանակաշրջ

նի Հետ:

Հավելյալ խոռոչների աճն ձնակերպումն Քթախորշի ավարտվում է դեռաՀասության ժամանակաշրջանում: ու

ու

`

-

դու

երեխաներիշնչափողն ավելի բարձր դիրքում է, քան Հասուն մարշնչափողը: երկրորդմանկության ժամանակաշրջանում նրա վերին

սածմանը գտնվում է պարանոցային 5--6-րդ ողների մակարդակին, "իսկ Հասուն ժամանակաշրջաններում՝ պարանոցային8-րդ ողի մակարՀ Հետ շնչափողի երկարությունն ավելանում է Ճասակին դակին։Տարիքի ղուգաձչեռ: նորածնության ժամանակաշրչանում շնչափողի եհրկարու3--4 սմ 6--6,5 է, առաջին մանկության ժամանակաշրչանում՝ թյունը սմ, երկրորդ մանկության՝ ժամանակաշրչանում՝ սմ, դեռածասու-չ

8 սմ: թյան ժամանակաշրջանում՝ Շնչափողին բրոնթաների տրամա-' չափը զգալիորեն նեղ է Հասուն մարդու շնչափողի բրոնաների տրամաչափից, ընդ որում երեխաների աճառային օղակները ճամեմատա-Հփափուկ են, իսկ մկանային ծյուսվածքն բար էլաստիկ թելերը՝ բույլ աճում ղարգացած: Շնչափողն բրոնխները Համեմատաբար արագ են կրծքային ու վաղ մանկության ժամանակաշրջաններում: ու

ու

ու

զարգանում են նան երեխաների թոքերը: ՏարիքիՀետ աճում Նորածնության ժամանակաշրչանում թոքերի քաշը 57 գ է, ծավալը՝ 70 ամ, վաղ մանկության ժամանակաչրջանում՝ քաշը230 գ, ծավալը՝ ն ում3, ,ամ, երկրորդ մանկության ժամանակաչրջանում՝ գ 200 գնե 1400. ստ, այսինքն՝ դեռաճասության ժամանակաշրջանում՝ ու

ու

նը, ինչ ճասուն մարդունը: Թոքերիաճը խավորասլես թոքաբշտերի քանակության

տարիքի «ճետ ու

կատարվում է գրլծտվալի ավելացման ճաշ-

քանակը նորածնության ժամանակաշրջանում3--4 վին։ Թոքաբշտերի անգամ պակաս է, քան

ճասուն

տարիքում, իսկ նրանց շնչառական մա-

է, երկրորդ մանկության սկզբին թոքակերեսը Համեմատաբար բշտերի տրամագիծը երկու անգամ ավելանում է նորածնությանժամեծ

,

«230

-

Հետ Փւմեմատած, մԺանակաշրջանի

իսկ դեռածասության ժամանաչ անդամ: կաշրջանումավելանում է առանցքային թելերն ծրեխաների թոքերում թոքաբշտերի շուրջը Հասուն են, տարիքում, իսկ թոբաբշտերի քան քոքաբըլավելի քիչ փոսկներիմիջե շատ1 արյունատար անոթներով Հարուստ փուխր շաչ րակցական Հլուսվածքը: Փոքր տարիքում Համեմատաբար զարգացած է արյունատար մաղանոթային ցանցը, ընդ որում, թոքային մաղզանոթները Համեմատաբար խոշոր են. երեխայի թոքային արյան շրջանառությունն ավելի արագ է, քան Հասուն մարդունը, միավոր ժամանակամիջոցում երեխաներիթոքերով անցնող քաուսկությունը Համեմատաբար մեծ է. Մինչն դեռաճասության ժամանակաշրջանը բարձր է արյան ու բշտային օդի միջե: Դրա Հնետնանդաղավոխանակությունն ավելի ինջով երեխաների օրգանիզմում նյուքափոխանակություն տենսիվ է, քան Հասուն մարդկանցը: Թոքերի ն ստոծանու բարձր դիրքի ճետ կապված վաղաճասակ Վաղ հրեխաների շնչառության տիկը փորային է (ստոծանային): մանկության ժամանակաշրջանիվերջերին շնչառուցյան տիպը դառ Սում է խառը՝ կրծքաորովայնային։ Առաջին մանկության ժամանակաշրջանում երնկանեն գալիս շնչառության սեռային տարբերություններ, որոնք պարզորեն արտաճայտվում են արդեն երկրորդ 7--8 տախեկանում տղաների շնչառուժամանակաշրջանի սկզբներին. թյան մեջ գերակչոում է չնչառության տիպը, իսկաղջիկնեփորային Րի՝ կրծքավանդակայինտիպը։ երեխաների տարիքի Հետ փոխվում է շնչառության Հաճախակաու խորությունը: նորածին ու կրծքային երեխաների շնչանությունն. ռություն անկանոն է, ոիթմը անչավասարաչավ,՝ ընդ որում, ներշնչման ու արտաշնչման միջն եղած ընդմիջումներն անչավասարաեն մակերեսային ներշընչափ են, ն խոր ներշնչումներն ընդժիչվում չումներով։ Շնչառության ոիթմի խորության անչավասարաչավփությունը կյանքիառաջին ամիսներին պայմանավորված է դրդման լայն տարածմամբ, դրդման արգելեկման ճամաձայնեցման բացակա3--4

ու

՝

"

մանկության.

ու

ու

վությամբ:

Մ

կրծքային ժամանակաշրջանիվերջերից շնչառությունը դառնում Հ «Հավասարաչափ, կանոնավոր, Տարիթի Հետ աստիճանաբարպակա-Հ սում է երեխաների շնչառության ծՀաճախականությունը,։ նորածին երեխայի շնչառության Հաճախականությունը մեկ րուղեում կազմում Հ 60--50, կրծքային ժամանակաշրջանում՝ 30, վաղ մանկության՝ 25, առաջին մանկության՝ Չ25--26, 20, դեռածառմանկության՝ երկրորդ "ներինը, ինչպես ն ծասուն մարդկանցը՝20-18: ու երեխաների դեռաճասներիշնչառական կենտրոնը շատ ավելի ,

`

-

մարդունի, ընդ որում, շնչառությունը Հեշտ է դրդվում, քան Հասուն է գգալիորեն Հաճախանում Ճոգեկան ազդեցությունից, ֆիզիկական լարումից, մարմնի ն արտաքին ջերմության աննշան բարձրացումից: է շնչառուերեխայի աճի ու զարգացման պրոցեսում մեծանում այն շրջանում ծավալը: րուլեական բացարձակ Նորածնության` քյան է ուր, մանկության առաչին ժամանակաշրջանոսՐ՝ կազմում ամ, եիկրորդ մանկության ժամանակաշրչանում 7000 ւո, իսկդեռաՀչ Հասներինը՝

սմ3:

ծարոեական ծավալը, Հարաբերական այսինքն՝ Շնչառության վալը մարմնի քաշի 1 կգ-ի նկատմամբ, երեխաների մուռ գերաղանցում

մարդու շնչառության Հարաբերական րոպեական ծավալին, Համարյա նույն շնչառական ծավալի դեպքում երեխայի շբնմարդունը: չառության Հաճախականություննավելի է, քան Փասուն 1 կգ Հետ թոքերի Դրա կապված, երեխաների օդավոխանակությունը Հասուն մարդու թոքերի օդավոխությանը: Դա քաշին գերազանցում է է երեխաների բարձր գազափոխանակությա պայմանավորված ապածովող ինտենսիվ նյութափոխանանրանց աճն զարգացումն կությամբ: Հետ տվելանում է երեխաների տարիքային աճի ու Առաջին. մանկության ժամանակաթոքերի կենսատարողությունը: ն Ճաաղչիկների թոքերի կենսատարողությունը շրջանի տղաների վասար է 1100 ս, երկրորդ մանկության ժամանակաշրջանումտղատղաների ներինը՝ 1700 սմ, իսկ աղջիկներինը՝1500 սմ: Դեռածաս թոքերի կենսատարողությունը կաղմում է միջինում 3000 սմ`, իսկ ասղէ

Հասուն

քանի

որ

ու

զարգացման

ջիկներինը՝2800

սմ":

տաբիքային

:

Թոքերիկենսատառողության միջին ցուցանիշները(ամ)3

--

`

՛

տարեկան

:

Տղաներլ Աղչիկներ

ՏԱՐԻՔԸ

-

Սեռթ

Աղյուսակ

-

1շ

ասն տարեկան տարեկ

| 1460՛

17." |տարեկան տարեկան ,

է այն փաստը, որ երեխաների ն դեռածասների Հատկանշական է մարմնի աճի ետ քոքերի կենսատարողությունըավելանում չաՏ է փակցված: Հասակիյուրաքանչյուր սմ-ին այն ավելանում միջինում 400 սմ-ով: Թոքերի կենսատարողությունը զգալի չափով կախված է շնչառության տիպից. Այն ավելի է կրծջափորային տիպի շչնչառուդեռածասների կենսատարոթյան դեպքում երեխաների ու

ղությունը մեծ

չափով ավելանում է մարզումից:

թոջերի:

-

-՛

Նշանակալի կառուցվածքային

գործառական փովփոխություն-

ու

դեռաճասների նան ձայնային սարքը: ներ է կրում երեխաների աճել կոկորդը: Նրա աճն կյանքի առաջին տարում սկսում է արագ տաուժեղանում է 5--6 տարեկանում, ն շատ ինտենսիվ է 10--13 ու

բեկանում: ու Մինչն վաղ մանկության ժամանակաշրջանիվերջը են, ձեր միատեսակ աղջիկների կոկորդի չափերն Տ-արիկանիցճեչ՝ հառաջային մասում սրվում, Է տղաների կո մեծանում

տղաների

ու

աարեկանում` ակչում-զարգանալ ձայնալարերն

տո

նում: 5-6.

-

ձայչատ ժամանակաշրջանում ցայտուն հռաձծասության Հճամկանները: Քն հրնանդալիս կոկորդի կառուցվածքի ու գործառության սեռային ւտարբերությունները, 11 տարեկանից մեծ չափով աճում են կոկորդի տարեկանից ձայառաջ-ետային չափերը, իսկ 12--14 կողմնային նալաիերն նրանց ոռնֆլեքսայինգոտիները: Ընդ որում աղջիկների ՝ աճը սկսվում է 12 տարեկանից, իսկ տղաներինը՝19-ից: ձայնալարերի 13--14 տարեկանում տղաների ձայնալարերը երկար են նույն տարիՔի աղջիկների ձայնալարերից։ Այդ տարբերությունը պածպանվում է մինչն կյանքի վերջը: Ջայնալարերի երկարումը տարիքի ծետ,ծատկապես արական սեռի ներկայացուցիչների, սնռածասունացման ժաուղեկցվում է ձայնի վերափոխմամբ: մանակաշրչանում, Զայնալարերիերկարությունը ըստ տարիների Հետնյալն է. երկու տարեկանում՝ 0,8 սմ, 6 տարեկանում՝1,0 սմ, 10 տարեկանում՝1,3 սմ, 14 տարեկանում ամ, 16 տարեկանում՝1,66 սմ, Հասուն մար-հն

ու

ու

ու

դունը՝ 2,0

1,3

սմ:

երեխաների դնոածասների ձայնը,ւու

բարձը է, քան.Հաժունմարդու ձայնը:

-

ընդճանրապես, ավելի |

ռարքի շնորձճիվ մարդը կարող է արտաբերել ըստ Զայնային ուժի բարձրության, ն տեմբրի տարբեր ձայներ,որոնք ծառայում են

մտքերի, զգացմունքների, մարդկային տարբեր զգացողությունների՝

ու ծիծաղելու` Համար: խոսելու,հրգելու, լացի արտածՀայտության երեխաների ձայնը ն 4ձայնային սարքը զարգանում դեռածասների ժ

ն

ու

են

տարիքի Հետ, աստիճանաբար, իսկ երբեմն, որոշ տարիքային ժամանակաշրջաններում թոռիչքաձն, օրգանիզմի, մասնավորապեսչ կենտրոնականնյարդային Համակարգի ներզատական գեղձերի ու

ձնակերպման Հեւ:

քրգեցողական:

Զայնը լինում է խոսակցական Խոսակցականձայնը` զարգացման ընքացմարդու անձատական՝ քում որոշակիփուլեր է անցնում: նորածնության կրծքային ժամանակաշրջանիերեխայի կողմից արտաբերվող ձայնային Հնչյունները ու

ու

-

-

,

ու ձայտարբեր են ըստ ուժիչ բայց միատեսակ են ըստ բարձրության նորածին ու կրծքային ներանդգի(առաջին ութնյակի լլա): լացն ու ճիչը գործնականորենչեն տարբերվում միմյանցից: Վաղ մանկության ժամանակաշրջանի երեխաների ձայնն րստ ունի ոչ մեծ ձայնածավալչ իսկ ձայնային ուժի փովփոբարձրության խումը ցածրաստիճան է. Այդ պատճառով նշված ժամանակաշրջանի երեխաները խոսում են կամ միայն բարձրաձայն, կամ միայն ցածրատարնկան երեխաձայն Բարձրաձայնմարդկանց շրջապատում 1--3 են լինում: Վաղ մանկության ժամաները սովորաբար նակաշրջանիերեխաները,միաժամանակ շատախոս են Այս ժամանաաճն է խոսքային ֆոնդի արագ ղարգացուկաշրջանին շատ բնորոշ մը: Վաղ մանկության ժամանակաշրջանում սկսվում է կազմակերպվել խոսքի քերականական ճիշտ կառուցումը, րնան են դալիս վերա ցական մտածողության Հատկանիշները: Առաջինմանկության ժամանակաշրջանում որոշ չափով ընդլայնվում է արտաբերված ձայնածավալը» ինչպես րստ բարձրության, այնպես էլ ըստ ուժի: Առաջինմանկության վերջից սկսում է ձնակերպվել ձայնի երանդը, որի զարգացումն ավարտվում է պատանեկության ժամանակաշրջանիսկզբներին ն որը, որպես կանոն, չի փոխվուփ մինչն ծերության ժամանակաշրջանը: մանկության ժամանակաշրջանից երեխաները իրենց խոԱռաջին ընթացքում օգտագործում են որոշակի եղանակներ խոսսակցության Փային ձայնի Հաստատման Համար: երկրորդ մանկության ժամանակաշրջանում ղգալիորեն վում է արտաբերված ձայների ծավալը, ժեծանում է ձայնի ուժն ու բարձրությունը: նշվաժ ժամանակաշրջանի վերջերին զգալիորեն ձնակնրպվում է ձայնի նրանդր։ երկրորդ մանկության ժամանակաշրչա է խոսքային ֆոնդը: 3-նում անշեղորենխիստաճում ու զարգանում «2»-րդ դասարանի աշակերտների Համար ընդօրինակման ռեֆլեքսների ինտենսիվ ղարգացման ֆոնի վրա մեծ Հնարավորություններ են ստեղծվում գեղարվեստական խոսքի զարգացման Համար: ախտաձճայտիչ ժամանակաշրչանում տղաների խոսակցական Դեռածասության ձայնը մեծ մասամբ քիչ նկատելի աստիճանական փոփոխություններ է կրում, զգալի չափով ընդլայնվում է ձայների ծավալն րոտ ուժի, ավելի պակաս՝ըստ բարձրության: Ձայնի նրանդը նույնպես քիչ է փոխվում: Դեռաչասության ժամանակաշրջանում ղգալի չափով ընդինչպես բարձրությամբ, այնլայնվում է ն աղջիկների ձայնաժավալը՝ ուժով: էլ ժամանակաշրջանի վերջերին երիվ Դեռածասության ռես ձնակերպվում է աղջիկներիձայնի երանդը: երգն իրենից ներկայացնում .է հրաժշտականացված խոսակցու-

երեխայի

բարձրաձայք

ու

ի

ընդլայն-

թյուն, այդ պատճառով երզեցողական ձայնի տարիքային զարդացումթ նշանակալի չափով Համընկնում է խոսակցական ձայնի զարգացման ձեո:

ն վաղ Նորածնության, կրծքային

մանկության ժամանակաշրջաերգեցողականձայն գործնականորենդոյություն չունի: Առաջին երկրորդ մանկության ժամանակաշրջանում երդեցողական ձայնը բնութագրվում է ըստ բարձրության՝ ձայնածավալների ընդ որում, աղջիկների ու տղաների ձայնածավալը Հանեղությամբ, ստեղծման ծամար 6--12 տարեկան մարյա միատեսակ է: Ձայների են սովորաբար միայն կերկերաճնչյուն երեխաներն օգտագործում կրտսեր դպրոձայնածավալը: Այդ պատճառով նախադպրոցական պական տարիքի երեխաների Հնչական ձայնը ծնչում է բարձր, զիլ: ականջ է ծակում ն շատ աղքատ է Հնչերանգներով։Առաջին երկժամանակաշրջանիերիխաների առողանությունը երգելիս վատ |: բորդ մի ժամանակաշրջանում երգեցողական ձայնը Դեռաճասության շարք փոփոխությունների է ենթարկվում: Մի շարք դեպքերում այդ փոփոխությունները զարգանում են աստիճանաբար, մյուս դեպքերում՝ Հանկարծակիորեն,թոիչքաձն: Բոլոր դեպքերում, սակայն, մանկական ձայնը դեռաչասության վերջերին ն պատանեկության սկզբներին վերափոխվում է Հասուն մարդու ձայնի: Համարյա բոլոր դեռաճաս աղջիկներիձայնի փոփոխությունն ընթանում է աննկատելի դանդաղ: 12--14 տարեկան տղաների մեծ մասի հրգչական՝ ձայնափոխումն Է խափանումներով, ունի սուր ընթացք, որն արտածայովում ակսպասելի բասային տեմբրով ու ճաճելի կուվիտ ցածր նոտաներով: Ձայնափոփոխմանժամանակաշրջանում դեռաչաս տղաների կոէ ավելի կորդը մեծանում քան 15 պնդամ, աղջիկներինը՝ միայն 1/3-ով, ընդ որում, ն՛ տղաների, ն՛ աղջիկների ձայնալարերը դեռաՀասության ժամանակաշրջանում այս կամ այն չափով արյունալցված են լինում. Զայնափոխմանժամանակաշրջանում երգելը թուլլատրելի է միայն այն դեպքում, երբ ձայնի փոփոխությունն ընթանում է Հանգիստ, սակայն, անպայմանորեն բժշկական Հակողությանտակ: ն Հասուն մարդկանց պրոֆեսիոնալ մշակված ձայնը Պատանիների տարբերվում է կենցաղային,սովորական ձայնի բարձրությունից ե ուժից բնութագրվում է լավ առողանությամբ: Երգչի արտաբերած ձայնի բարձրությունը պայմանավորված է իսկական ձայնալարերի տատանումներիքանակությամբ մեկ րոպեում: բարձի Հաճախականությանդեպքում բարձր է ձայնը ե Զայնալարերի Հակառակը: նրդգչականձայնի բարձրությունը գտնվում է երկու ութնյակի սաՀմաններում: Ձայնալարերնօժտված են լյուրաճատուկունակությամբ: նրանք կարող են տատանվել ամբողջությամբ կամ իրենց նում

՝

ու

ու

ու

ու

ու

՝

»

:

՛

-.

-

`

Պ

ւ

առանձին մասերով:

Ջայնալարերի ամբողջական տատանումները

տոնը, իսկ մասնակի տատանումները պայմանավորում են օբերտոնները՝ լրացուցիչ ձայները Վերջիններս Հիմնական ծրնտարբեր մարդկանց մուտ տարբեր են: Համաղասվելով են մուտ, չիմնական Հնչյունի օբերտոնները պայմանավորում չյունին անչատական լուրածատուկ երանդավորումը՝տեմբրը: երգող կամ խոսող մարդը՝ ճաղորդավարը, ուսուցիչը, դասախոսը» օդտադործում է ոչ թն սովորական շնչառությունը, այլ ատուկ ձնով առանձՀիմնական Հատուկ մշակված շնչառությունը, շնչառության են: նածատկություններըՀետնյալներն իրականացվում է կամայականորեն, ոչ ավտոմատ Շնչառությունն կերպով, ներշնչումն արագ է, արտաշնլումը՝ դանդաղ: Ներշնչված օդի անդամ ավելի է Հանգիստ շնչառության ժամածավալըերեք-չորս նակ. եղած ծավալից (2000--2500մլ։ նորմալ 600 մլ-ի փոխարեն ):Ըստ. նյարդամկանային տեսության, ձայնագոյացման մեխանիվմը կախված է ձայնալարերի տատանումներիքանակությունից, որոնք պայմանավորված են կենտրոնական նյարդային չամակարգից ձայնամկաններին Հասնող արտատար մղումների քանակությամբ: ԼԸնդսմին, մղումների փոխանցումը Համապատասխան նյարդերով, կարող է կատարվել նյարդային բոլոր արտատար թելիկներով միաժամանակ կամ տարաժամորեն: նյարդային միտմղումներիմիաժամանակյա, է ծամարժեք կրծքային ձայնածավալին, իսկ փուլ փոխանցումը րաժամ փոխանցումը՝խառըձայնածավալին:

պայմանավորում Հիմնական են

|

՛

տա-

Մարսողության օբգաններ Այն դեպքում, երբ օդի թթվածինն անընդատ

փոքր քանակուԹյամբ երեխաների, տարիքի մարդկանց օրգանիզմը, սնունդը ներմուծվում է ծամեմատաբար մեծ քաչ, 3--4 անդամ: ակներով,օրվա ընթացքում Բազմազան սննդամթերքներիմարդու մարսողական Համակարգում ենթարկվում են մեխանիկական, Քիմիական ն կենսաբանական վերամշակման ն ներժծվում, իսկ սննդի մարսված մասերից, ատեն կապես սպիտակուցներից, կառուցվում մարդկային օրգանիզմի խողովակում «կոնվելերի սվլզբունքով» ճյուսվաժքները: Մառրնողական մշակվում .ն ներծծվում են սննդամթերքների Հիմճական բաղադրիչները՝ սպիտակուցները,ճարպերը, ածխաջրերը, Հանքային աղերը, վիտամինները ն չուրը: ՄարսողականՀամակարգի վուրաճատուկ «կոնվելերի» քիմիական գործոնի դերը կատարում են քիմիապես շատ ակտիվ նյութերը՝ է մտնում

՝

դեռածասներին

ն

ծասուն

.

:

յ

-

՛

որոնք ֆերմենտները,

Հանդիսանում են մարսողական Հյութերի Հշիմնական բաղադրիչ մասերը ն նպաստում են սննդանյութերի տարրալուծմանն ու մարսմանը: Մարսողականխողովակի առանձին բաժինների գեղձերում առաեն տարբեր ֆերմենտներ, որոնց մասջացող Հյութերը պարունակում կատարվում է սննդի տարբեր բաղադրիչ. մասերի մարնակցությամբ ներծծումը: Հ իդրոլիզումն սումը՝ Մարսողականխողովակի սկզբնական բաժնուվ՝ չում սննդամթերքը ենթարկվում է մեխանիկական ն նախնական Քիամմիական մշակման: Մեխանիկական Է մշակումը կատարվում իսկ քիմիական Թռի մեջ պարունակվող ներիմիջոցով, մշակումը՝ պտիալին տակ Այս ֆերմենտը՝Հիդրոլիզում է հփած օսլան ն ճեղքում այն մարտողայի ն դլյուկոզայի նորածին երեխան զուրկ է ատամներից: Վերջիններսհրան պետք էլ չեն, քանի են որ նա սնվում է միայն կաթով: Ատամներըսկսում ծլել կյանքի երկրորդ կիսամյակի սկղբին (5--6 ամսականոմ|): ԱռաջինՀերթին են երնան գալիս ստորին երկու կտրիչները (մեկը յուսի հտնից): 2--Ց ամամսականում ծլում են վերին չորս կտրիչները, իսկ 9--10 կողմնային ստորին կտրիչները։ 10--11 ամսականում նհրեսականում՝ խան ունի 8 կտրիչներ: կյանքի 13--15 ամիսներինծլում են 4 փոքր սեղանատամները, 12--19-րդ ամիսներին 4 ժանիքները, էսկ 21-4 24-րդ ամիսներին՝ փոքր սեղանատամները: Այսպիսով, տարեկակում երեխան ունի 20 կաթնատամներ: Երկրորդ մանկության ժամանակաշրջանի սկզբից (6--7 տարեեն ծլել մշտական ատամները: երկրորդմանկության ե կանից) սկսում դեռածասության ժամանակաշրջանում փոխվում են կաթնահամները նե ծլում են մշտական ատամները: Վերջիններս եքնան են գալիս Հետեվյալ տարիներին, 6--7 առաջին մեծ սեղանատամները, տարեկանում՝ առաջին կտրիչը, երկրորդ կտրիչը, տարեկանում՝ ւտարեկանում՝ 10 տարեկանում`առաջին փոքր սեղանատամը, 11--13 տարեկանում՝ ժանիքը, 11--14 տարեկանում՝երկրորդ փոքր սեղանատամը, 13--15 տարեկանում երկրորդ մեծ սեղանատամը, իսկ 18--30- տարեկանում՝ ու

բերանի խոդոչշ/. ատ

ֆերմենտի ազդեցության `

մեծ (կամ ճիմաստության»)ատար: երրորդ ն կրծքային ժամանակաշրջանում նորածնության սնունդ

ընդունեմիակ եղանակն է ծծելը, որը միաժամանակ.զարգացնում է ծնուռները, նպաստելով ատամների բուսնելուն: Վաղ մանկության ժամանակաշրջանում երեխան սնունդ է ընդունումկտրելովոլինդ սնունդը կտրիչներով, որոշ չափով ծամելով ե կլանելով մանրացվածմնունդը: Չ տպրեկանից մինչն 5 տարեկանըմեծանում է ծամելու տնողությունը: 2--3 տարեկանում այն տնում է միչինը 75 վրկ, 4 տարեկանում 39

լու

-

`

է արտադրված թթի քավրկ: Միաժամանակ տարիքի Հետ ավելանում՝ նակությունը. Վերջինս կախված է սննդի քանակությունից, որակից» ֆիզիկաքիմիական ճատկություններից ն ծամելու տնողությունից: Մասնավորապեսերկրորդ մանկության ժամանակաշրջանում թքի՝ օր200 վա քանակությունը սննդանյութի նկատմամբ Հավասար է միչինը աո400--600 ար-ի, իսկ առանց սննդի՝ սմ-ի (ընդամենը՝ -ի):

՛

|

կուլ տված ատամոքսում:

շարունակվում սնեղանյութը : .

մշակվել

մարսվել

ն

Աղյուսակ

օական Սննղանյութեոի ն կալոջիականությունը (գբամներբով) (կիլոկալորիա) (ՍՍՀՄ բժշկականակաղեմիայիսննդի ինստիտուտ) համար նոբմանեորերեխաների

Տարիքբ :

1-15 1,5--3

3--5 Ֆ--

2-11 11--15

աաա

տարեկան տարեկան տարեկան տարեկան տարեկան տարեկան

44.45

582--5Տ

58 -60 66--6878

Ռարպեր 4452-55

58--60

68-70

Ընդճանուր

աաա զալորիազանո ը

160. 175

Հասուն տարիքի մարդու, ստամոքսում

:

՛

ւ

ենքարկվում է այդ ձյութի կաղմության մեջ մտնող ատամոքսաձճյութի ազդեցությանը ֆերմենտի ն ստամոքսային ւեսլսին ֆերմենտի, խիմոզին ասղաթթվի» ֆերմենտի միջոցով: վիպազա տամոքսային աղաթթուն նպաստում է սննդանյութի փխրեկմանը, դործունեության Հաստեղծելովմիաժամանակ պեպսինի՝ տակ սպիտակուցային մար: մոլեկուլները ճեղքվում են` կիմապրոդուկտներ սպիտակուցային ն ալբղւմողների, Օ0Սննդի ածխաջրատները ատամոքմում պեպտոնների ֆերմենտների ազդեցուշարունակվում են Հիդրոլիզվել գլիկոլիտիկ սնունդը

-

`

|

-

միջավայր

Պեպաինի ազդեցությանսննդի

խոշոր

թյան տակ, իսկճարպերը ճեղքվում են ստամոքսային դեցությանտակ: մարդու ստամոքսաՀյութը մարսամք է Հասուն տարիքի սակի սպիտակուցները(նույնիսկ բակտերիաները):

Լոգագաը աղզ-

բոլոր

տե-

ի ատամոքսային բնորոշվում է աղաթթվի, նորաժն Ժարսողությունը |. լիպաղաֆերմենտի արտազատմանխստորեն արտպճայապեպսինի

(աժանբավականությամբ: ված. -

նորածնության ժամանակաշրջանի երեխայի ստամոքսային "Մար-. ,

ն ճարպի սողությունըծարմարված է միայն կաթի սպիտակուցի ժարո-

մանը՝ խիմողինի ն լիպազայի միջոցով:

Դ

դնռածասների աամորսածրուքը երեխաների քանակությունը

է, ծամար բավականաչափ պակաս

ն

տարիքի մարդկանց քան ստամոքսածյութը: նրեխայի տարիքի ճետ աստիճանաբար ավելանում է ատամոքսածյութի քանակությունը: Պեպսինի պարունակությունը ստամոքսածյութի մեջ ավելանում է մինչն 18--20 տարեկանը, որից Հետո է: աստիճանաբար պակասում մինչեԿ 25--30 Աստիճանաբար՝ աճում է ստամոքսի թթվայնությունը: տարեկանը ն դեռածճասների տարիքի ետ աստիճանաբարուժեերեխաների են ստամոքսի կծկումները: Մասնավորապես, մինչն 3 ամսաղանում կանն այդ կծկումները չափազանը թույլ են, Հետադայում - ուժեղանում ն Հաճախանում են, իսկ 10--12 տարեկանում ավելի Հաճախակի լինում, քան ծասուն տարիքում: ն դեռածշառների զարգացման պրոցեսում երեխաների տարիքային է սննդի ստամոքսիցդեպի աղիքը: դի տեղափոխումը արագանում նորածնության,կրծքային ն վաղ մանկության ժամանակաշրջանում աւտամոքսը դատարկվում է 4--3, առաջին մանկության՝ 3--2, երկրորդ ման1,5--1 ժամվա քնչկության ն. ժամանակաշրջանում՝ թացքում: զգալի չափով ճեղքված սննդի մարսողությունը շաՍտամոքսում րունակվում է տասներկումատնյաաղիքում: Բարակ աղիքների . այս ծատվածում Էէոչ թե թթվային, այլ Հիմ-` մարսողությունը թյունըկատարվում մեջ են լցվում Վլարաղիքի Տասներկումատնյա նային միջավայրում: ծասուն

են`

դոճաճասության

Հյութը դեղձից՝ենթաստամոքսային դից՝ լեղին,ենթաստամոքսային Վերջինսպարունակում

է տրիպսին՝ սպիտակուցճեղքող ֆերմենտը, ինչպես նան ամիլազա ն րպազա Տրիպսինը ճեղքում ֆերմենտները: է ալբումողլները կ պեպտո րը մինչն ամինաթթուների: Ամիլազածն է ածխաջրատները, իսկ լիպազան՝ ճարպերը: Լեղին ճեղՀիդրոլիզում է քում, մանրացնում ճարպերի Ցմանրագույն կաթիլների, որոնք տասներկումատնյա աղիքում ենթարկվում ե լիպազայի ազդղեցուէ գլիցերինի ն թյանը, ռարպն այս

տարրալուծվում, պայմաններում ճարպաթթուների:

աղիքը երեխաների տասներկումատնյա

Համեմատաբար

երկար է, նրտ դիրքը անկայուն է: Հիմնական մարսողական գեղձերը՝ են-քաստամոքսայինգեղձը ն լյարդը ճամեմատաբար մեծ են: / 4--27 սմ է: Նորածնի ենթաստամոքսային գեղձի երկարությունը ն Այն գտնվու՝ է թեք դիրքում շատ շարժուն է: կրծքային ժամանակաչ շրջանի վերջում այդ գեղձը ձեռք է բնրում Հասուն տարիքի մարդու ստանում ճասուն 5--6 է տարեկանում ծամարբնորոշդիխքը: մարդու

բայց

.

|

238.

Աղյուսակ ն մաբդկանց տաբբեոշ տեսակի Կաթիբաղադրությունը աճի արագությունը կաթնասուննոբածիննեբի ու

Տեսակը

Սպիտակուցի | Աղերի պարունակությունը գ կաթի նորածնի զանգվածի վո խրի մե չ (ե) արունակուկրկնապատկման սննդարարուՔունը (կաւ) Հրձրի մեջ (ե) անակը կալցիում Ֆոսֆոր

|/օօ

-

Մարգ

կ

ո.

Ոչեար Շուն

ւ

|

`

ա

մազաթ

աքի թյունը | 1,2 8,6 28.4 3.3

|

5,0

22.4

5.6

34:

9,

40:9

15,5

,

1,4 ,

23,6

շ):2 25, 27:8

գեղձի Ֆնթաստամոքսային Հասուն

է մնում:

ձնրչ 11--12 տարեկանում այն Հասնում է մարդու գեղձի երկարությանը, բայց քաշով դեռ 2 անդամ ետ 12--22 սմ է, Քաշը՝ ծասուն տարիքում գեղձի երկարությունը

գեղձի զարնորածնի՝ 2 սմ ե 11 ո Ենթաստամոքսային ամսականում: կրծքադացումն ավարտվում է ծիմնականում 3--3:5 յին փամանակաշրջանումայդ մարսողական գեղձը բավականին շատ ծյութ է արտադրում, ն նրա ինտենսիվ գործունեությունը զգալի չաանբավարար ղարգացումը: փով լրացնում է ստամոքսային գեղձերի Երեխայի աճի ն զարգացման Հետ փոխվումէ լյարդի կառուցն. քաշը: վածքը, ձնեը Երեխայի լյարդի քաշը մարմնի քաշի նկատմեծ ժամանաէ, մամբ ավելի քան ծասուն մարդունը: Նորածնության կաշրջանում այդ Հարաբերակցությունը կազմում է 4,400» առաջին մանկության ժամանակաշրջանում՝38,335, երկրորդ մանկության ժամանակաշբջանում՝8,6:5, վսկ դեռաչասությանժամանակաշրջանում ն 4ասուն տարիքում՝ 2,435. 460 գ, Նորածնիլլարդի միչին քաշը 130 գ է, 2--3 5--6 տարեկանուվ՝ 670 գ, 7--10 տարեկանուվ՝800 գ, 12--14 տարեկանում՝ 1200 գ, էսկ Հասուն տարիքում՝1500 գ: երեխաներիլեղին թթուներ ավելի քիչ. է պարունակում, քան 1 կգ քաշին ընկնող լեղու քանակություԿուն մարդու լեղին: երեխայի նը 4--5 անգամ ավելի է, քան Հասուն մարդու:Տարիքիծետ, մինչն դեղաճասությանժամանակաշրջանը,մնծանում է լեղապարկի տարոաննդանյութն անցղությունը:Տասներկումատնյա աղիքումմարսված նում է սինաղին ն զստաղին (բարակ աղիքի բաժինների), որտեղ է ավսնունդը վերջնականապես ն ներժծվում քայքայվում, մարսվում շի արյանմեջ,Քարակ աղիքի պատերի մեջ գտնվում են բազմա քիվմանրգեղձիկներ,որոնք արտադրում են աղիքային Հյութ: Այսծյութի մեջ տրիպսին,՝ ն կարբոշճիդրազաֆեր30--70

գ,

տարեկանում` Հա-

ու

արունակվողգագա

-

մճնտները ճեղքում, մարսում

ջրատները:

են

ճարպերը ն սպիտակուցները, ՛

ածխա-Հ-

մարսված Տարրալուծված

նյութերը ներծծվում են բարակ աղիքի նրանց շարժումների կծկման ն թուլորձաթաղանթային թավիկներով, լացման շնորչիվ: ն ավշային անոթԺուրաքանչյուրթավիկի մեջ կան արյունատար են ճեր որոնց մեջ էլ սննդանյութերը բարակ աղիքի խոռոչից: Բարակ աղիքումչներծծված նլուքներն անցնում են ճաստ աղիքը» ճաստ ներծծվում է շիլանման ջրիկ նյութի ճեղուկը:Այստեղ,, որտեղ ն պնդանում ձնակերալվումէ կղանքը: Բացի ն նեխում ծաստ են ստամոքսաաղիքային արչ, աղիքում խմորվում ն ախորդ չմարսված բաժիններում Ճճամակարգի նյութերը, որի Ճճետեեն վանքով գոյանում օրգանիզմի Համար վնասակար գազեր (ծծմբաջրածին, մեթան, ածխաթթու ն թունավոր նյգւթեր՝ֆենոլ, ինդոլ, սկա'

ներժծվում

'

աղիքում, շիլանման նյութը

ղոլ:

:

լ

ՍտամոքսաաղիքայինՀամակարգիառանձին բաժինների գործառությունը գտնվում է փոխադարձ կապի մեյ։ Այդ փոխադարձ գործառական կապն իրականացվում է կենտրոնականնյարդային ճամակորգի ն արյան միջոցով: Ստամոքսը,օրինակ, ազդվում է բերանի խոռոչն ընաղիքը ոչ միայն կած ձՃամեղսննդամթերքներից: Տասներկումատնյա ստանում է սնունդը, այլն շարունակումէ նպաստել մեխանիկորեն ատամոքսայինմարսողությանը: նկ Հաճախ Ճճասունտարիքիմարդու, սնունդ `

հրեխայի դեռաճասի

ընդունելուցանմիջապես Հետո զգացվումէ արտաթորելուցանկու-. թյուն Այդ ապացուցում է ամբողջականստամոքսաաղիքային Համաենթաստամոքսային կարգի դրդված վիճակը: Հատկանշական է, որ դեղձի ճյութը մեծ քանակությամբ է արտադրվում այն դեպքում, երբ ատամոքսումշատ է լինում աղաթթուն Ստամոքսային աղաթթվի ազդեցության տակ բարակ աղիքի գեղձիկների կողմից արյան մեջ ճանաարտազատվում է սեկրետին կոչված նյութը, որը չումորալ պարծով դրդում է ենթաստամոքսայինգեղձի ծյութազատականգործուՆման Հումորալ կարգավորումից բացի, ստամոքսաճյունճությունը: թային Համակարգիգործունեության մեջ իրականացվում է նան նյարդային կարգավորում`վեգետատիվ ն կննտրոնականնյարդային Համակարգի միջոցով: նյարդային ն Հումորալ կարգավորումների Հանդես են որպես մի միասնական՝ նյարդածումորալ կարգավորում: ՎԼբայն սննդի տեսքը արդեն առաջացնում է ստամոքսաձճյութիոնֆլեյլտոր արտազաէ ունենում շհորչիվ գլխուղեղի կլարդաչ տում, `

գալիս ո

որըտեղի

4 6-

աաա

թափառող նյարդի դրդման, իսկ երբ սնունդը Հասնում է ն քիմիական ազստամոքս, ապա նրա անմիջական մեխանիկական է ճյութերի Ճճումորալ արտամարսողական դեցությամբ կատարվում զատում: այդ խողովակի Մարսողականխողովակի բոլոր են մկանային շերտերի կծկումների շնորչիվ կատարում գալարակըծկումային շարժումներ, որոնք ուղղված են որկորից դեպի վերջնաղիՔը։չ այդ Հետնանքով սնունդը շարժվում է առաջ: երեդալարակծկման խայի մարսողական խողովակի շարժումներն ու մարսողության պրոՀու կրծքային ժամ ժամանացեսը լիովին Համաձայնեցված են: նորածին է որոշակի ժամերին՝ արթնանում լ ացով մճլալով, կաշրջանի երեխան Հետնանքով։ նորածնի մարսողու«քաղցի ստամոքսի շարժումների» է նրա ճամար որպես կենսաբանական թյունըժառայում ժամացույց» որովապբում է երեխան: մղման

ի

ն

Հատվածները

՞

ն Հասուն տարիքի մարդու երեխաների, դեռածասների, ինչպես կապված է ստամոցքսա-Հ փոխադարձաբար գործունեությունը գլխուղեղի

4Հետ: աղիքային Համակարգի գործունեության

գլխուղեղի ն ստամոքսաչ Արդենկրծքային ժամանակաշրջանում

են ժամանակավորնյարդային աղիքային Համակարգի միջն գոյանում կապեր՝ պայմանական ոնֆլեքսներ։ նման կապերը կախված են սննդի ընդունման Հաճախականությունից: Նույն ամանեղենից մի քանի անդամ կնրակրվելու դնեւքում միայն ամանեղենի տեսքը դրդում է պայմանական-ռեֆլեկտոր թքազատությունը ն ստամոքսային Հյուքազա` տությունը:Ավելի մեծ տարիքում միայն սննդի տնսքից, օրինակ, կիտրոնի, լիմոնի տեսքից ն նույնիսկ միայն անվանարկվող խոսքից՝կիտէ թրջրոն բառից, երեխայի ն դեռաչասի բերանի խբոռոչում

ազատությունը:

սկսվում բ

Թքա-ն ստամոքսաճլութերի արտաղատությունը հրեխաների՝ կյան-

բնական կարողէ պայմաններում մենծ չափովն տեւ տնականորեն նն ծաերեխաները չափազանց, դանդաղ Կտարիքի կրտսեր նվազել:

Քի

մում սնունդը Ղ երկար ժամանակ չեն կլում այն կամ կուլ են տալիս առանց ծամելու: Այս պայմաններումՀաճախ դիտվում է ախորժակի նվազում, անդամ ախորժակաղրկություն(անոռեկսիա): եթե սնունդն ընդունվի փոքր բաժիններով, ճեղուկների Հետ,ապա արագորենկվերականգնվի: ախորժակը երեխայի ախորժակի պակասի պատճառ կարող է լինել սննդի միատեսակությունը։ երբ երեխայի օրգանիզմը Հագեցվում է որոշաչկի տեսակի սննդով, նրա «սննդային, նյարդային կենտրոնի՝ ենքաթմբային շրջանի դրդելիությունն ընկնում է: Այդ պատճառով մանկաՀչ 242.

կան ճաշերն անչրպժետ է պատրաստել բազմազանսնըն-

դամթերքներից:

.

Գ

տնանքով րուստն այս

Աի

4ամակա

"

-

.

.ե

ԱՐԱՐՈ»

լ

Ախորժակըկարող է վատա-" նալ նյումափոխանակմանընդՃճանուրնվազման ճետնանքով: Այդ նվազումը կարելիէ կանԽել երեխաների ն դեռաչշասների մկանային դործունեոււթյան ուժեղացմամբ՝ զբոսանքներով, լոգանքներով ն այլն: Ախորժակիկորուստ նկատն՛ Վում է ն՛ մարսողական, նչաուսկան

Հ

.

ք

վ

ո

օր-

Ախորժակի կո-

4,4

-

օրական Նկ. 20. Սնճդի մեջ սպիտակուցների օգտագործման նոբմանեոը(ճրամտարիքային նյո

լ

կգ մարմնի

). զանգվածին

Ա- տղաներ, դեպքում ճանդիԲ--աղչիկներ: պանում է օրգանիզմի պաշտգործողություն: Այս պայմաններումերեխայի լեղուն ծածկռպանողական է մաճացած էպիթելի ծաստ.շերտով, փառով: Այդ կատարվուի է վում մշակվող արգելաաոամոքոաաղիքայինՀամակարդից լեզվի նկատմամբ

2) ԲնեՇո

«Ր.ԱրՀոր

ձմ

ԱԵՄ

տեսակներ. Նկ. 21. Համայինպտկիկնեոի

1--քելանմաններ, 2--սնկանմանյ 3--ակոսիկավորներ,

-՞

4--տերնհանմախ

՝ `

.

-կայինսնուցիչ ոնֆլեքսի շնորձիվ։ երբ Հարբուխիկամ

գրիպի ժամանակ երեխանկուլ է տալիս քթի լորձը, վերչինս կարող է ախտաճարելմարկարող է ախորժակը սողականՃամակարգը: Դրա վատանալ» նույնիսկ կորչել: Շատ Հաճախ ախորժակի կորուստ կարող տեղի ունենալ երեխայի ն դեռաձասի կննտրոնականնլարդային Համակարգի վրա ընկնող շրջապատի անբարենպաստ պայմանների ազդեցությունից:

Հետնանքով :

Աբշտաթոռության օրգաններ Արտաթորմանպրոցեսները պաՀշպանում են մարդկային օրգա-՝ արյան, ավշի ն ձլուսվածքային եղուկի նիզմի ներքին միջավայրի՝ ծարաբերականճաստատուն վիճակը կամ Ճոմեոստազիսը: վերջնական արգասիքները, որպես կանյութափոխանակության նոն, ստեղծվում են գազանման, Հեղուկային ն պինդ նյութերի ձնով: 0Օրգանիզմիցնրանք արտամղվում են թոքերով, մաշկով, երիկամներով ն ուղիղ աղիքով: նյութափոխանակության արգասիքների մի մասը է օրգանիզմի ներսում` օրինակ, միզանյութի գոյացումը չեզոքացվում սպիտակուցային փոխանակության արգասիքներից, իսկ մյուս մասը՝ ներսում, օրինակ, չեզոքացվելուց Հճետո պաճվում է օրգանիզմի մեռած լիմֆոցիտները ավշային գեղձերի շարակցական ծլուսվածքում: կ. մաշկը, որպես գաՄարդութոքերը, մարսողսվան խողովակը զանման, պինդ, ն ճեղուկ արգասիքներ արտաթորողօրգաններ,կատարում են օժանդակ գործառություն Որպես նյութափոխանակության վերջնական արգասիքներ արտաթորող Հիմնական օրգաններ ծառա լում են երիկամները: |ոբրաձնայդ օրգանները տեղակայված են ռրովայնի խոռոչում, որովայնամզից դուրս,-12-րդ կրծքային ն առաջին երեք գոտկային ողների մակարդակին, ողնաշարի երկուկողմերում: ՏՑուրաքանչյուր երիկամից դուրս նկող միզածորանը բացվում է Միղապարկի մեջ։ Մեկ երիկամի միջին քաշը տղամարդու ծասուն տարիչքում 120 գ է, կանանցը՝110 գ:

'

|

`

|

"վոից՝1)

| մ " լ

բ ւ» հ

էրկու

՛Բարդ կառուցվածք ունեցող այս օրգանը կազմված է շերարտաքին,կեղնային նե Չ) ներքին, միջուկային: երիկամի Հիմնական կառուցվածքագործառականտարրերը՝ նեֆբոնները, բաղկացածենմալպիգյան կծիկներից, որոնք իրենցից ներկայացնում կն արյան մազանոթային կժիկներ, տեղադրված ԲոումենՇումլյանսկու երկշերտ պարկուճներիմեջ: Մազանոթայինկծիկը սկրսվում է յառբեր զարկերակից, որը մազանոթների բաժանվելուց «շնտդ ն դուրսէ գալիս նեֆրոնից: Տավաքվում Արյան Հեղուկ սպիտակուցազուրկարգասիքները կամ առաջնա-

ր

'

`

`

յին մեզը Հավաքվում է պարկուճների մեջ, իսկ այստեղից անցնում երկար ոլորուն միղային խողովակների մեչ, որտեղից էլ, վերջնական մեզը ծավաքող խողովակներով, բացվում երիկամի սկաճակում: Այստեղից միզաժորաններով մեզը լցվում է միզապարկը:Ոլորուն ն Հավաքող խողովակներում առաջնայինմեզը ենթարկվում է ետներժծման, ներծծվում է չրի զգալի քանակությունը, շաքարը». որի Ճետնեանքով ն կալիումական կալցիումականիոնները ե քլորիդների մի մասը: Միզագոյացումը կախված է նախ ն առաչ մալպիգյան կծիկնե-. րում եղած արյան ճնշումից, որը, իր Հերթին, պայմանավորված է զարկերակային ընդծանուր ճնշմամբ: Կծիկներից պարկուճի մեջ արէ, որ կծիկային ճնշումթ յան պլազմայի քամվելու Համար անչրաժեշտ (20 մմ) գերազանցիարյան պլազմայի ս'զիտակուցային մոլեկուլների. ճնշումը (30 մմ): երկու ճնշումների տարբերությունը իրենից ներկայացնում է ֆիլտրացիոն ճնշումը: Զարկերակային ճնշումը ժալպիգյան կծիկում կախված է երիկամային անոթների արյան լուսանցքնեՐի մեծությունից: Վերջինս կարգավորվում է կենտրոնական նյարդաՀումորալ մեխանիզմներով բարձրագույն վեգետատիվ կենտրոնի՝ ենթաթմբի ն գլխուղեղի բարձրագույն բաժնի կեղնի կողմից: ծրիկամային անոթների լայնացում ն նեղացում կատարվում է պարասիմպաթիկական ն սիմպաթիկականնյարդերի դրդման Հետնանքով: ՄիզագոլացմանՀումորալ կարգավորմանմեջ մեծ դեր են խաղոմ աճի, թիրեոտրոպ, ծոնադոտրու ն Հակամիզամուղ Հորմոնները: Հույզերը ն Հոգեկան վիճակի խանգարումները մեժ չափով ազդում են միզագոլացմանպրոցեսի վրա: ծրիկամի վեգետատիվ նյարդավորման պայմաններում միզագոէ գլխուղեղի բարձրագույն բաժնի կողմից՝ յացումը կարգավորվում անպայման ն պայմանական-ռեֆլեկտորճանապարճով: երեխաներին դեռածասներիմիզագոյացումն ունի իր ւառանձնա-չ Հատկությունները. նորածնության ն կրծքային ժամանակաշրջաննեանրում միզադգոյացումըմարմնի 1 քառ. մետրի նկատմամբ 2--3 Հասուն ն մանգամ ավելի է, քան տարիքում: Հաջորդ՝ վաղ առաջին կության ժամանակաշրչաններում մեղի Հարաբերական քանակությունը պակասում է, իսկ երկրորդ մանկության ժամանակաշրջանում ավելանում: Դեռածասությանժամանակաշրջանում մեզի այդ ձարաբերականքանակությունը նորից է պակասում: նորածնության ն կրծքային ժամանակաշրջանում երիկամներն անբավարար են գործում, որի Հետնանքով մեզը քիչ է պարունակում ազոտային նյութեր, քլորիդներ Մինչն վաղ մանկության ղանդաղ է չրի ն շաքարի ետներժծումը։ Առաչին ե ժամանակաշրջանը է միղանյուչ հրկրորդ մանկության ժամանակաշրջաններումմեծանում է

ւ.

երեխայի

215.

ժամանակաշրջանում Թի քանակությունը մեղում, իսկդեռաձչասության չափով պակասում է: ու երիկամներում դոլացած մեղի, ֆիղիկաքիմիան մոտ երեխաների կախկաղմը նույն տարիքի դեռաճասների կան է ա րտաքին ված տարվա .իղանակից, օրվա ժամանակից, միջավայրի ջերմաստիճանից, ընդունած ջրի ե սննդի քանակությունից, քրտնարե մկանային աշխատանքից: Տարվա շեգ տադրության մակարդակից մեզի քանակությունը սովորաբար պակասում է, նմեղը եղանակներին է լինում Համեմատաբար խիտ: Գիշերային մեղն ավելի խիտ ն մուգ Հ, քան ցերեկայինը: ճեղուկների ընդունումն ավելացնում Հ մեզի քաճակությունը, իսկ ինտենսիվ ֆիզիկական աշխատանքը պավասեցնում է միզագոյացումը:

«րոջ

քանակությունն

Մեծաքանակ

ԳԼՈՒԽ

ԻՆՆԵՔՈՐԴ

ՆԵԲԶԱՏԱԿԱՆ

ԵՎ ՍԵՌԱԿԱՆ

ԳԵՂՋԵՐ

Ներզատական գեղձեր "ննրղատական կամ էնդրոկրին գեղձերը իրենցից ներկայացնում

օրգանների մի միասնական Համակարգ: Սրանք զուրկ են արտաՔին ծորաններից ե իրենց արտադրուկը տալիս են օրգանիզմի ներՔին միջավայրին՝արյանը, ավշին, Հլուսվածքային ողնուղեղային են արներզատական գեղձերը տարբերվում Դրանով իսկ Հեղուկին։ ն տազատական՝մարսողական գեղձերից, Քրտնագեղձերից երիկամներից, որոնք իրենց արտադրուկը տալիս են արտաքին միջավայրին: Ներզատական գեղձերում գոլանում հն բազմազանն բազմաթիվ ջիմիական նյութեր՝ճորմոճներ, որոնք բացառիկ աղդեցություն են թողնում երեխաների ն դեռաչասների ֆիզիկական ու էմոցիոնալ ղզարԷ գացման վրա: նույնիսկ աննշան վովոխությունները ներղատական գեղձերի Հորմոնալ արտադրության մեջ խիստ ազդում են մանկական օրգանիզմի ֆիզիկական կ Հոգնկան զարգացման վրա: ներզատական բոլոր գեղձերը սերտսրեն կապված են վեգետատիվ նլարդային ճամակարգի Հետ, որի միջոցով աղդում են մարմնական նյարդային Հպմափոքր քանակությամբ կարգի գործունեության վրա: Չավփաղանց արչոադրվող Հորմոնները կարգավորում են օրգանիզմի բոլոր գործառու"թյուններըորպես կատալիղատորներ՝ արյան ն ծամակարգի միջոցո գեղձերի՝ուրցագեղձի, վաճանաձնգեղձի, ճարվաճաներզատական ծն

ու

նյարդային

».

մակերիկամների, սեռական դգեզձերի,ենթաճոնի («մարդնագեղձերի,

կային օրգանիզմի շինարարների») գործունեությունը պայմանավորում է Հասակը՝ մարմնի երկարությունը, քաշը, առաչնային ն երկրորդային սեռական Հատկանիշները, թթվածնի կլանումը, սպիտակուցի» ճարպի ն ածխաջրատի`լուրացումը։ Հորմոններովէ պայմանավորված զարգացումը ն բնավորությունը, երեխամկանայինուժի, դլխուղեղի յի, դեռաչասի ն ճասուն վարքը, նրանց վերաբեքմունքը արմարդու՛ տաքին աշխարծին: Հորմոններըբնորոշվում են երենց ազդեցու'

-

թյան՝լուրաՀատկությամբ:Հչորմոններից յուրա-

քանչյուրն ազդում է միայն տվյալ, որոշակի դործառության կամ գործառությունների վրա: Հորմոններիղուրկ են տեսակային յուրաճատկությունից, այսինքն, նույնանման աղդեցություն են թողնում` մարդու|. կենդանու օրգանիզմի վրա: նրանք ազդում ծեն օրգանական նյութերի ինչպես վերլուծման, այնպեսէլ ճամադրման վրա, ընդ որում ազդում են ֆիզիկաքիմիական ն կենսաբանական որոշակի պայմաններում`կախված սնուցումից ն միչտանկյալ նյութափոխանակությունից: Հորմոնների մաոմՆկ. 22. մի մասը տարբեր քանակությամբ թողնում է նում ներզատականմի ւղարբեր ազդեցություն ն օժտված է մեծ կայուքանի գեղձերի դասավոր-, ման սխեման. նությամբ չերմության խիստ տատանումների

Ե՞եխայի

պայմաններում: Որոշներզատականգեղձերի Հորմոններն ազ-

1--ստորին մակուղեղ (ճի

«իմ» Մ Վարարանը կերիկա աեր,

օրգանիզմի ձնավորման վրա դեռես Ր ուք». ընթացքոծմ:Մաս- ատամոքաայինգեղձ (կրղներարգանդայինղարդգացման նավորապես, սաղմնային ն պոզային ժամազիկներ),6--անռական գեղձեր: նակաշրջաններումէ սկսում դործել վաճանաձե մեծ ճետ գեղձը: Տարիքի գեղձերի ներզատական մասի կառուցվածքն ու գործառությունը զգալիորեն փոխվում են Որոշ ներզատակտն գեղձեր շատ ինտենսիվ են դործում մանկության ն դեռածասության ժամանակաշրջաններում, մյուսները սկսում են Հասուն երբ գլխուԱյն տարիքում, ւգործել ժամանակաշրչաններում: ղեղի մեծ կիսագնդերի բարձրագույն բաժինը ծասնում է բարձրաստիդում

Ո

են

`

.

զարգացման, կեղնի նլարդային կենտրոնները ձեռք են րերում ծայտեիչափի անկախություն ներզատականճամակարդգից: Հմոգագեղձր կամ ներքին կրծքազեղձը դորշ վարդագույն, բլքակավոր մի գեղձ է, որը տեղադրված խոռոչում, շընէ կրծքավանդակի Ճան

..

«`

-

«

-

Արտաքինից պատած է շարածյուսվածքա «պարկուճով, որը գեղձի մեջ ստեղծում է միջնորմներ. Միչջնորմների միջե գոյություն ունեցող բլթակները կազմված են միջուկային ն կեղնային մասերից, որոնց ճիմքը կազմում է ցանցանման չարակցականծյուսվածքը: Տարիքի Հետ ուրցագեղձի չափերն կառուցվածքը մեծ փոփոեն ն՝ կրում։ նորածնության կրծքային ժամանակաչրջանխություններ ներում այս գեղձը կշոում է 13--16 զ, վաղ մանկության՝ 12--23 գ,

շափողի ուղղությամբ.

:

ու

24--27 մանկության՝ առաջին

32 գ, դեռաերկրորդ մանկության՝ Հասության ժամանակաշրջանում աստիճանաբարպակասում է ն ծե-. բության Հասակում կազմում ընդամենը6 զ: գ,

'

Աղյուսակ

ո

12'

զանգվածի Ուբցագեղձի փոփոխությունը տարիքիճետ Գեղձիզանգվածը մարմնի զանգվածի Համեմատությամբ

Գեղձի միջին. զանգվածը (Գ)

Հասակը ՛

-

(ոռարբիներով)

Գ/ԿԳ)

|

Վ:

Նորածին 1--

6--10

11-15

16--20 21-25

-`

.

`

վ

26-35

36--46

46-55

:

4,2

13,3 23,0

42,2

Ի

26,'

),2

՝

25,6 24,7 19,9

-

.

16,3

0,4 0,9 0,3

12,8

0,2

ՈւրցադեղձիՀիմնական գորժառություննէ սնռական գեղձերի վազաժամ ղզարդացումըն սեռականՀորմոնների վաղաժամ արտադրուէ արյան "Թյունը։ ՈւրցագեղձիՀորմոնը մասնակցում ն պրոցեսին, կարմի գնդիկների տարատեսակի ծշասունացմա սպիտակ

Աամֆուվանոր

կալցիումականաղերիպարունակությունը ոսկրերում:գավորում է

Մակերիկամային գեղձերի

Հորմոնների ազդեցության տակ ուրցագեղ-

ձը փոքրանում է,իսկ վաճանաձն գեղձը՝ մեծանում: Վաճանաձե. երկու կողմերում՝ վա-չգեղձը տեղադրված է Հանաձն է աճառների վրա Այն կազմված պարանոցից ն երկու կողմնային բլթակներից: նորածնության ն կրծքային ժամանակաշրջանում այն կշռում է 1,5--8 դ, վաղ մանկության ժամանակաշրջանում՝ 5,0--

շնչափողի

գ

9-10 առաջին մանկությանժամանակաշրջանում

Հասության ժամանակաշրջանում

որ

աճում ՛

գռ

Դեռւս-

է չափաղանը

արադ,

ժամանակաՀչ ծերունական` է, աճը ընդ որում, տղամարդդեղձի պակասում շրջանումվաճանաձե, ավելի, քան կանանցը: կանցը՝ Վաճանաձն գեղձն արտազատում է տիրոքսին ն տրիյոդթրիոնին Հորմոնները, որոնք մեծացնում են թթվածնի կլանումը ճյուսվածքներում ն բարձրացնում Վաճանաձն գեղձի Հորչերմագոյացման մոնները նկատելիորեն ազդում են փոխանակության այդ վրա, բայց ազդեցությունը Հասուն մարդու ն մանկան օրգանիղմում Հակառակբնույթի է: Հատկանշական. են այդ գեղձի գործառական խանգարումները ն Հասուն երեխաների տարիքիմարդկանց մոտ. Վաղ մանկության ժամանակաշրջանիերեխաների վաճանաձն գեղձի թերգործառության պայմաններում կվազում է սպիտակուցի Համադրումը, դանդաղում է օրգանիզմի աճն ու զարգացումը, խիստ կերպով իջնում է Հիմնական նյուքափոխանակությունը, պակասում են արյան կարմիր գնդիկները, մաշկը ենթարկվում է լորձային այտուցի, նվազում է չոգեկան ղարդգացումը՝մինչն ծայրաստիճանթուլամտություն: ժամանաՎածանաձն գեղձի թերգործառությունը նորածնության նման կաշրջանում Հասցնումէ գաճաճության: երեխայի դատողությունը Համարյա չի զարգանում: Գեղձի գործառության դեպքում բարձբանում է երեխայի Ճիմնական նյութափոխանակությունը, չնայած արագանում է օրգանների աճը, սակայն նրանց քաշը սվակասումէ: նրնան են գալիս վեգետատիվ երնույթներ՝սրտի աշխատանքիխիստ արագացում, չերմության բարձրացում, զարկերակային Քրտնարտադրություն, ն ճնշման բարձրացում: Աղջիկների կագեղձն Նկ. 23. Ծաողուվահանաձն նանց մոտ խանգարումներն ավելի այդ ե ետեից (1). առջեից () լ. Հաճախ են պատաճում, քան տղաների ն պարանոց (Ոռքծլօ6ե), 3-ե աջ բլթեր, 3--Հարվաչամոտ. Վաճանաձն ձախ գեղձի տղամարդկանց կաձե գեղձեր: ն Ճյուսվածքի մեջ նրա ետին մասերում են տեղադրված շարվաճանաձն գեղձերը» են մանկության ն դեռաճասությանժամանակաշրջանորոնք զարգանում ներում. Անընդչճատարտադրվող պարատճորմոնը կարգավորում է աղերի պակմախքի զարգացումը, պայմանավորում է կալցիումական րունակությունը ոսկրերում: տեղադրված.են երիկամների վերին մասերում: Մակեբիկամները Կակն 10--14 գ: Հասունտարիքիմարդկանց երիկամները Հասնելով

'

20--22

գ

Հասունտարիքում

ն

մակարդակը: ապիտակուցային

լ:

`

"`

Է .

-

քում

՛

նանց

այդ

քան տղամարդ-

գեղձերը ծամեմատաբար ավելի մեծ՝են,

ավելի է, մակերիկամների Հարաբերական քաշր կանցը:երեխաների ասուն երեմարդունը: կրծքային ժամանակաշրջանի նորածնի քանՀ̀

խայիմակերիկամները

կշռում

են

6--Ց

գ,

երկրորդ մանկության

ժա-

8-մանակաշրջանում 6,5 գ, դեռաչասության ժամանակաշրջանում 9 գ, Հասուն տարիքում` 13 գ: Մակերիկամը կազմված` է կեղնային՝ միջերիկամայինն միջուկային՝ քրոմաֆինային շերտերից: Մակերիկամալինգեղձի արագ աճ նկատվում է 0-ից ժինչն 1 տատարեկանը, ապա այն դանդաղում է ն նորից ավելանում 3--4 ն րբնկանում։ Այս տարիքում ավելանում է կնղեային միջուկային նյուէ թը: 2 տարեկանում միջուկային նլութը զգալիորեն ավելի շատ աճում,Հասնելով կեղնային նյութի չավիին: ի Մակերիկամիտարիքային փոփոխությունները երկրորդ մանվու-քյան, նախաարբունքայինժամանակաշրջանումբնուքագրվում է միջուկային նյութի ինտենսիվ աճով: Դեռաճասության ժամանակաշրջանում աճում է կեղնային նյութը: արագ գորՄակերիկամիայս երկու շերտերը կատարում են տարբեր է կորտիկոստերոիդային կեղնայինշերտը ժառություն: արտադրում Ճճորմոններ,որոնք իրենք քիմիական կառուցվածքով նմաննն սեռական է, որ ավելի քան .40 տեսակի կորտիկոՀատկանշական Հորմոններին: ատերոխդներիցմիոյն 8-ն են ակտիվ, բայց այդ կեղնային շերտում միայն սահղծվում են իսկական սեոական՝ արական ն իգական Ճորմոններ, որոնք մասնակցում են երեխաների սեռական օրգանների ղարգացմանը: կեղնայինշերտի սնոայան ճորմոնների քանակությունն ամենաշատն | 18--34 տարեկանում: Բացի կորտիկոստերոիդներիցարտադրվում են նան ն Հանքակորտիկոիդներ:Առաջինները ածեն մասնակցում տիկոիդներ ն ճարպերի ճելքմանը, արագացնում խաջրատների, սպիտակուցների են սպիտակուցների անցումը ածխաջրատների, մեծացնում են կմախջային մկանունքի աշխատունակությունը, արգելակում են ձակամարմինների գոյացումը: Գլյուկոկորտիկոիդներիցծայտնի են կարտիչն կոստերոնը, Ճիդրոկորտիզոնը, կորտիզոնը 11-դեճիդրոկորտիկոսՀ շատ. ակտիվ է Հիդրոկորտիզոնըո տերոնը:Գլյուկոկորտիկոիդներից Հանքակորտիկոիդները մասնակցում են ճիմնականում անքա-չ վին փոխանակությանը:Այս խմբի Հորմոնների քանակությունը ՝կարչ ՝

ո

դավորվում է նատրիումական ն կալիումական աղերի Քյամբ օրգանիղմում.-

պարունակու-

Հանգեցնումէ թերգործառությունը շերտի Հի-

կեղնաչին Մակերիկամի

Հյուծման, մկանային թուլության ն բիոնզախտ կամ ադիսոնյան Հանդգեցնումէ սեվանդության նԿեղնայինշերտի գերգորժառությունը

"

տատական գեղձերի Հորմոնների վաղաժամ արտադրության: 14--16 են աճում, զարգանում սեռական տղաների դեմքին մազեր բեկանում են Աղչիկների մուտ սեռական ոռնֆլեքսները: գալիս օրգանները, երնան են 12-13 գալիս դաշտանային ցիկլերը: տարեկանում երնեան Մակերիկամի միջուկային շերտում թիրոզին նյութից ստեղծվում հն ադրենալին ն նորադրենալին ճորմոնները: "Ադրենալինը դրդում է աիմպաթիկնյարդային Ճճամակարգի գործառությունները՝ ննղացնում արյան անոթները, արագացնում սրտի աշխատանքը, բարձրացնում զարկերակային ճնշումը, արգելակում ստամոքսաաղիքայինՀամակարգի գործունեությունըն լայնացնում աչքի բիբը: երեխաների ն դեռածասների մկանային աշսատանքի ն ճուղումների ընթացքում ռեֆլեկտոր կերպով դրդվում է սիմպաթիկական նյարդային Համակարգը: Դրա Հետնանքով շատ է ադրենալինի պարունակությունն արյան մեջ: Ադրենալինի արտադրությունը տյս պայմաններում մեծացնում է կմախքային մկանունքի ուժն ու դիմացկունությունը մկանների արյան մառտակաբաբմանն սնուցոզ տաղդեցության ավելացման շնործիվ: Ստորինմակուղեղը (ճիպոֆիզը)ներզատական (կարնորագույն ներզատական գեղ-' գեղձն է: Այն իր ազդեցությունն է թողնում բոլոր է ձերի գործունեության վրա: Տեղադրված գլխուղեղի Հիմնային մաստոչսում, թուրթծկան թամբ կոչվող դանդագոյացությանմեջ: նորածնի 10 տարեկան 0,38 գ, րին մակուղեղը կշռում է 0,1--0,15 .

երեխայինը՝

0,4--0,5 գ: դեռաճասությանվերջերին՝ Նեքզատական այս դեղձը կազմված է երեք մասերից առաջան միջին բլթից։ Վերջինս զարմեն (գեղձային), ետին (նյարդային) մուու է միայն երեխաների գացած Ստորինմակուղեղի նյարդային բիլթը կապված է միջանկյալ ուղեղի (առաջնային ենթախմբի) Հետ: Ինչոլես առաջային, այնպես էլ հտին բլթերը նյարդավորվում են սիմպաթիկական նյարդծյին Համակարգից, որը կարգավորում է ստորին մակուղեղի արյան մատակարարումը: Ստորին մակուղեղն արտազատում է 22--23 տնսակի Ճորմեծ է որոնց մոններ, մասը ստեղծվում գեղձային բլթում: Հիպոֆիզը ս"լարանոցիմիչոցով միացած է ենթատեսաթմբի չետ ն կազմում է մի ամբողջական ենթատեսաթումբ-մակուղեղային Համակարգ. Հծիպոֆիզի ռեֆլեկտոր գործունեությունը կարգավորում է ենքատեսաթումբը: արադացնում է մարմնի Մարմնայինկամ սոմատոտրուլ Հորմոնն աճը: ԳոնադուռրոպՀորմոններն արագացնում են սեռական գեղձերի ղտրդգացումը,խթանելով սեռական գեղձերի Հորմոնալ ներզատական գործունեությունը: դիդում է կաթի դոկաթնաստեղժ դ,

Ստորին Դազուղողի Հորմոնը

վաճանագեղձիՀորմոնալ գործուացումը, իսկ թիրնոտրոպ Հորմոնը՝ է կալցիունեությունը, չարվաչանագեղձայինՀորմոնը բարձրացնում մի մակարդակն խքաարյան մեջ, իսկ ադենոկորտիկուսրուղ չճորմոնը նում է մակերիկամային գլլուվլոկորտիկոիդների արտազատումը: են գեղձի ծորմոններն ազդոմ Պանկրեոտրոպ՝ հնթաստտմոքսային հնթաստամոքսային գեղձի ներզատական բաժնի զարգացման ն գորէ ,սպիծունեության վրա: Բացի այդ։ ստորին մակուղեղն արտադրում տակուցային, ճարպային, ածխաջրային նյութափոխանակությանվրա

ազդող Հորմոններ: ե

Ստորինմակուղեղի նյարդային բլթում գոլանում օքսիտոցին Հորմոնները:

են.

վազոպրեսին

ստորինմակուղեղի եերգորժեռռությունը նորածժնության, Գքղձային

կրծքային, առաջին ն երկրորդ մանկության ժամանակաշրչանում՝ ուղեկցվում է մարմնի Համաչափ զերաճով՝ գիգանտիզմով, իսկ թերգործառությունը նույն ժամանակաշրջանում ուղեկցվում է ծասակի թնրզարգացմամբ(լիլիպուտություն): ե՛վ գիգանտների, ե՛ լիլիպուտնեճամաՐի ֆիզիկականն մտավոր աճն զարգացումըՃամեմատարբրար չափ էն։ Ապագա գիգանտները (2 ժետրից ավելի բարձրություն ունեեն ցող տարեկանում, ստորին աճել48,1, մարդիկ)սկսում` երբեմն առաջային բլթի ննրգործառության Հետնանքով: մակուղէղի նման հրեխաների մուս դիտվում է աճի ինտենսիվացում, ռակայն աճը դադաբում է ն չի անցնում գիգանտիզմի: Դեոածասներիմոտ բնական պայմաններում տեղի ունի ատորին մակուղեղի առաջային իլթի գներդգործառություն, որն արտաճայտվում է ատորին ն վերին վերջույթների՝ ոտքի ն ձեռքի թաթերի կամ ականջների անչամաչափ գերաճով Օ»Դնռաչասության: ժամանակաշրջանի սակայն, ստորին մակուղեղի գերդործառությունը վերանում վերջերին, , էն ծայրամասերի աճը դառնում է ծամաչասի: Ճասուն Առաջայինստորին մակուղեղի գերգործատությունը քում ուղեկցվում է միմիայն ծայրանդամների անչամաչափ զարզացմամբ (ակրոմեգալիայ ն նյութափոխանակության խանգարումներով՝ Ճարպակալումկամ 4յուծվածություն: Ստորինմակուղեղի ետին՝ նյարդային բլթի ներգործառությունը 13 տարեկանից «ետո ուղեկցվում է շաքարախտի երնույքներով ((ծղժ է, Հատկանշական որ սնռական գեղձի Հորմոնները նվադիաբետ), ղեցնում են ստորին մակուղեղային աճի ճորմոնի ազդեցությունը, իսկ այդ գեղձի ծեռացումը կանխում է սեռական գեղձերի զարգացումը: Ստորին մակուղեղը կարգավորում է երեխաների ն դեռաձճասների քունը՝ քնի ն' արթուն տնողության Հարաբերակցությունը: վիճակի ու

տարի-

Սեռական գեղձեր Սեռական գեղձերն ըստգործառության խառը տիպի գեղձեր են, այսինքն՝ ունեն ե՛ արտաքին, ե՛ ներքին սեկրեցիայի ՀատկությունՀասուն օրգանիզմում սեռական գեղձերն արտադրում ներ: Արական .Փն սերմնաբջիջներ, որոնք արտազատվում են դեպի արտաքին միջավայրը: հդական ծասուն օրգանիզմում սեռական գեղձերն արտադրում ձն ձվաբջիջներ, արտազատվումեն որովայնի խոռոչի ժեջ: Սեորոնք: ռական գեղձերը ծառայում են տեսակի բազմացմանը ն պածպանմաօրգաններ: նը, ճանդիսանում են վերարտադրական ծորմոնալ ներզատական, Սեռական գեղձերի գործունեությունն ն է զարգացման «ճամար: Սեռական անծրաժեշտ այդ գեղձերի ուժի փուլերն ունեն տարբեր գեղձերի անջատական զարգացմանառանձին կարգավորումներ: սեռական գեղձերն իրենց Ինչպես իգական, այնպես էլ անչատական ամենավաղ զարգացման պրոցեսում անցնում են երկսեռ փուլ: է նիերարգանդաՍեռականգեղձերի սաղմնադրումը վին կլանքի 4-րդ շաբաթում: Այս. գեղձերի զարգանում են այսպես, կոչված սեռական ձգանից, որի միջուկային շերտից զարգանում են արական սեռական գեղձերը, իսկ կեղնային մասից՝ իգական սեռալան գեղձերը, ձվարանների գործառական ակտիվմասը:

արական

:

կատարվում

Սեռական տարբերակժան այլս առաջին փուլը տեղի է ունենում Ժնողների սեռական քրոմոսոմների ներգործության տակ: Ինչպես արիգական օրգանիզմում ստեղծվում են Ճ դեն Հայտնի է, սնեռածասուն անռական քրոմոսոմներ, իսկ արական օրգանիզմում՝ 7 քրոմոսոմներ: է եթն բեղմնավորման պրոցեսում ապագա օրգանիզմը ստանում Քրոմոսոմներ ե-Հնրասեռականձգանում զարզանումէ կեղնային շերտը, ապասաղմնադրվում է ձվաբանը: Իսկ այն դեպքում, երր ապագա օրգանիզմի մեչ ընկնում էեն Փրոմոսոմներ ն սեռական ձգանում զարգանում է միջուկային շերտը, ապա զարգանում է սերմնարանը։ նման տարբերակմանմեջ որոշակի են դեր խաղում ն մարմնական քրոմոսոմները: '

Հաջորդ`երկրորդ Տարբերակման

փովըբ

է պայմանավորված սաղ-

մի սեռական գեղձի Հորմոնալ ակտիվացմամբ: Հեւտագայում ծորայս մոնալակտիվացումըդաղարումէ: Սհռականգեղձերի զարգացման երկրորդ փուլում տարբերակվում ձն ներքին սեռական օրգանները: նախ այս փուլում ներարգանդային կյանքի 6-րդ շաբաթում, սաղմնային չեզոք գոյացությունից զարգա.

-

նում հն մլովլերյան

ուշ, 2--Ց-րգ հսկ ավելի վոլֆյան ծորանները:՝ են սերմնատար ուղինե-:` շաբաթում, վոլֆյան ծորաններից զարդանոլմ զարգանում են ծորաններից բը՝ ամորձին ն մակամորձին: Մյուլլերյան ֆալուլյանփողերը,արդանդն ճեշտոցը: գեղձերն սկսում են իրենց ներզատական, Օտղիսեռական կյանքի 7--8-րդ դեռ ներարգանդային նալ ակտիվ "գործունեությունը

ն

ու

Հորմո-

շաբաթից:

:

Անդրոգենների՝արական

ազդեցուսեռական Հճորմոնների են մյուլլերյան ծորանները: Դիա Հետնանքով թյան տակ ճետաճում արական սեռական գեղձերը սկսում են տարբերակվել: Հատկանշական է, որ 12 շաբաթական պտղի մոտ արդեն գոյություն ունի սեռական Ճորմոն՝ տեստոստերոն արտադրող ղարդացած ամորձիներւ: Սերական տարբերակման երրորդ փուլում տարբերակվում ն զարդանում են արտաբին սեռական օրգանները: Ամորձային անդրոգենավին Հորմոքների ազդեցության տակ տարբերակվում են արական արտաքին օրգանները, իսկ ձվարանային Հորմոնների՝ էստրոգենների աղզդեցությանտակ զարգանում են իգական արտաբին օրգանները: արտա-Հ կյանքի 20--25-րդ շաբաթում պարզորոշ Ներարգանդային ծայտված են արական սեռի պտղի արտաքին սեռական օրգանները:

Աղյուսակ

-

Տղանեշիսեռաճառունացումը

Տարիքը

ն երկրորդային սեռական նշաններ Առաջնային

Սէրական օրգանների գերաճում

մաղաբուսնում Ցայլքային Ձայնափոխում ն անութային

/

Սպերմտտոդգենեզ

ՀԴեմքիմազաբուսնում

-

-.

մազաբուանում »ղլ5 ՛

՛

.

Գ

արտաձճայտՍեռական գեղձերի ներզատական գործունեությունն սնոական այնպես էլ իգական վում է պտղի մուռ ինչպես արական, ծորմոնների արտադրությամբ: Արական գեղձերը մեծ քանակությամբ ծն ծորմոններ ն փոքր քանաարտադրում այրածին՝ անդրոգենային իգականգեղձերը, ընդկությամբ կտղուցածին՝էստրոգեն Հորմոններ: հ քիչ նն շատ այրածին Հործակառակը, մոններ:

արտադրում

կտդուցածին

Ամորձին՝ սերմնարանն ունկ տափակ էլիպսոիդի ձն: նորածնի տարեկատարեկանում՝0,8 գ, 12--14 ամորձին կշռում է 0,5 գ, 8--10 նում՝ Խ5 գ, 15--16 տարեկանում՝2---8 գ, իսկ Հասուն

.

՝

գռՀոծ ֆիբրողային թաղանթով այն բաժանված է 200--300 բլթակների: Բլթակներում տարբերակում են սերմնածորանիկ-: ները ն միջանկյալ շարակցական տարիքում՝20--30

`

Ճյուսվածքը: Սերմնաժորանիկները ոլորուն ուղիղ ն ցանցաձն են: Սը-

րանց ընդճանուր խողովակիկները բացվում են մակամորձումեջ: Ամորձու ինտերստիցիալ,շարակցաճյուսվածքային բջիջների կողմից ստեղժված սերմնաբջիչներն անցնում են ոլորուն ն ուղիղ խողովակիկներով մակամորձու մեջ, իսկ այնտեղից՝ Նկ. 24. Արական սեռական գեղձը. անրմնատարծորանի մեջ ն շագանա1--ամորձիի արտաքին մակերեսը, 2-միջով, սերմնաժայթքային կագեղձի խողովակիկ» ԲԼթիկեեր, 3--սերմնային ծորաններով լցվում են միզուկի մեջ: ներ, 5--սերմնարտաճանող ծորան Մինչն դեռաճասությանժամանակաշրջանը սերմնարաններնաճում են դանդաղ: Մինչն երկրորդ մանկուն աճում թյան սկիզբը ամորձին ն մակամորձին բոլորովին չեն գործում են Տու ղարգանում ժամանակաշըրՀ աստիճանաբար: Սեռոածասունացման

`

ջանում սերմնարաններնաճում

ն

զարգանումեն

՛

շատ

արագ:

ժամանաԴեռաՀչասության

կաշրջանում ակտիվանում է արական սեռական գեղձերի արտազատականն ներզատաՀչ կան

.

Վերգործունեությունը:

ջինս ունի ինչպես յուրաձատուկ սեռազգայական ազդեցություն, այնպես էլ ոչ սպեազդեցուցիֆիկ անաբոլիկ թյուն, որն արտաձայտվումէ սեռային ծատերկրորդային :

.

Նկ.

25.

1--արգանղ,

Իգականսեռականօշգաննեւը. Չ2--խողովակներ,

4--4եշտոց:

3--ձվարան,

կանիշներում:

իգական սնեռոականգեղձլ՝ ն ձվարանը, սկսումէ աճել, մինչե երեխայի ծնվելու Ճասուն տարիբը: աղջկա մեկ կշռում է-0,5 գ, երկու-երեր տաՆորածին ն ասուն տաբեկանում զ, իսկ դնռաճասությանժամանակաշրջանում Ըիքում՝4--6 գ. Այն կազմված է կեղնային ն միջուկային նյութից: տ.

զարգանալ

ձարանը

-

շրվանից :

իր Հերթին կազմված է տարբեր Հասունության դրաֆյան բշտերից։ նորածին աղջկա ձվարանը պարունակում է բազմաթիվ տճաս, առաջային բշտիկնեի 18--20 առողջ աղջկա տարնկան

կեղեային նյութն

ձվարաններումպարունակվում բշտիկներ, որոնցից նրանց մեջ Հասունանում

Չ0--22

են

մուտ

են

ճաղար

տարեկանում ձվաբչիչները։ Խոշոր

առաչային

նման

Հասունանում

են

500-ը:

բշտիկները

Հասուն

ձվարանի մակերեսին ամեն լուսնամսին ն պատովում: Դրա 4ետնկանքովձվաբչիչը դուրս է դալիս որովայնի խոռոչը, այստեղից ընկնում է ֆալույան փողի մեջ: Չբեղմնավորված ձվաբջիչն անցնում է արգանդը ն արտազատվում, որն ուղեկցվումէ դաշտանային արվունաչոսությամբ, իսկ եթե ձվաբջիջը, Հանդիպում է սերմնաբջչին, այն բեղմնավորվում է ֆալուլյան փողում ն ապա ընկնելով պրդանդը, կպչում է վերչինիս փխրեցված պատին ն սաղմըշարունակում է զարմոտենում

են

գացումը:

,՛

սեռաճասունացում Աղջիկնեբի

Տարիքը

Առաչնայինն երկրորդային սեռական նշաններ կոնթի ձնակերպում Հեշտոցի էպիթելավորում կաթնագեղձերիզարգացում Ցայլքային ժազաբուսնում Անութային մազաբուսնում Դաշտան

Աղյուսակ14

.

՝

ց

-

՝

ՈՂ

՛

'

-

Վ2

Պատովածբշտիկի տեղում գոյանում է Հատուկ դեղին մարմինը: այլ Բեղմնավորվածպրոցեսում դեղին մարմինը չի անձետանում, ակսումէ արտադրել դեղին մարմնի Հորմոնը (պրոգեստերոնը),իսկ

եթե բեղմնավորում չի կատարվում, դելին մարմինը սկսում է Հետաճել, կլանվում է ֆագոցիտներիԻարյան սպիտակ գնդիկների կողմից: Հոսք: Հ8--29 օբից Հետո առաջ է դալիս նոր ձվարկում՝ Սեուսկան պարբերություն սովորաբար առաչ է գալիս ձվարկմամբ ն դաշտանով: 28--29 օրվա այդ պարբերությունը բաժանվում

Է չորո ժամանակաշրջանի՝ 1.

թյամբ,

8 օր ատնողուԱրգանդի լորձաթաղանթի վներականգնման՝

հախաձվարկմ

7--8 աճման օր, ամ Արգանդիլորձաթաղանթի 7--8 3. Արտազատական օր, կամ ձվարկման՝ 4.. Արգանդիլորձաթաղանթի գչլման կամ հտձվարկման՝ միջինը 3--5 օր, միմիայն բեղմնավորմակ բացակայուորը տեղի է ունենում թյան դեպքում: քն ստոԱռաջին ն երկրորդ Հ.

«

ժամանակաշրջանները կատարվում

րին մակուղեղային Հոնադոտրոպ (ֆոլիկուլոտրոպ) ն ձվարանային (չստրոգենային կամ ֆոլիկուլյար) Հչորմոնների ներզատումով: Չորժամանակաշրջանիսկզբից ձվարանն արտադրում է դեղին մարմրորդ որոնք արգելակում են ստորին մակունի՝ լլուտեինայինՀորմոններ, ղեղի ծոնադոտրոպ ձորմոնների արտադրությունը, որի Հետնանքով պակասում է ձվարանային Հորմոնների գոյացումը: Սեռական Հորմոնների լուրաճատուկ ազդեցությունը կարգավորնլարդաարտազատական ոելիզինգ գործոնվում է հէնթատեսաթմբային ինչպետ սեռական կենտրոնը՝ ներով: Գլխուղեղի ենթատեսաթումբը, քչ Հայտնի է, արտազատում է ոռելիզինգգործոններ,ֆոլիկուլադրդող լլուտնինադրդողճորմոնանման նյութեր, որոնց ազդեցությանտակ րին մակուղեղը արտադրում է իր Ճոնադոտրոպճորմոնները: Արականսեռական գեղձի ենթատեսաթմբային ,նլյաիդածորմոնալ կարգավորումն իրականացվում է ոչ պարբերայնորեն, իսկ իգական գեղձի ենթաթմբային կարգավորումն ունի պարբերականբնույթ: Արական օրգանիզմում սեռական զարգացման պրոցեսում: դործում են Հիմնականում արական Հորմոնները: Ընդսմին, էստրոգենային ճորմոնների ազդեցության պայմաններում սովորաբար նկատվում են անցողական երնույթներ՝ պտուկների մեծացում ն նրանց ցա-«վոտություն: Աղջկասեռոսկանզարգացման բոլոր փոփոխությունները տեղի են ունննում միայն իգական սեռական Հորմոնների ավդեցության տակ: Որոշակիդեր են խաղում նան մակերիկամայինՀորմոնները: ե՛վ արական, ն՛ իգական սեռական Հորմոնները էական ազդեցություն են թողնում նլութափոխանակության վրա. Անտրոզենային. Հորմոնները խթանում են սպիտակուցի սինթեզն օրգանիզմում, նպաստելով մկանային ն ոսկրային զանգվածի մեծացմանը Անտրոգենների ազդեցության տակ պակասում է գլիկոգենի գոլացումը լլարդում,. «իսկ էստրոգենային ճորմոնները, ընդծակառակը, մեծացնում են գլիկոգենի Համադրումը, նպաստում են ճարպի կուտակմանն օիգանիզ-՝ մում: նրանք պայմանավորում են արական ն իգական նլութավոխա-. նակության. քանակական որակական առանձնաչատկությունները: Այս առանձնածատկությունները,ի դեպ, որոշում են արտաքին ներքին սեռական օրգանների .զարգացումը՝ առաջնային սեռական. ՞

ստո-

,

ու

ու

ճատկանիշները:

Սնռական Հորմոններով են պայմանավորված նան երկրորդայինսեռական Հատկանիշները տղամարդու բնորոշ կառուցվածքը, Համե-. մատաբարբարձր ճշասակը, առնականությունը, բեղն ու մորուքը,

ձայնը:

կրծջի, ձեռքերի ն ոտների մազոտությունը, ցածր կնոջընույնպենսբնորոշ է լուրաճատուկ կառուցվածք Համեմատաբար ցածր -

17--3253

Ա

Հասակը, լայն կոնքը, զարդացած կրծքագեղձերը, ճարպի կուտակումը ցայլքին ն նստատեղերում, բարձր ձայնը, կրծքի, ձեռքերի նե ուռՆֆերիմաղազիկությունը: ն դեռաճասնեբի սեռական Ֆբեխանեբի դաստիառակությունը

|

անքակտելիորեն կապված Սեռականդաստիարակությունն

է ընղ-

Հանուր բարոյական դաստիարակության այդ պատճառով Պետք է սկսվի երեխայի վաղ տարիքում: Անչճրաժեշտէ Հիշել, որ երեխային լողացնելիս, մասաժի ն. հրա Հետ խաղալու ընթացքում պետք է խուսավել մաշկային տարփածին դրդռելուց, որովծետն սեռական անպայման ոռնֆլեջսի չադուռիները մեխանիկական մապատասխան մաշկային ընդունիչ մակերեսների գրգռումը կարող է ունակությունների շատ վաղ զարդացման: Վաղ թե ուշ հրեխան Հարց է տալիսծնողներին կամ շրջապատող Վարդկանց՝ ինչպե՞ս են ծնվում երեխաները: Ամեննին ճիշտ չէ պասռասխանել, որ երեխային այդ մասին վաղ է դիտենալը կամ չղայնման Հարցին անչրաժեշտ է նանալ, կամ շփոթություն ցուցաբերել: ն շատ պատասխանել ծանդիստ պարզորեն: ՊատասխանիբովանդաՀչ է երեխայի տարիքից, նրա ֆիզիպետքէ Ճիշել, կախված կությունը կական ն մտավոր զարգացման աստիճանից: Բոլոր դեպքերում պատասխանը պետք է իր մեջ ընդդրկի ճշմարտության այն մասը, որն բնդունակ է ընկալելու երեխան: Սնողը, դաստիարակն ու մանկավուրժը պետք է ձգտեն արժանանալու երեխայի Հավատին: Այս դգեպքում հրեխան երկրորդ մանկության ե դեռածասության ժամանակաշրչջանե՛ Ֆում ծնողի,ն՛ մանկավարժի նկատմամբ կլինի անկեղծ, շիտակ, փր ապրումները կկիսի իր ուսուցչի ճետ: Այս պայմաններում մանկա«Վվարժիծամար Հեշտ կլինի լավ դաստիարակել ու կրթել իր սաներին:. կարնոր է առաջին մանկության ժամանակաշրջանում երեխայի մեջ դաստիարակել ընկերական բաթեկամական փոխՀչարաբերություններ սողաների ն միջնե։ երկրորդ մանկության ժամանակաշըրջանում ընկերասիրությունն: անծրաժեշտ է սիստեմատիկաբար ամփապնդել։ Այս ժամանակաշրջանում տղային պետք է սովորեցնել որ է աղջիկը ֆիզիկապես թույլ նրանից. աղջկա մեջ անձրաժեշտ է ամրապնդել այն գաղափարը, որ տղան, չնայած ֆիզիկապես ուժեղ է աղջկանից, մեծ կարիք ունի բարեկամական վերաբերմունքի: Սեռերի փոխադարձ Հարաբերությունների վնրաբերյալ ճիշտ մշակման վրա շատ մեծ չափով ազդում է ընտապատկերացումների նեկան մթնոլորտըո չե

ն

ՏՈ

ճանգնցնելվնասակար

աղջիկների

՛

`

"

-

:

՛

-

Դպրոցում բնական գիտությունների ուսումնասիրության պրոցեէ, ծանոթանում աշակերտները, ինչպես Հայրոնի

տղամարդու կնոջ ընդՀանուր ֆիզիոլոգիական օրինաչափություններին։եվ շատ Ճաճախ ծնողները վախով պատմում են մանկավարժին, որ իրենց դեռաճաս զավակներն դուստրերը կարդում են գիտաճանրամատչելի(ն նույնիսկ, զուտ գիտական) գրականություն սնոնոի փոխճարաբերությունների, սեռական կյանքի, վեներական Հիվանդությունների վերաբերյալ: Այս պայմաններում մանկավարժի պետք է Հանդստացնի երեխաների ծնողներին, բացատրելով, որ այդ «Ճեւտաքիքրությունն նման է, օրինաչափ որ արգելել գրականություն կարդալը դեռաճասին օգուտ չի բերի, քանի որ, ինչ կերպ էլ լինի, դեռաճասը կաշխատի բավարարել իր Հետաքրքրությունը: սում,

-

ն

են

ու

"

Արդի ժամանակաշրջանում դեռաճաս աղաների ն աղջիկների սե-

ռածճասունացումըբնականոն դեպքերում տեղի է ունենում կենսական: ն Հոգնոր զարգանրանց ընդանուր Հակասության պայմաններում՝ ցումից 4 տարի առաջ: Փաստացիլրիվ սեռաճասունացումն ավազ դե) ն նրա առաջադրած ռաձասության տարիքում (14--15 տարեկանում են պաճանջները, անշուշտ, անիրագործելի ամուսնության ձնով, չնաչ յած այդ տարիքում է ստեղծվում իսկական, զգացմունքային սերը:

կենտրոնական ճամակարգի ն գլխուղեղի մեծ կիսագըննյարդային դերի կեղնի՝ սեռական զործունեութցյանկարգավորման մեջ իրավասու բաժինների լարվածությունն անճրաժեշտ Լ "որոշչափով թուլացնել սեռական օրգաններիցեկող ազդակներից: Այդ Հնարավոր է ն անճրաժեշտ է կատարել՝ գլխուղեղի մեժ կիսագնդերի կեղնի վրա ազդելով: Անչճրաժեշտէ բարձր տարիքի աշակերտների ուշադրությունը շեղել իրականության առավել Հետաքրքիր երնույթների իմացությանը: Արտաղդասարանական, արտադպրոցական,գիտական խմբակներում (բնագիտական, մաքեմատիկական, ֆիզիկայի, տեխնիկայի, նկարչության, քանդակագործության, գրական կամ երաժշտական) դեռաչաս աշակերտի մասնակցելը, սպորտով ն ֆիզկուլտուրայով զբաղվելը, ինչպես ճասարակական գործունեությանմեջ աշակերտի սեփական ստեղդղեռաճասի ուշածադործական ուժերը փորձելն այհքան է չեղում

նան

որ դեռատի տղաներն ու աղջչիկդրությունը սեռական ապրումներից, են ները Ճեշտությամբ Ճաղթաճարում դրանթ Դեռաչճասիսիրո զգացմունքները .կառավարելու, ունակություն: ն պայմանականոնֆլեքս մշակելու ճամար չափազանց կարնոր է ակադեմիկոս Պ. կ. ԱնոխինիՀանձնարարած«արգելակող դրդումը» (կամ ՛

«արգելակող գրգռումը»), որն անձչրաժեշտէ դեռաճաս աշակերտի սիսեռական ոիրո. զգացմունքների դաստիարարային, մասնավորապես, :

-

259Հ-

վության ճամար: Այդ ունակությունը մշակել պարտադիր է, քանի ավագ դպրոցականի

սեռական պաճանչը ավելի չուտ պետք որում, մանկավարժը

Քան իսկական սերը: Ընդ

վականաչափզարգացած կայունություն Պ«գացմունքը լրիվ

է

որ

զարգանում,

է ունենա

դեռածասի աճող

բա-

սիրո

միաժամանակ չմանրացնելու չարգելակելու,

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Ներածություն

.

ԱՏՎՈՎՈՎՈՎԱՈՎՎՈՎՈՎՐԱՐԱՎ

Ք

.

Գլուխ առաչին

ՏԱՐԻՔԱՅԻՆ

ՖԻԶԻՈԼՈԳԻԱՅԻ

ՄԱՆ

ՀԱՄԱՌՈՏ

ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

.

է

ՍՍՀՄ-ՈՒՄ

ՖԻԶԻՈԼՈԳԻԱՆ

.

`

ԳլուխԵրբկշորդ ՄԱՐԴՈՒ

ՄԵՋ

ԶԱՐԳԱՑ.13

ՏԱԲԻՔԱՅԻՆ

ԴԵՌԱՀԱՍՆԵՐԻ

ԿՐԹՈՒԹՅԱՆ

ՖԻԶԻՈԼՈԳԻԱՅԻ

ՏԱՐԻՔԱՅԻՆ

ԵՐԵԽԱՆԵՐԻ,

ԵՎ

ՄԱՆԿԱՎԱՐԺԱԿԱՆ

ԴԵՐԸ

ԴԵՌԱՀԱՍՆԵՐԻ

ԵՎ

ԵՐԵԽԱՆԵՐԻ

.

ԱՆՀԱՏԱԿԱՆ

ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ

ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ

ն զարգացում ժառանգականություն

Սողմի առաջացումբ Երեխայի օրգանիզմն

ե

.

զարգացումը

ու

միջավայր

.

.

.

.

Վ

.

2.

-"

.

.

.

ԳլուխԵՐոոոդ

ՏԱԲԻՔԱՅԻՆ

ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

ԺԱՄԱՆԱԿԱՇԲՋԱՆՆԵՐՈՒՄ

ՄԱՆԿԱՆ

ՕՐԳԱՆԻԶՄԻ

ՈՒ

ԱՃՆ

ԱՌԱՆՁԻՆ

փհառուցվածջային զարգացումը զոյացումը Աճի զարգացման արագացումը՝ աաա ծրեխաների տարիքային պարբերացումը սարքի կազմաբանությունը Հենաշարժողական ֆիլժոլոգիան

"ԱՈՏՓ:.ՓՈՎՈՎՈՎՈՎ.ՈՎ

Հյուսվածքներին օրգանների

աճն

ե

ու

:

.

.

.

.

.

ձետ-

-

:

.

ու

Ն.

Ա

ն

երեխաներին

ղեռաշասների շարժումների զարգացումը

Շարժողականգործառությունների պրոքիսում

երեխաների ն

ԲԱՐՈ.

ԿԱնոարան Խաոարլագործուդ զարգացման

փոոհոածասների մանների, դրգելիության չարժունավության ու

փոխությունները

Հյուսվածքներ

.

ԲԳԿ

ՀՈԳՈՎՈԳՈԳՎՈ

.

Ք

ՉՀ...

ՈՎ

Գլուխ չոոբոոբղ ,

ՆՑԱՐԴԱՅԻՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳ

ԱԿԱԱՎԱՎՎՈԱՆԴ

տարիքային առանձնաճչատկությունները ՛ նյարդային ազործունեության

Կ

կենտրոնականն ծայրամասային նյարդային Համակարգի տարիքայինկազմա60 բանաֆիզիոլոգիական առանձնաչատկությունները Վեգետատիվ նյարդային Համակարգը ն. նբա զործառությունը ԺՓ .

.

.

.

ի

.

ղՂ..

.

.

Գլուխ ճինգեւոոդ

ՆՅԱՐԴԱՅԻՆԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆ

ԲԱՐՁՐԱԳՈՒՅՆ

ԱԱ

Վ

Քարձրազույն նյարդային գործունեության ֆիզիոլոգիական ճիմունջները

0.9

ե 76 ժամանակավոր նյարդային կապեր . «Ք ԲԳՉայմանական ռեֆլեքսների բնույթը «ՅԱՐ Ր ՇԱրտաքին արզէլակման տեսակները

ՎՈԱՐԶՈՎՈՎՈՎՈՎՈ։

«Ներքին արգելակման տեսակները Բարձրագույն նյարդային տիպաբանական առանձնաճատկու106 թյունները ՛/ Քարձրազույննյարդային Երեխաներին դեռաճշասներիթարձրագույն նլարդային գործունեության Հխլնական `.

«

.

.

.

-

ԱՐԳՈԿՈԱՈԳՈԳՈՎՈՎՈՎՈ

ԲՈ

Վ

Դորժաննաւքյան

գործունեության Հարմարվողականությունը .

.

առանձնաճատկությունները նյարդային Բարձրագույն

.

.

.

.

.

.

.

.

գորժուննության դարգացման առանձեաճատվու

Ք

Վ

ՎՐ

նորաժնութցյանու կրծքային ժամանակաշրջանում գորՎաղ մանկության ժամանակաշրչանի երեխաների ժունեուցյան առանձնաճատկությունները նյարդային Առաջին մանկության ժամանակաշրչանի երեխաների Է75 զործունեության առանձնաճատկությունները Աո ԿՐԿ թարձրագույն նյարդային Երկրորդ մանկության ժամանակաշրջանի երեխաների ա. զորժունեության: առանձնաճատկությունները Դեռաչասներիբարձրագույն նյարդային գործունեության Հ. կությունները

արթունկարայի .

.

ա:

.

.

բարձրագույն .

.

.

.

.

Հիմնական առանձնած

..

.

.

.

.

.

.

.

.

.

-

Գլուխվեցեբոբդ

-

(ԱՆԱԼԻԶՋԱՏՈՐՆԵՐԻ)

ՎԵՐԼԲԻԾԻՉՆԵՐԻ

ի

"վերլուծիլնէրի

ՖԻԶԻՈԼՔԳԻԱՆ

վերլուծիչ ՆՏեսողական 2Ա (աողական վերլուծիչ «Հոտառականվերլուժիչ -՛ Համիվերլուծիչ

Վ

.

.

.

.

ի

,

.

-

'

,

.

.

.

.

.

.

.

՛

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

՛

.

.

աան,

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

,

.

-

.

.

.

.

.

.

.

.

-

վերլուծիչ Մաշկային Հավասարակչոության Հերուժիչ

20"

՝

ւ

Կ

.

.

.

.

.

.

.

օրինաչափությունները՝

դործառությունների ընդճանուր

.

(բեփավանազգայամա Գորան .

Շարժողական, սնփականաընկալչության Երեխաների շարժողական վերլուծիչի զարգացումը

.

.

.

Փ .

.

.

.

..

՛ -

.

Գլուխ յոթեբոռդ ԱՐՅԱՆ

ԵՎ

ՍԻՐՏԱՆՈԹԱՅԻՆ

ՀԱՄՍԿՍՐԳ

Արյան դործպոականճտմակարտ

Կ.

ՈԳՈՎ

ԱՈ

ԲԱԿԸ

ԳՐԿ

ՑՈՎՈ

ՎՈ.

շԳ

Պլուխութերորդ

ՇՆՉԱՌՈՒԹՅԱՆ,

ՄԱՐՍՈՂՈՒԹՅԱՆ

ԵՎ

Շնչառության «րգաններ Մարսողության օրգաններ Արտաթորության օրգաններ

ԱՐՏԱԹՈՐՈՒԹՅԱՆ

.

Վ

ՈՐԳԱՆՆԵՐ

ԲՈՎՈՎ.

ւ...

լ...

՝

Ֆլոխ իննեՐոող

ՆԵՐԶԱՏԱԿԱՆ

ԵՎ

2ԶՋՎ».

ԳԵՂՁԵՐ

ՍԵՌԱԿԱՆ

Ֆերզատականգեղձեր Սեռական պեղձեր Փրեխաներին դեռաճասների

ՔԱՏԱՐԱՏԱՐԱՏՐԱՆԳՈԱՆԱՆԿ

՝

եոական գաստիարակությունը

"-

՛

.:

Կարապետյան, ՍայռպաԱրտաշեսիՇախրերյանԿարապետի Սահակ

ՏԱՐԻՔԱՅԻՆ

Ծասնազետ խմբագիր՝Ռ.

Ա.

ՖԻԶԻՈԼՈԳԻԱ

Հաբշությունյան

՝

Հրատ. խմբագիր՝Ժ. Գ. Միոզոյան նկարիչ՝ Բ. Վ. Մազմանյան Գեղ. խմբագիր՝ Խ. Հ. Գյովամիշյան Տեխն. խմբագիր՝ Ա. Կ. Տռնոյան Վերստուգողորբագրիչ՝ Ա. Հ.

Գռնչեգովյան

Փատվեր

Նաշ

ՎՖ

Հանձնվածէ շարվածքի 9. 12. 1980 ք.. է տպագրության 9. 604. Ստորագրված

Թուղթ

Ք

3,

Տպարանակ

02029

թ..

Բարձր տպագրություն, 605Հ90'|6:

4րատ. 15:4 մամ.,

տպագր.

16,5

մամ..

տառատեսակը գրքի սովորակո Գինը՝ 90 կոպ. Հ

թ 7918

երեան--9, Կիրովի 19 աո «Լավա»ճ2րատաբակչություն, 11313164ԵՇՂ8ծ«Մ1716»,Էքոճա-9, Մտ. Վոքօոշ 192. ՀՍՍՀ

4րատաթակչությունների, պոլիգրաֆիայի ն գրքի առնտրի գործերի պետակ կոմիտեի Բ 1 տպարան, երնան, Ալավերդյանփող. մմ 65:

Դոմօրքճֆոճ 7Ք1 ԼՇՇԽՕԽԱԻՈԸ ոօ ճոճել ՇՇք, ոՓտոոքշֆտսս ԽԱՅՅՃԱՕՑ 1օքոօռոր ձքետուշաօր `

ո3ՅղՀ16ՊԵՇ18,

Քքոտոր, Ճոճտօքոճեռ,