Տնտեսավարող սուբյեկտների սնանկացման և ռիսկերի գնահատման մեթոդիկան

ԱՇՈՏ

ԲԱՅԱԴՅԱՆ

ՏՆՏԵՍԱՎԱՐՈՂ

ՍՆԱՆԿԱՑՄԱՆ

ԳՆԱՀԱՏՄԱՆ

ԵՐԵՎԱՆ

ՍՈՒԲՅԵԿՏՆԵՐԻ

ԵՎ ՌԻՍԿԵՐԻ

ՄԵԹՈԴԻԿԱՆ

ԱՇՈՏ

ԲԱՅԱԴՅԱՆ

Տնտեսավարողսուբյեկտների սնանկացմանն ռիսկերի գնահատմանմեթոդիկան

ԱՍՈՂԻԿ

«ԱՍՈՂԻԿ»

ՀՐԱՏԱՐԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՐԵՎԱՆ

ԴՏՀ ԳՄԴ. Բ

-

338(479.25) 65.9(2)

Տպագրվումէ Հայկական գյուղատնտեսական ակադեմիայի գիտականխորհրդիորոշմամբ

Գրախոս`

Խմբագիր` Բ-260

տ.գ.դ.

բ.գ.թ.

ՎարդանԲոստանջյան ԱնուշավանԶաքարյան

Բայադյան Ա. (ՎԳԱ-ի «Ֆինանսներն վարկ» ամբիոնի վարիչ), Տնտեսավարողսուբյեկտների սնանկացման ն ռիսկերի գնահատման մեթոդիկան, Ուսումնական ձեռնարկ, Եր., Ասողիկ,-2001,72 էջ:

Աշխատանքում լուսաբանվում են տնտեսավարող սուբյեկտներիսնանկացմանպատճառները,կանխատեսմանմեթոդները,դրանիցխուսափմանֆինանսական առողջացման ուղիները, նան ռիսկերի տեսակները,դրանց վերլուծության մե- թոդներըն ռիսկի նվազեցմանեղանակներըն ուղիները: Ներկայացված մեթոդիկան օգտակար կլինի տնտեսավարող սուբյեկտների համապատասխանմասնագետների, աուդիտորականկազմակերպությունների, ուսանողներին դասախոսական կազմիհամար:

Բ

0605010000

-0լ360012001

1ԼՏՑՒՎ 99930 -74-40-3

ԳՄԴ

Օ

65.9(2)

ԲայադյանԱ., 2001

Երկու րկու

խոս խոսք

Հայաստանի Հանրապետությունումտնտեսավարող սուբյեկտների սեփականաշնորհումը անդրադարձավ գործունեության վրա: Գլխավոր պատճառներից մեկը կան շրջափակման մեջ երկրի հայտնվելն էր, որի հետնա տեղի ունեցավ բազմաթիվ տնտեսավարող սուբյեկտներիգործունեության դադարեցում: Աշխատանքում անդրադարձել ենք այդ սուբյեկտների սնանկացման պատճառներին, դրանց անվճարունակությանը,սնանկացման կանխատեսման մեթոդներին, սնանկացումից ման ֆինանսական առողջացման աղբյուրներին, դրանց գոր նեության ռիսկերի գնահատմանն ու դրա հետ առնչվող առանձի

դրանց անխափ տնտե քով

հարցերի:

խի Գին

Գլուխ Դ Տնտեսավարողսուբյեկտներիսնանկացման գնահատումը 1.1.

Սնանկացմանպատճառներըն

ազդող

գործոնները

Տնտեսավարող սուբյեկտների սնանկացումը ոչ պլանային զարգացման արդյունք է ն հատուկ է շուկայական տնտեսության տարերայնությանը:Այսինքն`դրանով դրսեորվում է տնտեսավարող սուբյեկտի անվճարունակությունը,իսկ հետագայում`ֆինանսատնտեսական գործունեությանանհնարինությունը:Նման պայմաններում տնտեսավարող սուբյեկտը չի կարող ժամանակին ապահովել հարկային, մաքսային ու հաստատագրվածպարտադիր վճարումները, կատարվածաշխատանքիդիմաց աշխատավարձ վճարել ն մարել կրեդիտորականայլ պարտքերը: Սնանկացման պատճառները՛ հիմնականում լինում են երկու տեսակի՝ օբյեկտիվ ն սուբյեկտիվ: Օբյեկտիվ պատճառները կապված են ֆինանսական, դրամական, վարկային, հարկային համակարգի անկատարելիությանե արժեզրկման (ինֆլյացիայի) բավականին բարձրըմակարդակի հետ:

Սուբյեկտիվ պատճառներն անմիջականորեն կապված են տնտեսավարողսուբյեկտի ոչ ճիշտ կառավարման աշխատանքների հետ, այդ թվում՝ ժամանակին սնանկացմանվիճակը կանխատեսելու ու հետագայում դրանից խուսափելու ուղիների որոնման անկարողությունը, վաճառահանման շուկաների, գովազդների ոչ լիարժեք ուսումնասիրմանպատճառովիրացման ծավալներինվազումը, արտադրության ծավալի, արտադրանքի որակի ե գների -

-.

-.

իջեցումը, -

-.

չհիմնավորված ն աննպատակկատարվող ծախսերը, արտադրանքիշահութաբերությաննվազեցումը,

ՂՇօթա

ԵՏՈՋ6ԲՅ

ո

աձ

ոթճթրք ՃԵյաքոՅՔՀԻՇՐՕ 8.1. Ի օւաուաաւո. ի/., 1996,

Ը.

7ոքճճոճւյց. 22.

Ոօր, քօր.

Ը.Ի,

արտադրական գործընթացիտնողության մեծացումը, պարտքային պարտավորություններիավելացումը ն այլն: Շուկայական տնտեսությունվարող երկրների փորձը ցույց է տալիս, որ տնտեսավարող սուբյեկտներփրենցգործունեության ընթացքում կարող են անցնել սնանկացմանհետնյալփուլերը՝ 1. սնանկացմանառաջացում, 2. սնանկացմանաճի արագացում, 3. սնանկացմանաճի դանդաղում, 4. սնանկացմանհասունացում, 5. վերջնական սնանկացում (անկում): Նշված բոլոր փուլերում էլ տնտեսավարող սուբյեկտների սնանկացմանվրա ազդում են հետնյալ խումբ գործոնները, այդ թվում՝ արտադրության ն պահանջարկի պարամետրերը, դուստր ն սատարող ճյուղերը, մրցակցությունը ճյուղային տնտեսավարող սուբյեկտների միջեն, երկրի քաղաքականությունըտնտեսությանոլորտում, պատահաբարազդող գործոնները, տնտեսությանճյուղերի սեփականաշնորհման աստիճանը: Տնտեսավարող սուբյեկտներիսնանկացմանփուլերի ն դրանց վրա ազդող գործոնների մասին ավելի հստակ պատկերացում համար դրանք ներկայացնենք աղյուսակի (1.1) տեսքով: Աղյուսակիարտահայտություններից պարզ երնում է, որ առանձին փուլերում ազդող գործոններն իրենց էությամբ համընկնում են: Միաժամանակներկայացվածաղյուսակն իր էությամբ տնտեսավարող սուբյեկտին հնարավորությունէ տալիս յուրաքանչյուր փուլում կողմնորոշվելու,թե սնանկացումիցինչ ուղիներով կարելի է աստիճանաբարդուրս գալ: -

-.

-.

-

-

-

-

-

ունենալու

".ծ-5

Յ Յ

Ց

:

ՀՎՅՀՏ (580833

Ը

ԱԶ

Ցա

Եշթորը

Ը. 1.

Անվճարունակության գնահատումը

Ղշօթոււ փւաւշօռ

(7466806 ՈՇՇՕԾՔ6). Խն. 1999,

Շ

՞35ԶՔ ՇՎ ՀԷ

237.

Օշ

-

ճւ

5.

ՏՅՅՔԾՅՅՏՅՀՅՅՓՀՅ

Տ: ԲԳԾՑ Տամ

8.Յ Ֆ..

Յ

ՑՈ

Ք

ւ

Ձ

ՅՀ

Լ

ս

-.3Չ Յոթ ԺՅվ: ՀԷ56 ՅՅՔ:Ը ՅՅ. Յ|Յ 3585

ՀԵՏՇՏՏՅՅՑ

ՅՑ 52834Հ8855853553 Ջ

բ

1»

ՅԷՏՀ Զռ ՀՅ.

ՎՎԵՅՑԹՅՅԹաՑՅՅՅԲԾՅՅՅՅՀՅ

Է՛

ՅՅԱՇՏՀՅԵՔՅՑՔՏՇԵՀՅԾՃՑՀՅ

22525

ԸապՅՅՅՅ`ԸՑ

ատ

ԲոՅԹՀՅԹՋ

Թ ԺՄՀՊՅծ5ՅԾՅՅ

ՅԷ: ՀՏՆ Յ

Է

-

-

ԵՒ Յ

Ծ

Ըշ ՑՅՅՏԸ

«ԵՅՏՏՔՅՑՑ

Ր ՀՐՅՅՏԱՅՆՅՅՅՅՑ

Ք8Յ--38 Փ|Յ ՅԵՓ: ամշգ Տ

ՅՅՅՏՏՅՁՎԱՅՅՑՏՅՅՅՑՅ

|ՅՀՅՀՏ|(-Ք

ոտ 5-5 Յ

'

ո

13958: Յա

լ

5:-«Գ՝ ՅՅ» Ճ5

Յ-«ՀՏ5Տ

Ճ

5:ՏՅՀՅՏ։Ց

|ՅՅՀՏՔ» ՔԲՃ5

Վ. 282412333:4155:Ե8558 չէ ՏՀԿ

ԱՅՅՅԵՅՇՑՀՑՑՏՅՅՅՅ5

-Յ

ռ

`

ԵԵՑՏՅՔՅՀՅՔ`

ՔՈՅԹՅաՅՅՑՋՑտատ

|ԲԸՅՅԸՑԸՅՑՅԾԸԸ5ՏԺ

տառա

ՀՎԾՅՏԹՔՅՀՅՑՑ|

ԾՅՑ

ՇՇՇԵՅԾՑ

ՀՅԶՏՅթաՏվ»«5ՅԺԹՅ

ՇՅՏԾԾ

Տ":

Յ:5բ

Յ|ԸՅՀ ՏՈ

Էյ

ՅԷ-Ռ՞ՅՀՑԺ

ՏՅՇ

Ծ|ՅՅՀՏ5 Ց|Յ55

83:38 -

ՅԾ

Յո Ծ

Ւ Շլ| Ծ

Յ

5Յ8 Ծ

«85

ՔՅ«վ-

ՅՅ Է Թ-Ի-Հ

ՅԺՓՀՏՇ

«ՏՏ

ց չվ

ԸՅՅՏՀԱՏՏԱՅԾՀ

ՎՅՅՏ Ա

-ԱԷ

ՕԲ ԵՏԸ

:

Բ

ջ ՕՇ-

7ՄՅԹ:թ

- ք

Ժ

-

933385 Ծ՛

-

ն

Յ

տ

Էյ

Շ

--

Ո

Ք

«ՎԹՅ 3 ՃՇ:ՀՅՀ|5 ՀՅ 75 ՅՅ

`:

ՇՀՃՅՏՋՏՀՀԱՅ ճ5Յ:ապՅ3338

Ծ

ՑԻՐ աք 2|)ՅՑ.ԶԾ5Շթ`Բ Փ ծ Յ -5-5

«538

ւ

Տ

Յ:ՅՀՅԱՅԸ»ՅՎՅՅՅՀՅՅՅԾ

ՀՏՅՏՅՏՅՑՅԵՅՅԱՅ53Յ552ՅՇՅՏՀ65

Յ ՏՅՀՅԾ

ՅԱՅ 51Փ-ծ

Յ

Յ

Զ

ՏՅ|(Ը

ՅՅ|ՅՏՏՀՎՇԲՇԺԱՅՀ-Հ`Ք

"-

-

-

Թ

ՅՇ

533ՀՅԱ558Յ5

3Յթտ`ՅՅՀՑ(Ց

ԸՅ-

6`

Զ

--

ԺԾԲՅՏՀ:ՅՅՑ

Ա

Յ

Բ-Յ

Տ:8ՏՅ.2

ՅԾ

ՇՅ|Ծ

-Յ ՅԶ

ՏՅ5Յ»

'

ՅՀՔ

-

--1-0-1-211Է-Ն

ՇՅՀՏՀՅՅՉ ՏՅՊ՝ՊՔՀ

5: ՅՅ-Հ3Յ

ԼԱՒ-2-

-

Ք7-ԲՔ.2Յ ՇՅ`ՇԾ

Բ-ռ

«ԱՅՅ

դ

ՅԵՅՅՅՅՅՑՅԵՀ

ՅԵ:

ԹՀ

-

«:Յ2.2քԲ։Շ« Ց,

ՀԵՏՏՏԹՅՅՏԵՑՉՅՅՏ ՆԵՏ

Ը

ԵՀԵԷՒԸՇՅՑՅԱԵԸՏՑՅՐ»

ՏՅՅԸՀՅՏՑԵԸՅՏԸԾՅՀԵ

ՏՏՀ ՅՅՅՅՅ

Ձ

՞|Շ

ՎՀՑՏԸ

ՔԱ...

ՑՀՅՑՏՅՑՅԹՑ`եօՑՀ`Տա

Ա-Թ-, ԺՅ

Ը,

քՔ-ռ 6-5

-

||264238555511385

Ց

վ

ւ.

ԽԹՅԸՅՇԵՏՃԸՅՀՑՅԾ

Տ.Ց5Յ Յ Է-

Տնտեսավարող սուբյեկտներիսնանկացման հավանականությունը կարելի է գնահատելմիայն ֆինանսական վերլուծություն

Ը. 86:85:85

Օր

ՇԸ

1.2.

ՅՔ

Ուսծոձճոստ ցոնծողդողդո էւ ։

ս

բաբո

ԵՅԷ:ՅՅՑՑՏ.Յ2ՏՓ83586

ՏՅՅՏՅՇՀՅԵԾԵՀՏՏՖՏՇՅՀՅՅՑ

ՅՑՓԾՏՔ

ՅՏ5ՏԱԺՀԺՇՅՏՑ.

Յ

Ք Տ

ՅԾ

»Յ ՅՅ

Թ--Թ-Ա- ՏաՅՅՑՅՅատՅ5

ՇՅաՅաք ԵԾ

ՏՅՀՇՏՅՅՅաՑՋԾԹՅՓՓՑՀ:ՀՔ:ՑԾ,Ը

ՏՐԵՏԵՅՑ25ԷԵՅՅՅՏՅԾ

ՅՅ Փ Ցա ա Հ ԱԷ

ՅՀԱաՑՏՀԷՀԵՅՅՑՀԾ

`

«Հ

-

Յ

Թ

-

Հ

ԾՅ ԷԷ

Յ

Յ

Յ

ք

ԻՀ

«Ա...

ՏԽՅՏՅՅՅ»ՑԾՑՏՅՎՅՏԹՅ

ԵՅՏՑՑՅԹՀՀՅԵՀԾՏՅ5

աՀ ՀՅՅՔ

ԶՋՅ ապ ԵՀՅՋ ՅԾ

.Յ

Տ

՛

Է

ՀՅՅՅՅՅՅՑ

։

,

-

ՅՅՏՅՇՅՅՑ

Յ-բ Բ5ՏՅՏ

ՀՇՅՏՑՏած

`, Բ

բ

ԷՒ

ԾԱՏՅՅՏԾՅՀՀՅՅՎՀՅՅՅՏՑ

Հ

Յա

Ծ

6`

ՑՏ` ՏՅ

88Յռա

|5Տ8ՏՏ5ԳՑԳ

ՅՅ

|ԸՔԵՅՃՇ

ԸՅ

|

ՏՅ

ՏՀՅՅ

Է

Յ

Յ.Ք:

բ

Ձ

--

ՅԾ

"`

83565 Յ55:6 |ԳՅՅՀՏ |7Ց`ՅՀ-ժ255

638-» ՑՅՅ

ԵԲ25Հ

Տ.Յ

ՏՑՅԾ

ՏՅՏԳՑ ՅՅՏՅՏ Հ6ՅԺ Բ

88»

ՅԾ

5ւ

լ

Շ

25.

ՏՏ

Բ

Վա»:

ճ

ՏՋգ

Յ5

՞-

լ

՞ւռ՞.

Ք

Է,

լ

ԶԿ

լ

Լ

ՏՏՀԱՎՇ:Յշ

ՏՃՑՏՇԲԱՑՏ`ՑՎ`.Ծ-`-5Ց

ՅԾ

ՋՏՏՅՅՑԵԱՑՑ-Յ

ՅՅՀՅՅՇՀՎՅՅՏՅՎՅՅՏՅՅ

Փցան 5Տ58ՅՅ5`

Տատա

ճ-

Ց|5 Շյ

|

Շ

ւմ

--

-մ

Բ

5Յ5Յ ՀՅՅՅՅՏՀաԵՏՅ

ՕվԸ.

,

-«՞ռ

օծ

ԷՅ «ՀԵՅՏՅՅ ՅՅՏԱՏ -

ՀՇՔռ

վթ

ՅՑ

ՇՏ»

ՅԸԷվՅավա3

ՋՅՑվՅՀՔ`ԸԳ

Յ

5|5

ՅՏՀՀՀ:ՅՅՅ

«ՀՏԵՅՏՑՅՅՅՏ52ԹՅՏ

| Թ33:353-2|Յ5 ՏՅՀՑ|Յ ՏՅ832|35/33Թ23238|93325 Բբ

5 Ի ԹԱՅՑ

ՀՆ ՀՅՑՅՑՏ ՀԲ

Չ|Յ"ՎՀՅՏ

Ց

Տ:»ՅՅ -Ա-Ի-1

Տ

13553 ուսետեռտմովջո դոցծոկդողո (2

Է-

6` Վ

ՀՅՅՔԵ

ՀՅ

Ց 35538885

ՅոՅաՎՏՀՅԱՏԱՎՅՑՏՏՅՅ:ԸՅՋա

ՅՔՑՅՈՅԸԸՅԱՑՅՀՅՀՅՏԲ

ՅՑՀՅՅՑ|տը

2 ՅՅՑՀՀՊՀ

63588 | աՅՅ ԲԱՏ ԷԴ-ՈՒԹԷ

ՅՅՀՅՀ|ԸՀ»

Հ. Ճ|Յ Ց Ը"

Ը

Ա-

ՏՅՀՅՑՏ ք

՞"ՅՀՅՏՋՅՏՅՅՑա

ռԶ«ԶՏՅՅՎՎՄՏ`ԸՑ»

Յ

5Ծ

Տ.

"Յ

ՏՀՀՅ

ԸՅԸԾԼՔԸԹԸԾ-ԸՔ

-

Ց

ՋՅԳ3ՅՀՀ

ՇՅԵ5Յ5ԾՏ

ՅՋԶԱՏՑՏՀՅԹԵՏԹ

ՀՅ

Ծ

`

55532453

ԲՋ

թ

Ը

,

ԾՔ

ւե

ՀՅՏ`՝ՇՋԲՅՀՅԺՅ

Շ.ավը

ւ

ՅՏՅ Յ 3.ԹԵՅ

զ

«ՇՀՅՅՅՏ ՏՅՅՑ Ը

ՅՋՏՑՀ'

Ծ

ԹՅՑ

Է

Տպ 5`

ՀՏԿ: ԹԱ

--

Է.

:

Հ: ՀՑ

ՅՀՋԾՇԹ

)

«ՀՇ

ք Հ

,

ԷԴ:Թ-՛ ՏՏՅՏ` 6Յ

Ը

-Տ-ԷՑ- ՏԾՅՅԵՑՏԵՑԹՅՅՅԹՀՅՅՅ

ՀՏՇՀԵՅՅ

ՀՇԵՅՅՅԵՏԵԸՏՅՅԱՅՏԿ

լկ

-

-

Ց

ՑՅՅՀՏԾՇՇՀՏՅՏՑՀՅԱՑԺՏՅ

ՅՇՏՏՋՏՋԹՀՅՑՎՅԸՇՋՑաԱՑՅԴՅ6ՇՅՏ

ռ

Յ

ՅՑ Է.

5Յ

ՏՑ

ՏՋ

--.Զ

ԹՀ |ոՅ5

Յ

Յ

ՃՁՇ

ԼՏ

ՀԾ

:221171էր171

Յ.

Ե:

ՅՀԾ5

լ.

ԵՏՀՔՑՏԾՑՏՔԾ

11-21

։-Չ Ը Յ

Յք

ԲՅ

5»

Ք

-

Է-,

ՅՏՅԱԹՅԵՔՅՑ

Ը

ԲՑՋՀԺՓԺՅՀ

5ՏՀԶՀՇՀ

ՅԾ

ՀՅ ՏՅ

-

զ

«ՅԾԱ ռ ՏՑՋՅՀԾ

ՅՅ

`

«ր

աՅՋռԸ

5.

«3

ՀՇՏնՏաաՅԵՅՅՏ

ՀԱՅՆ Յ-զ5

ԷՈ

ՅՅ-ՇԾ Ֆա -ՈՒ «5 .-ՀՅՅՅ «ՅՅ

Հ

«333 Տառ -888-Յ։55

58Ց9Յ

Շ

յ

Շ

ՏԵԳ

Շ.

ԵՏՏ

-

ՏՅՅԾ

Յ

ՅՅ

ՔԲՅՁԶՅՄ:Ը

ՀՅ

Զ

ՁՅԹՇ

ԹԷ

ՎՏԳՑՅծ

ՀՅ

Ց ս

.Ժ7 ՀԺ:8ք ՇՅԾ

ՇՅՋԸՇ

«Է

Զ

Ւ

ՅՅ

«ՅԾ

ԷՋ օՅՋ

Յ

Յ

օօ

ԼՏԵՇՏՅՀՅՏ

Տա»

Յ38ՅՀԷԹ»

ՀԵՏԵՑՅԵՑՍԱԸՅՅՑ

Յ ՅԶ :85ՊՅՅ 83ՀԺ5

ՅՑ8Յ5»ՅՅՇ

ՅՅՅՀ

6: -Ա-ԱԷԹՅՅ

Լ)

ՅՁ

Յ

ո

«|

րսնոնդոն վո

ոյսծոդսորվ

դուրծողդոդո (6

|"՝Պ«

ցտբճոդգողո (փ

«ՀՅԱՅ88 6 »Յ չք

-ջ

8Յ

ԸՏՅԾՅ

58Է:

Է

ՏԾԳ

-: - 25465 Հ1Յ583:6: ամիս

Ծ--Բ'

Ը

Հա

Հ5ՅԵՑ ՓՀՏՏՅՅՅՅՅՅՅՅՏՅՅՑ ծ

Շ6ՔՅ . 8 6.Տ 55. ՅԷ 5.5ՅՅ Յ388355833858 ՅՆ» աաա

Թա

Է

«Տ0ԱՅՅՏ:0 155855

35 5 Յ 358 5 3 33 85 8 ՅՅ ՏՅՏ: ՀավքՅ88 Տ Թ ՀՐ

--ա

Յ. 38

53 Յ Է

ծ

Յ38

Յ

5ՅՅ

--շ

`:

վերականգնման հաշվարկել վճարունակության բանաձնի`միջոցով

ամսվա համար

հետնյալ

Է

Հ 36 3.

գործակիցը(Գլ)

ՀԹ

ՅՅՏՇՅ՝

Գավ

:

6`

(ըսդօտ) գաճտկդոդո դոդտդճմգի (9

Ի

իրականացնելումիջոցով: Դա հնարավորությունկտա բացահայդրությանթույլ կողմերը, միաժատել նրա ֆինանսատնտեսական մանակ կնախանշի՝ինչպիսի ուղիներով կարելի է դրանք կարգաայդ իրավիճակից: վորել ն դուրս գալ ճգնաժամային իրականացումըհիմնըվերլուծության Թեպետ ֆինանսական դաշտի, իրավաբանական տեսության, վում է տնտեսագիտության մեհաշվապահականհաշվառման, տնտեսամաթեմատիկական թոդների Ա համանման այլ գիտելիքներիիմացությանվրա, բայց տնտեսամիանշանակհետնություն անել այն մասին, որ տվյալ է վարող սուբյեկտը մոտակա ժամանակներումանվճարունակ հաշդառնալու, անհնար է: Դրա համար անհրաժեշտ է կատարել վապահականհաշվեկշռի վերլուծությունու գնահատում՝հիմնվեն լով իրացվելիությանգործակիցների սեփական ընթացիկ ակգործակցիվրա: տիվներով ապահովվածության Ուսումնասիրություններըցույց են տալիս, որ տնտեսավարող սուբյեկտի հաշվեկշռի կառուցվածքըհամարվումէ ոչ բավարար, իսկ ինքն էլ անվճարունակայն դեպքում, եթե վերոնշյալ գործակիցների հետ կապվածտեղի են ունենում հետնյալ շեղումները 4. ընթացիկ իրացվելիությանգործակիցը (ընթացիկ ակտիվհարաբերակցությունը) ների ե ընթացիկ պարտավորությունների վերջում փոքր է լինում 2-ից (ԳրիՀ 2) տվյալ ժամանակաշրջանի գոր2. սեփական ընթացիկակտիվներովապահովվածության ն ակտիվների ընթացիկ ծակիցը (սեփականընթացիկակտիվների փոքր էլինում 0,1-ից (Գենտ Հ 0,1): հարաբերակցությունը) տնտեսաՀաշվեկշռի ոչ բավարար կառուցվածքիդեպքում ստուգելու վարող սուբյեկտի հնարավոր անվճարունակությունը նպատակով անհրաժեշտ է հաշվետու ժամանակաշրջանի

Հ

Տ

Ց

Յ

ԳրիտվԷ 6/Ժ(Գրոժվ

-

.

Գրոժս).

Զ

(1.1)

որտեղ՝ ՃքրՇԽԲՈԻՕ8.Լ., Շօռոծորքթ ԻՂ.ք. Փւոլճմ«օքոլն ԱՕՇՕԾՔ6).ԻՂ., 1997, Ը. 97. Լ

ՃԱՏ:

(/466806

Գրիժվն Գորժս ն ընթացիկ իրացվելիությանգործակցի փաստացի արժեքներն են հաշվետու ժամանակաշրջանի վերջում ն

ակ 1.2 Աղյուսակ կառուցվածքի գնահատումը Հաշվեկշռի

-

սկզբում,

6-ը տնտեսավարող սուբյեկտի վճարունակությանվերականգնմանժամանակաշրջանն է (ամիսներով), Ժ-ն հաշվետու ժամանակաշրջանն է, ափագիկիառվերոթան գորցի դմատկարնա

ժեքը Եթե Գվ

1-ից, նշանակում է տնտեսավարողսուբյեկտը 6 ամսվա ընթացքում հնարավորություն չունի կարգավորելու իր Հ

վճարունակությունը: Եթե Գլ » 1-ից, նշանակում է տնտեսավարողսուբյեկտը հնարավորություններ ունի վերականգնելուիր վճարունակությունը ե

կարող

նույնիսկ է ընդունել որոշում, ըստ որի հաշվեկշիռն իր կառուցվածքով ունի իրացվելի մակարդակն 6 ամսվա կտրվածքով վճարունակէ: Եթե ընթացիկ իրացվելիության գործակիցըմեծ կամ հավասար է 2-ի (Գրբ Հ 2), իսկ սեփական ընթացիկ ակտիվներովապահովվածությանգործակիցը մեծ կամ հավասար0,1-ի (Գ«րաա 0/1), ապա վճարունակությունը կորցնելու գործակիցը(Գլ) 3 ամսվա կտրվածքովհաշվարկվումէ հետնյալբանաձնով`

է

ԳՅ որտեղ

Գրրժվ.4

3/Ժ

Շ.

իժվ-

Գրիժս)

Հ

,

(1.2)

Յ -ը

տնտեսավարողսուբյեկտի վճարունակությունը կորցնելու է (ամիսները): ժամանակաշրջանն Եթե Գվ. » 1-ից, նշանակում է տնտեսավարող սուբյեկտնիրական հնարավորություններ ունի պահպանելու իր վճարունակու-

թյունը առաջիկա3 ամիսների ընթացքում: Եթե Գվ Հ 1-ից, նշանակումէ տնտեսավարողսուբյեկտն առա3 ամիսներիընթացքում կարող է կորցնելիր վճարունակու-

ջն

թյունը:

Ելնելով վերը նշված ցուցանիշներիցներկայացնենքուսումնասիրվող տնտեսավարող սուբյեկտի հաշվեկշռի կառուցվածքի գնահատումը՝կազմելովվերլուծականաղյուսակ (1.2): Ելակետային տվյալներըբերված են հավելված 1-ից:

Տարվա անվանումը սկզբին | | Դ.ընքացիկ

իրացվելիության գործակիցը

(եքա

վածությունը

235661

-

չա |

քտակ| տառ

Յվճարունակութան

.վե-

Դավից

աո

վերջին

356082

:119054-

'

Գործակցի րծակց նորման

Տարվա

Ցուցանիշների

Հ

:

151023

առ րա

(2,358 չ6:12(2,368 - 1,979)): |

-

2,0-իցոչ

-

փոքրը

2,358 |

|

Ր

-1.274

մաթ աո

փոքր

Աղյուսակի հաշվարկային տվյալներից պարզվում է, որ հաշվեկշռի կառուցվածքը տարվա վերջին բավարար մակարդակի վրա է գտնվում, իսկ տնտեսավարող սուբյեկտը համարվում է վճարունակ: Միաժամանակ վճարունակության վերականգնման գործակիցը առաջիկա 6 ամսվա համար սահմանված նորմայից 1,0), այսինքն` տվյալ տնտեսավարող ավել է 0,274-ով (1,274 սուբյեկտն իրական հնարավորություն ունի անվճարունակությունից զերծ մնալու համար: Եթե տնտեսավարողսուբյեկտը գտնվում է հնարավոր սնանկացման շեմին, ապա խիստ անհրաժեշտ է մաթեմատիկավիճակագրական մեթոդների հիման վրա դրա վերաբերյալ կատարել կանխատեսմանհաշվարկներ: -

1.3.

Տնտեսավարող սուբյեկտներիսնանկացման կանխատեսման մեթոդները

պայմաններում տնտեսավարող ուղիների ուսումնասիրէ կատարել ֆինանսական կանխատեսում: Վերջինիս հիմնական նպատակը կլինի նախանշել գալիք ժամանակաշրջանի համար ֆինանսականռեմավորման աղբյուրների ծավալընէլ ավեՇուկայական տնտեսության թյ

փր աուրան համար մշակման արգացման

հնարավոր

կանուղիները: Ճինանսակ արդունավետ օգտագործման

խատեսում կատարելիսպետք է օգտագործել տնտեսամաթեմատիկական մոդելավորում, որը հնարավորություն կտա ընտրել

ցուցանիշների այն համակարգը,որ կնպաստի գալիք ժամանակաշրջանում տնտեսավարողսուբյեկտի տնտեսական վիճակը կայուն մակարդակի վրա պահելու համար: Միաժաճանականհրաժեշտ է վիճակագրականտարբեր մեթոդներովգնահատել ցուցանիշների այն համակարգը,որն իր դրական կամ բացասական ազդեցություննէ թողնելու տնտեսավարող սուբյեկտի ֆինանսական կայունությանվրա: Համաշխարհայինփորձից հետԼում է, որ տնտեսավարողսուբյեկտի կայունությանկանխատեսման, նալ, նրա հնարավորսնանկացման որոշման համար օգտագործվում են տնտեսամաթեմատիկական տարբեր տեսակի մոդելներ: Դրանցից ամենապարզը արեմտյան հայտնի տնտեսագետ Է. Ալտմանիկողմից առաջարկվող երկգործոն 2 մոդելն Է', ըստ որի տնտեսավարողսուբյեկտի սնանկացմանամենահավանական ցուցանիշներն են՝ 1. պարտքի ծածկման գործակիցը6«գ),որը բնութագրումէ ընթացիկակտիվների իրացվելիությունը, 2. փոխառու կապիտալիկենտրոնացման գործակիցը6օ), որը բնորոշում է տնտեսավարողսուբյեկտի ֆինանսական կայունու-

նշշ-

«ւ

«զ-

Այդ մոդելը, ինչպես ասվեց, արտահայտվում Է երկգործոն հավասարմանտեսքով.

որտեղ՝

Հ

ՅցԷ

Է

ՅԿ

Յշչշ,

(13.1)

Յօ-ն սնանկացմանվրա այլ գործոններիազդեցությանչափն է,

Յյն Ձշ- ն ազդող գործոններիկշռայինգործակիցներնեն:

Ինչպես 8օ-ն, այնպես էլ

որոշման:

Յյ

ն Յշ

գործակիցները ենթակա են

Համաշխարհայինփորձի ե համապատասխանվերլուծությունների հիման վրա հաշվարկվել են այդ գործակիցներիկշռային արժեքները ն ԱՄՆ-ի տեսաբան վերլուծությունիրականացնողների կողմից երկգործոնմոդելի համար առաջարկվել են` -

Ձօ0Հ--03877 ՅւՀ 10736 0-ի համար) Յչչ 0,0579 («2-իհամար) -

Հ0Օրոօ8

ոքճճոթւն

Ճ.ԽԼ., ԷԼքոտոիօոԷ.Լ հ/., 1997, Ը. 107.

Ճարտ

ոգ.

Փու

ճաՇՕՏՕՐՕ

ԸՕԸԼՕՏՈՒԼԻՅ

արտահայտվում են հետնյալ հարաբերակցությամբ՝

Ընթացիկակտիվներ Ընթացիկ պարտավորություններ ՈչՍԱ ընթա

,

թյունը:

ն

.-

-

ա

ո րոնը

ններ

» Ժ

ըն ընթացիկ

պարտավորություններ Պասիվներիհանրագումար (ընդհանուր կապիտալ) "Գ

վերոնշյալ գործակցայինարժեքների` 2 մոդելը կստանա հետեյալ տեսքը Ըստ

Հ

-

03877

-

1,0736 2Կ Է 0,0579 2-շ

(1.3.2)

Անհրաժեշտ է նշել, որ տնտեսավարող սուբյեկտների համար, 0, սնանկացաման հավանականությունըհավաորոնց մոտ 2 սար է 5045-ի: Եթե 2 Հ 0, սնանակացման հավանականությունը փոքր կլինի 5076 -ից, ն այն ավելի է իջնում Հ-ի փոքրացմանը համընթաց: Եթե 2 » 0, սնանկացմանհավանականությունըմեծանում է 5096-ից, ն այն աճում է 2-ի մեծացմանըհամընթաց: Հարկ է նշել սակայն, որ երկգործոնմոդելի հիման վրա դեռես հնարավոր չէ ստույգ կանխատեսել տնտեսավարող սուբյեկտների հավանական սնանկացումը, քանի որ մոդելում հաշվի չեն առնված մի շարք կարնոր այլ գործոններ, որոնց թվին են դասվում ֆինանսական դրության գնահատման ցուցանիշներից` շահութաբերությունը, ակտիվների հատույցը, սեփական ու փոխառու կան այլն: Հաշվարկները ցույց են պիտալներիհարաբերակցությունը տալիս, որ սնանկացման կանխատեսման սխալը երկգործոն մոդելի օգտագործմանդեպքում գնահատվում Է /Ճ2 Հ 0,65 սահմաններում: Ինչպես ԱՊՀ մնացած երկրներում, այնպես էլ Հայաստանում տնտեսավարող սուբյեկտները գործում են այլ պայմաններում, ուստի վերոնշյալ երկգործոնմոդելում ներառված գործակիցները չի կարելի մեխանիկորենօգտագործել,քանի որ այն չի կարող տալ հնարավոր սնանկացմանգնահատմանիրականպատկերը: Բայց, այնուհանդերձ, օգտագործենքայդ մոդելը պարզելու համար, թե ֆինանսատնտեսականինչպիսի վիճակում է գտնվում Հ

Հ

ուսումնասիրվող

տնտեսավարողսուբյեկտընախորդն հաշվետու տարիներին՝ այն ներկայացնելով աղյուսակի (1.3.1) տեսքով:

Աղյուսակ1.3.1 Տնտեսավարողսուբյեկտի սնանկացմանկանխատեսումը երկգործոն2 մոդելի դեպքում

Գ

ն

ա

Գոա

' ոա«198 Բաշ2358

պաձիտալի | ործակիար

32-սնանկացման կանխատեսման

164183

341961

ցու-

237012 491498

առիշըավանակակությւնը

«506

Հ

|

507:

Աղյուսակիցտեղադրելովըստ տարիների 2-ի ն շշ-ի տվյալները (1.3.2) հավասարմանմեջ, կստանանք տնտեսավարողսուբյեկտի սնանկացմանկանխատեսմանցուցանիշը (2), որը նախորդ հավասար է՛- 2485, իսկ հաշվետու տարվա հա

ԱԱՅԱ

-

-

սակ|

Աղյուսակիտվյալներից պարզվում Է, որ տնտեսավարողսուբյեկտի սնանկացմանհավանականությունը նախորդն հաշվետու տարիներին 0,5-ից կամ 5096-ից փոքր է: Բացի երկգործոն մոդելից, է.Ալտմանըառաջարկել է նան տընտեսավարողսուբյեկտներիսնանկացման կանխատեսման հինգծոն 2 մոդել՛, որն ու համտվումէ հետեյալ կշույին գործա

ո

-

ԶՆ-

որտեղ՝

ս

127143.:33)::06

35, ,

|» ազդող

վարկվում են հետնյալկերպ՝ ո՞

'

-

0999)»

8,

Ը.

Ոբատոոօը8... 109.

(133)

գործոնները (ցուցանիշները) հաշ-

Ընթացիկակտիվներ Ընդհանուրկապիտալ(ակտիվներ)

ԽՕԹՃՃԸՑ /Ճ.խ1,

ոքճճիթաա

7`

-

-

րշ

12852

Գարոն

.'

Ճոճւտր

ԸՕՇՐՇՎԵՅՅ

ՓաճոմլԸՇՕԽՕՐՕ

,

շահույթ (մինչն հարկումը) Ընդհանուր կապիտալ(ակտիվներ)

-

կենտրոնացման

Կուտակված (չբաշխված) շահույթ Ընդհանուր կապիտալ (ակտիվներ) Զուտ

)5-

|ա աց 01202 ԱՐԱ 2060) Ոի

Ցուցանիշներիանվանումը

Ն`

Սեփականկապիտալ Ոչ ընթացիկ ն ընթացիկպարտավորություններ Իրացումիցզուտ հասույթ Ընդհանուր կապիտալ (ակտիվներ)

Եթե ստացված 2-ի մեծությունը փոքր է 1,8 արժեքից, կնշանակի տվյալ տնտեսավարող սուբյեկտի սնանկացման հավանականությունը բավականին բարձր է: Եթե 2-ի մեծություննընկած Է ն հավամինչե 2,7-ի սահմաններում, ՀՎ.9-ից Կար նականությունըմիջին իսկ ը Է. Լ

Աաան րի, Ն նբր ոմկած Ն դանի ից մեծ Բիգ երե շը ք ից,շանակի, սնանկաց է -

լ

բ

:

«|

-

,

հավանականությունըշատ փոքր կամ սնանկացում ընդհանրապ ես չկա: : Թեն մոդելն առաջարկված է ունե ցող երկրների համար, այնուհանդերձ այն կիրառենք մո ք ն սիրվող սուբյեկտի Աղյուսակի ելակետայի լները բեր

Գագա ած արարը տնտեսավարողհամար հավանա

Ատե հավաից ա

-ից:

Աղյուսակից տեղադրելով ).. ),, 75, )ո ե )»-ի տվյալները (.3.3) բանաձնի մեջ, ըստ տարիների կստանանք տնտեսավարող սուբյեկտի հնարավոր սնանկացման կանխատեսման ցուցանիշը (2): է 3,315 միավոր, իսկ հաշԱյն նախորդ տարվա համար վետու տարվա համար՝4,158 միավոր: Աղյուսակիտվյալներից հետնում Է, որ ուսումնասիրվող տարիներին տնտեսավարող սուբյեկտի սնանկացման հավանականությունը բավականինփոքր է ն բարձր է սահմանվածնորմայից 2,9 գործակցով: Մոդելում ընդգրկվածգործոններից ամենամեծ ազդեցությունն ընկնում է ակտիվների մեկ միավորի հաշվով ստացէ 15ն որն ըստ

կազմում

ված հատույցի մեծությանը, տարիների կազմել

1,6 միավոր կամ պտույտ:

Աղյուսակ1.3.2

Տնտեսավարող սուբյեկտի սնանկացմանկանխատեսումը հինգգործոն2 մոդելի դեպքում Ցուցանիշներիանվանումը 1-ընդհանուր, կապիտալում

|

(ակտիվներ ընթացիկակւոիվներիբաժինը(7)

կապիտալի (ակտիվների) շահութաբերությունը ըստ կուտակված 0.) ընդհանուր կապիտալի (ակւոիվների) շահութաբերությունըըստ զուտ շահույթի 2.ինդհանուր

|

բաշխված) շահույթի

ՍԱ

Յ

աստանի

||

Նախորդտարի Հաշվետու տարի (առ 01.01.2000թ.) (առ 01.01.2001թ.) 235561

341961 20130 շղլցցյ-

26790 221861

(7) հարաբերակցության գործակիցը 161383

5.ընդհանուր կապիտալի (ակտիվների) շրջանառելիությունը կամ ակտիվների

ԿԱՅ աման կանխատեսման

ցանիշը

ցու-

«46:

ՆՈԹԵՐ

3,315 շատ փոքրէ

սնանկացման հավանականությունը

ԴԵՏ082

191198 80248 91198

(19667

191498

222525.

96"

4,158 շատ

փոքրէ

Անհրաժեշտ է նշել, որ նման մոդելների կազմման հիմքում ընկած է բազմագործոն-կոռելյացիոն մեթոդը, ըստ որի գնահատվում են այդ մոդելում ընդգրկվող համապատասխան ազդող գոր-

ծոնները: 1.4.

Տնտեսավարող սուբյեկտների ֆինանսական առողջացմանուղիները

«Ձեռնարկություններիֆինանսականսնանկացմանմասին» ՀՀ օրենքի համաձայն,ֆինանսականսնանկացումըտնտեսավարող սուբյեկտի անվճարունակությունն է նրա ֆինանսատնտեսական հետագա գործունեության շարունակման առումով":Այսինքն` տնտեսավարող սուբյեկտն այդ պայմաններում չի կարողանում ապահովել պարտադիր վճարումների իրականացում` կապված '

ՀՀ օրենքը «Ձեռնարկությունների ֆինանսական սնանկացման մասին»,

Երնան, 1995, էջ 5:

պետական բյուջեին տրվող հարկատեսակների ու հաստատագրված վճարների, աշխատողներին հասանելիք աշխատավարձի ն կենսաթոշակայինհիմնադրամներիվճարումների ու կրեդիտորական այլ պարտքերի մարումների հետ: Տնտեսավարող սուբյեկտների սնանկացմանառաջնային հատկանիշներից է նան ընթացիկ վճարումներ կատարելու անկարողությունը,այսինքն, երբ ի վիճակի չէ ժամանակին ապահովելուպարտատերերիվճարում ները: Եթե ֆինանսական սնանկացմանեզրին գտնվող տնտեսավարող սուբյեկտը ցանկանում է խուսափել լուծարումից, ապա պարառողջացման անսակա տավորր է ներկայացնել րկայացնել ղջաց ծրագիր՝ րագրր հիմ ք ֆինանսական անձի ընդունելով անձանց,իրավաբանական «Իրավաբանական կարգավիճակ չունեցող ձեռնարկություններին անհատ ձեռնեն ֆինանսական րեցների անվճարունակության : ՀՀ առողջացմանմասին» օրենքի պահանջները Ֆինանսական առողջացման ծրագիր է համարվում պարտատերերի պահանջներիբավարարմաննպատակովիրականացվող պարտապանի (տնտեսավարող սուբյեկտի) ցանկացած վերակազմավորումը, որի արդյունքում պարտապանըչի լուծարվում: Ֆինանսական առողջացման ծրագիրը ներառում է իրականացվող միջոցառումների ուղղությունները` տեխնիկատնտեսական հիմնավորումով ն տնտեսավարող սուբյեկտի ֆինանսատընտեսական գործունեության վերլուծության մասին տեղեկատվական արդյունքներով-Ֆինանսական առոդջացմանծրագիրընան պետք է ներառի՝ 1. ապահովված, չապահովված ն այլ խմբերի պարտատերերին կատարելիք վճարումների կարգը, ժամկետները ն չափը, նրանց պահանջներիդիմաց փոխհատուցումներիկարգը, 2. տնտեսավարող սուբյեկտին (պարտապանին) պարտավորություններիցազատելու, դրանք հետաձգելու կամ վերաձնակերպելու կարգը ն չափերը, 3. տնտեսավարող սուբյեկտի (պարտապանի) վճարունակությունը վերականգնելու համար նախատեսված միջոցառումների -

(սնանկացման)

'

Հայաստանի Հանրապետությանպաշտոնական տեղեկագիր,թիվ 2, 3: 1997, էջ փետրվարի, Նույն տեղում, էջ 21:

բովանդակությունը ե իրականացման(կազմակերպչական, կառուցվածքային,իրավաբանական,ֆինանսական, տեխնիկականն աշխատանբային)ժամկետները, 4. պարտապանինպատկանողգույքի վաճառքի կարգը ն դրանից ստացվելիք եկամուտների օգտագործումը նրա գործունեության շարունակման դեպքում` պարտատերերիպահանջների բավարարման հնարավորություններիավելացման հիմնավորումները հաշվի առնելով, 5. այդ ծրագրի կատարման համար անհրաժեշտ ղեկավարի, մասնագետներիվարձատրության ու վարչական ծախսերի փոխհատուցման կարգը ն չափերը: Տնտեսավարող սուբյեկտի ֆինանսական առողջացման գծով միջոցառումներիանցկացմանարդյունավետության բարձրացման նպատակով խիստ անհրաժեշտ է ցոռժարարության (բիզնես) ապյանիկազմումը` նախօրոք մշակված մեթոդական ցուցումների հիման վրա: Գործարարության պլանը համարվում է ամփոփ պաշտոնական փաստաթուղթ: Նրա կազմման համար անհրաժեշտ է տվյալ տնտեսավարող սուբյեկտի նկատմամբ իրականացնել մանրակրկիտուսումնասիրություն ե հավաքել բավականաչաւի հավաստի տեղեկատվություն: Միաժամանակ,գործարարության պլանի ծավալը` կապված տնտեսավարող սուբյեկտի գործունեությանզարգացման կոնկրետ նպատակներիու խնդիրների հետ, կարող է փոփոխվել, ուստի նպատակահարմարէունենալ գործարարությանմիննույն պլանի երկու տարբերակ: Առաջին տարբերակը տնտեսավարող սուբյեկտի անցյալ, ներկա ն ապագա գործունեությանփոխկապակցվածնպատակների, է, որը ներկայացվումէ պաշտոխնդիրների ամբողջականությունն նական փաստաթղթի ձեով: Տնտեսավարող սուբյեկտին ե նրա հետ որոշակի գործունեություն իրականացնող գործընկերներին, ներդրողներին ն բաժնետերերին այն անհրաժեշտ է ընդհանուր նպատակները պարզաբանելու նե նրա կիրառման արդյունավետությունը հիմնավորելու համար: Երկրորդ տարբերակը տնտեսավարող սուբյեկտի ղեկավարի, գործունեությանիրականացմանծրագիրը մշակողների ն. խորհըրդատուների խմբի համար ամենօրյամի փաստաթուղթէ, որում ներառվում է աշխատանքների հաջորդական կատարմանն. տեղե-

կատվությանամբողջական նյութը: Այս տարբերակը կրում է «Աշխատանքայինգործարարության պլան» անվանումը ն հնարավորություն է տալիս ավելի խոր հասկանալ առաջին տարբերակի կարեորությունը,նախապես ճանաչել ն գնահատել գործունեության իրականացմանռիսկի երկու հիմնական տեսակները՝ ներքին (վերահսկելու հնարավորությունը) , արտաքին (կապված տնտեսական համակարգի ն օրենսդրականդաշտի հետ), որոնց մասին կխոսվի հետագա շարադրանքում: Գործարարությանպլանը նախաներդրումայինփուլի անբաժանելի մասն է հատկապես տնտեսավարմաննոր պայմաններիփուլում գտնվող երկրների համար: Այդ պլանն արժեքավոր փաստաթուղթ է տնտեսավարող սուբյեկտների համար նոր գործունեություն իրականացնելուկամ սնանկացումիցխուսափելու առումով: Թեն գործարարության պլանն «ազատ ստեղծագործության» ներկայացվումեն է', այնուհանդերձդրան ամփոփ փաստաթուղթ է որոշակիպահանջներ.պլանում պետք արտահայտվածլինեն` թողարկվող արտադրանըստ տեսականու (ասորտիմենտի) ն դրանց փոփոխությունը, քի գների մակարդակը սպառողներիտեսակը ն դրանց գնողունակությանմակարդակը, դիրքը, շուկայի աշխարհագրական մրցունակությանվերլուծությունը, ներկայացվող արտադրական ծրագիրը ն շրջանառության ծավալի, ինքնարժեքի, շահույթի ու շահութաբերությանտեսակների հաշվարկները, ե կազմակերպականպլանը (գովագդաշուկայավարության յին աշխատանքներիիրականացում, նորամուծություններինծանոթանալու նպատակով մասնագետներիհամար դասընթացների կազմակերպում նայլն), ներդրումայինռիսկը, ֆինանսականպլանը: պլանը կազմվում է հատուկ մշակված ձնով», Գործարարության որի 1-ին բաժնում տեղեկություններեն տրվում սնանկացմանենթակատնտեսավարող սուբյեկտիընդհանուր բնութագրի մասին: -`

-

-`

-.

-.

-`

-.

-.

պլան (մեթոդականձեռնարկ),Երնան, 1999, ' Գործարարության 240. Ը... Ղոօքրտ ՓատուԸօտ (7ՎՇՇԷ0ՇՈօՇօ686), թճքոււ: Ը.

էջ6:

Այսինքն` նշվում են նրա անվանումը, իրավաբանական ն հեռախոսային հասցեն, բանկային ռեկվիզիտները, վերադաս կազմակերպություններինենթակայությունը, գործունեությանհիմնական տեսակը, կազմակերպաիրավականձնը, ինչպես նան սեփականության, ձեր միաժամանակ ցույց տալով նրա մասնակցության բաժինը պետական բյուջեի եկամուտների կազմավորման գործում: Բացի վերոնշյալներից, ընդհանուր բնութագրում նշվում են նան նրա գրանցմանամսաթիվը, ամիսը ն տարեթիվը,գրանցման վկայականիհամարը, այն մարմնի անվանումը, որտեղ իրականացվել է գրանցումը, հարկային տեսչության հասցեն, գծապատկերի տեսքով տրվում է կազմակերպականկառուցվածքը ն դրան դուստր նում ներառված բոլոր ստորաբաժանումների ընկերություններիանվանումները: Տնտեսավարող սուբյեկտի ընդհանուր բնութագրի վերջում տրվում են պաշտոնատար անձանց մասին տեղեկություններ՝նշելով ազգանունը, անունը, հայրանունը,տարիքը, կրթությունը,մասնագիտությունը ն որակավորումը, տվյալ վայրում աշխատանքային ստաժը, նախկինումառնվազն երեք վայրերում նրա զբաղեցրած պաշտոնները: Գործարարությանպլանի 2-րդ բաժնում տրվում են ֆիճանսական առողջացման ծրագրի մասին համառոտ տեղեկություններ, որոնք պետք է հնարավորություն ստեղծեն վերականգնելու տընտեսավարող սուբյեկտների վճարունակությունը ն դրանով իսկ ապահովեն նրա արդյունավետ գործունեությունը: Այս բաժնում ցույց են տրվում գործարարության պլանի իրականացման ժամկետներն ըստ ամիսների ն պետության ու այլ ներդրողների կողմից տրամադրվող ֆինանսական միջոցների ընդհանուր գումարն ու դրանց հետ վերադարձման ժամկետները: Բերվում են նան տվյալներ, որոնք բնորոշում են գործարարությանպլանի իրականացման գործընթացում ստացվող ֆինանսական արդյունքները: Դրանց հիման վրա որոշում են, թե ինչ չափով կարող են մարվել ժամկետանց կրեդիտորականպարտքերը, ավելացվել տնտեսավարող սուբյեկտի տնտեսական միջոցները (ակտիվները) նայլն: Եթե տնտեսավարողսուբյեկտը պետականէ, ապա այս բաժնում նշվում են այն կազմակերպություններիանվանումները (համապատասխան ռեկվիզիտներով), որոնց միջոցով կարող է իրակա22

նացվել նպատակայինֆինանսավորում: Գործարարությանպլանի 3-րդ բաժինը վերաբերում է տնտեն սավարող սուբյեկտի ֆեճանսական դրության վերլուծությանը անմիաժամանակայն պատճառներին,որոնք նպաստել են նրա Այս բաժնի առաջին մասում արտացոլվումեն վճարունակությանը: տնտեսավարող սուբյեկտի հաշվապահականհաշվառման վարտնտեսամանը վերաբերող հարցերը: Այսինքն` իրականացվող էությունը համապատասխանումէ արկան գործառնությունների դյոք իրականությանը,ն, արդյոք, այդ սուբյեկտի ենթակայության համատակ գտնվող ունեցվածքը (գույքը) սահմանվածնորմերին պատասխան է գնահատվում, թե ոչ` ելնելով հաշվապահական հաշվառման ն հաշվետվություններիվարման գծով գործող հիմնադրույթներիպահանջներից:Կարնոր է նան ցույց տալ իրացումից հասույթի, հիմնական միջոցների ամորտիզացիայի, ոչ նյութական ակտիվների, փոքրարժեք ու արագամաշ առարկաների մաշվածությանգումարներիորոշման իրականլինելը: Այս բաժնի երկրորդ մասում ամփոփ աղյուսակի տեսքով տըրվում են տնտեսավարող սուբյեկտի ֆինանսականցուցանիշները` համապատասխանվերլուծություններովն դրանցից բխող հետնություններով: Աղյուսակում բերվում են 4 խումբ գործակիցներ ն (կայունության,գործարար ակտիվության, իրացվելիության շաՅ հութաբերության),որոնք հաշվարկվում են հիմնականում տարվա համար: են Գործարարության պլանի 4-րդ բաժնում առաջարկվում անվավճարունակությանվերականգնմանգժով միջոցառումների նացանկն տնտեսավարող սուբյեկտի տնտեսական գործունեուցուԹյան արդյունավետությանապահովմանհամար մեթոդական ցումներ Դրանք ներկայացվում են աղյուսակի տեսքով` որպես գործարարությանպլանի հավելվածներից մեկը: Աղյուսակում տրվում են առաջարկվող միջոցառումների անվանացանկը, դրանց իրականացմանժամկետներն ու պահանջվող ֆինանթվին են սական միջոցների գումարի չափը: Այդ միջոցառումների դասվում`տնտեսավարողսուբյեկտիղեկավար անձնակազմիփոփոխությունը, տնտեսականմիջոցների գույքագրումը,դեբիտորական պարտքերի կարգավորումը, արտադրությանն իրացման վաճառքը կամ ծախսերի իջեցումը, անավարտ շինարարության

դրանց վերսկսումը,ավելցուկ կամ չօգտագործվողնյութերի,սարքավորումների ն պահեստում գտնվող պատրաստի արտադրանքի վաճառքը(իրացումը),արտադրության ավտոմատացումը, մեՔենայացումըն առաջավոր տեխնոլոգիաների արմատավորումը, աշխատանքի կազմակերպմանկատարելագործումը,հնացած հիմնական միջոցների փոխարինումըավելի ժամանակակից ու

կատարելագործված միջոցներով Լ.այլն: Գործարարության պլանի 5-րդ բաժինը վերաբերում է շուկայր ու Ուսումնասիրությանն մրցակցությանը,որտեղ շուկան բնութագրվում է տարբեր տեսանկյուններից, այդ թվում` շուկայի մուտքիՍելքի արգելքները(օրենսդրականարգելքներ, մեծածավալներդրումներ,բարդ տեխնոլոգիաներ), շուկայի տարողությունը ն իրավիճակային շահավետության -

-

աստիճանը,

շուկայում արտադրանքի իրացման գծով գործող ն ենթադրվող գները, շուկայի կարգավիճակը(մրցակցային, մենաշնորհային ն -

-

այլն),

շուկայում արտադրողների,մատակարարների, սպառողների ազդեցությունը, շուկան բնութագրողորակական ե քանակական այլ ցուցանիշների ազդեցությունը: Այս բաժնում, ինչպես ասվեց, նշվում են նան շուկայի մրցակցությունը բնորոշող գործոնները,որոնք բաժանվում են երկու խմբի 1. շուկայում տվյալ արտադրանքը կամ ծառայություննառաջարկող սուբյեկտներիմիջն մրցակցայինգործոններ(մրցակիցների քանակը, խտությունը,նոր մրցակիցներիմուտքը տվյալ շուկա ն դրանից դուրս գալը), 2. շուկայում տվյալ արտադրանքի կամ ծառայությանմրցակցային գործոններ: Շուկայում գործող տնտեսավարող սուբյեկտներիմասինտեղեկություններն(տնտեսավարող սուբյեկտի անվանումը,թողարկած արտադրանքի ծավալը, ինչպես նան. շուկայում տնտեսավարող բոլոր սուբյեկտներիարտադրանքներիծավալում ունեցած բաժինը) ամփոփ ներկայացվումեն աղյուսակով՝ հավելվածի տեսքով: -

-

Վերլուծությանարդյունքում կատարվում են հետնություններ շուկայում ներկայացվածարտադրատեսակներիիրացմանհամար: Գործարարության պլանի 6-րդ բաժինը ներառում է էռնտեսավարող սուբյեկտի գործունեությունը ջուկայավարության ոլորտում Ժամանակակիցշուկայավարությունը շուկայի ուսումնասիրման, պահանջարկի ձնավորման ու խթանման, արտադրական գործընթացների բոլոր փուլերի վրա շուկայական գործոնների հաշվառման, ապրանքներըմինչն վերջին սպառողին հասցնելու, ապրանքներիայդ շարժը կարգավորելու, արտադրությանն շրջանառության ֆինանսական ապահովման, գնագոյացման, վերահսկողության, գովազդի Է միջազգային գործունեության համալիր միջոցառումներեն: Այս բաժնում պետք է հատուկ նշվեն շուկայավարությաներկու հիմնական ուղղությունները՝ 1. տնտեսավարող սուբյեկտների ապրանքների շուկայի վերլուծական գործունեությունը (շուկայավարության հետազոտու-

թյուն),

մրցակցային պայմաններում տնտեսավարող սուբյեկտների ապրանքների ն ծառայություններիիրացման շուկայի հետ կապված գործունեությունը: Կառավարման առաջատար տեսաբաններից մեկը` Պիտեր է. «Շուկայավարությաննպատակն է Դրակերը, այս առումով նշել ստեղծել իրացմանգծով նպաստավոր այնպիսի պայմաններ,այնքան լավ ուսումնասիրել ու հասկանալ հաճախորդներին,որ ապրանքը կամ իրականացվող ծառայությունըիր որակական հատկանիշներով համապատասխանի վերջինիս պահանջներին ե շուտ կարողանագտնել իր գնորդին՛»: Գործարարությանպլանի այս բաժնում տրվում է նան ապրանքի վաճառքի իրականացմանռազմավարությաննկարագիրը:Այստեղ նշվում է, թե տվյալ ապրանքատեսակըինչ ծավալով Լ ինչպիսի ուղղություններովէ իրացվելու: Գործարարության պլանի 7-րդ բաժինը վերաբերում է արտադրականծրագրերի մշակմանկարգին, որն անվանվում է «Առտադրության այան». Վերջինիս մշակման անհրաժեշտությունը պայմանավորվածէ տնտեսավարող սուբյեկտի տնտեսական գործունեության ապահովման ն ռիսկայնությաննվազեցման հետ: Այս 2.

'

Գործարարությանպլան (մեթոդականձեռնարկ), էջ 27:

բաժինը կազմելիս տրվում

ները՝

են

հետնյալ հարցերի պատասխան-

ներառում է ֆինանսականմի շարք փաստաթղթեր` եկամուտներին ծախսերի ամփոփ հաշվեկշիռը (եկամուտները, ծախսերը, համախառն շահույթը, իրացումից շահույթը, հարզուտ շահույթը), վճարումները, կային դրամականմուտքերը ն ծախսերը, ֆինանսականպլանը՝ ըստ աղբյուրների(սեփականֆինանսավորմանմիջոցներ,վարկեր, ներդրումներ), դրամականմիջոցներիօգտագործումը: -

արտադրական ներքին հզորություններով ապահովվածության չափը, ապրանքատեսակներիարտադրությանպայմանները, հումքի, նյութերի, սարքավորումների ն նյութական այլ ակտիվների ձեռքբերման աղբյուրը ն անհրաժեշտ չափը, արտադրական ն շրջանառության փուլերի ժամկետային ինչպիսի հաջորդականությունէ սահմանվելու ապրանքների արտադրման ու իրացման համար, ինչպիսի տեխնոլոգիայով, որքան, ինչ որակի ն քանակի են արտադրվելու ապրանքատեսակները, ինչպիսի դժվարություններ կարող են առաջանալ իրականացվող բոլոր տեսակի գործառնություններում: Այս բաժնում անհրաժեշտ է հատուկ ուշադրություն դարձնել ինչպես արտադրական, այնպես էլ վերադիր ծախսերի հաշվառմանը, ակտիվների գնահատմանըն վերլուծությանը: Պետքէ վերլուծության ենթարկվենհետնյալ ցուցանիշները՝ 1. ոչ ընթացիկ ն ընթացիկ ակտիվների, աշխատուժի, հաստատուն, փոփոխական ն վերադիր ծախսերի մակարդակները, դրանց փոփոխման օրինաչափությունները, ֆինանսատնտեսական գործունեության կարգավորման ընթացիկ ն ռազմավարական (հեռանկարային)նպատակները, 2. արտադրական հզորությունների օգտագործման, ծանրաբեռնվածության, տեխնոլոգիայի արդիականության ն նորացման -.

-

-

-.

-

-.

-`

1.4.1.

-

-

աստիճանները, 3.

արտադրողականությանմակարդակը ն

դրա

բարձրացման

ուղիները, 4. ապրանքանյութականպաշարների ձեռքբերմանգծով հնա-

րավոր մատակարարների գործունեությունը, 5. երկարատն ներդրումների ծավալը ն դրա արդյունավետու-

թյունը:

Գործարարությանպլանն ավարտվում է 8-րդ բաժնով, որտեղ ամփոփվում են նախորդ բաժիններում կատարված վերլուծությունների ն ուսումնասիրություններիարդյունքները. այն անվանվում է ««ինանսական ալլան»: Այս բաժիննամբողջականտեսքով

Ֆինանսականպլանի կազմմանհամառոտ նկարագիրը

Ֆինանսական պլան կազմելիս անհրաժեշտ է անդրադառնալ ամբողջականնկարագրմանը՝ հետնյալ բաժինների' հաշվարկմանսկզբունքների, ծախսերի, եկամուտների, ֆինանսականհաշվետվությունների, անվնաս գործունեության (զրոյական շահույթի) վերլուծու-`

-

-

-

-

թյան,

գործակցայինվերլուծության: պլանի արդյունավետության սկզբունքների բաժնում հաշվարկման Ֆինանսական պլանի են ֆիռանսականհաշվարկներիկատարմանսկըզարտացոլվում առանձնաբունքները, որոնք բխում են տվյալ գործարարության դաշհատկություններից,գործող օրենսդրական,նորմատիվային տերից ն էական նշանակությունունեցող այլ գործոններից:Այս բաժնի նպատակն է հնարավորին չափ իրական դարձնել գործարարության ֆինանսականնկարագիրը, որով էլ կարնորվում է բաժնի դերը: Բաժնում ներառվում են հետնյալ ենթաբաժինները` վճարումներիկատարման արժույթները (ԱՄՆ դոլար, գերմանական մարկ, դրամ ն այլն). ըստ որում ներքին շուկայում -`

-

լարտադրանիրականացվողֆինանսականգործառնությունները ն քի իրացում, նյութերի ձեռքբերում,սեփական(բաժնետիրական) փոխառու կապիտալի ներգրավում, ծառայություններիդիմաց վճարումներ ն այլն) անհրաժեշտ է ներկայացնելազգայինարժույպլան (մեթոդականձեռնարկ),էջ 93: Գործարարության

թով: Ներմուծման-արտահանման, սեփական ն փոխառու միջոցների ներգրավման, արտաքին շուկայի հետ կապված այլ գործառնություններն անհրաժեշտ է ներկայացնելարտասահմանյան ազատ փոխարկելի արժույթով` մասնավորապես ԱՄՆ դոլարով կամ գերմանականմարկով: Գնաճը, որը տնտեսությունը բնութագրող մակրոտնտեսական կարնորագույնցուցանիշներից մեկն է. առանց դրա ազդեցությունը հաշվի առնելու` ֆինանսականցանկացած պլան թերի հիմ երցվում կլինի: Ինչպես գիտենք, գնաճի հաշվարկման րկ իմք է վերցվ -

«րերի Հարկերը, տուրքերը

որ, սպառողականամփոփ

հատկացումները, որոնց դերը բավականաչափ մեծ է, քանի որ հնարավոր ներդրողներին ծանոթացնում է տվյալ երկրում գործող հարկային դաշտին, հարկատեսակներին, հարկման մեխանիզմներին, հարկային արտոնություններին Ա հարկերի հետ կապված այլ տեղեկություններին: Պլանի ֆինանսավորմանպայմանները,ըստ որի մշակվում է որոշակի նպատակների (գործարարության հիմնադրում, դրա առողջացում, ընդլայնում ե այլն) իրականացման հաճար ֆինանսական ճիջոցների ներգրավում սեփական ն փոխառու կապիտալի հաշվին: Ֆինանսական միջոցների վերագնահատման (դիսկոնտի) գործակիցը, որի որոշումը ն հաշվարկներում դրա օգտագործումը կարնոր նշանակությունունի գործարարության իրական պատկերի նկարագրման համար, որը հիմնված է փողի ժամանակային արժեքի տեսության վրա: Կան վերագնահատման (դիսկոնտի) գործակցի (Վ.) որոշման բազմաթիվ մեթոդներ,որոնցից խորհուրդ է տրվում օգտագործել հետնյալ բանաձնը՝ ն այլ

-

-`

-

կտրվածքով ավելի վաղ, քան ստացվում են այդ ներդրումների արդյունքները ն, որոնց անվանական արժեքներըչեն համընկնում դրանց իրական արժեքներիհետ: Հաշվարկման իրական այլ սկզբունքները, որոնք անհրաժեշտ է օգտագործել. 1. արտադրանքի (աշխատանքների, ծառայությունների) իրացումից նախատեսվող վճարումների պայմանները (փաստացի տեսակարար կշիռը տվյալ ժամանակահատվա-

ն նննրի ում),

նյութերի ն այլնի դիմաց վճարումների պայմանները (փաստացի վճարումների տեսակարար կշիռը տվյալ ժամանակահատվածում): Ֆինանսական պլանում իր էությամբ կարնոր է ժայխսերիբաժենը: Այստեղ անհրաժեշտ է մանրամասն նկարագրել ծախսային բոլոր ուղղությունները, դրանց ձակարդակը ն որոշման մեխաժամանակ ցանկալի է օգտանիզմները: Ծախսերի հաշվարկման գործել մի քանի տարբերակներ` վատագույն (ծախսերի բարձր մակարդակ), լավագույն (ծախսերի ցածր մակարդակ) ն միջին (ծախսերի առավել իրական կամ միջին ճյուղային մակարդակ): Այնուհետն, վերլուծելով տվյալ գործարարությանառանձնահատկությունները ե արտադրանքիիրացմանկազմակերպմանհնարավորությունները, հարկ է ընտրել ծախսերի հաշվարկմանիրական տարբերակը: Ֆինանսական պլանի ծախսային մասն ավելի արհամար անհրաժեշտ է այն բաժանել հետնյալ մասերի կապիտալ ծախսեր, ուղղակի (փոփոխուն) ծախսեր, անուղղակի (հաստատուն կամ վերադիր) ծախսեր: Պլանի իրականացման կապիտալ ծախսերն ուղղվում են ոչ ընթացիկ ակտիվների գծով, այդ թվում` հիմնական միջոցների ձեռքբերման, դրանց կապիտալ վերանորոգման, նան` արտադրության վերակառուցմանն վերազինման համար: Այս ծախսերի առանձնահատկություննայն է, որ պահանջում է հետգնման երկար ժամկետ(ամորտիզացվում են տարիներիընթացքում): Ուղղակի (փոփոխուն) ծախսերն այն ծախսերն են, որոնց մեծությունը միավոր արտադրանքիվրա մնում է նույնը՝ անկախ ար2.

տահայտիչ դարձնելու -.

-

-.

Վ.»

որտեղ՝

է--

--

«

(1Մ

ան

ըներդրվող սկզբնականգումարն է,

ն բանկայինտոկոսադրույքնէ,

ներդրմանժամկետն է: Այս գործակցի օգտագործումը հատկապեսկարնորվում է երկարաժամկետծրագրերի իրականացման ժամանակ, երբ ներդրումները կատարվում են տվյալ պահին կամ ժամանակային է-- ն

տադրության ծավալների փոփոխությունից:Ուղղակի ծախսերը յուրաքանչյուր արտադրատեսակի միավորի համար կազմվում են առանձին: Այն հիմնականում ընդգրկում է հետնյալ ծախսային

հոդվածները.

արտադրության անձնակազմի աշխատավարձըսոցիալական ապահովագրությանհատկացումներով, նյութերը (հումք ն նյութեր, գնովի կիսապատրաստուքներ, համալրող շինվածքներ ն դետալներ, վառելիք, տարա ն տարանյութեր, պահեստամասեր, շինանյութեր,գյուղատնտեսական նշանակության նյութեր, վերամշակման հանձնված նյութեր ն այլ -

-

նյութեր),

ների բարձր մակարդակ)ն միջին (եկամուտների առավել իրական կամ միջին ճյուղային մակարդակ): Այնուհետն, վերլուծելով տվյալ ե արտադրանքի գործարարության առանձնահատկությունները իրացման կազմակերպմանհնարավորությունները, հարկ է ընտրել եկամուտների հաշվարկման իրական տարբերակը: Ֆինանսական պլանի եկամտային մասն ավելի արտահայտիչ համար անհրաժեշտ է այն բաժանել հետնյալ հոդվածների եկամուտներ գործառնականգործունեությունից, եկամուտներ ֆինանսական գործունեությունից, եկամուտներ ներդրումայինգործունեությունից: Ֆինանսական պլանի ֆինանսական հաշվետվությունների բաժինը բաղկացած է երեք հիմնականհաշվետվություններից՝ հաշվեկշիռ, ֆինանսական արդյունքների մասին հաշվետվություն, դրամական հոսքերի մասին հաշվետվություն: Թվարկված հաշվետվություններնանհրաժեշտէ կազմել տվյալ երկրում ընդունված հաշվապահական հաշվառման հիմնական սկզբունքներից ելնելով, որոնք կարող են տարբերվել հաշվապահական հաշվառման միջազգային չափանիշներից: Այժմ Հայաստանում գործող հաշվապահական հաշվառման սկզբունքները համապատասխանեցվելեն միջազգային չափանիշներին, որոնք աստիճանաբար բարելավում են երկրի ներդրումայինմթնոլորտը: Տնտեսավարող սուբյեկտի անվնաս գործունեության (զրոյական շահույթի) վերլուծությունը ֆինանսականպլանի բաղկացուցիչ կարնոր մասերից մեկն է. այն ցույց է տալիս տվյալ արտադրանքի (աշխատանքների,ծառայությունների)իրացման այն ծավալը, որն ապահովում է նրա անվնաս գործունեությունը:Վերջինս հաշվարկվում է հետնյալ բանաձնի հիման վրա՝

դարձնելու

-

-

-

ուղղակի այլ ծախսեր: Անուղղակի (հաստատուն կամ վերադիր) ծախսերնայն ծախսերն են, որոնք արտադրությանծավալներից կախված միավորի վրա փոփոխվում են (արտադրությանծավալների մեծացումը բերում է միավոր արտադրատեսակիվրա անուղղակիծախսի իջեցման): Անուղղակիծախսերըհաշվարկվումեն որոշակի ժամանակաշրջանի (մասնավորապես մեկ տարվա) համար: ծախսերում հիմնականում ընդգրկվում են հետնյալ ծախսային -

Անուղղակի

հոդվածները՝

կառավարմանծախսեր (աշխատավարձսոցիալական ապահովագրությանհատկացումներով,կապ, կոմունալ ծառայություններ, էլեկտրաէներգիա,փոստ, գործուղումներ ն այլն), արտաարտադրականծախսեր (տարածքի, սարքավորումների վարձակալության,հիմնական միջոցների վերանորոգման ն -

-

այլն),

շուկայավարության ծախսեր (գովազդ, շուկայում ապրանքների առաջխաղացմանն ուղղված միջոցառումներ, իրացման ծախսեր նայլն), անուղղակիայլ ծախսեր: Ֆինանսական պլանի հաջորդ կարնոր բաժինը ծ/ամուտների բաժինն է, որտեղ նկարագրվումեն եկամուտներիկազմավորման բոլոր աղբյուրները (ուղղությունները), դրանց մակարդակը ն որոշման մեխանիզմները:Եկամուտներիհաշվարկմանժամանակ նույնպես ցանկալի է օգտագործել մի քանի տարբերակներ`վատագույն (եկամուտներիցածր մակարդակ),լավագույն (եկամուտ-

-

-

-

-

է

գ«ԾՀՈՒ«ԾՀԱՀՇ,

(1.4.2) որտեղ՝ Գ-ն միավոր արտադրանքի (աշխատանքի,ծառայության)գինն Ծ-ն

միավոր արտադրանքի (աշխատանքի, ծառայության) զրոյական շահույթ ապահովող ծավալն է, Ու»-ն միավոր արտադրանքի (աշխատանքի, ծառայության) վրա կատարվող ուղղակի ծախսերն են,

ա-ն

որոշակի ժամանակաշրջանումկատարվող անուղղակի ծախսերն են, Շ-ն շահույթն է (անվնաս գործունեության վերլուծությանժամանակ այն հավասարեցվումէ 0-ի): Զրոյական շահույթ (Շ»0) ապահովող միավոր արտադրանքի (աշխատանքի,ծառայության) ծավալը կարելի է հաշվարկել հետնյալ բանաձնով, որը վերը բերված (1.4.2) բանաձնիցստացվող է` արտահայտությունն

ԱաՀԳ»«Ծ-ՈՒչ«

որտեղից՝

Ծ»

Գ

Ծ

ՀԾ(Գ-ՈՒ),

(1.4.3)

Աչ -ՈՒչ

444) ո

Տնտեսավարողսուբյեկտի անվնաս գործունեությանվերլուծությունն ավելի պատկերավոր է գծապատկերային(1.4.1) արտացոլման դեպքում: Արտադրանքի (աշխատանքի, ծառայության) վրա կատարվող ուղղակի ծախսերի կարեոր առանձնահատկությունն այն է, որ դրանք, անկախ արտադրության ծավալներիփոփոխությունից, միավորիհաշվով մնում են անփոփոխ:

հայտում է միավոր արտադրանքի ն ուղղակի ծախսերի մեծությունների միջե կախվածությունը": Որքան մեծ լինի ուղիղ գծի ն ուղղակի ծախսերի կազմած անկյունը, այնքան այն նպաստավոր կլինի տնտեսավարող սուբյեկտի համար, քանի որ միավոր արտադրանքի հաշվով ոչ մեծ չափով ուղղակի ծախսերը կապված են փոքրածավալ ընթացիկ ակտիվների (շրջանառու միջոցների) օգտագործման հետ ն պայմանավորվածեն ավելի շատ շահույթի ստացմամբ: Անուղղակի ծախսերի կարեոր առանձնահատկություննայն է, որ դրանք արտադրանքի (աշխատանքի, ծառայության)միավորի հաշվով փոփոխվում են` կախված արտադրության ծավալների փոփոխությունից, սակայն դրանց ընդհանուր գումարը, անկախ արտադրության ծավալների փոփոխությունից,մնում է հաստաձախսերի գծապատկերը(7:42) կունե

ԱԱ

Ի

`

Անուղղակիծախսեր, հազ. դրամ

Ուղղակիծախսեր, հազ. դրամ

-Վ

|

' :

--

6000--

4000-Ի

ննա,

«աաա

Գծ. 1.4.1.

մ

ոն

ի

լ

այը,

հազ,

ծիավոր

ուղիներից յուրաքանչյուրն

|

| Յ

Արտադրությա ծա-

վալը, հազ. ձիավոր

Անուղղակիծախսերի ն արտադրության ծավալիկախվածությանկապը որ

են 2400

արտա-

են մնում արտա-

ն

դրությանծավալի աճման կամ նվազման դեպքում: '

մԱ

ծաԳծապատկերից երնում է, անուղղակիծախսերը հավասար է Արտադրության հազ. դրամի անփոփոխ(հաստատուն)

Ուղղակի ծախսերին արտադրությանծավալի կախվածության կապը

Գծապատկերում1, 1,

|

լլ

Գծ. 14.2.

աա

աԼ 00

|

:

ՌքճԲ-ՄԼ

ՇՐՕցլօ8օի.

ՓԽ

ՈՕ

հ/., 2000, ւ

ԽՇՒՏՃԻԿՏԱՆՐՄ.

ՃԱՀՕԻՓԻԼ/

6.

13.

Աօր, քեր. ԷԸ.

Ուղղակի (փոփոխուն) ն անուղղակի (հաստատուն կամ վերադիր) ծախսերի փոխկապակցությունըարտադրության ծավալի փոփոխության դեպքում ավելի հստակ պատկերացնելու համար ներկայացնենքաղյուսակի տեսքով: Աղյուսակ 1.4. Արտադրությանծավալի փոփոխությանդեպքում ուղղակի ն անուղղակի ծախսերիբնույթը

ողակի Հորոնը ընդհանուր Արազ (Գումարային) Աաղունքի ընդհանուր (զումարային) Ո

ս "

ր

ավա

աճում

է

մեծանում

են

են փոքրանում

նվազում է

Ուղղակի

Անուղղակիծախսեր

հաշվով

|

հաշվով

`

եկ անիուիոխ անչիուիոխ փոքրանում մեծանում են անփոփոխ անւիուիոխ

անուղղակի ծախսերի հիման վրա ստացվող ընդ(1.4.3) արտահանուր(զումարային) ծախսերիզծապատկերն հայտվում է հետնյալ տեսքով. ն

տանքի, ծառայության) իրացման ծավալների հետ ունի ուղիղ համեմատական կախվածություն: Արտադրանքի (աշխատանքի, ծառայության) իրացումից ստացվող եկամուտների (հասույթի) զծապատկերը կարելի է ներկայացնելուղիղ գծի տեսքով, ընդ որում այդ զծի կազմած անկյունն աբցիսների առանցքի հետ ավելի մեծ կլինի ընդհանուր ծախսերի զծապատկերի կազմած անկյան հետ համեմատած (շահավետ գործարարությունը ենթադրում է եկան մուտների ծախսերի դրական տարբերություն): Եկամուտների (հասույթի) ն ընդհանուր ծախսերի գծապատկերներիհամադրումը կունենա հետնյալ տեսքը. Ընդհանուրծախսեր, հազ. դրամ

ձ

Եկամուտներ (հասույթ)

ՒՀՎԱՅԱՎԱՑ

ԱՎ ՄԱՂ

ՀԱՀՎԿԱԱԱԱՎԱԱՎ

ԿՈԱՎ ՎԱՆԱ

ՎԱԱ

ՎԱՎ

ԱՎԱՆ

Ա

ԿԱա

Կանա

այ

է2

Ընդհանուր ծախսեր

մ

Ընդհանուր (զումարային)ճախսեր, հազ. դրամ

Ա

9600.

ՌՒդղակիծախսեր

|

7200.

|

լ

4800---

: լ

Գծ. 1.4.3.

յ շ

լ

լԱրտադրության ծա-

Անճուղդակի ծախսեր

Գծ. 1.4.4.

վալը հազ. միավոր

Ընդհանուր (գումարային) ծախսերին արտադրության ծավալի կախվածությանկապը

Գծապատկերից պարզվում է, որ ուղղակի Ա անուղղակի ծախսերի գծով ընդհանուրծախսերը կազմել են մոտ 7200 հազ. դրամ: Այժմ անդրադառնանքմիավոր արտադրանքի (աշխատանքի, ծառայության) իրացումից ստացվող եկամուտները (հասույթը) բնութագրող զծապատկերին(1.4.4): Այն արտադրանքի (աշխա34

լ

ՈՒղղակիծախսեր

լ

|

Անուղղակիծախսեր -

Արտադրությանծավալը,հազ. ձիավոր

Ընդհանուր (գումարային) ծախսերի,արտադրության ծավալի ն եկամուտների կախվածությանկապը

Ընդհանուր (գումարային) ծախսերի ն եկամուտների ուղիղների կետը (Ա) ցույց է տալիս իրացման այն ծավալը, որն է տնտեսավարող սուբյեկտի անվնաս գործունեությունը: Այդ կետից ներքն ընկած հարթությունում տնտեսավարող գիծն եկասուբյեկտի գործունեությունը վնասաբեր է (եկամուտների զծից ավելի վեր է ընկած), իսկ վերն մուտների գիծը ծախսերիգծից ավելի վեր է ընկած): հատման

ապահովում

(ծախսերի

շահութաբեր

Գլուխ

Ռիսկի գնահատումը 2.1.

ն

Ռիսկիտեսակներըն դրանց վերլուծության ընդհանուր սկզբունքները

-

Շուկայական տնտեսավարման պայմաններում մեծապես կարեորվում է ռիսկի գործոնը, առանց որի անիմաստ ն նույնիսկ վտանգավոր է տնտեսական գործունեության իրականացումը: Ռիսկը տնտեսավարող սուբյեկտի հավանական կորուստների մեծությունն է` կապված չստացված եկամուտների լրացուցիչ ծախսերի ն այ տեսակի վնասների առաջագման հետ": Տնտեսավարող սուբյեկտի գործունեության հեստ կապված՝գոություն ունեն ռիսկի մի քանի տեսակներ: Դրանգում իր կարնոր տեղն ունի ծեշնարկչատիրական ռիսկը, որը պայմանավորվածէ գործարարության բնույթով: Գործարարության իրականացումն անհնար է առանց ռիսկի: Սակայն ռիսկերի նշանակալի մասը (գործարարների սխալները, գների փոփոխությունները,պահանջարկը, ոչ ճիշտ ընտրված նախագիծըն այլն) ամբողջովին ընկնում է ձեռնարկատիրոջվրա: Գործունեությանընդլայնումը նույնպես կապված է ռիսկի գործոնի հետ: Համաշխարհային փորձը վկայում է, որ ձեռնարկչատիրություննանհնար է առանց ռիսկի: Ջեռնարկչատիրական ռիսկի հիմնական տեսակներին կարելի է վերագրել արտադրական, առնետրային,ֆինանսական (վարկաչին), ներդրումային, ապահովագրականն հարկային շուկայական, ռիսկերը: Դրանցից՝ արտադրական ռիսկը կապված է արտադրական տարբեր գործունեությունումարտադրանքի ստացման, կատարվող աշխատանքների ն ծառայություններիհետ: Արտադրականռիսկի ծագման պատճառներն են` արտադրությանծավալի իջեցումը (ավելացումը), նյութականծախսերի աճը, աշխատողներիդժգոհությունը, հարկային վճարումների ավելացումը ն այլն: Արտադրական ռիսկը կապված է նան տնտեսավարողսուբյեկտի պարտավորություններիչկատարմանհետ, -

'

(քոՇօտեռմ 11.Ր.

ո

րք.

ԵԲՇԽՅԼ

ՇՕՑթ61ՇՒՈԼԹԻԼ

զաշետրայինռիսկը ծագում է ապրանքներիիրացմանն ծառայությունների մատուցման գործընթացում: Առետրային ռիսկի պատճառներն են` արտադրանքի իրացման ծավալի իջեցումը, նյութականռեսուրսների ձեռքբերման գների բարձրացումը,շրջանառությանծախքերի ավելացումը,մրցակցությունը այլն, ֆինանսական (վարկային) ռիսկը դրսնորվում է տնտեսավարող սուբյեկտների,բանկերի ու ֆինանսականայլ բնույթի կազմակերպություններիմիջն տեղի ունեցող փոխհարաբերությունների ոլորտում: Ֆինանսականռիսկը կապված է բյուջեի մշակման, եկամուտների ն ծախսերի կազմման, ֆինանսականմիջոցների բաշխման ու օգտագործման, երկարատն ֆինանսականներդրումների պլանավորման, ինչպես նան չնախատեսվածծախսումների կատարման հետ: Ֆինանսականռիսկի պատճառներն են` փոխառու ն սեփական կապիտալի հարաբերակցության փոխառուներից) մեծացումը, կրեդիտորներից(վարկատուներից, օգտագործումը պասիվ կ ապիտալի կախվածությունը, նայլն, սուբյեկէ տնտեսավարող ճերդրումային ռիսկը կապված ն տի ներդրումայինպորտֆելի արժեզրկման հնարավորության սպասվելիքեկամտիստագման հետ, շուկայական ռիսկը կապված է ապրանքներին. ծառայունան սեթյունների շուկայականգների տատանումների, ինչպես ու փական ն օտարերկրյա արժույթներիփոխարժեքների փոխատատանումների հետ, տվության շուկայականտոկոսադրույքների է գույքի ապահովագրական ռիսկըկապված (տուն, կահույք, կենդանիներ,հող, այգիներ ն ավտոմեքենա, գյուղատնտեսական ն այլն, այսինքն` անշարժ ու շարժական գույք) շահագործման հետ, տարբեր տեսակի փոխադրումների հարկային ռիսկը, որը կարելի է քննարկել երկու կտրված-`

ԾԱՅՒԼԸՇ6. ԽԼ,

1994,

Ը.

58.

-`

-`

-.

-

քով հարկայինռիսկ, որը կապված է հարա) ձեռնարկչատիրական (նոր հնարավոր փոփոխությունների կային քաղաքականության հարկատեսակների առաջացում, հարկային արտոնությունների կրճատում կամ վերացում ն այլն), ինչպես նան հարկային դրույքաչափերիմեծությանփոփոխությանհետ, բ) պետականհարկայինռիսկ, երբ հարկայինքաղաքականության փոփոխությանարդյունքում կարող են կրճատվել պետբյուջե

մուտքագրվող գումարները: Համաշխարհայինփորձը ցույց է տալիս, որ պետություննավելի շատ շահագրգռված է սահմանել հարկատեսակների այնպիսի դրույքաչափեր, որոնք՝ մի կողմից կարող են չնպաստել ձեռնարկչատիրականգոր-

ծունեությանը,

մյուս կողմից էլ կարող են ապահովել առավելագույն չափով ակնկալվողմուտքագրումներպետբյուջե: Թե ինչպիսի կախվածություն գոյություն ունի պետբյուջե կատարվող մուտքագրումների ն հարկատեսակներիդրույքաչափերի մեծությանմիջն, ներկայացնենքամերիկյաննշանավոր տնտեսագետ Լաֆֆերի առաջարկածգծապատկերով(2.1.1):: -

Բ

Է Տ

ի

Ձ

Խ|

Ց5

-

5.Ց

Ը.Յ Զ8

-բ-

-

ՒՇ

«

Հարկայինդրույքաչափեր Գծ.2.1.1.

կորը Լաֆֆերի

Գծապատկերից պարզ երնում է, որ հարկային դրույքաչափերի (օ) մեծացման հետ աճում են բյուջե կատարվող մուտքագրումները (Թ): Այդ իսկ պատճառով էլ հօ դրույքաչափին համապատասխանում է ԶՕ առավելագույն չափով ֆինանսական միջոցների մուտքագրումներ(Բ0-Օ): Բայց հարկային դրույքաչափերի հետագա էլ ավելի բարձրացումը արդեն չի նպաստում բյուջե կատարվող մուտքագրումներիավելացմանը, այլ նույնիսկ այն աստիճա:

քողորյքօտ

3816թ:

8,

8.1.

Որում

ՉաօԱՇԻԽԿՎՏՇԽՈԼ

ՇԱՈ2ԵՇԲՈՆ

քր«ք:

ՕԱՂԱՅՕՇՐԵ,1ՇՂՕԵԼ

Ն (7Վ6610ՕԸՈՕՇ0ԾՃ6). հ/., 1999,

.

Շ.

:

նաբար նվազում Է, քանի որ տվյալ իրավիճակումտնտեսավարող սուբյեկտներն արդեն շահագրգռվածչեն լինում մեծացնելու արտադրության ծավալները: Այստեղից հետնում է, որ պետությունը պետքէ իրականացնիհարկայիննուրբ քաղաքականությունտարբեր տեսակի գործունեությունիրականացնող սուբյեկտների հետ ն տվյալ պահի դրությամբսահմանի իրեն արդարացնողդրույքաչափեր: Տնտեսավարող սուբյեկտներիռիսկերի հաշվառումը ն վերլուծությունը կարելի է իրականացնելտրամաբանականհետնյալ հաջորդականությամբ. 1. ներքին Ա արտաքին գործոններիբացահայտում, որոնք մեծացնում կամ փոքրացնում են ռիսկի կոնկրետ որնէ տեսակի մեծությունը, 2. բացահայտվածգործոններիվերլուծությունը, Յ. ռիսկի յուրաքանչյուր տեսակի գնահատումը ֆինանսական տեսանկյունով, որը կատարվում Է երկու եղանակով՝ ա) ֆինանսական վճարունակության որոշման (նախագծի իրացվելիություն), բ) ֆինանսական միջոցների ներդրումների արդյունավետությանորոշման (տնտեսական նպատակահարմարություն), 4. ռիսկիթույլատրելիմակարդակիորոշումը, 5. առանձին գործարքների վերլուծությունը`ելնելով ռիսկի ընտրված (սահմանված) մակարդակից, 6. ռիսկի նվազեցման միջոցառումներիմշակումը: ավելի հստակ պատկեԹվարկված փոխկապակցություններն համար դրանք ներկայացնենք գծապատկերի (2.1.2)

րով

Բոլոր գործոնների (ներքին ն արտաքին) միաժամանակյաազդեցության հաշվառման արդյունքում (նան ռիսկերինվազեցման միջոցառումներիազդեցությունը) կստացվի նյութական, աշխատանքային, ֆինանսական,ժամանակայինն այլ վնասների ու կորուստների հավանականմեծություններիգնահատականը:Դրանցից յուրաքանչյուրը բնորոշվում է յուրահատուկ առանձնահատկություններով:

23.

ՃքՆՇԵՐՒՈՕ 8.Ր., Եոոոճորքթ Ի/.8. ՓոոճուշօրԵւ

ՈօՇօ686),

Շ.

111.

ն ՅԷՅՃՔՅ

(/ՎՇԾԵՕՇ

4) Սերի Ներքինն արտաքինգործոնների բացահայտում, փոքրացնում են ռիսկի որնէ

Աորվոննիինը ի

2)Բ

ուծոյ գործոնների մ

3) Ռիսկիյուրաքանչյուր տեսակի գնահատումըֆինանսական տեսանկյունով`երկու եղանակով

ի

Վ

Յբ) Ֆինանսականմիջոցների ներդրումներիարդյունավետու-

Յա) Ֆինանսականվճարունակությանորոշման (նախագծիիրացվելիություն)

թյան որոշման (տնտեսական

նպատակահարմարություն)

4) Ռիսկի թույլատրելի մակարդակիորոշումը

ի

վորված աշխատաժամանակիկորուստների հետ: Ֆինանսական վնասները ն կորուստները կապված են փողի գերածախսի, տուգանքների ն տույժերի վճարման, լրացուցիչ հարկերի ն գումարների հավաքագրմանու վճարման, արժեթըղթերի ն դրամական կորստի, հայտնի աղբյուրներից նախատեսված գումարների չստազման, վճարումների չկատարման, գնի մեծության անկումով պայմանավորվածեկամտի նվազման, ինչպես նան ազգային արժույթի փոխարժեքի փոփոխման ն արժեզրկման գծով կապված վնասների ն կորուստների հետ: ժամանակային կորուստները պատվերների կատարման, պատրաստի արտադրանքի տեղափոխման ն իրացման հետ կապված ուշացումներ են: այլ վնասները ն կորուստները կապված են բնությանըն բնակչությանը, ինչպես նան տնտեսությանիմիջին հասցված վնասների հետ:

Տնտեսավարող սուբյեկտների համար կարնոր նշանակություն ունի նան արտաքին ռիսկային իրավիճակների, երնույթների ազդեցության հաշվառումը ն գնահատումը: Տնտեսավարող սուբյեկտի գործունեությունիցչկախված արտաքինռիսկայինիրավիճակները ն երնույթներըդասակարգվում են` տնտեսական օրենսդրությանհետ կապվածռիսկ, տնտեսական ընթացիկ իրավիճակի հետ կապվածռիսկ, ներդրումային պայմանների հետ կապված ռիսկ, արտաքին առնտրի, մատակարարումների ն առաքումների սահմանափակումների հետ կապված ռիսկ, քաղաքականիրավիճակներիանորոշության հետ կապված ռիսկ, սոցիալ-տնտեսական լարվածությանհետ կապված ռիսկ, հետ կամ կապված բնակլիմայական պայմանների անորոշության աաա շթ -

-

-.

5) Առանձինգործարքներիվերլուծությունը՝ ելնելու ռիսկի ընտրված(սահմանված) մակարդակից

-.

-

6) Ռիսկի նվազեցմանմիջոցառումներիմշակումը

-

Տալն ռիսկ -.

Գծ. 2.1.2.

Ռիսկի վերլուծության հաջորդականությունը

Նյութական վնասները ն կորուստները կապված են չնախատեսված,լրացուցիչ նյութական ծախսերի ու վնասների, նյութերի, ապրանքանյութական արժեքների, օբյեկտների, շենքերի ն շինություններիկորուստների հետն այլն: Աշխատանքայինկորուստները հիմնականումկապվածեն պատահարներով ն անկանխատեսելիիրավիճակներով պայմանա-

րի

Արտաքին ռիսկերի նմանատիպ դասակարգումը պայմանավորված է դրանց գնահատման մեթոդիպահանջներից:Գնահատման արդյունքները կարող են ընդհանրացվել աղյուսակի տեսքով, որտեղ նշվում են արտաքին ռիսկերի անվանումը՝ ըստ տողերի ն գնահատման միջակայքերը՝բալերով (ցածր, միջին, բարձր), գումարայինգնահատականը՝ ըստ սյունակների:

գյ

Շուկայական տնտեսավարման պայմաններում յուրաքանչյուր տնտեսավարող սուբյեկտի գործունեութան համար կարելի է առանձնացնելռիսկի 5 հիմնական բնագավառ. 1. Ոչ ռիսկային, որի դեպքում տնտեսավարող սուբյեկտն իր գործունեության ընթացքում ռիսկի չի դիմում, զերծ է մնում որոշակի կորուստներից ն արդյունքում ստանում է միայն հաշվարկային շահույթ, որի մեծությունըսահմանափակլինել չի կարող: 2. Շվազագույն ռիսկ, որի ժամանակ տնտեսավարողսուբյեկտը ռիսկի է դիմում զուտ շահույթի մեծությանհետ կապված: 3. Բարձր ռիսկային, որի ժամանակ տնտեսավարող սուբյեկտը ռիսկի է դիմում, որպեսզի վատագույնդեպքում կարողանա ծածկել կատարվածծախսերը,իսկ լավագույն դեպքում ստանա հաշվարկայինի մակարդակից ոչ պակաս շահույթ: Բարձր ռիսկայինի ժամանակ հնարավոր է արտադրականգործունեության կարգավորում՝ ի հաշիվ կարճաժամկետվարկերի: 4. Ճգնաժամային ռիսկ, որի ժամանակ տնտեսավարող սուբյեկտը ռիսկի դիմելով կարող է կորցնել ոչ միայն շահույթի ստացում, այլ նան չապահովել իրացումից հասույթ, որի դեպքում ողջ ծախսերի փոխհատուցումը կկատարվինրա հաշվին՝ դրանով իսկ ընկնելով ճգնաժամայինվիճակի մեջ: 5. Անթույլատրելի ռիսկ, որի դեպքում տնտեսավարողսուբյեկտն իր գործունեության ընթացքում ընկնում է սնանկացմանմեջ՝ ֆինանսապես կախված լինելով կրեդիտորներից: 2.2.

պատկերացնելուհամար այն ներկայացնենքգծապատկերի տեսքով (2.2.):

ի

«

Ոչ»

պո

Ոչ

ն գնահատման համար տվյալների հավաքագրումը մշակումը,

ռիսկային դեպքերի հանդես գալու հավանականությանորոշումը, ռիսկի մեծության ն ռիսկայնությանաստիճանի բացահայտումը, ռիսկի կառավարմանեղանակներիընտրությունը ն դրանց նվազեցման ուղիները: Ռիսկի կառավարմանգործընթացի էությունն ավելի հստակ

ոչ

|

Աո

Ոչ

ոչ

Աո

Ոչ

Լ

|

Աո

»լ

չ

'

Տ

Ռիսկի կառավարման գործընթացիփուլերը

Որպես կառավարմանհամակարգի մի մասնիկ՝ ռիսկերի կառավարումը նույնպես ենթադրում է իրականացնելմի շարք գործն որոնք իրենց էությամբ նպատաընթացներ գործողություններ, են կաուղղված ներազդել դրանց վրա: Ռիսկերի թվին կարող ենք դասել` կապիտալ ներդրումների ռիսկայնությանորոշումը, ռիսկի

Աո

ի Առ

պո

Յ

2-ռիսկիորակականվերլուծություն 4-ընդունելիռիսկիգնահատում

ն մշակում հավաքագրում 1-տովյալների վերլուծություն 3-ռիսկիքանակական Տ. իջեցման հնարավորության

անո Բադ մերոդնե տարբերակների հնարավորությանՑռիսկի սկի ավելացման ձեավորման մեթոդների գնահատում նպատակահարմաան Աի անահատում ԿԻ իրականացում 15-ընդունված Լ

11ռիսկի

ավելացման ն

ընտրություն նպատակահար-

ռիսկի 14-ռիսկիիջեցման տարբերակիընտրություն հրաժարում ռիսկի իրականացումից

16-չարդարացված

Գծ, 2.2.

Ռիսկիկառավարմանգործընթացի բլոկ-սխեմա

ռիսկի կառավարմանգործընթացիփուլերը Գծապատկերում' կարելի է բաժանել երկու խմբի 1. ռիսկի վերլուծություն, 2. ռիսկի նվազեցում ն դրա իջեցմանուղիներ: Առաջին խումբը ներառում է ռիսկի գնահատման համար տշվայների հավաքագրումն ու մշակումը, ինչպես ռիսկի որականան կան ն քանակական վերլուծությունը: Երկրորդ խումբը ներառում է շիսկի թույլատրելի սահմանային մեմակարդակիհիմնավորումըն ընտրությունը, ռիսկի իջեցման թոդների ընտրությունը, ռիսկայինկասլիտայլներդրումներիտարբերակների ձնավորումը, սպասվելիք (շահույթ, շահուհատույցի թաբերություն ն այլն) համադրման հիման վրա ռիսկի մեծության

գնահատումը:

Ռիսկի կառավարման գործընթացում իր առանձնահատուկ տեղն է զբաղեցնում համապատասխան տվյալների հավաքագրումն ու դրանց մշակումը, քանի որ կառավարմանգործընթացն առաջին հերթին ենթադրում է ստանալ, վերամշակել,հաղորդել ն գործնականում օգտագործել տարբեր տեսակի տեղեկատվություններ: Ստացված տեղեկատվությունը պետք է լինի արժանահավատ, որակապեսլիարժեք ն ժամանակակից:Այսպես, կապին դրա նպատակներիցկախտալ ներդրումների ռիսկայնությունից ված անհրաժեշտ են հետնյալ տեղեկատվություններըռ̀իսկային դեպքերի հավանականության,գործընկերներիֆինանսական կայունության ն վճարունակության,արտաքին տնտեսական գործունեությանգծով գործընկեր երկրում տնտեսական ն քաղաքական իրավիճակի,շուկայում իրացվող ապրանքներին մատուցվող ծառայություններիվիճակի, ապահովագրությանպայմաններիմասին ն այլն: Տեղեկատվությանայդպիսիաղբյուրներ կարող են լինել նախկինում եղած նմանատիպ նախագծերիտվյալները, փորձագետների կարծիքները, տարբեր տեսակի վերլուծական նյութերը, մասնագիտացվածընկերություններիտվյալները ն այլն: Տեղեկատվությանը միաժամանակ ներկայացվում են հատուկ պահանջներ: Դրանք պայմանավորված են այն կարնորությամբ, )

Բբքճոուքօտ8.Ւ1.

ԱՅԵԲքՇԱՑ,

ԱՐԸ

ԽԵՕ1ՕԽՅՎՇԸԽԱԼ

ԸԼՒՍՃԸՈՑ,

Շ.

34.

քւ:

Շավո

օՇԼԵ,Ի1ՇՐՇԻ)

որ լիարժեք տեղեկատվությանբացակայությունը ռիսկի վրա ազդող ամենաէական գործոններիցմեկն է, ն որ ոչ լիարժեք տեղեկատվությանպայմաններումորոշումներիընդունմանհամար կատարվում են ֆինանսական լրացուցիչ ծախսումներ, այսինքն՝ տնտեսավարող սուբյեկտները ն ներդրողները արդյունքում ունեեն կորուստներ ե միաժամանակսպասվելիք շահույթի նվա-

նում

զեցում:

Լիարժեք տեղեկատվությանպայմաններում կարնոր նշանակություն ունի նան ռիսկի որակական ու քանակական վերլուծությունը: Որակական վերլուծությունը ներառում է` ռիսկերի ծագման պատճառների, ռիսկերի իրականացմանժամանակ հնարավոր բացասական հետնանքների բացահայտումը, հնարավոր բոլոր ռիսկերի սահմանումընայլն: Ռիսկի որակական վերլուծությանժամանակ կարնոր է նան. բացահայտել ռեսուրսների հնարավոր կորուստները, որոնք այս դեպքում նս արդյունք են ռիսկային դեպքերի հանդես գալուն: Որակական վերլուծության արդյունքները համարվում են ելակետային կարնոր տեղեկատվություն`քանակական վերլուծություն իրականացնելու համար: Ռիսկի քանակականվերլուծություն կատարելիս որոշվում են ռիսկային դեպքերի հավանական թվային արժեքները ն դրանց հետնանքները, իրականացվումէ ռիսկի մակարդակիկամ աստիճանի քանակականգնահատումը,որոշվում է ռիսկի թույլատրելի մակարդակը կոնկրետ պայմաններում: Ռիսկի քանակականվերլուծություննիրականացվումէ տարբեր մեթոդներով, որոնց միջոցով որոշվում են առանձինռիսկերի ն ռիսկերի համատեղ ազդեցությանչափերը տնտեսավարող սուբյեկտի գործունեությանվրա: Ռիսկի որակականվերլուծությունը, ի ստարբերությունքանակականի, համեմատաբար ավելի պարզունակ է, դրա հիմնական խնդիրըռիսկիգործոններին իրականացմանփուլերի որոշումն է: Ռիսկի մակարդակի վրա ազդող բոլոր գործոնները կարող են լինել` օբյեկտիվ ն սուբյեկտիվ: Օբյեկտիվ են համարվում այն գործոնները,որոնք անմիջակա-

սուբյեկտի գործունեություչենտնտեսավարող նորենկախված

նից, այդ թվում` արժեզրկումը, մրցակցությունը, քաղաքական ն տնտեսական ճգնաժամերը, ներմուծման ն արտահանման քաղաքականությունը, բնապահպանությունըն այլն: Սուբյեկտիվ գործոնները բնորոշում են տվյալ տնտեսավարող սուբյեկտն անմիջականորեն,այդ թվում՝ արտադրականկարողությունը, կադրերի կազմը, տնտեսական կապերը ն ֆինանսական

դրությունը:

2.3.

բ օակով

2:04-Ճ)-Է

որտեղ: օ՛պ դիսպերսիան

Ռիսկի վերլուծության ամենատարածվածմեթոդներիցեն՝՝ վիճակագրականմեթոդը, ծախսերինպատակահարմարության վերլուծությանմեթոդը, փորձագիտականգնահատման մեթոդը: Վիճակագրական մեթոդի էությունն այն է, որ մանրամասն ուսումնասիրությանէ ենթարկում արտադրատնտեսականտվյալ ոլորտի կորուստները, կատարվելիք ծախսերը,սպասվելիք եկամուտներն ու դրանց հիման վրա կազմվում է ամենահավանական կանխատեսումներնապագայիհամար: Վիճակագրական մեթոդի դեպքում հաշվարկվում են վարիացիայիցուցանիշներից՝դիսպերսիան,միջին քառակուսայինշեղումը ն վարիացիայիգործակիցը: Դիսպերսիան բնութագրում է ռիսկայնությանվրա ազդող գործոններից յուրաքանչյուրի քանակական փոփոխությունը (տատաէ կատարվում մի վիճակից մի այլ վիճակի: նումը), երբ անցում Կամ այլ կերպ` այն իրենից ներկայացնում է ուսումնասիրվող տարբերակներիցյուրաքանչյուր գործոնի ու դրանց միջին մեծության տարբերության քառակուսիներիգումարների ն ուսումնաԱյն արսիրվող տարբերակներիթվաքանակի տահայտվում է հետնյալ բանաձներով

դեպքերիկրկնության),

«--ն

է, է-րդ դեպքի մեծությունն դիտարկվող յուրաքանչյուր մեծու-

թյունն է, որն արտահայտվում է ձնով` Հ

-

-.

-

հարաբերությունը:

Փամ

-Հ()2

ՇՕՑԵԱՆ ո1ՇԱՏԻՉԿԿՎՐԵԼՐ

Ի/., 2000, Ը. 451.

ԸրՕՋԵՕԲՕՔ.

,

(-1,2,

(16օքոգ Էւոքճուււռ).

(2.3.1)

ո),

օր

քոր.

:

30-ըդիտարկվող Է-րդ դեպքի (պատահարի) միջին

Ռիսկիվերլուծության մեթոդները

այօպ-

տեսքով (առանց դիտարկվող

է՝ պարզ

-ն

(2:3.2)

Ֆ՝Է

Է.Ը.

պարզ

թվաբանականիբանա-

ՏՖշ

որտեղ՝ դեպքերի (պատահարների)թիվն է, ո-ըդիտարկվող -ը դիսպերսիան է` կշռված տեսքով (հաշվի է առնված օշաշով դիտարկվող դեպքերի կրկնությունները), ճ-ն դիտարկվող դեպքերի կրկնությունների րի, կշիռների) թիվն է: Միջին քառակուսայինշեղումը նույն դիսպերսիայիարմատատակ արտահայտություննէ ն ներկայացվումէ հետնյալ բանաձներով՝

(հաճախությու

ՀՇ «յ --

աե ) բ)Փառվ -

են

։

ո

չի աարի -շլ

Ֆե

(2.33) ՆՐ

(234) Հ-

Դիսպերսիանն միջին քառակուսայինշեղումները համարվում մեբացարձակտատանումների(ցրվածության)գնահատման

ծություններ:

Դիտարկվող դեպքերիցստացված արժեքների տատանումների գնահատմանկարնոր ցուցանիշ է վարիացիայի գործակիցը, շեղման (օ) ն է միջին քառակուսային որն իրենից ներկայացնում միջին թվաբանականի(24) հարաբերակցությունը՝

Մ-

ՀՑ .

«10096:

(2.3.5)

օը:

Վարիացիայի գործակիցը, համարվելով հարաբերական մեծություն, կարող է տատանվել 0-ից 100:6-ը: Ռրքան մեծ է վարիացիայի գործակիցը, այնքան բարձր է դիտարկվող դեպքերի ն նրա միջին մեծությանմիջե եղած տատանումը, որը դրական երնույթ

չէ:

ա)օ.բ)6. Նման

-

Բ

-

«/426,7 - 420,7,

164566 -./3200-3290

-

3584:

,

ձնով վարիացիայիգործակիցնըստ (2.3.5) բանաձնի, որը հավասարկլինի հաշվարկվում Է նակ

՝

Վարիացիայիգործակցի տարբեր արժեքների որակական գնահամար սահմանվածեն հետկյալ մեծությունները՝ մինչն 1092 թույլ տատանում, 10-- 2546 չափավոր (միջին) տատանում, 2596 ն ավելի բարձր (ուժեղ) տատանում: Ռիսկի գնահատման վիճակագրականմեթոդի էությունն ավելի հստակ պատկերացնելու համար բերենք երկու տարբերակով պայմանականօրինակ՝ ներդրվող կապիտալի հետնանքով ստացվող շահույթի զծով ն ներկայացնենքաղյուսակի (2.3) տեսքով:

այնԿյՀ`

հատման

220.7

«10076

ջը

Հ

512,276,

-

-

բ) Մշ-

`

-

Աղյուսակ2.3 Կապիտալի ներդրման ժամանակ դիսպերսիայիհաշվարկը երկու տարբերակիդեպքում

Աա (պատերի) ահութը՝ համարըմլն Օգ) թիվը (ո) դը

'

«-97

12-3թ

1-ին տարբերակ

Յ

ընդամենը«170 `

Յ

ընդամենը

|

`

762210

|

-

2-րդ տարբերակ

-

Թ-

15300

25600

4900 73500

90000

164500

Աղյուսակից տեղադրելով համապատասխան տվյալները (2.3.4) բանաձնի մեջ, կստանանք միջին քառակուսային շեղումը ներդրվող կապիտալի ժամանակ 1-ին նե 2-րդ տարբերակների համար՝

35/4

«10076

լ Հ

527,374:

Հաշվարկներից պարզվում է, որ կապիտալիներդրման ժամանակ վարիացիայիգործակիցը 1-ին տարբերակի դեպքում ավելի փոքր է, քան 2-րդի: Այստեղիցհետնում Է, որ ավելի նպատակային է ու ռիսկային1-ին տարբերակի դեպքում կատարել կապիտալի ներդրումներ: Փորձագիտական գնահատման մեթոդի էությունն այն է, որ հիմնվում Է մեծ փորձ ունեցող մասնագետների կամ ձեռներեգների մշակած ռիսկի քանակական գնահատման վրա: Այս մեթոդի կիրառումն առավել նպատակահարմարԷ բարդ ն չձնավորված անորոշ իրավիճակներիկողմնորոշման դեպքում: Մեթոդի թերություններինեն վերագրվում՝ ներդրումների ռիսկայնությանօբյեկտիվ գնահատման համար երաշխիքներիբացակայությունը, ստացված տվյալներիմշակմանդժվարությունը: Եթե երկրորդ թերությունըվերաբերում է հաղթահարելի դժվարություններին, ապա առաջինն ունի բավականին սկզբունքային -

-

նշանակություն: Ծախսերի նպատակահարմարության վերլուծության մեթոդը հիմնվում է ռիսկայինգոտու ընտրության վրա, որի դեպքում նախատեսված ծախսերի գերազանցումը կարող է լինել հետեյալ չորս հիմնական գործոններից որնէ մեկի կամ դրանց համատեղ ազդեցությանհետնանք. չգնահատվածսկզբնակպն պրժեքի, նախագծմանարժեքներիփոփոխության, -

-

տարբեր արտադրողականության, սկզբնականարժեքի ավելացման: Այս գործոնները կարող ենք էլ ավելի մանրամասն ներկայացնել, եթե հիմք ընդունենք ֆինանսական կայունությունըբնորոշող ցուցանիշները, որոնց միջոցով հնարավոր է որոշել տնտեսավարող սուբյեկտների ֆինանսական միջոցների օգտագործման ռիսկայինաստիճանը: Ռիսկի ենթակա ֆինանսական միջոցների վերլուծության համար տնտեսավարող սուբյեկտի ընդհանուր ֆինանսական կայունությունըկարելի է բաժանելհինգ ֆինանսականիրավիճակի՝ բացարձակ կայուն երբ պաշարներին ծախսերի իրավիճակ, (ՊՀԾ) նվազագույն մեծությունը համապատասխանումէ ոչ ռիսկային իրավիճակին, նորմալ կայուն իրավիճակ, երբ տնտեսավարող սուբյեկտն ունենում է բավարար չափով պաշարներիու ծախսերիմեծություն ն այն համապատասխանումէ նվազագույն ռիսկային աստիճա-.

-

-.

-.

նին,

ֆինանսական անկայուն իրավիճակ, երբ տնտեսավարող սուբյեկտն ունենում է պաշարների ու ծախսերի ավելցուկ ն այն համապատասխանում է առավելագույն ռիսկին, ճգնաժամային իրավիճակ, երբ տեղի է ունենում պատրաստի արտադրանքի կուտակում, արտադրանքինկատմամբլինում է ցածր պահանջարկ ն այլն, ու այն համապատասխանում է վտանգավորռիսկին, ֆինանսական ճգնաժամային իրավիճակ, երբ տնտեսավաէ սահմանվածչափից դուրս պաշարներ րող սուբյեկտն ունենում ու պատրաստի արտադրանքի կուտակում, ե այն համապատասխանում է անթույլատրելիռիսկին, իսկ ինքը գտնվում է սնանկացման շեմին: -

-.

-

տարժութային) միջոցների ներդրում վերջնական արդյունքում ակնկալելով առավելագույն չափով շահույթի ստացում: Այդ պռումով հաշվարկներ կատարելիս տնտեսավարողսուբյեկտը հիմնըվում է երկու ցուցանիշներիվրա՝ կատարվելիքծախսերի, ստացվող արդյունքների (իրացումից զուտ հասույթ, համախառն շահույթ, իրացումիցշահույթ, զուտ շահույթ ն այլն): Կատարվելիք ծախսերում հաշվարկվելու են, թե այդ ներդրումային նախագծով որքան հիմնական միջոցներ ն նյութականընթացիկակտիվներ են հարկավոր, որքան պետք Է լինի դրանց հետ կապված ամորտիզացիոն հատկացումներնօգտագործմանժամկետում, աշխատանքիվարձատրությունը`սոցիալական ապահովագրության հատկացումներով ե հարկային տարբեր տեսակի վճարումները: Այնուհետն՝ թե ինչ է արտադրվելու կամ աշխատանքներ ու ծառայություններեն մատուցվելու, ինչ որակի են լինելու, շուկայում արդյոք մրցունակ են լինելու, թե ոչ, ինչ գնով են իրացվելու դրանցիցյուրաքանչյուրի միավորը, միաժամանակ`որքան կլինի վերջնական արդյունքում կատարված բոլոր տեսակի ծախսումների դիմաց իրացումից հասույթի գումարի չափը: Իրացումից ստացվող հասույթի ն կատարված ծախսերի համադրման տարբերությունը պետք է գոնե նվազագույն չափով ապահովի հաշվետու ժամանակաշրջանի շահույթի ստացումը: Ներդրում կատարողին հետաքրքրում է նան, թե վերջնական արդյունքում որքան կլինի զուտ շահույթի գումարի չափը հարկային վճարումներից հետո: Միաժամանակներդրողը կատարում է հաշվարկներ, թե արդյոք մեկ միավոր ներդրման հաշվով կապահովվի զուտ շահույթի բավարար չափով գումարի ստացում: Ըստ այդմ հաշվարկներդրումներ վում են 3 տեսակի համեմատական ցուցանիշներ՛` կատարելու առումով` բացարձակգնահատում, գնահատում, բացարձակ-համեմատական համեմատականգնահատում: Ցուցանիշների հաշվարկման համար, եթե որոշակի ժամանակաշրջանում (ամիս, եռամսյակ, տարի ն այլն) ներդրվող կապի-

-

-

2.4.

Ներդրումային ռիսկի արդյունավետության

գնահատումը

Նախորդ ենթահարցում նշված ծախսերի նպատակահարմարությանվերլուծության մեթոդիցելնելով՝ յուրաքանչյուր սուբյեկտ, հանդես գալով որպես ներդրող, կատարում է դրամական (ար-

-`

-

)Օ.8., Լոուրճթ Է.Ճ. Օղոտտ շֆգճթ 130. ՏԱԼՏԸՇՐՑՒՅ:. Ի1., 1999, Շ.125 ԵօՐՅՂՎՒ

-

ՈԻԹԻօՇՈԼԾ8ՅԱՇԸՅ

Ք

տալի գումարի չափը նշանակենք Խ-ով, ստացվող շահույթի գումարի չափը` Ք-ով, իսկ համեմատական նորմատիվը՝ Էօ-ով կամ ն բացարձակ կօգտագո Ղո-ով, ապա, ըստ ցնահատման, աաա արան

անա բանաձները՝, թ

-ք

հե-

«

կամ-.:

Լան

Նշված բանաձներում 1-ին հարաբերակցությունըբնորոշում է մեկ միավոր ներդրված կապիտալի հաշվով ստացվող շահույթի զումարի չափը. որքան բարձր լինի այդ մեծությունը, այնքան լավ: 2-րդ հարաբերակցությունըբնութագրում է ստացվող մեկ միավոր շահույթինբաժին ընկած ներդրվող կապիտալի ծախսի չափը. որքան ցածր լինի այդ ցուցանիշը, այնքան լավ: Այս երկու հարաբերակցություններըգտնվում են հակադարձ կապի մեջ: Բացարձակ-համեմատականգնահատման դեպքում կատարվում է բացարձակ գնահատման ցուցանիշի համեմատում`՝ Է, (կապիտալ ներդրումների արդյունավետությունը)կամ 1, (կապիտալ ներդրումների հետգնման ժամկետը) սահմանված նորմատիվների հետ: Վերջիններս կապիտալ ներդրումների գծով պաշտոնապես զործող արդյունավետությաննորմատիվայինգործակիցներն են կամ ներդրում կատարողի ն տնտեսավարող սուբյեկտի կողմից փոխհամաձայնեցվածսահմանվող նորմատիվները: (2.4.1) հարաբերակցություններըհամարվում են արդյունավետ, եթե պահպանվումեն հետնյալ պայմանները` թ

ՀԷզ

բ

«

կամ թ

(2.4.2)

ՀԼ:

Համեմատական գնահատման դեպքում համեմատվում են միննույն տեսակի զործունեություն իրականացնողտարբեր նախագծերը կամ զործարարության պլանով կազմված ցուցանիշները: Եթե այդ նախագծերըմի քանիսն են, ապա համեմատականգնահ ատուշըմ վարտատպյովիոտնյալ տեսքում `

Ե, կամ

Քշ

Կ«'').2Զ

-

Ք

"

'

-Իշ. Քշ

Ք Ե"

պռռռուսրո--

ր Բլ

Այսինքն`յուրաքանչյուր ներդրողի համար պետք է ապահովվի հետնյալ անհավասարությունը՝

Քո

ՏՍ Աաաա -

բ

ի

Ի Քշ-

ԽԷ ԽճշԷ-0

ՀԽ: -Ի" Բր

կամ

|

Ա

Մ

-

Բո ԿԷս-

Այս

Ախթայյղ-՞Ղ՛՞Լ--

Կ

թո

(2.44)

իմաստն ավելի հստակ պատկեարտահայտությունների

օրինակ: Ծնթադրենք՝կարացնելու համար բերենք պայմանական նորմատիվը Էս-0,18, պիտալ ներդրումներիարդյունավետության այսինքնյ̀ուրաքանչյուրմեկ միավոր կապիտալ ներդրումը պետք է ապահովիառնվազն 0,18 միավոր շահույթի ստացում: 1-ին ներ100 մլն դրողը ներդրում է կատարում500 մլն դրամ՝ ակնկալելով տեսակի դրամի շահույթի ստացում, իսկ 2-րդ ներդրողը միննույն գործունեությանհամար ներդրում է կատարում 600 մլն դրամ՝ ակնկալելով 150 մլն դրամի շահույթի ստացում: Առաջին ներդրողի համար բացարձակ գնահատումըկկազմի 100/500-0,2 դրամ, իսկ 2-ինը՝ 150/600-0,25 դրամ: գնաԵրկու ներդրողներիհամար բացարձակ-համեմատական կկազմեն հատումները համապատասխանաբար ն 0,25 » 0.18: 0.2» 0,18 Ըստ համեմատական գնահատման`պարզվում է, որ 2-րդ » 0,18: Կամ այլ ներդրողի ներդրումը ավելի նախընտրելիէ՝ 0,25 ն այն համար կերպ, ըստ (2.4.4) բանաձնի1-ին 2-րդ ներդրողների հավասար կլինի՝ 90 Հ10 մլն դրամ, 100-Լ 100-- 500 »«0,18 Հ46 մլն դրամ: 150-104 » ո. 150 -- 600 0,18 Այսինքն`2-րդ ներդրողը ապահովում է 36 մլն դրամի (46-10) չափով ավելի շատ շահույթի ստացում: Իսկ եթե հաշվի առնենք Հ -

զործունեության կատարվող ծախսումներըարտադրական մով, ապա արտադրությանհետ կապվածինքնարժեքը (Շ)' կարտահայտվի հետնյալ բանաձնով՝ առու-

243)

1Օ.8., ԼԱթճաոթ 8.Ճ. 133. Շ.

ՍԵԱՏՇՇՐՑՈՒԹՆ

է

ԹորՀԻԱՒ

(2.4.5)

.

«3ՀԱ:ՅՇՀՅՀԱՒՅ

"

"

Խ-ԻԱԿՏ0 ՀՕ ճ2-Բշկ

Օսծաճճ

տ5թՓճա օՇ: ՈՏԻ

0Ռ3ՅՒ6ԸՃ

Է

որտեղ՝ Յ-ը հաշվետու ժամանակաշրջանի (տարվա) աշխատավարձն է սոցիալական ապահովագրությանն սոցիալական ապահովության հատկացումներով, Խ/-ընյութականծախսումներնեն, 8-ն այդ միջոցներիտարեկան ամորտիզացիայի նորման Է, ծախսերը՝հիմնական արտադրա-

կան եի Աիջոցն

'

Ի(2-ԷԽ) արտահայտությունըարտադրությու`

նաձն (2:4.5) բանաձնում նում օգտագործվող

տալ

ընթացիկծախսերն են, որոնց կապը կապիծախսերի հետ արտահայտվում է հետնյալ գծապատկերի

տեսքով. Ընթացիկ

ի

ծախսեր

ՇՀՇՀԻԱՀՅ.ԱԵ

Շ

սերը գտնվում են հակադարձ կապի մեջ, որն ունի հիպերբոլայի տեսք, իսկ ամորտիզացիոնհատկացումների տարեկան գումարի (8 Օ նկատմամբունեն ուղղագծայինկապ: Ըստ գծապատկերի, 1-ին կետն արտահայտում է թողարկվող արտադրանքիինքնարժեքինվազագույն արժեքը, իսկ 2-րդ ն 3-րդ կետերում արտադրանքիինքնարժեքն ավելի բարձր է, քան 1-ին կետում: Թեն 2-րդ կետում ներդրողի արտադրանքի ինքնարժեքն ավելի բարձր է, քան 1-ին կետում, այնուհանդերձնա շահում է կապիտալ ծախսումներում: Իսկ ահա 3-րդ կետում միաժամանակ բարձրանում են ն արտադրանքի ինքնարժեքը, ն կապիտալ -

ծախսերը:

Համադրենք ներդրումային երկու տարբերակ (նախագծեր): Այսպես, ըստ 1-ին ն 2-րդ կետերի, եթե ներդրում կատարվի 1-ին տարբերակով, ապա տարվա կտրվածքով արտադրանքիինքնարժեքի տնտեսումը կլինի՝ Շշ Շգ, իսկ դրան համապատասխան «շ, հօգուտ 2-րդ կապիտալ ծախսերի տնտեսումը կկազմի` էՀ տարբերակի: Իսկ թե այդ տարբերակներից որն է ավելի նախընտրելի, ցույց է տալիս հետնյալ հարաբերակցությունը՝ --

-

Յ

Շշ ձՇ

ՅՁ-ՔԽ

Շլ

ՇշԿ

ոո

Շ

:

էշ

Շահ)

ձե |

Կապիտալծախսեր

հ

։

Գծ. 2.4.1.

Արտադրանքիինքնարժեքիմեծությանվրա կապիտալծախսերի ազդեցությունը

Գծապատկերիցպարգվում է,

որ

ընթացիկն կապիտալծախ-

Շլ

-Խշ

(2.4.6)

-Է:

Այս հարաբերակցությունըհամարվում է /ռացուցիչ կապիտալ ներդրումների համեմատական տնտեսական արդյունավետուԹյան գործակից, որտեղ՝ Բ-ն արդյունավետությանգործակիցն է, Շգ ն Շշը, ըստ 1-ին ն 2-րդ տարբերակների, արտադրանքի արտադրության տարեկանծավալի ինքնարժեքն է (հազ. դրամ), է ն Կ-ը, ըստ 1-ին ն 2-րդ տարբերակների, կապիտալ ներդրումներն են: գործակցի (Է) փոխարեն հաշԵրբեմն ապրդյունավետության վարկվում է նրա հակադարձ մեծությունը, որը լրացուցիչ կապիտալ ծախսերի հետգնման ժամկետի ցուցանիշն է (1) են արտահայտվում է հետնյալ բանաձնով՝

Օյ -ճ

-Օ-Շ55

:

(24.7)

Իսկ որպեսզի համոզվենք, թե հաշվարկվող Բ ն Լ մեծություններն արդյունավետ են, թե ոչ, անհրաժեշտ է դրանք համադրել Էւ, ն Լո նորմատիվների հետ: Այսինքն` հաշվարկային մեծություններն արդյունավետ կհամարվեն այն դեպքում, եթե պահպ անվի հետնյալ անհավասարությունը` ԷՀ

Ա-ա-

կամ

ՀԷ

Հ

Նշված

բւ-ա-ՀՆ:

Դ

(2.4.8)

բանաձները կարող ենք ներկայացնել նան հետնյալ

տեսքով աԱ

Ա

«ԿՈ

ամ

249)

Օ«-ՇՀԱՆ(-

ՇՕչ

հետո կստանանք՝ Որոշ ձենափոխումներից

կամ

Շշ

Ի

Բյեշ»

ԽԵ ՆՇ

ՇՀ

ՀԽ

Բմգ

(24.10)

ն:ջ

կամ

Հ

Է

ՕՀ ՆՇլ

Կ-»

տո

051,2,...,ո) -»

որ:

(24.11)

Խշված հավասարումներնանվանվումեն բերաժ տեսքի ժայխսեր. դրանց միջոցով հնարավոր է գնահատել տարբեր ներդրողների ներդրումայինռիսկի աստիճանըն ընտրել ամենաարդյունա-

վետը:

Բերված տեսքի ծախսերի իմաստն ավելի հստակ պատկերացնելու համար կազմենք պայմանական օրինակ: Այսպես, ենթաենք, տնտեսավարող բարելավելու վարող սուբյեկտի սուբյեկտի գորգործունեությունը թյունըբարելավել դրոք 3 տարԷ ներդրման նպատակով առաջարկվում նոր տեխնիկայի

հե-

տնյալներն են Տ Շ

բյ

ե

Ա14

ՐԱՅ Հ

'

ցքԱադր.

520,0 մլն դր.

Տարբնրան մլն

Արան մլն շ

»

բշ

90,0

Հ

«գ

դր.

"

470,0 մլն դր.

Հ

Հ

98,0 դր. 380,0 մլն դր.

Բոլոր տարբերակների համար էլ Էց-0,2 (արդյունավետության նորմատիվային գործակիցը): Տեղադրելով համապատասխան տվյալները(2.4.11) բանաձներից 1-ինի մեջ՝ կստանանք. 1-ին տարբերակ՝ 82,0 2-րդ տարբերակ՝ 90,0. 3-րդ տարբերակ՝ 98,0

Հ

0.2 520.0 0,2 470,0 0,2 380,0 -

-

Ժ

-

»

Հ Հ

186.0 մլն դրամ, 184,0 մլն դրամ, 174,0 մլն դրամ:

Պարզվում է, որ ամենաարդյունավետ տարբերակը 3-րդն է, քանի որ ապահովում է նվազագույն բերված տեսքի ծախսեր` 174,0 մլն դրամ, ն որ միայն այդ տարբերակով կարելի է դիմել ներդրումային ռիսկի: 2.5.

Անհավասարությունիցպարզվում է, որ ավելի արդյունավետ տարբերակը 1-ինն է, որն ապահովում է նվազագույն ծախսեր: Եթե ուսումնասիրվող ներդրումային տարբերակները բավականին շատ են, ապա օգտագործվում է ընդհանրացված տեսքով բանաձներ. Շլ

ելակետային տվյալները տարվա կտրվածքով բերակ,որոնց

Ռիսկի նվազեցման եղանակները Ն ուղիները

Յուրաքանչյուր տնտեսավարող սուբյեկտ ւպարտավորէ իմանալ, թե ինչ ուղիներով կարող է նվազեցնել ռիսկի ազդեցության չափը: Ելնելով ռիսկի գնահատման կարնորությունից, օտարերկրյա տնտեսավարող խոշոր սուբյեկտներում է պահվում «Ռիսկի ղեկավար (մենեջեր)» հաստիքը. տվյալ մասնագետը պատասխանատվությունէ կրում ռիսկի կարգավորման համար: Խա համապատասխան մասնագետների հետ պետք է կանխատեսի ռիսկի բացասական հետնանքների հնարավոր նվազեցումը նույնիսկ տնտեսավարողսուբյեկտի համար ամենաանբարենպաստիրավիճակիդեպքում: Ռիսկը տնտեսավարողսուբյեկտի ֆինանսական վիճակի որոշման անբաժանելիտարրն է: Տնտեսավարող սուբյեկտը ձգտում է հասնել ռիսկի նվազեցմանը կամ դրական ելքի հավանականության բարձրացմանը: Գործում են կազմակերպական-պաշտպանիչ մի շարք մեխանիզմներ, որոնցից ամենահիմնականներըհամարվում են` տեղեկատվական ապահովումը, ռիսկի ապահովա57

գրումը ն որոշումների լավագույն տարբերակի ընդունումը: եղանակներնեն՝ Ռիսկինվազեցման՝ 1. Ինքնաապահովագրման մեթոդը, ըստ որի կազմավորվում են պահուստային ֆինանսական միջոցներ, որոնց հաշվին փոխհատուցվում են չնախատեսված ծախսերըն պատճառված վնասները: Ֆինանսական այդ միջոցները որպես «Պահուստային կապիտալ» ցույց են տրվում նան առանձին հոդվածով հաշվապահական հաշվեկշռի սեփական կապիտալում: Այստեղից հետնում է, որ տնտեսավարող սուբյեկտը կարող է իջեցնել ն նվազագույնի հասցնել պատճառվածկորուստները (վնասները)՝ օգտագործելով ինքնաապահովագրմանմեթոդը`պահուստային կապիտալի կազմավորման ն վնասների հատուցման սեփական ընթացիկֆինանսական միջոցների հաշվին: Համաշխարհայինփորձը ցույց է տալիս, որ ինքնաապահովագրումընպատակահարմար է կիրառել այն դեպքերում, երբ վնասների հավանականությունը բավականաչափ փոքր է, ն երբ տնտեսավարող սուբյեկտը տնօրինում է մեծ քանակությամբմիատեսակգույքի: Ելնելով ինքնաապահովագրմանմեթոդի կարնորությունից՝շուկայական տնտեսության անցման փուլում Հայաստանի Հանրապետությունում ստեղծվեցին հիմնականում ոչ պետական ապահովագրականընկերություններ՝ փակ ն բաց կարգավիճակով (պետական ապահովագրականնախկինմարմիններըկորցրին իրենց դերը): Այդ հարցը պետական մակարդակով կարգավորելու համար 1996թ. նոյեմբերի 19-ին Ազգայինժողովն ընդունեց «Ապահովագրությանմասին» ՀՀ օրենքը, որով պարտավոր են ղեկավարվել նան ֆիզիկական ն իրավաբանականանձինք: 2. Արտերկրներում ռիսկի նվազեցման ամեռատարածված եղանակներիցէ /Խեդժերացումընշանակում է կորստից (վնասից) պարսպվել կամ պաշտպանվել: Խեդժերացումը ապահովագըրման տարատեսակներիցէ, որը Հայաստանումդեռես տարածում չի գտել: Պետք է նշել, որ խեդժերացումըռիսկի ապահովագրումն է պայմանագրերովառետրայինգործառնությունների իրականացման ժամանակ, երբ տեղի են ունենում ապրանքիգնի փոփոխու-

Բոլոր տեսակի ռիսկերից իր կարնորությամբառաջիններիցմեկը ֆինանսականռիսկն է, որի նվազեցման ուղիները բազմազան

կապված հատկապեսներդրումների հետ: Այսպես, ֆինանսական ռիսկի աստիճանը նվազեցնելու համար ներդրողը պետք է ելնի հետնյալ սկզբունքներից՝ չի կարելի ռիսկիգնալ փոքրածավալ գործի համար, ռիսկի դիմելիս պետքէ հաշվի առնել սեփական (բաժնետիրական)կապիտալի ն դրանից հատկացվող գումարի չափը, մինչն ներդրում կատարելը անհրաժեշտ է նախօրոք ձտածել ֆինանսականռիսկի հետնանքների մասին, պետք է ներդրումներ կատարել նախօրոք կազմված ծրագրերի, իսկ ծախսեր չկատարել առանց հիմնավորվածգործարարության պլանի, անհրաժեշտ է իրականացնելամենօրյա հաշվառում ն հսկողություն՝ ներդրված միջոցների շարժի նկատմամբ, հետնել հարկային Ա հաստատագրված վճարումների ժամկետների պահպանմանը, ժամանակին կազմել ե վերադաս համապատասխանմարմիններին ներկայացնել ֆինանսականհաշվետվությունները: Թվարկվածներից երկրորդ սկզբունքը (կապված սեփական կապիտալի օգտագործման ռիսկի հետ) նշանակում է, որ նախքան կապիտալի ներդրումը ներդրողը պետք է որոշի, թե տվյալ ռիսկի գծով որքան կկազմի հնարավոր կամ սպասվելիք առավեագույն վնասի գումարը, այնուհետն այն համեմատի ներդրվող կապիտալի հետ, նան հաշվարկի, թե արդյո՞ք ֆինանսական սնանկացմանհետնանքով իր կապիտալը չի կորցնում: Դրա համար անհրաժեշտ է հաշվարկել ֆինանսական ռիսկի գործակիցը (Գջո), որը ներկայացնումէ ներդրվող կապիտալից վնասի հնարավոր առավելագույն գումարի (Վո) Կ սեփական ֆինանսական ն որն արտահայտվում միջոցների(ՍՖՄ) հարաբերակցությունը', Է հետնյալ բանաձնով՝ են`

-

-`

-.

-

-

-

-

Գգ.» "`

թյուններ:

ՇՑօ

Խ.Հ.

Մոքոտոճլ ՎՇԸՃՃՑՅԽՕԽՕԻԽՃՈՑ

ոքբալճքոլ). ի1., 2000,

Շ.

120,

(16.ՇԼ,

ՅորձՎ

Վիա

(2.5) '

ՍՖՄ

հքորոմՇ '

Փր

ՀՕԲԵԼԼ

ՎԲԻՇ/ՉԲԿԵՒՆՐ

Թ6օթոտ

մ

ոքճորթ

աճ),

Շ.

465.

Հաշվարկայինփորձը ցույց է տալիս, որ եթե ֆինանսականռիսկի գործակիցը կազմում Է 0,7 ն դրանից բարձր, ապա ներդրողը կարող է հայտնվել սնանկացմանվիճակում: Իսկ եթե այդ գործա- , կիցը ընկնում է 0,3 0,4 -ի սահմաններում, կնշանակի այն լավագույն տարբերակնէ ներդրողի համար: Ռիսկի գործակցի էությունն ավելի հստակ պատկերացնելու համար բերենք օրինակ` կապված կապիտալի ներդրման լավագույն (օպտիմալ) տարբերակիընտրության հետ, ն այն ներկայացնենք աղյուսակիտեսքով: Աղյուսակ2.5.1 Ռիսկի գործակցիգծով կապիտալի ներդրման լավագույն տարբերակի ընտրությունը :

-

Ցուցանիշների անվանումը

է.մոփական աԱ

3.

ատո ապի

թայի

լ.նե

եկող.

ԱՐ

180.350

132.000

աթավելագույմգոտարը

660.000

250.000

ֆինանսականմիջոցները(հազ.

ռիսկիզործակիցը (տ

2 : տ 1)

0,63

միկապիտալըբաշխվում է գործունեությանտարբեր ոլորտների ընկերուջն: Այսպես, օրինակ, հինգ տարբեր բաժնետիրական թյուններիբաժնետոմսերիձեռքբերումը մեկ ընկերությանբաժնեստատոմսերի փոխարենավելացնումէ կայուն ն միջին եկամուտ հինգ անգամ ն հաճապանալու ներդրողի հավանականությունը տասխանաբարնույնքան անգամ իջնում է ռիսկի աստիճանը: միաժամանակներդրումայինռիսկի ցրում Դիվերսիֆիկացիան է է, բայց դա դեռնս չի նշանակում,որ այդ ռիսկը կարելի հասցնել հետ, զրոյականմակարդակի:Դա կապված է այն հանգամանքի ն ներդրուոր տնտեսավարող սուբյեկտի ձեռնարկչատիրական են գործում մի շարք մային գործունեությանվրա ազդեցություն արտաքինգործոններ,որոնք կապված չեն Գա ակոնկրետ օբյեկտի հետ: Ասվածից հետնում է, որ դիվերս ցիան դրանց վրա չի ազդում:

Ակա.

Արտաքին ԱԱ մեջ, ար Աո ն տեղի ԳԳ ժողովրդականզանգվածռագմականգործողությունները, վում

որոնք

են ունենում

տվյալ

երվրի ողջ

տնտեսո

յունըն

է նան ներդրում կատաՌիսկի նվազեցմանկարնոր ուղիներից ապահովումը:Երբեմն ներրողի համար ճիշտ տեղեկատվության դրողն ընդունում է ֆինանսականայնպիսիորոշումներ, երբ չունի այս կամ այն սուբյեկտիվերաբերյալ: լիարժեք տեղեկատվություն Հետնաբար, եթե ներդրողն ունենա լրիվ ն ճշգրիտ տեղեկատվու-

-

վերսիֆիկացիան` ֆինանսական

Աաաա գծովտո-

ների հուզումները, արժեզրկումը ն դեֆլյացիան ն դեպոզիտների արկերի ր դեպոզի Ն

0,32

ՏրԱԱ

Աղյուսակի տվյալներից հետնում է, որ 2-րդ տարբերակի ժամանակ կապիտալի ներդրման ռիսկի մեծությունը 1,5 անգամ (0,53 : 0,32) ավելի փոքր է, քան 1-ին տարբերակի գծով է կամ 2-րդ տարբերակով կապիտալի ներդրման ռիսկի գերծակիցնընկած է 0,3 04 -ի սահմաններում: են համարվում նան դ/Յ. Ռիսկի կարնոր ուղիներ նվազեցման շուկայի մասինլրիվ ճիշտ տեղեկատվությունը,աշխատանքայինն նյութականծախսերի լիմիտի (առավելագույն չափի) սահմանումը, անշարժ ու շարժական զույքի ապահովագրությունըն այլն: Ռիսկի նվազեցմանուղիներից դիվերսիֆիկացիանունի մի քանի իմաստ, այդ թվում՝ արտադրության բարելավմանառումով արտադրանքի տեսականու ընդլայնում, նոր տեխնոլոգիաներիներդրում արտադրությանարդյունավետության բարձրացմաննպատակով: Ներդրումային առումով դիվերսիֆիկացիաններդրվող միջոցների բաշխումն է տարբեր սուբյեկտների միջե, որոնք անմիջականորեն կապված չեն միմյանց հետ: Դիվերսիֆիկացիան հնարավորություն է տալիս խուսափել ֆինանսականռիսկից, երբ

ե

ն նա կարող է կատարել լիարժեք կանխատեսում թյուն, ապա ապահոռիսկի աստիճանը: Իսկ այդ տեղեկատվության վումը պետք է իրականացվիգովազդայինծառայությանմիջոցով: մեջ դառնում է Այսինքն՝ կապիտալիներդրումը տեղեկատվության գործունեությանկարնոր բնագավառ, ն ձեռնարկչատիրական ես ճիշտ, լրիվ ու ժամանակակիցտեղեկատվությունունենալը

իջեցնել

ռիսկը: 1992-96թթ. ՀայասԷ ներդրողիֆինանսական նվազեցնում

տանի Հանրապետությունումօտարերկրյա ներդրումայինռիսկը բավականինբարձր էր, քանի որ չկար բավարար տեղեկատվություն: 1997թ. սեպտեմբերի 30-ին Ազգային ժողովի ընդունած «Շահութահարկիմասին» ՀՀ օրենքը խթանեց օտարերկրյա ներ-

դրումները մեր հանրապետությունում,ե արդեն 1998 թ. ապահովեց լիարժեք տեղեկատվությունՀայաստանիւտոնտեսության մասին: Դրանով իսկ ֆինանսական ռիսկիաստիճանընվազեց, ն աստիճանաբարավելացավ ներդրողներիթվաքանակը: Ամփոփելովվերոշարադրյալը,ասենք, որ աշխատանքում կատարված ուսումնասիրությունները,վերլուծություններումյուրաքանչյուր տնտեսավարող սուբյեկտի հնարավորություն կտա կողմնորոշվել, թե ինքն երբ կհայտնվի սնանկացմանվիճակում, դրանից խուսափելու ինչ միջոցներ կան ն թե ռիսկայինինչպիսի կարող է իր քաղա

Հավելվածներ հանան հաշվե Հաշվապահական հաշվեկշիռ

-

Ակտիվ

Տող շ

րուք Հիմնական Ի

Ֆինանսական

ԱԱ Ա-ին

վարձակալությամբ

Աա ոչԱա նն

ներդրումային արա իրականացնել ք թյունը. բաներուն

ավայրտ

ընթացիկ

նոն նյութական

|

Կտացված

ր ակտիվնե

Ոչ նյութականակտիվներ(ներառյալգուդվիլը)

Բացասականգուդվիլ Ոչ ընթա ներդրումներ հաշվառված «բաժնե՛ մ

անական մեռոդու»

ներդրումներ լընթացիկ Ալ ոչ Ֆինանսական :վարձակալությունում դրումներ Հետաձզվածհարկայինակտիվներ ակտիվներ Այլ ոչ ընթացիկ Ընդամենըոչ ընթացիկակտիվներ

Նյութեր

է,

զուտ

ներ-

վերջին

վերջին

91489 116146 10752

|

Ւ-2528

տարվա

(

15508

Թ68

)

Լ

)

060 1000 2000

Բնթացիկակւոիվներ

Ապրանքներ դեբիտորական պարւոքեր Առետրական

Տրված ընթացիկկանխավճարներ

Ընթացիկդեբիտորականպարտք բյուջեիգծով ակտիվներհետաձգվածհարկերիզծով Բնթացիկ ֆինանսականներդրումներ Ընթացիկ Դրաճական ճիջոցներ

-Յրաճական

միջոցներիհամարժեքներ Այլ ընթացիկակտիվներ Ընդամենը ընթացիկակտիվներ

Լ

|

Գո արորը

տարվա

Աճեցվողն բտվող կենդանիներ Արագամաշառարկաներ Անավարտարտադրություն Արտադրանք

|

ցշց Թ

ակտ

Ոչ ընթացիկ ներդրումներ կանոնադրական կապիտալումհաշվառվածայլ մեթոդներով

|

Հավելված 1

106400

135416

238443

16570

77065

10799

202299

20553

|

ՀԱՇՎԵԿՇԻՌ

23556Ղ

356082

341961

491498

Հավելված 1-ի շարունակությունը

Հավելված

Պասիվ

կան Աակոմբոար Արաաը գումար Լրացուցիչ կապիտալ Կանոնա Ա

"

հաշվետվություն Հազ. դրամ Նախորդ Հաշվետու Ֆինանսականարդյունքներիմասին Նախորդ | Հաշվետու | Նախորդ | Հաշվետու րն վերքին տարվա Ջ տարվա

Տ Ղ

աթ

ոտ

Վերագնահատումից տարբերություններ Կուտակվածշահույթ

Պահուստներ Կանխավճարներ

290 155000 155000

շահաբաժիններիգծուլ Ընդամենըսեփականկապիտալ Մ. Ոչ ընթացիկ պարտավորություններ Երկարաժամկետ բանկային վարկեր ն ոխառու360 ններ երեր անսաիկարա ակի տ պարտավորություններ ֆինան կան վարձակալության Հետաձգվածհարկայինպարտավորություններ Այ ընթացիկ պարտավորություններ Ընդամենը ոչ ընթացիկ պարտավորություններ Մ. Ընթացիկպարտավորություններ Կ արճաժամկետ բանկային վարկեր ն ,փոխառու- 410 թյուններ Երկարաժամկետբանկային վարկերի ն փոխառու420 մաս թյունների կարճաժամկեւտ ն Վարկերի փոխառությունների գծուվ հաշվեգրված

Եր

զծով

|

ոչ

տոկոսներ Առեւտրական կրեդիտորական

պարտքեր

Ստացված ընթացիկ կանխավճարներ Կարճաժամկեւոկրեղիտորականպարւոք բյուջեին ընթացիկ ւպարտավորություններ հար-

Հետաձգված նԱ նե կրեդի կան ա

ամկետ

դոտորավան

պարտք

դիր սոցիալական ապահովագրության զծով

պարտա-

Պարտավորություններ անձնակազմինաշխատանքի արձատըության գծով Կարճաժամկետկրեդիտորականպարտք հիճնադիրներին(մասնակիցներին) ն Նպատակայինֆինանսավորում մուտքեր ծախսերին վճարումների

Աաաա անակաշրջանի |

Այլընթացիկ պարտավորություններ

Ընդամենըընթացիկպարտավորություններ

ՀԱՇՎԵԿԵՒՌ

20130

86248

13178

177778 284426 10753

45129

15498 86049

16848 12276

10115

64928

12445 10839

26000 59935

անվանումը | Ցուցանիշների

(աշխատանքների, ծառայություն-Ժ| ների) իրացումից զուտ հասույթ

Իրացվաձ արտադրանքի,

|

119054

151023

550 341961

491498

-480486

842828

խորքը ն

Է

ոնդիանը ընդհանուր

36995

Յ0

|

Իրացման (առետրայինյ)ծախսեր

40|

.շտց

Գործառնական ալ եկամուտներ| 70

136586

12840

(9346)

Ֆինանսական ծախսեր

(

նից շահույթ (վնաս)

100|

Կապակցված կագմակերպությունների (վնասը) շահութը ներդրումները «բաժնեմասնակցության մեթոդով» հաշվառելիս Ալ ոչ գործառնական գործու նեությունիզշահույթ (վնաս) Սուլորական գործունեությունից ահույթ (վնաս) Արտասովոր դեպքերից շահույ շահուք րկի

Գո Ս Աո Նեոնաին նկնող

Մեկ

բազային

-

)

(

)

|

130|

ր

յ.

26790

119667

26790

119667

ծախսի|150| խսի 460|

հարկուվ7ց)984

շահույթ.

ճաժին 180

բաժնետոմսինբաժին190

)

(

՝

|

(

)

'

)

86:

)

(

): |

(

)

(

)

(

/0 4899

28778

ընկնողնոսրացված շահույթ

(42536)

ճինչն

նաս) ձով գծով

շահույթ (վնաս)

34506

Գործառնական այլ ծախսեր Գործառնական գործունեությու-

(

334106

ապրանքների

Արտադրանքի, աշխատանքների, (աշխ քների, ծառայություն-չ յությո ների) իրացումից շահույթ (վնաս)

նաս)

|

151881

)

(

այվց|

Շահութահարկի գծով ծախս

25125

794709

ծառայությունների)ինքնարժեք

նվազեցումը 16576

511481

ապ-

րանքների(աշխատանքների,| 20| Համախառն շահույթ (վնաս)

տարի

(միջանկյալ| (միջանկյալ| միջանկ- | ճիջանկյալ ժամանակա-|ժաճանակա-| լալ ժամա-| ժամանաշրջան աճո- | շրջան աճո-| նակա- | կաշրջան շրջան

ղական) ղական)

եշ ապրանքներ Արտադրանքի,

շ ահութահա բ

տշը

տապրի

Տող

Զուտ

33272 86305

ՃաԾր

ՃՏԷԼ(Օ7

ԹՈՒԼ

6Շօոօր/Շ 6ոմի/'Տ ԵՅոխքէԾ/ Յոմ ոտեՏ

ՈՈԲՁՏԱՐԲՌՈ6ՈՒ

Ռ6էհօժմօ|ԹցՄ

հ

Խ(6ՂՕՃԱԵՅՕԱԲՒՌՅԼ ՇՅԷուքօՆՇՆՔՃ1 քմշռՕր

ԸՄՕՇԵՇՔԻՆՕՑ

ՃՕ381Շ1871011174

ՔճՅՒՕԻ(Շ

ՏՍԽԽՃՔ՝/

Աքոտաւայմաամ 2.5, ՃՕՅՏ8121871011115ՕՄՇՖՇԻԼօ8 ՔՇՇՈՄՇոաոն

Ճքուշույ Օճոօմ

օ1քճժք6Ա:6

ոճաճ

մո

1լք20Շ1848108:Յ8

ՎՏԱՈՊՅՇԻ

ՀԵՕԱԾԽԱՈՎՇՇԸԻօԾ

ՃՇՇ

ՇՄԾՖ6:Ղօ8.

ԱԿԱ : 5Յոութօա:,

քճ6ն0րը

ՃՅքւօ

ՖՇԽՂՕԲ,

ոօ ումեք

ՕմեքօլաթՁձ,

ու

ճօ1

ՇՄԾՖՇԽՐՄ

ԽՇՂՕրիԼ

օՇԱ6ՇՂՔՂՏԷՈԱ

օղում ԱՇ

8Տ0ՕՅՏԻԼՕ2ՆԷԼՕՇՐԻ

ՇԲՕՅՏԼ

տ6Ը

ճճճւշոերօօտ

ԽԱԳԵՕԻԸ7

աօԷուօ11ԱՕ ՂՅԱ

չո էհօ ՎօքսԵկՇօք ՃՈո6ոյԹ Օոտ օք էհ ոլո ՅՇնտէ6Տ. սոլութոնքէԹմ 6ՇՕոօողՇ օք

ՓԳՏէՇՈՇՑ

Ե|օՕԻՅՑ6,ԽհւՇի ԻՁՏ 16Մ էօ

(ԲՅՏՕՈՏ Պ/ՁՏ

Ոէ ԵսՏՈՇՏՏ ԱՇՏ.

Տէօք ՅԸԱԿԱՇՏ 16( ՌՈՅՈՄ

Օք ԵՅոխսքէՇյ

հՅսծ Ա1ՏՇԱՏՏԾՄ ՄՅՈՕԱՏ (ԹՅՏՕՌՏ

|/ո/հթ քօյօ6է 6 եԵստոտտ 6ոմկօտ. ԵճոնսքէՇյ օէ փ ՔՅրեօսաղյ, 1ՈՏտօխօոոօյ, ՏՕԱՐՇ6Տ Տռոճի հոճոցի 8օ/ժոց Ո6էհօգօօցյ, 1Թ1Թ6ՅՏնոց Յոձ (68 լմ օք հօ ՅՇետիօտ

ՈՈՓՅՏԱՐԾՈԾՈՒ

ՈՏետ ՅՁոձ Եճումսքէ6յ, Դիտ

մ

լ

ԼՑ

ՈՀ2Ն.

քաշրճ

օո

ԵստլոօՏտ 6ոհնօՏ

1ոճլտ

քոօելԹոՏ

տկ 03121018) 10146ո17 ՇՅքԱՀ-

ՇԼԲՈՇԵԵ

քոսճիշՅեօո օք

հոտ ՅԱՇՇՀԹՎ

յօ

օ

ՇՕՇՂՕՋԱԱԲ

Օոքճճճոմյե

31ՕՐՕ 13ՇԾ628ԲՅ1

Օտրօքօոօողղ ռւ

3141.

Աքօոոօ34

ԽարՕրԻԼ

քաշոօտ

ՔԸՇՂՇԴՑԻՅԵՈՑԼ

հոց

Ծաուքօր

ոթազտոթմ

Փատաշօոօոօ

ԱԸՂԵՎաում

ԴԱՆ քօ868

ԻԽՐԱԼՕՐՕՎԱՇՃԸՒՌԼԻՍՆ

ՆԵՒԼՕՇՐՔ1

ՇՈՂՀՈՇՅ:6ՇՈՕՇՕՑՆՕՇՒՅ,

ռւ

2136626Յ811Շ

քօՂՇՐՔՑՅ,

ՃճճոօՂԵՑՇԸՂՔ. լու Խտոթճքալոոօմ ՇօոանԻԼ

ԱՇՇՇԵՇՆԵԱՆ

1ոոուերւ

ՇԼՔԳԼԵԼ

8Ճ(ՃԾՎՃԱ

սքռ

/ոքօհնու 6 Ոտօոնօո էհէ էհօ 16562/օհ /ոՅց6 չո էհօ քոօյօօէ Յոժ էօ ռոտաօոոց էհօ օոօուռիօո ցխօ Ճ քօտ,եկե/ էօ գս Օ6

է Տ

ԹԱօտոց «Սիծո

ԳսօՏԱՕՈՏ:

ակ փ6

ց6է լուօ Տոէէ/

ԵՅոՒսքէ6յ

Մ

Յոժ էհ6 ԿՅՍՏ 10 8709 1" "ԱՕԽ Ոսօհ ոտե ՇՅո 1է էՅ։6 ո էհՇ ք/ՕՇ6ՏՏ օք /ոմօտետծոէ «/միօո

ոռ

ՈՂՁիոց".

7"

քօկՇյ

ո. Լ.

16.բԸքոճօտում օ.

Օգտագործված գրականությանցանկ

Չ00

1994.-

Արշակյան Ա.Հ. Արտադրության գործոնների օգտագործ ման կազմակերպումըն պլանավորումը շուկայական էկոնոմիկա յում, Երնան, 1997.- 230 էջ: 2. Բադանյան Լ. Կարճաժամկետ ֆինանսական կանխատե սումը արտադրական կազմակերպությունում, Երնակ, 2000.- 21: էջ: 3. Բայադյան Ա. Տնտեսավարող սուբյեկտների գործունեության ֆինանսական վերլուծության անհրաժեշտությունը, Երնան 1999.- 60 էջ: 4. Բայաղյան Ա. Տնտեսավարող սուբյեկտների գործունեութան ֆինանսական արդյունքների վերլուծությունը, ԾԵրնան, 2000.- 62 էջ: 5. Բայադյան Ա. Ֆինանսական կայունության, գործարար ակտիվությանե իրացվելիության գնահատման ցուցանիշներն ու դրանց հաշվարկմանմեթոդիկան,Երեան, 2001.- 65 էջ: 6. Բայադյան Ա.Հ. Ֆինանսական համառոտ բացատրական բառարան,Երնան, 2001.- 118 էջ: 7. Գործարարության պլան (մեթոդականձեռնարկ), Երեան, 1999.- 176 էջ: Հայաստանի Հանրապետության պաշտոնական տեղեկագիր, թիվ 2, 20 փետրվարի,1997.- 100 էջ: 9. ՀՀ օրենքը «Ձեռնարկություններիֆինանսականսնանկացման մասին», Երեան, 1995: 10. Սուվարյան Յու. Ռազմավարական կառավարում,Երնան, 1996.- 150 էջ: 11. Ճթրճութմուօ 8.1., Քորոճորոթ ԽԼՑ8. Փրտճոշօրորն ՀԵՅ, 1997.Շ. հ/., ԱՕՇօ6Ք6). (466806 12. ԵռոաքօրԸԼՑօ.ԸՐքմւճ ՎՅՇՆ» Լ որտ31 «ՅՏՂԱԱԵՅՃ 58 ամրա. ԽՃ 136626Յ7Ե 1993.239 Շ. ՇՅՒուքօՀՂ8Յ. ԽԼ, 13. Թորա: Ը.ՍԼ. ՂՇօթոտ Փուղուօօտ (7ԿՇ611ԹԾ6

ՈԱՕՇօ6ՔՇ).ԽԼ,

1.

1999.-

14.

15.

1Օ.8..

118156ուտ

ՅԱՅ:

ԼՍթճւրձթ

ք.

Իօքօօտ հ/1Օ.,

18860181

,

18. 1ՕՏԳ"6Ճ

աքօռոքք Ք.8.,

Օ4128

Շ.

20.

բ.Շ-

ծ

Չ3.

ոքքուօքեդ.

Շ- աԱ:222

Չձ. Չ5

տ

քարոտ Ճողտոքը Խ/., ա

Հոու

ՄՂԻՃ

կան ՔօատաՅ.

»:

Ի/1., 1999,-

ԽԱճռճ» 8.8.

8.Ճ.

ՔԹ3816օ

Աոաճտքօոճւոծ

բ. Հ. Օղշոհձճ 55 Հ. ԽԼ., 1999.-

(.6ոՇՂ:

ՅՅԻՅՎՔ

ոո». ԱՇԲ

Հ

ոքօրոքայողւտ, ԻԼ616ի, 26. Փաղճուօօտու ՒԼ քօր. Է.Շ.

ԸՂՕՏՈ108օ8.

Հւա38

(7ՎՇՇԵօՇ

ԱԱ

ութօօՂան թթ:

ԽԻ: ՉԴ. Լ1լթքօուօ1

ք

(«Ա ոքոտոճճգե ճ615Երր).Ն/1.,1998.-208Շ.

Խ/., 2000.-

Լ

Օպոտոտ 5ֆֆաոթյաուօօր2 --

քօր:

:

Շ.

Եոտոծը

1օր

ԶԵՕՔԽՕԽՈՂՑ:

Հ.

իծ

1998.-

Ի.

ՄշՔԻւ687.

ՇԱՎՇՇԽԵՅՑ

Ւ1.,Չ000.-

Ղօօթոն4

ՇՕՇՓտտոօօ807օ

3ՔԽՕԷԼՕԽճ

Բ. ԹՀ. Մոքոթն

Ըտօ

ԻԼ-

ՎՈՂՅՂԵ ԾՅոՃՆՇ.

Խ6ՅՇ

ԸՅոր/3ԻՇօ

22.

քօր.

Հ:

Աքճողաթ) 4Խ(., 2000.- 139 ԸՊՕ18օ8Օ8. Մօքրաճօ 8... ո Լո,

շշ

քմ

բ.8.

6.

Փարոոօօրօրք7/ օ.

ոօ

21.

Տ

ՅՂքօ8

Խ0ԹՅՃՃՇՑ

19.

/Ճոմ33

8.ԼԼ

Խ(., 1997.-

1114.

ԻՊ,

ՂԵ, Շյաւտօ Խ/Լ., 1999.(74 Շ6106ըօ«օ686).

ք.Խ1. ոօոօուտ տ «Յա6քնտ

ԴՕհԵԼ8316ք6ոմ14 112 Շ ՃԻ. Լքոոճժօ8

61386«օ6:

քճՇճ: գոաշատմ

13.բքոոմ7թօ8 -

Շ.

Օրու

6.3Յ816ԸՎ

ա

ոօիք ՇՕտքՇԻքՇ

րք. .Շատ

ՓֆատուօօԲօ16

ԽՈ6ԴՕխԱոՃ

Բովանդակություն Երկու խոմք

Լ.

եււ...

եեւ

ԼԼ

Լ...

ԳԱՂԱ

ԱՇՈՏ

Ա ԱԱԱԱԱ ԱՆՎԱՆ ԱԱԿ ԱՂԱՆ ԱՆ

ԱԱ

ԼՎԱ

ԲԱՅԱԴՅԱՆ

ՀԱԿՈԲԻ

Տնտեսավարողսուբյեկտներիսնանկացմանն ռիսկերի գնահատմանմեթոդիկան

Գլուխ 1.

նտեսաւլարող սուբյեկտների սնանկացմանգնահատումը

Սնանկացմանպատճառներըե ազդող զործոնները գնահատումը Անվճարունակության Լ. Լ.Լ... ն 1.3. Տնտեսավարողսուբյեկւտների սնանկացմանկանխատեսման մեթոդները ԱԱՂ ԱԱ ԱԻ Աա,13 1.4. Տնտեսավարողսուբյեկտների ֆինանսականառողջացման ուղիները ԱԼՎԱ

ն ԳԱՅԱԱՎԱ

ԱԱԿ ԱԱԱԱ ՆԻԱ,18 1.4.1. Ֆինանսականպլանի կազմմանհամառոտ նկարագիրը

1.1.

1.2.

ոու...

Լ...

Լ.

ո...

Վ.

Լե...

.ո

ԱԼՎԱ

եե...

ԼԼ.

նոն

ԱԱԱԼԱԱԱՆԱԱԱԱԱԱԱԱՅԱԿԱԱ

ԼԱ

Աաաա

ե

..

ն

ԱՂԸ

ՀԱԿԱ

Լ

Գլուխ 2. Ռիսկի գնահատումը 2.1.

Ռիսկիտեսակներըն դրանցվերլուծությանընդհանուր

սկզբունքներըԼ... ում...

նԱԼԼԱ ՎԱԿԱՂ ԱՂԱ

ԱԱԿԱԿԱՆԱԱԱ

ԱԱ, 36

մ...

2.2. Ռիսկիկառավարմանգործընթացի փուլերը 2.3.

Ռիսկի վերլուծությանմեթոդները

2.4.

Ներդրումայինռիսկիարդյունավետության գնահատումը Ռիսկինվազեցմանեղանակներըն ուղիները

2.8.

Հավելվածներ

Լ...

ւ...

եււ...

ննա.

Վ.Լ...

ւ...

ո...

Լ...

ւ...

Ղե

Ա

ՅԱ

ԱԱ

Ամփոփում(ռուսերեն ն անգլերեն)ԼԼ... Օ գտագործվածգրականության ցանկ...

Բովանդակություն

ԼԼ...

Վ...

եւ...

Վեն

ԱԱ ԱԱ ԱԱԿԱՂ ԱԱ ԱԱ ԱԿԱ ԿԱԱԿա

Ա

Լ...

ԱԱ

ԱԼԼԱ

Համ

ԱՍՈՂԻԿ

ՎԼ...

Լ...

Լ...

/

ո:

ՎԼ.

ՎԱԿԱԱ ԱՆԱ

ԱԱԱԱԱԿԱԿ,,

ՂԱՂ

«ԱՍՈՂԻԿ»

հրատարակչություն

06.12.2001թ. Ստորագրվածէ տպագրության ոիզոգրաֆիա եղաճակը՝ Տպագրության Ֆորձատ 60»484/16,Թուղք՝ օֆսեթ 200: Պատվեր ՒՇ 131, Տպաքանակ՝

Տպագրվածէ «ԱՍՈՂԻԿ» ՄՊԸ-ի տպարանում Ք. Երնան, Ավան, Չարենցի9/22 Հեռ. 58.22.99, 40.49.82

Բ-ոու|:

թռու(քյոծէտ75.8տ