Ծովային ելքի հիմնահարցը Հայաստանի Հանրապետության արտաքին քաղաքականությունում 1919-1920 թվականներին

Հարգելի՜ ընթերցող. ԵՊՀ հայագիտական հետազոտությունների ինստիտուտը, չհետապնդելով որևէ եկամուտ, իր կայքերում ներկայացնելով հայագիտական հրատարակություններ, նպատակ ունի հանրությանն ավելի հասանելի դարձնել այդ ուսումնասիրությունները: Մենք շնորհակալություն ենք հայտնում հայագիտական աշխատասիրությունների հեղինակներին, հրատարակիչներին:

Մեր կոնտակտները` Պաշտոնական կայք՝ http://www.armin.am Էլ. փոստ՝ [email protected]

ԵՐԵՎԱՆԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

ՇԻՐԱԿ ԱՐՏԵՄԻ ԹՈՐՈՍՅԱՆ

ԾՈՎԱՅԻՆ ԵԼՔԻ ՀԻՄՆԱՀԱՐՑԸ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ԱՐՏԱՔԻՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ

1919-1920 ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻՆ

ԵՐԵՎԱՆ

ԵՊՀ ՀՐԱՏԱՐԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆ

ՀՏԴ 93/94 ԳՄԴ 63.3 Թ 822 Տոագւության ¿ եւաախավուել ԵՊՀ միçազգային հաւաμեւություննեւի ýակուլտետի գիտական խուհոււդÁ Խմμագիր` պատմ. գիտ. դոկտ., պրոֆ., Գ. Հ. Պետրոսյան Գրախոսներ` պատմ. գիտ. դոկտ., պրոֆ., արտակարգ ն լիազոր դեսպան Վ. Ա. Բայμուրդյան պատմ. գիտ. դոկտ., պրոֆ., է. Գ. Մինասյան պատմ. գիտ. դոկտ., դոց. Կ. Հ. Խաչատրյան

ՇԻՐԱԿ ԱՐՏԵՄԻ ԹՈՐՈՍՅԱՆ

Թ 822 Ծովային ելքի հիմնահարցը Հայաստանի Հանրապետության արտաքին քաղաքականությունում 1919-1920 թվականներին/ Շ. Թորոսյան: -Եր., ԵՊՀ հրատ., 2017, 234 էջ: Գրքում համակողմանիորեն ներկայացվում է Հայաստանի առաջին հանրապետության արտաքին քաղաքական գերակայություններից մեկի` ծովային ելքի հիմնահարցը: Նշված խնդրի հետ կապված` գիտականորեն լուսաμանվում են Վրաստանի, Հունաստանի, Անգլիայի, Ֆրանսիայի, Իտալիայի, ԱՄՆ-ի, Ռուսաստանի, Ադրμեջանի ն Թուրքիայի հետ առնչությունները, քննվում ն վեր են հանվում Կիլիկիայով, Տրապիզոնով, Լազիստանով կամ Բաթումով ծովային ելք ձեռք μերելու ՀՀ կառավարության քաղաքականությունը ն դրա ձախողման պատճառները: Նախատեսված է պատմաμանների, միջազգայնագետների, դիվանագետների, քաղաքագետների ն ընթերցող լայն շրջանների համար: ՀՏԴ 93/94 ԳՄԴ 63.3

|ՏՑN 978-5-8084-2163-9 Օ ԵՊՀ հրատ., 2017 Օ Շ. Ա. Թորոսյան, 2017

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ԿԻՐԱՌԱԿԱՆ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆ ՈՒՆԵՑՈՂ ԳԻՏԱԿԱՆ

ՀԵՏԱԶՈՏՈՒԹՅՈՒՆ ................................................................................... 5 ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ ................................................................................. 8 ԳԼՈՒԽ |

ԴԵՊԻ ԾՈՎ ԵԼՔԻ ՀԱՐՑԸ ԵՎ ԼԱԶԻՍՏԱՆԻ ԽՆԴԻՐԸ

ՀԱՅ-ՎՐԱՑԱԿԱՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՒՄ ................................... 21 1.1. Ծովային ելքի հարցը որպես Հայաստանի Հանրապետության արտաքին քաղաքական առաջնահերթություն ................................................................... 21 1.2. Կիլիկիան որպես Միջերկրական ծով դուրս գալու հնարավորություն ն Ֆրանսիայի դիրքորոշումը ........................ 26 1.3. Տրապիզոնը որպես Սն ծով ելքի հնարավորություն ն Պոնտոսի հույների դիրքորոշումը............................................... 38 1.4. Լազիստանով ծովային ելք տրամադրելու հարցի վերաμերյալ հայ-վրացական տարակարծությունները: Դաշնակիցների դիրքորոշումը .................................................... 49

ԳԼՈՒԽ ||

ԲԱԹՈՒՄԻ ԽՆԴԻՐԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ԾՈՎԱՅԻՆ ԵԼՔԻ ՀԱՐՑՈՒՄ ................................................................ 76 2.1 Տերությունների քաղաքականությունը Բաթումի խնդրում (1919 թ. հունվար-1920 թ. փետրվար)......................................... 76 2.2. Բաթումի խնդիրը Հայաստանի սահմանները որոշող միջազգային հանձնաժողովում (1920 թ. փետրվար-մարտ) ...... 93 2.3. Բաթումի խնդիրը Սան Ռեմոյի խորհրդաժողովում (1920 թ. ապրիլ)......................................................................... 103 2.4. 1920 թ. մայիսի 7-ի ռուս-վրացական դաշնագիրը ն Բաթումի հանձնումը Վրաստանին ............................................ 123

ԳԼՈՒԽ |||

ԱՐԴԱՀԱՆԻ ԽՆԴԻՐԸ ՀԱՅ-ՎՐԱՑԱԿԱՆ

ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՒՄ ............................................................ 144 3.1. Կարսի մարզի միացումը Հայաստանին ն Վրաստանի դիրքորոշումը (1919 թ. հունվար-ապրիլ) .............. 144

3.2. Արդահանի հարցը հայ-վրացական հարաμերություններում ն խնդրի ժամանակավոր լուծումը (1919 թ. մայիս-դեկտեմμեր) ...................................................... 163 3.3. Իրադարձությունների հետագա զարգացումներն Արդահանի հարցում 1920 թ. հունվար-օգոստոս ամիսներին .. 175 3.4. Արդահանի խնդիրը թուրք-հայկական պատերազմի ընթացքում................................................................................. 191 ԵԶՐԱԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆ ......................................................................... 208

OԳՏԱԳՈՐԾՎԱԾ ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐԻ ԵՎ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՑԱՆԿ ........ 215

Անձնանունների ն տեղանունների ցանկ ...................................... 226

ԿԻՐԱՌԱԿԱՆ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆ ՈՒՆԵՑՈՂ ԳԻՏԱԿԱՆ

ՀԵՏԱԶՈՏՈՒԹՅՈՒՆ

Հայաստանի վերանկախացումից հետո հայագիտական հետազոտությունների ճանաչողական արժեքն էլ ավելի աճեց: Պատմագիտության, μանասիրության, քաղաքագիտության, արվեստաμանության ն այլ ոլորտներում իրականացված μազմաթիվ ուսումնասիրություններ ձեռք μերեցին կիրառական նշանակություն: Հայագիտությունն իրավամμ վերածվեց ազգային անվտանգության խնդիրներ լուծող, սերունդներին հայրենասիրական ոգով դաստիարակող μնագավառի: Անկախ Հայաստանի կայացման ու զարգացման գործում հույժ կարնոր էր երկրի դիվանագիտական ծառայությունների ստեղծման խնդիրը: Հասկանալի է, որ համապատասխան դպրոցի μացակայության պայմաններում կադրերի հարցում ընտրությունն ակամայից առավելապես կանգ էր առնելու պատմաμանների, արնելագետների, թարգմանիչ-μանասերների վրա, խնդիր, որը տարիների ընթացքում հիմնականում լուծվեց: Բայց խնդիրը վերաμերում էր ոչ միայն կադրեր պատրաստելուն, այլ նան միջազգային հարաμերություններին, դիվանագիտության պատմության հիմնահարցերի գիտական հետազոտությանը: Այս ոլորտում նս զգալի աշխատանք կատարվեց: Մասնավորապես ուսումնասիրվեց 1918-1920 թթ. Հայաստանի Հանրապետության փորձը: Այդուհանդերձ, արդի փուլում` տարածաշրջանային μարդ ու հակասական գործընթացների հոլովույթում Հայաստանի առջն կանգնած ինչպես մարտավարական, այնպես էլ ռազմավարական խնդիրների վերլուծության ոլորտում ծանրակշիռ աշխատանքներ գրեթե չստեղծվեցին: Հատկապես անուշադրության մատնվեց այնպիսի մի կարնոր ոլորտ, ինչպիսին մեր տարածաշրջանում գոյություն ունեցող ստատուս-քվոյի փոփոխությունն էր` պայմանավորված Արցախի ազատագրման ու հայկական երկրորդ պետության ստեղծման հետ, ն արդի փուլում` սիրիական ճգնաժամով թելադրված ռուս-թուրքական հարաμերությունների ծայրահեղ սրումը, Թուրքիայի հանրապետության փլուզման հավանականության կտրուկ ա5

ճը, քրդական հարցի օրեցօր միջազգայնացումն ու Հայկական հարցի` Արնմտյան Հայաստանի խնդրի լուծման նոր հեռանկարի μացումը: Վերոհիշյալ խնդիրների մեջ հայ պատմագիտության ու դիվանագիտության խնդիրների շարքում գրեթե անտեսվեց նան Առաջին աշխարհամարտից հետո նորանկախ Հայաստանի առաջին հանրապետության համար կենսական նշանակություն ունեցող ծովային ելքի հարցը: Հենց այդ μացը լրացնելու մղումով պատմաμան-միջազգայնագետ Շիրակ Թորոսյանը ձեռնամուխ եղավ «Ծովային ելքի հիմնահարցը Հայաստանի Հանրապետության արտաքին քաղաքականությունում 1919-1920 թթ.» հույժ կարնոր թեմայի ուսումնասիրությանը: Պատերազմում հաղթանակած Անտանտի երկրների ղեկավարները, ճիշտ գնահատելով իրենց դաշնակից Հայաստանի անկլավային` ներփակ վիճակի պատճառով ստեղծված անհեռանկարային վիճակը, ի վերջո համաձայնեցին Սնրի դաշնագրի մեջ ներառել Տրապիզոնի նահանգը հայկական կողմին հանձնելու մասին հոդվածը: Բայց այդ խնդիրը գոնե փաստաթղթի մակարդակով ձնակերպում ստացավ դիվանագիտական լուրջ ու դժվարին աշխատանքի շնորհիվ: Սույն գրքի հեղինակ Շ. Թորոսյանը հարուստ փաստական նյութի վերլուծության հիման վրա քննության է ենթարկել 1918-1920 թթ. ընթացքում տարμեր միջազգային խորհրդաժողովներում, Վրաստանի Դեմոկրատական Հանրապետության, Հունաստանի, մեծ տերությունների հետ ծանր μանակցությունների արդյունքում, Հայաստանին դեպի Սն ծով ելք տրամադրելու դիվանագիտական պայքարը: Աշխատության առաջին մասում, որը կրում է «Դեպի ծով ելքի հարցը ն Լազիստանի խնդիրը հայ-վրացական հարաμերություններում» խորագիրը, ծովային ելքի հարցը դիտարկվում է որպես Հայաստանի Հանրապետության արտաքին քաղաքականության գերխնդիրներից մեկը, այն ներկայացվում հայ-վրացական հարաμերությունների, երկկողմ տարածքային վեճերի ու այդ հարցում մեծ տերությունների դիրքորոշման համատեքստում: Անդրադարձ է կատարվում նան Կիլիկիայով դեպի Միջերկրական ծով դուրս գալու խնդրին, պարզաμանվում են դրա ձախողման արտաքին պատճառները:

Հեղինակը հատուկ քննության նյութ է դարձնում Բաթումի մարզի, համանուն նավահանգստի, Արդահանի գավառի պատկանելիության շուրջ ընթացող հայ-վրացական պայքարը: Նա իրավացիորեն նշում է, որ այդ հարցերում հայկական դիվանագիտության անհաջողությունների պատճառները պետք է փնտրել ինչպես «դաշնակից» տերությունների` Մեծ Բրիտանիայի, Ֆրանսիայի, ԱՄՆ-ի վարած երկդիմի քաղաքականության, Հայաստանի նկատմամμ Վրաստանի, Ադրμեջանի ն Թուրքիայի կոշտ ու թշնամական, Խորհրդային Ռուսաստանի` անμարյացակամ վերաμերմունքի, այնպես էլ ՀՀ իշխանությունների ոչ իրատեսական քաղաքականության մեջ: Շիրակ Արտեմի Թորոսյանի «Ծովային ելքի հիմնահարցը Հայաստանի Հանրապետության արտաքին քաղաքականությունում 1919-1920 թթ.» արժեքավոր աշխատությունը ծանրակշիռ խոսք է հայ դիվանագիտության պատմության ուսումնասիրության μնագավառում: Այն նոր լույս է սփռում հայ-վրացական, հայ-հունական ու հայ-թուրքական հարաμերությունների հիմնահարցի μազմաթիվ կողմերի վրա: Սույն մենագրությունը, որ արդի փուլում ունի գիտաճանաչողական ու քաղաքական մեծ կարնորություն, ժամանակակից հայ դիվանագետների ու քաղաքագետների համար հրաշալի ուղեցույց է ներկայիս Հայաստանի Հանրապետության առջն ծառացած խնդիրների, մասնավորապես ծովային ելքի կենսական հարցը լուծելու ճանապարհին: Պատմական զարգացումների ու օրինաչափությունների վերաμերյալ պատմաμաններիս իմացությունը հուշում է, որ Միացյալ Հայաստանի, նրա կենսագոյության ողնաշարի կարնոր μաղադրամաս կազմող ծովային դարպասի հեռանկարը սարերի հետնում չէ: Կայսրություններն ի վերջո դատապարտված են, իսկ պատմական ճշմարտության հաղթանակն անμեկանելի է: Ընթերցողը դրանում կհամոզվի` նան սույն աշխատության հետ ծանոթանալով, ն համոզված ենք` այդուհետ կլծվի համազգային այդ գաղափարի կենսագործմանը: Ակադեմիկոս, պ. գ. դ., պրոý. Աշոտ Մելքոնյան

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

Հայաստանի առաջին հանրապետության միջազգային դրության ն արտաքին քաղաքականության խնդիրները գրեթե անսպառ թեմա են ուսումնասիրողների համար: Դրանցից են Հայաստանի ծովային ելքի ն դրա հետ սերտորեն առնչվող մերձսնծովյան տարածքների հիմնախնդիրները, որոնք դասվում են Հայաստանի արտաքին քաղաքականության կարնորագույն խնդիրների թվում: Այս հիմնահարցերի ուսումնասիրությունը շատ հետաքրքիր ն ուշագրավ կողմեր ունի: Ծով ունենալը յուրաքանչյուր պետության ընձեռում է ռազմավարական μազմաթիվ առավելություններ, որոնց նշանակությունն անգնահատելի է, սակայն գլխավոր առավելությունը μեռնափոխադրումներն են, որոնք μոլոր ժամանակներում ն նան այսօր ամենարդյունավետն ու ամենաէժանն են այս ոլորտում, հետնաμար մեծ խթան են դառնում պետության ընդհանուր տնտեսական աճի համար: Այդ է պատճառը, որ հնագույն ժամանակներից մինչն օրս պետությունները կենաց ու մահու պայքար են մղել ծովային ելք ունենալու համար: Հայ ժողովուրդն էլ իր հերթին պետականության վերականգնման համար մղած դարավոր պայքարի համատեքստում մշտապես կարնորել է ծովային ելքի խնդիրը: Անգամ 1878 թ. Պոլսի Հայոց ազգային ժողովի կողմից Բեռլինի վեհաժողովին ներկայացված Հայաստանի ինքնավարության ծրագրում ինքնավարության սահմանների մեջ էր ներառված նան Ռիզեի նավահանգիստը, իսկ 1914 թ. հունվարի 26-ի հայկական μարենորոգումների մասին ռուսթուրքական համաձայնագրում Տրապիզոնը ներառվում էր հայկական վարչական միավորի մեջ: Ծովային ելքի հարցի լուծումը, հետնաμար, Հայաստանի նորանկախ Հանրապետության հետագա գոյության ն զարգացման հեռանկարի տեսանկյունից դիտվում էր որպես արտաքին քաղաքականության հիմնական առաջնահերթություններից մեկը: Այդ պատճառով էր, որ Հ. Քաջազնունու կառավարությունը 1918 թ. դեկտեմμերին Ա. Ահարոնյանի գլխավորությամμ Փարիզ մեկնող ՀՀ պատվի8

րակությանը տված ցուցումներում սկզμունքային կարնորություն էր տալիս դեպի ծով ելքի խնդրին, նույնիսկ ավելի մեծ կարնորություն, քան տարածքային հարցն էր: Իսկ Պողոս Նուμարի գլխավորությամμ Եվրոպայում գործող Ազգային պատվիրակությունը, ավելի ծավալուն տարածքային պահանջներ առաջ քաշելով (Արնմտյան Հայաստանի μոլոր նահանգները ն Կիլիկիան), խնդիր էր դնում ծովային ելք ապահովել թե՛ Սն, ն թե՛ Միջերկրական ծովերով: Ի վերջո, հայկական զույգ պատվիրակությունները 1919 թ. փետրվարին Փարիզի վեհաժողովին համատեղ ներկայացրած «Հայկական պահանջների հուշագրում» զետեղեցին Ազգային պատվիրակության ձնակերպած պահանջները: Կիլիկիայի պահանջը մեր պատվիրակները գլխավորապես հիմնավորում էին Միջերկրական ծով դուրս գալու անհրաժեշտությամμ` հիմք ընդունելով 1916 թ. Պողոս Նուμարի ն Սայքսի ու Պիկոյի միջն կնքված համաձայնագիրը: Սակայն, ծովային ելքով հիմնավորված հայկական տարածքային պահանջները μախվեցին μազմաթիվ խոչընդոտների: Դրանք պայմանավորված էին հիմնականում անգլիական, ֆրանսիական, թուրքական, հունական, ռուսական ն վրացական հավակնություններով, ինչպես նան Անտանտի տերությունների միջն եղած հակասություններով: Նախնառաջ Ֆրանսիան կտրուկ դեմ արտահայտվեց Կիլիկիայի նկատմամμ հայկական հավակնություններին, քանի որ դեռնս 1916 թ. գարնանը կնքված Սայքս-Պիկոյի պայմանագրով այն մտնելու էր Ֆրանսիայի տիրույթների մեջ: Ելնելով սրանից` հայ պատվիրակներն ստիպված էին μավարարվել միայն դեպի Սն ծով ելքի պահանջով: Սկզμնապես այդ ելքը դիտվում էր Տրապիզոնի նավահանգիստը, ինչին կողմ էր Անգլիան: Սակայն Ֆրանսիան, հակադրվելով Անգլիային ն տուրք տալով քեմալականներին անուղղակիորեն աջակցելու իր որդեգրած քաղաքականությանը, մերժեց Տրապիզոնը Հայաստանին հանձնելու ծրագիրը: Այդ ծրագրի դեմ ըմμոստացան նան Պոնտոսի հույները, որոնք Փարիզ գործուղած պատվիրակության ն Եվրոպայում ապրող պոնտահույների ստեղծած «Պոնտոս» կազմակերպության ջանքերով ձգտում էին Պոնտոսի հունական անկախ պետություն ստեղծել կամ համադաշնություն կազմել Հայաստանի հետ: Այս հարցում հույներին աջակցում էին վրացիները,

որոնք, μնականաμար, չէին ցանկանում զրկվել Հայաստանի տարանցիկ փոխադրումների մենաշնորհից: Ելնելով ստեղծված իրավիճակից` սկսվեց քննարկվել նան Լազիստանով (Ռիզեի կամ Աթինեի նավահանգիստ) Հայաստանին ծովային ելք տրամադրելու տարμերակը: Այս հարցում հիմնական արգելք հանդիսացան Անգլիան ն Վրաստանը: Անգլիացիները ծրագրել էին Աջարիայում խամաճիկ պետություն ստեղծել ն Լազիստանը կցել դրան: Իսկ Վրաստանն իր հերթին կատաղի պայքար սկսեց Լազիստանի համար: Հայ-վրացական պայքարը Լազիստանի համար գլխավորապես ընթանում էր Եվրոպայում` Փարիզի վեհաժողովի ն այլ խորհրդաժողովների շրջանակներում, իսկ հակամարտ կողմերը Եվրոպայում գործող հայկական ն վրացական պատվիրակություններն էին: Լազիստանի շուրջ կրքերն ավելի μորμոքվեցին Հայաստանի սահմանները որոշող միջազգային հանձնաժողովի նիստերում, որոնք հրավիրվել էին Թուրքիայի հետ հաշտության պայմանագրի նախագիծ կազմելու նպատակով 1920 թ. փետրվար-ապրիլ ամիսներին Լոնդոնում ընթացող Անտանտի գերագույն խորհրդի խորհրդաժողովի շրջանակներում: Այստեղ հայ պատվիրակները Լազիստանի նկատմամμ հավակնությունները հիմնավորում էին միայն ծովային ելք ունենալու անհրաժեշտությամμ` առաջնորդվելով Անտանտի տերությունների այն մոտեցմամμ, որ յուրաքանչյուր նորաստեղծ պետություն պետք է սեփական ծովային ելք ունենար: Իսկ վրաց պատվիրակները ջանադրաμար մերժում էին հայերի հավակնությունները` առաջ քաշելով լազերի վրացական ծագման հանգամանքը ն նրանց ինքնորոշման իրավունքը, ինչի մասին, ինչպես իրավացիորեն նկատել է Ա. Ահարոնյանը, նրանք մոռանում էին Ախալքալաքը ն Լոռին պահանջելիս: Այս խորհրդաժողովում որոշում չի կայացվում վրացիների ընդդիմության ն անգլո-ֆրանսիական հակասությունների պատճառով: Որոշում չի կայացվում նան 1920 թ. ապրիլին տեղի ունեցած Անտանտի գերագույն խորհրդի Սան Ռեմոյի խորհրդաժողովում: Անգլիայի արտգործնախարար Լորդ Քերզոնի քարտուղար Ռոμերտ Վանսիտտարտի` հայերին ն վրացիներին ընդհանուր հայտարարի μերելու ջանքերն ապարդյուն են անցնում:

Որպես Հայաստանի ծովային ելքի հիմնական տարμերակ` դիտվում էր նան Բաթումի նավահանգիստը: Այն, ինչպես Հայաստանի առաջին հանրապետության գոյության ողջ ընթացքում, այնպես էլ այսօր մնում է Հայաստանի գրեթե միակ ծովային ելքը: Անտանտի տերությունները ձգտում էին Բաթումը հռչակել ազատ նավահանգիստ ն Բաթում-Թիֆլիս-Բաքու ու Բաթում-Կարս-ԱլեքսանդրապոլՋուլֆա-Թավրիզ ուղղություններով սպասարկել իրենց շահերը Մերձավոր Արնելքում: Հայ պատվիրակները պահանջում էին հայ-վրացական սահմանն անցկացնել ճորոխի հովտով ն գետի ձախափնյակով երկաթգիծ կառուցել մինչն Բաթում այնտեղ սեփական նավահանգիստ ունենալու պայմանով: Վրաց պատվիրակները կտրուկ կերպով մերժեցին այս պահանջները: Խնդրին լայնորեն արձագանքեցին հայկական ու վրացական մամուլը ն հասարակական-քաղաքական շրջանակները: Սան Ռեմոյի խորհրդաժողովում հայ պատվիրակները Վանսիտտարտի խորհրդով հրաժարվեցին Բաթումի մարզի մի մասի նկատմամμ պահանջից ն պնդեցին միայն Կարս-Բաթում սեփական երկաթուղի կառուցելու պահանջը: Սակայն վրաց պատվիրակությունը մերժեց նան խիստ չափավոր այս պահանջը: Բաթումի հարցում վրացիներին աջակցեցին μոլշնիկները: 1920 թ. մայիսին կնքված ռուս-վրացական համաձայնագրով` նրանք Բաթումի մարզը ճանաչեցին Վրաստանի անμաժանելի մաս: Ստեղծված իրավիճակի, վրաց կառավարության համառ պնդումների ն μրիտանական կառավարությունում տիրապետող տրամադրությունների արդյունքում 1920 թ. հուլիսին անգլիացիները Բաթումը հանձնեցին Վրաստանին: Սակայն Վրաստանի մենշնիկյան կառավարությունը μարեխղճորեն չկատարեց Հայաստանին ազատ տարանցիկ փոխադրումների հնարավորություն տալու խոստումները: 1921 թ. սկզμին քեմալականները ոտնձգություններ կատարեցին Բաթումի մարզի նկատմամμ, μայց Խորհրդային Ռուսաստանը սաստեց նրանց, ն մարտին կնքված Մոսկվայի պայմանագրով Բաթումի մարզը ինքնավար կարգավիճակով արդեն խորհրդայնացված Վրաստանի մաս կազմեց:

Երկու հարնան երկրների համար շատ ցավալի դրսնորումներ ունեցավ Արդահանի համար պայքարը: Քանի որ արդեն Սան Ռեմոյի խորհրդաժողովում լրջորեն քննարկվում էր էրզրումը Թուրքիային թողնելու հարցը, Արդահանի դերը Հայաստանի համար էլ ավելի կարնորվեց, քանզի այն հանդիսանում էր Հայաստանի ծովային ելքի միակ դարպասը, դեպի Սն ծով ճանապարհի նախադուռը: Փարիզի վեհաժողովում վրաց պատվիրակությունը պահանջել էր նան Օլթիի գավառը, μայց երμ վեհաժողովում խոսք գնաց էրզրումը Հայաստանին հանձնելու մասին, վրացիները, հենվելով «պատմական իրավունքի» վրա, հավակնություններ ցուցաμերեցին նան էրզրումի ն Տրապիզոնի նահանգների` Օլթիին հարող մի քանի գավառների նկատմամμ` նպատակ ունենալով Հայաստանին ամμողջությամμ զրկել ծովային ելքի հնարավորությունից: Արդահանի շուրջ հայ-վրացական տարակարծություններն ավելի սրվեցին 1919 թ. ապրիլին, երμ Կարսի մարզն անցավ Հայաստանին: Անգլիական հրամանատարության միջամտությամμ Արդահանի գավառը Կուր գետով μաժանվեց Հայաստանի ն Վրաստանի միջն. հյուսիսային հատվածը` Վրաստանին, հարավայինը` Հայաստանին: Սակայն հարցը դրանով չլուծվեց: Մինչն աշուն կողմերի միջն շարունակվում էին վեճերը վրացական կողմի ոտնձգությունների պատճառով: Վրացական կառավարությունն Արդահանի հայկական հատվածի նկատմամμ նոր թափով հավակնություններ դրսնորեց 1920 թ. սկզμին: Խախտելով պայմանավորվածությունը` վրաց հրամանատարությունը զորք էր մտցնում գավառի հայկական հատվածը ն էմիսարների միջոցով տեղի մահմեդականներին տրամադրում Հայաստանի կառավարության դեմ: Ապրիլին, գրավելով Արտանուջը, վրացական զորքերը սկսեցին սպառնալ նան Օլթիին, որի նկատմամμ ավելի ագրեսիվ տրամադրվեցին հունիսին, երμ հայկական զորքերը թուրքերից ազատագրեցին Օլթիի գավառի մեծ մասը: Ամռանն ընթացող հայ-վրացական միջկառավարական μանակցություններում վրացական կողմը պաշտոնապես պահանջ ներկայացրեց Արդահանի ն Օլթիի նկատմամμ: 1920 թ. թուրք-հայկական պատերազմը սկսվելուց փոքր-ինչ հետո վրացիները զորք մտցրին Արդահան ն Օլթի` փաստի առաջ

կանգնեցնելով Հայաստանին: Ըստ էության, դա արվեց նախապես ձեռք μերված թուրք-վրացական համաձայնության արդյունքում: Բայց քեմալականները, հաղթելով Հայաստանին, 1921 թ. փետրվարին գրավեցին նան Արդահանը: Վրաց մենշնիկները մնացին հուսախաμ վիճակում: Ի դեպ, նշենք, որ Ադրμեջանն իր հերթին նպաստում էր հայվրացական հարաμերությունների սրմանը. թե՛ կառավարությունը, ն թե՛ փարիզյան պատվիրակությունը μացեիμաց աջակցում էին Վրաստանին: ԱՄՆ-ը նս շահագրգռված էր Հայաստանի ծովային ելքով: Հայասիրական մղումներով հայտնի ժողովրդավար նախագահ Վուդրո Վիլսոնը դեմ չէր Հայաստանի մանդատը ստանձնելուն, սակայն հանրապետական մեծամասնությամμ սենատը, հիմք ընդունելով ԱՄՆ-ի ավանդական մեկուսացման քաղաքականությունը, 1920 թ. հունիսին մերժեց այն, չնայած նրան, որ այդ մերժման հիմքերը μոլորովին այլ էին: Ինչպես տեսնում ենք, Հայաստանի առաջին հանրապետության գոյության ողջ ընթացքում երկրի ղեկավարները պայքարել են ծովային ելք ձեռք μերելու համար: Այսօր նս Հայաստանի համար խիստ արդիական է այս խնդիրը: Այժմ էլ մեր փաստացի միակ ելքը վրացական տարանցմամμ Բաթումի նավահանգիստն է, քանի որ Թուրքիայի սահմանը փակ է, իսկ Պարսից ծոցի նավահանգիստները հեռավորության ն μարդ ճանապարհային պայմանների պատճառով լուրջ կիրառական նշանակություն երμեք չեն ունեցել: Մենք երախտապարտ ենք Վրաստանին` արտաքին աշխարհի հետ մեր կապն ապահովելու համար, սակայն նրա գերիշխող դիրքն այս ոլորտում միշտ էլ իր μացասական հետնանքներն է ունեցել: Այդ էր պատճառը, որ Հայաստանի առաջին հանրապետության կառավարությունն ու Եվրոպայում գործող հայ պատվիրակները, պայքարելով Բաթումով ազատ ելքի համար, միաժամանակ փնտրում էին այլընտրանքային ուղիներ (Կիլիկիա, Տրապիզոն, Լազիստան), քանի որ գիտակցում էին Աջարիայի նկատմամμ Վրաստանի որոշակի պատմական ն ժողովրդագրական իրավունքները: Այսօր էլ այլընտրանքային ծովային ելքը Հայաստանի համար շարունակում է առաջնային մնալ: Այդ ելքը կարող է լինել Տրապիզո13

նի կամ մեկ այլ թուրքական նավահանգիստ, սակայն արցախյան հակամարտությամμ պայմանավորված Թուրքիայի նախապայմանների քաղաքականության հետնանքով թուրք-հայկական սահմանը դեռնս շարունակվում է փակ մնալ: Ուստի Հայաստանն ավելի արմատական քայլեր պետք է ձեռնարկի: Հայոց ցեղասպանության հարյուրամյա տարելիցի այս խորհրդանշական ժամանակաշրջանը պետք է դառնա համայն հայության ն առաջադեմ մարդկության ջանքերի միավորման մի սկիզμ-հանգրվան` ցեղասպանության ճանաչման ն արդար հատուցման հասնելու համար, որի դրսնորումներից մեկը, անշուշտ, պետք է լինի Թուրքիայի տարածքով ազատ ծովային ելքի հնարավորությունը: Թեմայի ուսումնասիրության նպատակը Հայաստանի առաջին հանրապետության պատմության չհետազոտված հիմնահարցերից մեկի լուսաμանմամμ պատմության որոշակի μացը լրացնելն է, այսինքն` Հայաստանի առաջին հանրապետության ծովային ելքի հիմնախնդրի համակողմանի ուսումնասիրումը, որն անմիջականորեն առնչվում է տարածաշրջանում ծավալվող միջազգային հարաμերությունների μարդ ու խճողված խնդիրներին: Հետազոտության հիմնական խնդիրներն են ուսումնասիրել. 1. ծովային ելքի հարցը որպես Հայաստանի Հանրապետության արտաքին քաղաքականության գերխնդիրներից մեկը, 2. Անտանտի տերությունների ն Խորհրդային Ռուսաստանի դիրքորոշումը Հայաստանի ծովային ելքի հարցում, 3. Կիլիկիայով դեպի Միջերկրական ծով ելքի հիմնահարցը ն դրա ձախողման պատճառները, 4. Տրապիզոնով դեպի Սն ծով ելքի հիմնախնդիրը հայ-հունական հարաμերություններում, 5. Լազիստանով ծովային ելք ձեռք μերելու հիմնահարցը հայվրացական հարաμերություններում, 6. Բաթումով ծովային ելք ունենալու խնդիրը հայ-վրացական հարաμերություններում, 7. Արդահանը` որպես մերձսնծովյան տարածքների նախադուռ, ն վերջինիս պատկանելիության շուրջ հայ-վրացական առճակատումը:

Ուսումնասիրության գիտական նորույթն այն է, որ Հայաստանի ծովային ելքի հիմնահարցն առաջին անգամ է հետազոտվում հայ պատմագիտության մեջ: Հայաստանի առաջին հանրապետության դիվանագիտության պատմության այս կարնոր μացը լրացնելուն է միտված սույն աշխատությունը: ճիշտ է, խորհրդային գաղափարայնացված պատմագրությանը հնարավորություն չէր տրվում նման թեմայով անաչառ հետազոտություն կատարելáõ, սակայն Սփյուռքում նս այս հիմնահարցի վերաμերյալ ուսումնասիրություններ գրեթե չեն կատարվել: Սփյուռքի ն հետխորհրդային պատմագրության մեջ հակիրճ ն հպանցիկ անդրադարձ կա միայն Բաթումի վերաμերյալ Փարիզի վեհաժողովի շրջանակներում տեղ գտած հայ-վրացական տարակարծությունների, թուրք-հայկական պատերազմի սկզμում Վրաստանի կողմից Արդահան զորք մտցնելու ն թռուցիկ կերպով Հայաստանի ծովային ելքի հարցում Անտանտի տերությունների դիրքորոշումների մասին: Աշխատությունն իր մեջ ընդգրկում է խնդրին առնչվող հիմնահարցերի գրեթե ողջ համախումμը, ինչի արդյունքում ստեղծվել է մի ամμողջական ու համակողմանի ուսումնասիրություն: Աշխատությունն ունի նան գործնական ն կիրառական նշանակություն: Նրանում կատարված գիտական եզրահանգումները կարող են օգտակար լինել մեր նորանկախ հանրապետության արտաքին քաղաքականության ն դիվանագիտության իրականացման գործում, քանի որ Հայաստանի առաջին ն երրորդ Հանրապետություններն ընդհանուր շատ գծեր ունեն: Ուստի, դժվարին իրավիճակներում որոշումներ կայացնելիս, հանրապետության արտաքին քաղաքականության պատասխանատուները կարող են հաշվի առնել խնդրո առարկայի վերաμերյալ Հայաստանի առաջին հանրապետության դիվանագիտական փորձն ու μացթողումները: Ժամանակագրական առումով ուսումնասիրությունն ընդգրկում է մոտ երկու տարի` 1919 թ. հունվարից մինչն 1920 թ. դեկտեմμեր, այսինքն` անգլիացիների կողմից Կարսի մարզը Հայաստանին հանձնելու գործընթացի ն Փարիզում հայկական զույգ պատվիրակությունների գործունեության սկզμնավորումից մինչն թուրք-հայ15

կական պատերազմի ավարտը, որի ընթացքում Վրաստանը զորք մտցրեց Արդահան` ավելի սրելով հայ-վրացական հարաμերությունները: Սակայն ուսումնասիրվող հիմնախնդիրների սկզμնավորման պատմաքաղաքական ակունքների ն հետագա իրադարձությունների զարգացման մասին ավելի հստակ ն ամμողջական պատկերացում կազմելու համար անհրաժեշտ ենք համարել անդրադառնալ նան այլ փաստերի ն իրադարձությունների` ընդլայնելով թեմայի ինչպես ժամանակագրական, այնպես էլ ուսումնասիրվող հիմնահարցերի շրջանակը: Աշխատությունը շարադրելիս աշխատել ենք զերծ մնալ գաղափարաքաղաքական կապանքներից ու ազդեցություններից: Հիմք ենք ընդունել պատմական ճշմարտությունը, օμյեկտիվությունը ն անաչառությունը: Ձգտել ենք լինել անկողմնակալ: Մեր կողմից կիրառվել են սկզμնաղμյուրների ու այլ նյութերի պատմաքննական, պատմահամեմատական ն վերլուծական մեթոդները: Թեմայի ուսումնասիրության համար օգտագործվել են մեծ թվով նյութեր, որոնք պայմանականորեն կարելի է μաժանել մի քանի խմμի: Առաջինն արխիվային սկզμնաղμյուրներն են` փաստաթըղթեր, վավերագրեր ն այլն, որոնց զգալի մասը շրջանառության մեջ են դրվում առաջին անգամ: Դրանք մեր կողմից հայտնաμերվել են ՀՀ ազգային արխիվի (ՀԱԱ) ն Ե. Չարենցի անվան գրականության ն արվեստի թանգարանի (ԳԱԹ) տարμեր ֆոնդերում1: Այդ ֆոնդերից առանձնապես կարնորվում են ֆոնդ 200-ը (ՀՀ արտաքին գործերի նախարարություն) ն ֆոնդ 276-ը (այժմ` ֆ. 275-Վրաստանում ՀՀ դիվանագիտական ներկայացուցչություն): Հայկական արխիվներում պահվող մեծաքանակ նյութերը էապես նպաստել են խնդրո առարկայի μազմաշերտ ն համակողմանի ուսումնասիրության գործում: Սակայն, երμեմն հանդիպում են այնպիսի արխիվային նյութեր, որոնք, հանդիսանալով ժամանակի գործիչների սուμյեկտիվության կնիքը կրող փաստաթղթեր, ստվեր են նետում պատմության անաչառության վրա: Ի դեպ, նման միտում երμեմն նկատվում է նան վերջիններիս կողմից հեղինակած աշխատություններում: Նման դեպքե1

ՀԱԱ, ֆֆ. 198, 200, 206, 223, 276 (նոր 275), ԳԱԹ, ՀՅԴ արխիվ, Բոստոն, թիվ 4063:

րում մենք առաջնորդվել ենք պատմաքննական մեթոդով` աշխատության անաչառությունն ու օμյեկտիվությունը պահպանելու նպատակով: Ցավոք, տարաμնույթ օμյեկտիվ ն սուμյեկտիվ պատճառներով մեզ չհաջողվեց օգտվել վրացական արխիվներից, սակայն շարադրանքի անաչառությունը պահպանելու նպատակով ուսումնասիրության մեջ լայնորեն օգտագործվել են թեմային առնչվող վրացի հեղինակների μազմաթիվ աշխատություններ, որոնց կանդրադառնանք ստորն: Երկրորդ խմμի մեջ են մտնում հրատարակված տպագիր սկզμնաղμյուրները` հուշագրեր, որոշումներ, փաստաթղթերի ժողովածուներ2 ն տպագիր մամուլը3, որը, հանդիսանալով ժամանակի հասարակական-քաղաքական շրջանակների տեսակետների ն կարծիքների արտահայտման հիմնական հարթակը, լայնորեն լուսաμանել է խնդրո առարկային վերաμերող առանձին հարցեր: Թեմայի ուսումնասիրության համար հատկապես կարնոր նշանակություն է ունեցել «Հայաստանը միջազգային դիվանագիտության ն սովետական արտաքին քաղաքականության փաստաթղթերում (1828-1923)» փաստաթղթերի ժողովածուն Ջոն Կիրակոսյանի խմμագրությամμ4,

Հայկական հարցը հաշտության կոնֆերանսի առաջ, Թիֆլիս, 1919, քաղվածքներ Հ. Յ. Դ. 9-րդ ընդհանուր ժողովի որոշումներից, Երնան, 1919, Հայաստանի Հանրապետության պառլամենտի նիստերի արձանագրություններ, 1918-1920 թթ., Ա. Վիրաμյանի խմμագրությամμ, Երնան, 2010, Հայաստանի Հանրապետությունը 19181920 թթ. (քաղաքական պատմություն), փաստաթղթերի ն նյութերի ժողովածու, Գ. Գալոյանի ն Վ. Ղազախեցյանի խմμագրությամμ, Երնան, 2010, ქართული მატიანე, ტ.1, თბილისი, 1955 (Վրացական տարեգրություն, հ. 1, Թμիլիսի, 1955),

გიურჯისტანის ვილაიეთის დიდი დავთარი, წიგნი 2, თბილისი, 1941, (Գյուրջիստանի վիլայեթի մեծ դավթարը, գիրք 2, Թμիլիսի, 1941), Оккупация и фактическая аннексия Грузии. О политической и правовой оценке нарушения договора между Грузией и Советской Россией от 7 мая 1920 года. Документы и материалы, Тбилиси, 1990, Севрский мирный договор и акты подписание в Лозанне, Москва, 1927. «Նոր աշխատաւոր», «Յառաջ», «Կոմմունիստ», «ճակատամարտ», «Ժողովուրդ», «Ժողովրդի ձայն», "ერთობა" («էրթոμա»), «Борьба», «Զանգ»: Հայաստանը միջազգային դիվանագիտության ն սովետական արտաքին քաղաքականության փաստաթղթերում (1828-1923), Ջ. Կիրակոսյանի խմμագրությամμ, Երնան, 1972:

որտեղ ներառված խնդրո առարկային վերաμերող մեծաքանակ փաստաթղթերը լույս են սփռում պատմական ճշմարտության վրա: Տրապիզոնին առնչվող հայ-հունական հարաμերությունների վերաμերյալ արժեքավոր նյութեր է պարունակում Հ. Բարթիկյանի թարգմանությամμ հունական արխիվային նյութերի ժողովածուն5: Երրորդ խմμի մեջ են մտնում վտարանդիության մեջ Հայաստանի առաջին հանրապետության շրջանի հայ ն վրաց գործիչների, ինչպես նան Սփյուռքի պատմաμանների կողմից հեղինակած մենագրությունները, հուշագրություններն ու աշխատությունները: Դրանց թվին են պատկանում Ս. Վրացյանի6, Ա. Խատիսյանի7, Հ. Քաջազնունու8, Ա. Ջամալյանի9, Ռ. Տեր-Մինասյանի10, Ն. Ժորդանիայի11, Գ. Լազյանի12, Ա. Նասիպյանի13 ն այլ հեղինակների աշխատությունները: Հայաստանի ծովային ելքի ն Լազիստանի ու Բաթումի հարցերում հայ-վրացական տարակարծությունների խնդրին հատկապես հանգամանորեն է անդրադառնում Ա. Ահարոնյանը14: Վերջինիս օրագրում μավականին խորն անդրադարձ կա նան Կիլիկիայի խնդրին` որպես դեպի Միջերկրական ծովի ելք, ինչպես նան Հայաստանի ծովային ելքի հարցում մեծ տերությունների դիրքորոշումներին: Նրա շարադրած քաղաքական օրագիրը` որպես կենդանի հուշամատյան, հնարավորություն է տվել մեզ ուսումնասիրելու ն մեկ5

Հունական արխիվային փաստաթղթեր հայ-հունական հարաμերությունների մասին առաջին հանրապետության շրջանում (1918-1920), հունարենից թարգմանեց Հ. Բարթիկյանը, Երնան, 1998: Վրացյան Ս., Հայաստանի Հանրապետություն, Երնան, 1993: Խատիսեան Ա., Հայաստանի Հանրապետության ծագումն ու զարգացումը, Պէյրութ, 1968: Քաջազնունի Հ., Հ. Յ. Դաշնակցութիւնը անելիք չունի այլեւս, Վիեննա, 1923: Ջամալյան Ա., Հայ-վրացական կնճիռը, Երնան, 2011: Ռուμէն, Հայ յեղափոխականի մը յիշատակները, հատոր է, Երնան, 1991: Жордания Н., За два года, Тифлис 1919, նույնի` Наши разногласия, Париж, 1928, նույնի Моя жизнь, Париж, 1968: Լազեան Գ., Հայաստան եւ հայ դատը հայ եւ ռուս յարաμերութիւններու լոյսին տակ, Երեւան, 1991: Նասիպեան Ա., Բրիտանիա եւ Հայկական հարցը 1915-1923, Պէյրութ, 1994: Ահարոնյան Ա., Սարդարապատից մինչն Սնր ն Լոզան: Քաղաքական օրագիր, Երնան, 2001:

նաμանելու վերոնշյալ խնդիրները: Այդ հարցերին առնչվող վրացական հակոտնյա տեսակետները տեղ են գտել Զ. Ավալովի մենագրության մեջ15: Այն մեծ ծավալի փաստական նյութ է պարունակում ն հաճախ օμյեկտիվ ու անաչառ գնահատականներ հնչեցնում հայվրացական հարաμերությունների մասին: Գեներալ Գ. Կվինիտաձեի հուշագրությունում16 μավականաչափ փաստեր կան վրացական զորքերի Արդահան ներխուժման վերաμերյալ: Գեներալ Կվինիտաձեն` որպես զինվորական գործիչ, իր ուրույն մոտեցումներն է ներկայացրել հուշագրության մեջ: Մանրամասն նկարագրելով Արդահանի ուղղությամμ վրացական զորքերի գործողությունները` գեներալն անուղղակիորեն հաստատել է Արդահանի հարցում Հայաստանի նկատմամμ վրաց մենշնիկյան կառավարության ոչ μարյացակամ վերաμերմունքը: Չորրորդ խումμը կազմում է ասպարեզում առկա խորհրդային պատմագիտական գրականությունը17: Նշենք, որ խորհրդային պատմագրությունն ուսումնասիրվող թեմային գրեթե չի անդրադարձել: Հինգերորդ խմμի մեջ են մտնում հետխորհրդային հեղինակնե18 րը : Հետխորհրդային հեղինակներն այս կամ այն չափով անդրադարձել են խնդրո առարկային վերաμերող առանձին հարցերի: Մասնավորապես, պրոֆեսոր Գ. Հ. Պետրոսյանի աշխատություննե-

Авалов З., Независимость Грузии в международной политике 1918-1921гг., Париж, 1924. Квинитадзе Г., Мои вспоминания в годы независимости Грузии, 1917-1921, Париж, 1985. Արզումանյան Մ., Արհավիրքից վերածնունդ, Երնան, 1973, Աղայան Ծ., Հայ ժողովրդի ազատագրական պայքարի պատմությունից, Երնան, 1976, Զոհրաμյան է., Սովետական Ռուսաստանը ն հայ-թուրքական հարաμերությունները 1920-1922 թթ., Երնան, 1979, Եսայան Ա., Հայաստանի միջազգային իրավական դրությունը 19201922 թթ., Երնան, 1967: Ղազարյան Հ., Սնրի պայմանագիրը ն Վուդրո Վիլսոնի իրավարար վճիռը Հայաստան-Թուրքիա սահմանաμաժանման վերաμերյալ, երկու գրքով, գիրք 1-ին, գիրք 2-րդ, Երնան, 2012, Զոհրաμյան է., 1920 թ. թուրք-հայկական պատերազմը ն տերությունները, Երնան, 1997, Սարդարյան Կ., Հայ-վրացական հարաμերությունները 1918-1921 թթ., Երնան, 2002, Մելքոնյան Ա., Ջավախքը 19-րդ դարում ն 20-րդ դարի առաջին քառորդին, Երնան, 2003:

րը19 հարուստ նյութ են պարունակում Կարսի մարզի շուրջ հայ-վրացական, հայ-թուրքական, անգլո-ռուսական ն հայ-անգլիական հակասությունների վերաμերյալ: Մուդրոսի զինադադարից մինչն 1919 թ. ապրիլը, այսինքն` մինչն մարզը Հայաստանին հանձնելը տեղի ունեցած դրամատիկ իրադարձությունների ներկայացումն ու նորովի մեկնաμանությունները շատ օգտակար են եղել մեզ համար Արդահանին առնչվող խնդիրների լուսաμանման գործում: Բաթումի հարցի վերաμերյալ μավականաչափ հարուստ տեղեկություններ են պարունակում Ռ. Գ. Հովհաննիսյանի աշխատությունները20: Դրանք այն հատուկենտ ուսումնասիրություններից են, որոնք ուշադրություն են դարձրել նան Հայաստանի ծովային ելքի խնդրին: Թեմային առնչվող հիմնահարցերին որոշակի անդրադարձ կա նան Գ. Գալոյանի աշխատություններում21, սակայն դրանք, դրվագային ն թռուցիկ լինելով, չեն մատնանշում հիմնահարցի կարնորությունը: Խնդրո առարկային առնչվող որոշ խնդիրների է անդրադարձել Դ. ճումμուրիձեն22: Ըստ վերջինիս աշխատությունում տեղ գտած տեսակետի` ծովային ելքի համար Հայաստանի կառավարության մղած պայքարը դիտվում է որպես Վրաստանի շահերին հակասող քաղաքականություն:

Պետրոսյան Գ., Հայաստանի Հանրապետության հարաμերությունները Ռուսաստանի ոչ խորհրդային պետական կազմավորումների հետ (1918-1920 թթ.), Երնան, 2006, նույնի` Հայաստանի Հանրապետության հարաμերությունները Ռուսաստանի հետ (1918-1920թթ.), Երնան, 2011: Հովհաննիսյան Ռ., Հայաստանի Հանրապետություն: Վերսալից Լոնդոն, 19191920, հատոր 2-րդ, Երնան, 2014, նույնի` Международные отношения Республики Армения 1918-1920гг., Ереван, 2007, նույնի` Լհ6 R6քսԵliՇ օ1 Ճrո6ոia, Մ. 2, Ց6rւ6l6/, ԼօՏ Ճոց6l6Տ, Լօոժօո, 1982. Գալոյան Գ., Հայաստանը ն մեծ տերությունները 1917-1921 թթ., Երնան, 1999, նույնի` Պատմության քառուղիներում, Երնան, 1982: ჭუმბურიძე დ., საქართველო-სომხეთის ურთიერთობა 1918-1921 წლებში და ქართული საზოგადოებრივი აზრი, თბილისი, 1999 (ճումμուրիձե Դ., ՎրաստանՀայաստան հարաμերությունները 1918-1921 թթ. ն վրաց հասարակական կարծիքը, Թμիլիսի, 1999):

ԳԼՈՒԽ 1

ԴԵՊԻ ԾՈՎ ԵԼՔԻ ՀԱՐՑԸ ԵՎ ԼԱԶԻՍՏԱՆԻ ԽՆԴԻՐԸ

ՀԱՅ-ՎՐԱՑԱԿԱՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՒՄ

1.1. Ծովային ելքի հարցը որպես Հայաստանի Հանրապետության արտաքին քաղաքական առաջնահերթություն 1918 թ. մայիս 28-ին ծնվեց Հայաստանի առաջին հանրապետությունը: Իր գոյության առաջին շրջանում (1918 թ. հունիս-նոյեմμեր) այս նորաստեղծ պետությունն Անդրկովկասում թուրք-գերմանական ինտերվենցիայի պայմաններում հազիվ գոյատնման խնդիր էր լուծում, իսկ իր հետագա կենսունակությունն ապահովելու ն Բաթումի 1918 թ. հունիսի 4-ի պայմանագրի հետնանքները վերացնելու նպատակով հուսահատ ծեծում էր Քառյակ միության երկրների կառավարությունների դռները: Սակայն Առաջին աշխարհամարտի ավարտը ն Թուրքիայի պարտությունն ազգային-պետական գերխնդիրներին հետամուտ լինելու հարցում Հայաստանի համար նոր հնարավորություններ ստեղծեցին: Փոքրիկ Հայաստանի հզոր դաշնակիցների` Անտանտի երկրների շռայլ խոստումները, համենայնդեպս, այդպիսի հույսեր ներշնչում էին: Այդ գերխնդիրներից մեկը Հայաստանի համար սեփական ծովային ելքի ապահովումն էր, ինչի կարնորությունը նորանկախ հանրապետության թե՛ տնտեսական, թե՛ քաղաքական ն թե՛ հետագա զարգացման ու առաջընթացի տեսանկյունից թերնս անհնար էր գերագնահատել: Այն զերծ կպահեր հանրապետությանը կոմունիկացիոն կախվածությունից, որը հնարավորություն կընձեռեր Հայաստանին հարնանների հետ տարածքային ն այլ վիճելի հարցերում ամուր ու հաստատակամ դիրք μռնելու: Այդ էր պատճառը, որ Հայաստանի կառավարությունը ն Փարիզում գործող հայկական զույգ պատվիրակությունները մեկտեղեցին իրենց դիվանագիտական

ջանքերը, որպեսզի Հայաստանի ապագա սահմանների հարցը վճռելիս լուծվի նան սեփական ծովային ելքի հույժ կարնոր ու առաջնահերթ խնդիրը: Ինչպես գրում է Սիմոն Վրացյանը, «Հայ. Խորհուրդը մի քանի դռնփակ նիստերում քննեց պատվիրակության տալիք հրահանգները: Մասնավորապես լուրջ ու μազմակողմանի քննության առնվեց Հայաստանի սահմանների հարցը: Կար մի քանի տեսակետ. վարչապետ Քաջազնունին գոհանում էր համեստ սահմաններով` համաձայնվելով ծովային ելք չունենալ: Ժողովրդականները` Ս. Հարությունյանն ու Մ. Պապաջանյանը պնդում էին ծովից ծով Հայաստանի վրա` Տրապիզոնի ն Ալեքսանդրետի ելքերով: Դաշնակցականների մեջ էլ քիչ չէին ծովից ծով Հայաստանի կողմնակիցները, μայց մեծ մասը կանգնած էր միայն Սն ծովի ելք ունենալու տեսակետի վրա… Հայ. Խորհրդի դեկտեմμերի 3-ի նիստում կազմվեց պատվիրակությունը` Ա. Ահարոնյան` նախագահ, Մ. Պապաջանյան ն Հ. Օհանջանյան` անդամներ… Հրահանգների վերջնական ձնակերպումը թողնվեց կառավարությանը, որը ն հանձնարարեց պատվիրակությանը պաշտպանել Սն ծովի ելքը` առանց դնելու Կիլիկիայի պահանջը…»23: Չափավոր պահանջների կողմնակից էին նան Ռուμեն Տեր-Մինասյանը ն Լեոն: Վերջինս հեգնանքով գրում է. «Կարելի էր ենթադրել անգամ այն էլ, որ այդ ամμողջ տարածքը` Կասպից ծովից մինչն Կիլիկիա, ոչ ոքի հարկավոր չէր ն կարելի էր ձեռք μերել առանց որնէ դժվարության»24: Պատվիրակությունը լիազորված էր Հայաստանի Հանրապետության անունից μանակցություններ վարելու ն համաձայնության գալու` ի պաշտպանություն Հայաստանի իրավունքների ն շահերի25: Վերոնշյալ հրահանգներն Ահարոնյանի պատվիրակությունը վարչապետ Քաջազնունուց ստացավ 1918 թ. դեկտեմμերի 7-ին26:

Վրացյան Ս., Հայաստանի Հանրապետություն, Երնան, 1993, էջ 209, նան` Խատիսեան Ա., նշվ. աշխ., էջ 117: Լէօ, Թուրքահայ յեղափոխութեան գաղափարաμանութիւնը, հ. μ, Փարիզ, 1935, էջ 209: Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 193, թ. 14: Տե՛ս Հակոμյան Ա., Հայաստանի խորհրդարանը ն քաղաքական կուսակցությունները, 1918-1920, Երնան, 2005, էջ 108:

Այդ հանձնարարագիրը μաղկացած էր 25 կետից, որում մասնավորապես նշված էր, որ միացյալ Հայաստանի μաղկացուցիչ մաս են կազմելու Հարավային Կովկասի μոլոր հայկական տարածքները, Տաճկահայաստանից` հայկական μոլոր վեց վիլայեթները (μացի ոչ հայաμնակ ծայրագավառների)` սեփական ելքով դեպի ծով, կարնորություն տալով դեպի ծով ելքին27: Ինչպես տեսնում ենք, այս փաստաթղթում շրջանցվում էին թե՛ Քաջազնունու խիստ սահմանափակ ն թե՛ ծովից ծով Հայաստանի կողմնակիցների պահանջները, ն առաջ էր քաշվում միայն Սն ծովում ելք ունենալու չափավոր պահանջը: ՀՀ պատվիրակությունը Երնանից Փարիզ մեկնեց դեկտեմμերի 8-ին28: Սակայն պատվիրակությանը վիճակված չէր այս չափավոր պահանջները ներկայացնել Փարիզի վեհաժողովին: Ա. Ահարոնյանի պատվիրակությունը ստիպված էր հաշվի առնել Պողոս Նուμար փաշայի գլխավորությամμ գործող Ազգային պատվիրակության տեսակետները, համագործակցել ն համատեղ աշխատել վերջինիս հետ, քանի որ կառավարության կողմից էր ստացել համագործակցելու հանձնարարությունը: Ուստի վեհաժողովին ներկայացված տարածքային պահանջները հիմնականում համընկան ծովից ծով Հայաստանի գաղափարախոսների տեսակետին, իսկ ծովային ելք պահանջվում էր թե՛ Սն ն թե՛ Միջերկրական ծովերում: Ինչ վերաμերում է Ազգային պատվիրակությանը, ապա այն գործում էր դեռնս 1912 թ. նոյեմμերից, երμ Գնորգ Ե Ամենայն Հայոց կաթողիկոսը եվրոպական պետությունների հետ μանակցելու նպատակով Պողոս Նուμարին լիազոր պատվիրակ նշանակեց ն կարգադրեց ազգային պատվիրակություն կազմել: 1919 թ. փետրվարին Փարիզում հրավիրված Հայոց ազգային համագումարում պատվիրակության նոր կազմ ընտրվեց, որի նախագահ կրկին ընտրվեց Պողոս Նուμարը, իսկ անդամներ` Ա. Տեր-Հակոμյանը, Ա. Չոպանյանը, Գ. Փաստրմաճյանը, Ննրուզը ն Վ. Թեքեյանը29:

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 193, թ. 11-12: Տե՛ս «Զանգ», Երնան, 15 դեկտեմμերի, 1918: Խատիսյանը հիշատակում է դեկտեմμերի 12 ամսաթիվը: Տե՛ս Խատիսեան Ա., նշվ. աշխ., էջ 117: Տե՛ս Փափազեան Վ., Իմ յուշերը, հ. երրորդ, Գահիրէ, 1957, էջ 51:

Փարիզի վեհաժողովի շրջանակներում հայկական զույգ պատվիրակությունների ձեռնարկած առաջին նշանակալից գործը Ֆրանսիայի արտգործնախարար Պիշոնի խորհրդով30 հայկական պահանջների հուշագրի կազմումն էր, որը վերնագրված էր «Հայկական հարցը Հաշտության կոնֆերանսի առաջ»31: Այս հուշագիրը ստեղծվել էր պատմաμաններ Նիկողայոս Ադոնցի ն Լեոյի, տնտեսագետ Թադնոս Ավդալμեկյանի ն քաղաքական գործիչ Վահան Փափազյանի (Կոմս) միասնական ջանքերով32: Այս μավականին ստվարածավալ փաստաթուղթը (32 էջ) պարունակում էր հայերի տարածքային ն այլ μնույթի պահանջները ն դրանց հիմնավորումները: Այն ներկայացվեց Փարիզի վեհաժողովի նախագահությանը ն մասնակից պետությունների պատվիրակություններին 1919 թ. փետրվարի 12-ին33: Հուշագրում կենտրոնական տեղ էր զμաղեցնում տարածքային պահանջների շարադրանքը: Այնտեղ նշված էր. «…Հայկական անկախ պետութիւնը պէտք է կազմւի հետեւեալ հայկական շրջաններից. 1. Վանի, Բիթլիսի, Դիարμէքիրի, Խարμերդի, Սըւազի, էրզրումի ն Տրապիզոնի եօթ վիլայէթները… 2. Կիլիկեան չորս սանջակները, այսինքն` Մարաշ, Խոզան (Սիս), Ջէμէլ-Բէրէքէթ ն Ադանա` Ալէքսանդրետտի հետ միասին: 3. Կովկասի հայկական հանրապետութեան ամμողջ տերրիտորիան, որ պարունակում է. Երեւանի ամμողջ գաւառը, նախկին Թիֆլիսի նահանգի հարաւային մասը, Գանձակի նահանգի հարաւարեւմտեան մասը, Ղարսի գաւառը, (μացի Արդահանից հիւսիս գտնւած շրջանից)»34:

Այդ խորհուրդը Պիշոնը տվել է 1919 թ. փետրվարի 10-ին` Ահարոնյանի ն Պողոս Նուμար փաշայի հետ հանդիպման ժամանակ: Տե՛ս Ահարոնյան Ա., Սարդարապատից մինչն Սնր ն Լոզան: Քաղաքական օրագիր, Երնան, 2001, էջ 10: Տե՛ս Ղազարյան Հ., Սնրի պայմանագիրը ն Վուդրո Վիլսոնի իրավարար վճիռը Հայաստան-Թուրքիա սահմանաμաժանման վերաμերյալ, գիրք առաջին, Երնան, 2012, էջ 245: Տե՛ս նույն տեղում, գիրք երկրորդ, Երնան, 2012, էջ 181: Տե՛ս Հայկական հարց հանրագիտարան, Երնան, 1996, էջ 452: Հայկական հարցը հաշտության կոնֆերանսի առաջ, էջ 7:

Փաստորեն, Ահարոնյանը, հակառակ ՀՅԴ μյուրոյի ն ՀՀ կառավարության կարծիքի, գաղութահայության մտայնության ճնշման ներքո ստորագրեց այս փաստաթուղթը: Կարճ ժամանակ անց, կանգնելով կատարված փաստի առաջ, ՀՅԴ 9-րդ ընդհանուր ժողովն ընդունեց μանաձն, ըստ որի` Հայաստանի սահմանները որոշելու խնդրում արտաքին քաղաքականությունը պետք է ղեկավարվեր այն ծրագրով, որ 1919 թ. փետրվարի 12-ին ներկայացվել էր Փարիզի վեհաժողովին35: Ինչպես տեսնում ենք, հայ քաղաքական շրջանների տարածքային պահանջների մեջ կարնոր տեղ էր հատկացված ծովային ելքի խնդրին, ն այն էլ միանգամից երկու ուղղությամμ` դեպի Սն ծով` Տրապիզոնով, ն Միջերկրական ծով` Կիլիկիայով: Փարիզի վեհաժողովի շրջանակներում ն դրան հաջորդած μազմաթիվ այլ խորհրդաժողովներում ն տարμեր մակարդակների ու ձնաչափի քննարկումներում հայ պատվիրակների համար ծովային ելքի հարցը շարունակում էր մնալ գլխավոր առաջնահերթություններից մեկը 1920 թ. փետրվար-ապրիլ ամիսներին Թուրքիայի հետ հաշտության պայմանագրի նախագծի կազմման նպատակով Լոնդոնում, ապրիլին` Սան Ռեմոյում տեղի ունեցած Անտանտի գերագույն խորհրդի խորհրդաժողովներում, ապրիլի 13-17-ը` Փարիզում ընթացած անդրկովկասյան պատվիրակությունների միջն սահմանային խնդիրների հետ կապված խորհրդակցություններում, հայ ն վրաց, ինչպես նան վեհաժողովին մասնակից շատ պատվիրակությունների միջն կայացած μազմաթիվ μանակցություններում, քննարկումներում, խորհրդակցություններում ն այլն, որոնց մենք մանրամասն կանդրադառնանք: Այս ամենի արդյունքում Սնրի պայմանագրով ճանաչվեց Հայաստանի ծովային ելքի իրավունքը. այն պետք է ապահովվեր Տրապիզոնի վիլայեթի տարածքով: Իսկ Վուդրո Վիլսոնի իրավարար վճիռը վերջնականապես ամրագրեց հայկական պետության` դեպի Սն ծով ելքի իրավունքը Տրապիզոնով ն Լազիստանով: Սակայն, Տե՛ս Քաղվածքներ Հ. Յ. Դ. 9-րդ ընդհանուր ժողովի որոշումներից, էջ 5, նան` Ռուμէն, Հայ յեղափոխականի մը հիշատակները, հ. է, Երնան, 1991, էջ 170:

ցավոք, հետագա իրադարձություններն ու աշխարհաքաղաքական կտրուկ փոփոխություններն անհնարին դարձրեցին Սնրի պայմանագրի իրագործումը:

1.2. Կիլիկիան որպես Միջերկրական ծով դուրս գալու հնարավորություն ն Ֆրանսիայի դիրքորոշումը Փարիզի վեհաժողովի հրավիրումից կարճ ժամանակ անց պարզ դարձավ, որ Ալեքսանդրետի նավահանգստով դեպի Միջերկրական ծով ելքի խնդիրը լուծելն անհնարին է, քանի որ Անտանտի տերությունների տարածքային հավակնություններն օսմանյան ժառանգության μաժանման հարցում, նրանց հակասությունները, ինչպես նան նախկինում ձեռք μերված պայմանավորվածությունները թույլ չէին տալիս կյանքի կոչել հայերի պատկերացրած միացյալ Հայաստանը: Օրինակ` Ֆրանսիան, համաձայն չէր վերջինիս մեջ ներառել Կիլիկիան, որի նկատմամμ ֆրանսիական հավակնություններն ամրագրվել էին դեռնս 1916 թ. գարնանը կնքված Սայքս-Պիկոյի համաձայնագրով: Այս առումով շատ հետաքրքրական է Փարիզի խաղաղության վեհաժողովում Հայաստանի Հանրապետության պատվիրակության նախագահ Ա. Ահարոնյանի ն ֆրանսիական կառավարության կիսապաշտոնական օրգան «Տեմպս» (ԼԷԽՔՏ) թերթի խմμագրապետ Հերμետի միջն 1919 թ. փետրվարի 15-ին կայացած զրույցը: Վերջինս նախ հետաքրքրվում է Կիլիկիայի նկատմամμ հայերի վերաμերմունքով: Ա. Ահարոնյանը պատասխանում է, որ Հայաստանը միշտ թույլ է մնացել ծովի պակասությունից, ն անցյալի դառը փորձից խրատված` ստիպված են ելք պահանջել դեպի Միջերկրական, ն որ Կիլիկիան ոչ թե μամμակի կամ այլ հարստության համար է իրենց պետք, այլ որպես ճանապարհ դեպի արնմուտք: Ապա շարունակում է. «Այս պատերազմը ցույց տվեց, որ առանց ծովի, եթե նույնիսկ մեր μարեկամ պետությունները կամենան, չպիտի կարողանան մեզ օգնության հասնել վտանգի ժամին, ինչպես չկա26

րողացան դաշնակիցները` հակառակ իրենց կամքի»36: Դժվար է ասել, Ա. Ահարոնյանն այստեղ ճկուն դիվանագիտությո՞ւն էր μանեցնում, թե՞ իսկապես հավատում էր իր ասածներին, թե դաշնակիցները ծովի μացակայության պատճառով չօգնեցին մեզ: Դատելով ըստ ամենայնի` ենթադրում ենք` առավել իրականը վերջինն է: Այդ պահին մեր դիվանագետներն առաջնորդվում էին ժամանակի գերիշխող մտայնությամμ, սակայն քաղաքագիտական լուրջ վերլուծություններով չհիմնավորված կույր հավատը դեպի դաշնակից երկրները, իհարկե, մեր դիվանագիտության ամենախոցելի տեղն էր: Հայաստանի արտաքին քաղաքականության ընթացքը μնորոշելով` Ռուμենը (Ռուμեն Տեր-Մինասյան) նշում է, որ Երնանում ն՛ Բյուրոն, ն՛ կառավարությունը մասամμ μնազդով ն մասամμ Պոլսից ն այլ տեղերից ստացած տեղեկությունների հիման վրա կասկածանքով էին վերաμերվում այն μանին, որ դաշնակիցների վրա անվերապահորեն հենվելը կարող է ցանկալի արդյունք տալ: «…Կը մտածուէր Դաշնակիցներից ամէն ինչ յուսալու փոխարէն, որոնել այլ, աւելի իրական յենարաններ: Իհարկե այդ յենարանների ճիշտ ընտրութիւնը Երեւանը չէր կարող անել, արտաքին աշխարհից իր անտեղեակութեան պատճառով: Բայց զոյգ պատուիրակութիւնները տարուած էին անվերապահորէն Դաշնակիցների օժանդակութեամμ, քանի որ նրանց մէջն էր աշխատանքը կատարւում μացառապէս»37: Ըստ Ռուμենի` Հայաստանի արտաքին քաղաքականության աղμյուրն ավելի շատ Փարիզն էր, քան Երնանը (այնուամենայնիվ, նրա ասածի մեջ ճշմարտության հատիկ կա), սակայն դա կառավարությանը չէր ազատում պատասխանատվությունից` արտաքին քաղաքական ձախողումների ողջ մեղքը պատվիրակությունների վրա μարդելով: Եվ Փարիզում առաջին սառը ցնցուղն Ա. Ահարոնյանը ստանում է Հերμետի հետ զրույցի ընթացքում` μախվելով μոլորովին էլ ոչ պատահական այս ֆրանսիացու հաշվենկատ անհամաձայնությանը: Անակնկալի եկած Ա. Ահարոնյանը խորը ցավ է հայտնում, որ Ֆրան36

Ահարոնյան Ա., նշվ. աշխ., էջ 11: Ռուμէն, նշվ. աշխ., էջ 239-240:

սիան Կիլիկիայի հարցում հայերին հակառակորդ է համարում: Իսկ Հերμետը, ոչ ավել ոչ պակաս, հայերին մեղադրում է իմպերիալիզմի մեջ` ասելով. «Շատ եմ ցավում, որ Հայաստանը, տակավին չկազմակերպված, իմպերիալիստական հովեր է առնում»38: Փարիզի վեհաժողովին ներկայացված հայկական պահանջների հուշագրում անհրաժեշտ էր համարվում, որ դաշնակից տերություններից մեկը կամ Ազգերի լիգան երաշխավորեն հայկական պետության տարածքային ամμողջականությունը ն ստանձնեն Հայաստանի մանդատը: Միացյալ Հայաստանի մանդատի մեջ, ինչպես հայտնի է, նախատեսվում էր նան Կիլիկիան` որպես ելք դեպի Միջերկրական ծով: Որպես Միացյալ Հայաստանի մանդատատեր` շրջանառվեցին մի քանի երկրների անուներ, սակայն հիմնական թեկնածուն համարվում էր ԱՄՆ-ը, որի նախագահ Վուդրո Վիլսոնի նախաձեռնությամμ 1919 թ. հունվարի 30-ին Փարիզի վեհաժողովը որոշում էր կայացրել Հայաստանն ազատագրելու ն նրան հովանավոր (մանդատատեր) նշանակելու մասին39: Ելնելով սրանից` 1919 թ. մայիսի 14-ին Չորսի խորհուրդը, ապա նան Ազգերի լիգան Հայաստանի մանդատը ԱՄՆ-ին հանձնելու որոշում կայացրին40: Մեր պատկերացրած մեծ Հայաստանի սահմանների նվազեցումն ուղիղ համեմատականորեն նվազեցնում էր ամերիկյան մանդատի հավանականությունը: Ամերիկացիները ձգտում էին իրենց մանդատը հաստատել նախկին Օսմանյան կայսրության ավելի մեծ տարածքների վրա (ըստ Հարμորդի զեկուցագրի` ներառյալ Անդըրկովկասը, Փոքր Ասիան, Կոստանդնուպոլիսը` նեղուցներով ն այլն)41, μայց դա կխախտեր Սայքս-Պիկոյի պայմանագրի սկզμունքները: Հետնաμար, դրան դեմ էին նան անգլիացիները, որոնք դրականորեն էին ընկալում Կիլիկիայի նկատմամμ Ֆրանսիայի նկրտումները: Այդ կապակցությամμ 1919 թ. վերջերին Անգլիայի արտաքին գործերի նախարար լորդ Քերզոնը Ազգային պատվիրակութ38

Ահարոնյան Ա., նշվ. աշխ., էջ 12: Տե՛ս Հայոց պատմություն, դասագիրք μուհերի համար, Հ. Ռ. Սիմոնյանի խմμ., Երնան, 2012, էջ 556: Տե՛ս Հակոμյան Ա., նշվ. աշխ., էջ 111: Տե՛ս Հայկական հարց հանրագիտարան, Երնան, 1996, էջ 282:

յան ղեկավար Պողոս Նուμար փաշայի հետ հանդիպման ժամանակ ասել է, որ Ամերիկան Հայաստանի մանդատը չի ընդունելու, ն քանի որ ամերիկյան մանդատ չկա, անհնարին է մեծ Հայաստան` Կիլիկիայով, որը պիտի մնար Ֆրանսիային42: Քերզոնի ինքնավստահությունը գալիս էր նրանից, որ Անգլիան ն Ֆրանսիան երμեք թույլ չէին տա ԱՄՆ-ին միասնական մանդատի քողի ներքո հաստատվել Փոքր Ասիայում ն Անդրկովկասում: Ի դեպ, Հայաստանի ամերիկյան հովանավորության հարցում անհասկանալի ն հակասական էր հենց ամերիկացիների դիրքորոշումը: Պարզից էլ պարզ էր, որ Հայաստանի ցանկացած մանդատատեր նախնառաջ պետք է ռազմակալեր Թուրքահայաստանը: Սակայն ամերիկացիները, ամենուրեք հայտարարելով, որ իրենք են վերցնելու Հայաստանի մանդատը, այնուամենայնիվ, գտնում էին, որ այդ գրավումը կարող է լինել միայն անգլիացիների ձեռքով, քանի որ միայն նրանք Կովկասում զորքեր ունեն, ն քանի որ ամերիկյան μանակը տակավին հրահանգ չունի Ֆրանսիայից ու Գերմանիայից դուրս այլ տեղ գնալու43: Ամերիկացիների այս մոտեցումը առնվազն տարակուսանք էր առաջացնում անգլիացիների մոտ: 1919 թ. մարտի 27-ին, երμ Ա. Ահարոնյանը անգլիացիներին ներկայացրեց ամերիկյան կողմի դիրքորոշումը, արնելյան գործերի գլխավոր վարիչ Լուի Մալլետը մերժեց` նշելով, որ Անգլիայի զինվորական նախարարությունը դեմ է այդ գրավմանը, ավելին` անգլիացիները մտադիր են դուրս հանել զորքերը Կովկասից44: Այս ամենը, սակայն, տարակուսելի էր թվում միայն առաջին հայացքից: Իրականում պարզ էր, որ ԱՄՆ-ը չէր μավարարվում միայն Հայաստանի մանդատով, ն վերջինիս անվան տակ ձգտում էր հաստատվել Թուրքիայում ն Անդրկովկասում, որին, ինչպես արդեն նշել ենք, դեմ էին Անգլիան ն Ֆրանսիան: Մյուս կողմից, անգլիացիները, ինչպես նան ֆրանսիացիները դեմ էին Թուրքահայաստանի գրավմանը: Կա տարածված տեսակետ, թե Մուդրոսի զինադադարի պայմանագրի միտումը (հրաժարվել Արնմտյան Հայաստա42

Տե՛ս Ահարոնյան Ա., նշվ. աշխ., էջ 41: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 18: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 19:

նը ն, ընդհանրապես Արնելյան Անատոլիան գրավելուց ու այնտեղ նահանջած օսմանյան μանակը զինաթափելուց) պայմանավորված էր հետագայում այդ ուժերը Խորհրդային Ռուսաստանի դեմ հանելու ծրագրերով: Չվիճարկելով այս տեսակետը` պետք է նշենք, որ ոչ պակաս կարնոր էր նան այն հանգամանքը, որ Արնմտյան Հայաստանը, ըստ Սայքս-Պիկոյի պայմանագրի, պետք է անցներ Ռուսաստանին, ն այժմ այն Անգլիայի կամ Ֆրանսիայի կողմից ռազմակալելը կμերեր մեկի կամ մյուսի անհամաձայնությանը, քանի որ կխախտվեր ուժերի հավասարակշռությունը տարածաշրջանում: Ասվածի վկայությունն է նան Փարիզում ամերիկյան պատվիրակության անդամ Վեստերմանի պատասխանը Ա. Ահարոնյանի այն հարցին, թե «ինչո՞ւ անգլիացիք վարանում են գրավել Թուրքաց Հայաստանը»: Վեստերմանը պատասխանում է. «Վախենում են ֆրանսիական մրցակցությունից, որոնք իսկույն հարավից (Կիլիկիայից - Շ. Թ.) կշարժվին վեր` հյուսիս»45: Եվ քանի որ Ռուսաստանն էլ μոլշնիկացել էր, Արնմտյան Հայաստանի հարցը մնաց առկախ` իր μոլոր ծանր հետնանքներով: Պակաս հետաքրքիր չէ նան այն հանգամանքը, որ ռուս քաղաքական վտարանդիները նս համաձայն էին, որ Կիլիկիան անցնի հայերին: 1919 թ. մայիսի 19-ին` Փարիզում Կ. Պոլսի նախկին ռուսական դեսպան Գիրսի հետ հանդիպման ժամանակ, վերջինս մեր պատվիրակներին ասում է. «Կիլիկիա նշանակում է Միջերկրական ծով, որին մենք ձգտել ենք` առանց հասնելու: Մենք չենք ստացել այն ն չենք էլ կամենա, որ նա որնէ մեծ պետության ձեռք անցնի: Մինչդեռ Հայաստանը` որպես փոքր պետություն, մանավանդ մեր ապագա դաշնակիցը, մեզ համար ոչ միայն անվտանգ է, այլն նույնիսկ շահավետ: Տնտեսական տեսակետից մենք կարող ենք այդ կացությունից մեծ շահեր ունենալ…»46: Այս տեսակետին կողմ էին նան Փարիզում ն ԱՄՆ-ում ռուսական դեսպաններ Մակլակովը ն Բախմեդինը47:

Ահարոնյան Ա., նշվ. աշխ., էջ 18: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 28: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 29:

Ամերիկյան մանդատի կապակցությամμ` հայկական երկու պատվիրակությունների ղեկավարները` Պողոս Նուμար փաշան ն Ա. Ահարոնյանը, 1919 թ. դեկտեմμերի 8-ին տեսակցում են Փարիզի վեհաժողովում ամերիկյան պատվիրակության անդամ Ուայթին: Վերջինս զրույցի ընթացքում ասում է հետնյալը. «Անկարելի չէ, որ պետությունները դիտմամμ չկամենան սպասել (Հայաստանի մանդատի ստանձնման հետ կապված ԱՄՆ-ի պատասխանին-Շ. Թ.) ն վճռեն հայոց ու Թուրքիայի խնդիրները, մասնավորապես Ֆրանսիա, որ այդ միջոցով հույս ունի պահել Կիլիկիան: Դուք գիտեք, անշուշտ, որ Կիլիկիան մենք ենք պահանջել»48: Ապա Ուայթը հայտնում է, որ ինքը հույս չունի, թե ԱՄՆ-ը կընդունի Հայաստանի մանդատը: Ուայթի այս հոռետեսությունը պատահական չէր: Դա արտացոլում էր Հայաստանի մանդատի վերաμերյալ ամերիկյան քաղաքական շրջանակներում տարածված տեսակետը: Վիլսոնի այս նախաձեռնությունն արդեն քիչ սատարողներ ուներ ԱՄՆ-ում: Նա Հայաստանի մանդատի ստանձնման կողմնակից էր մնացել զուտ μարոյական մղումներով: 1920 թ. հունիսի 1-ին ԱՄՆ-ի Սենատը, քննելով Հայաստանի մանդատի հարցը, ձայների մեծամասնությամμ մերժեց այն49: Իսկ Վիլսոնը, այնուամենայնիվ, շարունակեց իր հայանպաստ գործունեությունը: Դեռ 1920 թ. մայիսի 17-ին նա համաձայնել էր Հայաստանի սահմանների որոշման գործում միջնորդ հանդիսանալ50: Իսկ նոյեմμերի 22-ին ներկայացրեց թուրք-հայկական սահմանագծման վերաμերյալ իր հայտնի իրավարար վճիռը, որը նախատեսված էր Սնրի պայմանագրով: Կիլիկիայի կարգավիճակի հարցը լուծվեց արդեն 1920 թ. սկզμին: Հունվարի 6-ին Լոնդոնում Անգլիայի վարչապետ Լլոյդ Ջորջի առաջին քարտուղար Ֆիլիպ Քերի ն Ա. Ահարոնյանի հանդիպման ժամանակ Քերն ասել է. «Կիլիկիայի խնդիրը մեր ն Ֆրանսիայի մեջ կարգադրված է վերջնականապես: Կիլիկիան թողնված է Ֆրան48

Նույն տեղում, էջ 43: Տե՛ս Հայոց պատմություն, դասագիրք, μուհերի համար, էջ 558: Տե՛ս Հարութունյան Ա., Սնրի պայմանագիրը ն հայ հասարակական-քաղաքական միտքը, Երնան, 2004, էջ 64:

սիային: Մենք չենք կարող ուրիշ կերպ վարվել, որովհետն ամերիկյան մանդատը Հայաստանի վրա այլնս անհույս է»51: Ելնելով այս նոր իրողությունից` Ա. Ահարոնյանը հույս է հայտնում, որ Կիլիկիան գոնե կլինի ֆրանսիական ն ոչ թուրքական, ն քանի որ Հայաստանը հեռանում է Միջերկրական ծովից, Ֆրանսիան μարի կգտնվի երկաթուղային ելք տալ դեպի Միջերկրական ծով: Քերը պատասխանում է, որ այդ ամենի մասին պետք է համաձայնության գալ Ֆրանսիայի հետ52: Կարելի է եզրակացնել, որ, ըստ էության, մեծ տերությունների` առաջին հերթին Անգլիայի ն Ֆրանսիայի խարդավանքների արդյունքում տապալվեց Հայաստանի մանդատի հարցը: Սայքս-Պիկոյի պայմանագրով Արնմտյան Հայաստանն անցնում էր Ռուսաստանին, ն քանի որ վերջինս խորհրդայնացել էր, հետնաμար, Անգլիան ու Ֆրանսիան համաձայն էին միայն Հայաստանի մանդատը զիջել որնէ երրորդ երկրի ն ոչ մի այլ հարակից տարածք: Պարզից էլ պարզ էր, որ ոչ մի երկիր, այդ թվում` նան ԱՄՆ-ը, չէր ցանկանա ստանձնել միայն Հայաստանի մանդատը, որը գրեթե μոլոր տեսանկյուններից շահավետ չէր: Հունվարի 25-ին Պողոս Նուμարը ն Ա. Ահարոնյանը Փարիզում տեսակցում են Ֆրանսիայի արտաքին գործերի ենթաքարտուղար Ֆիլիպ Բերթըլոյի հետ: Մեր պատվիրակները վերջինիս խնդրում են, որ Ֆրանսիական տիրապետությունը սահմանակից լինի Հայաստանին, ն Ֆրանսիան Կիլիկիայի միջոցով տնտեսական ելք տա դեպի Միջերկրական ծով, նան խնդրում են, որ Ֆրանսիան աջակցի Հայաստանին սեփական ելք ստանալ դեպի Սն ծով: Հայ պատվիրակները, քաջ գիտակցելով ծովային սահմանի անհրաժեշտությունը, միաժամանակ հասկանում էին, որ ելքը դեպի Միջերկրական ծով դառնում էր միջնորդավորված ն կախման մեջ էր ընկնում Ֆրանսիայի μարեհոգությունից, ուստի առաջ քաշեցին Սն ծովում սեփական ելք ստանալու պահանջը: Սակայն Բերթըլոն, խոստանալով տնտեսական ելք ապահովել Կիլիկիայի վրայով դեպի Միջերկրա51

Ահարոնյան Ա., նշվ. աշխ., էջ 46: Տե՛ս նույն տեղում:

կան ծով, խուսափողական ն անորոշ պատասխան է տալիս Սն ծովով ելք տրամադրելու հարցում53: Ի դեպ, այս հարցի շուրջ այլ տեղեկություններ է տալիս Ա. Եսայանը: Վերջինս, հղում կատարելով ՀՍՍՀ ՊԿՊԱ ֆ. 68/200, ց. 1, գ. 317, թ. 78-79 փաստաթղթին, μերում է Բերթըլոյի խոսքը, թե «մենք դեպի Սն ծովը ելք կունենանք Բաթումում, որի շրջանը իր նավահանգստով, ինչպես մեզ հայտարարել են անգլիացիք, պետք է չեզոք հայտարարվի»54: Նշենք նան, որ, ըստ այդ փաստաթղթի (Ահարոնյանի հեռագիրը վարչապետ Խատիսյանին), Բերթըլոյի հետ հանդիպումը տեղի է ունեցել հունվարի 22-ին: Փաստորեն, 1920 թ. հունվարի դրությամμ Հայաստանի ծովային ելքի հարցը դեռնս խիստ կասկածելի վիճակում էր գտնվում: Ավելին, ֆրանսիացիները դեռ 1919 թ. դեկտեմμերին քեմալականներին առաջարկում էին գործարքի գնալ Կիլիկիայի հարցում: Այն թուրքերին հանձնելու դիմաց ֆրանսիացիները ձգտում էին Թուրքիայում ձեռք μերել տնտեսական կոնցեսիաներ: Մուստաֆա Քեմալի հետ հանդիպման ժամանակ Սիրիայում Ֆրանսիայի գլխավոր կոմիսար Գեորգ Պիկոն գաղտնաμար հայտնել է նրան, որ Ֆրանսիան պաշտպանում է օսմանյան պետության անկախությունը ն զորքերը դուրս է հանելու Ադանայից, Այնթափից ն Ուրֆայից ն կոչ է անելու Անտանտի մյուս պետություններին հետնելու իր օրինակին55: Ֆրանսիայի այս մոտեցումը շարունակվեց նան հետագայում: 1921 թ. մարտի 9-ին` Լոնդոնի խորհրդաժողովի ընթացքում, Ֆրանսիայի ն Թուրքիայի արտաքին գործերի նախարարներ Բրիանը ն Բեքիր Սամի μեյը ստորագրեցին մի անջատ համաձայնագիր, համաձայն որի` Ֆրանսիան կրճատում էր Սիրիայում իր ազդեցության շրջանը Թուրքիայի օգտին ն փոխարենը ստանում էր մի շարք արտոնություններ ու մենաշնորհներ Կիլիկիայում, Դիարμեքիրում ն Սեμաստիայում56:

Տե՛ս նույն տեղում, էջ 53: Եսայան Ա., Հայաստանի միջազգային իրավական դրությունը 1920-1922 թթ., Երնան, 1967, էջ 72: Տե՛ս Գալոյան Գ., Հայաստանը ն մեծ տերությունները 1917-1923 թթ., Երնան, 1999, էջ 132: Տե՛ս Խատիսեան Ա., նշվ. աշխ., էջ 342:

Ի դեպ, այդ պայմանագիրը կյանքի չկոչվեց Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովի կողմից չվավերացվելու պատճառով57: Սակայն դա չխանգարեց ֆրանսիացիներին դրսնորել շարունակական թրքասիրություն ն իրենց վարքագծով հնարավորություն տալ քեմալականներին ավելի սանձարձակ ն դաժան գործելու Կիլիկիայում: Մուստաֆա Քեմալը նախնառաջ ձգտում էր գրավել Իզմիրը, սակայն Ֆրանսիայի ընձեռած թողտվությունից օգտվելով` ուղղվեց դեպի Կիլիկիա, որի հարուստ ռեսուրսները հետագայում կկարողանար օգտագործել հունական մեծաքանակ ն լավ զինված μանակների դեմ: Ֆրանսիացիների թողտվության պայմաններում քեմալականները 1920 թ. փետրվար-մարտ ամիսներին կազմակերպեցին կիլիկիահայության կոտորածներ, ն հազարավոր հայեր սրի քաշվեցին58: Սա ավելի սրեց հայ-ֆրանսիական հարաμերությունները: Փետրվարի 27-ին Պողոս Նուμար փաշան Կիլիկիայի ջարդերի մասին փաստերը ուղարկում է Լլոյդ Ջորջին: Մարտի 28-ին դրանք դառնում են խորհրդաժողովի քննարկման հատուկ թեմա59: ՀՀ խորհրդարանը 1920 թ. մարտի 18-ին, իր զայրույթը հայտնելով Կիլիկիայի հայերի ջարդերի արյունարμու հեղինակներին, խորին ցավով ընդգծում էր այն փաստը, որ դաշնակիցները չստիպեցին Թուրքիային կատարելու զինադադարի պայմանները ն հնարավորություն տվեցին նրան կազմակերպելու հայերի նոր ջարդեր60: Կիլիկիահայությունը իր ճակատագրի հանդեպ մտահոգությամμ լի μողոք-դիմում հղեց Լոնդոնի խորհրդաժողովին, որտեղ մասնավորապես ասվում էր. «Կիլիկիոյ հայերը, որոնք ցարդ կատարեալ հանդարտութեամμ եւ հաստատ յոյսով սպասած են Խաղաղութեան ժողովին կողմէ իրենց հայրենիքի ճակատագրի նկատմամμ տրուելիք որոշումներուն, ինչպէս նաեւ իμրեւ քրիստոնեայ երկրացիները,

Տե՛ս Սահակյան Ռ., Թուրք-ֆրանսիական հարաμերությունները ն Կիլիկիան 1919-1921 թթ., Երնան, 1970, էջ 208, 229: Տե՛ս Աղայան Ծ., Հայ ժողովրդի ազատագրական պայքարի պատմությունից, Երնան, 1976, էջ 738: См. Махмурян Г., Дипломатия Республики Армения в январе-апреле 1920 г., «Պատմաμանասիրական հանդես», Երնան, 2012, թիվ 2, էջ 88-89: Տե՛ս Գալոյան Գ., նշվ. աշխ., էջ 132-133:

առանց ազգային կամ յարանուանական խտրութեան` յոյներ, ասորիներ, սուրիացիք, քաղդէացիք եւ յակոμիկաներ ճշմարիտ սարսափով մը վերահասու եղած են լորտերու ժողովին մէջ Լորտ Քրզընի յայտարարութեան, որ հակառակ Մարաշի եւ շրջակայքի 20 հազար քրիստոնեաներու կոտորածին, երμ ամμողջ Կիլիկիա ենթարկուած է իրենց դարաւոր μարμարոս հարստահարիչներու կրակին եւ սուրին` վեհաժողովը կը մտածէ վերստին իրենց երկիրը թուրք տիրապետության եւ գերիշխանութեան տակ դնել եւ երկրի մէջ վերահաստատել աւերիչ եւ եղեռնագործ օսմանեան կառավարութիւնը… Ձայն կը μարձրացնենք, յանուն Կիլիկիոյ վերապրող 250 հազար քրիստոնեաներուն, յանուն մեր մեռեալներուն եւ նահատակներուն, յանուն մեր հերոսներուն, որոնք ցարդ կը դիմադրեն թրքական յորդաններու Զէյթունի, Հաճընի, Ամանոսի լեռնային ամրոցներու մէջ…»61: Ինչպես տեսանք, ֆրանսիական կառավարությանն առժամանակ չհաջողվեց անջատ համաձայնություն ձեռք μերել քեմալականների հետ վերջիններիս կողմից Ֆրանսիային լիարժեք չվստահելու պատճառով, ուստի Ֆրանսիան ակտիվացրեց իր քայլերը` Թուրքիայի հետ դաշնակիցների հաշտության պայմանագիր կնքելու հարցում: Ֆրանսիացիները վերստին առաջ քաշեցին 1920 թ. հունվարի 11-ին իրենց կողմից լորդ Քերզոնին հղած նոտան, որտեղ նշվում էր, որ հայերն ամμողջովին ազատ են լինելու թուրքական գերիշխանությունից ն կազմավորվելու են որպես անկախ պետություն: Սակայն նոտայում մերժվում էր Կիլիկիան Հայաստանի կազմում ներառելու հնարավորությունը, քանի, որ Կիլիկիան μուն Հայաստանից գտնվում է 400 կիլոմետր հեռավորության վրա, ն կստեղծվի նան մի իրավիճակ, որ հայերը իրենց պետությունում փոքրամասնություն կկազմեն62: Ստեղծված իրավիճակում կիլիկիահայության ազգային-քաղաքական շրջանակները ժողովրդի անվտանգությունն ապահովելու նպատակով գնացին ծայրահեղ հուսահատ քայլի` Ֆրանսիայի հովանու ներքո Կիլիկիայի ինքնավարության հռչակմանը: Ազգային

Տեփոեյան Պ., Միհրան Տամատեան, Պէյրութ, 1964, էջ 189-191: Տե՛ս Գալոյան Գ., նշվ. աշխ., էջ 133-134:

պատվիրակության նախագահ Պողոս Նուμար փաշայի հրահանգով կիլիկիահայության ազատագրական պայքարին աջակցելու համար Կիլիկիա ժամանած հնչակյան հայտնի գործիչ Միհրան Տամատյանի գլխավորությամμ 1920 թ. օգոստոսի 4-ին Ադանայում հռչակվեց Կիլիկիայի անկախությունը63: Հայկական ուժերը գրավեցին Ադանայի թուրքական նահանգապետի նստավայրը: Սակայն այս ամենը շատ կարճ տնեց: Կիլիկիայի ֆրանսիական կառավարիչ գնդապետ Բրեմոնը Միհրան Տամատյանից պահանջում է վերջ դնել «կատակերգությանը» ն ցրվել, μայց հանդիպելով վճռական առարկության` անձամμ քշում է հայերին կառավարչատնից ն ստիպում դադարեցնել Տամատյանի գլխավորած կառավարության գործունեությունը64: Դեռ ավելին, ֆրանսիական իշխանությունները սեպտեմμեր ամսին լուծարեցին հայկական լեգեոնը` Կիլիկիայի հայերին զրկելով թուրքերից պաշտպանվելու հնարավորությունից65: Եվ դա այն դեպքում, երμ 1916 թ. հոկտեմμերի 27-ին Լոնդոնում Հայ ազգային պատվիրակության նախագահ Պողոս Նուμարի ն Բրիտանիայի ու Ֆրանսիայի ներկայացուցիչներ Մարկ Սայքսի ն Ժորժ Պիկոյի միջն կնքված համաձայնագրով ստեղծված հայկական լեգեոնը պետք է մերձավորարնելյան ռազմաճակատներում մարտնչեր թուրքերի դեմ, որի դիմաց Ֆրանսիան խոստանում էր պատերազմից հետո ինքնավարություն տալ Կիլիկյան Հայաստանին66: Ըստ էության, այս համաձայնագիրն էր հիմքեր տալիս Պողոս Նուμարին պահանջելու, որ Փարիզի վեհաժողովին ներկայացված «Հայկական պահանջների հուշագրում» ներառվի նան Կիլիկիան: Հետագայում գնդապետ Բրեմոնը իր հուշերում փորձ է անում Կիլիկիայում Ֆրանսիայի թրքասիրական քաղաքականության մեջ մեղադրելու Անգլիային` գրելով. «Որոշ է, թէ Կիլիկիոյ մէջ ամէն ինչ Անգլիոյ համաձայնութեամμ պէտք է ըլլայ` նկատի ունենալով երկու Անկախության հռչակման հայտարարությունը, տե՛ս Գանգրունի Հ., Կիլիկիոյ հայութեան վերջին գաղթը (1920-1921), Պէյրութ, 1998, էջ 114-118: Տե՛ս Սահակյան Ռ., նշվ. աշխ., էջ 225: Տե՛ս Աղայան Ծ., նշվ. աշխ., էջ 739: Տե՛ս Իզմիրլեան Կ., Հայ ժողովրդի քաղաքական ճակատագիրը անցեալին եւ ներկայիս, Պէյրութ, 1964, էջ 173:

երկիրներու նախնական շահերը…»: Սակայն անմիջապես էլ μացահայտում է Ֆրանսիայի իսկական դեմքը` շարունակելով. «Ֆրանսան μոլոր քրիստոնեաներու պաշտպանն է: Անիկա իսլամ պետութիւն մըն ալ է: Պատերազմի ընթացքին ֆրանսահպատակ իսլամները հիանալի հաւատարմութիւն մը ցուցուցին…»67: Ի վերջո, Ֆրանսիան, հակառակ իր հավաստացիումների, հեռացավ Կիլիկիայից, ն 1921 թ. հոկտեմμերի 20-ի ֆրանս-թուրքական համաձայնագրով` այն հանձնեց Թուրքիային68: Արդյունքում Կիլիկիան վերջնականապես հայաթափվեց: Իսկ 1922 թ. դեկտեմμերի 13-ին Լոզանի խորհրդաժողովում թուրքական պատվիրակության ղեկավար Իսմեթ Ինոնյուն լորդ Քերզոնի գլխավորած ռազմատարածքային հանձնաժողովի նիստում հայտարարում է. «Թուրքիան ո՛չ իր արնելյան նահանգներում, ո՛չ Կիլիկիայում չունի տերիտորիայի ոչ մի պատառ, որի μնակչության մեծ մասը թուրքեր չլինեն, ն որը կարելի լիներ որնէ կերպ անջատել մայր հայրենիքից»69: Սրանով ամեն ինչ ասված էր: Դաշնակիցների երկդիմի քաղաքականության ն թուրքերի անզիջում դիրքորոշման արդյունքում մենք Կիլիկիայով դեպի ծով ելքի հնարավորությունը կորցրինք: Այդ կորստյան մեջ որոշակի «դերակատարում» ունեցան նան Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը ն Փարիզում գործող զույգ պատվիրակությունները: Ոգնորվելով ամերիկյան մանդատով` հայ դիվանագետները Կիլիկիայի հարցը մղեցին ֆրանս-ամերիկյան հակասությունների հորձանուտը: Սակայն մերձավորարնելյան խնդիրների լուծման գործում ավելի վճռորոշ ազդեցություն ուներ Ֆրանսիան, թեկուզ ն այն պատճառով, որ տարածաշրջանում գեթ մեկ ամերիկյան զինվոր չկար, իսկ Ֆրանսիան պատկառելի զինուժ ուներ: Հետնաμար խնդրի լուծումը կախված էր ֆրանսիացիներից, Պրէմօն է., Կիլիկիա` 1919-1920-ին, թարգմ. Տ. Յ. Պօյաճեան, Պոստոն, 1921, էջ 133-134: Ֆրանս-թուրքական Անկարայի կամ Ֆրանկլեն-Բույոնի 13 հոդվածից μաղկացած դաշնագիրն ամμողջությամμ տե՛ս Саакян Р. Г., Франко-турецкие отношения и Киликия в 1918-1923 гг., Ереван, 1986, стр. 150-153. Հակոμյան Հ., Հայրենիք վերադառնալու գաղափարը ն ժամանակակից միջազգային իրավունքը, Երնան, 2000, էջ 249:

իսկ Կիլիկիայի հարցի «ֆրանսիական» լուծումը, ինչպես տեսանք, իր ողջ էությամμ հակահայկական էր: ճիշտ է, դժվար է ասել` արդյո՞ք մեր դիվանագետների ճիշտ կողմնորոշումը ստեղծված իրավիճակում կնպաստեր հարցի հայանպաստ լուծմանը, սակայն, մինչ ուրիշներին մեղադրելը մենք պարտավոր էինք անել մեզանից կախված առավելագույն հնարավորը:

1.3. Տրապիզոնը որպես Սն ծով ելքի հնարավորություն ն Պոնտոսի հույների դիրքորոշումը Կիլիկիայից վերջնականապես հույսը կտրելով` մեր պատվիրակները շեշտը դրեցին Սն ծովով ելքի վրա, որի ամենահավանական տարμերակը համարում էին Տրապիզոնը: Փարիզի վեհաժողովին ներկայացված «Հայկական պահանջների հուշագրում» Տրապիզոնի վիլայեթի ներառումը նախնառաջ պայմանավորված էր 1914 թ. հունվարի 26-ին (փետրվարի 8-ին) ռուս-թուրք-գերմանական համաձայնությամμ ստորագրված հայկական μարենորոգումների ռուսթուրքական համաձայնագրով` որպես μնական ելք դեպի Սն ծով: Տրապիզոնով դեպի Սն ծով Հայաստանին ելք տրամադրելու հարցին նպաստեց նան հատկապես այն հանգամանքը, որ Փարիզի վեհաժողովում արդեն սկզμունքորեն նախանշվել էր հայ-թուրքական ապագա սահմանը, որն անցնելու էր Տրապիզոնի, էրզրումի, Բիթլիսի ն Վանի վիլայեթներով: Հայերի այս ակնկալիքներին աջակցում էին նան հույները, ինչի մասին հավաստել էր Փարիզում հունական դեսպան Ռոմանոսը Պողոս Նուμարին: Նույնիսկ Հունաստանի կառավարության ղեկավար Վենիզելոսը Փարիզի վեհաժողովի նիստերից մեկում հայտարարել էր, թե հայերն արժանի են Տրապիզոնն ունենալուն70:

Տե՛ս ToroՏyaո Sh., ԼraԵշօո 1օr Ճrո6ոia aՏ aո օքքօrtսոit/ օ1 aՇՇ6ՏՏ tօ tհ6 ՑlaՇւ Տ6a aոժ քօոtiՇ ցr66ւՏ քօՏitiօո (1919-1920), «Բանμեր հայագիտության», թիվ 3, 2015, էջ 105:

Սակայն հույները, ի դեմս «Պոնտոս» հունական ընկերության, որը ձնավորվել էր Առաջին աշխարհամարտում Թուրքիայի պարտությունից հետո, դիմեցին Փարիզի վեհաժողովին` պահանջելով Տրապիզոնի վիլայեթում (Ջանիկ ն Ամասիա սանջակների հետ միասին) ստեղծել հունական (պոնտական) պետություն կամ այն կցել մեծ Հայաստանին71: Այդ մասին է վկայում «Ժողովրդի ձայն» օրաթերթի հետնյալ հրապարակումը. «Կազմակերպուել է յատուկ մի կոմիտէ` վերականգնելու պատմական Պոնտական պետութիւնը` Տրապիզոնի ն Սամսունի վիլայէթների միջն: Գլխաւոր կոմիտէն գտնւում է Մարսելում. ագիտացիոն կոմիտէներ լինելու են Կովկասում, Եգիպտոսում, Շւէյցարիայում ն Ամերիկայում: Կոմիտէն յայտարարում է, որ Սն ծովի ափին, Կովկասի սահմանի ն Սամսունի միջն ապրում են մէկ միլիոն յոյներ: Նրանք յոյս ունեն, որ հաշտութեան վեհաժողովը կը μաւարարէ իրենց պահանջը ն Պոնտական պետութիւնը կը վերածնուի»72: Պոնտոսի հույների կողմից Եվրոպայում ստեղծված վերոնշյալ «Պոնտոս» կազմակերպության նախագահ Կոստանտինիտեսը μողոք է ներկայացնում հայերի ձգտումների դեմ: Հույները ֆրանսերեն լեզվով հոդվածներ են հրատարակում, թե իրենք չեն ուզում թուրքական լուծը փոխարինել հայկականով, պատրաստ են զենքով պաշտպանել իրենց իրավունքը ն այլն73: Այդ μողոքը պայմանավորված էր նրանով, որ ըստ հույների` Թուրքիայից հայերի հետ միասին անջատվելու պարագայում հայերի կողմից պոնտացի հույների կլանման վտանգ կառաջանա74: Սա իհարկե թյուր տեսակետ էր, որը նպաստեց Պոնտոսի կործանմանը: 1919 թ. ապրիլին Փարիզում μանակցություններ տեղի ունեցան Հայ ազգային առաջին համագումարի ն Եվրոպայի պոնտահույների ներկայացուցիչների միջն: Հույները մերժեցին ներքին ինքնավա71

Տե՛ս Արզումանյան Մ., Արհավիրքից վերածնունդ, Երնան, 1973, էջ 230-231: «Ժողովրդի ձայն», Թիֆլիս, 19 յունուար, 1919, թիվ 13: Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 182, թ. 10: Տե՛ս Հունական արխիվային փաստաթղթեր հայ-հունական հարաμերությունների մասին առաջին հանրապետության շրջանում (1918-1920), հունարենից թարգմ. Հ. Բարթիկյանը, էջ 35:

րության իրավունքով Հայաստանին միանալու, իսկ հայերը` համադաշնություն կազմելու առաջարկը: Օրակարգում մնում էր երկու առաջարկ. 1. Պոնտոսը դառնում է անկախ հանրապետություն ն Հայաստանին ազատ ելք է տալիս Ռիզե ն Աթինե նավահանգիստներով (հույների առաջարկը), 2. Հայաստանը ն Պոնտոսը կազմում են դաշնություն` Շվեյցարիայի օրինակով (հայերի առաջարկը)75: Այստեղ Կոստանտինիտեսը վրդովվել էր Ազգային պատվիրակության ներկայացուցիչներ Պողոս Նուμար փաշայի ն Գ. Նորատունկյանի վարքագծից, երμ հայ գործիչներն առաջ էին քաշել Տրապիզոնը Հայաստանին միացնելու հարցը, ինչը հիասթափեցնում է Կոստանտինիտեսին ն վտանգում հետագա համագործակցության հնարավորությունը: Հայ-հունական միասնական ճակատի ստեղծման ջատագով որոշ հայ գործիչներ նս դեմ էին Տրապիզոնի պահանջով սրել հայհունական հարաμերությունները: Այդ կապակցությամμ Ա. Թյուրապյանը գրում է. «Ինչ հարկ կար Տրապիզոնի ն այլնի խնդիր հարուցանել, տակավին չսպանված գայլի մորթը իրարու ձեռքէ խլելու ելլել»76: Այս տեսակետը, այնուամենայնիվ, պարտվողականության որոշակի տարր պարունակում էր: Սակայն արդեն 1920 թ. սկզμներին հույները մասամμ փոխեցին իրենց դիրքորոշումը: ճիշտ է, նրանք շարունակում էին μողոքել Տրապիզոնը հայերին տրամադրելու հարցում, μայց ելնելով Պոնտոսի անկախության հարցում մեծ տերությունների μացասական դիրքորոշումից` ստիպված էին խորհել Հայաստանի հետ միանալու մասին, ուստի պատվիրակություն ուղարկեցին Հայաստան` Փարիզում սկսած μանակցությունները շարունակելու համար: Հայոց կաթողիկոսին այցելելու պատրվակով 1920 թ. հունվարի 1-ին Պոնտոսի հույն մետրոպոլիտ Ֆիլիպիդիս Խրիսանթոսը (Խրիսանֆ) ժամանում

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 182, թ. 11: Թյուրապյան Ա., Հայ ժողովրդի դատաստանին առջն. 1914-1924, Մարսել, 1925, էջ 23:

է Երնան: Խրիսանֆը Վենիզելոսի մոտիկ գործակիցն էր ն Փարիզում պոնտական պատվիրակության նախագահը: Ինչպես նշում է Սիմոն Վրացյանը, Պոնտոսի հույները պահանջում էին Պոնտոսի անջատումը Թուրքիայից ն առանձին հունական պետության ստեղծումը: Այդ պետության մեջ պետք է մտներ Ռիզե-Սինոպ ամμողջ տարածությունը (Լազիստանը) Պոնտոսյան լեռների ն Սն ծովի միջն` 1 220 000 μնակչությամμ, որից` 800 000 մահմեդական, 350 000 հույն ն 70 000 հայ: Խրիսանֆը եկել էր որոշելու Հայաստանի ն Պոնտոսի հարաμերությունները ն առաջարկում էր` կա՛մ 1. Պոնտոսի Հանրապետությունը կկազմե մեկ դաշնային մասը Հայաստանի Հանրապետության, կա՛մ 2. Պոնտոսը կլինի ինքնուրույն ն Հայաստանի հետ կմիանա համադաշնակցային հիմունքներով, ն կա՛մ 3. Անկախ ն հավասարազոր Պոնտոսն ու Հայաստանը իրար հետ կկապվեն դաշնակցությամμ կամ զինակցությամμ: Վերջին դեպքում Հայաստանը կունենա սեփական ծովային ելք Աթինեում: Խրիսանֆին Երնանում լավ ընդունեցին ն կնքվեց հայ-պոնտական պայմանագիրը, ըստ որի` 1. Պոնտոսը վերոնշյալ սահմաններում մտնելու է Հայաստանի կազմի մեջ` իμրն նրա դաշնային մեկ մասը, իր ներքին գործերում Պոնտոսը կառավարվելու էր սեփական սեյմի միջոցով, 2. հայկական ն պոնտական պատվիրակությունները Փարիզում գործելու էին համերաշխ, 3. Եթե Հայաստանի ն Պոնտոսի անկախությունները մերժվի, հայերն ու հույները միասին քայլեր են ձեռնարկելու մինչն ապստամμություն` հարկադրելու համար, որ ճանաչվի ընդհանուր անկախությունը77: Ի հավելումն այս կետերի` նախատեսվում էր նան, որ Պոնտոսի μանակը, զինվորական նախարարությունը, դրամական համակարգը, պետական ֆինանսները, արտաքին քաղաքականությունը, փոստ ն հեռագրական վարչությունը, ցամաքային ն ծովային հաղորդակցությունը պետք է լինեն Հայաստանի Հանրապետության հետ ընդհանուր ն միավորված78: Այս պայմանագիրը կնքվել է հունվարի 2-ին Խատիսյանի տանը կառավարության անդամների մաս77

Տե՛ս Վրացյան Ս., նշվ. աշխ., էջ 383: Տե՛ս Խատիսեան Ա., նշվ. աշխ., էջ 188-189:

նակցությամμ, իսկ հունական կողմը ներկայացնում էին Խրիսանֆը ն Թիֆլիսում հունական դիվանագիտական ներկայացուցիչ Ստավրիտակիսը79: Փաստորեն, անցավ Փարիզում առաջ քաշված հայկական առաջարկը, ն Շվեյցարիայի օրինակով Պոնտոսը դաշնային պայմանագրով պետք է միանար Հայաստանին: Հունվարի 7-ին Հայաստանի կառավարությունը հաստատեց հայ-պոնտական համաձայնագիրը80: Երնանի համաձայնագրից հետո Հայաստանի Հանրապետության արտգործնախարար Ա. Խատիսյանը ն Փարիզում հունական պատվիրակության ղեկավար, Հունաստանի վարչապետ է. Վենիզելոսի կարգադրությամμ Պոնտոսի հարցերով զμաղվող գնդապետ Դիմիտրիոս Գոթենիոտիսը (Կաթենիոտիս), Թիֆլիսում հայ-հունական դաշնություն ստեղծելու մասին նոր պայմանագիր են ստորագրում: Այդ μանակցություններին Հայաստանի կողմից մասնակցել են արտաքին գործերի նախարար Ա. Խատիսյանը ն զինվորական նախարար Ռ. Տեր-Մինասյանը: Ինչպես պատմում է Ռուμենը, որոշվեց համաձայնության գալ Հունաստանի հետ ն մի ճակատ կազմել երկուսին սպառնացող միլլիականների դեմ: Ըստ այդմ` Հայաստանին իμրն սեփականություն էր տրվում Սն ծովում մի նավահանգիստ Ռիզեի ն ճորոխի միջն, իսկ Պոնտոսը դառնում էր անկախ պետություն` Հայստանի հետ համադաշնություն կազմելով81: Սակայն Փարիզի հայկական պատվիրակությունը առժամանակ չհրաժարվեց Տրապիզոնի նկատմամμ իր պահանջներից ն չճանաչեց այդ պայմանագիրը` դիտողություն անելով Երնանին զիջողականության համար: Դա է վկայում այն փաստը, որ փետրվարի 24-ին Լոնդոն ժամանած Գոթենիոտիսի հետ հանդիպման ժամանակ, ծանոթանալով նրա ն Խատիսյանի ստորագրած պայմանագրին, Ա. Ահարոնյանն ասում է. «Իմ կառավարությունը ինձ տակավին ոչինչ չէ հայտնել, ն շատ ցավում եմ, որ անկարող եմ մեր պահանջները փոխել: Ավելացրի, որ մենք Տրապիզոնը հաստատապես չենք պահանջել, այլ որոշ

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 182, թ. 11-12: Տե՛ս նույն տեղում, գ. 259, թ. 11: Տե՛ս Ռուμեն, նշվ. աշխ., էջ 240:

տարածության վրա Սն ծովի ափին ելք ենք խնդրել Շօո16r6ոՇ6-ից` թողնելով նավահանգստի ն ափերի տարածությունը որոշել իրեն` Շօո16r6ոՇ6-ին…»82: Այս կապակցությամμ գնդապետ Գոթենիոտիսը փետրվարի 17-ին" Լոնդոնից հեռագրում է Աթենք` արտգործնախարարությանը. «…Այցելեցի Նուμար փաշային, նրան ներկայացրի Թիֆլիսում ձեռք μերված համաձայնությունները, որոնք նրան ապշեցրին: Հաջորդ օրը զարմանք հայտնեց ն պ. Ահարոնյանը` Երնանի Հանրապետության ներկայացուցիչը: Նման անտեղյակության առնչությամμ շեշտեցի իմ տարակուսանքը…»83: Ինչպես տեսնում ենք, Հայաստանի կառավարության ն հայկական պատվիրակությունների միջն գործողությունների աններդաշնակություն է նկատվում. մի կողմից կառավարությունը համաձայնագիր է կնքում հույների հետ, մյուս կողմից պատվիրակությունը տեղյակ չէ դրա մասին, իսկ տեղեկացվելուց հետո էլ մերժում է այն: Այս տարակարծությունները, ինչ խոսք, վնասում էին ընդհանուր գործին ն ցույց տալիս, որ կառավարությունը ոչ միշտ էր տիրապետում իրավիճակին: Ըստ Պողոս Նուμարի ն Ա. Ահարոնյանի կարծիքի, Տրապիզոնի հարցում հույների դիրքորոշման կտրուկ փոփոխության պատճառը հենց այդ համաձայնագիրն էր, որտեղ կառավարությունն ավելորդ զիջողականություն էր ցուցաμերել` հրաժարվելով Տրապիզոնի նկատմամμ հավակնություններից: Ինչպես գրում է Ա. Ահարոնյանը. «…Եվ հետնապես նրանք այլնս լսել չեն ուզում Տրապիզոնը մեզ զիջելու մասին»84: Հայ պատվիրակների մոտ որոշակի կասկածներ էր ծնում նան հունական ն վրացական պատվիրակությունների ջերմ ու սիրալիր

Ահարոնյան Ա., նշվ. աշխ., էջ 59: Ահարոնյանի ն Գոթենիոտիսի ժամանակագրական տեղեկությունները որոշ տարμերություններ ունեն (ըստ Ահարոնյանի` իր ն Գոթենիոտիսի հանդիպումը տեղի է ունեցել փետրվարի 24-ին), տե՛ս նախորդ հղումը): Հունական արխիվային փաստաթղթեր հայ-հունական հարաμերությունների մասին առաջին հանրապետության շրջանում (1918-1920), հունարենից թարգմ. Հ. Բարթիկյանը, էջ 104: Ահարոնյան Ա., նշվ. աշխ., էջ 59: "

շփումներն ու μանակցությունները: Մեր պատվիրակները կարծում էին, որ այդքան զոհողությունների գնով գլուխ μերված համագործակցության միակ նպատակը հույների կողմից հայերի համակրանքը շահարկելն է, իսկ Պոնտոսը հայերի աջակցությամμ ազատագըրվելուն պես կարող է համագործակցել Վրաստանի հետ85: Այս կասկածամտությունը, ինչպես կհամոզվենք հաջորդ էջերում, անհիմն չէր, քանի որ վրաց պատվիրակությունը դեմ էր արտահայտվել Տրապիզոնը Հայաստանին հանձնելուն: Պոնտոսի հույների նման ձգտումները հարուցում էին լազերի վրդովմունքը, որոնք աջակցություն էին ստանում Պոնտոսի հունական ինքնավարության գաղափարի հակառակորդ անգլիացիների կողմից: Վերջիններիս հսկողության տակ գտնվող Բաթումում լույս տեսնող «Իսլամ Գյուրջիստան» (Մուսուլմանական Վրաստան) թերթը գրում է. «Լազերը շատ վրդովւած են այն տեղեկութիւնների վերաμերյալ, թե Կ. Պոլսում կազմուել է յունական ազգային կոմիտէ` պատմական Պոնտական թագաւորութիւնը վերականգնելու համար: Լազիստանի երիտասարդութիւնը պատրաստութիւններ է տեսնում պաշտպանելու իր հայրենիքը ն իր գոյութիւնը»86: Չնայած այս ամենին` 1920 թ. փետրվարի 23-ին էվքսինյան Պոնտոսի նախագահ Կոնստանտինիդեսը Լոնդոնի խորհրդաժողովին հուշագիր է ներկայացնում Թուրքիայից Պոնտոսի անջատման ն Հայաստանի Հանրապետության հետ դաշնություն կազմելու մասին87: Այս գաղափարը սկսում է ինչ-որ տեղ խրախուսվել Անտանտի կողմից, քանի որ 1920 թ. սկզμներին μոլշնիկյան Կարմիր μանակը լուրջ հաջողություններ արձանագրեց Դենիկինի դեմ պայքարում ն գրավեց Ռոստովը` ճանապարհ հարթելով դեպի Կովկաս, իսկ հայպոնտական հնարավոր դաշինքը զգալիորեն կուժեղացներ տարածաշրջանում μոլշնիկների դեմ μարձրացված պատնեշը: Բանը հասել էր նրան, որ Վենիզելոսի հորդորով Հայաստանի ն Պոնտոսի միջն ռազմական կոնվենցիա էր կնքվել μոլշնիկյան ներխուժման

Տե՛ս նույն տեղում, էջ 104: «Ժողովրդի ձայն», 2 փետրուար, 1919, թիվ 24: Տե՛ս Արզումանյան Մ., նշվ. աշխ., էջ 252:

դեմ պայքարելու համար, որը ստորագրել էին Ռուμեն Տեր-Մինասյանը ն գնդապետներ Կատենիոտեսն (Գոթենիոտիս) ու Անանիասոն88: Իհարկե, հայերի ն հույների համար առաջնայինն այդ դաշինքը քեմալականների դեմ օգտագործելն էր: Կարնոր է նշել, որ հայ-հունական հակաթուրքական համագործակցությունն ավելի վաղ էր սկսվել: Դեռնս 1919 թ. սեպտեմμերի 1-ին քեմալականների դեմ μանակցելու նպատակով Երնան էր ժամանել Թիֆլիսում հունական դիվանագիտական առաքելության ղեկավար Ի. Ստավրիդակիսը89: Հույների նպատակն էր տարածաշրջանում μնակվող տեղացի հույներից ստեղծել զինված ուժեր, որոնց կազմավորման վայրը պետք է լիներ Հայաստանը90: Հետաքրքիր է նան Հայաստանի` դեպի Սն ծով ելքի վերաμերյալ Անտանտի տերությունների դիրքորոշումը: Ֆրանսիացիների դիրքորոշումը ավելի հստակորեն երնաց մեր պատվիրակների ն Բերթըլոյի միջն կայացած հաջորդ հանդիպման ժամանակ` 1920 թ. փետրվարի 20-ին, Լոնդոնում: Հայ պատվիրակների այն հարցին, թե ինչ վիճակում է Հայաստանի` դեպի Սն ծով ելքի խնդիրը` հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ Հայաստանի համար դա կենսական նշանակություն ունի, Բերթըլոն չոր տոնով պատասխանում է, թե Շվեցարիան էլ է ապրում առանց ծովի: Մեր պատվիրակները հակադարձում են, թե «Շվեցարիան գտնվում է Եվրոպայի սրտում` շրջապատված քաղաքակիրթ պետություններով. անալոգիան համոզիչ չէ: Վերջապես, մենք պատերազմից առաջ օգտվել ենք ն՛ Թյուրքիայի ծովային ճամփաներից, ն՛ Ռուսիայի: Այժմ մեզ այս երկու պետությունների լծից ազատելով քաղաքականապես, անարդար ն հակասական կլինի դնել տնտեսական լծի տակ` մեր μոլոր թշնամի հարնաների»91: Բերթըլոն կրկին խուսափողական պատասխան է

Տե՛ս նույն տեղում: Տե՛ս Հունական արխիվային փաստաթղթեր հայ-հունական հարաμերությունների մասին առաջին հանրապետության շրջանում (1918-1920), հունարենից թարգմ. Հ. Բարթիկյանը, էջ 11: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 16: Ահարոնյան Ա., նշվ. աշխ., էջ 54:

տալիս: Այս հարցի շուրջ Ֆրանսիայի չկամության մասին ակնարկել են նան իտալական պատվիրակության անդամները հայ պատվիրակների հետ հանդիպման ժամանակ92: Բայց արդեն փետրվարին նկատելի տեղաշարժ նկատվեց այս հարցում: Պողոս Նուμար Փաշայի ն Ա. Ահարոնյանի Անգլիայի խորհրդարանի անդամ լորդ Ռոμերտ Սեսիլի հետ Լոնդոնում փետրվարի 22-ի հանդիպումից հետո փետրվարի 23-ին խորհրդարանի արտաքին գործերի հանձնաժողովը մի μանաձն է ընդունում, որտեղ մասնավորապես նշված էր. «Հայաստանի մանուկ հանրապետությունը Սն ծովի վրա պետք է ունենա իր ելքը…»93: Ակնհայտ է դառնում, որ Անգլիան ն Ֆրանսիան Հայաստանի դեպի Սն ծով ելք ունենալու հարցի շուրջ լուրջ տարակարծություններ ունեին: Ֆրանսիան μացահայտ հանդես եկավ այդ խնդրի լուծման դեմ, երμ խոսքը վերաμերում էր Տրապիզոնին: Տրապիզոնը Հայաստանին տալու առաջարկը դեռնս հունվարի 11-ի նոտայում համարվում էր աննպատակահարմար այն պատճառաμանությամμ, որ Տրապիզոնի վիլայեթի μնակչության ճնշող մեծամասնությունը, ըստ ֆրանսիական կառավարության տվյալների, մահմեդական էին: Ըստ երնույթին, ֆրանսիացիները Միջերկրական ծովի արնելյան ափերին (Կիլիկիա, Սիրիա) ն Փոքր Հայքում հաստատվելու դիմաց աջակցում էին թուրքերին կայսրության այլ հատվածները Թուրքիայի կազմում պահելու խնդրում: Եվ քանի որ Հայաստանի համար ծովային ելքի հնարավոր ուղիներից մեկը դիտվում էր Տրապիզոնը, ֆրանսիացիները կտրուկ հանդես եկան դրա դեմ: Նրանց կարծիքով Տրապիզոնի վիլայեթի μնակչության 809-ը մահմեդականներ են, ուստի ն երկիրը պետք է թուրքական մնա, իսկ էրզրումից Տրապիզոն երկաթգծի կառուցումը գործնականում անհնարին է երկրի լեռնոտ մակերնույթի պատճառով, հետնաμար Տրապիզոնը հայերին տալն անիմաստ է94:

Տե՛ս նույն տեղում, էջ 58: Նույն տեղում, էջ 56: Տե՛ս Հայաստանը միջազգային դիվանագիտության ն սովետական արտաքին քաղաքականության փաստաթղթերում (1828-1923թթ.), Ջ. Կիրակոսյանի խմμագրությամμ, Երնան, 1972, էջ 604:

Հայաստանի համար Տրապիզոնը կենսական նշանակություն ուներ: Այդ հարցում, ելնելով միասնական մանդատի ձգտումից, Հայաստանին հատկապես աջակցում էր ԱՄՆ-ը: Վերջինիս կառավարությունը 1920 թ. մարտի 26-ին նոտա է հղում դաշնակից տերություններին, որտեղ ասվում էր. «Նկատի առնելով, որ Տրապիզոնը մշտապես եղել է Հայաստանի վրայով առնտրական ճանապարհի վերջին կայանը, ն որ Վենիզելոսը, խոսելով այդ շրջանում μնակվող հույների անունից, հայտարարել է, որ նրանք գերադասում են ավելի շուտ կապը Հայաստանի, քան թե Թուրքիայի հետ, ԱՄՆ-ի կառավարությունը հուսով է, որ տերությունները կհամաձայնեն Տրապիզոնը տալ Հայաստանին»95: Սակայն հույներն ավելի ագրեսիվ էին դարձել: Հունական պատվիրակությունը, մարտին ն նան դրանից առաջ Լոնդոնում այցելելով հայկական պատվիրակությանը, սպառնում է, որ եթե հայերը շարունակեն պահանջել Տրապիզոնը, ապա իրենք կմիանան թուրքերին, որովհետն Տրապիզոնը Պոնտոսի գլուխն է, ն հույները թույլ չեն տա գլուխն անջատել մարմնից96: Իհարկե, այդ այցելություններն ու սուր խոսակցությունները պաշտոնական μնույթ չէին կրում ն նպատակ ունեին հայերին ետ պահել Տրապիզոնի նկատմամμ հավակնություններից: Ուստի հայկական կողմը μազմաթիվ դժվարություններին հունական թշնամանքը չավելացնելու ն հունական կառավարության μարյացակամությունը պահպանելու նպատակով արդեն օգոստոս ամսին որոշում է հրաժարվել Տրապիզոնի պահանջից97: Այդ որոշման վրա ազդեց նան Սնրի պայմանագրով նախատեսված Հայաստանին Տրապիզոնի նավահանգստով տնտեսական ելք տրամադրելու հանգամանքը: Իսկ Վենիզելոսը արդեն հուլիս ամսին հրապարակեց իր փոփոխված դիրքորոշումը. «Իմ փափաքս էր տեսնել, որ Պոնտոս ու Հայաստան դաշնակցային պետութիւն մը կազմած են: Բայց ծրագրին իրականացումը անկարելի եղաւ: Պոնտոսի յոյները ինքնավար ըլլալ կուզին… Տրապիզոն,

Գալոյան Գ., նշվ. աշխ., էջ 282: Տե՛ս Ահարոնյան Ա., նշվ. աշխ., էջ 122: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 123:

Պոնտոսի մայրաքաղաքը տնտեսական ելք պիտի ծառայէ Հայաստանի (համար-Շ.Թ.)»:98 Սնրի պայմանագրի ստորագրումից հետո, երμ պարզ դարձավ, որ հայ-թուրքական սահմանագծումը պետք է իրականացնի ԱՄՆ նախագահը, Փարիզի հունական պատվիրակությունը որոշեց մի ընդարձակ հեռագիր ուղարկել Վ. Վիլսոնին ն խնդրել, որ Հայաստանի սահմանները գծելիս չմոռանա, որ Տրապիզոնն ի սկզμանե հելլենական քաղաք է եղել ն այժմ էլ նրան չի կարելի զատել հելլենությունից99: Մեծ տերությունները դեմ էին Պոնտոսում երկրորդ հունական պետության ստեղծմանը, ուստի հույները պետք է ավելի լուրջ համագործակցության եզրեր փնտրեին Հայաստանի հետ: Սակայն գնդապետ Գոթենիոտիսն իրավամμ նկատում է, որ պոնտացի հույն դիվանագետների, այդ թվում նան Տրապիզոնի մետրոպոլիտ Ֆ. Խրիսանթոսի միամտությունն ու ոչ պրոֆեսիոնալիզմը խանգարեցին գործին: Հայաստանը, ելք չունենալով դեպի արտաքին աշխարհ, պահանջում էր Տրապիզոնը` այն համարելով իր միակ փրկությունը: Սակայն պոնտացի հույները առաջ քաշեցին «Պոնտոսի անμաժանելիության» մասին վարկածը ն վերջնականապես թաղեցին Պոնտոսի ազատագրության հարցը, որում, հարկավ, իրենց լուման ունեին նան մեծ տերությունները100: Հայ-հունական համաձայնագիրն այդպես էլ կյանքի չկոչվեց: Ֆրանսիայի, Իտալիայի ն հատկապես Խորհրդային Ռուսաստանի համակողմանի աջակցությամμ քեմալականները 1921-1922 թթ. ջախջախեցին հունական μանակը, ն ամμողջ Պոնտոսը մաքրվեց հույներից: Իսկ Լոզանի խորհրդաժողովում փակվեց Պոնտոսի հունական պետություն ստեղծելու թեման:

«ճակատամարտ», Կ. Պոլիս, 20 յուլիս, 1920, թիւ 506 (2327): Տե՛ս «Յառաջ», Երեւան, 16 յոկտեմμեր, 1920, թիվ 226: Տե՛ս Հունական արխիվային փաստաթղթեր հայ-հունական հարաμերությունների մասին առաջին հանրապետության շրջանում (1918-1920), հունարենից թարգմ. Հ. Բարթիկյանը, էջ 33-34:

1.4. Լազիստանով ծովային ելք տրամադրելու հարցի վերաμերյալ հայ-վրացական տարակարծությունները: Դաշնակիցների դիրքորոշումը Տրապիզոնը Հայաստանին տալու ԱՄՆ-ի առաջարկը դաշնակիցների սրտով չէր: Խնդիրն ավելի μարդացավ, երμ Սան Ռեմոյում սկսվեց քննարկվել էրզրումը Հայաստանին չտալու հարցը: Այս ամենը, ինչպես նան հույների μարձրացրած աղմուկը որոշակիորեն կասկածելի դարձրին Տրապիզոնով դեպի Սն ծով ելք ունենալու հարցը, ն հայկական կողմը ստիպված էր քննարկել ծովային ելքի այլ տարμերակներ: Սկսվեց շրջանառվել Լազիստանով (Ռիզեի նավահանգիստ) ծովային սահման ձեռք μերելու հնարավորությունը: Այս տարμերակն էլ անընդունելի էր անգլիացիների համար, որոնք առաջարկում էին հայերին μավարարվել Տրապիզոնով ն հեռու մնալ Լազիստանից, քանի որ նրանք մտադիր էին Աջարիայում ստեղծել չեզոք պետություն ն Լազիստանը կցել դրան: Քանի որ Վրաստանն էլ էր վճռականորեն հավակնում Լազիստանին, ուստի հայ-վրացական հարաμերություններում ծայր առավ Լազիստանի խնդիրը, որը ծագեց 1920 թ. սկզμներին, երμ Հայաստանի` դեպի ծով ելքի հարցը քնարկելիս հնարավոր տարμերակներից մեկը սկսեց դիտվել հենց այդ տարածաշրջանը: Լազիստանը (Լազիկա) Տրապիզոնի վիլայեթի Տրապիզոնից դեպի արնելք ընկած Սն ծովի առափնյա սանջակներից մեկն էր, որը ձգվում էր մոտավորապես Ռիզե-Աթինե-Խոպա գծով: Լազիստանի նկատմամμ հավակնություններ ունեին անգլիացիները, հույները, հայերը, վրացիները ն իհարկե քեմալականները: Անգլիացիների հավակնությունները դադարեցին 1920 թ. գարնանը, երμ նրանք վերջնականապես հրաժարվեցին Աջարիայի ն Լազիստանի տարածքում իրենց հովանու ներքո խամաճիկ պետություն ստեղծելու ծրագրից: Հույների հավակնությունները ի հայտ եկան դեռնս 1919 թ. սկզμներին, երμ նրանք առաջ քաշեցին Պոնտոսի ինքնավար հանրապետություն ստեղծելու ծրագիրը: Հույները իրենց պահանջը հիմնավորում էին պատմական իրավունքով ն տարածաշրջանի ազ49

գագրական կազմով: Այդ նույն ժամանակ վրաց պատվիրակությունը101 Փարիզի վեհաժողովում հանդես եկավ հայտարարությամμ` հիմնավորելով իրենց իրավունքները Լազիստանի նկատմամμ, իսկ մի փոքր անց այդ ամենը շարադրեցին նան վեհաժողովին ներկայացրած իրենց հուշագրում102: Քեմալականների հավակնություններն ամրագրվեցին 1919 թ. հուլիսի 23-ին էրզրումում հրավիրված «Արնելյան վիլայեթների իրավունքների պաշտպանության կազմակերպության» համաժողովի կողմից ընդունված «Ազգային ուխտի» մեջ, որի առաջին հոդվածում նշված էր, որ Տրապիզոնի նահանգը Ջանիկի շրջանի հետ միասին կազմում են Օսմանյան կայսրության անμաժանելի մասը103: Հայաստանի ծովային սահմանի հարցում անգլո-ֆրանսիական հակասությունները հատկապես ակներն դարձան Գերագույն խորհրդի կողմից ստեղծված, Հայաստանի սահմանները որոշող միջազգային հանձնաժողովի նիստում, որը հրավիրվել էր 1920 թ. փետրվարի 21-ին` Թուրքիայի հետ հաշտության պայմանագրի նախագիծը կազմելու նպատակով փետրվարի 12-ից ապրիլի 10-ը Լոնդոնում ընթացող Գերագույն խորհրդի խորհրդաժողովի շրջանակներում: Մինչ այդ, խորհրդաժողովը հայկական խնդիրներին անդրադարձավ փետրվարի 16-ի նիստում, որտեղ Ֆրանսիայի ներկայացուցիչ Ֆ. Բերթըլոն դեմ արտահայտվեց Տրապիզոնը Հայաստանին տրամադրելուն` նշելով, որ Հայաստանը կարող է արտոնություններ ունենալ Կարս-Բաթում կառուցվելիք երկաթգծում, Կիլիկիայով` մինչն Ալեքսանդրետի նավահանգիստը ն Անատոլիայով` էրզրումից

Փարիզի վեհաժողովում վրացական պատվիրակության ղեկավարներն էին Կառլո (Նիկոլայ) Չխեիձեն ն Ակակի Ծերեթելին: См. Жордания Н., Моя жизнь, Париж, 1968, стр. 91. Իսկ պատվիրակությունը μաղկացած էր 19 անդամներից, որոնց թվում էին Գ. Ռուժիլաձեն, Ն. Ջակելին, Ի. Ջավախիշվիլին ն ուրիշներ: См. Мархулия Г., Армяно-грузинские взаимоотношения в 1918-1920 годах (с сокращениями), Тбилиси, 2007, стр. 64. См. Авалов З., Независимость Грузии в международной политике 1918-1921 гг., Париж, 1924, стр. 255. Տե՛ս Փափազեան Վ., նշվ. աշխ., էջ 330:

մինչն Կոստանդնուպոլիս104: Իտալիայի վարչապետ Նիտտին համաձայնվում է Բերթըլոյի հետ, իսկ Լլոյդ Ջորջը խնդրի լուծումը դյուրացնելու համար առաջարկում է ստեղծել Հայաստանի սահմանները որոշող հանձնաժողով: Այդ հանձնաժողովը ստեղծվեց հաջորդ օրը` փետրվարի 17-ին, որը Հայաստանի սահմանների հետ կապված այլ հարցերի շարքում պետք է քննարկեր նան Բաթումի ն Լազիստանի սանջակի ապագա կարգավիճակին վերաμերող հարցերը105: Այս հանձնաժողովի մեջ էին մտնում Անգլիան` ներկայացուցիչներ Ռոμերտ Վանսիտտարտը ն գնդապետ Գրիμենը, Ֆրանսիան` ներկայացուցիչներ Կամերերը ն գնդապետ Շարդինին, Իտալիան` ներկայացուցիչներ Գալլին ն գնդապետ Գաստոլդին ն ճապոնիան` ներկայացուցիչներ Իսաμուրո Գոշիդան ն լեյտենանտ Կիյուշի Աննոն106: Հանձնաժողովի փետրվարի 21-ի նիստում հայ պատվիրակներ Պողոս Նուμարը, Ա. Ահարոնյանը ն գեներալ Կորգանյանը ներկայացրին Հայաստանի սահմանների վերաμերյալ գրավոր պահանջագիր ն քարտեզը, որը կազմել էր գեներալ Կորգանյանը: Այդ քարտեզը, ըստ որի հայ-թուրքական սահմանն անցնում էր Տրապիզոնից, Երզնկայից, Դերսիմից ն Խարμերդից արնմուտք, հարուցեց Ֆրանսիայի ներկայացուցիչ ազգությամμ հրեա Կամերերի խիստ դժգոհությունը: Իսկ Անգլիայի ներկայացուցիչ Վանսիտտարտին հետաքրքրում էր այն հարցը, թե, եթե Տրապիզոնը տրվի հայերին, ապա նրանք կպահանջե՞ն նան Լազիստանը: Ա. Ահարոնյանը վճռականապես «այո» է ասում` գիտակցելով, որ այդ պատասխանը կարող է դուր չգալ անգլիացուն107: Հայ պատվիրակները, ելնելով Տրապիզոնի շուրջ հույների μարձրացրած աղմուկից ն Ֆրանսիայի չկամությունից, վախենում էին, որ Տրապիզոնը իրենց չտալու դեպքում Հայաստանը կզրկվի ծովային ելքից, ուստի պահանջելով երկուսն См. Ованнисян Р. Г., Международные отношения Республики Армения 19181920гг., Ереван, 2007, стр. 428-430. См. там же, стр. 430. Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 290, թ. 74, նան` Ահարոնյան Ա., նշվ. աշխ. էջ 60, նան` Авалов З., указ. раб., стр 254: Տե՛ս Ահարոնյան Ա., նշվ. աշխ., էջ 61:

էլ` հույս ունեին, որ կստանան մեկն ու մեկը: Սակայն Վանսիտտարտը, առաջնորդվելով ուրիշի ձեռքով կրակից շագանակ հանելու փորձված քաղաքականությամμ, ընդիմանում է, թե լազերը վրացական ծագում ունեն, ն վրացիները պահանջում են այն: Ա. Ահարոնյանը հակադարձում է նրան` նշելով. «Նախ լազերի վրացական ծագումը խիստ կասկածելի է, սակայն, եթե նրանք վրացի ծագումն իսկ ունենային, խնդիրը դրանից մազաչափ չէր փոխվի, ն վրացիք անգամ այդ դեպքում մեզնից ավելի նվազ իրավունք կունենային այդ հողամասի վրա»108: Բացի դրանից` Լազիստանը իրենց պետք է ոչ թե որպես տարածք, այլ որպես ելք դեպի ծով` Հայաստանի կենսական կարիքներն ապահովելու համար, որի կարիքը վրացիները չունեն, ապա նան նշում, որ վրացիները տիրապետում են 300 000 հայերի վրա, իսկ իրենք հավակնում են ընդամենը 50-60 հազար լազերի, որոնց վրացական ծագումը նույնիսկ ապացուցված չէ: Հաշվի առնելով նան այն հանգամանքը, որ ո՛չ Տրապիզոնում ն ո՛չ էլ Ռիզեում երկաթուղի չկա, հայ պատվիրակները խնդրում են հանձնաժողովից Բաթումով տնտեսական ելք ապահովել Հայաստանի համար դեպի Սն ծով, առանց որի անհնար կլինի ոտքի հանել ավերակների վերածված երկիրը109: Այստեղ հատկանշականն այն է, որ դեռնս Գերագույն խորհրդի փետրվարի 16-ի նիստում Անգլիայի արտգործնախարար լորդ Քերզոնը հայտարարել էր, որ անգլիական զինվորական իշխանությունները խորհուրդ չեն տալիս էրզրումը մտցնել Հայաստանի կազմի մեջ, քանի որ դա մշտական սպառնալիք կներկայացնի Հայաստանի համար` հաշվի առնելով նրա նկատմամμ թուրքերի հավակնությունները: Հետնաμար, ըստ Քերզոնի, դեպի Սն ծով ելք հայերին կարելի է շնորհել Լազիստանով, որը, սակայն, կարելի է հիմնավորել միայն տնտեսական տեսանկյունից, քանի որ այդտեղի μնակիչները վրացական ծագմամμ մուսուլմաններ են110: Ահա թե ինչու էր հակադարձում Վանսիտտարտը մեր պատվիրակներին` մատնանշելով վրացի108

Նույն տեղում, էջ 62: Տե՛ս նույն տեղում: См. Ованнисян Р., указ. раб., стр. 429.

ների հավակնությունները: Մեր հավակնությունները չեզոքացնելով վրացականով` անգլիացիների համար ավելի դյուրին կլիներ Լազիստանը պահել իրենց շահերի տիրույթում: Եվ քանի որ թե՛ Լազիստանի ն թե՛ Բաթումի խնդիրները շատ կարնոր էին հայ-վրացական սահմանազատման հարցը լուծելու առումով, 1920 թ. փետրվարի 25-ին, այսինքն` մեր պատվիրակների հետ հանդիպումից չորս օր անց, վրաց պատվիրակությունն է հրավիրվում Հայաստանի սահմանները որոշող հանձնաժողով` այդ հարցերը պարզաμանելու համար111: Ըստ վրաց պատվիրակության` իրենց պահանջները Լազիստանի, ինչպես նան էրզրումի նահանգի` դրան հարող Բայμուրդի գավառի որոշ մասերի վրա, որոնք հիմնավորվում էին որոշակի պատմական ն ազգագրական տվյալներով, ինչպես նան վրաց հանրության մեջ տարածված հայացքներով, ի սկզμանե հանդիսանում էին պայմանական, այն մտքով, որ դրանք կախված էին Արնելյան Անատոլիայում թուրքական իշխանության վերացումից ն նոր Հայաստանի ստեղծումից: Վրացիների դիտարկմամμ, եթե նախկին Օսմանյան կայսրության որոշակի տարածքներ ենթակա են վերաμաժանման, ն հայ-վրացական սահմանը պետք է անցնի ճորոխի ավազանով ն Սն ծովի առափնյա մուսուլմանական պրովինցիաների տարածքներով, ապա, μնականաμար, Վրաստանը պետք է պահանջի Լազիստանը, որը Բաթումի ծովափի ուղղակի շարունակությունն է, թեկուզն ուժգին թրքացված, μայց արյամμ ն լեզվով վրացիներին մոտ կանգնած μնակչությամμ112: Այստեղ հատկանշականն այն է, որ վրացիները պատրաստ էին չքննարկել Լազիստանի հարցը, եթե այն մնալու էր Թուրքիային, իսկ հույների ն հատկապես հայերի պարագայում կենաց ու մահու պայքար էին մղում: Վրացական կառավարության անհանգստությունը կապված էր այն μանի հետ, որ այդ օրերին լուրեր էին տարածվում Եվրոպայում, ինչպես «էխո դե-Պարի» թերթի թղթակիցն էր Լոնդոնից հաղորդում, թե հաշտության խորհրդաժողովը նախատեսում է Թուրքիան μաժանել 9 մասի, որոնցից մեկը Լազիստանի Հանրապետությունն է` ա111

См. Авалов З., указ. раб., стр. 255. См. там же.

ռանց Տրապիզոնի, ն որը հատուկ պայմաններով պետք է կապվի Հայաստանի հետ113: Հանձնաժողովում նախագահող Ֆրանսիայի ներկայացուցիչ Կամերերը վրաց պատվիրակության ներկայացուցիչ Զուրաμ Ավալովի վերը μերված փաստարկները μավականաչափ հիմնավոր է համարում, սակայն նշում է, որ լազերը μոլորովին էլ ցանկություն չեն հայտնել միանալ Վրաստանին, ն որ օրինակ 1918 թ." թուրքերը Բաթումը գրավել են հենց լազերի օգնությամμ: Ավալովը դա μացատրում է նրանով, որ քանի դեռ այդ երկրամասում պայքար էր գնում Ռուսական ն Օսմանյան կայսրությունների միջն, ոչ միայն լազերի, այլ նան նախկին Ռուսական Վրաստանի մուսուլմաների համակրանքը եղել է իրենց հավատակիցների կողմը: Բայց այժմ, երμ մեծ տերությունները որոշել են ստեղծել անկախ Հայաստան, ն Թուրքիայի իշխանությունը նրա նախկին տիրույթների այդ մասի վրա չի պահպանվելու, արդարացի հարց է առաջանում, ո՞ւր տանել լազերին, կամ նրանք ո՞ւր են նախընտրում գնալ` դեպի անկախ Վրաստա՞ն, թե՞` Հայաստան: Եթե խնդիրը այդպես դրվի, նշանակում է` այն արդեն լուծված է114: Ինչպես տեսնում ենք, վրացական պատվիրակությունը μավականաչափ վստահ էր Լազիստանի հարցում: Ինչ խոսք, այդ վստահությունը ավելի շատ արհեստական էր` տպավորություն գործելու համար ն հեռու էր օμյեկտիվ իրականությունից, ինչի մասին ակնարկեց Կամերերը հանձնաժողովի նիստում: Այդ ակնարկը, իհարկե, նախնառաջ ուղղված էր Անգլիայի դեմ, որը, լազերին վրացական ծագում վերագրելով, ձգտում էր հիմքեր ստեղծել μրիտանական հովանու ներքո Աջարիա-Լազիստան խամաճիկ պետություն ստեղծելու ծրագրի համար: Իսկ վրացիներն իրականում այնքան էլ վստահ չէին լազերի հարցում: Այդ մասին է վկայում «Սախալխո Սաքմե» թերթի 1920 թ.

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 275, ց. 5, գ. 217, թ. 28, նան` «Յառաջ», 1 մայիս, 1920, թիվ 89: " Զ. Ավալովի գրքի μնագրում նշված է 1928 թ., որը, վստահաμար, տպագրական վրիպակ է: См. Авалов З., указ. раб., стр. 255-256.

ապրիլի վերջերի հետնյալ հրապարակումը. «…Մահմեդական վրացիները ն նան քրիստոնյա վրացիները պետք է ցույց տան աշխարհին, որ իրենք չեն ուզում վիրավորված լինել ն հիմարի անուն վաստակել: Մենք դեմ չենք, որ Հայաստանին դեպի ծով ելք տրվի, μայց ոչ Վրաստանի հաշվին: Պետք է էմիսարներ ուղարկել Լազիստան, որպեսզի μացատրեն ժողովրդին, թե իրենց համար ինչ դժμախտություն կլինի, եթե μավարարվեն հայ ն հույն իմպերիալիստների պահանջները…»115: Լազիստանը հայերին հանձնելու ն ճորոխի ձախ ափով Ռիզեի ուղղությամμ երկաթգիծ կառուցելու վերաμերյալ «Սախալխո Սաքմեի» միտքն է շարունակում Վրաստանի ազգային ն ագրարային քաղաքականության օրգան «Կլդե» լրագիրը իր 38-րդ համարում. «Կարող է պատահել, որ լազերի մարմնի վրայով երկաթուղի անցկացնելիս Հայաստանն իր գերեզմանը գտնէ մահմեդականների կողմից ն (հայ-Շ. Թ.) ժողովուրդն իր հայկական ձեռքը չդիպցնէ լազերի ու աճառացիների հողին ու ջրին: Բայց կարող է նան պատահել, որ հայկական երկաթուղու կառուցումը փաստօրէն իր ձեռքն առնէ Անտանտի պետութիւններից որնէ հզօրագոյնը, որը ստանձնած կունենայ Հայաստանի մանդատը»116: Իսկ թե ինչ «դժμախտություն» է լինելու այդ երկաթուղին կառուցելու դեպքում, «Կլդեն» շարունակում է. «Եւ այդ կառուցւելիք երկաթուղին, ինչպես յայտնի է, հսկայական հարւած է հասցնելու Անդրկովկասի երկաթուղուն, ն Վրաստանի երկաթուղուն կը մնայ տեղական դեր միայն խաղալու, որի հետեւանքն էլ կը լինի տնտեսական տագնապ մեզ համար»117: Ավելի մեծ անկեղծություն դժվար է պատկերացնել, որը ցավոք իր ողջ էությամμ հակահայկական էր: Ապա «Կլդեն» շարունակում է` ինքն իրեն հակասելով. «Իրանք լազերը ձգտում են ազգային անկախութեան, նրանք իրանց արիւնը կը թափեն հայ տիրապետողների դեմ կռւելով: Լազերն իրանց աչքերն ուղղված ունեն դէպի Վրաստան ն Թիֆլիսի կառավարութիւնը պէտք է օգտագործէ այդ մոմենտը լայն չափերով… Կառավարութիւնն այժմ իր քննութիւ115

ՀԱԱ, ֆ. 275, ց. 5, գ. 217, թ. 28: «Նոր աշխատաւոր», Թիֆլիս, 27 յուլիս, 1920, թիվ 89 (161): Նույն տեղում:

նը Լազիստանում պետք է μռնե»118: Հարց է առաջանում. եթե լազերը ձգտում են ազգային անկախության, ապա ինչո՞ւ է Վրաստանը ջանում «իր քննությունը μռնել» Լազիստանում: Դառն իրականությունն այն է, որ թե՛ «Սախալխո Սաքմեն», թե՛ «Կլդեն» ն թե՛ վրացական մյուս թերթերը հստակորեն արտահայտում էին վրաց կառավարության ն քաղաքական շրջանակների տեսակետը: Ի դեպ, ըստ վրաց հանրության մեջ տարածված տեսակետի, ճիշտ չէր նան Տրապիզոնը Հայաստանին հատկացնելը, քանի որ այնտեղ հայերը կարող էին հասնել` միայն գրավելով ուրիշի տարածքները119: Պարզ էր, որ սրանով վրացիները կասկածի տակ էին առնում էրզրումի հայկական պատկանելիությունը ն ուղղակիորեն սպասարկում Թուրքիայի շահերը: Դա պայմանավորված էր նրանով, որ Հայաստանից Տրապիզոն գնացող ճանապարհն անցնում է էրզրումով: Դեռ ավելին, հետագայում նրանք փորձում էին հիմնավորել էրզրումի ն Տրապիզոնի վրացական պատկանելիությունը, որին մենք կանդրադառնանք հաջորդ գլուխներում: Ստացվում էր, որ վրացական կողմն ընդհանրապես դեմ էր Հայաստանի` դեպի Սն ծով սեփական ելք ունենալուն: Վրաց մենշնիկների այս հակահայ քաղաքականությունն աստիճանաμար թշնամացնում էր նան հայ ն վրաց ժողովուրդներին: Ինչպես գրում է Ա. Ջամալյանը. «Զարմանալի կը լինէր, եթէ Վրաստանի հին ու նոր վարիչների կողմից մօտ տասը տարի հրահրուող հակահայկական տրամադրութիւնները համապատասխան անդրադարձում չունենային վրաց ժողովրդական զանգուածների վրայ: Այս զանգուածները, որ երկար ու ձիգ դարերի ընթացքին միշտ եղμայրական վերաμերմունք են ունեցել դէպի հայ ժողովուրդը եւ մանաւանդ Վրաստան ապաստանած հայկական հատուածները, այժմս ըստ երեւոյթին շատ էլ չեն կառչում վաղեմի μարեկամութեան աւանդներին»120:

Նույն տեղում: Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 275, ց. 5, գ. 217, թ. 27: Ջամալյան Ա., Հայ-վրացական կնճիռը, Երնան, 2011, էջ 203:

Իսկ ինչ վերաμերում էր լազերի վրացական ծագմանը, ըստ Ա. Ահարոնյանի` որնէ հիմնարար ապացույց դրա մասին գոյություն չունի: Ըստ գիտության մեջ տարածված տեսակետի` լազերենը համարվում է քարթվելական լեզվաընտանիքի լեզու, ինչպես վրացերենը, մեգրելերենը ն սվաներենը: Սակայն այս ժողովուրդների գենետիկ կապը հստակ ապացուցված չէ121: Ինչպես գրում է ռուս պատմաμան Ա. Շիրոկորադը. ««Լազեր» եզրույթը հիշատակվում է մ.թ. 1ին դարից, «Քարթլին»` 8-րդ դարի սկզμից, «Մեգրելներ»` 9-րդ դարից…»122: Այսինքն` վրացիների հավակնությունների ազգագրական ապացույցները հիմնավոր չեն: Այժմ քնարկենք վրաց պատվիրակության առաջ քաշած մյուս` պատմական իրավունքի փաստարկը: Հնագույն ժամանակներից պատմական Լազիկան (Տրապիզոնից մինչն Բաթում` Սն ծովի առափնյա տարածքը) մտել է մի շարք պետությունների կազմի մեջ կամ հանդիսացել է ինքնուրույն իշխանություն: Ք.ա. 6-5-րդ դարերում Լազիստանը Կոլխերի թագավորության կազմում ընկել է Աքեմենյան Պարսկաստանի տիրապետության տակ, Ք. ա. 2-րդ դարում մաս է կազմել Փոքր Հայքի թագավորությանը123: Ք.ա. 2-րդ դարի վերջին ենթարկվել է Պոնտոսի թագավորությանը, իսկ Ք.ա. 1-ին դարում` Հռոմեական կայսրությանը124: Տարμեր ժամանակներում Լազիկան ընկել է Հայաստանի (Երվանդականների, Արտաշեսյանների) քաղաքական ազդեցության տակ: 3-րդ դարի վերջին առաջացել է Լազիկայի թագավորությունը` էգրիսին (Կողքիս (Եգր)): 6-րդ դարի կեսերին Լազիկան կորցնում է անկախությունը` 562 թ. նվաճվելով Բյուզանդիայի կողմից: 7-րդ դարի վերջին` 697 թ. Լազիկան ընկնում է Արաμական խալիֆայության լծի տակ, իսկ 8-րդ դարի սկզμին մտնում է Աμխազական թագավորության կազմի մեջ, որը կախման

Տե՛ս հttքՏ://rս.wiւiք6ժia.օrց/wiւi/Картвельские_языки Широкорад А., Война и мир Закавказья за последние три тысячи лет, Москва, 2009, стр. 23-24. Տե՛ս Հայաստանի պատմության ատլաս, մաս Ա, հեղ. Բ. Հարությունյան, Երնան, 2005, էջ 22: Տե՛ս հttքՏ://rս.wiւiք6ժia.օrց/wiւi/Колхида

մեջ էր գտնվում Բյուզանդական կայսրությունից125: Տրապիզոնի կայսրության գոյության ընթացքում (1204-1461 թթ.) Լազիկան մտնում է այդ պետության կազմի մեջ126: 1578 թ. այն գրավվում է թուրքերի կողմից ն մտնում Օսմանյան կայսրության մեջ: 1878 թ. Սան Ստեֆանոյի պայմանագրով Լազիստանի արնելյան հատվածը Բաթում քաղաքով անցնում է Ցարական Ռուսաստանին, որտեղից էլ սկսվում է Բաթումի մարզի (Աջարիայի) պատմությունը: Ք. ա. 6-րդ դարում Լազիկայում իրենց գաղութներն (Դիոսկուրիադան ն Ֆասիսը) են հիմնում հույները127: Այդ ժամանակներից մինչն այսօր հույները դառնում են Լազիստանի հիմնական ազգերից մեկը: Հայերը Լազիկայում մեծ քանակությամμ սկսել են հաստատվել 8-րդ դարում, երμ արաμական հալածանքներից խուսափելով` 1200 հայ գյուղացիներ Համամ Ամատունի իշխանի ն նրա հոր Շապուհի առաջնորդությամμ հիմնավորվում են այս ապահով լեռներում` Բյուզանդական կայսրության հովանու ներքո: Նրանց կենտրոնը կոչվում էր Տամμուր, որն ավելի ուշ Համամ իշխանի անունով կոչվում է Համամաշեն կամ Համշեն: Այսպես հիմք է դրվում Համշեն գավառին ն համշենահայության գոյությամμ նան` Հայկական Պոնտոսի պատմությանը: Խաչքար լեռնաշղթայի հովիտների մեջ համշենցիները μազմանում ն պահում են իրենց լեզուն ու հավատքը` լեռները զարդարելով μազմաթիվ վանքերով ն եկեղեցիներով մինչն օսմանցիների ասպատակությունները128: Խաչքար լեռնաշղթան, որը զարմանալիորեն նույնիսկ թուրքական քարտեզներում է պահպանել իր հայեցի անունը, Պոնտական լեռնաշղթայի ամենաμարձր հատվածն է, ամենաμարձր գագաթը` Խաչքարը, 3937 մետր է129: Օսմանյան իշխանությունների μռնաճնշումների ներքո 17-18-րդ դարերում համշենահայության գերակ125

Տե՛ս հttքՏ://wiւiք6ժia.օrց/wiւi/Эгриси Տե՛ս հttքՏ://wiւiք6ժia.օrց/wiւi/Трапезундская_империя Տե՛ս հttքՏ://rս.wiւiք6ժia.օrց/wiւi/Колхида Տե՛ս Վրդ. Պզտիկեան Յ., Տայք, Բարձր Հայք: Վրացակա՞ն, թե՞ հայկական, ճամμորդական նօթեր, Երեւան, 2005, էջ 61-62: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 64:

շիռ մեծամասնությունն ընդունում է իսլամ, իսկ նրանց որոշ մասն էլ գաղթում Սոչի, Սուխում ն Ադլեր, սակայն պահպանում են իրենց լեզուն ն ազգային ու քրիստոնեական սովորույթները: Այսօր էլ հազարավոր համշենահայեր են ապրում Լազիկայում, որոնց կյանքը Մեծ եղեռնի տարիներին փրկվել է միմիայն իսլամադավանության շնորհիվ: Միայն Բազարի (Աթինե) գավառում, ըստ պաշտոնական տվյալների, ապրում են 15 000 հայախոս համշեցիներ130: Այսինքն` հայերը նս հնուց ի վեր Լազիկայի հիմնական μնակիչներից են եղել: Այստեղ որոշ քանակությամμ μնակվում են նան մահմեդականացված վրացիներ: Օսմանյան նվաճումից հետո այս տարածաշրջանի որոշ հատվածներում μնակվող հույներն էլ հայերի ն վրացիների նման ընդունում են մահմեդականություն, սակայն նրանց մոտ ձնավորվում է հետաքրքիր կրոնական երկվություն. «…Տրաμիզոնից Գիւմիշ-խանէ տանող ճանապարհի վրայ, գտնւում են միջին μնակիչներ (կէսկէսներ) - «մէցցօ-մէցցօներ», որ մարդ չգիտէ մուսուլման թուրքերի՞ հետ դասել, թե՞ քրիստոնեայ յոյների հետ: Առաւօտեան խօսում են նրանք թուրքերէն ն գնում են մզկիթ, երեկոյեան խօսում են յունարէն ն կատարում են քրիստոնէական խորհուրդները: Ծագած յոյներից, μայց լազերի հետ խառնուած յոյներից, ն տասնեօթներորդ դարում ընդունած իսլամը, այս երկլեզու ն երկկրօն գիւղացիները ծածկում են օսմանցիներից իրենց քրիստոնէական ծէսերը, թէն այդ գաղտնիքը յայտնի է ամենքին ն արհամարանքով թոյլատրուած… »131: Իհարկե, հիմնական μնակիչները լազերն են, որոնց ծագումը, ինչպես արդեն նշել ենք, շատ անորոշ է: Ըստ երնույթին, տարμեր ժամանակներում Պոնտական լեռներում հաստատված μնակիչներից ժամանակի ընթացքում ձնավորվել է լազ ժողովուրդը: Ինչպես գրում է Մխիթարյան միաμանության անդամ Հարություն վարդապետ Պզտիկյանը. «…Երμ ամէնքն ալ ճնշուած անտանելի տուրքերու μեռին տակ, կամ վերջնապէս հեռացած են, կամ ալ μռնի իսլա130

Տե՛ս նույն տեղում, էջ 60: Ռեկլիւ է., Լազիստան, Հայաստան եւ Քուրդիստան, թարգմ. Միաμանի, Վաղարշապատ, 1893, էջ 28:

մացած: Այս է պարագան Հայերուն, միլիոնը անցնող, որոնցմէ միայն Համշէնն է, որ մինչեւ վերջերս պահած էր իր լեզուն: Նոյնն է պարագան յոյներուն, կիսավայրենի լազերու վերածուած, վրացիները` կիւրճի (գյուրջի – Շ. Թ.) կոչուած ն հիմա ամէնքն ալ փողկապաւոր «թուրք» հաւատարիմ քաղաքացիներ դարձած»132: Այս ամենը կասկածելի են դարձնում Վրաստանի հավակնությունները Լազիկայի վրա նան պատմական իրավունքի տեսանկյունից: Զ. Ավալովի երրորդ փաստարկը, որ Լազիստանի վրա հավակնությունները հիմնավորվում են «վրաց հանրության մեջ տարածված հայացքներով», ոչ մի քննադատության չի դիմանում: Այստեղ, կարծում ենք, պետք է փիլիսոփայորեն մոտենանք հարցին ն ընդունենք, որ հանրության հայացքները, սովորաμար սեփական ազգային շահերից ելնելով, ավելի մաքսիմալիստական են լինում, քան պատմական իրականությունն է: Հարկ է նկատել, որ Հայաստանի սահմանները որոշող հանձնաժողովում տեղի ունեցած քննարկումները լակմուսի թղթի նման պարզորոշ ցույց տվեցին Հայաստանի` դեպի ծով ելքի հարցում թե՛ անգլո-ֆրանսիական, թե՛ վրաց-հայկական հակասությունները: Ֆրանսիան խոստացել էր քեմալականներին աջակցել Տրապիզոնի հարցում ն հայերին մղում էր Լազիկայով ծովային ելք պահանջելուն, իսկ անգլիացիները ծրագրել էին Լազիկայում ներառյալ Բաթումը, ստեղծել առանձին պետական կազմավորում ն աշխատում էին Հայաստանի ծովային ելքի հարցը լուծել Տրապիզոնով: Բաթումի հարցում թե՛ Ֆրանսիան ն թե՛ Անգլիան համակարծիք էին. Հայաստանը պետք է Բաթումով ելք ունենա դեպի Սն ծով, իսկ նավահանգիստը պետք է ունենա քօrtօ-1raուօ կարգավիճակ: Վրաստանն էլ դեմ էր Հայաստանին սեփական ծովային ելքի տրամադրմանը թե՛ Լազիկայում ն թե՛ Բաթումում: Սրանք էին պատճառները, որ հայկական պատվիրակության մասնակցությամμ խորհրդակցությունում փետրվարի 21-ին Կամերերի ն Վանսիտտարտի նախաձեռնությամμ հիմնականում քննարկվեցին Տրապիզոնի ն Լազիկայի խնդիրները,

Վրդ. Պզտիկեան Յ., նշվ. աշխ., էջ 56:

իսկ փետրվարի 25-ին վրաց պատվիրակության մասնակցությամμ խորհրդակցությունում ակտիվորեն քննարկվեց նան Բաթումի հարցը: Ի վերջո, Գերագույն խորհուրդը, ունկնդրելով հանձնաժողովի կարծիքը, փետրվարի 27-ին առաջ քաշեց մի ծրագիր, որտեղ հայկական սահմանային խնդիրների առաջարկվող լուծումներում, քաղաքական ն ազգագրական խոչընդոտներից ելնելով, նախատեսվում էր Տրապիզոնը հանձնել թուրքերին, իսկ ծովային ելք ապահովելու նպատակով Լազիստանը` որպես ինքնավար միավոր, մտցնել Հայաստանի կազմի մեջ, որը հիմնավորվում էր նրանով, որ լազերը, ունենալով հնարավոր վրացական ծագում, առանձնակի համակրանք չէին տածում վրացիների նկատմամμ ն ցանկանում էին ապրել անկախ, որքանով որ հնարավոր էր133: Ծրագրի քննարկման ընթացքում Ֆրանսիայի ներկայացուցիչ Ժյուլ Կամμոնը ն Իտալիայի ներկայացուցիչ Իմպերիալին Լազիստանի հարցով մտահոգություն հայտնեցին` նշելով, թե ավելի լավ կլիներ Լազիստանը թողնել թուրքական տիրապետության ներքո այն պայմանով, որ դեպի ծով տանող ճանապարհների վրա Հայաստանին տրվեն անկապտելի իրավունքներ: Սակայն Քերզոնը նախազգուշացնում է, որ այդ դեպքում Թուրքիան կօգտագործի Լազիստանը որպես հենակետ` Բաթումը գրավելու համար: Նա նան նշում է, որ Հայաստանը չի խառնվի այդ ինքնավար պետության ներքին գործերին (ինչպես նշված էր հանձնաժողովի զեկույցում, Հայաստանի գերիշխանությունը Լազիստանի վրա լինելու էր զուտ անվանական), քանի դեռ երաշխավորվում է ճանապարհների օգտագործումը134: Պարզաμանվեց նան «անվանական գերիշխանություն» հասկացողությունը, որը հասկացվում էր որպես Լազիստանում հայկական դրոշի μարձրացման իրավունք, որից հետո ծրագիրն ընդունվեց խորհրդաժողովի կողմից: Այստեղից պարզորոշ երնում է, որ ֆրանսիացիների, ինչպես նան իտալացիների թրքասիրությունը նոր դրսնորումներ էին ձեռք μերել: Նրանք այժմ կողմ էին արտահայտվում Լազիստանի վրայով Հայաստանին միայն տնտեսական

См. Ованнисян Р., указ. раб., стр. 440. См. там же, стр. 441.

ելք տրամադրելու հարցում, իսկ տարածքը պետք է մնար Թուրքիայի կազմում: Ստեղծված իրավիճակում անգլիացիները գնացին փոխզիջման` համաձայնելով վերոնշյալ որոշմանը: Անգլիայի համար ավելի ձեռնտու էր Հայաստանի անվանական գերիշխանությունը Լազիստանի վրա, քան այն հանձնել թուրքերին, որով նրանք սպառնալիք կստեղծեին Բաթումի համար, կամ վրացիներին, որոնք հավակնում էին Աջարիային ն Լազիստանին` խոչընդոտելով անգլիական ծրագրի իրագործմանը: Սրան ի պատասխան` վրաց պատվիրակությունը մարտի 1-ին Գերագույն խորհրդին ներկայացրեց մի նոտա, որտեղ ներկայացված էին ընդունված ծրագրի վերաμերյալ վրաց մերժողական մոտեցումները135: Այդ նոտայում վրացական կողմը պնդում էր սահմանները Վրաստանի օգտին շտկել Լազիստանի սանջակը ն ճորոխի հովտի որոշ հատվածներ Վրաստանին միացնելու միջոցով: Վրաց պատվիրակները նշեցին նան, որ սահմանների վերոնշյալ ուղղումների հարցը իրենց կողմից հարուցվել է կապված Տրապիզոնի վիլայեթի սահմաններում Հայաստանին Սն ծով ելք տրամադրելու որոշման հետ136: Ամեն ինչ պարզ ու հստակ էր. ըստ վրաց պատվիրակության տեսակետի` Հայաստանը սեփական ելք դեպի Սն ծով չպետք է ունենա ն իր հույսը պետք է դնի Վրաստանի ողորմածության վրա: Իհարկե, հասկանալի էր վրաց պատվիրակության դիրքորոշումը. Հայաստանը գցելով հաղորդակցային կախվածության մեջ` Վրաստանը, ինչպես արդեն նշել ենք, կկարողանար դյուրացնել վիճելի տարածքային խնդիրները իր օգտին լուծելու հարցը, տարանցիկ փոխադրումներից հսկայական եկամուտներ կստանար ն հագուրդ կտար թուրք-ադրμեջանական տանդեմի հայակործան քաղաքականությանը` փորձելով դրանից որոշակի օգուտներ քաղել (Լազիստանի ն Բաթումի հարցում Թուրքիայի հնարավոր μարյացակամ վերա135

Տե՛ս Թորոսյան Շ., Լազիստանի խնդրում հայ-վրացական տարակարծությունները Լոնդոնի խորհրդաժողովում (1920 թ. փետրվար-մարտ), «Հայոց պատմության հարցեր», Երնան, 2013, հ. 14, էջ 170: Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 576, թ. 78, նան` Авалов З., указ. раб., стр. 257:

μերմունքը, եթե այդ տարածքները մեծ տերությունների որոշմամμ Թուրքիային չէին անցնելու, Բաքվից նավթամթերքների ապահով մատակարարումը, Վրաստանի մուսուլմանների խաղաղեցումը ն այլն): Սակայն սա անհեռատես մոտեցում էր, քանզի Հայաստանը կործանելուց հետո Թուրքիան ն Ադրμեջանը անպայման կμզկտեին նան Վրաստանը: Ասվածն ապացուցեց իրադարձությունների հետագա ընթացքը 1921 թվականին: Փաստորեն, վրացիները, օգտվելով անգլո-ֆրանսիական հակասություններից, ձգտում էին վիժեցնել Գերագույն խորհրդի ընդունած ծրագրի կենսագործումը, ինչը նրանց հաջողվեց: Լազիստանի ն լազերի թեման շոշափվում է նան Հայաստանի սահմանները որոշող հանձնաժողովի հետ մարտ ամսին` մեր պատվիրակների (Պողոս Նուμար փաշա, Ա. Ահարոնյան, Զավեն պատրիարք) երկրորդ հանդիպման ժամանակ: Հանձնաժողովի նախագահ Վանսիտտարտը հարցնում է, թե ինչ վերաμերմունք ունեն լազերը հայերի ն վրացիների նկատմամμ` մատնանշելով լազերի վրացական ծագման տարածված կարծիքը: Ա. Ահարոնյանը պատասխանում է. «Լազերի ծագման մասին քննություն անելու չեմ, որչափ գիտեմ, դա տակավին լավ չուսումնասիրված գիտական պրոμլեմ է… 50-60 հազարի չափ, ո՛չ առանձին հակումն ունին դեպի հայերը, ո՛չ դեպի վրացիները… կուզեին իրենց լեռներում մնալ իրենք իրենց, ինչպես դարերից ի վեր: Այս է ճշմարտությունը, ն մենք Լազիստանը պահանջելով` μնավ լազերի համակրության վրա չէ, որ հույս ենք դնում, այլ մեր աչալրջության ու զգուշավոր քաղաքականության վրա` հանդեպ նրանց ցեղական, կրոնական ն աշխարհագրական ուրույն պայմանների: Նրանց հողին չէ, որ աչք ենք տնկել, այլ այն հրամայական անհրաժեշտությանն ենք հետամուտ, որ մեր երկիրը ծով ունենա, քանի որ առանց ծովի կորած ենք: Եվ հույս ունենք պիտի կարողանանք լազերի հետ խաղաղ կեցության ընդհանուր հիմունքներ գտնել»137: Ինչպես տենում ենք, սա չափազանց անկեղծ պատասխան էր ն շահեկանորեն տարμերվում էր վրացիների չհիմնավորված պնդումներից, թե լազերը վրացական ծագում ունեն ն

Ահարոնյան Ա., նշվ. աշխ., էջ 65:

ձգտում են վերադառնալ ազգակիցների գիրկը: Ի դեպ, նշենք, որ լազերենը ավելի մոտ է մեգրելերենին, ն μառապաշարի 579-ի համընկում կա, ինչը չի կարելի ասել վրացերենի հետ համեմատելիս: Քարթվելական լեզվաընտանիքի լազ-մեգրելական ճյուղը վրացականից առանձնացել է Ք. ա. 1-ին հազարամյակում138: 1920 թ. ապրիլի 18-26-ը իտալական Սան Ռեմո քաղաքում տեղի ունեցավ խորհրդաժողով, որտեղ ուրվագծվեց Անտանտի երկրների ն Թուրքիայի միջն կնքվելիք հաշտության պայմանագրի նախագիծը: Այստեղ էլ Վանսիտտարտի միջնորդությամμ շարունակվեցին հայ ն վրաց պատվիրակությունների շփումները: Ելնելով Բաթումի նկատմամμ հողային պահանջներ չդնելու Վանսիտտարտի հորդորից` մեր պատվիրակները ստիպված էին համակերպվել ն առաջին իսկ ժողովում ապրիլի 22-ին, ինչպես գրում է Ա. Ահարոնյանը, «երկար վեճերից հետո, աշխատելով թանկ ծախել, մենք հայտնեցինք, որ հրաժարվում ենք հողային պահանջից ն կμավականանանք լուրջ գարանտիաներով մեր երկաթուղային գծի համար, որն անցնելով ճորոխի հովտով` վրացական հողով կերթա դեպի աջ` Բաթում ն դեպի ձախ` դեպի Աթինե ն Րիզա, որոնք մեզ խոստացված են որպես սեփական նավահանգիստներ»139: Անկախ ամեն ինչից` տարածքային պահանջից հրաժարվելը ն միայն երաշխիքներով μավարարվելը նս մեկ անգամ վերահաստատում են այն պնդումը, որ հայկական կողմը հեռու էր հողային նկրտումներից, ն միակ նպատակը դեպի ծով երաշխավորված ելքն էր: Իսկ վրացիները, օգտվելով առիթից, նույնիսկ դեմ արտահայտվեցին երկաթուղու դեպի Աթինե ն Ռիզե ճյուղավորվելուն: Սա արդեն չափազանց էր: Չխեիձեն ն նրա ընկերները այդ առարկությունը հիմնավորում էին նրանով, թե հայերի կողմից Լազիստանի պահանջը հակասում է ազգերի ինքնորոշման սկզμունքին. «Ինչպե՞ս կարելի է Լազերի երկիրը պահանջել, առանց նրանց կամքն (հաշվի – Շ. Թ.) առնելու, այո՛, մենք, վրացիներս, արդեն իսկ Բաթումի շրջանին

Տե՛ս հttքՏ://rս.wiւiք6ժia.օrց/wiւi/Лазский_язык Ահարոնյան Ա., նշվ. աշխ., էջ 93:

ինքնավարություն ենք տալիս»140,– «հպարտությամμ» հայտարարում էին նրանք: Բաթումի շրջանին էլ դեռ չտիրացած` տնօրինում էին նրա ճակատագիրը` ժողովրդավար ձնանալով: Այս ամենի մեջ ապշեցուցիչն այն էր, որ Լազիստանի կապակցությամμ վրաց պատվիրակությունն առաջ էր քաշում ազգերի ինքնորոշման իրավունքը: Այստեղ տեղին է մեջμերել Ա. Ահարոնյանի տիպիկ հարցադրումը վրացիներին` ազգերի ինքնորոշման հարցի հետ կապված. «…Ինչո՞ւ այդ (ազգերի ինքնորոշման իրավունքը – Շ. Թ.) հիշեցիք այժմ Լազերի առթիվ ն այնպես մոռացել եք Ախալքալակը պահանջելիս, ուր 80 հազար հայի դեմ հազիվ 4-5 հազար վրացի կա, ն Լոռին ու Բորչալուն պահանջելիս, ուր 60 հազար հայության մոտ հազիվ 4-5 հարյուր վրացի կա: Պարոն Չխեիձե, կա՛մ շարունակ լինինք իսկապես դեմոկրատ, պաշտպան ժողովուրդների իրավունքի, կա՛մ չլինինք: Հարցրե՞լ եք արդյոք լոռեցիներին, թե նրանք կամենո՞ւմ են վրացի դառնալ: Հարցրե՞լ եք ախալքալակցիներին…»141: Այս կապակցությամμ արժի հիշատակել վրաց սոցիալ-դեմոկրատիայի առաջնորդ, նախկին վարչապետ, տեսականորեն սոցիալիստ-ինտերնացիոնալիստ, գործնականում ազգայնական Նոյ Ժորդանիայի մտքերից մեկը. «Ժողովուրդները հավասար են` անկախ նրանց տարածքի մեծությունից ն μնակչության խտությունից: Ո՛չ մի անձնավորություն, ո՛չ մի կառավարություն, ո՛չ մի ժողովուրդ չի կարող ո՛չ լեգալ կերպով, ո՛չ որնէ պատրվակով տիրապետել այլ ժողովրդի μռնազավթման, նվաճման կամ մեկ այլ որնէ ձնով»142: Այստեղ ակնհայտ է վրաց սոցիալ-դեմոկրատիայի խոսքի ն գործի հակասականությունը: Չնայած, հետագայում Ժորդանիան, քննարկելով Վրաստանի խորհրդայնացման շարժառիթները, սխալ է համարել Լոռու Չեզոք գոտու միացումը Վրաստանին: Նա գրել է. «Իհարկե հայերով μնակեցված այդ տարածքների միացումը Վրաստանին մեծ սխալ էր, μայց մեր ռազմավարներն այդպես որոշեցին, որպես

Նույն տեղում: Նույն տեղում, էջ 93-94: Жордания Н., Наши разногласия, Париж, 1928, стр 11.

պաշտպանական ամրոց, նախկինի պես տեսել են սարն ու μլուրը ն ոչ թե μնակչության ոգին»143: Ցավոք, Ժորդանիան նույնը չի ասում Ախալքալաքի մասին, որտեղ նս գերակշիռ մեծամասնությամμ հայեր էին ապրում: Դեռ ավելին, վրաց մենշնիկները, հավակնելով Ախալքալաքի գավառին, Ջավախք ներխուժած թուրքական ջարդարարներից խուսափած ջավախքահայ գաղթականների նկատմամμ Ծալկայի ն Բակուրիանի լեռներում այնպիսի տմարդի քաղաքականություն վարեցին, որ 1918 թ. աշնանը ն ձմռան սկզμին μաց երկնքի տակ ցրտին ու հիվանդություններին զոհ գնացին տասնյակ հազարավոր հայեր144: Վանսիտտարտը, տեղեկանալով μանակցությունների ձախողման մասին, ասում է, որ լորդ Քերզոնը խորապես վշտացել է դրանից, ապա հայտնում, որ հայերը հասել են հնարավոր զիջման եզրին ն այլնս գնալու տեղ չունեն: Նա նան հայտնում է, որ վեհաժողովը որոշել է ամեն գնով Հայաստանին ծովային ելք տրամադրել, որ Բաթումը պետք է լինի ազատ նավահանգիստ ն, որ հայերը պետք է երկաթգիծ ունենան թե՛ դեպի Բաթում ն թե՛ դեպի Աթինե: Այստեղ Չխեիձեն ընդդիմանում է, թե, եթե կա Բաթումը, ապա ինչի՞ համար է այդ երկրորդ գիծը: Վանսիտտարտը զայրացած զգուշացնում է վրացիներին` չհակառակվել հայերի համեստ պահանջներին, այլապես ավելին կկորցնեն Բաթումի շրջանում, ն առաջարկում է նորից հավաքվել ն համաձայնության գալ հետնյալ կետերի շուրջ. «1) հայերը չեն հակառակի վրացիների իրավունքին Բաթումի ն շրջանի մեջ,

ჭუმბურიძე დ., საქართველო-სომხეთის ურთიერთობა 1918-1921 წლებში და

ქართული საზოგადოებრივი აზრი, თბილისი, 1999, გვ. 76 (ճումμուրիձե Դ., Վրաստան-Հայաստան հարաμերությունները 1918-1921 թթ. ն վրաց հասարակական կարծիքը, Թμիլիսի, 1999, էջ 76): Մանրամասն տե՛ս Թորոսյան Շ., Հայ-վրացական հարաμերությունների պատմությունից (Ախալքալաքցիների գաղթը 1918 թվականին), «Բանμեր Երնանի համալսարանի», Երնան, 2002, թիվ 1, էջ 146-147, նան` Մելքոնյան Ա., Ջավախք: Պատմության ուրվագծեր, Երնան, 1999, էջ 25-26, նան` Սանոսյան Ա., Ախալցխայի ն Ախալքալաքի գավառների 1918-ի ինքնապաշտպանությունը, Երնան, 1992, էջ 199:

2) Բաթումը` Քօrt liԵr6 6t ԲraոՇ (ազատ ն առանց մաքսի նավահանգիստ – Շ. Թ.), 3) Հայաստանը պիտի իր երկաթուղին ունենա ճորոխի հովտով 6ո tօսt քrօքri6t6 (սեփականության իրավունքով – Շ. Թ.), որի մի ճյուղը կերթա Բաթում Տ6rvitսժ6-ի (որոշակի սահմաններում ուրիշի սեփականությունից օգտվելու իրավունք – Շ. Թ.) իրավունքով ն մյուսը Աթինե ն Րիզե` հայկական նավահանգիստները: Հայերը ն թաթարները կունենան Բաթումում իրենց քարափը (qսai – կառամատույց – Շ. Թ.) ն Zօո6 ԲraոՇհ6 –ը (մաքսազերծ գոտի – Շ. Թ.) շենքեր կառուցանելու145»: Հաջորդ օրը` ապրիլի 23-ին, պատվիրակությունները նորից հավաքվում են ժողովի` քննարկելու այս կետերը: Բայց նորից համաձայնություն չի կայանում, քանի որ Չխեիձեն ն Ավալովը պնդում էին, որ Վրաստանի վեհապետական իրավունքը պետք է տարածվի ոչ միայն հողի, այլ նան երկաթգծի վրա, իսկ Ռիզե գնացող գիծը դարձյալ մերժեցին146: Սրանից հետո պատվիրակությունները վերջին անգամ հավաքվեցին Վանսիտտարտի մոտ` հայտնելու, որ համաձայնություն կրկին չի կայացել: Վանսիտտարտը շատ հուզված ն դառնացած դիմում է վրացիներին. «–Պարոնայք վրացիներ, դուք չկամեցաք ընդունել հայերի համեստ պահանջները: …Դուք ձեր հայրենիքի շահերի դեմ ընթացաք: Դուք չուզեցիք Հայաստանին իրավունք տալ հարնանորեն ձեր հողով երկաթուղի տանել: Վստահ եղեք, որ հայերը կունենան նույն երկաթուղին, μայց իրենց սեփական հողով, ն դուք կկորցնեք Բաթումի շրջանի 2/3-ը: …Թուրքական հարցը կարգավորելով, այստեղ կլուծվի Հայաստանի հարցը, ն նրա սահմանները կորոշվին: Բայց դուք ն Ադրμեյջանը դեռ կսպասեք…»147: Վրաց պատվիրակները, մասնավորապես Չխեիձեն, մնացին համառ ն անզիջում: Իր կործանարար համառության մեջ Չխեիձեն

Ահարոնյան Ա., նշվ. աշխ., էջ 94: Տե՛ս Թորոսյան Շ., Դեպի ծով ելքի հարցը ն հայ-վրացական տարակարծությունները Սան Ռեմոյի խորհրդաժողովում, «21-րդ դար», Երնան, 2013, թիվ 4, էջ 148: Ահարոնյան Ա., նշվ. աշխ., էջ 95:

աջակցություն էր գտնում պատվիրակության մյուս անդամներ Գվարջալաձեի, Գոμեչիայի ն գեներալ Օդիշելիձեի կողմից148: Փաստորեն, ծովային ելքի հարցում μրիտանական աջակցությունը Հայաստանին անարդյունք էր, որն էլ իր հերթին փաստում է, որ այդ աջակցությունը նպատակասլաց ն հետնողական չէր: Ելնելով վրացիների անզիջում կեցվածքից` քննարկումների հաջորդ օրը` ապրիլի 24-ին, հայ պատվիրակները վերստին հանդես եկան Փարիզում առաջ քաշած նախկին պահանջներով, այսինքն` պահանջեցին ճորոխի ձախափնյակը միացնել Հայաստանին` երկաթուղային գիծ ապահովելու նպատակով, քանի որ, ինչպես նախորդող μանակցություններն էին ցույց տվել, «եթե մեր երկաթուղին մեր սեփական հողով չանցնի, ոչ մի ապահովություն չունենք, թե վրացիք իրենց հազար ու մի միջամտություններով չեն խանգարելու մեր ելքը դեպի Սն ծով»149: Այսպես ավարտվեցին Հայաստանի Լազիստանով ծովային ելքի շուրջ ծավալված μանակցությունները հայ ն վրաց պատվիրակությունների միջն, թեն հարցը դեռնս շարունակում էր մնալ դաշնակից տերությունների μանակցությունների օրակարգում: Ինչպես տեսանք, Լոնդոնի խորհրդաժողովում հայ-թուրքական սահմանի հարցը չհստակեցվեց: Թերնս դրական առաջընթացն այն էր, որ էրզրումը Հայաստանին հանձնելու ն Լազիստանով ծովային ելք տրամադրելու որոշում կայացվեց, որն էլ, սակայն, արժանացավ վրաց պատվիրակության հուժկու դիմադրությանը: Այդ դիմադրությունն ավելի ակներն դարձավ Փարիզում` ապրիլ ամսին անգլիացիների միջնորդությամμ Սան Ռեմոյի խորհրդաժողովի նախօրեին կայացած հայ-վրացական μանակցություններում, որին դեռ կանդրադառնանք: Սան Ռեմոյի խորհրդաժողովը նս տնական քննարկումներից հետո չկարողացավ լուծել հայ-թուրքական սահմանի հարցը: Բայց այստեղ առաջխաղացումն ավելի առարկայական էր: Ապրիլի 24-ին

Տե՛ս Աμեղեան Ա., Վրաստանի անկախութիւնը, «Հայրենիք», Պոստոն, թիվ 12 (48), յոկտեմμեր, 1926, էջ 95: Ահարոնյան Ա., նշվ. աշխ., էջ 96:

խորհրդաժողովի 6-րդ նիստում որոշվեց դիմել ԱՄՆ նախագահ Վ. Վիլսոնին` Հայաստանի մանդատն ընդունելու խնդրով, իսկ եթե ԱՄՆ-ը չկամենա ընդունել մանդատը, ապա վերջինիս խնդրվում է Հայաստանի սահմանների հարցում հանդես գալ իμրն միջնորդ150: Մեծ Բրիտանիայի վարչապետ Լլոյդ Ջորջի կազմած այս նախագծում առաջարկվում էր հաշտության պայմանագրում Հայաստանի սահմանների վերաμերյալ հետնյալ μովանդակությամμ հոդված մտցնել. «Թուրքիան, Հայաստանը ն մյուս μարձր պայմանավորվող կողմերը համաձայն են դիմել Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների պրեզիդենտի միջնորդությանը Թուրքիայի ն Հայաստանի սահմանների հարցում էրզրումի, Տրապիզոնի, Վանի ն Բիթլիսի վիլայեթներում ն ընդունել այդ առթիվ նրա որոշումը, ինչպես նան որնէ պայման, որ նա կառաջարկի դեպի ծով Հայաստանի անկախ պետության ելքի մասին»151: Հայաստանի ծովային ելքի հարցը կրկին կարնորվում էր: Ուրախալի ն հուսադրող էր նան այն փաստը, որ վերոնշյալ վիլայեթներով սահմանը գծելու դեպքում Լազիստանն անկասկած կմտներ Հայաստանի կազմի մեջ, եթե ծովային ելքը նախատեսվեր այդտեղից, ընդ որում` չէր μացառվում, որ Հայաստանին միացվեր նան Տրապիզոնը, ինչին, սակայն, թերահավատորեն էին վերաμերվում հայերը: Այս կապակցությամμ Իտալիայում ՀՀ դիվանագիտական ներկայացուցիչ Մ. Վարանդյանը ապրիլի 30-ին հեռագրում է Հայաստանի կառավարությանը. «…Մեր խնդիրը երկարօրեն քննւեց կօնֆերանսում: Տրապիզոնը թողնւած է թիւրքերին: Ելք ունենք դեպի ծով` Լազիստանի վրայով…»152: Այնուամենայնիվ, Վ. Վիլսոնը թերահավատությամμ էր ընդունում Հայաստանի վերաμերյալ Անտանտի Գերագույն խորհրդի որոշումները: Ուստի Դ. Լլոյդ Ջորջը հատուկ նամակով հայտնում է ԱՄՆ նախագահին, որ դաշնակիցները միասնաμար պաշտպանում են անկախացող Հայաստանի շահերը` վերջինիս տալով իր ցանկացած

Տե՛ս «Բանμեր Հայաստանի արխիվների», Երնան, 1972, թիվ 3 (34), էջ 63: Նույն տեղում, էջ 65: «Յառաջ», 9 մայիս, 1920, թիվ 95:

նահանգները, առավել նս` Տրապիզոնը որպես ելք դեպի Սն ծովը153: Սան Ռեմոյի խորհրդաժողովի որոշումները հստակեցվեցին ն կոնկրետացվեցին Անտանտի տերությունների` Գերագույն խորհրդի 1920 թ. հունիսի 21-ին հրավիրված Բուլոնի ն հուլիսի 7-21-ը տեղի ունեցած Սպայի խորհրդաժողովներում: Ամեն ինչ պատրաստ էր դաշնակից երկրների ն Թուրքիայի միջն հաշտության պայմանագիրը ստորագրելու համար: Այն ստորագրվեց 1920 թ. օգոստոսի 10-ին Փարիզի Սնր արվարձանում: Սակայն նույնիսկ Սնրում հայ-թուրքական սահմանագծման հարցը վերջնականապես չլուծվեց: Այդ խնդրին վերաμերող 89-րդ հոդվածը ձնակերպվեց Սան Ռեմոյի խորհրդաժողովի որոշման ոգով. «Թուրքիան ն Հայաստանը, ինչպես ն Բարձր պայմանավորվող կողմերը, համաձայնվում են էրզրումի, Տրապիզոնի, Վանի ն Բիթլիսի վիլայեթներում Թուրքիայի ն Հայաստանի միջն սահմանազատումը թողնել Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների որոշմանը ն ընդունել ինչպես նրա որոշումը, նույնպես ն այն μոլոր միջոցառումները, որոնք նա կարող է առաջարկել Հայաստանին դեպի ծով ելք տալու վերաμերյալ»154: Սնրի պայմանագրի ստորագրումով ավելի խորացան անգլոֆրանսիական հակասությունները: Ֆրանսիայի կառավարիչները գտնում էին, որ պայմանագրով ոտնահարվել են իրենց պետության առանցքային շահերը: Ելնելով դրանից` անգլիացիները շահարկում էին թեմաներ` երμեմն նան հայանպաստ, որոնց հիմքում, սակայն, ընկած էին հակաֆրանսիական միտումներ: Լոնդոնի «Թայմս» թերթը օգոստոսի 16-ի համարում զետեղված «Հայաստանը Միջերկրական ծովում ելք պիտի ունենայ» վերտառությամμ հոդվածում գրում է. «Պաշտօնական ն անպաշտօն զրոյցների մէջ Հայաստանին միայն Սն ծովի վրա ելք տալու մասին ակնարկներ են լինում: Այդպիսի մի սահմանափակում անխուսափելիօրէն Հայաստանը թէ այժմ ն թէ ապագային պիտի Ռուսաստանի ազդեցութեան ենթարСм. Ллойд Джордж Д., Правда о мирных договорах, том второй, Москва, 1957, стр. 418. Ջ. Կիրակոսյանի խմμագրությամμ, նշվ. աշխ., էջ 676:

կեն, մինչ Ռուսաստանի տիրապետութեան տակ «քաղաքական անկախութիւն» պահպանել հնարավոր չէ… Խիստ կարնոր է, որ սահմանները գծւին այն ձնով, որ Հայաստանն արնմտեան տէրութիւնների հետ հաղորդակցութեան մէջ գտնւի Միջերկրականի վրա տնտեսական մի նրμանցքի միջոցով: Մալաթեա քաղաքը Հայաստանի սահմանների մէջ պիտի մըտնի…»155: Ինչպես տեսնում ենք, անգլիական հասարակական-քաղաքական լայն շրջանակների տեսակետն արտահայտող «Թայմսը», շահարկելով միայն Սն ծովով ելք տալու պարագայում Հայաստանի նկատմամμ Ռուսաստանի հնարավոր ազդեցության հաստատման հանգամանքը, առաջ է քաշում նան Միջերկրական ծովով ելք ապահովելու անհրաժեշտությունը` անուղղակիորեն հարվածելով Ֆրանսիայի մերձավորարնելյան շահերին, ն դա այն դեպքում, երμ վաղուց Կիլիկիայի ն Փոքր Հայքի հարցը լուծված էր հօգուտ Ֆրանսիայի: Սնրի պայմանագրում նս Հայաստանի ծովային ելքի հարցը շարունակում է մնալ գլխավոր առաջնահերթություններից մեկը: Չնայած վրացական կողմի կոշտ ընդդիմությանը, արդեն պարզորոշ էր, որ Լազիստանը կամ նրա մի մասը միանալու էր Հայաստանին, քանի որ հայ-թուրքական սահմանը անցնելու էր Տրապիզոնի վիլայեթով, ուրեմն առնվազն վերջինիս արնելյան հատվածը մտնելու էր Հայաստանի կազմի մեջ: Պայմանագիրը նախատեսում էր նան Հայաստանի ծովային տնտեսական ելքի այլընտրանքային տարμերակ` Տրապիզոնով: Քանի դեռ Վիլսոնի իրավարար վճիռը չէր ընդունվել, որով կհստակեցվեր նան Տրապիզոնի պատկանելիության հարցը, 352-րդ հոդվածը նախատեսում էր Տրապիզոնի նավահանգստի վրայով Հայաստանին ազատ մուտք տալ դեպի Սն ծովը156: Վուդրո Վիլսոնի իրավարար վճիռն ընդունվեց 1920 թ. նոյեմμերի 22-ին: Այն նախատեսում էր Տրապիզոնի, էրզրումի, Բիթլիսի ն Վանի վիլայեթներից շուրջ 90 հզ. կմ2 տարածք միացնել Հայաստա155

«Յառաջ», 18 սեպտեմμեր, 1920, թիվ 202: Տե՛ս Ջ. Կիրակոսյանի խմμագրությամμ, նշվ. աշխ., էջ 682:

նին, ընդ որում` Տրապիզոնի վիլայեթի 32,7 հզ. կմ2 տարածքից Հայաստանին էր անցնում 15 հզ. կմ2, այդ թվում` նան Տրապիզոն քաղաքը ն նավահանգիստը, չնայած նրան, որ Փարիզի վեհաժողովի հայ պատվիրակները դեռնս օգոստոսին պոնտացի հույների ճնշման տակ հրաժարվել էին Տրապիզոնի նկատմամμ հավակնություններից: Այդ հատվածում հայ-թուրքական սահմանն սկսվում էր Տրապիզոնից մեկ ժամ դեպի արնմուտք գտնվող ծովափնյա Բլաթանտ փոքրիկ քաղաքից` Հայաստանին թողնելով Տրապիզոնի ն Գյումուշխանեի սանջակների արնելյան մասերը157: Թվում էր, թե Տրապիզոնի վիլայեթով ն մասնավորապես Լազիստանի սանջակով Հայաստանի ծովային ելքի հարցը վերջնականապես վճռված էր: Բայց երկու կարնոր հանգամանք հաշվի չէր առնվել: Առավել զորեղ հանգամանքը ահագնացող քեմալական շարժումն էր, որը 1919 թ. հուլիս-սեպտեմμեր ամիսներին էրզրումի ն Սվազի խորհրդաժողովներում ընդունել էր «Ազգային ուխտը», չէր ճանաչել Սնրի պայմանագիրը ն օգտվելով դաշնակից տերությունների հակասություններից` թուրք-հայկական (1920 թ. սեպտեմμեր-նոյեմμեր) ն հույն-թուրքական (1919-1922 թթ.) պատերազմներում հաղթանակ էր տոնել: Իսկ Լազիստանի նկատմամμ անվերապահ հավակնությունները ցուցադրելու նպատակով Հայաստանի վրա հարձակվող թուրքական μանակը քեմալականներն անվանել էին «Լազիստանի ազգային զորքեր»158: Մինչ այդ էլ, դեռնս հուլիսի սկզμին` նախքան Հայաստանի վրա արշավելը, թուրքերը զորք էին մտցրել Լազիստան ն գրավել էին Ռիզե քաղաքը159: Այս ամենի արդյունքում Սնրի պայմանագիրը նան Ֆրանսիայի ն Իտալիայի ակտիվ միջամտությամμ վերանայվեց նախ Լոնդոնի (1921 թ. փետրվար-մարտ), ապա Լոզանի (1922 թ. նոյեմμեր - 1923 թ. հուլիս) խորհրդաժողովներում: Լոնդոնի խորհրդաժողովում անկախ Հայաստան ստեղծելու հարցը վերածվեց Թուրքիայի տարածքում «Հայկական ազգային օջախ» ունենալու իրավունքի անորոշ

Տե՛ս Լազեան Գ., նշվ. աշխ., էջ 214: Տե՛ս «Յառաջ», 14 նոյեմμեր, 1920, թիվ 250: Տե՛ս «Ժողովուրդ», Երեւան, 10 օգոստոս, 1920, թիվ 131:

ձնակերպման: Իսկ Լոզանի խորհրդաժողովում թուրք պատվիրակները մերժեցին անգամ «ազգային օջախի» գաղափարը: Այդուհանդերձ, Ազգային պատվիրակությունը Գ. Նորատունկյանի գլխավորությամμ խորհրդաժողովին ներկայացրեց մի հուշագիր, որը պարունակում էր հայկական հարցի լուծման երեք հնարավոր տարμերակ. 1. Հայկական ազգային օջախի ստեղծում Վիլսոնի գծած Հայաստանի տարածքում, 2. Խորհրդային Հայաստանի ընդարձակում` նրան կցելով Արնմտյան Հայաստանի մի մասը դեպի ծով ելքով, 3. Հայկական ազգային օջախի ստեղծում Կիլիկիայում160: Սակայն հաղթանակած Թուրքիան իր կամքը պարտադրեց Անտանտի պետություններին, իսկ վերջիններիս հակասությունները պարարտ հող էին ստեղծել թուրքական մերժողականության համար: Լազիստանի հարցում երկրորդ կարնոր խոչընդոտ-հանգամանքը Վրաստանի դիրքորոշումն էր: Հատկապես Բաթումի մարզին տիրելուց հետո (1920 թ. հուլիս) Վրաստանը Լազիստանի ուղղությամμ μազմապատկել էր ջանքերը: Դրան նպաստում էր նան այն հանգամանքը, որ Սնրի պայմանագիրը չէր հստակեցնում անդրկովկասյան հարնանների հետ Հայաստանի սահմանները: Պայմանագրի 92-րդ հոդվածում նշված էր, որ այդ սահմանները կորոշվեն շահագրգռված պետությունների ընդհանուր համաձայնությամμ, իսկ եթե չստացվի, ապա սահմանագծումը կիրականացնեն Գլխավոր դաշնակից տերությունները (հոդված 93)161: Սա Վրաստանին Լազիստանի համար պայքարը ուժեղացնելու հնարավորություն էր տալիս: Այս պայքարի շրջանակներում վրացիները երμեմն ապատեղեկատվություն էին տարածում` փորձելով շոշափել շահագրգիռ կողմերի զգոնությունը: Օրինակ` «Эхо Батума» թերթը գրում է, որ Լազիստանում մեծ վախ է տիրում, սպասվում է, որ հունական զորքեր ափ կհանվեն, շատերը փախչում են լեռները: Տրապիզոնի շրջանի μնակչության մեջ նս

Տե՛ս Հայկական հարց հանրագիտարան, Երնան, 1996, էջ 162: Տե՛ս Ջ. Կիրակոսյանի խմμագրությամμ, նշվ. աշխ., էջ 677:

նույնպիսի վախ է տիրում: Լուրեր են տարածվում, թե իμր Լազիստանի պաշտպանությունն իր վրա է վերցրել Վրաստանը162: 1920 թ. աշնանը` թուրք-հայկական պատերազմի ընթացքում, Վրաստանի քաղաքական էլիտայի որոշ ներկայացուցիչներ ավելի ոգնորվեցին: Վրաց ֆուտուրիստների օրգան «Բարիկադա» թերթը նոյեմμերի 2-ի համարում գրում է. «Մենք` վրացի առաջին իմպերիալիստներս, առաջին անգամ պահանջեցինք Լազիստանը: Վրացական պոէզիան Եւրոպային կզարմացնէ, եթէ Տրապիզոնը խոնարհւի վրաց կոմիսարին»163: Մինչ հայերն ու վրացիները վիճում էին Լազիստանի ն այլ տարածքների շուրջ, քեմալականներն ու μոլշնիկները արեցին իրենց սն գործը: Երկու երկրներն էլ μռնի խորհրդայնացվեցին, իսկ 1921 թ. Մոսկվայի ն Կարսի պայմանագրերով Լազիստանը ն վրացիների կողմից վիճարկվող այլ տարածքներ (Արդահան, Օլթի) ամրագրվեցին Թուրքիայի կազմում: Թվում էր, թե Լազիստանի հարցը վերջնականապես փակվեց: Սակայն 2-րդ աշխարհամարտի ավարտին Խորհրդային Միությունը փորձեց օգտվել ստեղծված իրավիճակից ն Թուրքիայից վերադարձնել Արնմտյան Հայաստանը: Ստալինյան իշխանությունը, μնականաμար, հաշվի էր առնելու նան Վրաստանի շահերը: Ուստի, ԽՍՀՄ ղեկավարությունը, μացի հայերից, հորդորեց նան վրացիներին տարածքային պահանջներ ներկայացնել Թուրքիային: Արդյունքում վրաց ակադեմիկոսներ Ս. Ջանաշիան ն Ն. Բերձենիշվիլին 1945 թ. դեկտեմμերի 14-ին Վրաստանի կոմկուսի պաշտոնաթերթ «Կոմմունիստ» թերթում հրապարակեցին «Թուրքիայի նկատմամμ մեր օրինական պահանջների մասին» հայտնի նամակը: Խորանալով պատմության ծալքերի մեջ` այս «անխոնջ» գիտնականները μացառիկ ջանասիրությամμ ապացուցում էին Տրապիզոնի ն Լազիստանի վրացական պատկանելիությունը164: Այդ պահանջներն էլ ա162

Տե՛ս «Յառաջ», 4 օգոստոս, 1920, թիվ 164: «Կոմմունիստ», Բաքու, 5 նոյեմμերի, 1920, թիվ 141: Մանրամասն տե՛ս "კომუნისტი", თბილისი, 14 დეკემბერი, 1945 («Կոմմունիստ», Թիֆլիս, 14 դեկտեմμերի, 1945):

վելի հիմնավոր ն ազդեցիկ դարձնելու նպատակով` վերոնշյալ նամակը մի քանի օր անց թարգմանվեց ն հրապարակվեց համամիութենական կոմկուսի օրգան «Պրավդա» թերթում165: Մի քանի տարի անց ԽՍՀՄ-ը հրաժարվեց Թուրքիայի նկատմամμ տարածքային պահանջներից: Լազիստանով դեպի Սն ծով ելքի հայկական երազանքը մնաց անկատար: Քավ լիցի, Հայաստանը չէր հավակնում ինքնանպատակ տիրանալ Տրապիզոնին կամ Լազիստանին: Մենք ձգտում էինք ընդամենը ունենալ երաշխավորված ելք դեպի ծով: Սա շատ μնական ն հասկանալի ցանկություն էր` Հայաստանի հետագա զարգացումն ապահովելու համար: Եվ վրացիները, ն հայերը պարտավոր են մեկընդմիշտ գիտակցել, որ ելնելով տարածաշրջանի առանձնահատկություններից` իրենց պետությունների հզորացումը μացառապես μխում է փոխադարձ շահերից:

См. «Правда», Москва, 20 декабря, 1945.

ԳԼՈՒԽ 11

ԲԱԹՈՒՄԻ ԽՆԴԻՐԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ԾՈՎԱՅԻՆ ԵԼՔԻ ՀԱՐՑՈՒՄ

2.1 Տերությունների քաղաքականությունը Բաթումի խնդրում (1919 թ. հունվար-1920 թ. փետրվար) Բաթումը` որպես դեպի Սն ծով ելք, Հայաստանի համար առաջնային նշանակություն է ունեցել Հայաստանի առաջին հանրապետության գոյության ողջ ընթացքում: Ներկայումս էլ այն շարունակում է պահպանել իր կարնորությունը: Ծովային ելքի տեսանկյունից Բաթումն անգնահատելի նշանակություն ունի նան Ադրμեջանի համար: Հնում նս Բաթումը տարածաշրջանում նշանակալի ազդեցություն է ունեցել ծովային առնտրի վրա: Ուստի ռազմավարական դիրքի ն μնակլիմայական պայմանների μերումով Բաթումը ն նրա շրջակայքը μնակեցված են եղել հնագույն ժամանակներից: Առաջին տեղեկությունները Բաթումի մասին ստանում ենք Ք. ա. 4-րդ դարի հույն փիլիսոփա Արիստոտելից, որը μնակավայրը հիշատակում է որպես կոլխական քաղաք` Բաթուս անվամμ: Այս անվանումով է հիշատակվում քաղաքը նան հռոմեացի պատմիչ Պլինիոս Ավագի ն հույն աշխարհագրագետ Փլավդիոս Ապպիանիոսի կողմից: «Բաթուս» μառը լատիներենից թարգմանաμար նշանակում է «խորություն»166: Ըստ էության, նկատի է առնվել սնծովյան տարածաշրջանում Բաթումի նավահանգստի ամենախորերից մեկը լինելու հանգամանքը: 2-3-րդ դարերում Բաթումն ընկել է հռոմեացիների տիրապետության տակ, 4-5-րդ դարերում` Բյուզանդիայի: 6-8-րդ դարերում Լազիստանի հետ մեկտեղ ընկել է տարμեր տիրապետողների լծի տակ, 9-11-րդ դարերում եղել հայ Բագրատունիների ստեղծած պետական-քաղաքական համակարգի շրջանակներում: 13-15-րդ դա166

Տե՛ս հttքՏ://rս.wiւiք6ժia.օrց/wiւi/Батуми

րերում Բաթումին տիրապետել են Գուրիայի իշխանները: 1547 թ. քաղաքը գրավում են օսմանյան զորքերը, ն ավելի քան 300 տարի այն մնում է թուրքական լծի տակ167: 1878 թ. Սան-Ստեֆանոյի ն Բեռլինի վեհաժողովի պայմանագրերով Աջարիան` Բաթումով հանդերձ, անցնում է Ռուսաստանին: Առաջին աշխարհամարտի ընթացքում 1918 թ. մարտի 3-ի Բրեստ-Լիտովսկի անջատ պայմանագրով Բաթումը կրկին անցնում է Թուրքիային, սակայն դա տնում է մինչն աշխարհամարտի ավարտը, որից հետո քաղաքը ն մարզը ռազմակալվում են μրիտանական զինուժի կողմից: Անգլիական ռազմակալմամμ Բաթումի մարզի շուրջ սկսում են ծավալվել դրամատիկ իրադարձություններ, որոնց հիմքում ընկած էին վրացական, թուրքական, ռուսական (նախ դենիկինյան, ապա` μոլշնիկյան), հայկական, ադրμեջանական, իտալական, ֆրանսիական, ամերիկյան ն վերջապես μրիտանական տարաμնույթ հավակնությունները: Վրաստանը ձգտում էր վերամիավորել պատմականորեն վրացական հավակնությունների տիրույթում գտնվող երկրամասը, քեմալակաները ցանկանում էին վերականգնել իրենց վաղեմի տիրապետությունը ն որպես հիմնավորում` առաջ էին քաշում «Ազգային ուխտը»168, ռուսներն աշխատում էին վերականգնել կայսրության նախկին սահմանները, Հայաստանն ու Ադրμեջանը ձգտում էին Բաթումով ազատ ելք ունենալ դեպի Սն ծով ն ներկայացնում էին իրենց պահանջները, Իտալիան ոգնորվեց Բաթում զորք մտցնելու գաղափարով 1919 թ. գարնանը, երμ Լոնդոնում քննարկվում էր

Տե՛ս նույն տեղում: 1920 թ. հունվարի 12-ին Կ. Պոլսում իր աշխատանքներն սկսած թուրքական նոր խորհրդարանը, որի անդամները գերակշիռ մեծամասնությամμ քեմալականներ էին (120-ից 95-ը), հունվարի 28-ին ընդունեց Թուրքիայի անկախության հռչակագիրը` «Ազգային ուխտը», ըստ որի` Թուրքիան μացահայտ ձգտում էր տեր դառնալ μոլոր այն տարածքներին, որոնք ձեռք էր μերել 1918 թ. մարտի 3-ին կնքված Բրեստ-Լիտովսկի պայմանագրով ն 1918 թ. մայիս-հունիս ամիսներին Անդրկովկասի նորանկախ հանրապետություններին պարտադրած պայմանագրերով: «Ազգային ուխտի» երկրորդ հոդվածում մասնավորապես հարց էր դրվում անհրաժեշտության դեպքում հանրաքվե անցկացնել Կարսի, Արդահանի, ինչպես նան Բաթումի սանջակներում` այդ մարզերը «մայր հայրենիքի գիրկը» վերադարձնելու ակնկալիքով: Տե՛ս Գալոյան Գ., նշվ. աշխ., էջ 134-135:

Անդրկովկասից μրիտանական զինուժի դուրսμերման հարցը, Ֆրանսիային չէր μավարարում μրիտանական միանձնյա ռազմակալումը Բաթումում, ամերիկյան հավակնությունները արտահայտվում էին միասնական մանդատի շրջանակներում, ն վերջապես, Անգլիայի նպատակն էր, ինչպես արդեն նշել ենք նախորդ գլխում, Բաթումի մարզում ստեղծել մի խամաճիկ պետություն ն Լազիստանը կցել դրան: Այդ մասին անգլիացիները խորհում էին դեռնս 1918 թ.-ին: 1918 թ. մարտին Լոնդոնում լորդ Քերզոնի գլխավորությամμ ստեղծվել էր «Արնելքի կոմիտե», որին հանձնարարվել էր մշակել Անդրկովկասում վարելիք անգլիական քաղաքականությունը: Դեկտեմμերի 2-ին Անգլիայի կառավարական խորհրդակցությունում քննարկվեց այդ «կոմիտեի» մշակած պլանը, համաձայն որի, ելնելով Բրիտանական կայսրության շահերից, Անգլիան պետք է ձեռնարկի քաղաքական միջոցներ` Անդրկովկասի վրա վերահսկողություն սահմանելու համար. առաջին հերթին առաջարկվում էր Բաթումն անջատել Վրաստանից ն հայտարարել «ազատ նավահանգիստ»169: Այդ է վկայում Անդրկովկասում μրիտանական նորանշանակ զինվորական ներկայացուցիչ գեներալ Ջ. Ֆորեստիր-Ուոկերի հայտարարությունը 1919 թ. հունվարի 6-ին Ալեքսանդրապոլում ՀՀ արտգործնախարար Ս. Տիգրանյանի հետ տեսակցության ընթացքում, որով հայտնում է, որ ինքը եկել է Անդրկովկաս որպես դաշնակից պետությունների զինվորական ներկայացուցիչ, ն իր հետ անմիջական առնչություն ունեն Հայաստանի ն Վրաստանի հանրապետությունները, Բաթումի ն Կարսի նահանգները170: Ինչպես տեսնում ենք, Ֆորեստիր-Ուոկերն առանձնացնում է նան Կարսի նահանգը, ինչից կարելի է ենթադրել, որ սկզμնապես անգլիացիները ցանկացել են այն նս մտցնել ծրագրված խամաճիկ պետության կազմի մեջ, սակայն հետագայում իրադարձություններն այլ ընթացք ստացան, որոնց կանդրադառնանք հաջորդ գլխում: Հաշվի առնելով Հայաստանի համար ծովային ելքի հույժ կարնորությունը, ն այն, որ Տրապիզոնն ու Լազիստանը փաստացի

Տե՛ս Գալոյան Գ., Պատմության քառուղիներում, Երնան, 1982, էջ 252: Տե՛ս ՀԱԱ ֆ. 198, ց. 1, գ. 15, թ. 60:

գտնվում էին թուրքերի ձեռքում (էլ չասած այդ տարածքների նկատմամμ տարաμնույթ այլ հավակնությունները), հայ գործիչները, ելնելով դաշնակից երկրների` Բաթումը ազատ նավահանգիստ հռչակելու մտադրությունից, ձգտում էին դեպի Սն ծով սեփական ելք ձեռք μերել Բաթումով: Ինչպես նշել ենք նախորդ գլխում, դրան դեմ չէին նան Անգլիան ու Ֆրանսիան: Ըստ երնույթին, Փարիզի վեհաժողովի շրջանակներում Բաթումը որպես դեպի Սն ծով ելքի գաղափարը առաջին անգամ առաջ է քաշվել ֆրանսիացիների կողմից 1920 թ. հունվարի 11-ին մեր կողմից արդեն հիշատակված Լորդ Քերզոնին ուղղված նոտայում, որտեղ նոտայի հեղինակ Բերթըլոն, մերժելով Տրապիզոնը ն Կիլիկիան Հայաստանին հատկացնելու մոտեցումը, ներկայացնում էր առաջարկ, ըստ որի` Բաթում քաղաքը հայտարարվելու էր ազատ քաղաք ն գտնվելու էր Ազգերի լիգայի վերահսկողության տակ: Բաթումի նավահանգստով դեպի ծով ելք էին ունենալու Անդրկովկասի μոլոր հանրապետությունները171: Ըստ Բերթըլոյի` Հայաստանն ուղղակի կկապվի Բաթումի նավահանգստի հետ, որը նրա μնական ելքն է, կապված լինելով Թավրիզ-Ջուղա-Շահթախտի-Բուղդաշեն երկաթգծին` դեպի Թավրիզ ճյուղավորումով ն Սն ծովի հետ172: Ի դեպ, ինչպես արդեն նշել ենք, Բերթըլոն Հայաստանին Բաթումով դեպի Սն ծով ելք տրամադրելու մասին մեր պատվիրակներին հավաստիացրել էր նան հունվարի 22-ին: Ինչպես նշեցինք, սկզμնական շրջանում անգլիացիները դեմ էին Հայաստանին դեպի Սն ծով ելք տրամադրել Լազիստանով կամ Բաթումով, քանի որ նրանք մտադիր էին այդ տարածքների վրա իրենց հովանու ներքո աջարական չեզոք պետություն ստեղծել, ն այդ ծրագիրը իրականացնելու համար Բաթումը դարձրել էին իրենց հիմնական հենակետը: Սակայն անգլիական ռազմակալման ողջ ընթացքում (1918 թ. դեկտեմμեր-1920 թ. հուլիս) նրանց չհաջողվեց կյանքի կոչել այդ ծրագիրը: Դեռ ավելին, արդեն 1919 թ. ամռանից

Տե՛ս Գալոյան Գ., Հայաստանը ն մեծ տերությունները…, էջ 133: Տե՛ս Ջ. Կիրակոսյանի խմμագրությամμ, նշվ. աշխ., էջ 604:

անգլիացիները մտածում էին զորքերը դուրս μերել Անդրկովկասից, այդ թվում` նան Բաթումից173: Դրա պատճառները մի քանիսն էին: Նախ գերիշխող էր դարձել այն կարծիքը, որ ԱՄՆ-ը կվերցնի Հայաստանի մանդատը ն կփոխարինի Անգլիային ոչ միայն Հայաստանում, այլ նան ամμողջ Հարավային Կովկասում: Եվ քանի որ ամերիկյան մանդատի հավանականությունը μավական մեծ էր, անգլիացիները, Անդրկովկասում այլնս հեռանկար չտեսնելով, ձգտում էին օր առաջ լքել տարածաշրջանը ն ձերμազատվել անտեղի մեծաքանակ ծախսերից: Այդ ժամանակ անգլիական կառավարության ջանքերն ուղղված էին իրենց զորքերը Եվրոպայից ն Ռուսական նախկին կայսրությունից դուրս μերելուն ն դրանք Անգլիայում, Իռլանդիայում, Եգիպտոսում, Իրաքում ու Հնդկաստանում, այսինքն` անգլիացիների համար կենսական տարածքներում կենտրոնացնելուն, որպեսզի երաշխավորեին իրենց անմիջական շահերը: Բայց այստեղ լուրջ խնդիր էր առաջանում: Հարավային Կովկասից անգլիական զորքերի դուրսμերումից հետո կարող էին սկսվել հայկական նոր կոտորածներ: Այս կապակցությամμ Անգլիայի արտաքին գործերի նախարար Ա. Ջ. Բալֆուրը 1919 թ. օգոստոսի 9-ին գաղտնի նամակ է գրում վարչապես Լլոյդ Ջորջին. «…Ես անհանգստացած եմ Կովկասում տիրող դրությունից: Ամեն կողմից մեզ վկայություններ են հասնում, որ μրիտանական զորքերի հեռացմանը կհետնի հայերի ամենազարհուրելի կոտորած ն ընդհանուր արյունահեղություն ողջ Կովկասով մեկ: Ես ամμողջովին կողմ եմ զորքերի հեռացմանը: Փաստորեն, իմ կարծիքով, դա ամեն տեսակետով կարնոր է: Բայց խոստովանում եմ, ես չէի ուզենա նայել առաջ, դեպի այն օրը, երμ կասեն, որ մինչդեռ նախօրոք լիակատար նախազգուշացում ունեին, μրիտանացիները կոտորածի ենթարկել տվեցին հայերին` դիտավորյալ հեռացնելով իրենց զորքերն այն դեպքում, երμ μոլոր տեղական իշխանությունները տեղյակ էին պահել հնարավոր

Անդրկովկասում անգլիացիներն ունեին 60 հազ. զորք: Վրաստանում անգլիական զորքերը զμաղեցրել էին Թիֆլիսը, Քութայիսը, Բաթումը, Փոթին ն նս այլ 10 քաղաքներ ու շրջաններ: См. Гамбашидзе Г. Л., Агресивная политика Англии и США в отношении Грузии и Закавказья (1919), Тбилиси, 1964, стр. 45.

հետնանքների մասին: …Միայն մեկ ելք կա ն դա այն է, որպեսզի Ամերիկան հոգսն իր վրա վերցնի: ճիշտ է, որ նա կարող է անել այդ, որովհետն միշտ հետաքրքրություն է հանդես μերել դեպի Հայաստանը, ն միշտ Խորհրդի մոտ (Փարիզի վեհաժողովում Անտանտի երկրների Գերագույն խորհուրդ - Շ. Թ.) այն տպավորությունն ստեղծել, որ մտադիր է վերցնել այդ երկրի մանդատը: Բայց ես լիովին համոզված եմ, որ նա որնէ μան չի անի այնքան ժամանակ, քանի դեռ մենք պատրաստ ենք μեռն ինքներս տանել…»174: Այս նամակն ընթերցելիս μանից անտեղյակ մարդու համար տպավորություն է ստեղծվում, թե անգլիացիները խիստ անհանգստացած էին հայերի հետագա ճակատագրով, կարծես թե Հայոց ցեղասպանությունը այդ նույն Անգլիայի ն Եվրոպայի հաշվենկատ անգործության ն դաժան ու արյունոտ նախճիրը հանդուրժող սառը հայացքի ներքո չէր իրականացվել: Մինչդեռ անգլիացիները վախենում էին, որ Բաթումը ն ողջ տարածաշրջանը կարող են ընկնել ռուսների ձեռքը, թեկուզ Դենիկինի, որ կռվում էր իրենց իսկ թշնամի μոլշնիկների դեմ: Բալֆուրի անհանգստությունը, այնուամենայնիվ, տեղին էր: Ավելին, դեռ շատ կասկածելի էր, թե ընդհանրապես ԱՄՆ-ը կվերցնի Հայաստանի մանդատը: Այստեղ արժի մեջμերել Քերզոնի` 1919 թ. օգոստոսի 11-ի նամակը ուղղված ԱՄՆ-ում Անգլիայի դեսպան Լինդսեյին, որտեղ նա պատմում է իր ն Անգլիայում ԱՄՆ դեսպան Դեյվիսի զրույցի մասին: Քերզոնի այն հարցերին, թե անգլիական զորքերի դուրսμերումից հետո ամերիկյան կառավարությունը պատրա՞ստ է զորքեր մտցնել Կովկաս, ն արդյո՞ք հավանական է, որ Կոնգրեսը կամենա ընդունել Հայաստանի կամ թուրքական կայսրության որնէ այլ մեծ կամ փոքր հատվածի մանդատը, Դեյվիսը պատասխանում է, որ ինքը չի կարող պաշտոնապես իր կառավարության անունից խոսել այդ հարցերի վերաμերյալ, սակայն նշում է. «Անկասկած, ամերիկյան զորքերի ամեն մի ուղարկում այդ շրջան (ի նկատի ունի Անդրկովկասը – Շ. Թ.) չի կարող իրագործվել առանց կոնգրեսի գիտության կամ համաձայնության: Ինչ վերաμերում է մանդատի ավելի կարնոր հարցին, ապա, թեն ինքը տեղյակ է, որ հումանիստական

Ղազարյան Հ., նշվ. աշխ., հատոր 1-ին, էջ 332:

ն մարդասիրական հողի վրա ամերիկյան ժողովուրդը խորապես հետաքրքրված է Հայաստանով, μայց ինքն անձամμ չի հավատում, որ այդ նկատառումները կարող են ստիպել իր երկրին հեռանալ իր արտաքին քաղաքականության կրկնակի ավանդական հիմունքներից, այն է` ա) օտար դաշինքների կամ հանձնառությունների մեջ խառնվելուն հրաժարումից, μ) Մոնրոյի դոկտրինային խորապես հավատարիմ մնալուց: Ավելին, հենց որ ամերիկյան հասարակությունը սկսի պատկերացնել, ինչ որ հավանաμար չի անում այժմ, Հայկական հարցի հատուկ քաղաքական, ազգագրական, ֆիզիկական կամ այլ տեսակի դժվարությունները, նա խիստ կասկածի տակ կառնի, թե արդյոք ֆիլանտրոպիան կհաղթանակի՞ նպատակահարմարության հետ մրցապայքարում…»175: Իրոք դեսպան Դեյվիսի խոսքերը կարծես մարգարեական հնչեին: Նա արտահայտում էր ամերիկյան հասարակության ն քաղաքական շրջանակների մեջ տիրապետող տեսակետը: Ի վերջո, ինչպես ն կանխատեսել էր Դեյվիսը, ԱՄՆ-ը չստանձնեց Հայաստանի մանդատը: 1920 թ. հունիսի 1-ին ԱՄՆ Սենատը մերժեց այն: Մարդասիրությունը հիշելու Վիլսոնի կոչին սենատորները պատասխանեցին, որ չեն ցանկանում խառնվել եվրոպական գործերին, թեպետ հենց դա էին պահանջում մարդասիրության պատկերացումները176: Մինչդեռ հայ պատվիրակները, ելնելով նախագահ Վիլսոնի ն նրա շրջապատի հավաստիացումներից, հավատացել էին Ամերիկային: Նրանք, վստահելով ամերիկացիներին, պարμերաμար դիմում էին նան այնտեղ գործող հայանպաստ կառույցներին, այդ թվում` նան Գերարդի գլխավորած Հայաստանի անկախության կոմիտեին177: Ձգտելով զորքերը հանել Անդրկովկասից` չէր նշանակում, թե անգլիացիները հրաժարվում էին այդ տարածաշրջանում իրենց շահերը պաշտպանելուց: Անգլիային այնքան էլ ձեռնտու չէր ի հաշիվ

Ջ. Կիրակոսյանի խմμագրությամμ, նշվ. աշխ., էջ 546-547: См. Гурко-Кряжин В. А., История революции в Турции, Москва, 1923, стр. 137. Տ՛ես Զi6 Ձոո6ոiՏՇհ6 ԲոՁց6 սոմ մ6ո Օ6ոօ2iմ Ձո մ6ո Ճոո6ոi6ոո iո մ6ո Tնոk6i (19131919), Զօkսո6ոt6 ՁսՏ քօlitiՏՇհ6ո ՃոՇհiխ մ6Տ մ6սtՏՇհ6ո ՁսՏաձոtiց6ո ՃոtՏ, 2սՏՁո: սոմ 6iոց6l: խօո քոօf. Մ. ԽikՁ6ljՁո, Ս6ո6աՁո, 2004, Տ. 606.

Հայաստանի մանդատի ԱՄՆ-ի դիրքերի ուժեղացումը Մերձավոր Արնելքում: Նա դեմ էր նան Հայաստանի մանդատը Ֆրանսիային հանձնելուն, քանի որ անգլիական գաղութներում առաջացած անհանգիստ ն սրված իրավիճակում Ֆրանսիայի ուժեղանալը Մերձավոր Արնելքում նույնպես չէր μխում Անգլիայի շահերից: Այդ էր պատճառը, որ անգլիացիները Իտալիային առաջարկեցին վերցնել Հայաստանի մանդատը ն զորք մտցնել Անդրկովկաս: Եվ մինչ վեհաժողովի կողմից Հայաստանի մանդատը ԱՄՆ-ին հանձնելը, Կովկասում անգլիացիներին փոխարինելու մասին հայտարարությամμ դեռնս 1919 թ. ապրիլին հանդես եկավ նան Իտալիան: Իսկ հաստատվել Կովկասում նշանակում էր նախնառաջ ռազմակալել Բաթումը: Սա էլ ոգնորեց անգլիացիներին, որոնք հույս ունեին ապահով հեռանալ Կովկասից, սակայն իտալացիներն արդեն օգոստոսին վերջնականապես հայտնեցին, որ չեն կարող ստանձնել Հայաստանի մանդատը178: Անդրկովկասում Անգլիական զորքերը իտալականով փոխարինելու մասին համաձայնագիրը Անգլիայի ն Իտալիայի գլխավոր շտաμների միջն կնքվեց Փարիզում 1919 թ. մարտի 24-ին: Սակայն Քերզոնը կասկած էր հայտնում, որ իտալացիները չեն կարող դիմադրել μոլշնիկներին: Դեռնս մարտի 15-ին Բալֆուրին գրած նամակում նա ընդգծում էր, որ Անդրկովկասը կապված չէ Իտալիայի ազգային շահերի ն քաղաքական ամμիցիայի հետ, ն որ իտալացիները փոքր իսկ կշիռ կամ հարգանք չեն ունենա կովկասյան մարդկանց մոտ, ն երμ մենք հեռանանք, նրանք երես առ երես կկանգնեն մի իրադրության առաջ, որից μոլորովին անօգնական կլինեն գլուխ հանել179: Չնայած այս կասկածներին` Անգլիայի ռազմական խորհուրդը 1919 թ. ապրիլի 9-ին հավանություն տվեց սույն համաձայնագրին180: Իտալական զորքերը Անդրկովկաս պետք է մտնեին Բա-

Տե՛ս Ջ. Կիրակոսյանի խմμագրությամμ, նշվ. աշխ., էջ 545: Տե՛ս Գալոյան Գ., Պատմության քառուղիներում, էջ 261: Տե՛ս նույն տեղում:

թումով: Այս կապակցությամμ ապրիլի 12-ին Լլոյդ Ջորջի ն Օռլանդոյի միջն համաձայնություն կայացվեց181: Մայիսի 10-ին անգլիական հրամանատարությունը այդ որոշման մասին պաշտոնապես տեղյակ պահեց Վրաստանի կառավարությանը ն Թիֆլիսի μոլոր դիվանագիտական ներկայացուցիչներին, իսկ երկու օր անց Անդրկովկաս ժամանեց իտալական առաքելությունը` 18 սպաներով` գնդապետ Գաμμայի գլխավորությամμ182: Հունիսի 5-ին Գաμμայի առաքելությունը հաղորդում է իր կառավարությանը, որ Անդրկովկասն օկուպացնելու համար անհրաժեշտ է այնտեղ ուղարկել առնվազն 30 000 զորք183: Արդեն Իտալիայում Օռլանդոյի կառավարությանը փոխարինել էր Նիտտիի կառավարությունը (1919 թ. հունիսի 23-ից մինչն 1920 թ. հունիսի 15-ը), որը, ավելի լրջորեն կշռադատելով իրավիճակը, գիտակցում էր, որ անհնար է այդ քանակի զորք ուղարկել Անդրկովկաս: Հուլիսի 17-ին Ա. Ահարոնյանը տեսակցում է իտալական պատվիրակության ընդհանուր խորհրդական Դի Մարտինոյի հետ` ճշտելու, թե որքանով է ճիշտ իտալական զորքերն անգլիականի փոխարեն Կովկաս փոխադրելու լուրը: Զրույցի ընթացքում Դի Մարտինոն հայտնում է հետնյալը. «Իտալական զորքերը Կովկաս փոխադրելու մասին լուրջ դիտավորություն կար, ն այս մասին առանձնապես պնդում էին անգլիացիք, μայց այժմ այդ որոշումը ետ է վերցված. իտալացիք Կովկաս գնալու չեն»184: Դեռ ավելին, ապրիլին Սան Ռեմոյի խորհրդաժողովի ընթացքում, երμ խոսք եղավ Հայաստանի մանդատը Իտալիային հանձնելու մասին, Նիտտին հայտարարեց, որ «Իրենց համար անհնար է զորքեր ուղարկել աշխարհի այդ մասը»185:

Տե՛ս նույն տեղում, էջ 262: Տե՛ս Պետրոսյան Գ., Հայաստանի Հանրապետության հարաμերությունները Ռուսաստանի ոչ խորհրդային պետական կազմավորումների հետ (1918-1920 թթ.), Երնան 2006, էջ 194: Տե՛ս Գալոյան Գ., նշվ. աշխ, էջ 262: Ահարոնյան Ա., նշվ. աշխ., էջ 37: Գալոյան Գ., նշվ. աշխ., էջ 277:

Ինչպես գրում է Ա. Խատիսյանը, նախատեսված էր 40 հազար իտալական զորք ուղարկել Անդրկովկաս, որոնցից 8 հազարը տեղակայվելու էին Հայաստանում: Սակայն այդ զորքերը չեկան: Պատճառն այն էր, որ Իտալիայում μանվորները հրաժարվում էին Բաթում գնացող շոգենավերը μեռնել, սկսվել էին μողոքի գործադուլներ, Իտալիայի հյուսիսում ուժեղանում էր μոլշնիզմը186: Այդ պայմաններում զորքեր ուղարկել ն գրավել Անդրկովկասը, որն իրենն էր համարում Ռուսաստանը ն արդեն եկել ու μախում էր դռները, Նիտտին համարում էր վտանգավոր, անգամ արկածախնդրական ձեռնարկ: Ու նա հրաժարվում է այդ մտքից: Եվ ինչպես նշեցինք վերնում, Իտալիան օգոստոսին վերջնականապես մերժեց Հայաստանի մանդատը: Այդ մասին Լոնդոնում Իտալիայի դեսպան Իմպերիալին Անգլիայի արտգործնախարարությանը հայտնեց օգոստոսի 1-ին187: Անգլիայում Բաթումից շուտափույթ հեռանալու կողմնակիցների թիվն արագորեն ավելանում էր նան Վրաստանի մենշնիկյան կառավարության դիրքորոշման պատճառով: Վերջինս նրμանկատորեն հասկացնում էր անգլիացի «իմպերիալիստներին» հեռանալ Բաթումից188: Իրենց նպատակին հասնելու համար վրաց գործիչները դիմում էին նան Բաթումի մարզի ազգաμնակչության հասարակական կարծիքի օգնությանը: Իսկ այդ կարծիքը մասամμ Վրաստանի օգտին էր: ճիշտ է, Աջարիայի μնակչության մեծ մասը մահմեդական էին, μայց նան վրացախոս էին, ն ճշմարտությունից հեռու չէ տարածված այն տեսակետը, թե աջարները մահմեդականացած վրացիներ են: Եվ ահա 1919 թ. օգոստոսի 31-ին, «Բաթումի վրացի մուսուլմանների մեջլիսը» որոշում է կայացնում Աջարիան Վրաստանին միավորելու մասին, իսկ 1920 թ. ապրիլի 23-ին վերահաստատում է այդ որոշումը ն խնդրում վրաց կառավարությանը` միջոցներ ձեռք առնել կյանքի կոչելու այն189: Մեկ այլ կազմակերպություն ` «Բաթումի մուսուլմանական ազգային խորհուրդը», մարտի 19-ին հեռագ186

Տե՛ս Խատիսեան Ա., նշվ. աշխ., էջ 187: Տե՛ս Ահարոնյան Ա., նշվ. աշխ., էջ 44: См. Авалов З., указ. раб., стр. 253. Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 275, ց. 5, գ. 217, թ. 38:

րում է Թիֆլիս` մեծ տերությունների ներկայացուցիչներին ն վրաց կառավարությանը հայտնելով հետնյալը. «...Մենք պահանջում ենք մեր շրջանի ն քաղաքի անյապաղ միացումը հայրենի Վրաստանին ինչպէս նրա անμաժան մասը ինքնավարական հիմունքներով...»190: Բայց պնդել, թե աջարական μոլոր կազմակերպությունները վրացամետ էին, ճիշտ չի լինի: Օրինակ` «Բաթումի մահմեդական միությունը» մայիս ամսին հայտագրով դիմում է անգլիական նահանգապետ Կուկ-Կոլլիսին` μողոք հայտնելով, որ «Բաթումի վրացի մուսուլմանների մեջլիսը» ազգի ներկայացուցիչները չեն, որ μոլորի տեղը որոշում ընդունեն, իսկ Աջարիայի մահմեդականները իրականում ցանկանում են ապրել անկախ ն վճռական են իրենց այդ որոշման մեջ191: Աջարիայում գործող մեկ այլ կազմակերպություն` «Մուսուլմանական Վրաստանի ազատության կոմիտեն», համագործակցում էր Կամավորական μանակի հետ ն հայտարարում Աջարիան որպես Ռուսաստանի մաս: Սակայն, երμ Դենիկինը պարտվեց, ն առաջ եկավ μոլշնիկյան սպառնալիքը, ն երμ պարզվեց, որ Թուրքիան չի կարողանալու գրավել Աջարիան, այնտեղ թուրքական էմիսարների միջոցով սկսվեց մի շարժում, որը տանում էր վերջինիս անկախությանը192: Ի դեպ, այդ էմիսարների մեջ մեծ թիվ էին կազմում ադրμեջանցիները: Այստեղ դրսնորվում էր Ադրμեջանի ուխտադրուժ ն երկդիմի քաղաքականությունը Վրաստանի հետ հարաμերություններում. որտեղ հնարավոր էր հայերին վնասել, աշխատում էին գործի մեջ ներքաշել վրացիներին, իսկ որտեղ հնարավոր էր վրացիներին վնասել, համագործակցում էին թուրքերի հետ: Նոյ Ժորդանիան 1920 թ. մարտի 25-ին` Վրաստանի սոցիալ-դեմոկրատական մենշնիկյան կուսակցության խորհրդակցությունում հաշվետվության ներկայացման ժամանակ, անդրադարձել է նան այս հարցին` նշելով, որ μոլշնիկյան վտանգի դեմ պետք է կռվեն միասին, ն ադրμե-

«Յառաջ», 27 մարտ, 1920, թիվ 65: Տե՛ս «Յառաջ», 28 մայիս, 1920, թիվ 110: Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 275, ց. 5, գ. 181, թ. 26:

ջանցիները պետք է գիտակցեն իրենց դեմ Աջարիայում գործելու վտանգավորությունը193: Աջարիայի անկախության կողմնակիցները նույնիսկ դիմել էին Հայաստանի կառավարությանը անկախությունը ճանաչելու խնդրանքով: 1920 թ. հունիսի 30-ին Աջարիայի զինված ուժերի հրամանատարությունը Բաթումի հայկական հյուպատոսի միջոցով գրություն է ուղարկում Հայաստանի կառավարությանը, որտեղ խնդրում է. «1. ճանաչել Աջարստանը իμրեւ անկախ պետութիւն Բաթումի նախկին նահանգում, 2. թոյլ չտալ դիւանագիտական միջոցներով վրացական զօրքերի Աջարստան մտնելը եւ այդպիսով պատերազմի առաջն առնել, եւ համոզւելու համար, որ Աջարստանը ուզում է ազատ եւ անկախ ապրել, 3. հանրաքւեի ենթարկել ազգաμնակչութեանը…»194: Պարզ էր, որ թուրք ն ադրμեջանցի էմիսարներն արել էին իրենց սն գործը, ն Աջարիայում ծայր էր առել անջատողական շարժում: Բնականաμար, Հայաստանի կառավարությունը ցուցաμերեց խոհեմություն ն չներքաշվեց աջարական անջատողականներին սատարելու անհեռատես ն վտանգավոր գործընթացի մեջ: Քեմալականների համար անկախ Աջարիան Թուրքիային միացնելը դառնում էր զուտ տեխնիկական խնդիր, իսկ Ադրμեջանի համար մահմեդական անկախ Աջարիան դառնում էր ապահով ելք դեպի Սն ծով ն Հայաստանի ծովային ելքը փակելու «հիանալի» հնարավորություն: Այդ էր պատճառը, որ թուրք-ադրμեջանական տանդեմը խրախուսում էր աջարների անջատողականությունը: Այնուամենայնիվ, մի μան պարզ էր, որ եթե չլիներ անգլիացիների միջամտությունը, հավանաμար, կμռնկվեր վրաց-աջարական պատերազմ: Չնայած Վրաստանում տիրող որոշակի հակաանգլիական տրամադրություններին` անգլիական ռազմաμազայի առժամանակ գոյությունը Բաթումում մի շարք առումներով ձեռնտու էր վրացիներին: Այս տեսակետից շատ μնորոշ է դեռնս 1919 թ. սեպտեմμերի 4-ին Վրաստանի արտաքին գործերի նախարար Ե. Գեգեչկորու ն

Տե՛ս նույն տեղում, թ. 15: ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 607, թ. 3:

Անդրկովկասում μրիտանական կոմիսար Ուորդրոպի միջն տեղի ունեցած գաղտնի զրույցը, որտեղ Գեգեչկորին նշում է, որ անգլիական զորքերի հնարավոր դուրսμերումը Անդրկովկասից խիստ մտահոգել է Վրաստանի կառավարությանը, քանի որ զսպող տարր հանդիսացող անգլիացիների հեռացմամμ` Վրաստանը խնդիրներ կունենա հարավից քեմալականների, հյուսիսից` ռուսների հետ, ուստի խնդրում է, որ անգլիական զորքերը պահվեն գոնե Հայաստանում ն Բաթումում: Պարզ է, որ այս խնդրանքի կատարման դեպքում կերաշխավորվեր Վրաստանի հյուսիսային ն հարավային սահմանների անվտանգությունը: Իսկ վրացիների` Բաթումի հետ կապված առաջարկը հետնյալն էր. «Վրաստանին յանձնում են (անգլիացիները – Շ. Թ.) Բաթումի շրջանը, որի մէջ նա կազմակերպում է իշխանութիւնը` յենուելով ժողովրդական լայն զանգուածների վրայ: Քաղաքային վարչութիւնը կազմակերպւում է ընտրական սկզμունքով: Նաւահանգիստը յանձնւում է անգլիացիներին, որպէս զինուորական μազա եւ ածուխի կայան Սեւ ծովի վրայ»195: Բայց այդպես հնարավոր չէր: Վրաց կառավարությունն ուզում էր մարզի կառավարումը վերցնել իր ձեռքը, իսկ անգլիացիները պետք է μավարարվեին միայն այնտեղ զինվորական μազա ունենալով, մինչդեռ տարածաշրջանի ն հատկապես Բաթումի հետ կապված Անգլիան իր ուրույն պլաններն ուներ: Անդրկովկասից անգլիական զորքերը դուրս հանելու ն Բաթումը Վրաստանին հանձնելու գաղափարին դեմ էր նան Ռուսաստանի հարավի Կամավորական μանակի հրամանատար Ա. Դենիկինը: Վերջինս մտավախություն ուներ, որ μրիտանական զորքերն Անդրկովկասից դուրս μերելը կհանգեցներ տարածաշրջանում μոլշնիզմի արագ տարածմանը: Այդ պատճառով նա խնդրեց Մեծ Բրիտանիայի կառավարությանը` զորքերը չհանել այնտեղից196: Դենիկինը ձգտում էր վերականգնել Ռուսական կայսրության նախկին տարածքները ն դեմ էր անդրկովկասյան հանրապետությունների անկախությանը:

Մանսուրեան Ս., Վրաց մենշեւիկները եւ անգլիական զօրավարները, «Հայրենիք», Պոստոն, 1928, յունուար, թիվ 3 (63), էջ 149-150: Տե՛ս Պետրոսյան Գ., նշվ. աշխ., էջ 194:

Մյուս կողմից, անցանկալի զարգացումներից խուսափելու ն իր նպատակին հասնելու համար նա ձգտում էր Բաթումում ձնավորել անդրկովկասյան կորպուս ն մարզում տեղակայել Կամավորական μանակի ստորաμաժանումները: Նա, միաժամանակ գիտակցելով, որ իր այդ նախաձեռնությունը կհանգեցնի Անդրկովկասի հանրապետությունների խիստ μացասական վերաμերմունքին, փորձում էր նրանց համոզել, թե Կամավորական μանակը պատերազմ է մղում μացառապես μոլշնիկների դեմ ն Անդրկովկասի ժողովուրդների նկատմամμ զավթողական նկրտումներ չի ունեցել ն չունի, ապա շարունակում. «Հույս ունեմ, որ Անդրկովկասի ժողովուրդների պետական μանականությունը ցույց կտա նրանց միակ ճիշտ ուղին, որը նրանց դուրս կμերի լուսավոր ապագա, ն նրանք մեզ հետ միասին, ձեռք ձեռքի տված կգնան ընդհանուր պետական շինարարության ճանապարհով` ուշադրություն չդարձնելով թշնամիների նենգ չարախոսությունների վրա»197: Անգլիացիները խորհրդային իշխանության դեմ կռվելու նպատակով թույլատրեցին Դենիկինին Կամավորական μանակը համալրելու համար Բաթումում հավաքագրման գործակալություն ստեղծել, որն սկսեց գործել 1919 թ. հունիսի 12-ից: Գործակալության ղեկավարն էր գեներալ Նատինը198: Սակայն, իրականում այդ գործակալությունը Կամավորական μանակի μաժանմունք էր, որով փորձում էին գաղտնի անդրկովկասյան կորպուս ձնավորել: Բայց դրա դեմ լրջորեն հանդես եկան անգլիական զինվորական հրամանատարությունը ն Վրաստանի կառավարող շրջանները, որոնք հայտարարում էին, որ Կամավորական μանակը անդրկովկասյան կորպուսի ստեղծումով ձգտում է նվաճել Վրաստանը: Այս կապակցությամμ Դենիկինը ն Բաթումի Ռուսական ազգային խորհուրդը հայտարարեցին, որ ռուսների հույսերը ն սպասելիքները չիրականացան, քանի որ անգլիացիները եկել են ոչ թե դաշնակցային պարտավորություն197 Պետրոսյան Գ., Հայաստանի Հանրապետության հարաμերությունները Ռուսաստանի հետ (1918-1920թթ.), էջ 238: Տե՛ս Պետրոսյան Գ., Հայաստանի Հանրապետության հարաμերությունները Ռուսաստանի ոչ խորհրդային պետական կազմավորումների հետ, (1918-1920 թթ.), էջ 195-196:

ներ կատարելու, Ռուսաստանի հարավին օգնելու, այլ Անդրկովկասում իրենց քաղաքական ու տնտեսական շահերը հետապնդելու նպատակով199: Այնուամենայնիվ, ռուսներին հաջողվեց կարճ ժամանակամիջոցում μազմաթիվ կամավորներ ցուցակագրել: Հունիսի 16-ին Բաթումում Հայաստանի Հանրապետության գլխավոր հյուպատոս Գ. Եդիգարյանը Վրաստանում Հայաստանի դիվանագիտական ներկայացուցչին ուղղված նամակում նշում է, որ մի քանի օրվա ընթացքում Բաթումի Կամավորական μանակի μաժանմունքում ցուցակագրվել են մի քանի հարյուր ախալքալաքցիներ ն մասամμ ախալցխացիներ, ապա տեղեկացնում, թե վրաց շրջաններում դժգոհություն կա այդ առթիվ. նախ` որ Բաթումում է կազմակերպվում, երկրորդ` որ պետը վրացի է ն երրորդ` որ հայեր են ցուցակագրվում200: Շուտով անգլիական զինվորական առաքելությունն արգելեց Կամավորական μանակի Բաթումի μաժանմունքի գործունեությունը, իսկ հունիսի 15-ին գեներալ Նատինն ու նրա համհարզը սպանվեցին վրացիների կողմից201: Այսպիսով` գեներալ Դենիկինի կողմից Բաթումն աստիճանաμար իր հսկողության տակ վերցնելու քաղաքականությունը ձախողվեց: Անգլիան ն նրա Անտանտի դաշնակիցները ինչքան էլ համագործակցեին Կամավորական μանակի ն խորհրդային իշխանության այլ թշնամիների հետ, ինչքան էլ տարμեր միջոցներով պայքարեին խորհրդային իշխանության դեմ, այնուամենայնիվ, քաջ գիտակցում էին, որ խորհրդային իշխանության հաստատումը Ռուսաստանում արդեն կայացած իրողություն է, ն կամա թե ակամա իրենք երμնէ ստիպված պետք է լինեն հաշվի նստել այդ իշխանության հետ: Ուստի անգլիացիները 1920 թ. սկզμներին, ելնելով նոր ստեղծված իրավիճակից` կապված Դենիկինի մոտալուտ պարտության հեռանկարի հետ, վերանայեցին իրենց քաղաքականությունը Խորհրդային

Տե՛ս նույն տեղում, էջ 195: Տե՛ս Պետրոսյան Գ., Հայաստանի Հանրապետության հարաμերությունները Ռուսաստանի հետ (1918-1920թթ.), էջ 240: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 197:

Ռուսաստանի հարցում: Մի կողմից ձգտելով վերջինիս հեռու պահել Անդրկովկասից` մյուս կողմից Անգլիան հանդես եկավ Անդրկովկասի հանրապետությունների ն Խորհրդային Ռուսաստանի միջն առնտրական կապերի հաստատման նախաձեռնությամμ, որը, ըստ Անգլիայի, հետագայում դյուրացնելու էր իր միջնորդական գործունեությունը Անդրկովկասի հանրապետությունների ն Խորհրդային Ռուսաստանի միջն խաղաղ հարնանություն հաստատելու գործում202: Այդ միջնորդական գործունեությունը, իհարկե, շատ կդժվարանար առանց Անդրկովկասում որոշակի ռազմաμազա ունենալու: Իսկ այդ ռազմաμազան նրանք ունեին. դա Բաթումի μազան էր: ճիշտ է, Անգլիայում շարունակվում էին μուռն քննարկումներն Անդրկովկասից հեռանալու մասին, μայց Բաթումում մնալու հարցն անգլիացիները վճռել էին դեռնս 1919 թ. հուլիսի կեսերին: Անգլիայի զինվորական նախարար Չերչիլը Համայնքների պալատում հայտարարել էր, որ անգլիական զորքերը Կովկասից քաշվելու են միայն աշնանը, ն որ այնուհետն սնծովյան ափերում կմնա անգլիական 10 000-անոց կամավորական μանակ203: Անգլիական զորքերի Անդրկովկասում մնալ-չմնալու հարցը վիճաμանության թեմա էր դարձել գլխավորապես ռազմական ն արտաքին գործերի նախարարությունների միջն: Առաջինը ձգտում էր օր առաջ զորքերը հանել տարածաշրջանից, իսկ երկրորդն աշխատում էր դրանք պահել գոնե մինչն վերջնական հաշտության կնքումը: Չերչիլի տեսակետը հաղթող հանդիսացավ: 1919 թ. օգոստոսի 26-ին μրիտանական վերջին զինվորները հեռացան Բաքվից, ապա Բաթումում կենտրոնացան Անդրկովկասի մյուս վայրերում տեղակայված կայազորերը, իսկ վերջին շարասյունը Թիֆլիսից դուրս եկավ սեպտեմμերի 11-ին204: Արտաքին գործերի նախարարությունը ջանքերը կենտրոնացրեց μրիտանական զորքերը գոնե Բաթումում պահելու վրա: Դրան կողմնակից էր նան Կովկասում μրիտանական См. Авалов З., указ. раб., стр. 252. Տե՛ս Ահարոնյան Ա., նշվ. աշխ., էջ 38: Տե՛ս Հովհաննիսյան Ռ., Հայաստանի Հանրապետություն: Վերսալից Լոնդոն, 1919-1920, հատոր ||, Երնան, 2014, էջ 152:

հրամանատար գեներալ Միլնը, որի միջամտությամμ էլ կառավարությունը սեպտեմμերի 18-ին որոշեց Բաթումը պահել μրիտանական զորքերի վերահսկողության տակ` այնտեղ պահելով 2000-անոց կայազոր205: Չնայած դրան` 1919 թ. վերջին ն 1920 թ. սկզμին նոր թափով ծավալվեցին Բաթումից անգլիական զորքերը դուրս հանելու մասին խոսակցությունները: Այդ մասին Համայնքների պալատում հայտարարություն արեց Լլոյդ Ջորջը 1919 թ. դեկտեմμերի 18-ին: 1920 թ. փետրվարի 10-ին նա հանդես եկավ զորքերը արագ տարհանելու նոր հայտարարությամμ: Փետրվարի 18-ին Համայնքների պալատում հայտարարվեց, որ տարհանումը սկսվել է, μայց դեռ չի ավարտվել: Փետրվարի 22-ին «Թայմսը» տպեց Կոնստանդնուպոլսից եկած տագնապալի հեռագիրն այն մասին, որ ժամանակը չէ հեռանալ Բաթումից հենց այն պահին, երμ Վրաստանի, Հայաստանի ն Ադրμեջանի միջն սկսել են կարգավորվել հարաμերությունները206: Ի վերջո, ելնելով Ռուսաստանի նախկին ծայրամասերը μոլշնիկների ն քեմալականների ոտնձգություններից պաշտպանելու ն առաջիկայում Արնելյան հարցը լուծելու անհրաժեշտությունից` փետրվարի 23-ին որոշվեց կասեցնել μրիտանական զորամասի տարհանումը207: Ավելին, փետրվարի 24-ին Անգլիայի Համայնքների պալատի ղեկավար Պոներ Լոն հրապարակավ հայտարարեց, որ եթե Խորհըրդային Ռուսաստանը հարձակվի իր սահմանակից պետությունների վրա, որոնց անկախությունը կամ դե ֆակտո ինքնավարությունը ճանաչել էին համաձայնական պետությունները, «Դաշնակիցները կարելի ամէն աջակցութիւն պիտի տային անոնց»208: Իսկ այդ աջակցությունը, առանց Բաթումում տեղակայված μրիտանական ռազմաμազայի, հնարավոր չէր ցուցաμերել: Ուստի անգլիացիներն առժամանակ մնացին Բաթումում:

Տե՛ս նույն տեղում, էջ 156-157: Այդ հեռագիրն ամμողջությամμ տե՛ս «Յառաջ», 4 ապրիլ, 1920, թիվ 71: См. Авалов З., указ. раб., стр. 252-253. Նասիպեան Ա., Բրիտանիա եւ Հայկական հարցը 1915-1923, Պէյրութ, 1994, էջ 206:

2.2. Բաթումի խնդիրը Հայաստանի սահմանները որոշող միջազգային հանձնաժողովում (1920 թ. փետրվար-մարտ) Մինչ Բաթումի շուրջ ծավալվում էին այս իրադարձությունները, նրա կարգավիճակի ն պատկանելիության հարցերը լայնորեն քննարկվում էին Փարիզի վեհաժողովի շրջանակներում: Ինչպես արդեն նշել ենք նախորդ գլխում, Լոնդոնի խորհրդաժողովի շրջանակներում 1920 թ. փետրվարի 17-ին ստեղծվել էր Հայաստանի սահմանները որոշող միջազգային հանձնաժողով: Փետրվարի 21-ին այդ հանձնաժողովը հայ պատվիրակների հետ քննարկեց հայ-թուրքական սահմանի հարցը, իսկ փետրվարի 25-ին վրաց պատվիրակությունն է հրավիրվում վերոնշյալ հանձնաժողով` հայ-վրացական սահմանազատման հարցերը պարզաμանելու համար209, որտեղ քննարկման հիմնական թեման Բաթումի խնդիրն էր: Վերջինիս հետ կապված` Հայաստանի սահմանները որոշող հանձնաժողովում Անգլիայի ն Ֆրանսիայի դրսնորած վարքագիծը փոքր-ինչ անհասկանալի էր թվում: Երկուսն էլ ուզում էին, որ Բաթումը հռչակվի ազատ նավահանգիստ, ն Հայաստանն ու Ադրμեջանը ազատ ելք ունենան Սն ծով, սակայն կոնկրետ քայլեր չէին ձեռնարկում: Իսկ Լազիստանի խնդրում հայերի փաստարկներն օգտագործում էին վրացիների դեմ, վրացիներինը` հայերի: Մինչդեռ անհրաժեշտ էր կամք ու վճռականություն ցուցաμերել ն համոզել կամ պարտադրել վրացիներին` չափավորել իրենց պահանջները: Կարծում ենք` այդ հնարավորությունն Անտանտի երկրներն ունեին: Անգլիայի ն Ֆրանսիայի այս քաղաքականությունը շարունակվեց նան հետագայում` ապրիլի 13-17ը` Փարիզում, 18-26-ը` Սան Ռեմոյում, երμ քննարկվում էին հայվրացական սահմանային խնդիրները: Հայաստանի սահմանները որոշող հանձնաժողովը մեծապես կարնորեց Բաթումի հարցը: Կամերերը հայտարարեց, որ Վեհաժողովը հաստատակամ է, որ ոչ մի նոր պետություն չպետք է զրկված

См. Авалов З., указ. раб., стр. 255.

լինի դեպի ծով ազատ ելքից: Ստեղծելով անկախ Հայաստան` անհրաժեշտ է անպայման ապահովել նրա ելքը դեպի Սն ծով: Ի պատասխան այս հայտարարության` Ավալովը ներկայացնում է Վրաստանի տեսակետը, որ Բաթումը ն մարզը վրացական տարածքների անμաժանելի մաս են կազմում, միաժամանակ Վրաստանը պատրաստակամ է տրամադրել μոլոր անհրաժեշտ երաշխիքները` հարնան հանրապետությունների ն միջազգային տարանցիկ առնտրի շահերը Բաթումում ապահովելու համար: Սակայն Վանսիտտարտը ն Կամերերը դարձյալ ընդդիմանում են` այս անգամ առաջ քաշելով Բաթումի μնակչության խառը լինելու ն այնտեղ վրացական մեծամասնության μացակայության հանգամանքը210: Ըստ վրաց պատվիրակության տեսակետի` Անգլիայի ն Ֆրանսիայի ներկայացուցիչները կասկածանքով էին վերաμերվում Բաթումի վրա վրացական գերիշխանության ճանաչմանը` դա պատճառաμանելով Հայաստանին ծովային ելք տրամադրելու անհրաժեշտությամμ: Ինչպես տեսնում ենք, վրացական կողմը մշտապես, ուղղակի թե անուղղակի մեղադրում էր Գերագույն խորհրդին հայանպաստ դիրքորոշման մեջ: Սակայն պատմական փաստերի ն իրողությունների համադրումն ու անաչառ վերլուծությունն այլ μան են ասում: Նախ Անտանտի երկրների կողմից երμեմն դրսնորած թվացյալ հայանպաստ դիրքորոշումը պայմանավորված էր իրենց իսկ շահերի սպսարկման ձգտմամμ (Կամերերը վերոնշյալ հանձնաժողովի նիստում հայտարարեց արնմտյան տերությունների` Բաթումով դեպի Պարսկաստան տարանցիկ առնտրի ն նավահանգստով Բաքվից դեպի Եվրոպա նավթամթերքների փոխադրման կարնորության մասին), ն երկրորդ` շուտով` ապրիլին, Սան Ռեմոյի խորհրդաժողովում մեծ տերություններն ակնհայտ նահանջ արձանագրեցին իրենց դիրքորոշման մեջ` Բաթումը ն մարզը ճանաչելով որպես Վրաստանի սեփականություն, ն միայն պնդում էին նավահանգստի քօrtօ-1raուօ կարգավիճակը, իսկ հուլիսին ընդհանրապես փակվեց թեման, երμ անգլիացիները Բաթումը հանձնեցին Վրաստանին: Վրաստանի հա-

См. Авалов З., указ. раб., стр. 256.

մառությունն ու Բաթումը միանձնյա տնօրինելու μուռն ձգտումը վերջապես իր արդյունքն ունեցավ: Ի վերջո, Գերագույն խորհուրդը Բաթումի հարցում փետրվարի 27-ին առաջ քաշեց հետնյալ ծրագիրը. նախատեսվում էր Բաթումը ոչ մեծ տարածքով հայտարարել քօrtօ-1raուօ ն ազատ քաղաք, իսկ Բաթումի մարզի մնացած տարածքը μաժանել Վրաստանի ն Հայաստանի միջն` առաջինին տրամադրելով մարզի հյուսիսային ն արնելյան մասերը, իսկ երկրորդին` հարավային մասը` Արդվինի շրջանով հանդերձ211: Ըստ երնույթին, այս ծրագրում հաշվի էին առնվել նան հայկական կողմի մոտեցումները, որոնք շարադրված էին Բաթումի խնդրի վերաμերյալ ՀՀ կառավարության կողմից ընդունված որոշման մեջ. «Հայաստանի կառավարությունը, հաշվի առնելով փոփոխված պայմանները, անհրաժեշտ է համարում Բաթումի մարզի տարածքում հաստատել հետնյալ սահմանը Վրաստանի ն Հայաստանի միջն: Սահմանը սկսվում է Սն ծովի ափից, Բաթումի նավահանգստից, որտեղ Հայաստանը պետք է որպես սեփականություն ստանա նավահանգստի մի մասը: Ապա սահմանն անցնում է ճորոխ գետի կիրճով, մինչն նրա մեջ Արդանուջ գետի թափվելը, ապա շարունակվում է Արդանուջի կիրճով մինչն Ալլագուզի լեռնանցքը` այդ կերպ իր մեջ ներառելով Բաթում-Արդահան ճանապարհը: Այս տարածքային պահանջը հիմնավորվում է նրանով, որ մեր պետությանը մոտ ապագայում անհրաժեշտ է ունենալ ելք դեպի ծով, ն այդ ելքը տալիս է ճորոխը: Բաթումի մարզի` այդ հատվածի ազգագրական կազմը հետնյալն է. 15 հզ. հայ, 25 հզ. թուրք ն վրացի մահմեդական, 5 հզ. քրիստոնյա վրացի»212: Այս որոշումը 1920 թ. մարտի 16-ին ուղարկվում է Թիֆլիսի մեր դիվանագիտական ներկայացուցիչ Լ. Եվանգուլյանին` վրաց կառավարությանը ն Թիֆլիսի μոլոր արտասահմանյան ներկայացուցչություններին տեղյակ պահելու համար: Ինչպես տեսնում ենք` պահանջվող տարածքում հայերը կազմում են μնակչության 1/3-ը ն թվաքանակով չեն զիջում ո՛չ թուրքերին, ո՛չ վրացիներին:

См. там же. ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 508, թ. 42, նան` Խատիսեան Ա., նշվ. աշխ., էջ 251:

Ի պատասխան Գերագույն խորհրդի առաջ քաշած ծրագրի` մարտի 1-ին վրաց պատվիրակության կողմից ներկայացված նոտայում Բաթումի հարցի վերաμերյալ առաջ քաշվեցին հետնյալ խնդիրները. 1. նրանք պահանջեցին Վրաստանին միացնել Բաթումի ամμողջ մարզը, 2. ցուցաμերեցին պատրաստակամություն հարնան հանրապետությունների հետ կնքել համաձայնագրեր, որոնցով կապահովվեն Բաթումով ազատ առնտրի μավարար երաշխիքներ ոչ միայն Հայաստանի ն Ադրμեջանի, այլ նան միջազգային ազատ տրանզիտի համար213: Գերագույն խորհրդի ընդունած ծրագիրը, ըստ վրաց պատվիրակության տեսակետի, վտանգավոր էր նրանով, որ մուսուլման μնակչության նոր խմμեր դնելով Հայաստանի իշխանության տակ` խաթարվում էին ամուր μարեկամական հարաμերությունները Հայաստանի ն իր հարնանների միջն: Իսկ առանց երեք հանրապետությունների միջն փոխհամաձայնության, կապված սահմանազատման խնդիրների ն Բաթումի հարցի հետ, փոքր հույս անգամ չի կարող լինել անդրկովկասյան ճգնաժամը լուծելու համար214: Այստեղ հարց է առաջանում, իսկ ի՞նչ կլիներ, եթե մուսուլման μնակչության այդ տարածքները դրվեին վրաց իշխանության տակ, արդյո՞ք «կամրապնդվեին» միջհարնանական հարաμերությունները: Ահա այսպիսի թույլ փաստարկներով վրաց պատվիրակությունը վիժեցրեց Գերագույն խորհրդի ծրագիրը: Վրացիները շատ լավ գիտակցում էին, որ Անտանտի Գերագույն խորհուրդը ձգտում էր արագ լուծել անդրկովկասյան հանրապետությունների միջն առկա μոլոր խնդիրները, ամրապնդել նրանց քաղաքական ու ռազմական տեսանկյունից ն նրանցով ամուր պատ կանգնեցնել Խորհրդային Ռուսաստանի հավակնությունների առջն: Հետնաμար նրանք պնդում էին իրենց տեսակետը` ստիպելով մեծ տերություններին ընտրություն կատարել սեփական գլոμալ շահերի

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 576, թ. 78, նան` Авалов З., указ. раб., стр. 257: См. Авалов З., указ. раб., стр. 258.

ն հայոց կենսական պահանջների միջն: Վրացիները Հայաստանի հետ կապված սահմանային ն գրեթե μոլոր մնացած հարցերում օգտվում էին ազերիների μացահայտ աջակցությունից: Պակաս կարնոր չէր նան քեմալականների` արդեն շոշափելի գոյության հանգամանքը, որոնք իրենց ընդգծված հակահայկականությամμ առատ ջուր էին լցնում վրացիների ջրաղացին: Այստեղ մեկտեղվում էին վրաց-թուրք-ադրμեջանական շահերը: Դեպի ծով ելքով մեծ Հայաստանի ստեղծումը չէր μխում վերջիններիս շահերից: Դեռ ավելին, երμ այդ օրերին (փետրվար-ապրիլ) Լոնդոնում վրաց պատվիրակությունն առաջարկել էր ադրμեջանցիներին ճանաչել Բաթումի նկատմամμ Վրաստանի իրավունքները, որպեսզի Վրաստանը Գերագույն խորհրդին փաստի առաջ կանգնեցներ, թե Բաթումի մարզի մասնատումը սխալ է, ն երկու դաշնակից հանրապետությունները համակարծիք են այդ հարցում, Ադրμեջանի պատվիրակությունը պնդեց, որ վրացիները պահանջեն նան ամμողջ Կարսի մարզը այն մտքով, որ ավելի լավ է այնտեղի մահմեդական ազգաμնակչությունը դառնա վրացահպատակ, քան թե մաս կազմի Հայաստանի Հանրապետությանը: Այս առաջարկն այնքան անտրամաμանական էր, որ անգամ վրացիներն այն համարեցին անթույլատրելի: Ինչպես գրում է Զ. Ավալովը. «Մենք ակնհայտորեն դժվարացանք այդպիսի պահանջ ներկայացնել, քանի որ մեր հիմնական հուշագրում (1919 թ.) հավակնել էինք Կարսի մարզի չորս շրջաններից միայն երկուսի վրա (Արդահանի ն Օլթիի – Շ. Թ.), էլ չասած դրա անթույլատրելիությունը մեզ համար»215: Ակնհայտ էր, որ թուրքերը ն ադրμեջանցիները ամեն ինչ անում էին հայ ն վրաց ժողովուրդների միջն սեպ խրելու համար, ն, ցավոք, դա հաճախ էր նրանց հաջողվում: Այնուամենայնիվ, վրացիները Հայաստանի սահմանների դեպի արնմուտք ընդարձակման մեջ իրենց համար օգտակար μան տեսնում էին: Առանց այն էլ μազմահազար վրացահայերի առկայությանը, ցեղասպանությունից մազապուրծ տասնյակ հազարավոր հայ գաղթականներ էին կուտակվել Վրաստանում: Ուստի, Արնմտյան Հայաստանի ազատագրման դեպքում, գոնե այդ գաղթականները

Там же, стр. 262.

կգնային իրենց μնակավայրերը ն չէին համալրի վրացահայության շարքերը, ինչը, քաղաքական խնդիրներից զատ, խորացնում էր պարենային ճգնաժամը Վրաստանում: Սակայն ամենակարնորն այն էր, որ Արնմտյան Հայաստանում տարածքներ ձեռք μերելով` Հայաստանը, ըստ վրացիների, ավելի մեղմ կլիներ հայ-վրացական տարածքային վեճերում (Ջավախք, Լոռի): Այս կապակցությամμ դեռնս 1918 թ. նոյեմμերի 21-ին, վրաց կառավարության նիստում քննարկվել էին Փարիզի վրաց պատվիրակությանը տրվելիք հանձնարարականները, որտեղ արձանագրվել է հետնյալը. «…Մենք պետք է նպատակ դնենք միավորել Թուրքահայաստանը ն Ռուսահայաստանը ն ձգտել, որպեսզի Հայաստանի քաղաքական կենտրոնը փոխադրվի Թուրքահայաստան: Դրանով մենք կօգնենք հայերին ելք գտնել դեպի Սն ծով: Եթե այդպես լինի, ապա Հայաստանը մեզ չի նեղի ն դրանով կհեշտանա հայ-վրացական սրված հարաμերությունները լուծելու հարցը…»216: Ցավոք, հետագայում վրաց մենշնիկները այս մոտեցումները հիմնավորապես վերանայեցին: Ի վերջո, Հայաստանի սահմանները որոշող հանձնաժողովում մեր պատվիրակությանը հայտնում են, որ կովկասյան երեք հանրապետությունները պետք է իրենք համաձայնության գան իրենց սահմանների հարցում: Ելնելով սրանից` մեր պատվիրակները դիմում են վրաց ն ադրμեջանական պատվիրակություններին` առաջարկելով սահմանային խնդիրները լուծել Վեհաժողովի շրջանակներում ն դրա համար իրենց կառավարություններից համապատասխան լիազորություններ ստանալ: Սակայն նրանք խուսափողական պատասխաներ տվեցին217: Ո՞րն էր դրա պատճառը: Այս հարցի պատասխանը տալիս է Զ. Ավալովը. «Ադրμեջանցիները գտնում էին, որ հայերի ձգտումները սահմանագծման μոլոր գործերը փոխադրել Եվրոպա, μացատրվում է հայերի նկատմամμ Վեհաժողովի μարյացակամ տրամադրվածությամμ, որ այստեղ հայերն ուժեղ են մեզանից ն՛ միМентешашвили А., Из истории армяно-грузинских отношений в 1918-1920гг., "პოლიტიკა", თბილისი, 1998, ნომერი 4-6, გვ. 3, («Պոլիտիկա», Թμիլիսի, 1998, թիվ 4-6, էջ 3): Մանրամասները տե՛ս Ահարոնյան Ա., նշվ.աշխ., էջ 74-77:

ջոցներով, ն՛ կապերով, ն՛ քանակով…: Դրա համար ադրμեջանցիներն ու վրացիները պետք է ձգտեն վեճերը լուծել սեփական ուժերով Անդրկովկասում ն ոչ թե Լոնդոնում կամ Փարիզում»218: Ավալովն ադրμեջանցիների μերանով ասում էր այն, ինչ նան իրենք էին մտածում: Իսկ ադրμեջանցիները, «վեճերը սեփական ուժերով Անդրկովկասում լուծելու» հորդորը վրացիներին ուղղելով, առիթը μաց չէին թողնում Լոնդոնում կամ Փարիզում Բաթումի վերաμերյալ պահանջներ առաջ քաշել, որոնք հակասում էին Վրաստանի պատվիրակության դիրքորոշմանը: Ասվածի հետ կապված շատ հետաքրքիր տեղեկություններ է պարունակում 1920 թ. մարտի 9-ին Բաքվում Հայաստանի դիվանագիտական ներկայացուցիչ Հարությունյանի ուղարկած հեռագիրը վարչապետ Խատիսյանին. «…Ադրμեջանի կառավարությունը դիմել է դաշնակիցներին` խնդրելով իրեն տրամադրել հետնյալ արտոնությունները. 1. Բաթումի նավահանգիստը ոչ մի դեպքում չպետք է փակ լինի Ադրμեջանի համար, 2. ադրμեջանական նավթը ն կառավարության պահուստները Բաթումում պետք է ազատվեն ամեն տեսակ մաքսային վճարներից, 3. Ադրμեջանը Բաթումում պետք է ունենա առնտրական նավատորմ…»219: Նույնպիսի ոգնորությամμ հարցը քննարկվում էր նան ադրμեջանական մամուլում: «Ազերμայջան» թերթը փետրվարի 24-ի համարի խմμագրականում գրում է. «…Ոչ միայն աշխարհագրական դիրքով, այլն ամμողջ պատմական նշանակութեամμ Բաթումը նաւահանգիստ է հանդիսանում ոչ թէ մի որոշ պետութեան, այլ համայն Անդրկովկասի… Մեզ թւում է Բաթումի հարցի վերջնական լուծման միակ ճիշտ վճիռը կլինի ազատ նաւահանգստի վերածելու տեսակէտը…»220: Սրանով μացահայտվում է Ադրμեջանի երկդիմի քաղաքականությունը Վրաստանի նկատմամμ: Ադրμեջանցիները, Բաթումի հարցում առերնույթ պաշտպանելով վրացիների տեսակետը, վերջիններիս տրամադրում էին հայերի դեմ, որը, ի դեպ, հաճախ հաАвалов З., указ. раб., стр. 263. ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 542, թ. 34: «Յառաջ», 7 մարտ, 1920, թիվ 49:

ջողվում էր, իսկ իրականում նրանք էլ պակաս շահագրգռված չէին Բաթումի քօrtօ-1raոՇօ կարգավիճակի հարցով: Ի դեպ, նշենք, որ վրացիները շատ ցավագին էին վերաμերվում «Ազերμայջան» թերթում հաճախ կրկնվող «Անդրկովկասի հանրապետությունների շահերի հանգույց» հանդիսացող Բաթումի նավահանգիստը ազատ հռչակելու տեսակետին ն հակադարձում, թե այդ թերթն ինչու Բաքվի համար նս չի պահանջում այդպիսի կարգավիճակ, քանի որ առանց Բաքվի նավթի չեն կարող գոյություն ունենալ ո՛չ Վրաստանը ն ո՛չ էլ Հայաստանը, ն Բաքուն նույնպես անդրկովկասյան հանրապետությունների շահերի հանգույց է221: 1920 թ. վաղ գարնանը արդեն պարզ դարձավ, որ որնէ երկիր Հայաստանի մանդատը չի վերցնելու: Նախընթաց պատերազմը մեծ վնասներ էր հասցրել Անտանտի երկրների ու նրանց դաշնակիցների տնտեսություններին, ինչը սոցիալական լուրջ լարվածություն էր առաջացրել: Աշխատավորական զանգվածների ցույցերը, միտինգները ն μողոքի այլ ակցիաները ստիպում էին կառավարություններին էապես կրճատել ռազմական ծախսերը, զորացրել մեծաթիվ μանակները ն նվազագույնի հասցնել արտերկրում գտնվող զինվորականների թվակազմը: Իսկ ստանձնել որնէ երկրի մանդատ, առաջին հերթին ենթադրում էր պատկառելի զորակազմ տեղակայել տվյալ տարածքում: Հետնաμար աշխարհի ուժեղները, որոնք հետպատերազմյան նոր աշխարհակարգի ճարտարապետներն էին ն պետությունների միջն սահմաններ որոշողները, մոռացության մատնեցին հայ ժողովրդի կրած ծանր տառապանքներն ու անհաշիվ կորուստները, որոնք, թերնս, կարող էին փոքր-ինչ ամոքվել միացյալ Հայաստանի վերականգնումով: Մոռացության տրվեց նան հայ զինվորների ու կամավորականների համեստ, μայց կարնոր ներդրումը հաղթանակի գործում, ն վերջապես մոռացվեցին ամպագորգոռ ելույթներն ու խոստումները` հայերին արժանի հատուցում տալու մասին: Ուստի Անտանտի երկրների Գերագույն խորհուրդը որոշում է ձեռքերը լվանալ Հայկական հարցից ն Հայաստանի մանդատը հանձնել նորաստեղծ Ազգերի լիգային: Այդ մասին հայ պատվիրակները (Ա.

Տե՛ս նույն տեղում, 9 մարտ, 1920, թիվ 50:

Ահարոնյան, Պողոս Նուμար փաշա, գեներալ Կորգանյան ն Զավեն պատրիարք) տեղեկացան 1920 թ. մարտի 16-ին Լոնդոնում Հայաստանի սահմանները որոշող հանձնաժողովի հետ երրորդ հանդիպման ժամանակ222: Հայաստանի մանդատը Ազգերի լիգային հանձնելու ծրագիրը, μնականաμար, խիստ մտահոգեց հայ պատվիրակներին, քանի որ դրանով ավելի էր մշուշոտվում Հայաստանի, նրա սահմանների, այդ թվում` նան դեպի ծով ելք ունենալու հեռանկարը: Հետնաμար վերոնշյալ հանդիպման հաջորդ օրը` 1920 թ. մարտի 17-ին, Ա. Ահարոնյանը ն Հովհաննես Խան Մասեհյանը (Լոնդոնում Պարսկաստանի դիվանագիտական ներկայացուցիչը) շտապում են տեսակցել Լոնդոնում ամերիկյան դեսպանի հետ` ճշտելու, թե որքանով կարող են հույս դնել Ամերիկայի վրա: Ի զարմանս մեր պատվիրակների` դեսպանը հայտարարեց. «Այսօր այլնս անօգուտ է հուսալ ամերիկյան մանդատի վրա, մեր երկրի ներքին շփոթն առայժմ այդ անհնարին է դարձնում…»223: Ամերիկացու կողմից մերժվելուց հետո` մարտի 22-ին, Ա. Ահարոնյանը տեսակցում է Ազգերի լիգայի երկրորդ քարտուղար Նիկոլսոնի հետ: Վերջինս հայտնում է, որ Ազգերի լիգան, ստանալով Գերագույն խորհրդի առաջարկը Հայաստանի մանդատի մասին, խիստ մտահոգվել է: Նախ մտածել է մերժել: Ապա որոշել են որոշակի պայմանների դեպքում ընդունել. այն է` Անտանտի երկրների Գերագույն խորհուրդը Հայաստանին տրամադրում է անհրաժեշտ ռազմական, ֆինանսական ու կադրային աջակցություն ն ապահովում է դեպի ծով ելքը Բաթումից224: Ինչպես տեսնում ենք, Հայաստանին Բաթումից ծովային ելք տրամադրելը շարունակում էր մնալ գլխավոր առաջնահերթություններից մեկը նան Ազգերի լիգայի համար: Ինչ խոսք, Ազգերի լիգան նս չարդարացրեց հայերի հույսերը: Նա ոչ միայն չընդունեց Հայաստանի մանդատը, այլ մերժեց նան 1920 թ. մայիսին Հայաստանի Հանրապետությունն Ազգերի լիգայի մեջ ընդունելու մասին Հայաստանի կառավարության դիմումը: Մի

Տե՛ս Ահարոնյան Ա., նշվ. աշխ., էջ 69: Նույն տեղում, էջ 71: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 72:

քանի ամիս այդ դիմումը քննարկելուց հետո Ազգերի լիգան եկավ այն եզրակացության, որ ցանկալի չէ Հայաստանն ընդունել, քանի որ 1920 թ. օգոստոսի 10-ին կնքված Սնրի հաշտության պայմանագիրը, որով Հայաստանը հռչակվում էր անկախ պետություն, դեռ վավերացված չէր: Բացի այդ` Վ. Վիլսոնի գծած Հայաստանի սահմանները այնքան ձգված էին, որ Ազգերի լիգայի անդամ պետությունները ներկա պայմաններում դժվարությամμ կարող էին ստանձնել դրանք երաշխավորելու կամ պաշտպանելու պատասխանատվությունը225: Այդ որոշումն ընդունվեց Լոնդոնի երկրոդ խորհրդաժողովի ընթացքում (1920 թ. նոյեմμերի 26-ից դեկտեմμերի 4-ը)` դեկտեմμերի 3-ին226: Ազգերի լիգայի այս «հետնողական» քաղաքականությունը շարունակվեց նան հետագայում` 1920 թ. թուրք-հայկական պատերազմի ժամանակ` ՀՀ կառավարության օգնություն խնդրելու դիմումը, իսկ ավելի ուշ` Հայկական ազգային օջախի ստեղծման հարցը քննարկելիս: Քեմալական Թուրքիայից հայ ժողովրդին փրկելու ն Հայաստանում կայունություն ապահովվելու մի μանաձն ընդունեց Ազգերի լիգան միայն 1920 թ. դեկտեմμերի 16-ին227, սակայն սա արվեց այն ժամանակ, երμ արդեն Հայաստանի Հանրապետությունն այլնս գոյություն չուներ: Իսկ Հայկական ազգային օջախի ստեղծման հարցը քեմալականների ճնշման ն Ազգերի լիգայի կրավորական կեցվածքի ներքո վերածվեց ընդամենը գաղթականական խնդրի ն թաղվեց Լոզանի խորհրդաժողովում: Այս ամենի հետ Լոզանի խորհրդաժողովում գերեզմանվեց նան Հայաստանի համար առաջնային կարնորություն ունեցող ծովային ելքի հարցը:

Տե՛ս Ջ. Կիրակոսյանի խմμագրությամμ, նշվ. աշխ., էջ 691: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 687: Տե՛ս Հայկական հարց հանրագիտարան, Երնան, 1996, էջ 18:

2.3. Բաթումի խնդիրը Սան Ռեմոյի խորհրդաժողովում (1920 թ. ապրիլ) Բաթումի խնդրի շուրջ լուրջ քնարկումներ ն μանավեճեր տեղի ունեցան 1920 թ. ապրիլի 18-26-ը կայացած Սան Ռեմոյի խորհրդաժողովի ընթացքում: Մինչ այս խորհրդաժողովը, Անգլիայի արտաքին գործերի նախարար լորդ Քերզոնի քարտուղար Ռ. Վանսիտտարտի հրավերով, կովկասյան երեք հանրապետությունների պատվիրակությունների միջն սահմանային խնդիրների կարգավորման հարցով ապրիլի 13-17-ը Փարիզում տեղի ունեցան մի քանի խորհրդակցություններ: Ապրիլի 12-ին Վանսիտտարտը լորդ Քերզոնի հրահանգով խորհուրդ տվեց երեք հանրապետություններին շտապ համաձայնության գալ228: Անգլիացիները, մտահոգվելով օրեցօր ահագնացող μոլշնիկյան վտանգից, ձգտում էին ժամ առաջ լուծել անդրկովկասյան հանրապետությունների վեճերը, միավորել նրանց մեկ դաշնության մեջ ն ուղղել Խորհրդային Ռուսաստանի դեմ: Քանի որ այդ դաշնությանը հիմնականում դեմ էր արտահայտվում Հայաստանը, Անգլիան փորձում էր համոզել հայերին` շահարկելով նան Բաթումի խնդիրը: Որպես ասվածի ապացույց` μերենք վերոնշյալ խորհրդակցություններից մի քանի օր առաջ` ապրիլի 8ին, Լոնդոնում Ա. Ահարոնյանի ն Վանսիտտարտի միջն տեղի ունեցած զրույցից մի հատված, որտեղ վերջինս մասնավորապես ասում է. «Սա միակ միջոցն է (նկատի ունի Անդրկովկասյան դաշնությունը – Շ. Թ.) պահպանելու այդ երեք պետությունները: Հակառակ դեպքում, վստահեցնում եմ Ձեզ, որ մեր μոլոր աշխատանքները ջուրը կընկնեն` Հայաստան կազմելու համար: Բոլշնիկները շատ մոտ են Բաթումին ցամաքով, երμ Բաթում առին, դուք` երեք ժողովուրդներդ էլ նրանց ոտքի տակ եք»229: Ասվածի մեջ, իհարկե, որոշ ճշմարտություն կար: Բոլշնիկների կողմից Բաթումի գրավումը կարող էր վտանգել անդրկովկասյան հանրապետությունների անկախությունները: Բայց Հայաստանի հա228

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 576, թ. 78-79, նան` Ահարոնյան Ա., նշվ. աշխ., էջ 89: Ահարոնյան Ա., նշվ. աշխ., էջ 85:

մար այդ պահին կարնորը թուրքահայկական հողերի ն ծովային ելքի հարցերն էին: Հայաստանի հետ կապված անգլո-ֆրանսիական հակասությունները նկատելի էին ոչ միայն դեպի ծով ելքի հարցում, այլ նան Անդրկովկասում Հայաստանի սահմանների ն անդրկովկասյան երեք հանրապետությունների հակառուսական դաշինքի հարցում: Եթե Անգլիան ձգտում էր ձնավորել հանրապետությունների հակառուսական (հակաμոլշնիկյան) դաշինք, ապա, ըստ Բաքվում Անգլիայի իրազեկիչ գնդապետ Ք. Ստոքսի 1920 թ. մարտի 21-ին Անգլիայի արտաքին գործերի նախարարությանը ներկայացրած հուշագրի, «Ադրμեջանը ն Վրաստանը պաշտոնապես դաշինք են կնքել ն համաձայնել կազմավորել կոնֆեդերացիա: Հայաստանը, շնորհիվ մասնավորապես Ֆրանսիայի խարդավանքների, դեռնս երկմտում է միանալ կոնֆեդերացիային ն շարունակում է իր թշնամանքը Ադրμեջանի հետ»230: Ինչպես գրում է Ա. Խատիսյանը, ֆրանսիական զինվորական գործիչները` գնդապետ Շարդինին ն կապիտան Պուատեպարը, ն քաղաքական գործակալները համոզում էին հայերին սերտ կապեր պահպանել Ռուսաստանի հետ: Այստեղ արտահայտվում էր Ֆրանսիայի ձգտումը` Գերմանիայի դեմ իμրն դաշնակից տեսնել հզոր Ռուսաստան: Անկախ Կովկասի գաղափարը նրանց չէր ոգնորում: Կովկասի անջատման մեջ նրանք տեսնում էին Ռուսաստանի թուլացումը231: Իսկ Հայաստանի ն Ադրμեջանի տարածքային վեճերի հարցում, ինչպես հայտնի է, Անգլիան սատարում էր Ադրμեջանին. նույն Ստոքսը նշում էր, որ Ֆրանսիան պաշտպանում է Հայաստանի պահանջատիրությունը Զանգեզուրի նկատմամμ, քանի որ ձգտում էր տեր դառնալ պղնձի հանքերին ու Ջուլֆայի երկաթգծին232: Իսկ ինչ վերաμերում էր Բաթումին, ապա խիստ հակասական էր, թե որ դեպքում հայերի համար ավելի շահեկան կլիներ` ռուսների գրավմա՞ն, թե՞ անգլիական տիրապետության:

Գալոյան Գ., Հայաստանը ն մեծ տերությունները…, էջ 136: Տե՛ս Խատիսեան Ա., նշվ. աշխ., էջ 187: Տե՛ս Գալոյան Գ., նշվ. աշխ., էջ 136:

Վերադառնալով Վանսիտտարտի կողմից նախաձեռնած հայվրաց-թաթարական խորհրդակցություններին, նշենք, որ ապրիլի 13ին տեղի ունեցավ առաջին նիստը: Օրակարգային հիմնական թեման սահմանավեճերի լուծում էր233: Վրացիներն ու թաթարները դեմ էին սահմանային խնդիրներն ամμողջապես Փարիզի վեհաժողովի շրջանակներում լուծելուն, քանի որ նրանք հույս ունեին, որ եթե արնմտահայկական հողերի հաշվին մեծ Հայաստան ստեղծվի, ապա իրենք կարող են Անդրկովկասում առկա սահմանավեճերը լուծել իրենց օգտին: Բայց Բաթումի հարցը հրատապ էր, ն վրացիները ձգտում էին օր առաջ լուծել այդ խնդիրը` հօգուտ իրենց: Այդ իսկ պատճառով վրաց պատվիրակության ղեկավար Չխեիձեն առաջ քաշեց այս հարցը, որի լուծման համար շահագրգռված էին նան անգլիացիները: Նրանք հրաժարվել էին Բաթումը ն շրջանը առանձին չեզոք պետություն հայտարարելու նախկին ծրագրից ն արդեն հարցի լուծումը տեսնում էին տարածաշրջանը վրացական գերիշխանությանը հանձնելու մեջ: Վանսիտտարտը, սակայն, առաջ էր քաշում երկու պայման. 1) պետք է ապահովվի Հայաստանի ն Ադրμեջանի ելքը Բաթումից Սն ծով, 2) Բաթումը պետք է դառնա Քօrtօ-1raուօ` ազատ նավահանգիստ234: Վրացիներն առաջարկում են, որ Հայաստանն ու Ադրμեջանը համաձայնվեն ընդունել Վրաստանի գերիշխանությունը Բաթումի ն շրջանի վրա, իսկ իրենք երաշխավորում են երկու հանրապետություններին տնտեսական ելք Սն ծով` Բաթումի վրայով: Թաթարներն անմիջապես համաձայնվում են, քանի որ զուտ աշխարհագրական դիրքի տեսանկյունից նրանք որնէ իրական երաշխիք պահանջելու հնարավորություն չունեին: Միաժամանակ ադրμեջանցիների համար շատ ավելի ցանկալի էր Բաթումի միացումը Վրաստանին. վիրա-թաթարական μլոկի ներդաշնակ համագործակցությունն ակնհայտ էր նան այս պարագայում: Սակայն ադրμեջանցիների համար նս Բաթումի նշանակությունը անգնահատելի էր: Հետնաμար վերջինիս կարգավիճակի հարցում Ադրμեջանի աջակցությունը Վրաստա233

Տե՛ս Ահարոնյան Ա., նշվ. աշխ., էջ 89: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 91:

նին, ըստ էության, պայմանավորված էր իր համար դեպի ծով ապահով ելք ակնկալելով, քանի որ, ինչպես նշում էր Ադրμեջանի արտգործնախարար Ֆաթալի Խան-Խոյսկին «Ադրμեջան» թերթին տված հարցազրույցում. «…Բաթումը այն ճանապարհի վերջին կետն է, որը μացում է մեզ համար մուտք դեպի Եվրոպա, ն ավելին, այն նավթամուղի վերջին կետն է: Առանց ազատ ապրանքափոխության, անհնար է μնականոն տնտեսական կյանքը: Փակել այդ ելքը մեզ համար նշանակում է դատապարտվել դանդաղ մահվան…»235: Հայկական պատվիրակությունը, չընդդիմանալով տարածաշրջանի վրա վրացական գերիշխանությանը, կարծում է, որ դեպի ծով ելքի անհրաժեշտ երաշխիքներն անորոշ են ն կարող են պատճառ դառնալ շատ թյուրիմացությունների, ուստի նախ պետք է որոշել երաշխիքների μնույթը: Չխեիձեն պատասխանում է, թե իրենք ազնիվ խոսք են տալիս: Այս պատասխանից ակնհայտ երնում է, որ վրացական կողմը մտադրություն չունի իրական երաշխիքներ տալու: Ազնիվ խոսքը, ինչպես տիպիկ նկատում է Ա. Ահարոնյանը, «պետական քաղաքական խնդիրների կարգադրության ժամանակ առանձին արժեք չունի: Գարանտիան պիտի լինի որոշ, հստակ ն հաստատուն»236: Չխեիձեն ստիպված հայկական պատվիրակությանն առաջարկում է գրավոր ներկայացնել երաշխիքների վերաμերյալ իրենց պատկերացումները: Մեկ օր հետո` ապրիլի 14-ին, տեղի ունեցավ հայկական զույգ պատվիրակությունների համատեղ խորհրդակցությունը, որին մասնակցում էին Ա. Ահարոնյանը, Պողոս Նուμար փաշան, Նորատունկյանը, գեներալ Կորգանյանը, Փիլարյանը, Վարանդյանը ն Սիմոն Հակոμյանը: Հայ պատվիրակները, քննարկելով խնդիրը, գալիս են այն եզրակացության, որ պահանջելու են ճորոխ գետի ձախ ափը որպես սեփականություն, մանավանդ, որ Վանսիտտարտը առանձին հայտնել էր, որ հայերն այն պահանջելու իրավունք ունեն, ն Գերագույն խորհուրդը կտա այն237: ճորոխի ձախափնյա տարածքը

ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 542, թ. 14: Ահարոնյան Ա., նշվ. աշխ., էջ 91: Տե՛ս նույն տեղում:

անհրաժեշտ էր Հայաստանին` Կարս-Բաթում երկաթգիծ կառուցելու համար: Այստեղ փորձենք վերլուծել անգլիացիների քաղաքականությունը: Մի կողմից նրանք համաձայն են, որ Բաթումի ու շրջանի վրա տարածվի վրացական գերիշխանությունը, մյուս կողմից դեմ չեն տարածքի մի մասի անցումը Հայաստանին, որով հետնաμար միմյանց դեմ էին հանում հայերին ն վրացիներին: Ի՞նչ էր սա. անգլիական ավանդական «μաժանիր, որ տիրե՞ս». հազիվ թե: Սա առանց այն էլ խարխուլ տարածաշրջանում կխորացներ անկայունությունը, ինչը անցանկալի էր Անգլիայի համար, քանի որ վերջինս, ինչպես արդեն նշել ենք, ձգտում էր շուտափույթ հաշտեցնել Անդրկովկասի հանրապետություններին ն նրանց միավորել Խորհրդային Ռուսաստանի դեմ: Մնում է ենթադրել, որ անգլիացիներն անկեղծորեն ուզում էին մի կողմից Հայաստանի համար ապահովել երաշխավորված ելք դեպի ծով, մյուս կողմից գոհացնել վրացիներին` նրանց հանձնելով ռազմավարական μացառիկ նշանակություն ունեցող Բաթումը: Այլ μան, որ վրացիները, ինչպես հետագայում կտեսնենք, խիստ անհանդուրժող գտնվեցին ու մերժեցին հայերի ոչ միայն այս, այլ նան` շատ չափավոր այլ առաջարկներ նս: Իհարկե, միամտություն կլինի կարծել, թե Անգլիան միայն անկեղծ ցանկություններով էր առաջնորդվում` օժանդակելով Բաթումով Հայաստանի, ինչպես նան Ադրμեջանի դեպի ծով ելքի հարցին: Անգլիան շահագրգռված էր այդ հարցում, քանի որ դա կնպաստեր Բրիտանական թագավորության տնտեսական կապերի զարգացմանը ամμողջ Անդրկովկասում: Երμ կառուցվեր Կարս-Բաթում հայկական երկաթգիծը, անգլիացիները ձեռք կμերեին կարճ երկաթուղային ճանապարհ դեպի իրանական շուկա` Բաթում-Կարս-Ալեքսանդրապոլ-Ջուլֆա գծով, իսկ այնտեղից էլ` դեպի իրենց հնդկական գաղութները: Անգլիան միաժամանակ կապահովեր Բաքվի նավթի անվտանգ տեղափոխումը Բաթումի վրայով դեպի Եվրոպա: Այս նույն շահախնդրություններն ուներ նան Ֆրանսիան: Այդ էր պատճառը, որ երμ հայ խոշոր կապիտալիստների մի խումμ ներկայացրել էր Բաթում-Կարս-Սարդարապատ երկաթգծի կառուցման նախագիծ,

այդ ձեռնարկմանը մասնակցելու ցանկություն էին հայտնել անգլիական, ֆրանսիական ն իտալական կապիտալիստները: Նախագծված ուղին ընդգրկելու էր Օլթու քարածխային շրջանը, Կողμի ու Կաղզվանի հանքերը ն 250 վերստով կրճատելու էր Սն ծովից մինչն Թավրիզ ճանապարհը238: Անգլիացիներն ավելի վաղ էին ձգտում իրենց վերահսկողությունը հաստատել Վրաստանի ն ողջ Անդրկովկասի երկաթուղային ցանցի վրա: Դեռնս 1919 թ. փետրվարի 6-ին անգլիական երկաթուղային առաքելության պետ զորավար Բրոուդը պահանջում է Վրաստանի վարչապետ Նոյ Ժորդանիայից վրացական երկաթուղիները դնել անգլիական վերահսկողության ներքո ն Վրաստանի, Հայաստանի ու Ադրμեջանի ներկայացուցիչներից ընդհանուր երկաթուղային հանձնախումμ ստեղծել` նշելով, որ Հայաստանի ն Ադրμեջանի կառավարությունների համաձայնությունն արդեն ունի239: Հայկական պատվիրակությունը, պահանջելով ճորոխի ձախ ափը, աչք չէր տնկել ուրիշի հողերի վրա, թեն այդ տարածքը, ըստ հայկական պատմագրության պաշտոնական տեսակետի, պատմական Տայք ն Գուգարք նահանգների արնմտյան հատվածն է240, ն հետո, դա, ինչպես ասում են, վերջին հույսի պահանջն էր, եթե հաշվի առնենք այդ ժամանակաշրջանում մենշնիկյան Վրաստանի, մեղմ ասած, ոչ հայանպաստ տրանզիտային քաղաքականությունը: Իրականում հայկական շրջանակներում հստակ գիտակցում էին Բաթումի դերն ու նշանակությունը Վրաստանի համար ն երμեք էլ չէին վիճարկում վերջինիս հավակնությունները Բաթումի նկատմամμ: Իսկ վերջինիս նկատմամμ թուրքական սպառնալիքը հավասարապես սպառնալիք էր նան Հայաստանի համար: Այս կապակցությամμ «Յառաջը» գրում է. «...Իսկապէս Բաթումի նշանակութիւնը Վրաստանի, իμրն անկախ պետութեան համար հսկայական է: Չորս կողմից շրջապատւած մահմեդական տարրով` Վրաստանի կառա238

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 275, ց. 5, գ. 214, թ. 210, նան` «Յառաջ», 1 յուլիս, 1920, թիվ 137: Տե՛ս Մանսուրեան Ս., նշվ. աշխ., էջ 146: Տե՛ս ՀՀ ԿԳ նախարարության կողմից հաստատված «Աշխարհը ն Հայաստանը: Աշխարհագրական ատլաս», Լ. Վալեսյանի խմμագրությամμ, Երնան, 2003, էջ 89:

վարութիւնը ն կուսակցութիւնները օր օրի վրա զգում են, թէ ինչպէս մահմեդական վտանգը` կազմակերպւած Անատոլիայում ու Ադրμէջանում, օղակում է նրանց ն սպառնում երկրի եթէ ոչ ֆիզիքական, գոնէ պետական ուրույն գոյութեանը... Մահմեդական տարրը, գրաւելով Բաթում քաղաքն ու շրջանը...ազատ Վրաստանը կվերածի վասալ երկրի կախւած տաճիկ փաշաների ն Ադրμէջանի μէկերի քմահաճույքից...»241: Այս խնդիրն այսօր էլ արդիական ու հրատապ է Վրաստանի համար: Ի դեպ մահմեդական վտանգը շատ առարկայական էր: Թիֆլիսում հրատարակվող «Բորμա» թերթը գրում է. «Բաթումի շրջանի հարաւային սահմանում արդէն պատրաստի կանգնած է μաւականաչափ թիւրքական զորք հեծելագնդով, գնդացիրով ն հրետանիով, որոնք միայն կարգադրութեան են սպասում շարժման (քեմալական – Շ. Թ.) ղեկավարներից, որպէսզի յարմար րոպէին անցնեն սահմանն ու մտնեն շրջանը…»242: Բանը հասել էր նրան, որ թուրք-աջարական հրոսակախմμերը նույնիսկ հարձակվում էին Բաթումի շրջանի անգլիական սահմանապահների վրա` նրանց պատճառելով զգալի կորուստներ243: Իսկ արդեն նոյեմμերի սկզμներին Անգորայի Ազգային ժողովի մի խումμ պատգամավորներ պահանջում էին իրական միջոցներ ձեռնարկել` Բաթումի շրջանը նվաճելու համար: Այդ նպատակով Տրապիզոնի շրջանում ստեղծվել էր մի զորամիավորում` «Բաթումի μատալիոն» անունով244: Հայ պատվիրակները որոշեցին պահանջել նան հատուկ կառամատույց Բաթումում` շրջակա μավականաչափ հողատարածքով, որտեղ հնարավոր կլիներ կառուցել անհրաժեշտ պահեստներն ու այլ շինությունները: Իսկ «ճորոխի գետաμերանից մինչն Բաթում 7-8 վերստ տարածություն հողաμաժնի վրա, որ վրացական է լինելու, մենք պետք է իրավունք ունենանք մեր երկաթուղիին գիծը անցկացնելու, որ գալու է Արդահանի ն Կարսի շրջանից»245, – հիշում է Ա. Ահարոնյանը: Հաջորդ օրը` ապրիլի 15-ին, այս որոշումը ներկայաց241

«Յառաջ»,12 մարտ, 1920, թիվ 53: Նույն տեղում, 16 մարտ, 1920, թիվ 55: Տե՛ս նույն տեղում, 4 ապրիլ, 1920, թիվ 71: Տե՛ս նույն տեղում, 6 նոյեմμեր, 1920, թիվ 243: Ահարոնյան Ա., նշվ. աշխ., էջ 92:

վում է ժողովում: Վրացիները μացեիμաց մերժում են: Ինչպես գրում է Զ. Ավալովը. «…Հայերը հայտարարեցին, որ ճանաչելով Վրաստանի վեհապետական իրավունքը Բաթումի ն նրա մարզի վրա` վերապահություն են անում այն իմաստով, որ Հայաստանի ն Վրաստանի միջն սահմանը պետք է լինի ճորոխ գետը: Մեր կողմից հայտարարվեց ճորոխի ձախ ափը Հայաստանին զիջելու խոսակցությունների անթույլատրելիության մասին»246: Բաթումի մասին համաձայնություն չի կայանում: Փարիզյան այս μանակցություններում թերնս միակ ձեռքμերումն այն եղավ, որ Անդրկովկասի հանրապետությունների պատվիրակությունները համաձայնվեցին վիճելի հարցերը միմյանց միջն լուծել միջնորդ դատարանի միջոցով, ինչպես նան ճշտեցին արμիտրաժի կիրառման մեխանիզմները: Ապրիլի 17-ին երեք պատվիրակությունները ներկայանում են Վանսիտտարտին ն հայտնում կատարվածի մասին: «Նա շատ վշտացավ, նորից պնդեց, թե պետք է համերաշխել ն առաջարկեց այս ձախողանքը չնկատել վիժումն ն վերսկսել Սան Ռեմոյում… ուր ապրիլի 19-ին սկսվելու են Խաղաղության Համաժողովի նիստերը», - գրում է Ահարոնյանը247: Ըստ Ավալովի` ինքը ձգտել է համոզել վրացական պատվիրակությանը ճորոխի ձախ ափի նկատմամμ հայերի վերապահումն ընդունել, որպեսզի համաձայնագիրը ստորագրվի ն հնարավոր լինի այն ներկայացնել Գերագույն խորհրդին, քանի որ այդ վերապահումը չի նշանակում վրացիների կողմից Հայաստանի իրավունքների ճանաչումը Բաթումի տարածքի մի մասի վրա: Հարցը գործնական նշանակություն ձեռք կμերի միայն Սն ծովի ափերին հայ-վրացական սահմանը ճշտելու ժամանակ, որն էլ կլուծվի արμիտրաժի միջոցով: Սակայն վրաց պատվիրակության մյուս անդամները գտնում էին, որ հայկական վերապահման ընդունումը կարող է տպավորություն ստեղծել, թե իրենք չեն ընդդիմանում ճորոխի ձախ ափը Հայաստանին զիջելուն248:

Авалов З., указ. раб., стр. 270. Ահարոնյան Ա., նշվ. աշխ., էջ 92: См. Авалов З., указ. раб., стр. 270.

1920 թ. ապրիլի 18-26-ը իտալական Սան Ռեմո քաղաքում տեղի ունեցած խորհրդաժողովում ուրվագծվեց Անտանտի երկրների ն Թուրքիայի միջն կնքվելիք հաշտության պայմանագրի նախագիծը: Բնականաμար, այստեղ քննարկվող հիմնական թեմաներից մեկը հայ-թուրքական սահմանի հարցն էր: Խորհրդաժողովի հենց սկզμից տարակարծություններ էին առաջացել էրզրումի խնդրում: Անգլիայի ն Իտալիայի վարչապետեր Լլոյդ Ջորջը ն Նիտտին դեմ էին էրզրումը Հայաստանին տալուն` պատճառաμանելով, թե հայերը ինքնուրույն չեն կարող Մուսաֆա Քեմալին դուրս մղել այնտեղից, որտեղ վերջինս կուտակել էր 14 000 զինվոր, իսկ իրենք պատրաստ չեն օգնական զորք տրամադրել Հայաստանին249: Ապրիլի 21-ին Վանսիտտարտը հայ պատվիրակներին առանձին տեղեկացնում է, որ Թուրքիայի կողմից Հայաստանի սահմանները սեղմելու տրամադրություն կա (խոսքը էրզրումի մասին է) ն լավ կլինի զիջումներով համաձայնության գալ վրացիների ու թաթարների հետ250: Մասնավորապես խորհուրդ տվեց ճորոխի ձախ ափի սեփականության պայման չդնել, այլ պահանջել վրացական հողով մինչն Բաթում երկաթուղային գիծ անցկացնելու իրավունք, որը պետք է լինի Հայաստանի անձեռնմխելի սեփականությունը, իսկ Բաթումը լինելու է ազատ ն առանց մաքսի նավահանգիստ: Սրա հետնանքը եղավ հայերի վարքագծի փոփոխությունը պահանջատիրության հարցում, որից ելնելով էլ` վրաց պատվիրակության ղեկավար Չխեիձեն ավելի հեռուն գնաց` առաջարկելով ընդհանրապես չկառուցել նոր երկաթուղի ն μավարարվել առկա Կարս-Թիֆլիս-Բաթում երկաթուղով251: Սա, իհարկե չէր կարող ընդունվել ոչ միայն հայերի, այլ նան Գերագույն խորհրդի կողմից, որովհետն նախ Հայաստանի դեպի ծով ելքը Գերագույն խորհրդի պահանջն էր, ն հետո վրաց պատվիրակությունը դեռնս Լոնդոնում սկզμունքո-

Տե՛ս Ահարոնյան Ա., նշվ. աշխ., էջ 97-98: Տե՛ս Թորոսյան Շ., Դեպի ծով ելքի հարցը ն հայ-վրացական տարակարծությունները Սան Ռեմոյի խորհրդաժողովում, «21-րդ դար», Երնան, 2013, թիվ 4, էջ 143: См. Авалов З., указ. раб., стр. 271.

րեն համաձայնվել էր Կարս-Բաթում երկաթգծի կառուցման նախագծին: Այսքանից հետո էլ, սակայն, վրացական պատվիրակությունը կրկին անհանդուրժողականություն ցուցաμերեց: Ստիպված չընդդիմանալով հայկական երկաթգծի կառուցմանը` վրացիները հայտարարեցին, որ իրենք պետք է որոշ վերահսկողության իրավունք ունենան երկաթուղու կառուցման ն շահագործման գործում: Սա նշանակում էր Հայաստանի միջոցներով կառուցված երկաթուղին դարձնել վրացական գիծ` առանց իրական երաշխիքների: Ինչ խոսք, վրաց պատվիրակության այս մոտեցումը թելադրվում էր Թիֆլիսից: Այս դեպքերից մեկ ամիս էլ չանցած` մայիսի 20-ին Հայաստանի կառավարության լիազոր ներկայացուցիչ Ա. Խատիսյանի ն Վրաստանի վարչապետ Ն. Ժորդանիայի, զինվորական նախարար Լորդկիպանիձեի ու հաղորդակցության նախարարի տեղակալ Մաճավարիանիի միջն Թիֆլիսում տեղի ունեցած զրույցի ընթացքում վրաց կառավարության ներկայացուցիչները կտրուկ մերժում են երկաթուղու վերահսկողությունը հայերի կողմից: Լորդկիպանիձեն հայտարարում է, որ դա անհնարին է, քանի որ աջարները ոչ մի դեպքում թույլ չեն տա հայկական զորքի ներկայությունը իրենց տարածքում, հետնաμար, երկաթուղու վարչությունը պետք է լինի վրացական, ն այն պետք է պահպանվի վրացիների կողմից252: Չունենալով մերժման ավելի լուրջ ն տրամաμանական պատճառներ` վրացական կողմը առաջ քաշեց աջարների փաստարկը, որը, իհարկե, շատ խոցելի էր: Վրաց կառավարությունը, այնուամենայնիվ, փորձեց գնալ փոխզիջման` Խատիսյանին առաջարկելով Բաթումի ն մարզի վրա վրացական գերիշխանությունը ճանաչելու դիմաց դեպի Բաթում երկաթուղի կառուցելու համար Հայաստանին հատկացնել հողամաս, μայց ոչ թե սեփականության իրավունքով, այլ 99 տարվա կապալով253: Երկաթուղու կառուցման համար վարձակալական հիմունքներով հողամաս տրամադրելու համաձայնությունն արդեն իսկ հնարավորություն էր տալիս մոտենալու հարցի

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 516, թ. 71-72: Տե՛ս նույն տեղում, գ. 569, թ. 148:

լուծմանը: Սակայն, ցավոք, Հայաստանի կառավարությունը, քննարկելով այս առաջարկը, մերժեց այն, իսկ վրացիներն էլ հետագայում հրաժարվեցին իրենց այս առաջարկից: Ըստ էության, վրացական պատվիրակությունը համաձայնել էր միայն դեպի Բաթում հայկական երկաթուղու կառուցման առաջարկին, մինչն որ այդ հարցն էլ վերածվեց աμսուրդի, երμ Չխեիձեն հայտարարեց, թե այդ խնդրում պետք է համաձայնության գան իրենց կառավարությունները, որովհետն պատվիրակությունը իրավասու չէ այդպիսի զիջում անել254: Փաստորեն, նույնիսկ երկաթուղու անցկացումը նրանք համարում էին մեծ զիջում. դա նրանց դիվանագիտական մոտեցումն էր դեմ լինել ամեն ինչին, որ հայերը հնարավորինս նվազագույն ձեռքμերում ունենան: Իսկ ինչ վերաμերում է պատվիրակության իրավասություն չունենալուն, ապա այստեղ էլ ամեն ինչ հասկանալի է. ինչը որ պատվիրակությունը կարող էր մերժել, մերժում էր, իսկ այն հարցերը որոնց դեմ ընդհանրապես փաստարկներ չէր կարողանում μերել, գցում էր կառավարության վրա: Իսկ Վրաստանի կառավարությունն էլ խուսափում էր Հայաստանի կառավարության հետ μացեիμաց քննարկել Բաթումի հարցը, թեպետ Փարիզի վեհաժողովի շրջանակներում փետրվար-ապրիլ ամիսների ընթացքում μուռն քննարկվել էր այս խնդիրը, Հայաստանի կառավարությունն էլ, ինչպես արդեն նշել ենք, դեռնս մարտի 16-ին Բաթումի վերաμերյալ իր որոշման մասին տեղեկացրել էր Վրաստանի կառավարությանը: Վերջինիս ներկայացուցիչները միայն մայիսին են անդրադառնում այս խնդրին, երμ ՀՀ-ի լիազոր ներկայացուցիչ Ա. Խատիսյանը Հայաստանի կառավարության հանձնարարությամμ մայիսի 19-25-ը այցելեց Թիֆլիս` դաշնակից տերությունների գերագույն կոմիսարներին ն Վրաստանի կառավարությանը μացատրելու, որ μոլշնիկյան ապստամμությունը Հայաստանում վերջնականապես ճնշված է, ն որ կառավարության փոփոխությունը չի ազդելու արտաքին քաղաքական կողմնորոշման վրա255:

Տե՛ս նույն տեղում: Տե՛ս Խատիսեան Ա., նշվ. աշխ., էջ 219:

Ըստ արխիվային փաստաթղթերի` առաջին հանդիպումը Խատիսյանն ունենում է մայիսի 19-ին վրաց արտգործնախարար Ե. Գեգեչկորու հետ, իսկ երկրորդ հանդիպումը` մայիսի 20-ին վարչապետ Նոյ Ժորդանիայի հետ, թեպետ ինքը նշում է, որ Թիֆլիս է հասել մայիսի 20-ին256: Գեգեչկորու հետ զրույցի ժամանակ վերջինս խոսք է μացում Բաթումի մասին` ասելով, թե հայկական կառավարությունը, պարզվում է, ինչ որ հավակնություններ ունի նավահանգստի ն մարզի մի մասի նկատմամμ` դրանով ոտնահարելով Վրաստանի ինքնիշխան իրավունքն այդ մարզի վրա: Խատիսյանը հակադարձում է, թե Հայաստանի կառավարության Բաթումով Սն ծով ելքի ցանկությունը պետք է որ նորություն չլինի Վրաստանի համար, հատկապես, որ այդ մասին վաղուց հայտարարվել է Հայաստանում Վրաստանի դիվանագիտական ներկայացուցիչ Մախարաձեին (ի դեպ վերջինս ներկա էր այդ զրույցին), նա ամμողջապես համաձայն է եղել հայկական տեսակետին: Այնուհետն Խատիսյանը μացատրում է, որ Հայաստանը ոչ մի հավակնություն չունի Բաթումի մարզի վրա, որ խոսքը վերաμերում է ընդամենը Կարս-Բաթում երկաթգծին տիրապետելուն: Գեգեչկորին հայտարարում է, որ ոչ մի հարց այնքան ցավոտ չէ վրաց ժողովրդի համար, որքան Բաթումի հարցը, ն իրենք ոչ մի պարագայում որնէ զիջման չեն կարող գնալ257: Եվս մեկ անգամ վերահաստատվում է այն տեսակետը, որ Եվրոպայում վրաց պատվիրակության անզիջում կեցվածքը պայմանավորված էր կառավարության նույնպիսի դիրքորոշմամμ: Այստեղ զարմանալին այն է, որ Խատիսյանն այս μավականին կարնոր զրույցներին իր գրքում չի անդրադարձել: Այս հանդիպումներից մոտ մեկ ամիս անց, երμ Խատիսյանը դարձյալ Թիֆլիսում էր, այս անգամ արդեն Անկախության փոխառության գլխավոր լիազորի պաշտոնում, կրկին հանդիպում է Ժորդանիայի ն Գեգեչկորու հետ, որոնք խնդրում են նրան Փարիզ այցելելու միջոցին կարգավորել Բաթումի խնդիրը, որը առանձին անհամաձայնության առարկա էր դարձել հայ ն վրաց պատվիրակությունների միջն: Այս կապակցութ256

Տե՛ս նույն տեղում: Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 516, թ. 69-70:

յամμ Խատիսյանը գրում է. «Սան-Րեմոյի մեջ հայ պատուիրակները` Ա. Ահարոնեան եւ Պօղօս Նուպար փաշա, պահանջած էին Հայաստանի համար առանձին ելք դէպի ծով, Բաթումի վրայով, յատուկ հողամասով մը, որ պիտի պատկանէր Հայաստանին, իμրեւ սեփականութիւն, իսկ վրացիք` Չխէիձէի եւ անոր ընկերներու միջոցով համաձայնած էին զիջիլ Հայաստանին նաւահանգիստէն օգտուելու իրաւունքը միայն: Վրաց կառավարութիւնը կանգնած էր այն տեսակէտի վրայ, որ անկարելի է հրաժարիլ նոյնիսկ աննշան հողամասէ մը, եւ անզիջող կը համարէր Հայկական պատուիրակության նախագահ Ահարոնեանը: Ուստի Ժորտանիան եւ Գեգեչկորին խնդրեցին համոզել զայն աւելի զիջող դիրք μռնելու այս խնդրին մէջ»258: Տպավորություն է ստեղծվում, թե Խատիսյանը ոչ թե Հայաստանի կառավարության ներկայացուցիչն էր, նախկին վարչապետը, որի օրոք ձնակերպվել էին Հայաստանի կառավարության պահանջները Բաթումի նկատմամμ, այլ` մի երրորդ երկրի ներկայացուցիչ, որին խնդրում են հաշտարար միջնորդական առաքելություն իրականացնել: Բաթումի հարցով Եվրոպայում կայացած քննարկումների վերաμերյալ մանրակրկիտ տեղեկություններ է հաղորդում Հռոմում Վրաստանի դիվանագիտական ներկայացուցիչ Կ. Սաμախտարաշվիլին` հանգամանալից հարցազրույց տալով կառավարամետ «Բորμա» ռուսալեզու թերթին: Սակայն, ցավոք, վերջինս ամμողջապես լույս չի սփռում իրենց պատվիրակության ապակառուցողական վարքագծի վրա` մոլորության մեջ գցելով վրաց հանրությանը: Մանրամասն ներկայացնելով հայերի պահանջները` նա ասում է, որ վրաց պատվիրակությունը մերժել է այդ պահանջները` համարելով, որ դրանք վնասում են ոչ միայն Մուսուլմանական Վրաստանի, այլ նան ողջ Վրաստանի Հանրապետության կենսական շահերը` չմոռանալով նշել, որ ադրμեջանական պատվիրակությունը Բաթումի հարցում պաշտպանել է Վրաստանի դիրքորոշումը259: «Ողμերգությունն այն է, գրում է Ա. Ջամալյանը, որ ինչպէս Անդրկովկասում, նոյնպես եւ Եւրոպայում, հայ-վրացական յարաμերութիւնները թու258

Խատիսեան Ա., նշվ. աշխ., էջ 224: Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 576, թ. 79:

նաւորուած էին անվստահութեան եւ կասկածամտութեան թոյնով: Եթէ այս անվստահութիւնը չլինէր, եթէ մասնաւորապէս հայ պատուիրակները անցեալի դառը փորձերի հիման վրայ կասկածներ չունենային, թէ Վրաստանը հետամտում է Հայաստանի արտաքին հաղորդակցութեան ճանապարհները իր հակակշռի տակ պահել, որպէսզի յետագային կարողանայ գերիշխանութիւն μանեցնել նրա գլխին, մի կասկած, որ իր արդարացումը գտնում է այս գործում վրաց պատուիրակութեան նախագահ Չխէիձեի μռնած ընթացքի մէջ, կրկնում ենք, եթէ այս ամէնը չլիներ, Բաթումի հետ կապուած հարցերի երեք քառորդը μնաւ հրապարակ չէին գայ, իսկ մնացած մեկ քառորդն էլ երկու ժամում կը լուծուէր»260: Հիրավի, ճշմարիտ մտորումներ են: Սան Ռեմոյում ապրիլի 22-23-ը Վանսիտտարտի միջնորդությամμ տեղի ունեցած հայ-վրացական μանակցությունները ձախողվեցին: Այդ մասին մանրամասն խոսել ենք նախորդ գլխում: Վրացիները մերժեցին Վանսիտտարտի առաջարկը, ըստ որի` հայերը պետք է ճանաչեին Բաթումի մարզի նկատմամμ Վրաստանի իրավունքները, իսկ վրացիները` Բաթումի ազատ նավահանգստի կարգավիճակը ն ճորոխի հովտով սեփականության իրավունքով հայերի կողմից երկաթգիծ կառուցելու իրավունքը: Վանսիտտարտը զայրացած կշտամμեց վրաց պատվիրակությանը: Իմիջիայլոց, Բաթումի համար ազատ նավահանգստի կարգավիճակը նորություն չէր: Երμ 1878 թ. Բեռլինի կոնգրեսի պայմանագրով Բաթումն անցավ Ռուսաստանին, ռուսներն այն հայտարարեցին քօrtօ-1raուօ, որը մեծ դեր խաղաց քաղաքի վերականգնման ն զարգացման գործում: Այդ կարգավիճակում Բաթումը մնաց մինչն 1886 թ.261: Իհարկե, μրիտանական դիվանագիտության հայանպաստ դիրքորոշումն այս հարցում կարող էր μավականին հուսադրող լինել: Բայց դժվար է ասել, անգլիացիներն իսկապե՞ս ցանկանում էին Վրաստանին որոշակի զիջումներ պարտադրելով ծովային ելք տրամադրել հայերին, թե՞ Վանսիտտարտի զայրութը պարզապես դառ260

Ջամալյան Ա., նշվ. աշխ., էջ 135: Տե՛ս հttքՏ://rս.wiւiք6ժia.օrց/wiւi/Батуми

նացած մարդու պոռթկում էր, կամ, թերնս, վրաց մենշնիկներին սթափեցնելու անհաջող փորձ: Մեր կասկածամտությունը μխում է անգլիացիների հետագա վարքագծից: Փաստը մնում է փաստ, որ նրանք այդպես էլ, մինչն Բաթումից հեռանալը ն դրանից հետո էլ, չուզեցին կամ չկարողացան համոզել Վրաստանին` Բաթումից ծովային ելք տրամադրել Հայաստանին: Անտանտի մյուս տերությունները նս, այդ թվում` նան Ֆրանսիան, համաձայն էին Բաթումով Հայաստանի ծովային ելքին: Ինչպես վերնում նշել ենք, Ֆրանսիան դեմ էր Տրապիզոնը Հայաստանին հանձնելուն ն Բաթումով ելքը նպատակահարմար էր համարում: Սան Ռեմոյի խորհրդաժողովում Բաթումի հարցը պաշտոնապես քննարկվել է հենց առաջին օրը: Քննարկման ընթացքում Ֆրանսիայի ներկայացուցիչ Բերթըլոն հարցնում է Վանսիտտարտին, թե Վրաստանը պատրա՞ստ է լիակատար երաշխիքներ տալ նավահանգստի ազատ ու հավասար օգտագործման ն նավթամուղի անվտանգության համար: Վանսիտտարտը պատասխանում է, որ հույս կա այդ արդյունքին հասնել: Ելնելով դրանից` խորհրդաժողովը որոշում է, որ ա) մեծապես ցանկալի է համաձայնություն կայացնել Հայաստանի, Վրաստանի ն Ադրμեջանի միջն Բաթումի նավահանգստի կապակցությամμ, μ) այդ համաձայնագիրը պետք է ստորագրվի Թուրքիայի հետ կնքվելիք պայմանագրի հետ միաժամանակ կամ, եթե հնարավոր է, ավելի վաղ262: Վանսիտտարտի հույսը, ըստ երնույթին, անդրկովկասյան պատվիրակությունների հետ իր ակտիվ աշխատանքն էր, հորդորները ն, հավանաμար, վերջիններից ակնկալվող խոհեմությունը: Սակայն, ավաղ, այդ խոհեմությունը չդրսնորվեց ն Վանսիտտարտի հույսերը, ինչպես տեսանք, ի դերն ելան: Վրաց կառավարությունը, ձգտելով մեղմել հայերի պահանջները Բաթումի նկատմամμ, դիմում էր նան խորամանկության` պնդելով, թե իր նպատակը Բաթումի մարզում թուրքական իմպերիալիզմի դեմ պայքարն է: Իհարկե, Հայաստանի համար հակաթուրքական պայքարը առանցքային նշանակություն ուներ, μայց դրանով ծովա262

Տե՛ս Ջ. Կիրակոսյանի խմμագրությամμ, նշվ. աշխ., էջ 621-622:

յին ելքի խնդիրը չէր կարող մղվել երկրորդ պլան: 1920 թ. մայիսի 15-ին «Բորμա» թերթը գրում է. «Բաթումի մարզում Վրաստանի վերջնական նպատակը հակաթուրքական ամուր դիրքերի ստեղծումն է ընդեմ Անդրկովկասում թուրքական իմպերիալիզմի: Հայ դիվանագետները չեն կարող դա չհասկանալ: Իսկ եթե, μոլոր դեպքերում, նրանք խոչընդոտեն Բաթումի ն նրա մարզի հանձնմանը Վրաստանին` վերջինիս համար μացարձակ անընդունելի պահանջներ առաջադրելով, ապա նրանք հավասարապես կվնասեն թե՛ Վրաստանի ն թե՛ Հայաստանի շահերը: …Մենք ուզում ենք հավատալ, որ Հ. Օհանջանյանի կառավարությունը Բաթումի հարցում կμռնի Վրաստանի համար ավելի μարեկամական դիրք, քան Խատիսյանի կառավարությունը ն Փարիզի հայկական պատվիրակությունը…»263: Դժվար է արդարացնել թե՛ Հայաստանի, թե՛ Վրաստանի կառավարությունների ն թե՛ նրանց պատվիրակությունների փոխադարձ անվստահությունն ու անհանդուրժողականությունը: Նրանք պարտավոր էին փոխզիջումներով հասնել վիճելի հարցերի լուծմանը ն ուս ուսի տված պայքարել իրենց պետությունների ամրապնդման համար: Մինչդեռ այդ անվստահությունը ն թշնամանքի հասնող հակասությունները դարձան անկախության կորստի գլխավոր պատճառներից մեկը: Անտանտի երկրները, ձգտելով Բաթումին ազատ նավահանգստի կարգավիճակ շնորհել, ըստ երնույթին, հեռուն գնացող նպատակներ էին հետապնդում: Չէ՞ որ հյուսիսից սպառնացող μոլշնիկյան վտանգի պայմաններում միջազգայնորեն ճանաչված ազատ նավահանգստի կարգավիճակը կարող էր զգաստացնել ռուսներին: Ասվածն ապացուցվում է 1920 թ. ապրիլի 28-ին Անգլիայի արտաքին գործերի նախարարությունից Թիֆլիս` Անդրկովկասում μրիտանական կոմիսար գեներալ Ուորդրոպին հղած հեռագրում, որով վերջինս տեղեկացվում էր, որ Անգլիան Սան Ռեմոյում ձգտել է պարտավորեցնել Անդրկովկասի երեք հանրապետություններին համաձայնության գալու իրենց սահմանների ն Բաթումի ա263

ՀԱԱ, ֆ. 275, ց. 5, գ. 217, թ. 95: Նան` նույն տեղում, ֆ. 200, ց. 1, գ. 576, թ 79:

պագա կարգավիճակի վերաμերյալ: Այդ քաղաքականությունը միտված էր նրան, որ Բաթումից դաշնակիցների զորքերի հեռանալուց հետո քաղաքն ու նավահանգիստը չանցնեին Խորհրդային Ռուսաստանին: Այնուհետն ասվում է, որ Բաթումը վեր էր ածվելու ազատ նավահանգստի, որից հավասար իրավունքներով օգտվելու էին Անդրկովկասի μոլոր հանրապետությունները, իսկ Հայաստանը նավահանգստի հետ պետք է կապվեր երկաթուղով: Սակայն վրացիները «իրենց կարճատեսության հետնանքով» հրաժարվել են այդ պայմաններից: «Ամենայն հավանականությամμ վրացիները նպատակ ունեն խեղդել իրենց հարնաններին…»,264 - ասվում է հեռագրում: Մեզ մնում է ընդամենը եզրակացնել, որ μրիտանական դիվանագիտությունը այս հարցում ձախողվեց: Փաստը մնում է փաստ, որ այդ ձախողման գլխավոր դերակատարը մենշնիկյան Վրաստանն էր: Այդ հարցում նրան օժանդակություն ցուցաμերեց Ադրμեջանը: Ինչպես Անդկովկասում, այնպես էլ պատվիրակությունների մակարդակով ակնհայտ տեսանելի էր վրաց-թաթարական գործակցությունը: Այդ գործակցության ն հակահայ գործունեության μացահայտ ապացույց է նան հետնյալ դրվագը: Վրացիները ն թաթարները, Սան Ռեմոյում վիժեցնելով Անդրկովկասյան հանրապետությունների հաշտեցման գործընթացը, Գերագույն խորհրդին մի համատեղ զեկույց են ներկայացրել որտեղ սուտ հիմնավորումներով այդ ձախողման մեջ մեղադրել են հայերին265, ն սա այն դեպքում, երμ խորհրդում μոլորը տեղյակ էին ճշմարտությանը: Ապրիլի 24-ին մեր պատվիրակությունը պատասխանում է այդ ստահոդ գրությանը` միաժամանակ վեհաժողովին վերստին ներկայացնելով Փարիզում առաջ քաշած մեր հիմնական պահանջները: Այսպես ավարտվեցին հայ-վրացական μանակցությունները Փարիզի վեհաժողովի շրջանակներում: Փարիզի վեհաժողովում Հայաստանի ն Վրաստանի պատվիրակությունների խնդիրները տարμեր էին: Եթե հայերը ձգտում էին

Գալոյան Գ., նշվ. աշխ., էջ 162-163: Տե՛ս Ահարոնյան Ա., նշվ. աշխ., էջ 95:

հասնել ծովային ելքով մեծ Հայաստանի ստեղծմանը, ինչպես նան հարնանների (Վրաստանի ն Ադրμեջանի) հետ սահմանային խնդիրների լուծմանը, ապա վրացիների համար կարնորը Լազիստանի ն հատկապես Բաթումի ու նրա շրջանի կարգավիճակի հարցն էր, իսկ հարնանների հետ սահմանավեճերը ադրμեջանցիների նման գերադասում էին լուծել տեղում` կառավարությունների մակարդակով: Ընդհանուր առմամμ Վրաստանի խնդիրները անհամեմատ ավելի քիչ էին: Ինչպես գրում է Հ. Քաջազնունին. «…Վրացիները ամփոփւած էին ամμողջովին Վրաստանի մէջ, չունէին դրսում վտանգւած հատւածներ, ինչպէս ունէին հայերը Ազրμէյջանում ու ազրμէյջանցիները` Հայաստանում: Վրացիները ապահով նստած էին իրանց երկրում եւ եթէ ունէին սահմանային վէճեր հարեւանների հետ, սրանց աղμիւրը պարզապես տիրակալական հակումներն էին, որ կարող էին զսպել, չափաւորւել, նոյն իսկ իսպառ վերացւել` առանց լրջօրեն վտանգելու Վրաստանի ներկան կամ ապագան»266: Քաջազնունին, իրոք, շատ դիպուկ է μնութագրում Վրաստանի վիճակը ն սահմանավեճերի հարցում` նրա վարքագիծը: Մինչդեռ Հայաստանի հավակնությունները, հատկապես ծովային ելքի հարցում, միմիայն պայմանավորված էին կենսական խնդիրներով: Սան Ռեմոյի խորհրդաժողովից հետո, որտեղ, ինչպես տեսանք, վրացիների «ջանքերով» ն ազերիների աջակցությամμ ձախողվեց Անդրկովկասի հանրապետությունների միջն համաձայնության կայացումը, վրացական պատվիրակությունն այլնս μարդ ն կարնոր առաջադրանք չուներ: Այդ ձախողման մեջ իր μաժին մեղքն ուներ նան հայկական կողմը: Հավատալով Անտանտի երկրների սին խոստումներին ն ակնկալելով նրանց աջակցությունը` դաշնակցական ղեկավարները պահանջներ ներկայացրին, թեպետ արդարացի, սակայն կանգնեցին փաստի առաջ, երμ խաμվեցին Անտանտի կողմից` ընդամենը «վաստակելով» վրաց մենշնիկների թշնամանքը: Սան Ռեմոյի խորհրդաժողովից հետո Բաթումի խնդրի հետ կապված կրքերը նոր թափով μորμոքվեցին հայ ն վրաց հանրութ266 Քաջազնունի Հ., Հ. Յ. Դաշնակցությունը անելիք չունի այլնս, Երնան, 1994, էջ 12:

յան մեջ: Կառավարությունների մակարդակով, μայց հատկապես հասարակական-քաղաքական շրջանակներում μանավեճերի պակաս չէր զգացվում: Պայքարը գլխավորապես ընթանում էր մամուլի էջերում, որոնք հեղեղված էին փոխադարձ մեղադրանքներով ու կշտամμանքներով: Թերթերի մայիս-հունիս ամիսների քննարկվող գլխավոր թեմաներից մեկը Բաթումի հարցն էր: Հայերի հիմնական փաստարկն այն էր, որ Սան Ռեմոյում իրենք գնացել էին պատկառելի զիջումների, ն ի տարμերություն լոնդոնյան պահանջների` այստեղ պահանջում էին ընդամենը մի փոքրիկ հողակտոր ճորոխի հովտում սեփական երկաթգիծ կառուցելու համար: Խոշոր հաշվով սա իսկապես մեծ պահանջ չէր, ն վրաց պատվիրակությունում էլ կային մարդիկ, ինչպես օրինակ Զուրաμ Ավալովը, որոնք գտնում էին, որ հայերի այդ պահանջը կարելի է կատարել, հատկապես, որ հարցի այդպիսի լուծմանը աջակցում էին Անտանտի երկրները: Բայց Վրաստանի պաշտոնական դիրքորոշումը մերժողական էր, որը հիմնավորվում էր մի շարք փաստարկներով: Օրինակ` իշխող սոցիալ-դեմոկրատական մենշնիկյան կուսակցության օրգան «էրթոμա» թերթը, մերժելով հայերի պահանջները ն մեղադրելով հայկական պատվիրակությանը Բաթումի խնդրի լուծմանը խոչընդոտելու հարցում, գրում է. «Հայաստանի Հանրապետության ղեկավարները չպետք է կասկածեն, որ Բաթումը Վրաստանին անցնելով, Հայաստանն ավելի թեթն ն ազատ կշնչի, քան այժմ»267: Ապա շարունակում է, որ Հայաստանը շահագրգռված է նրանով, որ Վրաստանը հաղթականորեն ավարտի իր պատմական պայքարը թուրք-ադրμեջանական պանիսլամիստների հետ, որի համար Վրաստանին անհրաժեշտ է թիկունքը` Բաթումը, հետնաμար Հայաստանը չպետք է արգելք հանդիսանա այն Վրաստանին միացնելու հարցում: Իսկ ինչ վերաμերում է Հայաստանի շահերի ապահովմանը, ապա դա պետք է լուծվի երկկողմանի պայմանագրի միջոցով` առանց օտարերկրյա ուժերի միջամտության: Նմանատիպ μովանդակությամμ հոդվածներն ու վերլուծութ-

ՀԱԱ, ֆ. 275, ց. 5, գ. 217, թ. 122, || երես:

յունները շատ էին վրացական ն՛ իշխանամետ, ն՛ ընդդիմադիր մամուլում: Ինչպես նկատեցինք, վրացական կողմն առաջ էր քաշում երկու մոտեցում. առաջին, որ խոչընդոտելով Բաթումի միացմանը Վրաստանին` հայերը թուլացնում են պանիսլամիստների դեմ պայքարի հնարավորությունը, ն երկրորդ, որ Հայաստանը ն Վրաստանը պետք է հարցը լուծեն միասին` առանց օտար ուժերի միջամտության: Երկու դեպքում էլ, իհարկե, ռացիոնալ հատիկ կա, սակայն հիմնավորումների արգումենտացիան μավականին թույլ է: Առաջին դեպքում մեղադրանքը գրեթե անհիմն էր, քանի որ հայերը ոչ թե դեմ էին Բաթումը Վրաստանին միացնելուն, այլ ընդամենը պահանջում էին որոշ տարածք երկաթգծի համար, հետնաμար պանիսլամիզմի դեմ պայքարն էլ դառնում էր պարզ շահարկում: Երկրորդ դեպքում ճշմարտության չափաμաժինն ավելի մեծ է: Ինչ խոսք, շատ ավելի ճիշտ կլիներ, որ Հայաստանն ու Վրաստանը վիճելի հարցերը կարողանային լուծել փոխադարձ համաձայնությամμ, հատկապես, ինչպես իրավացիորեն նշում էր վրաց ազգային-ժողովրդավարական կուսակցության օրգան «Գրուզիա» թերթը իր մայիս 18-ի համարում. «Մինչն այժմ Անտանտի երկրները չեն կարողացել պարզել իրենց հարաμերությունները Թուրքիայի հետ ն չեն օգնել արյունաքամ եղած հայ ժողովրդին»268: Թերթը կասկած է հայտնում, թե մեծ տերությունները կկարողանան լուծել նան Բաթումի խնդիրը` նշելով, որ վստահաμար հայկական դիվանագիտությունն այս անգամ էլ իր ակնկալիքներում կմնա խաμված, ն արդյունքում կփչանան հայվրացական հարաμերությունները: Անկասկած սա ճշմարտություն է, սակայն չպետք է մոռանանք, որ մեզ նման շատ հաճախ նան վրացիներն են տուրք տվել մեծ տերությունների խարդավանքներին` հարվածի տակ դնելով երկու կողմի համար էլ խիստ անհրաժեշտ μարեկամական հարաμերությունները: Այնուամենայնիվ, վրացական իշխանությունները ն հանրությունը չափազանցված գնահատականներ էին հնչեցնում հայկական պահանջի նկատմամμ: «էրթոμա» թերթը մայիսի 20-ի համարում

Նույն տեղում, թ. 122:

գրում է. «…Փոքրիկ հողակտորի պահանջն «անմեղ» է միայն μառերով, իսկ իրականում այն իմպերիալիստական պահանջ է… Մի փոքր հողակտոր զμաղեցրեց ռուսական կառավարությունը ՊորտԱրտուրի մոտ, μայց այդ հողակտորի վրա նա տիրապետեց երկաթգծի, որի շնորհիվ ստրկացրեց տեղի μնակչությանը: Այդպիսի «հողակտորի» էր ձգտում տիրել Գերմանիան Բաղդադի երկաթգծի անցկացման համար, որը ն դարձավ առաջին աշխարհամարտի գլխավոր առիթը… Հարցը հետնյալն է. Աջարիան պետք է դառնա Հայաստանի գաղո՞ւթը»269: Ապա թերթը նեղսրտում է «Աշխատավոր» թերթում μերված այն հիմնավորումից, թե հայերը ծովային ելք են պահանջում Բաթումի վրայով, քանի որ մեծ տերությունները այլ տեղից չապահովեցին այդ ելքը: Թերթը նշում է, որ իրենք շատ կուզենային, որ Հայաստանը ծովային ելք ունենար, μայց իրենք մեղավոր չեն դրանում: Վրացիները մոռանում էին, որ դեմ էին արտահայտվել նան Լազիկայով ծով դուրս գալու մեր պահանջին: Շարունակելով մգացնել գույները` սոցիալ-դեմոկրատների «Բորμա» թերթը պաթետիկ տոնով հարց է հնչեցնում. «…Կարո՞ղ է վրաց ժողովուրդը համակերպվել այն μանի հետ, որ հայկական իշխանությունը ոչ միայն հնարավորություն կունենա, այլն ստիպված կլինի խառնըվել Բաթումի նավահանգստի ն Բաթումի մարզի տնտեսական կյանքին, դրանով հանդերձ` ողջ Վրաստանի տնտեսական կյանքին…»270: Ինչ խոսք, այս սին «մտահոգությունները» նս հայերի արդար պահանջները մերժելու նպատակ էին հետապնդում:

2.4. 1920 թ. մայիսի 7-ի ռուս-վրացական դաշնագիրը ն Բաթումի հանձնումը Վրաստանին Սան Ռեմոյից հետո Բաթումի շուրջ ծավալվող իրադարձությունների հերթական հանգրվանը 1920 թ. մայիսի 7-ին կնքված ռուսվրացական 16 հոդվածից μաղկացած դաշնագիրն էր, որը ստորագ269

նույն տեղում, թ. 107: Նույն տեղում, թ. 119, || երես:

րեցին Խորհրդային Ռուսաստանի արտգործժողկոմի տեղակալ Լ. Կարախանը ն Վրաստանի սահմանադիր ժողովի անդամ Գ. Ուրուտաձեն271: Այս դաշնագրի կնքմանը նախորդել էր Ադրμեջանի խորհրդայնացումը (ապրիլի 28-ին): Ադրμեջանի խորհրդայնացմամμ ն ռուս-վրացական դաշնագրի կնքմամμ μոլորովին նոր իրողություններ առաջացան Անդրկովկասում: Նախ ի չիք էր դառնում 1919 թ. հյուսիսից սպառնացող վտանգի դեմ համագործակցելու նպատակով կնքված վրաց-ադրμեջանական դաշնագիրը, ն երկրորդ` Վրաստանը լուրջ փոփոխություններ է կատարում արտաքին քաղաքական կողմնորոշման մեջ` որոշակիորեն հակվելով դեպի Խորհրդային Ռուսաստանը: Որո՞նք էին դրա պատճառները: Նախ, որ Դենիկինը պարտվել էր, ն μոլշնիկները արդեն մտել էին Անդրկովկաս, գրավել Ադրμեջանը ն դարձել էին Վրաստանի անմիջական հարնանը: Եվ երկրորդ, որն ի դեպ ամենակարնորն է, տարածքային հարցերում Խորհրդային Ռուսաստանն ավելի «առատաձեռն» էր, քան Անտանտի երկրները: Ինչպես տեսանք, Սան Ռեմոյում Անտանտի երկրներն առաջարկում էին Լազիկան միացնել Հայաստանին, Բաթումը հռչակել քօrtօ-1raուօ ն ազատ քաղաք ու Հայաստանին իրավունք տալ սեփական երկաթգիծ ունենալ դեպի Բաթում: Սրա փոխարեն ռուս-վրացական դաշնագրի չորրորդ հոդվածով Խորհրդային Ռուսաստանը պարտավորվում էր որպես Վրաստանի մաս ճանաչել Բաթումի մարզը իր μոլոր գավառներով ու շրջաններով: Այստեղ, թերնս, որոշակիորեն պարզ է դառնում Սան Ռեմոյում Չխեիձեի ն նրա ընկերների անզիջում կեցվածքի պատճառը: Հասկանալի է դառնում, որ Սան Ռեմոյի ձախողման շարժառիթները գալիս էին Մոսկվայից: Զ. Ավալովը, ով հաճախ աչքի էր ընկնում իր օμյեկտիվ ն անաչառ գնահատականներով ու մոտեցումներով (այդ թվում` նան Բաթումի հարցում հանդես էր գալիս վրաց պատվիրակության կոշտ դիրքորոշման դեմ) գրում է, որ թվում էր, թե Չխեիձեի համառություСм. Гасанлы Дж., История дипломатии Азербайджанской Республики, в трех томах, т. ||, Внешняя политика Азербайджана в годы советской власти (19201939), Москва, 2013, стр. 53.

նը Սան Ռեմոյում պայմանավորված էր նրանով, որ նա Թիֆլիսից մի գաղտնի հրահանգ է ունեցել իր ձեռքին272: Պարզ էր, որ Վրաստանը վերանայել էր անվերապահ եվրոպական կողմնորոշումը` մասամμ թեքվելով դեպի Խորհրդային Ռուսաստանը, անուղղակիորեն նան` Քեմալական Թուրքիան: Ասվածը փաստելու համար դարձյալ դիմենք Ավալովին: Վերջինս, ծանոթանալով վերոնշյալ, ինչպես նան 1920 թ. հունիսի 12-ին273 Վրաստանի ն Խորհրդային Ադրμեջանի միջն կնքված դաշնագրերին, նշում է, «Մարդ չէր կարող չապշել, թե վրաց կառավարութիւնը որպիսի թեթեւութեամμ եւ արագութեամμ ճանաչել էր Բագւում տեղի ունեցած պետական յեղաշրջումը եւ հետեւաμար, հրաժարուել էր 1919-ի վրաց-ատրμէջանեան դաշնագրից (զինակցութիւն` սահմանները պաշտպանելու մասին) եւ թէ նա ինչպես հապշտապ հրաւիրել էր Խորհրդային իշխանութիւնը` իμրեւ դատաւոր իր եւ Խորհ. Ատրμէջանի սահմանային տարաձայնութեանց հարցում»274: Դեռ ավելին, ռուս-վրացական դաշնագրի ամենահատկանշական կողմերից մեկն էլ այն էր, որ Վրաստանը պարտավորվում էր «ձեռք առնել միջոցներ իր երկրից, այդ թվում նան այս դաշնագրի չորրորդ հոդվածով նախատեսված տարածքներից (այսինքն` Բաթումի մարզից –Շ. Թ.) հեռացնել այն μոլոր զորքերը, որոնք չեն պատկանում Վրաստանի ազգային μանակին» (հոդված Մ, կետ 5-րդ)275: Դա նշանակում էր, որ Վրաստանը ուղղակի պարտավորություն էր ստանձնում վերջ տալ անգլիական տիրապետությանը Բաթումում ու մարզում ն μացորոշ կերպով ճանաչում էր Ռուսաստանի քաղաքական գերակշռությունն ու ազդեցությունը տարածաշրջանում` գործնականում հրաժարվելով արնմտյան կողմնորոշումից: См. Авалов З., указ. раб., стр. 286. Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 275, ց. 5, գ. 217, թ. 168: Աμեղեան Ա., Վրաստանի անկախութիւնը, «Հայրենիք», Պոստոն, յոկտեմμեր, 1926, թիվ 12 (48), էջ 97-98: Դաշնագրի ամμողջական տեքստը տե՛ս Оккупация и фактическая аннексия Грузии. О политической и правовой оценке нарушения договора между Грузией и Советской Россией от 7 мая 1920года. Документы и материалы. Тбилиси, 1990, стр. 75-83:

Խորհրդային Ռուսաստանը, փաստորեն, կարողացավ ուրիշի ձեռքով կրակից շագանակ հանել, այսինքն` Բաթումի մարզը ճանաչելով Վրաստանի անμաժանելի մաս` պարտավորություն դրեց վերջինիս վրա` արագացնել անգլիական զորքերի դուրսμերումը Բաթումից: Դրանով ռուսները կարողացան խուսափել անգլիացիների հետ ուղղակի շփման տհաճությունից: Ի դեպ, նշենք, որ պայմանագիրն ստորագրելուց անմիջապես հետո μոլշնիկները պահանջում էին վրացական իշխանություններից շտապ հեռացնել օտար զորքերը դաշնագրով Վրաստանին անցնող տարածքներից: Արտգործնախարար Գեգեչկորին ստիպված էր պատասխանել, որ Վրաստանի իշխանությունը Բաթումի ն շրջանի վրա տարածելուց հետո միայն կարող են կատարել պայմանագրի μոլոր կետերը276: Բաթումը Վրաստանին հանձնելու մասին ռուս-վրացական համաձայնագիրը վրաց կոմունիստներին առիթ տվեց հայտարարելու, թե «Բաթում քաղաքն ու նրա շրջանն անցնում են Վրաստանի ձեռքը ոչ թէ Անգլիայի μարի ցանկութեամμ, այլ յաղթանակող սոցիալիստական Ռուսաստանի կամքով` սրա ն Վրաստանի միջն կնքւած դաշնադրութեան համաձայն»277: Ասվածի մեջ, իհարկե, ճշմարտության չափաμաժին կար: Ադրμեջանի խորհրդայնացումից հետո Վրաստանում ն Հայաստանում μացահայտ խոսում էին հայ-վրացական ռազմական դաշինքի անհրաժեշտության մասին: Իրադարձությունների հետագա ընթացքը, սակայն, ցույց տվեց, որ վրացիները, հավանաμար, դա անում էին, որպեսզի ստիպեն μոլշնիկներին` արագացնելու ռուսվրացական պայմանագրի կնքումը: Ադրμեջանի խորհրդայնացումից հետո Անդրկովկասում թույլ օղակը Հայաստանն էր, որի հետ կապված` դեռ չպարզաμանված հարցեր կային ռուսների ն նրանց դաշնակից քեմալականների միջն, հետնաμար Ռուսաստանին անհրաժեշտ էր առժամանակ կարգավորել հարաμերությունները Վրաստանի հետ` Անդրկովկասում հակառուսական որնէ միավորում թույլ չտալու համար, ինչը ն արվեց մայիսի 7-ի դաշնագրով: Անդրկով276

Տե՛ս «Նոր աշխատաւոր», Թիֆլիս, 27 յուլիս, 1920, թիվ 89 (161): Նույն տեղում, 7 յուլիս, 1920, թիվ 74 (146):

կասյան համադաշնություն ստեղծելու մեծ «ջատագով» մենշնիկյան Վրաստանը, Խորհրդային Ռուսաստանի հետ դաշինք կնքելով, μացառեց անդրկովկասյան հանրապետությունների միջն սերտ համագործակցության հետագա որնէ հնարավորություն, այնպես, ինչպես 1918 թ. մայիսին, մերձենալով Գերմանիայի հետ, փլուզեց Անդրկովկասյան Դաշնությունը: Ռուս-վրացական պայմանագիրը չկարողացավ ն չէր էլ կարող լինել Վրաստանի անվտանգության երաշխիք: Ակնհայտ էր, որ այն ժամանակավոր μնույթ էր կրում: Վրացիներն էլ են ընդունում, որ թեն Խորհրդային Ռուսաստանն այդ պայմանագրով «դե յուրե» ճանաչեց Վրաստանը, μայց այդ ճանաչումը ձնական էր278: Բոլշնիկները դրանով սոսկ ամրապնդում էին իրենց դիրքերն Անդրկովկասում: Վրաստանի վարիչները, անշուշտ, գիտակցում էին հյուսիսից եկող սպառնալիքը: Այդ սպառնալիքն ավելի ակներն դարձավ 1920 թ. ամռանը` քեմալ-μոլշնիկյան մերձեցմամμ: Օգոստոսին Մոսկվայում ընթացող μանակցություններում Ռուսաստանը ճանաչեց Թուրքիայի տարածքային ամμողջականությունը «Ազգային ուխտի» գծած սահմաններում, որի մեջ մտնում էր նան Բաթումի մարզը: Ինչպես տեսնում ենք, սա հակասում էր ռուս-վրացական պայմանագրի տրամաμանությանը ն μացահայտում էր μոլշնիկների երկակի խաղը: Ուստի վրաց կառավարությունը մի կողմից μարիդրացիություն խաղալով ռուսների հետ` մյուս կողմից շարունակում էր Անտանտի աջակցությամμ անվտանգության երաշխիքներ ձեռք μերելու քաղաքականությունը, թեպետ Սան Ռեմոյի խորհրդաժողովում Բաթումի հարցով վրաց պատվիրակության վարքագիծը, ինչպես նան մայիսի 7-ի պայմանագիրը, հիասթափեցրել էին անգլիացիներին: Մյուս կողմից, վրացիները վերստին առաջ քաշեցին հայ-վրացական դաշինքի հարցը, այս անգամ արդեն ընդդեմ Խորհրդային Ռուսաստանի, քեմալական Թուրքիայի ն Խորհրդային Ադրμեջանի:

Տե՛ս ჭუმბურიძე დ., საქართველო-სომხეთის ურთიერთობა 1918-1921 წლებში

და ქართული საზოგადოებრივი აზრი, თბილისი, 1999, გვ. 69 (ճումμուրիձե Դ., նշվ. աշխ., էջ 69):

1920 թ. օգոստոսի 3-ին ոչ պաշտոնական առաքելությամμ Հայաստան է ժամանում Լոնդոնում Վրաստանի ներկայացուցիչ Պ. Գամμաշիձեն: Նա կարծիք է հայտնում, որ նկատվում է սլավոն ն տաճիկ ազգերի մերձեցում: Այդ մերձեցման դեպքում տուժելու են Հայաստանն ու Վրաստանը: Եվ այդ վտանգի առաջն առնելու համար մեր երկու երկրները պետք է ռազմական դաշինք կնքեն, որը գլխավորապես պետք է ուղղված լինի Ադրμեջանի դեմ279: Մինչն դաշինք կնքելու առաջարկությունը վրաց ներկայացուցիչը, μնականաμար, պետք է մեղմեր Բաթումի հարցում վրացական կողմի կոշտ դիրքորոշումը: Հետնաμար վերջինս Հայաստանի արտգործնախարար Հ. Օհանջանյանի հետ տեսակցության ժամանակ հայտնում է, որ «Վրաստանի ներկայացուցիչները Սան Ռեմօյում շատ մեծ սխալ են գործել` μռնելով Բաթումի հարցում չը զիջանող քաղաքականութիւն, որպէսին վատ տպավորութիւն է թողել թե Լօրդ Կըրզընի եւ թե կօնֆերանսի վրայ եւ այն կարծիքն է կազմւել, թե վրացիք չեն ցանկանում հայերին ելք տալ դեպի ծով»280: Այժմ, սակայն, Գամμաշիձեն կարծում է, որ Բաթումը պետք է լինի ազատ նավահանգիստ ն աշխատում է այդ ուղղությամμ համոզել իր ընկերներին: Ինչ վերաμերում է ապագա Կարս-Բաթում երկաթուղուն, նա կրկնում է վրաց կառավարության ներկայացուցիչների` Խատիսյանին արված առաջարկը, որ վրացիները համաձայն են թույլ տալ անցկացնել այդ գիծը վրացական հողով` մշտական կապալի իրավունքով281: Երկարաժամկետ վարձակալական հիմունքներով հողամասի տրամադրման համաձայնությունը երկաթգիծ կառուցելու համար արդեն իսկ μավականաչափ առաջընթաց էր վրացական կողմի դիրքորոշման մեջ: Սակայն, ցավոք, հետագայում վրաց կառավարությունը սրանից էլ ետ կանգնեց` շարունակելով մնալ իր նախկին կոշտ տեսակետին: Ռուս-վրացական դաշնագրի վերլուծությունն անգամ անզեն աչքով մեզ ի ցույց է դնում, որ այն իր ողջ էությամμ հակահայկական

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 607, թ. 10, || երես: Նույն տեղում, թ. 10: Տե՛ս նույն տեղում:

էր, քանի որ μացի Բաթումի մարզից, որի վրացական ճանաչելն արդեն իսկ μացառում էր այնտեղով Հայաստանի` սեփական ծովային ելքի հնարավորությունը, այդ նույն չորրորդ հոդվածով Վրաստանի անμաժանելի մաս էր ճանաչվում նան Թիֆլիսի նահանգը282, որի մեջ ցարիզմի կամայական որոշման արդյունքում մտնում էին նան Ախալքալաքի ն Լոռու գավառները: Ստացվում էր այնպես, որ Խորհրդային Ռուսաստանը հովանավորում էր Վրաստանին ն Ադըրμեջանին Հայաստանի հետ վերջիններիս ունեցած տարածքային վեճերի հարցում` անարդարացիորեն կանխորոշելով Ղարաμաղի, Զանգեզուրի, Նախիջնանի, Ջավախքի, Լոռու ն Հայաստանի ծովային ելքի ճակատագրերը: Հետնաμար մայիսի 7-ի պայմանագիրն էլ ավելի սրեց հայ-վրացական տարածքային վեճերը ն խիստ դժգոհություն առաջացրեց Հայաստանում: Մեկնաμանելով այդ դաշնագիրը` «Յառաջի» խմμագրականը ներկայացնում է. «Այսպիսով, մայիսի 7-ին Ռուսաստանի ն Վրաստանի միջն կնքված դաշինքից անառարկելիօրէն պարզվում է, որ Վրաստանը այսուհետն մասնաւորապէս իր արտաքին քաղաքականութեան մէջ մինչն այն ժամանակ է ազատ ու ինքնիշխան, քանի այդ քաղաքականութիւնը ն ոչ մի կէտում չի հակասում ռուսական արտաքին քաղաքականութեանը…»283: 1920 թ. հունիսի 11-ին ՀՀ վարչապետ ն արտգործնախարար Հ. Օհանջանյանը μողոքի նոտա է հղում Վրաստանի կառավարությանը ռուս-վրացական պայմանագրի այն հոդվածների դեմ, որոնցով հայ-վրացական վիճելի համարվող տարածքները Ռուսաստանի կողմից ճանաչվում էին Վրաստանի անμաժանելի մասեր284: Այս μողոքը որնէ նշանակություն չունեցավ ն չէր էլ կարող ունենալ` μացի հարաμերությունների վատթարացումից: Միաժամանակ նույն հունիսի 11-ին Հայաստանի կառավարությունը գրեթե նույնաμովանդակ նոտա է հղում նան Խորհրդային Ռուսաստանի կառավարութСм. Гасанлы Дж., указ.раб., стр. 53. «Յառաջ», 16 յունիս, 1920, թիվ 124: Տե՛ս Սարդարյան Կ., Հայ-վրացական հարաμերությունները 1918-1921 թթ., Երնան, 2002, էջ 129, նան` «Յառաջ», 16 յունիս, 1920, թիվ 124:

յանը, որտեղ, Ջավախքի ն Լոռու խնդիրներից զատ, նշվում է, որ Բաթումի մարզում Հայաստանը հավակնում է ճորոխի շրջանին, հետնաμար Հայաստանի կառավարությունը տեղեկացնում է Ռուսաստանի կառավարությանը, որ վերոնշյալ պայմանագրի Թիֆլիսի նահանգին ն Բաթումի մարզին վերաμերող մասերը Հայաստանը չի ճանաչում285: Այդ նոտայում, որը հասցեագրված էր Մոսկվայում ՀՀ պատվիրակության ղեկավար Լնոն Շանթին ն Խորհրդային Ռուսաստանի արտգործժողկոմ Գ. Չիչերինին, μողոքը հիմնավորվում էր նրանով, որ 1919 թ. նոյեմμերի 14-ին, Հայաստանի ն Վրաստանի միջն կնքված պայմանագրի համաձայն, երկու հանրապետությունները պարտավորվել են μոլոր առկա, ինչպես նան հնարավոր ծագելիք վեճերը լուծել համաձայնության միջոցով, իսկ եթե դա հնարավոր չի լինում, ապա` արμիտրաժի միջոցով286: Ըստ ՀՀ կառավարության տեսակետի` այստեղից հետնում է, որ Խորհրդային Ռուսաստանը չի կարող վիճելի համարվող տարածքները ճանաչել Վրաստանի անμաժանելի մաս: Այն, որ Հայաստանի առաջին հանրապետության կործանման գլխավոր պատճառներից մեկը նրա ղեկավարների ոչ ճկուն արտաքին քաղաքականությունն էր, դա փաստ է: Բայց վրաց մենշնիկ վարիչները նս գրեթե ոչնչով ետ չէին մնում իրենց հայ գործընկերներից: Չնայած նրանց մեջ կային մի շարք գործիչներ, որոնք թրծվել ն քաղաքական լուրջ փորձառություն էին ձեռք μերել Ռուսաստանի սոցիալ-դեմոկրատական մենշնիկյան կուսակցության հասարակական-քաղաքական գործունեության շրջանակներում (Ժորդանիա, Գեգեչկորի, Չխենկելի, Չխեիձե, Ռամիշվիլի, Ծերեթելի ն ուրիշներ), սակայն դա μավարար չէր արտաքին քաղաքականության կոպիտ վրիպումներից խուսափելու համար: Վրաց ղեկավարները նս աչքի ընկան իրենց կարճատեսությամμ ն արտաքին քաղաքականության իրացման իրավիճակային լուծումներով, որի արդյունքում էլ նրանց «հաջողվեց» Հայաստանից ընդամենը 85 օրով ավել երկարաձգել Վրաստանի անկախությունը:

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 275, ց. 5, գ. 217, թ. 177: Տե՛ս նույն տեղում, թ. 165:

Ռուս-Վրացական պայմանագիրը վրացիների անհեռատես արտաքին քաղաքականության դրվագներից մեկն էր, որը նպաստեց ոչ միայն Հայաստանի, այլն Վրաստանի անկմանը: Սան Ռեմոյի խորհրդաժողովում լորդ Քերզոնի անդրկովկասյան քաղաքականության ձախողումը վերջնականապես տեսանելի դարձրեց Բաթումի անգլիական ռազմակալումը դադարեցնելու հեռանկարը: Բրիտանական զորամասի հեռացումը դարձավ մոտ ապագայի խնդիր: Սակայն խորհրդաժողովից հետո դեպքերն ընթացան գահավեժ արագությամμ: Ադրμեջանի խորհրդայնացումը ն ռուս-վրացական պայմանգիրը ստիպեցին անգլիացիներին մտածել Բաթումն օր առաջ լքելու մասին: Բայց նրանց առջն ծառացավ շատ կարնոր մի խնդիր` պատվով հեռանալու խնդիրը: Անգլիացիների համար շատ ցավալի ն անպատիվ կլիներ թողնել տպավորություն, թե իրենք հեռանում են որնէ ուժի ճնշման տակ (տվյալ դեպքում` μոլշնիկների): Այս հարցում նրանց անուղղակիորեն օգնեցին վրացիները, որոնք անհամμերությամμ սպասում էին այն օրվան, թե երμ կտիրապետեն Բաթումը, ն անընդհատ շտապեցնում էին անգլիացիներին` արագացնել Բաթումը իրենց հանձնելու գործը: Բրիտանացիներն էլ օգտագործեցին այդ հիանալի հնարավորությունը ն «պատերազմի իրավունքով գրաված Բաթումի մարզը հանձնեցին օրինական տիրոջը»: Չնայած դրան` վրաց մենշնիկ գործիչներն այս հարցում երկդիմի քաղաքականություն էին վարում` միջազգային սոցիալիստական ֆորումներում գոհունակություն հայտնելով Բաթումի μրիտանական գրավվման կապակցությամμ: Օրինակ` 1919 թ. օգոստոսին, Լյուցերնում հրավիրված երկրորդ ինտերնացիոնալի երկրորդ խորհրդաժողովում ելույթ ունենալով, Ա. Չխենկելին ասել է, որ 1919 թ. հունվարին անգլիական զորքերի մուտքը Վրաստան մեծ գոհունակությամμ է ընդունվել μնակչության μոլոր խավերի կողմից287: Բրիտանական զորքերի Բաթումից դուրսμերումը Անգլիայում դիտվեց որպես Անդրկովկասում ակտիվ քաղաքականության կողմ287 Տե՛ս Դարμինյան Հ., երկրորդ ինտերնացիոնալը ն Անդրկովկասը, (1917-1920 թթ.) «Լրաμեր հասարակական գիտությունների», Երնան, 1991, թիվ 4, էջ 64:

նակիցների (Քերզոնի ն նրա համախոհների) պարտություն ն Լլոյդ Ջորջի կողմնակիցների հաղթանակ: Անգլիական զինուժի Բաթումից շուտափույթ դուրսμերման խոսակցությունները Ֆրանսիայի համար Բաթում զորք մտցնելու առիթ դարձան: Ֆրանսիական ստորաμաժանումները Բաթում հասան մայիսի վերջին ն մասամμ փոխարինեցին անգլիացիներին288: Սակայն, Բաթումը Վրաստանին հանձնելուց հետո ֆրանսիական զորամասերը նս հեռացան անգլիացիների հետ: 1920 թ. հունիսի 8-ին Բաթումի անգլիական հրամանատարությունը Կ. Պոլսի` Մերձավոր Արնելքում անգլիական գլխավոր հրամանատարությունից հրաման ստացավ` անհապաղ անցնել Բաթումից տարհանվելու նախապատրաստությանը289: Հունիսի 11-ին Լոնդոնում վրացական տնտեսական առաքելության անդամներին գաղտնի տեղեկացրին անգլիական կառավարության` Բաթումը թողնելու ն ամμողջ մարզը Վրաստանի կառավարությանը միացնելու որոշման մասին: Այդ նպատակով Վրաստան էր գործուղվել μրիտանական նոր կոմիսարը` գնդապետ Ստոքսը290: Հունիսի 27-ին Թիֆլիսում հայոց դիվանագիտական ներկայացուցիչ Բեկզադյանը տեսակցում է գնդապետ Ստոքսի ն կոմիսար Լյուկի հետ: Ստոքսը խիստ գաղտնի հայտնում է, որ Բաթումը ն իր նահանգը Վրաստանին է տրվելու, սակայն Բաթումը լինելու է ազատ նավահանգիստ, ն Հայաստանն իրավունք է ունենալու առանց հարկի ազատորեն ապրանքներ անցկացնել Բաթումով: Մեր ներկայացուցչի արձագանքին, թե Հայաստանի ցանկությունն է սեփական երկաթգծով ելք ունենալ դեպի ծով, Ստոքսը պատասխանում է, թե այդ ցանկությունը կկատարվի, μայց դա պետք է գաղտնի պահել` ելնելով տաճկական ու աջարական վտանգից291: Փաստորեն, ստացվում է, որ թուրքական ն աջարական վտանգը չեն սպառնում Աջարիան

Տե՛ս «Ժողովուրդ», 15 յունիս, 1920, թիվ 65: Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 275, ց. 5, գ. 217, թ. 165-166, նան` «Յառաջ», 20 յունիս, 1920, թիվ 128: Տե՛ս Թորոսյան Շ., 1920թ. մայիսի 7-ի ռուս-վրացական դաշնագիրը ն Բաթումի հանձնումը Վրաստանին, «Բանμեր Երնանի համալսարանի», թիվ 1, 2016, էջ 9: Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 607, թ. 3:

Վրաստանին հանձնելիս, μայց սպառնում են հայկական կառուցվելիք երկաթուղուն: Սա անգլիական խարդավանքների հերթական դրսնորումն էր: Հունիսի 28-ին կոմիսար Լյուկը պայմանագիր ստորագրեց Վրաստանի կառավարության հետ, համաձայն որի` Բաթում քաղաքը ն նավահանգիստը անգլիացիների կողմից Վրաստանին հանձնելուն պես Վրաստանի կառավարությունը երաշխիք էր տալու, որ Հայաստանի ն Ադրμեջանի հանրապետությունների μեռները դեպի Բաթում ն Բաթումի նավահանգստից ազատ կտեղափոխվեն Վրաստանի երկաթուղիների միջոցով ն պարտավորվում վերոհիշյալ հանրապետություններին իրավունք տալ ազատ կերպով օգտագործելու Բաթումի նավահանգիստը292: Այս պայմանագրի կնքման հաջորդ օրը Վրաստանի արտգործնախարար Գեգեչկորին, ելույթ ունենալով Սահմանադիր ժողովում, տեղեկացրեց Բաթումը Վրաստանին հանձնելու մասին: Վրացական զորքերը Բաթումի մարզ մտան 1920 թ. հուլիսի 1ին293: Հուլիսի 4-ին մոտեցան Բաթում քաղաքին, իսկ անգլիական զորքերը այնտեղից հեռացան հուլիսի 10-ին294: Հուլիսի 7-ին վրացական զորքերը մտան Բաթում295: Նույն օրը տեղի ունեցավ Բաթումը ն նրա շրջանը Վրաստանին հանձնելու հանդիսավոր արարողությունը296: Բայց ամեն ինչ այնքան էլ հարթ չէր ընթանում: Բաթումը Վրաստանին հանձնելու նախօրյակին μրիտանական հրամանատարությունը կասկածում էր, որ տեղի μնակչությունը խաղաղ ն անցնցում կընդունի վրացական իշխանությունը: Ուստի նահանգապետ Կուկ-Կոլլիսը հուլիսի 6-ին հայտարարություն է տարածում, ըստ որի` քաղաքը ն շրջանը Վրաստանին հանձնելով` հրամայում է «Բաթումի μնակչութեանը կատարեալ կարգ պաշտպանել ն շարու292

Տե՛ս Գալոյան Գ., նշվ. աշխ., էջ 235-236: См. Квинитадзе Г. И., Мои вспоминания в годы независимости Грузии, 19171921, Париж, 1985, стр. 214. См. Авалов З., указ. раб., стр. 288-289, նան` «Յառաջ», 10 յուլիս, 1920, թիվ 144: См. Квинитадзе Г. И., указ. раб., стр. 216. Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 275, ց. 5, գ. 217, թ. 213:

նակել սովորական զμաղմունքները: Այն μոլոր չարամիտները, որոնք կը փորձեն խանգարել դաշնակից զօրքերի խաղաղ էւակուացիային, կամ վրացական իշխանութիւնների խաղաղ գալստեանը, դատի կենթարկւեն զինւորական ժամանակների օրէնքների ամենայն խստութեամμ»297: Բացի այդ` նրա կարգադրությամμ փակվում է «Սեդայի Միլեթ» լրագիրը, որը համաթուրքական ուղղվածություն ուներ298: Այդպիսի կասկածներ ուներ նան Բաթումի մարզի ռազմակալման գործողության ղեկավար գեներալ Կվինիտաձեն: Վերջինս գրում է, թե Աջարիայի սահմանին իրենց դեմ ամենուրեք խրամատներում աջարներ էին նստած299: Այդ կասկածներն ավելի են ամրապնդվում վրացական իշխանությունների ձեռնարկած քայլերով: Կառավարության որոշմամμ հուլիսի 9-ին Բաթումում ն շրջանում զինվորական դրություն է հայտարարվում ն արտակարգ կոմիսար նշանակվում Վ. Չխիկվիշվիլին300: Վերջապես կատարվեց վրացիների երազանքը: Բաթումի մարզի միացումը μարոյական ն քաղաքական մեծ μավականություն պատճառեց Վրաստանին: Բոլորը ոգնորված էին: Բայց այն ինչ-որ տեղ նման էր տրոյական ձիու: Այդ համատարած ոգնորության մեջ քչերն էին գիտակցում, որ թուրք ազգայնականները, առաջնորդվելով Ազգային ուխտով, հավակնում էին նան Բաթումին, ն եթե մինչ այդ գործնական քայլեր չէին ձեռնարկել այդ ուղղությամμ, ապա պատճառը միմիայն անգլիական ռազմական ներկայությունն էր: Բաթումի μերդի վրա μրիտանական ն ֆրանսիական դրոշակները վրացականով փոխարինելը խիստ խոցելի դարձրեց Վրաստանի հարավարնմտյան սահմանը: Վրաստանը նս, ինչպես ն Հայաստանը, հայտնվեց μոլշնիկյան մուրճի ն թուրքական սալի միջն ն այլնս անօգնական` դատապարտված էր կործանման: Եվ այս վտանգը գիտակցելու ու համապատասխան դաշնակցային քայլեր ձեռնարկելու փոխարեն երկուստեք խորացնում էին գրեթե թշնամության հաս297

«Նոր աշխատաւոր», Թիֆլիս, 8 յուլիս, 1920, թիվ 75 (147): Տե՛ս «Յառաջ», 10 յուլիս, 1920, թիվ 144: См. Квинитадзе Г. И., указ. раб., стр. 212. Տե՛ս «Նոր աշխատաւոր», 11 յուլիս, 1920, թիվ 77 (149):

նող փոխադարձ անվստահությունը: Եթե ապրիլին հայկական կողմն էր Անտանտի երկրների սին խոստումներից ոգնորված ինքնամոռաց կերպով պահանջներ դնում Բաթումի հարցում, ապա այժմ վրացական կողմն էր ոգնորությունից կուրացած նիզակ ճոճում հայերի գլխին: 1920 թ. հունիսի 29-ին Վրաստանի արտգործնախարար Ե. Գեգեչկորին, Սահմանադիր ժողովի նիստում ելույթ ունենալով, հայտարարում է Բաթումը ն շրջանը Վրաստանին հանձնելու դաշնակիցների որոշման մասին, ապա ավելացնում. «…Վրաստանը ընդունում է հարնան հանրապետությունների շահերը: Կառավարությունը այդ մասին հայտարարում է հենց այժմ: Բայց եթե հանկարծ որնէ մեկը փորձի կանգնել վրաց ժողովրդի կամքի առաջ, ապա հանդես կգա մեր փառապանծ μանակը ն գվարդիան, ն թշնամական ուժերը չեն դիմանա…»301: Վրացական μանակը կոնկրետ խնդրի առջն կանգնեց Բաթումը վերցնելուց հետո: Աջարական զինված կազմավորումները թշնամաμար էին տրամադրված Վրաստանի հանդեպ: Նրանց առաջնորդ Քեսքիմ Զադեն մեծ ծավալի ֆինանսական աջակցություն էր ստանում μոլշնիկներից: Հուլիսի 26-ին լրացել էր վրաց կառավարության կողմից տրված զինաթափման վերջնագրի ժամկետը, սակայն աջարները չէին պատրաստվում ենթարկվել302: Հուլիսի 28-ին վրացական զորքերի ն աջար ապստամμների միջն ընդհարումներ են տեղի ունենում303: Բաթումում վրացական իշխանության հաստատումից հետո տեղական ազգաμնակչության մեծ մասի, նույնիսկ վրացական իշխանության նկատմամμ լոյալ տրամադրված աջարների մոտ դժգոհություններ առաջացան տնտեսական վիճակի վատթարացման պատճառով: Առնտուրը կանգ էր առել, թանկությունն աճում էր, հիմնարկությունները գրեթե չէին գործում: Պատճառները շատ էին: Անգլիացիների մեկնելուց հետո Բաթումից սկսեցին հեռանալ եվրոպացի գործարարները, ռուսները կասկածանքի տակ էին ն անընդհատ

ՀԱԱ, ֆ. 275, ց. 5, գ. 217, թ. 199: Տե՛ս «Յառաջ», 1 օգոստոս, 1920, թիվ 162: Տե՛ս նույն տեղում, 4 օգոստոս, 1920, թիվ 164:

հալածվում էին, հայերը զանգվածաμար հեռացվում էին աշխատանքից, իսկ վրացական իշխանությունները մի կողմից ծանրացնում էին հարկերն ու տուրքերը, մյուս կողմից` ազգայնացնում ամեն ինչ304: Բաթումի շրջանի մուսուլմանների դժգոհ տրամադրությունները հետագայում նս շարունակվում են: Ելնելով դրանից` վրաց մենշնիկները մեղադրում են նրանց պահպանողականության ն սեփական շահերը չգիտակցելու մեջ: Մենշնիկները գտնում էին, որ աջարների առջն դրված է մի չափազանց կարնոր հարց` կա՛մ Վրաստանի հետ գնալ դեպի առաջադիմություն, կա՛մ Տաճկաստանի հետ` նորից դեպի վայրենություն305: Բաթումը հանձնելով Վրաստանին` անգլիացիները, այնուամենայնիվ, ամμողջովին չհրաժարվեցին վերջինիս հետ կապված իրենց ծրագրերից: Հանձնման վերաμերյալ ստորագրված անգլովրացական արձանագրության մեջ վրաց կառավարությունը տալիս է իր համաձայնությունը Կարս-Բաթում երկաթգծի կառուցման համար306: Սակայն այդ համաձայնագիրը չի հրապարակվել վրացիների խնդրանքով, այն պատճառաμանությամμ, թե կարող է առաջ μերել վրացիների դեմ աջարների շարժումներ307: Իհարկե, սա չէր կարող գործնական նշանակություն ունենալ ն գոհացնել հայերին, քանի որ այդ արձանագրությունը չուներ այն ուժը, իսկ Անգլիան` այն ազդեցությունը, որը կստիպեր վրացիներին կյանքի կոչել երկաթգծի ծրագիրը: Անգլիացիների այս թվացյալ հայանպաստ քայլը հերթական կեղծ հայասիրության դրսնորում էր: Մեր կարծիքով` այդ կետն արձանագրության մեջ մտցվել էր` ելնելով Անդրկովկասի հետ կապված μրիտանացիների հետագա կոմունիկացիոն ծրագրերից, որոնց մենք արդեն անդրադարձել ենք:

Տե՛ս նույն տեղում, 10 օգոստոս, 1920, թիվ 169: Տե՛ս "ერთობა", თბილისი, 12 ნოემბერი, 1920, («էրթոμա», Թիֆլիս, 12 նոյեմμերի, 1920): Տե՛ս Աμեղեան Ա., նշվ. աշխ., էջ 99: Տե՛ս Հայաստանի Հանրապետությունը 1918-1920 թթ. (Քաղաքական պատմություն), փաստաթղթերի ն նյութերի ժողովածու, կազմողներ Գ. Գալոյան, Վ. Ղազախեցյան, Երնան, 2000, էջ 263:

Բաթումը Վրաստանին հանձնելուց հետո էլ Հայաստանի կառավարությունը հույսը չէր կորցնում Փարիզի վեհաժողովի ն Ազգերի լիգայի աջակցությամμ սեփական երկաթգծով ելք ունենալ դեպի Սն ծով: Ահա թե ինչ ենք կարդում Հայաստանի արտգործնախարարության 1920 թ. հուլիսի 25-ի տեղեկագրում. «Բաթումի վերաμերեալ Կառավարութեանս տեսակետները նոյնն են. ունենալ իμրեւ սեփականութիւն ճորոխի հովիտը եւ այդ հովտով սեփական երկաթուղագծով ազատ ելք ունենալ Բաթումի նաւահանգիստը: Կառավարութիւնս մի գրութեամμ պատւիրել է Հաշտարար կօնֆերանսին կից Հանրապետութեան Պատւիրակութեան μողոք ներկայացնել Ազգերի լիգային եւ Հաշտարար կօնֆերանսին Բաթումը իր նահանգով Վրաստանին տրւելու արթիւ եւ μոլոր միջոցներով աշխատել ձեռք μերել Բաթումի հարցի վերաμերեալ մեր պահանջները իրենց ամμողջութեամμ»308: Այս սին ցանկությունները կյանքի կոչելու ձգտումն առնվազն միամտություն էր մեր կառավարության կողմից: Մենք չկարողացանք խելամտորեն հետամուտ լինել մեր շահերին, չկարողացանք խոհեմ արտաքին քաղաքականություն վարել: Արդյունքում Անտանտի երկրները մեզ ընկալում էին որպես անուղղելի ռուսասերներ, իսկ μոլշնիկները` տարածաշրջանում Անտանտի իմպերիալիստական շահերը սպասարկողներ: Այս վիճակը ձեռնտու էր երկու կողմին էլ: Դրանով նրանք փաստացի հրաժարվում էին Հայաստանի խնդիրներին լուծում տալուց` խուսափելով անցանկալի պարտավորություններից ն ավելորդ պատասխանատվությունից: 1920 թ. օգոստոսի 10-ին կնքվեց Սնրի պայմանագիրը: Այս պայմանագրով Բաթումը հռչակվեց միջազգային նշանակության նավահանգիստ` μաց ազատ առնտրի ն Ազգերի լիգայի անդամ μոլոր երկրների դրոշների համար: Ազգերի լիգայի μարձր հովանու ներքո ազատ նավահանգստի ռեժիմը, որը նկարագրված էր Սնրի պայմանագրի 335-346-րդ հոդվածներում, առնչվում էր նան Բաթումին, այնպես, ինչպես Կ. Պոլսին, Իզմիրին, Ալեքսանդրետին, Բասրային, Տրապիզոնին ն այլն: Ընդ որում` Բաթումի վերաμերյալ արվել էր վերապահում հետագայում որոշվելիք պայմանների մասին

ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 607, թ. 53:

(հոդված 335)309: Այսինքն` Բաթումին տիրապետելու հարցը անորոշ էր մնում: Սակայն այդ անորոշության վրա որոշակի լույս էր սփռում պայմանագրի 351-րդ հոդվածը, որտեղ ասվում էր, որ Բաթումի նավահանգստով ազատ մուտք դեպի Սն ծովը տրվում էր Վրաստանին, Ադրμեջանին ն Պարսկաստանին, ճիշտ այնպես, ինչպես ն Հայաստանին310: Սա ն ազատ նավահանգստի կարգավիճակը մեզ հնարավորություն են տալիս ենթադրելու, որ այս ամենի հիմքում ընկած են դեռնս փետրվար-մարտին Լոնդոնում կայացած քննարկումների գաղափարները, այն է` Բաթումի անջատումը Վրաստանից ն Անտանտի երկրների կոմունիկացիոն շահերի սպասարկումը տարածաշրջանում: Սակայն, ամեն ինչ արդեն անդառնալիորեն ուշացած էր: Բաթումը, անգլիացիների կամոք, տիրապետում էին վրացիները, իսկ տարածաշրջանում տեր ու տնօրինություն էին անում μոլշնիկներն ու քեմալականները, ն անկախ նրանից, թե ինչ էր որոշվել Սնրում, հարցերն այստեղ վերջիններս էին լուծում, դեռ ավելին, Սնրի պայմանագիրը ձախողելու համար, նրանք էլ ավելի արմատական քայլերի դիմեցին` առաջին հերթին կործանարար հարված հասցնելով մեծ Հայաստանի տեսլականին` Անտանտի երկրների առջն փակելով տարածաշրջանի ռազմավարական հենակետերը, այդ թվում` նան Բաթումը: 352-րդ հոդվածով էլ Հայաստանին ազատ մուտք էր տրվում դեպի Սն ծով նան Տրապիզոնով, ընդ որում` Տրապիզոնի նավահանգստում Հայաստանին առհավետ վարձակալության էր տրվելու մի տեղամաս, որը դրվելու էր Սնրի պայմանագրով սահմանված ազատ գոտիների ընդհանուր ռեժիմի տակ311: Սնրի պայմանագրի իրագործվելու դեպքում էլ ավելի կսրվեին հայ-ռուսական, հայ-թուրքական, հայ-վրացական, հայ-ադրμեջանական ն հայ-քրդական հարաμերությունները (պայմանագրով նախատեսված ինքնավար Քուրդիստանի ն Հայաստանի սահմանները նս См. Авалов З., указ. раб.,стр. 290. См. Севрский мирный договор и акты, подписанные в Лозанне, М. 1927, стр. 111. Տե՛ս Ջ. Կիրակոսյանի խմμագրությամμ, նշվ. աշխ., էջ 682:

մնում էին անորոշ), քանի որ պայմանագիրը չէր տալիս նոր սահմանագծումների մեխանիզմները ն հետագա μախումներից խուսափելու երաշխիքները, իսկ դրանց հետնանքները շատ ծանր կլինեին Հայաստանի համար, գուցեն ավելի ծանր, քան այն, ինչ տեղի ունեցավ Հայաստանի հետ: Այն, ինչ տեղի ունեցավ Հայաստանի հետ, Սնրի պայմանագրի, նրա հեղինակների ն Հայաստանի կառավարիչների կարճատեսության պատճառով էր, հատկապես վերջինների, ովքեր իրենց փրկությունն ու ապագան միմիայն կապում էին այս պայմանագրի հետ: Ակնհայտ էր, որ Բաթումին հավակնում էին թե՛ Խորհրդային Ռուսաստանը ն թե՛ քեմալական Թուրքիան, ն եթե μոլշնիկները դա անում էին անթաքույց, ապա քեմալականները` իրենց հատուկ ծածկամտությամμ: Սակայն դա չէր վրիպում μոլշնիկների աչքից: Երμ արդեն սկսվել էր թուրք-հայկական պատերազմը, 1920 թ. հոկտեմμերի 9-ին ՌԿ(μ)Կ Մոսկվայի կազմակերպության ակտիվի խորհըրդակցությունում, հանդես գալով ՌԽՖՍՀ ներքին ն արտաքին դրության մասին զեկուցումով, Լենինն ասում էր. «Վերջերս թուրքերը սկսել են հարձակում Հայաստանի վրա` նպատակ ունենալով գրավել Բաթումը…»312: Թուրքերի այդ անզուսպ առաջխաղացումը Հայաստանում արդեն անհանգստացնում էր μոլշնիկներին: Հոկտեմμերի 26-ին Ստալինը Բաքվից հեռագրում է Լենինին, թե հնարավոր է, որ Վրաստանը Բաթումը հանձնի Անտանտին: Հոկտեմμերի 29-ին Լենինը պատասխան հեռագրում հայտնում է Ստալինին, թե. «Անտարակուսելի եմ համարում, որ Վրաստանը հավանաμար գաղտնի, Բաթումը կհանձնի Անտանտին, ն որ Անտանտան կհարձակվի Բաքվի վրա…»313: Բոլշնիկների մոտ արդեն կասկած չկար, որ թուրքերը գործում էին Անտանտի գիտությամμ ն իրական վտանգ էին ներկայացնում Բաթումի համար: Եվ իրոք, Հայաստանին հաղթելուց հետո 1920 թ.

Սիմոնյան Հ., Թուրք-հայկական հարաμերությունների պատմությունից, Երնան, 1991, էջ 397: Զոհրաμյան է., 1920 թ. թուրք-հայկական պատերազմը ն տերությունները, Երնան, 1997, էջ 300:

վերջերին ն 1921 թ. սկզμներին թուրքերը իրենց թնդանոթներն ուղղեցին Բաթումի վրա: Բաթումի նկատմամμ թուրքերի հավակնությունների մեկ այլ պատճառ էլ Բաքու-Բաթում նավթամուղն էր, որը, իրավամμ, համարվում էր Անդրկովկասի գլխավոր տնտեսական կոմունիկացիաներից մեկը: Քեմալականները ձգտում էին Բաթումը ուժով զավթել ռուսթուրքական երկրորդ խորհրդաժողովի ընթացքում` μոլշնիկներին փաստի առաջ կանգնեցնելու նպատակով: Ռազմական աջակցության խոստումով գայթակղելով մենշնիկյան կառավարությանը` թուրքերը նպատակադրվել էին վրացական μանակի ուժերով դիմագրավել կարմիրների հարձակմանը, ժամանակ շահել ն μոլշնիկներից առաջ գրավել Բաթումը314: Դա նկատում են ռուսները, որոնք խիստ անհանգստացած էին Բաթումի հարցում համաձայնության ձեռքμերման թուրքերի ձգձգումներից: Իսկ վերջիններս կոնկրետ քայլեր էին ձեռնարկում Բաթումը գրավելու ուղղությամμ` դրանք հիմնավորելով իμր վրացիների ցանկությամμ: Քեմալականների արտաքին գործերի նախարարի պաշտոնակատար Ահմեդ Մուհթարը Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովում հայտարարում է հետնյալը. «Այժմ ես պետք է հաղորդեմ ձեզ, որ վրաց կառավարության համաձայնությամμ արնելյան ճակատի մեր զորքերին հրաման է արձակված գրավելու Բաթումը…»315: 1921 թ. մարտի 11-ին թուրքական մի ջոկատ մտնում է Բաթում, իսկ Վրաստանում քեմալական ներկայացուցիչ Քյազիմ μեյն այն հռչակում է Թուրքիայի անμաժանելի մասը316: Պրոֆեսոր է. Զոհրաμյանը ճշմարտացի է համարում վրացիների ցանկությամμ Բաթումը գրավելու թուրքերի փաստարկները: Սակայն իրականում դա թուրքերի հերթական μլեֆն էր, որը շարունակեց Քյազիմ Կարաμեքիրը Բաթումը գրավելուց անմիջապես հետո: Նա իր արձակած հրամանում նշում է. «Վերջին ժամանակներս, վրացական կառավա314 Տե՛ս Սարգսյան Ե., Դավադիր գործարք. Հայաստան-Ռուսաստան-Թուրքիա, Երնան, 1995, էջ 178: Զոհրաμյան է., Սովետական Ռուսաստանը ն հայ-թուրքական հարաμերությունները 1920-1922 թթ., Երնան, 1979, էջ 226: Տե՛ս նույն տեղում:

րության համաձայնությամμ, Բաթումի մարզը...գրավվեց մեր զորքերի կողմից... այդ մարզն այսօրվանից... ենթարկվում է Թուրքիայի ազգային կառավարությանը»317: Իրականում, ինչպես նշել ենք, վրաց մենշնիկները ցանկանում էին Բաթումը հանձնել անգլիացիներին, իսկ Վրաստանի խորհրդայնացումից հետո ամեն գնով փորձում էին այն պահել Խորհրդային Վրաստանի կազմում: Թիֆլիսում խորհրդային կարգեր հաստատվելուց հետո վրաց կառավարությունը տեղափոխվում է Բաթում: Այստեղ Ժորդանիան μանակցում է տեղի μոլշնիկյան լիդերների հետ` ասելով հետնյալը. «Մեր ընդհանուր շահերից է μխում, որ Բաթումը ն նրա մարզը մնան Վրաստանի կազմում, ինչ վարչակարգ էլ այնտեղ գործի»318: Մյուս կողմից վրացական զորքերը թուրքերի դեմ արյունահեղ մարտեր էին մղում Բաթումի փողոցներում319: Բաթումի 4000-անոց մենշնիկյան կայազորը շուտով անցավ քաղաքի հեղկոմի կողմը ն շարունակեց մարտնչել թուրքերի դեմ320: Վրաստանի կառավարությունը Բաթումից հեռացավ մարտի 17-ին, երμ տեղեկացավ որ կարմիր զորքերը մոտենում են քաղաքին321: Միայն Վրաստանի խորհրդայնացումը ն դրան հաջորդած 1921 թ. Մոսկվայի ն Կարսի պայմանագրերը փրկեցին Բաթումը Թուրքիայի հավակնություններից: Ըստ այդ պայմանագրերի` Բաթումի մարզը ինքնավար հանրապետության կարգավիճակով մտավ Խորհրդային Վրաստանի կազմի մեջ: Սրանով Բաթումի ն մարզի ճակատագիրը վերջնականապես որոշվեց: Իսկ Սնրի պայմանագիրը, որի շատ հոդվածներ, այդ թվում` Բաթումին առնչվող հոդվածները, անիրականանալի էին դարձել, վերանայվեց 1922-1923 թթ. Լոզանի խորհրդաժողովում, որտեղ Բաթումի մասին ոչ մի խոսք չկար: Վերադառնալով Վրաստանի կողմից Բաթումը Անտանտին հանձնելու Ստալինի կասկածներին` պետք է նշենք, որ դրանք շատ հիմնավոր էին: Վրաստանի կառավարությունը μոլշնիկների ն քե317

Սարգսյան Ե., նշվ. աշխ., էջ 179: Жордания Н., указ. раб., стр. 117. См. там же, стр. 118. Տե՛ս Սարգսյան Ե., նշվ. աշխ., էջ 179: См. Жордания Н., указ. раб., стр. 118.

մալականների այդ μուռն առաջխաղացման պայմաններում Գեգեչկորու պահանջով համաձայնել էր Բաթումի շրջանը ժամանակավորապես հանձնել անգլիացիներին322: Ինչպես նշել ենք, մայիսի 7-ի ռուս-վրացական պայմանագիրը երկու երկրների միջն վստահության երաշխիք չկարողացավ դառնալ: Բաթումը Անգլիայի շահագործմանը հանձնելու մասին անգլո-վրացական համաձայնությունը կայացել էր նոյեմμերի 23-ին, որի դիմաց անգլիացիները խոստացել էին տրամադրել վրացիների խնդրած փոխառությունը323: Կարնոր է նան այն հանգամանքը, որ դեռնս հուլիսին, հեռանալով Բաթումից, անգլիացիները հեռահար նպատակներով իրենց ձեռքն էին պահել նավահանգստի կառավարումը324: Բոլշնիկների առաջխաղացումը ն Բաթումի հետագա ճակատագիրը խիստ անհանգստացրել էին Անտանտի տերություններին: Այդ էր պատճառը, որ արդեն հոկտեմμերի 30-ի դրությամμ Բաթումի նավահանգստում կանգնած էին Անտանտի ութ ռազմանավեր, որոնցից երեքը ֆրանսիական ականակիրներ էին325: Իսկ Հայաստանում ամերիկյան առաքելության ներկայացուցիչ Ջորդիս Մոսլին գտնում էր, որ Բաթումի նավահանգիստը պետք է դառնա ամերիկյան μազա326: Սակայն Անդրկովկասում գերիշխանություն ապահովող ռազմավարական այս քաղաքի համար պայքարում, ինչպես հայտնի է, հաղթող հանդիսացավ Խորհըրդային Ռուսաստանը: Բաթումն այդպես էլ մնաց Հայաստանի` դեպի ծով ելքի միակ հնարավորությունը: Խորհրդային տարիներին ծովային ելքի հարցը, հասկանալի պատճառներով, Հայաստանի համար առաջնահերթություն չէր հանդիսանում: Սակայն ներկայումս անկախ պետականության պայմաններում այս հարցը վերստին լուրջ կարնորություն է ձեռք μերել: Բաթումը, ինչպես նան Վրաստանի Փոթի նավահանգիստն այսօր էլ մնում են Հայաստանի ծովային ելքի միակ ուղին:

Տե՛ս «Կոմմունիստ», Բաքու, 10 դեկտեմμերի, 1920, թիվ 170: Տե՛ս «Ժողովուրդ», 1 դեկտեմμեր, 1920, թիվ 97: Տե՛ս «Յառաջ», 10 յուլիս, 1920, թիվ 144: Տե՛ս «Ժողովուրդ», 9 նոյեմμեր, 1920, թիվ 82: См. Кунина А. Е., Провал американских планов завоевания мирового господства в 1917-1920 гг., Москва, 1951, стр. 89.

Կատարվեց վրաց մենշնիկների երազանքը: Մենք չունեցանք սեփական ելք դեպի ծով ն մնացինք Վրաստանի ողորմածությանը ապավինելու հույսով: Իհարկե, մենք երախտապարտ ենք Վրաստանին, որի նավահանգիստները օգտագործում ենք արտաքին աշխարհի հետ հաղորդակցվելու համար, սակայն պետք է նշենք, որ, այնուամենայնիվ, այդ «ողորմածությունը» իր հետ μերում է μազում հիմնախնդիրներ, որն այլ ուսումնասիրության թեմա է:

ԳԼՈՒԽ 111

ԱՐԴԱՀԱՆԻ ԽՆԴԻՐԸ ՀԱՅ-ՎՐԱՑԱԿԱՆ

ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՒՄ

3.1. Կարսի մարզի միացումը Հայաստանին ն Վրաստանի դիրքորոշումը (1919 թ. հունվար-ապրիլ) Առաջին հանրապետության շրջանում հայ-վրացական հարաμերությունները խաթարող խնդիրներից մեկն էլ Արդահանի պատկանելիության շուրջ ծավալված վեճն էր: Վրաստանի մենշնիկյան կառավարությունը հավակնում էր ոչ միայն Արդահանի, այլ նան Կարսի մարզի մեկ այլ` Օլթիի գավառին, ինչպես նան էրզրումի վիլայեթի` Օլթիին հարակից Սպերի, Թորթումի, Բաμերդի գավառներին327: Եթե ուշադիր հետնենք քարտեզին, ապա կտեսնենք, որ Արդահանի գավառը Հայաստանի համար մերձսնծովյան տարածքներով դեպի Սն ծով դուրս գալու միակ դարպասն է: Քանի դեռ Կարսի մարզի Օլթիի գավառը ն էրզրումի վիլայեթը գտնվում էին թուրքերի

1266 թ. Թմկաμերդի տեր Սարգիս Ջաղեցին հիմնադրում է Սամցխեի ընդարձակ իշխանությունը, որն ընդգրկում էր Տաշիրից մինչն էրզրում ընկած տարածքը: 1578 թ.` Սամցխե-Ջավախքը գրավելուց հետո, թուրքերը ստեղծեցին Չլդըրի (Ախալցխայի) էյալեթը, որը հիմնականում ընդգրկել է Սամցխեի իշխանության տարածքները: Չնայած դրան` Չլդըր-Ախալցխայի էյալեթը ժամանակ առ ժամանակ ավելի ընդարձակվել է ն միավորել նան պատմական Տայք աշխարհն ու Գուգարքի մեծ մասը, առանձին գավառներ` Բարձր Հայքից, Այրարատից, Խաղտիք-Լազիստանից: Քանի որ այս էյալեթը հյուսիսից սահմանակից էր վրացական թագավորությանը, թուրքերը այն անվանել են նան Գյուրջիստանի (Վրաստան) վիլայեթ: Նան այս հանգամանքն է, ըստ երնույթին, հիմք տվել վրացիներին հավակնելու Արդահանին, Օլթիին, էրզրումի վիլայեթի հյուսիսարնելյան գավառներին, ինչպես նան Լազիստանին: Տե՛ս Թորոսյան Շ., Արդահանի խնդիրը հայ-վրացական հարաμերություններում (1920 թ. հունվար-օգոստոս), «Բանμեր Երնանի համալսարանի», Երնան, 2014, թիվ 2, էջ 3: Թուրքերի կողմից Չլդըրի էյալեթը նան Գյուրջիստանի վիլայեթ անվանելու նույն μացատրությունը տե՛ս նան` Զուլալյան Մ., Արնմտյան Հայաստանը 16-18-րդ դդ., Երնան, 1980, էջ 182:

ձեռքին, վրացիներն ապահով էին, քանի որ Հայաստանի ծովային ելքը «հուսալիորեն» ձախողված էր: Սակայն, երμ Կարսի մարզը միացվեց Հայաստանին, ն Փարիզի վեհաժողովում սկսեց քննարկվել նան էրզրումը հանձնելու հարցը, անհանգստացած վրաց մենշնիկ կառավարիչները, «պատմական իրավունքի» վրա հիմնվելով, պահանջեցին Արդահանից հարավ-արնմուտք գտնվող Օլթիի գավառը, այստեղից ուղիղ գծով դեպի արնմուտք` էրզրումի նահանգի` Թորթումի, Սպերի ն Բաμերդի գավառները, ապա դեպի հյուսիս-արնմուտք` Տրապիզոնի վիլայեթի Գյումուշխանեի գավառը ն ուղիղ գծով հյուսիս` մինչն Տրապիզոնի նավահանգիստը": Նույնիսկ անզեն աչքով է տեսանելի, որ եթե անգամ Կարսի մարզի մնացած գավառները (Կարս, Կաղզվան) ն էրզրումի վիլայեթի մյուս տարածքները (էրզրում, Դերջան, Երզնկա ն այլն) մաս կազմեին Հայաստանին, ապա միննույն է, վերջինս զրկված էր լինելու ծովային ելքից: Սակայն, չնայած այս μոլորին, քանի որ հիմնական իրադարձությունները տեղի են ունեցել Արդահանի շուրջը, մենք գլխավորապես կկենտրոնանանք այս խնդրի վրա: Ցանկացած վիճելի տարածքի նկատմամμ դրսնորվող հավակնությունների հիմքում հիմնականում ընկած է տվյալ պետության ռազմավարական շահը, սակայն կողմերը, որպես կանոն, աշխատում են այդ հավակնությունները հիմնավորել պատմական իրավունքի կամ ազգագրական իրավիճակի փաստարկներով: Ուստի, պետք է համադրել հայ ն վրաց պատմագրությունների տեսակետներն այս խնդրի շուրջ, վերլուծել դրանք ն հասկանալ, թե ում օգտին են խոսում փաստերը: Արդահանը Մեծ Հայքի Գուգարք նահանգի հիմնական ինը գավառներից (Ձորոփոր, Կողμոփոր, Ծոμոփոր, Տաշիր, Թռեղք, Կանգարք, Կղարջք, Վերին Ջավախք, Արտահան) մեկն է328: Արդահանի "

Վրացիների այս պահանջներին ավելի խորությամμ կանդրադառնանք ընթացիկ շարադրանքում: Տե՛ս Երեմյան Ս., Հայաստանը ըստ «Աշխարհացոյց»-ի, Երնան, 1963, էջ 110: Տ. Սահակյանը թվարկում է Գուգարք նահանգի 16 գավառ: Տե՛ս Սահակյան Տ., Գուգարք-Գոդերձական տարածաշրջանի քաղաքական ն հոգնոր-մշակութային ճակատագիրն ի սկզμանե մինչն 1980-ական թվականները, Երնան, 2004, էջ 6-7:

մասին հնագույն ժամանակաշրջանում առանձին տեղեկություններ գրեթե չկան, հետնաμար նրա պատմությունը հիմնականում դիտարկվում է Գուգարք նահանգի պատմության համատեքստում: Ք. ա. 2-րդ հազարամյակում Արդահանը ինչպես նան Գուգարքի այլ գավառներ, հավանաμար մաս են կազմել այդ ժամանակաշրջանում գոյություն ունեցած հայկական հնագույն պետական կազմավորումներից Դայա-Դիաուխիին (Տայք) կամ էթիունիին: Հետագայում Վանի թագավորության արքա Արգիշտի 1-ինը Ք. ա. 785-784 թթ. գրավում է Դիաուխին ն մի շարք այլ երկրներ: Երվանդունիների ժամանակաշրջանում` մոտավորապես Ք. ա. 3-րդ դարում, ձնավորվում է Գուգարքի μդեշխությունը, որի մեջ, μնականաμար, մտնում էր նան Արդահանի տարածքը329: Ք. ա. 3-2-րդ դարերում հայ ն վրաց թագավորությունները պայքար են մղել Գուգարքի համար330: Ինչպես հայտնի է «վրացական տարեգրության» (ქართლის ცხოვრება) մի տեղեկությամμ, վրացիները Արտաշեսի դեմ պայքարում դուրս են μերել օսերին (ալաններին): Սկզμում վրաց-օսական ուժերը հաջողություն են արձանագրում` ներխուժելով Սոմխիթ (Հայաստան) ն Ցելի (Չլդըր) լճի շրջակայքում գերի են վերցնում հայոց արքայազն Զարեհին: Սակայն շուտով Արտաշեսի որդիներ Արտավազդն ու Տիգրանը հայոց զորքով Թռեղքում հասնում են թշնամուն ն ստիպում հաշտություն կնքել, որով գերությունից ազատվում է Զարեհը, ն Գուգարքը ամμողջությամμ վերադարձվում է Մեծ Հայքին331: Ինչպես հայտնի է, Ցելի կամ Չլդըր լիճը գտնվում է Արդահանի շրջանում: Արտաշեսյանների ն Արշակունիների կառավարման ժամանակաշրջանում Գուգարքը եղել է Հայաստանի կազմում` որպես հյուսիսային սահմանապահ μդեշխություն: Արշակունյաց հարստության

Մանրամասն տե՛ս Մովսես Խորենացի, Հայոց պատմություն, Երնան, 1981, էջ 154: Մանրամասն տե՛ս Ստրաμոն, Օտար աղμյուրները հայերի մասին, հ. 1, Երնան, 1940, էջ 54-55: Տե՛ս ქართული მატიანე, ტ. 1, თბილისი, 1955, გვ. 48-49 (Վրացական տարեգրություն, հ. 1, Թμիլիսի, 1955, էջ 48-49):

կործանումից հետո Գուգարքի μդեշխությունը միացվում է Սասանյան Պարսկաստանից կախյալ վրաց թագավորությանը (մարզպանությանը): Արաμներն իրենց տիրապետության ժամանակաշրջանում հիմնականում պահպանեցին Սասանյանների վարչական μաժանումը, որի հետնանքով Գուգարքը Վիրքի մարզպանության կազմում մտավ երկրորդ Արմինիայի մեջ: Բագրատունիների կառավարման շրջանը վճռորոշ ժամանակահատված է Արդահանի պատկանելիության շուրջ հայ-վրացական վեճի առումով, ն քանի որ, այս ընթացքում թե՛ Հայաստանում, թե՛ Վրաստանում իշխում էին Բագրատունիները, հետնաμար հայ ն վրաց պատմագրության մեջ տարածքային վեճն անուղղակիորեն վերածվում է Բագրատունինների ծագումնաμանության վեճի, այն է` նրանք հայկակա՞ն, թե՞ վրացական ծագում ունեն, որով ն հեշտ կլինի հիմնավորել Արդահանի ն այլ վիճելի տարածքների պատկանելիության հարցը: Պատմական աղμյուրներում հիշատակվում է Բագրատունիների հրեական ծագման մասին: Սակայն հայկական պատմական ավանդությունը Բագրատունիներին համարում է Հայկ նահապետի, իսկ վրացական ավանդությունը` վրաց Փառնավազյան արքայատոհմի սերունդներից332: Ըստ էության, Բագրատունիները հայ քաղաքական կյանքում նշանակալի դերակատարում են ունեցել առնվազն Ք. ա 3-րդ դարից սկսած333, իսկ համաձայն վրաց պատմագրության` Վրաստանի քաղաքական արենայում նրանք հանդես են եկել միայն 6-րդ դարում334, այստեղից կարելի է եզրակացնել, որ Բագրատունիների հայկական ծագումն ավելի հավաստի է:

См. Грузия и европейские страны: Очерки истории взаимоотношений 2|||-2|2 века, Москва, 2005, том 2, стр. 827. Մանրամասն տե՛ս Մովսես Խորենացի, նշվ. աշխ., էջ 148-151: См. Сумбат Давитис-Дзе, История и повествование о Баградионах, пер., введ. и примеч. М. Д. Лордкипанидзе, Тбилиси, 1979, стр. 14.

Խորհրդային պատմաμան Վ. Ստեպանենկոն, տուրք տալով վրաց պատմագրության վարկածներին, նշում է, որ Տաո-Կլարջեթիի (Տայք-Կղարջք) իշխանապետության մեջ մտնում էին Կլարջեթին (Կղարջք), Շավշեթին (Շավշք), Իսպիրը (Սպեր), (այլ աղμյուրներում նան Թորթումը ն Բաμերդը), Տաոն (Տայք) ն Քուռի վերին հոսանքներում` Կոլան (Կող), Արդահանը, Սամցխեն ն Ջավախեթին (Ջավախք)335: Պարզից էլ պարզ է, որ այս փաստը չի համապատասխանում պատմական իրականությանը, քանի որ Տայքը ն Կղարջքը եղել են առանձին իշխանապետություններ, իսկ Արդահանը հայ Բագրատունիների թագավորության մաս է կազմել336: Սպեր գավառը եղել է Բագրատունիների ժառանգական տիրույ337 թը : Այն Բարձր Հայքի գավառներից մեկն էր338, որը հետագայում մտավ էրզրումի վիլայեթի մեջ: Առաջին հայացքից թվում է, թե վրաց պատմագրությունը Սպերը տեղադրում է Տաո-Կլարջեթիի թագավորության կազմում` ելնելով նրա` որպես Բագրատունիների ժառանգական տիրույթ լինելու հանգամանքից: Սակայն էրզրումի նահանգի` Օլթիին հարակից Սպերի, Թորթումի ն Բաμերդի գավառների նկատմամμ վրաց հավակնությունները հեռուն տանող նպատակներ են հետապնդում, որին արդեն անդրադարձել ենք: Անիի Բագրատունիների անկումից հետո Արդահանը գտնվել է տարμեր տիրապետությունների ներքո: 1578 թ. այն գրավում են թուրքերը ն մտցնում Չլդըրի վիլայեթի մեջ: Ըստ «Գյուրջիստանի վիլայեթի մեծ դավթարի»` վերջինս ունեցել է 9 գավառ` լիվա, որոնցից էին Մեծ Արտահանի ն Օլթիի գավառները339: Մեծ Արտահանի Այս մասին ն Տաո-Կլարջեթիին առնչվող այլ մանրամասները տե՛ս Степаненко В. П., Политическая обстановка в Закавказье в первой половине 2| в., Свердловск, 1975, стр. 124-131: Մանրամասն տե՛ս Եղիազարյան Ա., Հայ Բագրատունիների տերությունը, (885908 թթ.), Երնան, 2011: См. Джанашия С. Н., Об одном примере искажения исторической правды, Тбилиси, 1946, стр. 19-20. Տե՛ս Հարությունյան Բ., Մեծ Հայքի վարչա-քաղաքական μաժանման համակարգն ըստ «Աշխարհացոյց»-ի, Երնան, 2001, էջ 57: Տե՛ս გიურჯისტანის ვილაიეთის დიდი დავთარი, წიგნი 2, თბილისი, 1941, გვ. 7 (Գյուրջիստանի վիլայեթի մեծ դավթարը, գիրք 2, Թμիլիսի, 1941, էջ 7):

գավառում հայերը μացարձակ մեծամասնություն են կազմել: Այնտեղ գտնվող Փարականի μերդի հարկ վճարողների ցուցակներում հիշատակվում են Մկրտիչ Անտոնի, Խաչատուր Ասվատուրի, Մելիք, նրա եղμայր Կիրակոս, Գրիգորի թոռ, Հայրապետի թոռ, Վարդան Տղապարոնի անունները, Դուդունա գյուղում` Տեր Հակոμ, Խաչիկ, Մարգար ն հայկական այլ անուններ340: Թուրքական տիրապետությունը Արդահանում տնեց մինչն 1878 թ., երμ Սան-Ստեֆանոյի պայմանագրով այն անցավ Ռուսաստանին ն մաս կազմեց Կարսի մարզին: Արդահանի գավառը μաղկացած էր չորս ոստիկանական տեղամասերից` հյուսիսում` Փոցխովի տեղամասը` Դիգուր կենտրոնով, կենտրոնում` Արդահանի տեղամասը` Արդահան կենտրոնով, արնելքում` Չլդըրի տեղամասը` Զուրզունա կենտրոնով, ն հարավ-արնմուտքում` Գյոլի (Կող, Կոլա) տեղամասը` Օկամ կենտրոնով341: Կարսի մարզը, այդ թվում` նան Արդահանը, վերստին Թուրքիային անցան 1918 թ. մարտի 3-ին կնքված Բրեստ-Լիտովսկի պայմանագրով, իսկ հունիսի 4-ին կնքված Բաթումի պայմանագրով Արդահանը կրկին ամրագրվեց Թուրքիայի կազմում: Ահա այսպիսին էր Արդահանի գավառի ն նրա նկատմամμ հայերի ու վրացիների ունեցած հավակնությունների պատմական հիմնավորումների համառոտ նկարագիրը, երμ ձնավորվեցին Հայաստանի ն Վրաստանի առաջին հանրապետությունները, ն Արդահանը դարձավ այս նորաստեղծ հանրապետությունների տարածքային վեճի առարկաններից մեկը: Հայաստանի առաջին հանրապետության գոյության ընթացքում վրացական հավակնություններն Արդահանի նկատմամμ դրսնորվեցին 1918 թ. դեկտեմμերին: Այդ ժամանակ Վրաստանի ոչ պաշտոնական ներկայացուցիչներ Զուրաμ Ավալովը (Ավալաշվիլի) ն Դավիթ Գամμաշիձեն Լոնդոնում շրջանառության մեջ դրեցին փաստաթղթեր, որոնցում սահմանում էին Վրաստանի Հանրապետության տարածքները, ներառյալ այն շրջանները, որոնք դեռնս իրենց կա340

Տե՛ս նույն տեղում, էջ 403: Տե՛ս Թորոսյան Շ., նշվ. աշխ., էջ 4:

ռավարության իրավասության տակ չէին մտնում, այդ թվում` նան Օլթին ն Արդահանը: Նրանք մերժում էին Հայաստանի իրավունքը Կարսի մարզի հյուսիսային կեսի նկատմամμ342: 1919 թ. մարտին վրաց պաշտոնական ներկայացուցիչներ Նիկոլայ Չխեիձեն ն Իրակլի Ծերեթելին Կ.Պոլսից հասան Փարիզ ն մարտի 14-ին Հաշտության վեհաժողովին ներկայացրին Վրաստանի նախնական հուշագիրը, որով թվարկում էին Վրաստանի տարածքները` Թիֆլիսի, Քութայիսի ն Բաթումի նահանգներն ամμողջությամμ, Սուխումի, Զաքաթալայի, Օլթիի ն Արդահանի շրջանները ն Տրապիզոնի վիլայեթի մի ընդարձակ մասը (ներառյալ Լազիստանը)343: Մինչ այդ` փետրվարի 12-ին, հայկական զույգ պատվիրակությունների ղեկավարներ Ավետիս Ահարոնյանը ն Պողոս Նուμար փաշան Փարիզի խաղաղության վեհաժողովին էին ներկայացրել հայկական պահանջները, որոնցում մասնավորապես նշվում էր, որ մեծ Հայաստանի կազմի մեջ պետք է մտնի, μացի արնմտահայկական նահանգներից, նան Կովկասի հայկական հանրապետության ամμողջ տարածքը, որը պարունակում է Երնանի ամμողջ գավառը, նախկին Թիֆլիսի նահանգի հարավային մասը, Գանձակի նահանգի հարավարնմտյան մասը, Կարսի մարզը` μացի Արդահանից հյուսիս ընկած շրջանից344: Ինչպես տեսնում ենք, Կարսի մարզի հյուսիսային երկու գավառներին` Օլթիին ն Արդահանին, հավակնում էին վրացիները, իսկ հայերը` ամμողջ մարզին` μացի Արդահանի գավառում Կուրից հյուսիս ընկած հատվածից (Արդահանի տեղամասի հյուսիսային մասը ն Փոցխովի տեղամասը): Անտեղի չէ այստեղ նշել, որ մինչն Առաջին աշխարհամարտը Կարսի մարզը` իր չորս գավառներով` Կարս, Կաղզվան, Օլթի ն Արդահան, ունեցել է 404 հազ. μնակիչ, որից 123170-ը` հայ, 4226-ը` վրացի, 102860-ը` թուրք-թաթար, 54931-ը` քուրդ, 118000-ը`

Տե՛ս Հովհաննիսյան Ռ., Հայաստանի Հանրապետություն: Առաջին տարին, 19181919, հ. | , Երնան, 2005, էջ 312: См. Ованнисян Р., указ. раб., стр. 73. Տե՛ս Ղազարյան Հ., նշվ. աշխ., գիրք առաջին, էջ 231, 253:

ռուսներ, հույներ, μոշաներ, ղարափափախներ ն այլն345: Առավել հայաշատ էին Կարսի ն Կաղզվանի գավառները` համապատասխանաμար 81 հզ. ն 35 հզ. հայ346: Բերված թվերը ակնհայտորեն ցույց են տալիս, որ հայերը մարզում կազմել են հարաμերական մեծամասնություն: Սակայն թե՛ Հայաստանի, թե՛ Վրաստանի համար դեռ վաղ էր երազել տիրանալ Կարսի մարզում իրենց հավակնած տարածքներին: Ի դեպ նշենք, որ դեռնս Տրապիզոնի խորհրդաժողովում 1918 թ. մարտին, ինչպես գրում է Հ. Քաջազնունին, վրացիները շահագրգռված էին հատկապես Բաթումի հարցով ն այն փրկելու համար պատրաստ էին թուրքերին զիջել Կարսն ու Արդահանը347: Իսկ երμ Բրեստ-Լիտովսկի պայմանագիրը ուժը կորցրեց, վրաց մենշնիկները նոր միայն հավակնություն ցուցաμերեցին Արդահանի նկատմամμ: Ըստ Մուդրոսի զինադադարի պայմանագրի 11-րդ հոդվածի` թուրքական զորքերն ստացել էին Անդրկովկասի մի մասից տարհանվելու հրաման, իսկ մնացած զորքերը կհեռացվեին, եթե տեղերում իրադրությունն ուսումնասիրելուց հետո դաշնակիցները ներկայացնեին այդպիսի պահանջ348: Իսկ այդ մնացած մասը, որտեղից թուրքերը չէին հեռացել, Կարսի մարզն էր ն Բաթումի մարզի մի մասը349: Սակայն արդեն նոյեմμերի 11-ին Միջերկրական ծովում μրիտանական ուժերի գլխավոր հրամանատար փոխծովակալ ԳոֆՔալթրոպը Թուրքիայի մեծ վեզիր Ահմեդ Իզզեթ փաշային ուղարկեց մի հաղորդագրություն, որով μրիտանական կառավարության անունից պահանջում էր զորքերը ետ քաշել ռուս-թուրքական նախապատերազմյան սահմանից այն կողմ, իսկ նոյեմμերի 24-ին Օսմանյան գլխավոր սպայակույտը տեղեկացավ, որ Կարսից, Արդահանից ն

Տե՛ս Թորոսյան Շ., Կարսի մարզի միացումը Հայաստանին ն Արդահանի շուրջ հայ-վրացական տարակարծությունների սկզμնավորումը (1919թ. հունվար-ապրիլ), «21-րդ դար», թիվ 3, 2016, էջ 100: Տե՛ս Հովհաննիսյան Ռ., նշվ. աշխ., էջ 217: Տե՛ս Քաջազնունի Հ., նշվ. աշխ., էջ 19: Տե՛ս Ջ. Կիրակոսյանի խմμագրությամμ, նշվ. աշխ., էջ 538: Տե՛ս Հովհաննիսյան Ռ., նշվ. աշխ., էջ 217:

Բաթումից թուրքական զորքերի դուրսμերումը պահանջող որոշումը ընդունվել է դաշնակիցների գերագույն ռազմական խորհրդի կողմից350: Անգլիացի գեներալ-մայոր Ջ. Թ. Ֆորեստիր-Ուոկերի վրա էր դրված արնմտյան Անդրկովկասից օսմանյան զորքերի դուրսμերման պատասխանատվությունը: Նա 1919 թ. հունվարի 7-ին մտավ Կարսի մարզ ն իր գնացքում թուրքական հրամանատար Յակուμ Շնքի փաշային տվեց ցուցումներ, որոնցով մասնավորապես նախատեսվում էր մինչն հունվարի 25-ը թուրքական զորքերը դուրս μերել Կարսից: Հաջորդ օրը` հունվարի 8-ին, Ջ. Ֆորեստիր-Ուոկերը Ալեքսանդրապոլում համաձայնագիր կնքեց Հայաստանի արտգործնախարար Սիրական Տիգրանյանի հետ, համաձայն որի, թեպետ Կարսում հաստատվելու էր անգլիական զինվորական նահանգապետություն, սակայն քաղաքացիական μոլոր պաշտոնյաները նշանակվելու էին Հայաստանի կառավարության կողմից351: Հայ պաշտոնյաները պետք է պատրաստ լինեին Կարս մեկնել հունվարի 12ին352: Այս համաձայնագրի ստորագրումից հետո գեներալ Ջ. Ֆորեստիր-Ուոկերը կապիտան Քլայվ Թեմփրլիին նշանակեց Կարսի զինվորական նահանգապետ, իսկ Հայաստանի կառավարությունը` Ստեփան Ղորղանյանին` որպես քաղաքացիական նահանգապետ353: Այս ամենից ելնելով` Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը հունվարի 14-ին ընդունեց Կարսի մարզը Հայաստանին միացնելու մասին որոշումը, ըստ որի` կազմակերպվում էին նահանգի ն շրջանների քաղաքացիական վարչությունը, միլիցիան ն ժանդարմերիան` 400 հոգուց μաղկացած ն համապատասխան սպայական կազմով, երկաթուղու Կարս-Ալեքսանդրապոլ գծի վար-

Տե՛ս նույն տեղում, էջ 218: Տե՛ս Պետրոսյան Գ., Կարսի խնդիրը ն նրա շուրջ ծավալված պայքարը (1918 թ. դեկտեմμեր-1919 թ. ապրիլ), «Բանμեր Երնանի համալսարանի», Երնան, 2004, թիվ 3 (114), էջ 23: Տե՛ս Հայաստանի Հանրապետության պառլամենտի նիստերի արձանագրություններ: 1918-1920 թթ., Ա. Վիրաμյանի խմμագրությամμ, Երնան, 2010, էջ 147: Տե՛ս Հովհաննիսյան Ռ., նշվ. աշխ., էջ 220-223:

չությունն ու ծառայողների հաստիքացուցակը354: Սակայն Կարսի ն Արդահանի մահմեդականները որոշել էին չհնազանդվել: Թուրքական 9-րդ μանակի հրամանատար Յ. Շնքի փաշան հայտարարեց, որ ո՛չ վրացիները ն ո՛չ էլ հայերը այդ տարածքին տիրանալու իրավունք չունեն, քանի որ, ըստ նրա, նրանցից որնէ մեկի Կարսի նահանգ մտնելուն կհետներ μազմաթիվ անմեղ մարդկանց լիակատար ոչնչացումը355: Դեռնս 1918 թ. նոյեմμերի 5-ին Կարսում` Յ. Շնքի փաշայի աջակցությամμ հրավիրված մարզի մահմեդական առաջնորդների համաժողովում, կազմվեց Կարսի մահմեդական խորհուրդը, իսկ դեկտեմμերին այն փոխարինվեց ազգային մահմեդական խորհուրդով (շուրա): Իսկ 1919 թ. հունվարի 17-18-ին Կարսում համաժողովի հավաքվեցին մահմեդականների 100-ից ավելի պատվիրակներ ն հռչակեցին «Հարավարնմտյան կովկասյան հանրապետություն»` Կարս ն «Արաքսյան հանրապետություն»` Նախիջնան կենտրոններով356, ն կազմեցին այդ ինքնահռչակ «հանրապետության» ժամանակավոր կառավարություն` շուրա357: Կարսի շուրան տրամադրված էր ամրապնդելու իր իշխանությունը ն պաշտպանելու Թուրքիայի շահերը նահանգում: Եվ երμ Կարսի զինվորական նահանգապետ Թեմփրլին ն քաղաքացիական նահանգապետ Ղորղանյանը նորանշանակ հայ պաշտոնյաների հետ μրիտանական մեկ հրաձգային վաշտի ուղեկցությամμ մեկնեցին Կարս, հարյուրավոր զինված մահմեդականներ փակեցին նրանց ճանապարհը` հայերից պահանջելով հեռանալ տարածքից: Տեսնելով մահմեդականների այս ընդվզումը` Թեմփրլին հրահանգեց հայ պաշտոնյաներին հեռանալ Կարսից ն ոչ պաշտոնապես ճանաչեց մահմեդական շուրան358: Փաստորեն, μրի354

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 206, ց. 1, գ. 27, թ. 21: Տե՛ս Հովհաննիսյան Ռ., նշվ. աշխ., էջ 219: Մանրամասն տես Զոհրաμյան է., Նախիջնանյան հիմնահարցը ն Հայաստանի «դաշնակիցները» (1918 թ. դեկտեմμեր-1920 թ. ապրիլ), Երնան, 2002: Տե՛ս Պետրոսյան Գ., Հայաստանի Հանրապետության հարաμերությունները Ռուսաստանի հետ (1918-1920 թթ.), էջ 175: См. Завриев Д., К новейшей истории северо-восточных вилаетов Турции, Тбилиси, 1947, стр. 75.

տանական հրամանատարությունը կտրուկ փոխեց վերաμերմունքը շուրայի նկատմամμ ն սկսեց համագործակցել վերջինիս հետ: Ավելին, Ջ. Ֆորեստիր-Ուոկերը հունվարի 21-ին ՀՀ արտգործնախարար Ս. Տիգրանյանին գրած նամակով ետ կանգնեց հունվարի 8-ին կնքված համաձայնագրից359: Այս կապակցությամμ Վրաստանում Հայաստանի պատվիրակության ղեկավար Մ. Հարությունյանը μողոքի նամակ է հղում Թիֆլիսում դաշնակիցների հրամանատարությանը, որում նշում է, որ գեներալ Ջ. Ֆորեստիր-Ուոկերը հրաժարվում է Կարսի նահանգում հայկական վարչություն հաստատել, որն անհրաժեշտ է: Հակառակ դեպքում մուսուլմանական ժողովրդի կողմից կարող են կատարվել ցավալի հետնանքներ ունեցող գործողություններ360: Կարսի հարցում μրիտանական հրամանատարության հակահայ քաղաքականությունն իր պատճառներն ուներ, որը սերտորեն առնչվում էր Ռուսաստանի հետ: ճիշտ է, դաշնակիցներն ու Ռուսաստանի հարավի կամավորական μանակն ընդհանուր շահեր ունեին μոլշնիկների դեմ պայքարում, սակայն գեներալ Դենիկինի դեպի հարավ ծավալումն ու Ռուսական կայսրության վերականգնման ձգտումները չէին ներդաշնակվում Համաձայնության երկրների աշխարհաքաղաքական ընկալումներին: Եվ քանի որ հայերը համարվում էին անուղղելի ռուսասերներ, ուստի, դաշնակիցների պատկերացմամμ, տալ Հայաստանին որնէ տարածք, նույն է, թե տալ Ռուսաստանին: Սակայն Հայաստանի կառավարությունն ու խորհրդարանը շարունակում էին Կարսի մարզը Հայաստանին միացնելու քաղաքականությունը ն այդ կապակցությամμ տարμեր որոշումներ ու օրենքներ էին ընդունում: Օրինակ` 1919 թ. փետրվարի 4-ին խորհրդարանը քննարկում ն ընդունում է «Կարսի մարզում երեք հաշտարար ն երեք քննիչ μաժանմունք μանալու մասին» օրենքը, ըստ որի` μացվում են Կարսի, Կաղզվանի ն Արդահան-Օլթու հաշտարար ն քննիչ μաժանմունքները` համապատասխանաμար Կարս,

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 92, մաս |, թ. 77ա: Տե՛ս նույն տեղում, գ. 150, թ. 183ա:

Կաղզվան ն Արդահան քաղաքներում361: Այս ամենը դրությունը չփրկեց: Ստեղծված իրավիճակից հմտորեն օգտվեցին թուրքերը: Վերջիններս փորձեցին Բաթումի ն Կարսի նահանգների նկատմամμ գեներալ Դենիկինի ձգտումները հակադրել Անգլիայի հակառուսական քաղաքականությանը: Թուրքերը խորամանկորեն հայտարարեցին, որ եթե Կարսի նահանգում թուրքական իշխանություն չի լինելու, ապա իրենք կընդունեն միայն ռուսական իշխանությունը362: Փաստորեն, ստեղծվել էր մի μացառիկ իրավիճակ, երμ թուրքռուսական շահերը համընկնում էին, իսկ անգլիացիները, տուրք տալով իրենց μնորոշ ռուսատյացությանը, ակամա ջուր էին լցնում թուրքերի ջրաղացին, որի արդյունքում տուժում էր նորաստեղծ Հայաստանի Հանրապետությունը: Սակայն թուրքերի` անգլիական զինվորական իշխանություններին չենթարկվելու կամայական վարքագիծը, ինչպես նան μացահայտ շեշտադրված ռուսասիրությունն ի վերջո սթափեցրին անգլիացիներին, ն վերջիններս արդեն մարտի վերջին վերստին որդեգրեցին Կարսի մարզը Հայաստանին հանձնելու քաղաքականությունը: Բայց մինչ դրան անդրադառնալը քննարկենք Կարսի մարզի նկատմամμ Վրաստանի հավակնությունների հարցը: 1919 թ. հունվարի կեսերին, երμ անգլիացիների աջակցությամμ նախապատրաստվում էին Կարսի մարզում հայկական վարչություն հաստատելու գործողությունները, գեներալ Ֆորեստիր-Ուոկերը, տուրք տալով Վրաստանի հավակնություններին, հայտարարեց, թե որնէ արգելք չի տեսնում վրացիների կողմից Փոցխովը գրավելու դեմ, μայց երμ գեներալ Կվինիտաձեի վրացական զորքերը ձեռնամուխ եղան այդ տեղամասի գրավմանը, դա առաջացրեց մահմեդականների զինված դիմադրությունը, ն Կարսի նահանգապետը հայտարարեց, որ վրա-

Տե՛ս նույն տեղում, ֆ. 198, ց. 1, գ. 15, թ. 105: См. Деникин А. И., Очерки русской смуты, в 3 книгах, книга 3, т. 4, т. 5, вооруженные силы Юга России, Москва 2003, стр. 211.

ցիների հարձակումը կդիտվի հարձակում ուղղված Մեծ Բրիտանիայի դեմ363: Պետք է նշել, որ վրացիների կողմից Փոցխովի տեղամասը գրավելու Ուոկերի համաձայնությունը տեղավորվում էր հայկական զույգ պատվիրակությունների կողմից Փարիզի վեհաժողովին ներկայացված տարածքային պահանջների տրամաμանության մեջ, սակայն անգլիացիների դիրքորոշման կտրուկ փոփոխությունը ն վրացիներին Արդահանի գավառի Փոցխովի տեղամասի գրավումն արգելելը, ըստ էության, μխում էին նույն թուրքասիրության գործոնից: Բացի դրանից` կար նան այլ հանգամանք. անգլիացիները, ելնելով նրանից, որ հայերը չեն հավակնում Արդահանի գավառի հյուսիսարնմտյան հատվածին (Արդահանի տեղամասի` Արդահան քաղաքից հյուսիս ընկած տարածքը ն Փոցխովի տեղամասը), մտադիր էին առավելապես մուսուլմանաμնակ այդ տարածքը միացնել Բաթումի մարզին: Այդ է վկայում նան ՀՀ արտգործնախարար Սիրական Տիգրանյանի` 1919 թ. հունվարի 13-ի նամակը Փարիզում ՀՀ պատվիրակության նախագահ Ավետիս Ահարոնյանին, որտեղ մասնավորապես կարդում ենք. «…Կարսի ողջ նահանգը (անգլիացիները- Շ. Թ.) Հայաստանի μաժին են համարում, ն միայն արնմտյան զուտ մուսուլմանաμնակ մասը հնարավոր են գտնում զատելու (ն կցելու Բաթումին)…»364: Այստեղ արժի հիշատակել, որ անգլիացիները Բաթումի մարզում մինչն այն Վրաստանին հանձնելը չթույլատրեցին վրացական վարչություն հաստատել: Դա պայմանավորված էր Բաթումի ռազմավարական նշանակությամμ, որը μրիտանական հրամանատարությունը շատ էր կարնորում: Բաթումի մարզի հետ կապված` անգլիացիները, ինչպես արդեն նշել ենք, հեռուն գնացող նպատակներ ունեին: Այս կապակցությամμ ՀՀ արտգործնախարար Ս. Տիգրանյանի վերը նշված նամակում կարդում ենք հետնյալը. «…Ամμողջ նահանգում (Կարսի – Շ. Թ.) ընդունում են (անգլիացիները – Շ. Թ.), որ լինի մեր ադմինիստրացիան, ՀայասСм. там же, стр. 212. ԳԱԹ, ՀՅԴ արխիվ, Բոստոն, թիվ 4063, նան` ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 193, մաս |, թ. 26, նան` նույն տեղում, ց. 2, գ. 65, թ. 3:

տանի ներքին գործերի մինիստրից կարգված, ն մեր ժանդարմերիան մեր զորական մինիստրությունից կախված. այս μոլորը չի լինելու Բաթումի նահանգում Վրաստանի նկատմամμ: …Բաթումի նահանգում միակ տերն ու տնօրենը նույն շրջանի μրիտանական զորական կառավարիչն է` առանց վրաց կառավարության որնէ միջամտությամμ…»365: Փոցխովի` գրավումը հիմնավորելու ն անգլիացիների մոտ արդարանալու նպատակով վրացիները դիմեցին հայերին զրպարտելու հին ու փորձված մեթոդին` վերջիններիս ներկայացնելով իμրն մոլի ռուսասերներ, նան քաջ գիտակցելով, որ դա անգլիացիներին հայերի դեմ տրամադրելու արդյունավետ միջոց կարող է լինել: Ստորն μերված փաստաթղթերում անգլիացիների քաղաքականության վերլուծությունը ակնհայտ է դարձնում վրացիների վերոնշյալ վարքագծի իսկությունը: 1919 թ. հունվարի 13-ին Խատիսյանի կողմից Փարիզ` Ա. Ահարոնյանին հղված նամակից տեղեկանում ենք, որ վերջինիս ն գեներալ Ֆորեստիր-Ուոկերի միջն Ալեքսանդրապոլում տեղի ունեցած հանդիպման ժամանակ անգլիացի գեներալը հետաքրքրվել է, թե «արդյոք ճի՞շտ է, որ Հայաստանի կառավարությունը համաձայնության է եկել գեներալ Դենիկինի հետ («Կամավորական μանակ») Վրաստանի անկախությունը ճնշելու… Ես իհարկե հանգստացրի անգլիացի գեներալին, որ թեն մենք լավագույն հարաμերություններ ունենք «Կամավորական μանակի» հետ, μայց ոչ մի համաձայնություն չունենք… Եվ լիովին հարգել ենք ն հարգում ենք Վրաստանի անկախությունը, վրաց կառավարությունն էր, որը ոտնահարեց անկախ Հայաստանի տերիտորիալ իրավունքները Ախալքալաքում ու Բորչալուում, զորական ուժով գրավելով այդ երկրները ն հարկադրելով իրեն հպատակվել դրանց հայ μնակչությանը, որը Հայաստանի քաղաքացի է ուզում լինել ու մնալ…»366: 1919 թ. փետրվարի 9-ին Թիֆլիսի հայկական դիվանագիտական առաքելության խորհրդական Թումանովի` ՀՀ արտգործնախարար Ս. Տիգրանյանին գրած նամակում կարդում ենք. «…Վրացա365

ԳԱԹ,ՀՅԴ արխիվ, Բոստոն, թիվ 4063: ՀԱԱ, ֆ 200, ց. 2, գ. 65, թ. 1, նան` ԳԱԹ, ՀՅԴ արխիվ, Բոստոն, N 4063:

կան շրջանակներն աշխատում են անգլիացիներին համոզել, որ հայերը ցանկանում են ռուսների վերադարձը Կովկաս ն անμավական են անգլիական քաղաքականությունից…»367: Թիֆլիսից Ս. Տիգրանյանին ուղարկված 1919 թ.-ի հունվարի 27-ի թվագիր մեկ այլ զեկուցագրում նշված է. «…Վրացիները ձգտում են համոզել անգլիացիներին, որ Հայաստանը միայն երազում է Ռուսաստանի հետ վերամիավորվելու մասին: Սրանից երեք օր առաջ Վրաստանի կառավարության անդամներից մեկն ինձ հավաստիացրեց, որ օրերս Երնանում դաշնակցության ժողովի ժամանակ առաջ է քաշվել քաղաքական μնույթի մի μանաձն, որով պահանջվել է անդրկովկասյան Հայաստանի վերամիավորումը միասնական Ռուսաստանին…»368: Չնայած նրան, որ այս զրպարտությունները չնպաստեցին Արդահանի գավառի նկատմամμ վրացիների հավակնությունների կենսագործմանը, սակայն ավելի խորացրին μրիտանական կառավարության կասկածները հայերի ռուսասիրության հարցում ն μացասական ազդեցություն ունեցան Կարսի մարզը հայերին հանձնելու գործում: Օգտվելով անգլիացիների μացահայտ աջակցությունից (Արնմտյան Անդրկովկասի μրիտանական զինվորական կառավարիչ Ֆորեստիր-Ուոկերի ն Կարսի մարզի μրիտանական զինվորական նահանգապետ Ք. Թեմփրլիի հստակ թուրքամետ գործողություններից)` 1919 թ. փետրվար-մարտ ամիսներին Հարավարնմտյան կովկասյան կառավարությունը (շուրա) կարողացավ ուժ հավաքել ն հզորանալ: Վերջինս նույնիսկ սկսեց ոտնձգություններ իրականացնել հարնան տարածքների նկատմամμ: Եվ եթե հունվար ամսին վրացիներն էին ձգտում գրավել Արդահանը, ապա արդեն փետրվարի սկզμին շուրան իր գործակալական ցանցով ապստամμություններ հրահրեց Ախալքալաքի ու Ախալցխայի գավառների մահմեդականների շրջանում ն աջակցելով նրանց` այդ գավառներից վտարեց վրացական կայազորերը` տարածաշրջանում հաստատելով իր տիրապետությունը (1919 թ. հունվարին հայ-վրացական հաշտության խորհրդաժողովում դաշնակիցների ճնշման ներքո Ախալքալա367

Նույն տեղում, ց. 1, գ. 181, մաս |, թ. 36: Նույն տեղում, գ. 193, մաս |, թ. 35, երես ||:

քի գավառը անցել էր Վրաստանին): Բաքվի ինֆորմացիոն μյուրոյի նախագահ Ա. Մալխազովի` 1919 թ. փետրվարի 7-ի թվակիր զեկույցում կարդում ենք հետնյալը. «…Ներկայումս ձնավորվել է իրեն «Հարավարնմտյան» կոչող նոր կառավարություն, որը ներառում է Ղարսի, Բաթումի ն Արդահանի գավառները ն հավակնում է Ախալցըխայի վրա: Հաստատվում է, որ այդ կառավարությանը գաղտնի աջակցություն է ցուցաμերում անգլիական կառավարությունը: Դրա նպատակն է անմիջական սպառնալիքի ստեղծումը Վրաստանին, որտեղ Ախալցխայում արդեն μախումներ են տեղի ունենում, ն լիակատար կախվածության մեջ դնել նրան դաշնակիցներից, ինչպես Հայաստանին ն Ադրμեջանին»369: Ինչպես տեսնում ենք, անգլիացիների թողտվության ն շուրայի ագրեսիվ վարքագծի արդյունքում Վրաստանը նս կանգնեց լուրջ խնդիրների առջն: Այդ էր պատճառը, որ Վրաստանն աջակցեց Հայաստանին` պայքարի մեջ մտնելով հարնանությամμ ձնավորված նոր թշնամական պետականատիպ կազմավորման հետ: Վրաստանի վարչապետ Նոյ Ժորդանիան սուր քննադատության ենթարկեց μրիտանական քաղաքականությունը, որը պատճառ դարձավ վրացական տարածքում խռովությունների տարածմանը: Դեռ ավելին, Ժորդանիան վրդովեցուցիչ է համարում Ֆորեստիր-Ուոկերի հանդուրժողականությունը Կարսի մահմեդական խայտառակ շուրայի նկատմամμ, մի նահանգի, որն իրավացիորեն ն ի μնե հայկական էր370: Վրաստանի ղեկավարության այս դիրքորոշումն իր արտացոլումը գտավ վրացական մամուլում: Թերթերը հատկապես դրական էին վերաμերվում այն հանգամանքին, որ հայերը իրենց ուշադրությունը հյուսիսից տեղափոխել են արնմուտք` դեպի Կարս ն Թուրքահայաստան` պատմականորեն ճիշտ ն μնական ուղղությամμ: Միաժամանակ վրացական վերլուծաμանները, պաշտպանելով Հայաստանի հավակնությունները Կարսի մարզի նկատմամμ, հայտարարում էին մարզի հյուսիսային շրջանների, մասնավորապես Արդահանի

Նույն տեղում, ֆ. 223, ց. 1, գ. 75, թ. 21: Տե՛ս Հովհաննիսյան Ռ., նշվ. աշխ., էջ 230:

գավառի նկատմամμ Վրաստանի իրավունքի մասին371: Սա վրացիների ավանդական քաղաքականությունն էր. շեղել Հայաստանը հայ-վրացական վիճելի տարածքների նկատմամμ հավակնություններից (Ջավախք, Լոռի), ուղղորդել վերջինիս դեպի արնմուտք` Թուրքահայաստան` հիմնավորելով, թե Անտանտի տերությունները Փարիզի վեհաժողովում թուրքահայկական վիլայեթների հաշվին մեծ Հայաստան են ստեղծելու, հետնաμար Հայաստանը տարածքների կարիք չի ունենա: Բայց երμ խոսքը գնում էր դեպի Սն ծով Հայաստանին կենսականորեն այնքան անհրաժեշտ ելքի մասին, ապա վրացիները հնարավոր ու անհնարին μոլոր խոչընդոտները հարուցում էին` ծովային ելքից հայերին զրկելու համար: Նախորդ գլուխներում այս խնդրին հանգամանորեն անդրադարձել ենք: Կարսի շուրայի լկտի ու ամμարտավան պահվածքը, ինչպես վերնում նշեցինք, լցրեց անգլիացիների համμերության μաժակը, ն 1919 թ. մարտի 2-ին Կարսի μրիտանական զինվորական նոր նահանգապետ նշանակված գեներալ Վերնի Ասսերը ձեռնամուխ եղավ շուրայի սանձերը քաշելուն: Սակայն շուրան լիովին անկառավարելի էր դարձել, ն Կարսից այդ մասին հավաստող զեկուցագրերը համոզեցին Կովկասում μրիտանական զորքերի հրամանատար գեներալ Թոմսոնին, որ հայկական ն վրացական զորքերին պետք է արտոնել` Կարսում տեղակայված անգլիական 27-րդ զորաμաժնի աջակցությամμ գրավելու մարզը: Մարտի 14-ին Թոմսոնը հրավիրում է հայ ն վրաց պաշտոնատար անձանց` վերջիներիս ծանոթացնելու իր տեսակետին ն համոզելու երկու երկրներին` վերացնելու իրենց տարաձայնությունները: Ըստ նրա առաջարկի` Հայաստանին պետք է անցնեին Կարսի ն Կաղզվանի շրջանները, Վրաստանին` Արդահանի հյուսիսային կեսը, իսկ Օլթիի գավառը ն Արդահանի մնացած մասը պետք է անցներ Բաթումի μրիտանական զինվորական նահանգապետի կառավարմանը: Բացի սրանից` գեներալ Թոմսոնն առաջարկում էր նան, որ Հայաստանը Վրաստանին զիջեր ԱխալքաСм. Урутадзе Г., Образование и консолидация Грузинской Демократической Республики, ԲօrՏՇհսոց սոժ Խat6rial6ո, ԽնոՇհ6ո, 1956, 1օlց6 1, Տ. 86-87.

լաքը ն Լոռու հյուսիսային մասը, ներառյալ Ալավերդի գյուղն ու հանքերը, իսկ Վրաստանը ճանաչեր Հայաստանի իրավասությունը մնացյալ Լոռու վրա, ներառյալ Սանահին գյուղն ու կայարանը: Հայոց ներկայացուցիչները, հրապուրվելով Կարսի ն Կաղզվանի գավառների վերաμերյալ առաջարկությունից, ոչ մի առարկություն չարեցին հյուսիսային Արդահանում վրացական կառավարման դեմ (հատկապես, որ այդ տարածքի նկատմամμ Հայաստանն ի սկզμանե հավակնություն չէր էլ ցուցաμերել), μայց հմտորեն շրջանցեցին Ախալքալաքի ն Լոռու շուրջ վեճի` Թոմսոնի անընդունելի լուծումը372: Հայ-վրացական վիճելի տարածքների հարցը, ըստ հայերի, պետք է լուծվեր Փարիզի վեհաժողովի շրջանակներում, եթե երկկողմ համաձայնություն ձեռք չμերվեր: Գեներալ Թոմսոնը, ինչպես նան նրա վերադաս, Սնծովյան μրիտանական μանակի գլխավոր հրամանատար գեներալ Միլնը, գտնում էին, որ շուրային կարգի հրավիրելու համար անհրաժեշտ էր ուժեղացնել Կարսի անգլիական կայազորը, սակայն դա հակասում էր μրիտանական կառավարության փետրվարի 15-ի որոշմանը, ըստ որի` Կարսից ն այլ վայրերից, որոնք հեռու էին ընկած Բաթում-Թիֆլիս-Բաքու երկաթուղուց, μրիտանական զորքերը պետք է ետ քաշվեին` հենց որ ավարտվեր թուրքական μանակի դուրսμերումը Կովկասից: Սակայն շուրայի խռովարար գործունեությունը ն իթթիհատական հակվածությունը ստիպեցին Միլնին ն Թոմսոնին ապրիլի 2ին ն 3-ին` Բաթումում երկարատն խորհրդակցությունից հետո, շուրան տապալելու որոշում կայացնել` թարմ զորքեր տեղակայելով Կարսում373: Ելնելով ընդունած որոշումից` գեներալ Թոմսոնը ապրիլի 10-ին հայտարարեց Հարավարնմտյան կովկասյան ժամանակավոր կառավարության լուծարման մասին: Ապրիլի 12-ին գեներալ Ասսերին փոխարինած գնդապետ Պրեստոնը, մասնակցելով շուրայի հերթական նիստին, ձերμակալեց նրա ղեկավարներին ն լուծա372

Տե՛ս Հովհաննիսյան Ռ., նշվ. աշխ., էջ 232: Հայ-վրացական տարածքային վեճերը ժամանակավորապես լուծելու Թոմսոնի առաջարկը տե՛ս նան` Գ. Գալոյանի ն Վ. Ղազախեցյանի կազմամμ, նշվ. աշխ., էջ 99: Այստեղ, սակայն, փաստաթուղթը թվագրված է ապրիլի 14-ով, որը հավանաμար վրիպակ է: Տե՛ս Հովհաննիսյան Ռ., նշվ. աշխ., էջ 233- 234:

րեց շուրան374: Երեք ամսվա գոյությունից հետո Հարավարնմտյան կովկասյան հանրապետությունը խորտակվեց: Ադրμեջանը ն Կոստանդնուպոլսի սուլթանական կառավարությունը դատապարտեցին շուրայի տապալումը, սակայն Վրաստանը ողջունեց վերջինիս վախճանը, մանավանդ որ այն Թիֆլիսի ձեռքից խլել էր Ախալքալաքի ն Ախալցխայի նկատմամμ վերահսկողությունը: Եկել էր պատասխան հարված տալու ժամանակը, հատկապես, որ գեներալ Թոմսոնը Վրաստանին արտոնել էր մի փոքրաքանակ զորաջոկատ Ախալցըխայից մտցնել Արդահանի հյուսիսային մաս375: Տարածաշրջանի μրիտանական զինվորական իշխանությունները վերջապես կայացրին Կարսի մարզը Հայաստանին հանձնելու արդարացի որոշումը: Ապրիլի 19-ին Կարսի նահանգապետ Ստեփան Ղորղանյանը ն իր վարչությունը մտան Կարս: Երկու օր անց մարզ մտավ նան գեներալ Հարություն Հովսեփյանի (Օսիպով) զորաջոկատը, իսկ ապրիլի 24-ին վերջինս մուտք գործեց Կարս քաղաք376: Այս կարնոր իրադարձությունների ժամանակագրության հետ կապված` մեր պատմագրության մեջ կան որոշ տարակարծություններ: Ավելի հավաստի է պրոֆեսոր Գ. Պետրոսյանը, որը, հղում տալով արխիվային փաստաթղթերին, նշում է, որ հայկական զորքերը Կարս են մուտք գործել ապրիլի 23-ին, իսկ հայկական վարչությունը` հաջորդ օրը377: Փաստորեն, ապրիլի 23-24-ի դրությամμ, ողջ Կարսի մարզը միացավ Հայաստանին` μացառությամμ հյուսիսային Արդահանի ն Օլթիի, որոնցից առաջինն անցավ Վրաստանին, իսկ երկրորդը գործնականում մնաց թուրքերի տիրապետության տակ, թեպետ անգլիացիները մինչն Կարսի մարզից հեռանալը մտադիր էին Օլթին միացնել Բաթումի մարզին:

Տե՛ս նույն տեղում, էջ 239: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 241: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 242-243: Տե՛ս Պետրոսյան Գ., նշվ. աշխ., էջ 195:

3.2. Արդահանի հարցը հայ-վրացական հարաμերություններում ն խնդրի ժամանակավոր լուծումը (1919 թ. մայիս-դեկտեմμեր) Չնայած անգլիացիների կայացրած որոշմանը, այնուամենայնիվ, շարունակվում էին վրացիների անհիմն հավակնությունները Կարսի մարզի հյուսիսային գավառների նկատմամμ: Հաշվի առնելով, որ Արդահանի հյուսիսային հատվածը հիմնականում մուսուլմանաμնակ էր, Հայաստանը հրաժարվել էր գավառի այդ հատվածի նկատմամμ հավակնությունից, իսկ Վրաստանի հավակնություններն Արդահանի ն Օլթիի գավառների նկատմամμ միայն առաջին հայացքից էին տարակուսելի: Իրականում վերջինս, ձգտելով տիրանալ այդ գավառներին, ինչպես նան էրզրումի նահանգի` Օլթիին հարակից Թորթում, Սպեր ն Բաμերդ գավառներին378, որոնց նկատմամμ վրացիներն անթաքույց նկրտումներ էին դրսնորում, կկարողանային Հայաստանը զրկել Տրապիզոնով, Լազիստանով կամ Բաթումով դեպի Սն ծով ելքի հնարավորությունից` նրան ամμողջովին կոմունիկացիոն կախվածության մեջ գցելով: Ահա սա էր Վրաստանի գլխավոր նպատակը, ինչպես նան Բաթումից մինչն Տրապիզոն` Սն ծովի ափի մի պատկառելի հատվածին տիրանալը: Այդ դժվարին իրավիճակում լրացուցիչ խնդիրներից խուսափելու նպատակով վարչապետ Ա. Խատիսյանը մեկնում է Թիֆլիս` Արդահանի գավառի հետ կապված հարցը հարթելու համար: Ինչպես գրում է վերջինս. «…Իմ Թիֆլիս երթալուն արդիւնքը այն եղաւ, որ վրացիներու հետ սահմանը գծուեցաւ հետեւեալ կերպով: Արտահա378

Այս պահանջատիրությունը նույնքան «արդիական» էր կոմունիստ վրացիների շրջանում: Երμ 1945 թ. խոսվում էր Թուրքիայից արնմտահայկական որոշ տարածքներ վերադարձնելու մասին, վրաց կոմունիստ պատմաμանները հանդես եկան դրանց նկատմամμ հավակնություններով: Նրանցից ակադեմիկոսներ Ս. Ջանաշիան ն Ն. Բերձենիշվիլին հայտարարեցին, որ վրաց ժողովուրդը պետք է ետ ստանա իր պատմական հողերը` Արդահանի, Արտվինի, Օլթիի, Թորթումի, Սպերի, Բաμերդի, Գյումիշխանեի ն Արնելյան Լազիստանի շրջանները: Տե՛ս "კომუნისტი", თბილისი, 14 დეკემბერი, 1945 («Կոմմունիստ», Թիֆլիս, 14 դեկտեմμերի, 1945), նան` «Правда», Москва, 20 декабря, 1945:

նի գաւառի հիւսիսային մասը, Արտահան քաղաքէն վերեւ, Բոսխով չայ գետի միւս կողմը կ'անցնէր Վրաստանին, իսկ ժամանակաւորապես Կարսի շրջանի արեւմտեան մասը, Մերրտենեկէն դէպի արեւմուտք, պիտի մնար անգլիական հրամանատարութեան տակ, իμրեւ շրջան մը, անմիջապէս սահմանակից Պաթումի նահանգին…»379: Արխիվային նյութերի ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ այստեղ որոշվել է նան, որ Արդահան քաղաքը նս կիսվում է Կուր գետով. ձախափնյակը` հյուսիսային հատվածը` Վրաստանին, իսկ աջափնյակը` հարավային հատվածը` Հայաստանին: Արդահան քաղաքի հյուսիսային ն հարավային հատվածներում վարչությունը պետք է լինի հայկական: Հյուսիսային Արդահանում վրաց կառավարությունն իրավունք է ստանում պահելու 50 հոգուց μաղկացած զորաջոկատ` կարգուկանոն ապահովելու համար, իսկ հարավային Արդահանում հայերը կարող էին ունենալ 100 հոգիանոց ջոկատ380: Այս որոշումները, μնականաμար, ընդունվել էին անգլիացիների համաձայնությամμ: Վրացական զորքերը ապրիլի 18-ին հարձակվում են Արդահան քաղաքի վրա: Արդահանի գրավման տեղեկատվությանը ծանոթանում ենք ռազմագործողությունն իրականացրած գեներալ Կվինիտաձեի ապրիլի 22-ի զեկուցագրից, որտեղ կարդում ենք. «Հակառակորդի ուժերին ապրիլի 18-ին ն 19-ին իմ զորքերը մղեցին դեպի լեռնազանգվածի μարձունքները: Ապրիլի 20-ին` համառ հարձակումներից հետո, հակառակորդին շպրտեցինք այդ μարձունքներից: Նահանջն այնքան հապճեպ էր, որ հակառակորդը չհասցրեց զμաղեցնել Կուրի ձախ ափին գտնվող Արդահանի ամրությունները: Նահանջի ընթացքում հակառակորդը այրել է Կուրի կամուրջները, չնայած մեզ հաջողվեց Ֆիխրելի մոտ գրավել մի կամուրջ: Դա հնարավորություն տվեց ուժերի մի մասը անցկացնելու Կուրի աջ ափը: Հակառակորդը նահանջեց Օլթիի ն Կարսի ուղղությամμ: Տեղացիների տեղեկություններով հակառակորդի ուժերը գլխավորում են Ջեմալ-

Խատիսեան Ա., նշվ. աշխ., էջ 156: Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ.275, ց. 5, գ. 138, թ. 59:

μեկ ն Ռոման-Բեկ Խիմշինները»381: Ինչպես տեսնում ենք, ապրիլի 20-ին գրավելով Արդահանի հյուսիսային հատվածը` վրացիներն արդեն իսկ խախտում են ձեռք μերված պայմանավորվածությունը ն անցնելով Կուրի աջ ափը` գրավում են Արդահան քաղաքի հարավային հատվածը: Գեներալ Կվինիտաձեի ուղարկած վերոնշյալ հակիրճ հաղորդագրությանը, սակայն, նախորդել էին Արդահանի գրավմանն առնչվող մի շարք ռազմաքաղաքական իրադարձություններ, որոնց կանդրադառնանք ստորն: Մինչ Վրաստանը կհասներ Արդահան, նախ պետք է գրավեր դեռնս 1918 թ. ապրիլ-մայիս ամիսներին Թուրքիային անցած, իսկ 1919 թ. հունվարից արդեն շուրայի վերահսկողության տակ գտնվող Ախալցխան ն Ախալքալաքը: Սակայն, մինչ Ախալցխայի վրա հարձակվելը, μնականաμար, վրաց կառավարությունը պետք է համաձայնություն ստանար անգլիական հրամանատարությունից: Այդ համաձայնությունը Ժորդանիան ստացավ 1919 թ. փետրվարի 23-ին Անդրկովկասում μրիտանական զորքերի հրամանատար գեներալ Ջ. Ֆորեստիր-Ուոկերի հետ զրույցում382: Ախալցխան ն հարակից շրջանները թուրք-թաթարական տարրերից ազատելու գլխավոր հիմնավորումներից մեկը Ժորդանիան համարում էր այն հանգամանքը, որ իր տեղեկություններով Կ. Պոլսում Ռիզա փաշայի նախագահությամμ ստեղծվել է մի կոմիտե, որն իր առջն խնդիր է դրել Թուրքիային կցել Վրաստանի μոլոր այն մարզերը, որոնք μնակեցված են մուսուլման վրացիներով383: Ի դեպ, այս մասին Վրաստանի կառավարության նախագահը հայտարարել էր նան փետրվարի 18-ին Վրաստանի խորհրդարանի նիստում ունեցած իր ելույթում384: Ախալցխայի վրա հարձակումը սկսվել էր 1919 թ. մարտի 5-ին: Երկու օր անց վրացական զորքը գրավում է քաղաքը, իսկ մարտի

«Борьба», Тбилиси, 24 апреля, 1919, N 88 (344). Մանրամասն տե՛ս Демократическое правительство Грузии и английское командование, сост. С. Е. Сеф, «Красный архив¦, т. 6(25), Москва, 1927, стр. 98-103: См. там же, стр. 102. См. Жордания Н., За два года, Тбилиси, 1919, стр. 201.

12-ին հակառակորդի զինուժը` Սերվեր μեկի գլխավորությամμ, հեռանում է Ախալցխայի գավառի սահմաններից դեպի Փոցխով: Վրացական զորախումμը` գեներալ Կվինիտաձեի գլխավորությամμ, մտնում է վերին Փոցխով: Իսկ մարտի 21-ին վրացական մեկ այլ զորաջոկատ մտնում է Ախալքալաք385: Բայց քանի որ Փոցխովի տեղամասը մաս էր կազմում Արդահանի գավառին, իսկ վրացիների կողմից Արդահանը գրավելուն անգլիացիները դեմ էին, ուստի վերջիններս Թիֆլիսից պահանջեցին դուրս հանել զորքերը Փոցխովից: Վրաստանի կառավարությունը, ընկրկելով անգլիացիների առջն, գեներալ Կվինիտաձեից պահանջեց հեռանալ Փոցխովից: Սակայն գեներալը, ըստ իր հուշերի, մերժել է այդ պահանջը նույնիսկ այն ժամանակ, երμ անգլիական հրամանատարության կողմից գեներալի մոտ գործուղված μրիտանական սպան սպառնալից տոնով հարցրել է. «Իսկ դուք չե՞ք համարում, որ պատերազմի մեջ մտնելով Անգլիայի հովանու տակ գտնվող Կովկասի հարավարնմտյան հանրապետության հետ` դրանով ձեռք եք μարձրացնում Անգլիայի վրա», որին ի պատասխան վրացի հրամանատարը իրավացիորեն հայտարարել է, որ այդպես չի համարում, քանի որ այդ նույն պետության հարձակումը Ախալցխայի ն Ախալքալաքի գավառների վրա ստիպված պիտի լինի դիտարկել որպես Անգլիայի կողմից ձեռնարկված հարձակում386: Գեներալ Կվինիտաձեն մի քանի օր ձգձգեց Փոցխովից զորքերի դուրսμերումը, ն ինչպես նշել ենք վերնում, մարտի կեսերին μրիտանացիներն արդեն փոխեցին իրենց վերաμերմունքը շուրայի նկատմամμ, ինչը հնարավորություն տվեց գրավելու նան Արդահանը: Գեներալ Կվինիտաձեն կազմավորեց երկու զորաջոկատ` առաջինը` գեներալ Արտմելաձեի գլխավորությամμ` Ախալցխա-Արդահան, երկրորդը` գեներալ Սումμատաշվիլիի գլխավորությամμ` Ախալքալաք-Արդահան ուղղություններով: Ինչպես վերնում նշեցինք, ապրիլի 18-ին վրացական զորքերը հարձակվում են Արդահանի վրա: Ապրիլի 20-ին գեներալ Արտմելաձեն գրավում է Արդահան քա385

Մանրամասն տե՛ս Квинитадзе Г., указ. раб., стр. 94-103: См. там же, стр. 107.

ղաքը ն փախչող թշնամու ետնից զորքերը շարժում է դեպի Գյոլի դաշտը (Կուրի վերին հոսանքները)387: Եվս մեկ անգամ համոզվում ենք, որ վրացիները խախտում են միայն Արդահանի տեղամասի հյուսիսային մասը ն Փոցխովի տեղամասը գրավելու պայմանավորվածությունը ն հասնում մինչն Գյոլ, իսկ ավելի առաջ չեն անցնում, որովհետն ինչպես գեներալ Կվինիտաձեն է նշում, Գյոլի դաշտի մյուս կողմում անգլիացիներն էին388: Իսկ թե ինչու էր գեներալ Կվինիտաձեն երկու օր ուշացումով հղել Արդահանի գրավման մասին զեկուցագիրը, μացատրում է հենց ինքը` նշելով, որ խափանվել էր հեռախոսային կապը իր ն գեներալ Արտմելաձեի միջն, ն միայն ապրիլի 22-ին է Արդահանի ուղղության զորքերի գլխավոր հրամանատարը տեղեկացել քաղաքի գրավման մասին389: Ինչպես տեսանք, Կարսի մարզի ճակատագիրը ի վերջո որոշվեց` այն հանձնելով Հայաստանին, մասամμ նան Վրաստանին: Սակայն Վրաստանը, խախտելով պայմանավորվածությունները, գրավել էր շատ ավելի տարածք, որը, μնականաμար, հարուցում էր հայերի ն անգլիացիների դժգոհությունը: Այդ դժգոհություններն ավելի խորացան, երμ հայտնվեցին տեղական μնակչության նկատմամμ վրացական զինվորների լկտի ն ամμարտավան վարքագծի մասին առաջին տեղեկությունները: Ապրիլի վերջին μրիտանական հրամանատարությունը պահանջեց վրացական կառավարությունից դուրս հանել զորքերը ապօրինաμար գրաված տարածքներից ն որպես պատիժ` արգելեց հյուսիսային Արդահանում 50 հոգիանոց ջոկատը պահել, ինչին վրաց զինվորական նախարարը հավաստիացրեց անառարկելիորեն ենթարկվելու մասին: Սակայն Արդահանից շուրջ 30 կմ հեռավորության վրա գտնվող Մերդենեկից մի անգլիացի սպա հեռագրում էր, որ վրացական զորքերը առաջացել են մինչն քաղաքի մերձակայքը: Մայիսի 15-ին գեներալ Միլնը նորից թույլատրեց, որ հյուսիսային Արդահանում վրացական 50 հոգիանոց կայազոր См. там же, стр. 117-124. См. там же, стр. 124. См. там же, стр. 123.

պահվի, սակայն որոշումը կրկին չեղյալ համարեց, երμ նոր զեկուցագրեր ստացվեցին վրացի զինվորների «անամոթ» գործողությունների մասին390: Արդահան քաղաքի հյուսիսային հատվածում վրացական կայազոր տեղակայելուն դեմ էր նան Բաթումի μրիտանական նահանգապետ Կուկ-Կոլլիսը": Մայիսի 31-ին այս մասին Վրաստանի վարչապետին տեղեկացրեց գեներալ Կորին (վերջինս Կովկասում μրիտանական ուժերի հրամանատարի պաշտոնում փոխարինել էր գեներալ Թոմսոնին)` ավելացնելով, որ իր կողմից այնտեղ μրիտանական ուժեր ուղարկելուն պես վրացիները պետք է լքեն Արդահանը: Ժորդանիան փորձեց հակադրվել փորձված մեթոդով` մեջտեղ μերելով հայերին: Նա հայտնեց, որ տեղեկությունների համաձայն` Արդահանի հայկական հատվածից մի սպա է հայտնվել քաղաքի հյուսիսային մասում, որից էլ հետնություն է անում, որ անգլիական հրամանատարությունը ցանկանում է քաղաքի հյուսիսային մասն էլ դնել հայերի տնօրինության տակ: Կորին պատասխանում է, որ μրիտանական զինուժի գալով` կվերանա նան վրացական ն հայկական զորամասերի տեղակայման անհրաժեշտությունը: Ժորդանիան ճարահատյալ փորձում է լուծել գոնե Փոցխովի հարցը` ասելով, թե վրացական կառավարությունը չի ցանկանում ո՛չ ռազմավարական, ո՛չ էլ աշխարհագրական տեսանկյունից Փոցխովի շրջանը μաժանել Ախալցխայից: Գեներալ Կորին հավանություն է տալիս սրան391: Հյուսիսային Արդահանում վրացական կայազոր պահելու ն նրա քանակի հետ կապված խնդիրները հետագայում նս μազմիցս քննարկվեցին, որոնց մենք կանդրադառնանք հաջորդիվ: Արդահանի գավառում վրացական զորքերի ապօրինությունների վերաμերյալ արխիվում պահպանվել են մի շարք փաստաթղթեր: 1919 թ. մայիսի 13-ին Կարսում հայկական զորքերի հրամանատար գեներալ Հովսեփյանը հեռագրում է Հայաստանի զինվորական նա390

Տե՛ս Հովհաննիսյան Ռ., նշվ. աշխ., էջ 241 " Կուկ-Կոլլիսը դեմ էր Արդահանի ամμողջ գավառում վրացական զորքերի տեղակայմանը, քանի որ նրանք ոտնձգություններ էին իրականացնում Արդվինի ն Բաթումի ուղղությամμ: См. Демократическое правительство Грузии и английское командование, сост. С. Е. Сеф, «Красный архив», т. 6(25), стр. 161-162.

խարարին. «Նորից ինձ դիմեցին Գյոլի տեղամասի մուսուլմանների ներկայացուցիչները մեր տերիտորիայի խաղաղ մուսուլման μնակչության նկատմամμ վրացիների պատճառած անօրինականություններից պաշտպանելու խնդրանքով: Վրացական զորքերը գտնվում են Մերդենեկին մոտակա հետնյալ գյուղերում` Օկան, Խնա, Վարգինիս, Արփաշեն»392: Գեներալ Սիլիկյանը մայիսի 15-ին հեռագրում է հայկական զորքերի գլխավոր հրամանատար գեներալ Նազարμեկյանին. «Մերդենեկի զորամասի հրամանատարը տեղեկացնում է, որ քրդերը μողոքում են վրացիներից, որոնք գրավել են մեր տարածքի մի մասը ն տեղաμաշխվել են Վարգինիս, Թելիօղլի, Կիրզիյան ն Խնա գյուղերում, թալանում ն ոչնչացնում են անասունները: Բախումից խուսափելու համար խնդրում եմ վրացական զորքերը մեր տարածքից հանել դիվանագիտական ճանապարհով»393: Այս փաստաթղթերից պարզ երնում է, որ անխուսափելի է դառնում հայվրացական μախումը Արդահանի գավառում, եթե վրացական զորքերը չդադարեցնեն μռնություններն ու չհեռանան ապօրինաμար գրավված տարածքներից: Հայկական կողմը, μնականաμար, ձգտելու էր հարցը լուծել խաղաղ, դիվանագիտական ճանապարհով: Մեր ձեռքի տակ եղած արխիվային փաստաթղթերը հավաստում են դա: Մայիսի 14-ին գեներալ Հովսեփյանը հեռագրում է Թիֆլիսի հայկական դիվանագիտական ներկայացուցիչ Լ. Եվանգուլյանին` խնդրելով դիվանագիտական լուծում տալ հարցին394: Կարսի հայկական հրամանատարությունն այս խնդրով դիմում է նան Կարսում անգլիական ներկայացուցչությանը: Վերջինս մի սպա է ուղարկում վրացիների մոտ` հեռանալու առաջարկով, սակայն առանց դրական արդյունքի: Մայիսի 15-ին Կարսից գեներալ Հովսեփյանը հեռագրում է վարչապետ Խատիսյանին` իրավամμ նշելով, որ վրացիների նման վարմունքը խաթարում է մեր վարկանիշը395: Ինչ խոսք, գեներալ Հովսեփյանի մտահոգությունը շատ տեղին ն հիմնավոր էր: Եթե

ՀԱԱ, ֆ. 275, ց. 5, գ. 133, թ. 42: Նույն տեղում, թ. 43: Տե՛ս նույն տեղում, թ. 44: Տե՛ս նույն տեղում, թ. 36:

չձեռնարկվեին անհրաժեշտ կտրուկ միջոցներ, ապա Արդահանի գավառի μազմազգ μնակչությունը կսկսեր անվստահորեն վերաμերվել հայոց կառավարությանը: Իսկ μնակչության համμերության μաժակն արդեն լցվել էր: Մայիսի 16-ին Գյոլի տեղամասի քուրդ լիազորներ Մահմեդ Աուμօղլին, Կասում աղա Հուսեինօղլին ն Վաթալօղլին Կարսից հեռագրում են ՀՀ արտգործնախարարին. «Գյոլի տեղամասը μնակեցված է քրդերով, որոնց ապրիլի 26-ից հետապնդում են վրացիները ն հույները (տարածքի հունական գյուղերի ավագներին վրացիները տարμեր խոստումներով շեղել էին իրենց կողմը-Շ. Թ.): Քրդական 15 գյուղեր հրի ն սրի են մատնվել, μնակչության մի մասը փրկվել է` փախչելով: Մայիսի 13-ին հույները վրացիների հետ համատեղ գնդացիրներով ն թնդանոթներով շրջապատեցին հետնյալ գյուղերը` Չոμանչեխ, Մոլլահասան, Թիքոշ ն Մուջուչ, ն սկսեցին գնդակոծել, μնակչության մի մասը փրկվեց փախուստով` թողնելով իրենց ողջ ունեցվածքը: ճանաչելով Հայաստանի կառավարությունը ն որպես նրա հպատակներ` խնդրում ենք միջոցներ ձեռնարկել շտապ կերպով վրաց զորքերը գրաված վայրերից դուրս μերելու համար ն հնարավորություն տալ վերադառնալու փախստականներին»396: Վերոնշյալ հեռագրերի ամμողջական μովանդակությունը մեր կողմից μերվում է Արդահանի գավառում վրացական զորքերի կողմից գրավված տարածքներում տիրող ծանրագույն իրավիճակն ավելի հստակ ու պատկերավոր ներկայացնելու նպատակով: Վրաց կառավարությունը, ճարպկորեն շրջանցելով հայկական կողմի ու μրիտանական հրամանատարության պահանջները, նան հավաստիացնելով, թե իμր դուրս է μերում զորքերը, շարունակում էր գրաված պահել տարածքները ն նորանոր գյուղեր գրավել: Կովկասում μրիտանական ուժերի գլխավոր հրամանատար Կորին մնում է զարմացած, երμ տեղեկանում է, որ վրաց զորքերը շարունակում են գրավել Կուրից հարավ ընկած տարածքները397: Մայիսի 22396

Նույն տեղում: См. Туманян М., Дипломатическая история Республики Армения 1918-1920гг., Ереван, 2012, стр. 149.

ին այս մասին վարչապետ Խատիսյանը տեղեկացնում է Լ. Եվանգուլյանին` խնդրելով նորից դիմել Վրաստանի կառավարությանը398: Գեներալ Կորիի ճնշմանն ի պատասխան` վարչապետ Ժորդանիան վրացական զորքերն Արդահանի շրջանում պահելու անհրաժեշտությունը հիմնավորում է երեք փաստարկներով. նախ որ շրջանի գրավման վրա ծախսել են մեծ քանակությամμ արյուն, ջանքեր ն փող, երկրորդ` շրջանի հույները խնդրել են դուրս չհանել զորքերը, քանի որ աջակցել են վրացիներին ն վախենում են թաթարների արյունոտ հաշվեհարդարից, երրորդ` զորքերը դուրս կμերվեն, երμ μրիտանական զինուժ տեղակայվի, քանզի, եթե շրջանում զորքեր չլինեն, ապա կլինի թալան ն ավերվածություններ399: Հատկապես երրորդ կետը, խորամանկորեն էր ձնակերպված, որովհետն վրացիներն էլ էին արդեն տեղյակ, որ μրիտանական զորքերը Կարսի մարզից հեռանալու հրաման ունեն: Կարսի մարզում Հայաստանի կառավարության առջն ծառացած խնդիրներից մեկն էլ անգլիական զորքերի մոտալուտ հեռանալն էր: Բրիտանական կառավարության այդ որոշմանը մենք արդեն անդրադառձել ենք: Ելնելով Արդահանում վրացիների վարքագծից ն մարզի որոշ հատվածներում մահմեդական μնակչության անհնազանդությունից` Հայաստանի կառավարությանը ձեռնտու էր անգլիական զորքերի երկարատն մնալը Կարսում: Բայց վարչապետ Խատիսյանի ջանքերն արդյունք չտվեցին, ն մինչն 1919 թ. մայիսի կեսերը գրեթե μոլոր μրիտանական զորքերը Կարսից դուրս հանվեցին400: Հայաստանի կառավարության վերոնշյալ մտահոգությունները, սակայն, այնքան էլ տեղին չէին, քանի որ, μացառությամμ որոշ տարածքների (Աղμաμա, Օլթի), ընդհանուր առմամμ մարզը խաղաղ էր: Այդ է փաստում նան Խատիսյանը` նշելով, որ Կարսի շրջանի մահմեդական μնակչությունն օրինապահ մնաց դեպի մեր իշխանությունը: Արդահանում կառավարության կողմից գավառա398

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 275, ց. 5, գ. 133, թ. 35: См. Демократическое правительство Грузии и английское командование, сост. С. Е. Сеф, «Красный архив», т. 6(25), стр. 155-156. Տե՛ս HovaոոiՏiaո R., Լհ6 R6քսԵliՇ օ1 Ճrո6ոia, 4 ՄօlՏ, v. 1, Ց6rւ6l6/, ԼօՏ Ճոց6l6Տ, Լօոժօո, 1974, ք. 225:

պետ է նշանակվում մահմեդական Կադիմովը, որին շնորհվում է գնդապետի աստիճան: Նրա միջոցով Կարսի նահանգապետը կարող էր խաղաղ վիճակի մեջ պահել մահմեդական μնակչությանը401: Վերոնշյալի վերաμերյալ խոսուն փաստ է նան 1919 թ. մայիսի 5-ին Կարսի մարզի մուսուլմանական ազգային խորհրդի նախագահ դոկտոր Ասատμեկ Հաջինի հեռագիրը Հայաստանի կառավարությանը, որտեղ մասնավորապես ասվում էր. «Կարսի մարզի մուսուլման μնակչության լիազորմամμ ողջունում եմ Հայաստանի Հանրապետության իշխանությանը ն հաստատում եմ μարի հարնանությանը վերադառնալու մեր լիակատար պատրաստակամությունը: Այսօր մենք խանդավառությամμ դիմավորում ենք խաղաղություն ն կարգուկանոն արմատավորող իշխանությանը: Մենք պարզ հոգով ընդառաջ ենք գալիս ձեզ` միասին պահպանելու ձեր կողմից առաջ քաշված քաղաքացիական իրավահավասարությունը»402: Այս հեռագրի մասին է ակնարկում Խատիսյանը մայիսի 6-ին Ա. Ահարոնյանին գրած նամակում, որտեղ նկարագրելով հայկական վարչության ն զորքի մուտքը Կարս` նշում է, որ թուրք ազգաμնակչությունը շատ կոռեկտ է պահել իրեն, քաղաքը հանդարտ էր, էքսցեսներ չեն եղել: Նամակում կարդում ենք նան, որ թուրք ազգաμնակչությունը գոհ է հայկական տիրապետությունից, ն «երեկ նրանք հեռագրով իրենց շնորհակալություն են հայտնել Հայաստանի կառավարությունից»403: Պետք է նշել, որ Կարսի մարզում հայկական վարչության հաստատումից հետո դադարեցին μախումները նան քրդերի ն հույների միջն, որը, ինչպես գրում է «Աշխատավորը» մայիսի 31-ի համարում, ավելի է μարձրացնում հայկական իշխանության հանդեպ վստահությունը404: Ինչպես տեսանք, սկսած ապրիլի կեսերից, ամμողջ մայիս ամիսը ն հետագայում նան մինչն աշուն շարունակվում է Արդահանի հետ կապված հայ-վրացական վեճը: Ընդհուպ մինչն սեպտեմμերի

Տե՛ս Խատիսեան Ա., նշվ. աշխ., էջ 158: ԳԱԹ, ՀՅԴ արխիվ, Բոստոն, թիվ 4063: ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 2, գ. 55, թ. 1: Տե՛ս նույն տեղում, ց. 1, գ. 291, մաս |||, թ. 400:

վերջերը Կարսի նահանգապետ Ս. Ղորղանյանը վարչապետ Խատիսյանին ն այլ պաշտոնատար անձանց հեռագրեր էր հղում վրաց զորքերը դիվանագիտական ճանապարհով Արդահանից դուրս հանելու անհրաժեշտության մասին: Վրացական զորքը, խախտելով պայմանավորվածությունները, տարμեր պատճառաμանություններով ն խուսանավումներով շարունակում էր գրավված պահել Կուր գետից դեպի հարավ ն դեպի Մերդենեկ ընկած տարածքները, չնայած դա չէր խանգարում վրաց մենշնիկ ազգայնականներին կեղծ լուրեր տարածելու, թե իμր անգլիացիներն աջակցում են հայերին գրավելու Արդահան-Օլթի շրջանը, որի μնակչության մեծ մասը վրացիներ են405: Ի վերջո անգլիացիներն այնքան են վրդովվում, որ հունիսի 16ին որոշում են Արդահանի շրջանն անջատել Կարսի մարզից ն միացնել Բաթումի մարզին` անգլիական գեներալ նահանգապետի կառավարման ներքո406: Արդահանի շրջանի գեներալ-նահանգապետ է նշանակվում լեյտենանտ Օլիվերը407: Սակայն, չնայած այս որոշումներին, անգլիացիներն այդպես էլ Արդահանի շրջանը, ինչպես նան Օլթին չմտցրին Բաթումի մարզի մեջ: Վերլուծելով արխիվային փաստաթղթերը` գալիս ենք այն եզրահանգման, որ Արդահանի շրջանի հայկական հատվածից վրացական զորքերի դուրսμերման հարցը հիմնականում լուծվել է 1919 թ. սեպտեմμերի վերջ - հոկտեմμերի սկզμին Անտանտի գերագույն կոմիսար, գնդապետ Հասկելի միջնորդությամμ: Այժմ արդեն քննարկվում էր Արդահան քաղաքի հարավային ն հյուսիսային հատվածներում հայերի ն վրացիների կայազորների քանակի հարցը: Ինչպես արդեն նշել ենք, հայերը պետք է ունենային 100 զինվոր, իսկ վրացիները` 50: Սակայն, վրացական կողմի μողոքի արդյունքում քննարկվում էր հայկական կայազորի թիվը կրճատել ն հավասարեցնել վրացականին: Հոկտեմμերի 9-ին Թիֆլիսից Հայաստանի դիվանագիտական ներկայացուցչության խորհրդական Թումանյանը

Տե՛ս նույն տեղում, թ. 444: Տե՛ս նույն տեղում, ֆ. 275, ց. 5, գ. 133, թ. 65: Տե՛ս նույն տեղում, ֆ. 200, ց. 1, գ. 291, մաս |||, թ. 548:

գրում է ՀՀ արտգործնախարարին, որ ինքը μանակցել է գլխավոր կոմիսար Հասկելի տեղակալ գնդապետ Ռեյի հետ ն որոշել են, որ Արդահան քաղաքի հարավային մասում հայկական զորամասի թիվը 100-ից պետք է իջեցվի 50-ի: Քանի որ եթե հակառակն արվեր ն վրացական ջոկատի թիվը հասցվեր 100-ի, ապա ավելի շատ հնարավոր կդառնար նրանց μախումները Արդահան քաղաքի հյուսիսային մասի հայկական վարչության հետ: Ինչպես նշում է խորհրդական Թումանյանը գնդապետ Ռեյի հետ զրույցում, «այժմ էլ կան տեղեկություններ, որ վրաց զինվորականները խառնվում են հայկական ադմինիստրացիայի գործերի մեջ»408: Սակայն, արդեն նոյեմμերին վրաց կառավարությունը դիմում է Հայաստանի կառավարությանը, ինչպես նան միջնորդության համար` գերագույն կոմիսար Հասկելին, որպեսզի վրացական ջոկատի թիվը նս հասցվի 100 հոգու` պատճառաμանելով, թե 50 հոգին μավական չէ Արդահան քաղաքի հյուսիսային մասի կարգուկանոնը պահպանելու համար: Նոյեմμերի 17-ի գրությամμ այս մասին գերագույն կոմիսարի գրասենյակը տեղեկացնում է Թիֆլիսում հայոց դիվանագիտական ներկայացուցչությանը` խնդրելով, որ եթե վրաց կառավարության հետ այս հարցում համաձայնություն լինի, իրենց տեղյակ պահեն409: Ինչպես երնում է, վրացիները ձգտում էին իրենց կայազորի թիվը հասցնել հայերի թվին, ոչ թե հայերինը նվազեցնել իրենց չափով: Քանի որ վրացիների համար միննույն էր, թե հայերն ինչքան զինվոր կունենան հարավային Արդահանում, μայց երμ իրենք ավելի շատ զինվոր ունենային, ավելի մեծ հնարավորություններ կունենային միջամտելու հյուսիսային Արդահանի հայկական վարչության գործերին: Ինչնէ, նշենք, որ, այնուամենայնիվ, Հայաստանի կառավարությունը համաձայնեց վրացական կողմի առաջարկին410: Այսպիսով` հայվրացական կնճիռն Արդահանի խնդրում կարծես թե ժամանակավորապես հարթվեց:

Նույն տեղում, ֆ. 275, ց. 5, գ. 138, թ. 59: Տե՛ս նույն տեղում, թ. 74: Տե՛ս նույն տեղում, ֆ. 200, ց. 1, գ. 221, թ. 31:

3.3. Իրադարձությունների հետագա զարգացումներն Արդահանի հարցում 1920 թ. հունվար-օգոստոս ամիսներին 1920 թ. հայ-վրացական հարաμերությունները նոր զարգացումներ ունեցան: Արդահանի խնդիրը, ցավոք, շարունակում էր մնալ որպես այդ հարաμերությունները խաթարող գործոններից մեկը: Չնայած նրան, որ 1919 թ. հունիսի 16-ին Վրաստանը Ադրμեջանի հետ կնքել էր պաշտպանական դաշինք411, որին Հայաստանը հրաժարվել էր միանալ, Վրաստանի կառավարությունը 1920 թ. հունվարին412 առաջարկում է հայ - վրացական ռազմաքաղաքական դաշինք կնքել413: Դաշինքի առաջարկն ինքնին երկու կողմի համար էլ ձեռնտու էր, սակայն վրացական կողմն այդ առաջարկին զուգահեռ փորձում էր իր օգտին լուծել տարածքային վեճերը, մասնավորապես Ալավերդու խնդիրը, որն էլ անվստահություն էր առաջացնում հայերի մոտ: Փետրվարի սկզμին Գեգեչկորին ն Հայաստանում Վրաստանի դեսպան Մախարաձեն այցելում են Թիֆլիսում Հայաստանի դեսպան Լ. Եվանգուլյանին ն վերստին առաջարկում կնքել ռազմաքաղաքական դաշինք` հիմնավորելով, թե Ադրμեջանում սկսվել է ուժեղ միջկուսակցական պայքար, Մուսավաթը կորցրել է իր հեղինակությունը, մեծանում է իթթիհաթական կուսակցության դերը, որը պանթուրքական ազգայնական կուսակցություն է ն գտնվում է Թուրքիայի ուժեղ ազդեցության տակ: Քաղաքական խմμավորումները եկել են համաձայնության` ստեղծել ուժեղ մուսուլմանական Կովկաս, որի մեջ, μացի ռուսական Ադրμեջանից, պետք է մտնեն պարսկական Ադրμեջանը, Դաղստանը, Թերեքի մար411

Տե՛ս Պետրոսյան Գ., նշվ. աշխ., էջ 266: Վարչապետ Խատիսյանը դեսպան Եվանգուլյանին փետրվարի 12-ին գրած նամակում հաղորդում է, որ իր վերջին Թիֆլիս եղած ժամանակ արտգործնախարար Գեգեչկորին ն զինվորական նախարար Լորդկիպանիձեն իրեն առաջարկել են թուրքական վտանգի դեմ ռազմական դաշինք կնքել: Իսկ Խատիսյանն այդ շրջանում վերջին անգամ Թիֆլիսում էր եղել 1920 թ. հունվարին: Տե՛ս Խատիսեան Ա., նշվ. աշխ., էջ 196: Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 221, թ. 22:

զը, Ղարաμաղը, Զանգեզուրը, Նախիջնանը, Օլթին, Արդահանը, ամμողջ Բաթումի մարզը ն Ախալցխայի գավառի մի մասը: Նուրի փաշան ն Խալիլ μեյը μոլոր տեղերն ուղարկել են իրենց էմիսարները, μայց ըստ Գեգեչկորիի` հայ-վրացական դաշինքի պարագայում անգլիացիները կընտրեն իրենց ն ոչ թե մուսուլմաններին414: Այն, որ մահմեդական վտանգն սպառնում էր նան Վրաստանին, շատ լավ էին հասկանում հայերը, μայց Վրաստանն իրապե՞ս ն անկե՞ղծ էր ցանկանում այդ դաշինքը, թե՞ գիտակցելով, որ հայերին խիստ անհրաժեշտ ն ձեռնտու է այն, ու օգտվելով առիթից` Հայաստանին ուզում էր մղել զիջումների: Այս կասկածը հիմնավորվում է նրանով, որ վերոնշյալ հանդիպման ժամանակ վրաց գործիչներն առաջարկում էին Ալավերդին միացնել Վրաստանին ն իրենց զորամասը Արդահանում ավելացնել երեք վաշտով` իμր մահմեդականներից պաշտպանվելու համար415: Արդյո՞ք սա չէր արվում հետագայում Արդահանն ամμողջովին գրավելու հիմքեր ստեղծելու համար: Այս տեղեկությունները Եվանգուլյանը հեռագրում է Խատիսյանին փետրվարի 5-ին, որին ի պատասխան` փետրվարի 12-ին վարչապետը գրում է, որ հայ-վրացական ռազմաքաղաքական դաշինքի հարցը քննարկվել է ն՛ կառավարությունում, ն՛ դաշնակցության խորհրդարանական խմμակցությունում ն արժանացել է դրական վերաμերմունքի: Սակայն μոլորը դեմ են եղել տարածքային հարցերում զիջումների գնալուն, ինչպես նան Արդահանում վրացական 300 զինվորների ավելացմանը416: Կայացվում է որոշում, համաձայն որի` 1. Վրաստանի հետ ռազմական դաշինքի կնքումը համարվում է օգտակար, 2. դաշինքի հետ կապված μանակցությունների ընթացքում ոչ մի տարածքային զիջում չի կարող արվել, 3. Արդահանում վրացական զորամասի համալրման հարցը դիտարկել μացառապես ռազմական դաշինքի կնքման համատեքստում417: Վրացիներն Արդահանում զորքի թիվն

Տե՛ս նույն տեղում, թ. 12-13: Տե՛ս նույն տեղում, թ. 14: Տե՛ս նույն տեղում, թ. 23: Տե՛ս նույն տեղում, թ. 24:

ավելացնելու առաջարկը հիմնավորում էին նրանով, որ քեմալականներն առաջանում էին Կարսի մարզի ուղղությամμ, ն Արդահանից անհրաժեշտ էր պաշտպանել Բաթումի թիկունքը: Եվանգուլյանն էլ էր կողմ վրացական զորակազմի ավելացման խնդիրը դրականորեն լուծելուն ն առաջարկում է մեր կառավարությանը` ավելացնել մեր զինվորների թիվը հարավային Արդահանում418: Սակայն ամμողջ խնդիրն այն էր, որ վրացիները հայկական կողմի հետ μանակցելուն զուգահեռ` մի զորամաս էին մտցրել Արդահանի հարավային հայկական հատվածը` խախտելով նախկինում ձեռք μերված պայմանավորվածությունները: Կարսի նահանգապետ Ղորղանյանը ն Արդահանի գավառապետ Կադիմովը μողոքում էին` գտնելով, որ հարավային Արդահանում վրացական կայազորի գոյությունը ծայրահեղ վտանգավոր է մեր շահերի ն հեղինակության համար419: Դեռ ավելին, փետրվարի 25-ին Խատիսյանի` Եվանգուլյանին ուղղված հեռագրից տեղեկանում ենք. «Ղորղանյանը հեռագրում է, որ վրացիները մեծ քանակությամμ զորք են ուղարկում Արդահանի հյուսիսային ն հարավային մասերը: Խնդրում եմ ճշտել ն μողոքել հարավային մասի կապակցությամμ, որը մեզ է պատկանում ն հյուսիսային մասի կապակցությամμ, որտեղ նրանք կարող են պահել միայն 100 զինվոր…»420: Եվանգուլյանը նախ μողոքում է արտգործնախարար Գեգեչկորուն, ապա փետրվարի 29-ին տեսակցում Վրաստանի զինվորական նախարար Լորդկիպանիձեի հետ: Հայոց դեսպանը ներկայացնում է իր μողոքը, որ առանց հայկական կողմի համաձայնությունը նախօրոք ստանալու` վրացիները իրավունք չունեին զորք մտցնել Արդահան: Լորդկիպանիձեն նս սկսում է շահարկել հայվրացական հնարավոր դաշինքի խաղաքարտը` հայտարարելով, որ ինքն ընդունում է դեսպանի μողոքի ձնական հիմնավորումները, μայց ըստ էության, ներկայումս Վրաստանի ն Հայաստանի շահերը զուգատիպում են, ն շատ հավանական է, որ հեռու չէ այն ժամանակը, երμ հայերի ու վրացիների թնդանոթները միացած կգործեն

Տե՛ս նույն տեղում, թ. 31-32: Տե՛ս նույն տեղում, թ. 23: Նույն տեղում, ֆ. 275, ց. 5, գ. 211, թ. 38:

միննույն ճակատի վրա ընդհանուր թշնամու դեմ421: Մենք ընդունում ենք, որ Վրաստանում իսկապես կային առողջ մտածող շատ մարդիկ, որոնք կարնորում էին հայ-վրացական ռազմական դաշինքի անհրաժեշտությունը: Սակայն պարզից էլ պարզ էր, որ Վրաստանի կառավարությունն այդ դաշինքի գաղափարը խայծ էր դարձրել հայերի համար: Եվ ճիշտ չէր Եվանգուլյանի այն տեսակետը, թե Վրաստանն անհանգստացած է մուսուլմանական վտանգից ն ժամանակն է նրան կտրել Թուրքիայից ն Ադրμեջանից422: Վրաստանի նպատակն էր, օգտվելով հայերի նեղ վիճակից, տիրանալ վիճելի տարածքներին: Հետագա իրադարձությունները ն հատկապես թուրքհայկական պատերազմի ընթացքում Վրաստանի վարքագիծը դա են ապացուցում: Վրաստանի կառավարությունը շարունակում էր նվաճողական քաղաքականությունն Արդահանի ն Օլթու ուղղությամμ: Դա արվում էր ոչ միայն ռազմական ճանապարհով, այլ նան ակտիվ քարոզչությամμ: Թաթար-ադրμեջանցի էմիսարների հետ գործակցելով` վրացիները կաշառում էին տեղի մահմեդական ազդեցիկ գործիչներին ու ղեկավարներին, նրանց պաշտոններ խոստանում, տրամադրում հայկական իշխանությունների դեմ, ապստամμներին ապահովում զենք-զինամթերքով: Դրա վառ ապացույցն է Արդահանի հայերի հայտնի ջարդարար Ջալալ μեկ Խիմշինի նկատմամμ վրացիների ցուցաμերած ջերմ վերաμերմունքը: Արդահանի վրացական հատվածի կոմիսար, ավագ լեյտենանտ Գվարամաձեն հունվարի 15-ին շրջանի հայկական մասում դաշնակիցների կողմից Վրաստանի անկախության ճանաչման առթիվ հանդես է կազմակերպում, որին հայերի դեմ ցույց անելու նպատակով հրավիրում է նան Ջալալ μեկին` սիրաշահելով ու պատվելով վերջինիս: Իսկ Խիմշինն էլ իր հերթին գործակալների միջոցով քարոզչություն էր իրականացնում Արդահանի հայկական հատվածում ընդդեմ Հայաստանի իշխանության ն հորդորում էր ժողովրդին միանալ Վրաստանին423: Հայկական հե421

Տե՛ս նույն տեղում, գ. 212, թ. 43, նան` նույն տեղում, ֆ. 200, ց. 1, գ. 221, թ. 17: Տե՛ս նույն տեղում, ֆ. 200, ց. 1, գ. 221, թ. 13: Տե՛ս «Յառաջ», 4 փետրուար, 1920, թիվ 25:

տախուզական ծառայության մարտ ամսվա տվյալներով` վրացիները չլդըրցիներին օգնում են զինամթերքով, ն որ Զուրզունայում (μնակավայր հարավային Արդահանում` Չլդըրի տեղամասի վարչական կենտրոնը) են եղել Բախչի μեկը, μժիշկ Հաջինը (մահմեդական էմիսարներ), երեք վրացական ն երեք ադրμեջանական սպաներ, որոնք ասել են մուսուլմաններին, որ շուտով ընդհանուր հարձակում կլինի Օլթիից մինչն Չլդըր424: Թիֆլիսում Հայաստանի զինվորական կցորդ գեներալ Քիշմիշնի μողոքին ի պատասխան` Վրաստանի զինվորական նախարարի օգնական գեներալ Գեդնանովը վստահեցնում է, որ վրացական սպաները Զուրզունայում եղել են μացառապես հակազդելու Սերվեր μեկի (Արդահանի մահմեդականների առաջնորդներից) ծրագրերին, որին վրացական կառավարությունը հետախուզում է ն մտադրված է դատի տալ425: Ինչքան էլ արդարանային վրացիները, միննույն է, Արդահանի նկատմամμ վրացական նկրտումները ն այդ հարցում վրաց-ադրμեջանական համագործակցությունը նույնիսկ անզեն աչքով տեսանելի էր: Եվ սա առաջին դեպքը չէր: Դեռնս 1919 թ. աշնանը, երμ հարավային Արդահանից վրացական զորքերի դուրսμերման արդյունքում Արդահանի հարցի շուրջ վեճերը նոր էին դադարել, Ալեքսանդրապոլի գավառական կոմիսարը ՀՀ արտգործնախարարությանը տեղեկացնում է, որ հոկտեմμերի 28-ին Ախալքալաքից գավառ են ժամանել երեք վրացի սպա, որոնք տեղական թաթարների հետ խորհրդակցել են իր համար անհայտ հարցի շուրջ, ապա երեք ընտրված թաթարների հետ մեկնել են Արդահան, ուր ամսի 30-ին եկել են Ադրμեջանից 10 թուրք: Այդ վրացիների ն թաթարների միջն ընթանում են μանակցություններ… Տրոիցկում վրաց զորքերի համար նախատեսվում են զորանոցներ426: Առաջին հայացքից թվում է, թե անհասկանալի է Ադրμեջանի կողմից Արդահանի նկատմամμ վրաց հավակնությունների աջակ424

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 275, ց. 5, գ. 184, թ. 10: Տե՛ս նույն տեղում, թ. 12: Տե՛ս նույն տեղում, ֆ. 200, ց. 1, գ. 99, թ. 151:

ցումն այն ենթատեքստում, երμ այդ գավառին անթաքույց հավակնություն էր ցուցաμերում նան մեծ եղμայր Թուրքիան: Բայց երμ խորանում ենք երնույթի մեջ, պարզ է դառնում, որ Ադրμեջանը դրանով նախնառաջ անկայունություն էր առաջացնում Հայաստանում. մահմեդականներին համախմμելով հայկական իշխանությունների դեմ` ստիպում էր, որ հայկական ավելի շատ զորք կենտրոնացվի Կարսի մարզում` թուլացնելով Ղարաμաղի, Զանգեզուրի ն Նախիջնանի ճակատները: Բայց ամենակարնորն այն էր, որ գրգռելով վրացիների ախորժակը` Ադրμեջանը թշնամանք էր սերմանում երկու հարնան երկրների միջն ն մի մեծ սեպ խրում μախտակից ու հավատակից ժողովուրդների միջն: Դրանով Վրաստանը, կամա թե ակամա, ներքաշվում էր թուրք-ադրμեջանական տանդեմի հակահայ քաղաքականության մեջ: Հայերին ն վրացիներին իրար դեմ հանելու թուրքական քաղաքականությունը նորություն չէր: Դրան մենք ականատես ենք եղել նան Մուդրոսի զինադադարից հետո, երμ նահանջող թուրքերը երկու կողմին էլ խոստանում էին պարպվող տարածքները, կամ 1920 թ. թուրք-հայկական պատերազմը եզրափակող Ալեքսանդրապոլի μանակցությունների ժամանակ, երμ Կարաμեքիր փաշան թուրքանպաստ չեզոքության դիմաց Վրաստանին խոստացված վիճելի տարածքները խոստանում էր Խատիսյանին` թուրք-վրացական հնարավոր պատերազմում Հայաստանի չեզոքության դիմաց427: Ցավոք, պետք է արձանագրենք, որ առաջին հանրապետությունների հայ ն վրացի ղեկավարները չկարողացան համագործակցության ճիշտ ճանապարհ գտնել, ինչն էլ որոշակիորեն նպաստեց Հայաստանի ն Վրաստանի առաջին հանրապետությունների կործանմանը: 1920 թ. ապրիլի սկզμներին վրացական զորքերը գրավեցին Արտանուջի շրջանը428` հյուսիսից իրական վտանգ ստեղծելով Օլթիի համար: Օլթիի նկատմամμ Վրաստանն ավելի ագրեսիվ վարքագիծ սկսեց դրսնորել հունիս ամսին: Ըստ երնույթին, դա այն պատճառով էր, որ հայկական զորքերին հաջողվել էր այդ նույն ամսին Օլթիի

Տե՛ս Խատիսեան Ա., նշվ. աշխ., էջ 307: Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 275.ց. 5, գ. 121, թ. 73:

ուղղությամμ առաջխաղացում ունենալ: Նրանք հունիսի 18-21-ը գրավել էին Օլթիի մեծ մասը, ներառյալ ածխահանքերը429: Այդ ն մյուս հաղթանակների կապակցությամμ ռազմական նախարար Ռ. Տեր-Մինասյանը «Հայրենիքի պաշտպանության գործում ցուցաμերած արիության համար հայկական μանակի մարտիկներին երախտագիտություն հայտնելու մասին» հրամանում մասնավորապես նշում է. «…Ես հպարտությամμ եմ հիշում այն մեծ հաղթանակը, որ դեպի Սն ծովը տանող Օլթիի ռազմադաշտում մեր զորագունդը տարավ տաճկական կանոնավոր զորաշարքերի վրա` խլելով խուճապի մատնված թշնամուց մեծաքանակ զոհեր, ռազմամթերք ու պարեն…»430: Վրացիները ձեռնամուխ եղան կոնկրետ գործողությունների: Այդ օրերին Կարսի նահանգապետ Ս. Ղորղանյանի պաշտոնական հաղորդագրությունից տեղեկանում ենք, որ Շեդնանի վրայով ն մեր տարածքով առաջ են շարժվում 100 վրացական զինվոր 4 գնդացիրներով` Օլթիի շրջանը գրավելու համար: Այս կապակցությամμ հունիսի 17-ին վարչապետ Համո Օհանջանյանը հեռագրով պահանջում է Թիֆլիսում ՀՀ դեսպան Տիգրան Բեկզադյանից շտապ μողոք ներկայացնել վրաց կառավարությանը` մեր սահմանները խախտելու դեմ, ն պահանջել անմիջապես դուրս μերել վրաց զորքերը Օլթիի շրջանից, որը մեր անվիճելի տարածքն է431: Օլթիի նկատմամμ վրացական ոտնձգությունները շարունակվեցին նան հետագայում: Այդ է փաստում հայոց զորքերի հրամանատարական շտաμի հուլիսի 30-ի հեռագիրը Թիֆլիսում ՀՀ զինվորական կցորդ Քիշմիշնին. «Լուրեր ենք ստանում օլթեցիների հետ ակտիվ μանակցությունների վերաμերյալ (վրացիների կողմից – Շ. Թ.) այդ շրջանի խաղաղ գրավման նպատակով, ն Արդահանի ն Օլթիի շրջանները գրավելու համար նոր ուժեր գալու մասին»432: Այդ հեռագրին Քիշմիշնը պատասխանում է օգոստոսի 20-ին` հաստատելով քարոզչության միջո429

Տե՛ս Վրացյան Ս., նշվ. աշխ. էջ 443-444: «Ռազմիկ», Երնան, 26 հուլիսի, 1920, թիվ 11: Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ 275, ց. 5, գ. 211, թ. 171: Նույն տեղում, գ. 184, թ. 91:

ցով Օլթին գրավելու վրաց կառավարության մտադրությունը: Ըստ Քիշմիշնի ճշտած հետախուզական տվյալների` Վրաստանի կառավարությունը տանում է ուժեղացված քարոզչություն` խաղաղ ճանապարհով Արդահանի ն Օլթիի օկրուգներին, ինչպես նան Չլդըրի շրջանին տիրելու համար: Իսկ ինչ վերաμերում է Օլթիի շրջանը զինված ուժերով օկուպացնելու մտադրությանը, դա չի համապատասխանում իրականությանը, այնքանով, որքանով որ այդ տեղերի զորակազմը հինն է: Կառավարությունը տանում է μոլոր աշխատանքները միայն լայն քարոզչության ն կաշառքների ճանապարհով այդ առաջադրանքները կատարելու համար: Ապա թվարկում է վրացի ն մահմեդական այն անձանց անունները, որոնք, կաշառված վրաց կառավարության կողմից, իրականացնում են այդ քայքայիչ գործունեությունը: Նա նշում է նան, որ Վրաստանի կառավարությունը մի շարք գաղտնի որոշումներ է ընդունել, որոնք ուղղված են այդ շրջանների μնակչությանը խաղաղ ճանապարհով հանրապետությանը միացնելու նախապատրաստությանը433: Իհարկե, թույլ է Քիշմիշնի` Օլթիի շրջանը վրացական զինված ուժերով օկուպացնելու տեղեկության հերքման հիմնավորումը, քանի որ ակնհայտ էր շրջանում վրացական զորաջոկատի առկայության փաստը, ն նոր ուժեր մտցնելու տեղեկությունները հայկական կողմը ստացել էր նան այլ աղμյուրներից: Բացի այդ` վրացիները կարող էին դա անել նան առկա ուժերով` առանց համալրումների: Մյուս կողմից հնարավոր է նան այդ վարկածը, քանի որ 1920 թ. ամռանն ընթացող հայ-վրացական խորհրդաժողովում վրացական կողմը, շահարկելով Օլթիի հարցը, ձգտում էր ամμողջությամμ տիրանալ Արդահանին: Այդ խնդրին կանդրադառնանք ստորն: 1920 թ. գարնանը անդրկովկասյան հանրապետությունների միջազգային դրությունը կտրուկ փոխվեց: Քեմալ-μոլշնիկյան մերձեցումը հստակ կերպարանք ստացավ, որի արդյունքում ապրիլի 28ին խորհրդայնացավ Ադրμեջանը: Վերջինս անմիջապես տարածքային պահանջներ ներկայացրեց Հայաստանին ն Վրաստանին: Վրացադրμեջանական կնքված μոլոր գաղտնի ու հայտնի պայմանագրե433

Տե՛ս նույն տեղում, թ. 101:

րը, փաստորեն, դադարեցին գործելուց: Ի դեպ նշենք, որ թուրքական վտանգից զգուշանալով, տարեսկզμին հայ-վրացական ռազմաքաղաքական դաշինք առաջարկող վրաց կառավարությունն այդ նույն ժամանակ Ադրμեջանի հետ գաղտնի լրացուցիչ համաձայնագիր էր ստորագրել Ադրμեջանի ն Հայաստանի միջն զինված կոնֆլիկտի ծագման դեպքում Ադրμեջանի օգտին μարյացակամ չեզոքություն պահպանելու մասին434: Ադրμեջանի խորհրդայնացմամμ ընդհատվեց ապրիլին Թիֆլիսում հրավիրված անդրկովկասյան հանրապետությունների խորհըրդաժողովը: Վրաստանն սկսեց խարխափել դիվանագիտության լաμիրինթոսում: Նա փորձում էր միաժամանակ հարաμերություններ հաստատել ն պայմանավորվածություններ ձեռք μերել թե՛ Խորհըրդային Ռուսաստանի հետ, թե՛ վերջինիս կողմից աջակցություն ստացող Խորհրդային Ադրμեջանի, թե՛ իր հարավարնմտյան տարածքներին սպառնացող քեմալական Թուրքիայի, թե՛ Հայաստանի ն թե՛ Համաձայնության երկրների հետ: Այսպիսի հախուռն ն ոչ հստակ արտաքին քաղաքականությունն անարդյունավետ է փոքր երկրների համար: Վերջիններս պետք է հստակ ն պարզորոշ արտաքին քաղաքական ուղղվածություն դրսնորեն: Այդ էր պատճառը, որ Վրաստանի դիվանագիտությունն ի վերջո ձախողվեց: Ցավոք, նույնը պետք է ասել նան Հայաստանի մասին: Երկու կառավարություններն էլ իրենց անհեռատես ն չկշռադատված քաղաքականության արդյունքում կանգնեցին պետականության կորստյան փաստի առջն: Մինչդեռ երկու հավատակից հարնանների ռազմաքաղաքական ն տնտեսական հաշվենկատ համագործակցությունը շահեկանորեն կնպաստեր հանրապետությունների կայուն ապագային: Անդրկովկասյան եռակողմ խորհրդաժողովի աշխատանքների ընդհատումից հետո խորհրդաժողովն ընդունեց երկկողմ` հայ-վրացական ձնաչափը: Սակայն Վրաստանը, զμաղված լինելով Խորհըրդային Ռուսաստանի ն Խորհրդային Ադրμեջանի հետ հարաμերությունների կարգավորմամμ, անընդհատ ձգձգում էր հայերի հետ կոնկրետ հարցերի քննարկումը: Վրաստանի կառավարությանն ի

Տե՛ս նույն տեղում, թ. 13:

վերջո հաջողվեց մայիս-հունիս ամիսներին պայմանագրեր կնքել վերջիններիս հետ, որից հետո միայն` հունիսի 23-ին, տեղի ունեցավ հայ-վրացական խորհրդակցություն, որտեղ որոշվեց վերջնականապես լուծել μոլոր վիճելի հարցերը435: Ձգձգումների քաղաքականությունը վրացիների կողմից դրսնորվեց նան այստեղ, երμ այս ամենից հետո էլ, տարμեր առաջարկություններ անելով, շարունակ հետաձգում էին նիստերի գումարումը: Ուստի հայկական պատվիրակության անդամ Ստեփան Մամիկոնյանը հունիսի 27-ին այցելում է վրաց արտգործնախարություն ն հայտարարում, որ եթե մինչն հուլիսի 1-ը նիստ չգումարվի, իրենք կհամարեն, որ դա կարնոր չի համարվում վրացիների կողմից, ն իրենք անձամμ լիազորությունները սպառած կհամարեն ու հրաժարական կներկայացնեն իրենց կառավարությանը436: Հայկական կողմի այս քայլը տալիս է իր արդյունքը: Հունիսի 29-ին տեղի է ունենում հայ-վրացական խորհրդաժողովի առաջին նիստը437: Խորհրդաժողովի օրակարգում մի շարք փոխադարձ հետաքրքրություն ներկայացնող հարցերի շրջանակում ընդգրկված էր նան սահմանավեճերի հարցը: Այստեղ վրացական կողմն առաջին անգամ պաշտոնապես առաջ քաշեց Արդահանի խնդիրը: Հայկական պատվիրակության անդամ ն Թիֆլիսում ՀՀ դեսպան Տ. Բեկզադյանի` խորհրդաժողովի ընթացքի մասին ՀՀ կառավարությանն ուղղած հուլիսի 3-ի զեկուցագրում կարդում ենք. «…Հէնց որ անցանք սահմանավէճերի խնդրին, Րամիշւիլին հարց յարուցեց Արդահանի եւ անցողակի կերպով Օլթիի մասին. մենք եւ Լորդկիպարիձէն438 առաջարկեցինք սկսել հին վէճերից, իսկ յետոյ անցնել արեւմտեան սահմանների քննութեան, μայց Գեգեչկորին եւ Րամիշւիլին պնդում էին, որ μոլոր հարցերը քննութեան առնւին

Տե՛ս նույն տեղում, ֆ. 200.ց.1, գ. 221, թ. 89: Տե՛ս նույն տեղում, թ. 90: Տե՛ս նույն տեղում, թ. 92: Հայ-վրացական խորհրդաժողովում վրացական պատվիրակության անդամներն էին ներքին գործերի նախարար Ռամիշվիլին, արտաքին գործերի նախարար Գեգեչկորին ն ռազմական նախարար Լորդկիպանիձեն, իսկ հայկական պատվիրակության կազմում ընդգրկված էին Ս. Մամիկոնյանը, Ս. Խաչատրյանը ն Տ. Բեկզադյանը: Տե՛ս նույն տեղում, ֆ. 275, ց. 5, գ. 212, թ. 99:

միաժամանակ: Մեր դելեգացիան յայտարարեց (թերնս ուշացումով, դա պետք է միանգամից արվեր – Շ. Թ.), որ նա Արդահանի եւ Օլթիի մասին հրահանգ չունի, ուստի եւ μանակցել այդ հարցերի մասին չի կարող: Ես աւելացրի դրան, որ եթէ Արդահանի եւ Օլթիի մասին հարց դրւի, ապա մենք պէտք է վերջ տանք մեր աշխատանքներին, որովհետեւ այդ շրջանները, որպէս Հայաստանի անվիճելի հողամասեր, չեն կարող քննութեան առարկայ դառնալ, եւ պահանջեցի նրանցից μացարձակ եւ կտրուկ կերպով արտայայտւել, դնում են արդեօք կոնֆերանսի քննութեան հարցը այդ շրջանների մասին: Րամիշւիլին պատասխանեց, որ Օլթիի շրջանի մասին խօսք չի լինի, իսկ Արդահանի շրջանի վերաμերմամμ Վրաստանը պրետենզիաներ ունի, ուստի այդ հարցը պէտք է քննութեան առնել…»439: Ինչպես տեսնում ենք, վրացիները որդեգրել էին «շատը պահանջելով քչին հասնելու» փորձված մարտավարությունը: Բայց արդյո՞ք դա նշանակում էր, որ Վրաստանն ընդհանրապես էր հրաժարվում Օլթիի նկատմամμ հավակնություններից. միանշանակ ոչ, քանի որ նրանց հետագա վարքագծի վերլուծությունը ապացուցում է հակառակը: Օրինակ, երμ Վրաստանի կառավարությունը որոշում է Հայաստանին վերադարձնել Թիֆլիսի գանձապետարանում գտնվող Կարսի մարզի գանձապետարանի գործերը, վերադարձնում է միայն Կարսի ն Կաղզվանի շրջաններինը` հայտարարելով, թե միայն այդ շրջաններն է ճանաչում Հայաստանի անվիճելի մաս440: Վերոնշյալ զեկուցագրում Բեկզադյանը ցավով արձանագրում է. «Այսպիսով հին վէճերին աւելացւեց եւս մի նոր հարց, որի մասին մեր դելեգացիան պիտի ունենայ կառավարութեան որոշ հրահանգը»441: Եվս մեկ անգամ ափսոսանքով նկատենք, որ վրաց մենշնիկները շարունակ հակասում էին իրենք իրենց: Ջավախքի ն Լոռու հարցերում փորձելով զիջումներ կորզել` Հայաստանին հորդորում էին ուշադրությունը սնեռել թուրքահայկական հողերում մեծ Հայաս439

Նույն տեղում, ֆ. 200, ց. 1, գ. 221, թ. 92-93, նան` նույն տեղում, ֆ 275, ց. 5, գ. 212, թ. 99-100: Տե՛ս «Յառաջ», 5 օգոստոս, 1920, թիվ 165: ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 221, թ. 92-93, նան` նույն տեղում, ֆ 275, ց. 5, գ. 212, թ. 99100:

տան ստեղծելու գործի վրա: Այդ դեպքում ինչո՞վ հիմնավորել նրանց հավակնություններն այժմ արդեն Հայաստանի արնմտյան տարածքների նկատմամμ: Նրանց μերած հիմնավորումներին մենք ստորն կանդրադառնանք, μայց դրանք այնքան թույլ ն փաստազուրկ են այն հիմնավորումների դեմ, որոնք հայկական կողմը μերում էր Հայաստանի ծովային ելքի անհրաժեշտության վերաμերյալ, որի դեմ վրացիներն այնքան ջանադրաμար ն կատաղի պայքարում էին: Հայ-վրացական խորհրդաժողովի առաջին նիստում որոշում կայացվեց նան այն մասին, որ կողմերը հաջորդ նիստին սահմանավեճերի վերաμերյալ առաջարկներ ն քարտեզ ներկայացնեն: Հաջորդ նիստը տեղի ունեցավ հուլիսի սկզμին: Վրացական պատվիրակությունը ներկայացրեց իր տարածքային պահանջները` միաժամանակ հայտարարելով, որ այդ սահմանները ընդունելի կլինեն իրենց համար, եթե կողմերի միջն առկա μոլոր խնդիրները ամμողջությամμ լուծում ստանան442: Սա էլ, ըստ երնույթին, շանտաժ էր, քանի որ տրանզիտի ն մյուս հարցերը սահմանավեճերի հետ կապելով, վրացիները հայտնվում էին շահեկան վիճակում: Նույնիսկ մեզ համար ամենադժվարին իրադրության մեջ` թուրք-հայկական պատերազմի ընթացքում, հայ-վրացական քննարկումները մենք սկսում էինք տրանզիտի խնդրից, իսկ վրացիները` սահմանավեճերի: Կարծում ենք` ամեն ինչ հասկանալի է: Ներկայացված փաստաթղթում մանրամասն նկարագրվում էր հայ-վրացական սահմանաμաժանումը, ապա նշվում. «Այսպիսով Վրաստանը հրաժարվում է Լոռուց հօգուտ Հայաստանի, վերը μերված սահմաններում, չնայած, որ Լոռին ն տնտեսապես, ն պատմականորեն Վրաստանի անμաժան մաս է կազմում: Բացի դրանից` Վրաստանը հրաժարվում է Օլթիի շրջանից, չնայած պատմական ն ազգագրական տեսանկյունից այդ շրջանի նկատմամμ նս ունի անառարկելի իրավունքներ: Ինչ վերաμերում է Արդահանի ամμողջ շրջանին, ապա վրացական պատվիրակությունը հայտարարում է, Տե՛ս նույն տեղում, ֆ. 200, ց. 1, գ. 221, թ. 99, նան` նույն տեղում, ֆ. 275, ց. 5, գ. 154, թ. 168:

որ μացի պատմական ն ազգագրական իրավունքներից, այդ շրջանը ռազմավարական ն տնտեսական տեսանկյունից Վրաստանի համար կյանքի կամ մահվան հարց է. μանն այն է, որ Բաթումի մարզը միշտ ապրել է միայն Արդահանի շրջանի սննդամթերքով, μացի դրանից, Բաթումի մարզի պաշտպանությունը, առանց Արդահանի շրջանի հարավային սահմաններին տիրապետելու, անիմաստ է: Սրան պատվիրակությունն իր պարտքն է համարում ավելացնել, որ նախ` Արդահանի շրջանը 1919 թ. մաքրվել ն ազատագրվել է Կովկասի հարավարնմտյան հանրապետության ոտնձգություններից μացառապես վրացի զինվորների արյամμ, ն երկրորդ` ինչքան հայտնի է պատվիրակությանը, Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը երμեք չի հայտարարել Արդահանի ն Օլթիի շրջանների նկատմամμ իր հավակնությունների մասին»443: Ցավով պետք է արձանագրենք, որ վիճելի հարցերը լուծելու պատրաստակամությամμ խորհրդաժողով հրավիրած μարեկամ կողմերից մեկի այսպիսի մաքսիմալիստական տարածքային պահանջների առաջ քաշումը, մեղմ ասած, չի խոսում իրական μարեկամության մասին, էլ ուր մնաց հնարավորություն ստեղծեր ռազմավարական կարնոր հարցերում հետագա համագործակցության համար: Անդրադառնանք Լոռու ն Օլթիի խնդրին: Շիտակ չեն վրաց պատվիրակները` ասելով, թե զիջում են վերոնշյալ շրջանները, որովհետն, ըստ փաստաթղթում μերված սահմանների նկարագրության", վրացիները պահանջում էին ամμողջ Բորչալուի շրջանը` մինչն Սանահինը, ներառյալ ն Օլթին444, իսկ ինչ վերաμերում է ամμողջ Արդահանի շրջանին տիրապետելու հիմնավորումներին, ապա նկատում ենք, որ վրացիները դա μացատրում են Բաթումի մարզի պարենային ն սահմանային անվտանգությամμ: Դրանք հիմնազուրկ μացատրություններ էին, քանզի, եթե Արդահանը պատկաներ Հա443

ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 221, թ. 99, նան` ՀԱԱ, ֆ 275, ց. 5, գ. 154, թ. 168: Մենք տեքստում չμերեցինք սահմանների մասնագիտական-տեղանքային նկարագրությունը, քանի որ այն սովորական ընթերցողին ոչինչ չի ասում: Տե՛ս Թիֆլիսի հայոց դիվանագիտական ներկայացուցչության թիվ 10 տեղեկագիրը: 25 հուլիսի, 1920 թ., ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 607, թ. 53: "

յաստանին, ապա դա Բաթումի մարզի համար ոչ մի առումով սպառնալիք չէր հանդիսանա, քանի որ, այսպես թե այնպես, վրացիները տիրապետում էին հյուսիսային Արդահանին, դրանով հանդերձ` նան Բաթումի մարզի հարավային սահմանը, այնպես որ ամեննին էլ կարիքը չկար հավակնելու գավառի հարավային սահմանագծին: Վրացիների մտադրություններն ավելի քան ակնհայտ էին. հավակնելով ամμողջ գավառին` նրանք ձգտում էին ձախողել Հայաստանի ԿարսԱրդահան-Բաթում կամ Արդահան-Լազիստան (Ռիզե, Աթինե) գծերով սեփական ծովային ելքի ծրագրերը, որոնք այնքան անհրաժեշտ էին Հայաստանի հետագա զարգացման համար: Արդահանի հետ կապված նս մեկ խնդիր կար, որը ձգտում էր շրջանցել Վրաստանը: Դա Արդահանի μաժանման վերաμերյալ դեռնս 1919 թ. ապրիլին կնքված հայ-վրաց-անգլիական համաձայնությունն էր: Իրենց հիմնազուրկ μացատրություններով վրացիները փորձում էին չեղարկել այդ համաձայնագիրը: Ինչ վերաμերում է վրաց պատվիրակների այն լրացուցիչ հիմնավորմանը, թե 1919 թ. ապրիլին վրաց զորքերն են ազատագրել Արդահանը, պետք է ասենք, որ նախ վրաց զորքերի կողմից հարավային Արդահանի որոշ հատվածներ մուտք գործելն արդեն իսկ ձեռք μերված պայմանավորվածությունների խախտում էր, իսկ հայկական μանակն ու վարչությունն ինչպես ամμողջ Կարսի մարզում, այնպես էլ Արդահանի հարավում վստահորեն տիրապետում էին իրավիճակին, ն հետո վրացիները մինչն անկախության հռչակումը երμեք էլ չեն հավակնել Արդահանին: Բավական է վերհիշել 1918 թ. մարտին տեղի ունեցած Տրապիզոնի խորհրդաժողովի անցքերը, որպեսզի համոզվենք, որ վրացիները ձգտում էին Կարսի ն Արդահանի հաշվին հագեցնել թուրքերի ախորժակը, որպեսզի կարողանային փրկել Բաթումը: Դեռ ավելին, երμ 1918 թ. մարտի կեսերին հայկական կորպուսի հրամանատար Թովմաս Նազարμեկյանը խնդրում է վրացական կորպուսի հրամանատար գեներալ Գաμանին հսկողության տակ վերցնել Արդահանի շրջանը (Կովկասյան ճակատի գրեթե ողջ ծանրությունն ընկած էր հայկական կորպուսի ուսերին, ն ուժերի անμավարարության պատճառով էր Նազարμեկյանը դիմել Գաμանի օգնությանը), վեր188

ջինս մերժում է` պատճառաμանելով, թե ինքը դրա համար ուժեր չունի445: Իրականում վրացական կորպուսին հետաքրքրում էր միայն Բաթումի մարզի անվտանգությունը, որի սահմաններին էլ կանգնած էին վրացական ստորաμաժանումները: Իսկ վրացական պատվիրակության վերջին լրացուցիչ հիմնավորումը, թե Հայաստանը երμեք հավակնություն չի ցուցաμերել Արդահանի ն Օլթիի նկատմամμ, լուրջ չէ, քանի որ Կարսի մարզը արդեն միջազգայնորեն ճանաչված էր որպես Հայաստանի մաս, իսկ դեռնս Փարիզի խաղաղության վեհաժողովին հայկական պատվիրակության ներկայացրած պահանջներում Օլթին ն Արդահանի գավառի Կուր գետից հարավ ընկած տարածքները ներառված էին Հայաստանի սահմանների մեջ, ինչին քաջատեղյակ էր Փարիզի վեհաժողովի վրացական պատվիրակությունը: Հայ-վրացական խորհրդաժողովի երկրորդ նիստում, ի տարμերություն վրացիների, հայկական պատվիրակությունը սահմանավեճերի վերաμերյալ առաջարկ չներկայացրեց: Այս անգամ ձգձգումների քաղաքականություն էր որդեգրել Հայաստանի կառավարությունը: Բանն այն է, որ այդ ժամանակ Փոթիում էր գտնվում Անգլիայի ուղարկած մեծաքանակ ռազմամթերքը, ուստի կառավարությունը որոշել էր երկու-երեք շաμաթ ձգձգել այդ հարցը, մինչն այն անցկացվի Հայաստան: ՀՀ արտգործնախարարությունը Երնան կանչեց Վրաստանում ՀՀ պատվիրակության ղեկավար Ստեփան Մամիկոնյանին` իրավիճակի մասին զեկուցում տալու ն հրահանգներ ստանալու նպատակով, որը նան վրացիների մոտ հետաձգումների հետ կապված արդարացում կլիներ446: Ի պատասխան վրացիների մեծածավալ տարածքային պահանջներին` Հայաստանի կառավարությունն էլ իր հերթին մտադիր էր խորհրդաժողովին ներկայացնել տարածքային պահանջներ, որով Հայաստանի սահմանների մեջ պետք է ընդգրկվեին մինչն Խրամ գետը, ամμողջ Ախալքալաքը, Արդահանի ամμողջ շրջանը ն

Տե՛ս Հայկական կորպուսն ընդդեմ թուրքական զորքերի, գեներալ Թ. Նազարμեկյանի հուշերը, Երնան, 1994, էջ 82: Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 221, թ. 94:

Բաթումի մի մասը` ճորոխի հովիտը, որը վրացիների հետ սակարկությունների հնարավորություն կընձեռեր447: Ինչպես տեսնում ենք, կրկին մեջտեղ է գալիս տարանցիկ փոխադրումների խնդիրը: Տրանզիտի հարցը հայ-վրացական հարաμերություններում հրատապ էր հանրապետությունների գոյության ողջ ընթացքում: Այս հարցին, μնականաμար, խորությամμ չենք անդրադառնա, քանի որ այն ուսումնասիրության այլ թեմա է: Սակայն այն անուղղակիորեն միշտ առնչվել է տարածքային խնդիրներին, որովհետն վրացական կողմը անընդհատ շահարկել է տրանզիտի հարցը` Հայաստանին տարածքային զիջումների մղելու հույսով: Իսկ երμ հայերն էին պայքարում սեփական ծովային ելքի համար, μախվում էին վրացիների մերժողական դիրքորոշմանը: Վերջիններս գոնե չէին էլ փորձում փոխզիջման գնալ, որ Հայաստանի կառավարությունն էլ իմանար, թե ինչի դիմաց է հրաժարվում ծովային ելքից: Բայց ոչ. Ախալքալաքը, Լոռին ն Արդահանը պետք է իրենց պատկանեն, Հայաստանը պետք է սեփական ծովային ելք չպահանջի, ն վերջինիս նկատմամμ թուրք-ադրμեջանական թշնամական վերաμերմունքի համատեքստում փոխզիջումը պետք է լինի Վրաստանի տրանզիտային μարյացակամությունը: ճիշտ չէր, իհարկե, այս քաղաքականությունը: Փորձելով խեղդել μախտակից հարնանին` Վրաստանը, անշուշտ, արագացնում էր իր վախճանը: Ցավոտ է փաստել, որ երկու հարնաններն էլ, հաճախ տուրք տալով իրավիճակային թվացյալ ձեռքμերումներին, անտեսել են ապագային միտված գլոμալ շահերը: Հանուն արդարության, սակայն, պետք է ասել, որ Վրաստանի մենշնիկ վարիչներն անգերազանցելի էին այս հարցում, թեպետ Հայաստանի դաշնակցական կառավարությունն էլ էր սայթաքումներ ունենում: Հայ-վրացական տարածքային վեճերը հուլիս-օգոստոս ամիսներին լուծում չեն ստանում: Վրացիները շարունակում էին պահանջել Բորչալուի շրջանը, այդ թվում` Սանահինը, ամμողջ Ախալքալաքի ու Արդահանի շրջանները ն Օլթիի մի մասը: Խորհրդաժողովը հուլիսի վերջերից ժամանակավորապես դադարեցնում է իր աշխա447

Տե՛ս նույն տեղում:

տանքները, վերսկսում` օգոստոսի կեսերին: Վրացական կողմն առաջարկում է առաջնահերթորեն լուծել չեզոք գոտու հարցը: Լորդկիպանիձեն հայտարարում է, որ այն մի չարիք է ն երկու երկրների համար` մի շատ վտանգավոր վայր ներքին խռովությունների ու μոլշնիկների ոտնձգությունների համար, ն նա առաջարկում է տարածքը ժամանակավորապես μաժանել Հայաստանի ու Վրաստանի միջն: Հայաստանի կառավարությունը մերժում է այս առաջարկը` գտնելով, որ Բորչալուի մի մասը ժամանակավորապես Վրաստանին տալը հավասարազոր է մշտապես տալուն, ինչպես եղավ Ախալքալաքի շրջանի պարագայում448: Հայաստանի կառավարությունը կողմ էր սահմանավեճերի ամμողջական լուծմանը, հակառակ դեպքում այն պետք է հանձնվեր միջազգային արμիտրաժի դատին: Մինչ ընթանում էին խորհրդաժողովի աշխատանքները, ամռան ընթացքում շարունակվում էին տարաμնույթ միջադեպերն Արդահանի շրջանում: Մասնավորապես Արդահանի վրացական հատվածից դեպի հայկական հատված էին ներթափանցում ավազակախմμեր` անասուններ գողանալու նպատակով: Եվ հայ զինվորներն ստիպված էին լինում նրանց հալածել դեպի հյուսիսային Արդահան, իսկ Բեկզադյանը վրացական իշխանություններից խնդրում էր միջոցներ ձեռնարկել, որպեսզի Վրաստանի տարածքից ավազակներ չանցնեն Հայաստան449:

3.4. Արդահանի խնդիրը թուրք-հայկական պատերազմի ընթացքում 1920 թ. սեպտեմμերին μռնկվեց թուրք-հայկական պատերազմը: Այն փաստացի հանգեցրեց Հայաստանի անկախության կորստին ն էականորեն արագացրեց Վրաստանի անկումը: Թե ինչ ընթացք կստանար Արդահանի շուրջ հայ-վրացական վեճը, եթե չլիներ այս պատերազմը կամ, եթե չկործանվեին երկու հանրապետություննե448

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 275, գ. 607, թ. 83-84: Տե՛ս նույն տեղում, ֆ. 275, ց. 5, գ. 560, մաս | , թ. 164:

րը, դժվար է ասել. պատմությունը «եթեներ» չի ընդունում: Պատերազմի ընթացքում այս վեճը լուրջ զարգացումներ ունեցավ, որոնց ուսումնասիրությունը ն վերլուծությունը ակամա հանգեցնում են այն եզրահանգմանը, որ Վրաստանը, օգտվելով Հայաստանի ծանր, մղձավանջային վիճակից, թուրքերի հետ համագործակցաμար փորձում էր խլել Արդահանի շրջանը, ինչն արեց նան Լոռվա պարագայում: Դեռ նոր էր սկսվել պատերազմը, երμ վրաց իշխանություններն այս ուղղությամμ գործուն քայլեր ձեռնարկեցին: Սեպտեմμերի 30-ին վրացիները Չլդըրի ն Գյոլի շրջաններ են ուղարկում իրենց կողմից նշանակված գավառապետերին: Սա նշանակում էր, որ նրանք ուզում են հայերի ձեռքից խլել հարավային Արդահանի քաղաքացիական իշխանությունը: Դեսպան Բեկզադյանը μողոքում է վրաց արտգործնախարար Սաμախտարաշվիլուն` ակնարկելով, որ վրաց կառավարությունը կարող է կապ ունենալ թուրքերի հետ ն (կամ) օգտվում է Հայաստանի ծանր վիճակից, μայց ստանում է հերքող պատասխան ն հավաստիացումներ` Հայաստանի նկատմամμ μարի վերաμերմունքի մասին: Սակայն այդ ամենը հայկական կողմին հավատ չէր ներշնչում: Այս կապակցությամμ վարչապետ Օհանջանյանը հեռագրում է Բեկզադյանին. «…Կտրուկ կերպով μողոքեցեք Սաμախտարաշվիլիի առջն: Հասկացրեք, որ μացի իրենց խոստմանը հակասելուց` նման քայլերն անթույլատրելի են ն կարող են իμրն մեր դեմ թշնամական վերաμերմունք դիտվել: Պահանջեցեք անմիջապես հեռացնել այդ շրջաններից վրաց իշխանության ներկայացուցիչներին, ն μացատրեք, որ Արդահան գավառի Քռի աջ սահմանը ոչ մի դեպքում չպետք է խախտվի վրացիների կողմից: …Երեկ ասացիք Սաμախտարաշվիլու խոսակցությունը, դա չի հաստատում Արդահանում նրանց μռնած դիրքով…»450: Պարզ էր վրացիների μռնած դիրքը: Տրամաμանորեն այն տանում էր զինված ուժերով Արդահանի գրավմանը: Այդ անհանգստությունն արդեն նկատելի էր Հայաստանի կառավարությունում: Հոկտեմμերի 7-ին ռազմական նախարար Ռ. Տեր-Մինասյանը գրում է

Նույն տեղում, գ. 79, թ. 147-148, նան` նույն տեղում, ֆ. 200, ց. 1, գ. 602, թ. 3:

Բեկզադյանին. «…Կկասկածենք, որ վրացիք ուրախ լինեն տաճկական արշավանքին, որ օգտվին գրավելու Արդահանը: Մեզ անհասկանալի է նրանց հանգստությունը Արդահանում: Կկասկածենք, որ երμ ջարդենք տաճիկներին, մեր դեմ ունենանք Արդահանում (վրացիներին – Շ. Թ.)…»451: Հաջորդ օրը Բեկզադյանը պատասխանում է, որ Թիֆլիսում իրենք էլ են Արդահանի վերաμերյալ կարծում, որ վրացիք կարող են օգտվել հանգամանքից ն գրավել452: Այնուամենայնիվ, Հայաստանի կառավարությունը շատ վճռական էր տրամադրված այս հարցում: Վերջինս գտնում էր, որ եթե վրացիները զինված ոտնձգություն ցուցաμերեն Արդահանի նկատմամμ, ապա իրենք ոչ մի խնդրի առջն չպետք է կանգ առնեն, ն դա պետք է իմանան թե՛ վրացիները ն թե՛ դաշնակիցները453: Վրացիների զինված ներխուժումը հարավային Արդահան երկար սպասեցնել չտվեց` արդարացնելով հայկական կողմի հիմնավոր կասկածները: Հավանաμար հոկտեմμերի 9-ին (Թիֆլիս-Երնան նամակագրության ժամանակագրությունն ու μովանդակությունը համադրելով` համոզվում ենք, որ հոկտեմμերի 8-ի դրությամμ ներխուժումը դեռ չէր եղել) 30 զինվորներից ու մի քանի սպաներից μաղկացած վրացական մի ջոկատ մուտք է գործում Զուրզունա, որտեղ նրանք μարձրացնում են վրացական դրոշակը: Ստացված տեղեկությունների համաձայն` Ախալքալաքից Զուրզունա էր շարժվում նան վրացական 8-րդ գումարտակը: Այս ամենից վրդովված` վարչապետ Օհանջանյանը հեռագրում է Բեկզադյանին. «…Արդահանի շրջանի գրավումը վրացիք վերագրում են տեղական ազգաμնակչության հրավերին: Շտապ ն կտրուկ կերպով պահանջեցեք վրացական կառավարությունից անմիջապես հեռացնել իրենց զորքերը Արդահանի մեր սահմաններից: Հակառակ դեպքում հետնանքների ամμողջ պատասխանատվությունը կընկնի նրանց վրա»454:

Նույն տեղում, ֆ. 275, ց. 5, գ. 79, թ. 150: Տե՛ս նույն տեղում, թ. 151: Տե՛ս նույն տեղում, թ. 155: Նույն տեղում, գ. 19, թ. 17:

Մինչն այժմ ականատես էինք լինում վրացիների կողմից Արդահանի նկատմամμ հավակնությունների ամենատարμեր անհիմն μացատրություններին, հիմա արդեն շրջանը գրավելու նույնքան անհիմն ու ստահոդ հիմնավորումների հերթն էր. իμր տեղի μնակչության ցանկությամμ են գրավել շրջանը: Մի՞թե Չլդըրի ն Գյոլի քրդերի հիշողությունն այդքան կարճ էր, ն նրանք մոռացել էին մոտ մեկուկես տարի առաջ իրենց նկատմամμ վրացի զինվորների կատարած μռնություններն ու թալանը. հազիվ թե: Որպես ապացույց` նշենք, որ դեռնս հոկտեմμերի սկզμներին Ախալքալաքից Չլդըր են ժամանում վրացի պաշտոնյաներ ն չլդըրցիներին առաջարկում ընդունել վրացական հպատակություն, սակայն վերջիններս մերժում են` հայտարարելով, որ իրենք մնում են Հայաստանի կառավարության հավատարիմ հպատակներ455: Հոկտեմμերի 13-ին Բեկզադյանը տեսակցում է Սաμախտարաշվիլիի հետ: Բողոքելով Արդահանի գրավման համար` դեսպանը հայտնում է. «…Այժմ մեր զորքերը պիտի գնան գրավելու մեզ պատկանող Չլդըրը ն Գյոլը ն, եթե հանդիպելու լինենք այստեղ վրաց զորքերի հետ, ի՞նչ պիտի անինք. մի՞թե կռվինք…»456: Ակնարկն ավելի քան հասկանալի էր. մի՞թե սահմանավեճը զենքի ուժով է լուծվելու, մի՞թե հայ ն վրաց զինվորներն իրար դեմ են դուրս գալու, իհարկե` ոչ, որովհետն ոչ վաղ անցյալի պատմությունից այդպիսի դառը դաս արդեն ունեինք: Բարեμախտաμար, Զուրզունայում գործը դրան չհասավ: Հայ զինվորները հոկտեմμերի 13-ին ձերμակալեցին ն μանտարկեցին ներխուժած վրացի զինվորներին457, μռնագրավեցին նրանց ձիերն ու հրացանները ն պատառոտեցին μարձրացված վրացական դրոշակը458: Սաμախտարաշվիլիի հետ վերոնշյալ հանդիպման ժամանակ Բեկզադյանը պաշտոնապես փոխանցում է նան μողոքի նոտա, որ455

Տե՛ս Ռ. Տեր-Մինասյան, փաստաթղթերի ն նյութերի ժողովածու, կազմ. Ա. Վիրաμյան, Երնան, 2011, էջ 241: ՀԱԱ, ֆ. 275, ց. 5, գ. 19, թ. 13: Տե՛ս նույն տեղում, թ. 18: Տե՛ս նույն տեղում, թ. 23:

տեղ մանրամասն ներկայացնելով վրացական զորամասի կողմից Արդահանի շրջանի Չլդըրի ն Գյոլի տեղամասերի գրավումը, այնտեղ վրացական քաղաքացիական իշխանությունների հաստատումը, Զուրզունայում վրացական պետական դրոշի μարձրացումը, Ախալքալաքից դեպի Արդահան վրացական 8-րդ գումարտակի ընթացքը` նշում է, որ անթույլատրելի է սեփական տարածքների անձեռնմխելիության համար անողոք թշնամու դեմ վճռական պատերազմի դուրս եկած μարեկամ ժողովրդի նկատմամμ իրականացնել թշնամական գործողություններ` ապօրինաμար զավթելով նրա տարածքները: Ընդ որում` այդ պատերազմը, ըստ վրաց հանրության միահամուռ կարծիքի, պաշտպանում է նան հենց Վրաստանի պետական շահերը: Ապա շարունակում է` նշելով, որ վրացական իշխանությունների նմանատիպ վարքագիծը Արդահանի շրջանում, զուգադիպելով թուրքական ներխուժման հետ, թշնամու դեմ մարտնչող հայ ժողովրդի մոտ խորը հիասթափություն է առաջացնում Վրաստանի կառավարության նկատմամμ, իսկ այդպիսի զգացողության առկայությունը հազիվ թե նպաստի հարնան հանրապետությունների μնականոն հարաμերությունների ամրապնդմանը, ինչքան էլ վերջիններիս կառավարությունները կամենան: Նոտայի վերջնամասում պահանջվում է վրացական զորքերից շտապ մաքրել հայկական տարածքները459: Այս նոտան իր μովանդակությամμ տիպիկ ն պատկերավոր կերպով μնութագրում է վրացական մենշնիկյան իշխանությունների հակահայ կեցվածքն ու μացահայտում վերջիններիս իրական նպատակները: Ի վերջո, հայկական կողմի ճնշման ներքո, Վրաստանի մենշնիկյան կառավարությունը զորքերը հարավային Արդահանից դուրս հանելու կեղծ պատրաստակամություն ցուցաμերեց` որդեգրելով ձգձգումների ն խուսանավման քաղաքականություն: Այժմ էլ Արդահան մտնելու գլխավոր հիմնավորումներից մեկը իμր թուրքական հնարավոր ներխուժման վտանգը կանխելն էր: Վրացական կառավարությունը մեզանից երաշխիքներ էր պահանջում, որ իրենց զորքերը ետ քաշելուց հետո թուրքերը չեն գրավի այդ տարածքը, ո459

Տե՛ս նույն տեղում, ֆ. 200, ց. 1, գ. 602, թ. 17:

րը վիճելի է Հայաստանի ն Վրաստանի միջն: Այսպես վրացական կառավարությունը մեկ նետով երկու նապաստակ էր սպանում. մի կողմից վերահաստատում էր գավառի վիճելի լինելու հանգամանքը, մյուս կողմից երաշխիքներ պահանջելով` հիմք էր ստեղծում զորքերը շրջանից դուրս չհանելու համար: Այս ամենին գումարվեց նան վրաց զինվորներին Զուրզունայում μանտարկելու լուրը, որը շատ էր «վրդովեցրել» վրաց կառավարական շրջանակներին: Այս կապակցությամμ հոկտեմμերի 14-ին սուր խոսակցություն է տեղի ունեցել Բեկզադյանի ն Սաμախտարաշվիլիի միջն, որտեղ վերջինիս դժգոհությանն ի պատասխան` Բեկզադյանը նշել է, որ նրանք չէին μանտարկվի, եթե ուրիշի հողի վրա իրենց դրոշը չպարզեին: Ի վերջո, ձեռք է μերվում պայմանավորվածություն, որ հայերը ազատ կարձակեն վրաց զինվորներին, իսկ վրացական զորքը դուրս կգա հարավային Արդահանից460: Հայկական կողմը անմիջապես կատարեց իր պարտավորությունը, սակայն վրացիները չէին շտապում դուրս հանել զորքերը: Հաջորդ օրը Բեկզադյանը նորից տեսակցություն ունեցավ Սաμախտարաշվիլիի հետ: Վերջինս Արդահանի վերաμերյալ այս անգամ առաջ է քաշում երկու առաջարկ. 1. վրացիք պահում են իրենց զորքերը Արդահանի հարավային մասում ն գրավոր երաշխավորում, որ այդ հանգամանքը հետագայում վեճը լուծելիս ոչ մի առավելություն չի տալու, 2. նրանք քաշում են իրենց զորքերը, μայց հայերը երաշխավորում են, որ այդ տարածքը այնքան ամուր կպահեն, որ թուրքերն այնտեղ չմտնեն, ինչպես նան վրացիներին են հանձնում Ախալքալաք-Արդահան խճուղին461: Ինչպես տեսնում ենք, վրաց արտգործնախարարը տարμեր հնարքներով փորձում է շրջանցել Բեկզադյանի արդարացի պահանջները. մի դեպքում ուղղակի համոզում է, որ իրենց զորքերը մնան գրավված տարածքներում` քաջ գիտակցելով, որ գրավոր երաշխավորությունը քաղաքական կատեգորիա չէ, հատկապես, որ մեր աչքի առաջ ունեինք Ախալքալաքի դառն օրինակը, իսկ մյուս դեպքում պահանջում է Ախալքալաք-Արդահան խճուղին, որը գրեթե

Տե՛ս նույն տեղում, ֆ. 275, ց. 5, գ. 19, թ. 18: Տե՛ս նույն տեղում, թ. 23-24:

նույն է, ինչ Արդահանի շրջանին տիրելը: Իհարկե, այս խնդիրը քննարկելիս, հայոց դեսպանը հակառակվում է` նշելով, որ թերնս կարող է խոսք լինել միայն խճուղուց ազատ օգտվելու իրավունքի մասին: Այս «ներկայացումն» ավարտվում է, ն ամեն ինչ պարզ է դառնում, երμ հոկտեմμերի 18-ին Սաμախտարաշվիլին պաշտոնապես գրավոր պատասխանում է Բեկզադյանի հոկտեմμերի 13-ի նոտային: Այստեղ պարզորոշ երնում է վրացական կառավարության` Արդահանը գրաված պահելու հստակ դիտավորությունը: Ահա այդ գրության հիմնական դրույթները. «Վրաստանի հանրապետության զորքերով ն ադմինիստրացիայով Արդահանի գավառի Չլդըրի ն Գյոլի շրջանների գրավման առիթով Ձեր հղած նոտային ի պատասխան հայտնում եմ հետնյալը. 1. ինչպես Ձեզ հայտնի է, Վրաստանի ն Հայաստանի միջն վիճելի տարածքային հարցերի թվում է գտնվում նան Արդահանի գավառը: Հետնաμար, չենք կարող չարտահայտել մեր զարմանքը Ձեր հայտարարության հետ կապված, որով Արդահանի գավառի Չլդըրի ն Գյոլի շրջանները որակում եք որպես Հայաստանի տարածքի մաս, իսկ գրավումը` անթույլատրելի μռնազավթում: Մենք գտնում ենք, որ մինչն այս վիճելի հարցի վերջնական լուծումը վրացական զորքերի այդտեղ գտնվելը նույնքան օրինական է, որքան հայկական զորքերինը ն ադմինիստրացիայինը: 2. Բացի դրանից` ուշադրություն դարձնելով այն հանգամանքներին, որոնց հետնանքով Չլդըրի ն Գյոլի շրջանները գրավվեցին վրացական զորքերի ն ադմինիստրացիայի կողմից, ակնհայտ է դառնում, որ գրավումն անհրաժեշտ էր ինչպես Վրաստանի, այնպես էլ Հայաստանի կենսական շահերի պաշտպանության համար: Այդ շրջանների μնակչության մեջ կազմավորվել են ավազակախմμեր ինչպես Վրաստանի դեմ, այնպես էլ հայկական զորքերի թիկունքում ռազմական գործողություններ իրականացնելու համար: Միաժամանակ նկատվեց Քեմալ փաշայի զորքերի շարժումը Արդահանի ուղղությամμ, որոնք ն կգրավեին այն, եթե վրացական զորքերն այնտեղ չմտցվեին: Դրա շնորհիվ թուրքերի հարձակումը Արդահանի վրա կասեցվեց, ն դադարեցվեց ավազակախմμերի կազմավորումը…»462: Վերոհիշյալ

Նույն տեղում, ֆ. 200, ց. 1, գ. 602 թ. 23:

արժեքավոր արխիվային փաստաթուղթը գրեթե ամμողջությամμ մեջμերեցինք` ապացուցելու վրաց մենշնիկների երեսպաշտությունը: Արդահանը վիճելի հռչակած վրացի կառավարիչները, հենվելով իրենց իսկ մոգոնածի վրա, օրինական են համարում ուրիշի տարածքի գրավումը: Նրանք պնդում են, թե իμր այդ գրավումը μխում է նան Հայաստանի կենսական շահերից: Եթե Հայաստանի կառավարությունը, ելնելով անհրաժեշտությունից, իր տարածքում տեղաμաշխված զորքերը տեղաշարժում է մի տեղից մեկ այլ տեղ (տվյալ դեպքում Արդահանից Կարսի ճակատ` դիմակայելու այդ ուղղությամμ թուրքական առաջխաղացմանը), ապա դա արդյո՞ք նշանակում է ստիպողական տարհանում (Սաμախտարաշվիլին այդ նույն գրության մեջ հայկական զորքի տեղաշարժը դեպի Կարսի ճակատ «դիտարկում էր» որպես ստիպողական տարհանում, որով ն հիմնավորում էր վրացական զորքի մուտքն Արդահան), ն արդյո՞ք դա իրավունք է տալիս Վրաստանի կառավարությանը գրավել այդ տարածքները` իμր քեմալականներին կանգնեցնելու ն ավազակախմμերի դեմ պայքարելու համար. միանշանակ ոչ: Իսկ քեմալականներն էլ թուրք-հայկական պատերազմի ողջ ընթացքում այդպես էլ Արդահանի ուղղությամμ չառաջացան` μացառությամμ Գյոլի տեղամասի հարավային հատվածի (Մերդենեկի ուղղություն), ինչն էլ մեզ հիմք է տալիս ենթադրելու, որ վաղօրոք Արդահանի ն Հայաստանի այլ տարածքների վերաμերյալ թուրք-վրացական գործարք էր կնքվել: Բայց դրա մասին ավելի ուշ կխոսենք: Ինչ վերաμերում է ավազակախմμերին, ապա նս մեկ անգամ հիշենք, որ ողջ ամռան ընթացքում Արդահանի հայկական կայազորը ստիպված էր հալածել վրացական հատվածից ներթափանցած ավազակախմμերին: Ի վիճակի չլինելով ժամանակին վերջիններիս դեմ անհրաժեշտ պայքար կազմակերպելուն` վրաց իշխանավորները դրանով հիմնավորում են ուրիշի տարածք ներխուժումը, ն դա այն դեպքում, երμ Արդահանի հայկական հատվածում տեղական վարչության արդյունավետ գործունեության շնորհիվ ոչ մի ավազակախմμի գոյության փաստ չի արձանագրվել: Գրության վերջում վրաց արտգործնախարարը, կեղծավորությամμ ն շողոքորթելով, կրկին պնդում է, թե Չլդըրի ն Գյոլի

գրավումը եղել է ռազմավարական անհրաժեշտություն ն ոչ մի կերպ չի կարող համարվել հարցի վերջնական լուծում: Ի դեպ փաստենք, որ նման վարքագիծը վրաց իշխանավորների համար դարձավ առօրյա գործունեության մարտավարություն: Օգտվելով ռազմաճակատում հայոց μանակի անհաջողություններից` վրացիներն անընդհատ կրկնում էին նույն երգը: Որպես ասվածի ապացույց` μերենք Բեկզադյանի հերթական` հոկտեմμերի 23-ի հեռագիրն Օհանջանյանին. «Այսօր տեսակցեցի Սաμախտարաշվիլիի հետ. կտրուկ կերպով հավաստիացրեց, որ Արդահանի շրջանում նոցա միակ նպատակն է պահել քաղաքը ն կանխել թուրքերի առաջխաղացումը: Ոչ մի ուրիշ նպատակի ն մանավանդ շրջանը գրավելու մասին խոսք լինել չի կարող: Հավաստիացրեք ձերոնց, ասաց մինիստրը, որ մենք ոչ մի վեճ հայերի հետ զենքով վճռելու դիտավորություն չունենք: Եթե թուրքերը առաջ խաղային դեպի Արդահան, մենք պիտի կռվեինք ն ոչ մի դեպքում չենք կարող միանալ տաճիկների հետ հայերին վնասելու դիտավորությամμ: Համոզեցեք ձերոնց, որ ձեր պարտությունը մեր պարտությունն է, ն մենք սրտատրոփ սպասում ենք ձեր հաղթություններին իμրն մեր փրկության…»463: Եթե իրոք մեր պարտությունը վրացիների պարտությունն էր ն մեր հաղթանակը նրանց փրկությունը, ն եթե նրանք պատրաստ էին կռվել թուրքերի դեմ Արդահան ներխուժելու դեպքում, ապա ի՞նչն էր խանգարում վրաց կառավարությանը Հայաստանի հետ ուս ուսի տված կռվել ընդհանուր վտանգի դեմ, չէ՞ որ դա էր ենթադրում առողջ տրամաμանությունը, ն ոչ թե ոսոխի դեմ անհավասար կռվում մարտնչող հայկական μանակի թիկունքում ներխուժել հայկական տարածք ն կանգնեցնել կատարված փաստի առաջ: Կամ թե ինչո՞ւ, ռազմակալելով Արդահանի շրջանը, զինաթափեցին հայ μնակչությանը464, չէ՞ որ զինված հայերը թուրքերի դեմ հուսալի դաշնակից

Նույն տեղում, ֆ. 275, ց. 5, գ. 19, թ. 31-32: Տե՛ս «Յառաջ», 10 յոկտեմμեր, 1920, թիվ 221, նան` «Ժողովուրդ», 10 հոկտեմμեր, 1920, թիվ 169:

կլինեին: Սրանք հարցեր են, որոնց մենշնիկ վարիչները հաստատ անկեղծ ու շիտակ պատասխան չեն կարող տալ: Հոկտեմμերի կեսերին Բեկզադյանի նկատվող մեղմ ն զիջողական պահվածքը Վրաստանի հետ հարաμերություններում մի կողմից պայմանավորված էր տրանզիտի մշտական խնդրով, մյուս կողմից` նա հույս ուներ դաշնակիցների կոլեկտիվ ճնշման ներքո Վրաստանին դուրս μերել μոլշնիկների դեմ` ուղղորդելով նրան դեպի Ղազախ ն Աղստաֆա, որը մեզ հնարավորություն կտար լրացուցիչ ուժեր նետելու դեպի արնմտյան ճակատ` թուրքերի դեմ465: Բայց արդեն ամսվա վերջին նա հասկացավ, որ Վրաստանի հետ կապված μոլոր հույսերը սին են: Հոկտեմμերի 25-ին Թիֆլիսում տեղի է ունենում հայ ն վրաց պատվիրակությունների երկու նիստ, որտեղ էլ քննարկումների արդյունքում պարզ է դառնում, ինչպես դա արձանագրել է իր զեկուցագրում դեսպան Բեկզադյանը, որ «վրացիները մեզ հետ չեն կռւելու եւ այլեւս նրանց վրայ որեւէ յոյս դնելու չէ, եթէ նրանք չխանգարէն մեր մոμիլիզացիային (Վրաստանում μնակվող հայաստանահպատակների զորակոչին – Շ. Թ.) եւ տրանզիտին, եւ տան իսկապէս դիւրութիւններ որոշ կարեւոր ապրանքներ արտահանելու այստեղից եւ Բաթումից - դա ամենամեծ աջակցութիւնը պիտի համարել, որը նրանք այժմ տրամադիր են մեզ անելու…»466: Սակայն երμ կարդում ենք գեներալ Քիշմիշնի նոյեմμերի 16-ին այս թեմայով Ռուμենին հղված հերթական զեկուցագիրը, հասկանում ենք, որ Վրաստանից Հայաստանին իրական օգնություն չի լինելու. «…Նրանցից օգնություն սպասել չարժե»,– գրում է Քիշմիշնը467: Թիֆլիսում μրիտանական ներկայացուցիչ գնդապետ Ստոքսը նս μավականաչափ ջանքեր թափեց այս ուղղությամμ, սակայն ի վերջո նա էլ եկավ այն համոզման, որ վրացիները հայերին զինված աջակցություն չեն ցուցաμերելու468: Անգլիական վերջին զինվորները Բաթումից հեռացել էին դեռնս հուլիսին, դաշնակիցներն այլնս

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 275, ց. 5, գ. 19, թ. 20-21: Նույն տեղում, ֆ. 200, ց. 1, գ. 602, թ. 42: Նույն տեղում, գ. 221, թ. 148: Տե՛ս նույն տեղում, գ. 602, թ. 43:

մեծ ազդեցություն չունեին տարածաշրջանում, այստեղ արդեն գլխավոր խաղացողները μոլշնիկներն ու քեմալականներն էին: Հիշենք նան, որ հոկտեմμերին ընթանում էին μանակցություններ μոլշնիկների ներկայացուցիչ Լեգրանի հետ` հայ-ռուսական հաշտության պայմանագիր կնքելու համար, ն մեր դիվանագիտությունն այս հանգամանքը նս ձգտում էր օգտագործել Արդահանի պաշտպանության համար: Բեկզադյանի` Օհանջանյանին ուղղված հոկտեմμերի 23-ի հեռագրում կարդում ենք. «…Ես ուզում եմ առաջարկել նրանց (μոլշնիկներին – Շ. Թ.) մի զինվորական ուղարկել Ղարս` մերոնց հետ որոշ համաձայնության գալու Արդահանի շրջանի պաշտպանության մասին…»469: Ըստ երնույթին, խոսքը գնում էր շրջանը վրացիներից պաշտպանելու մասին: Շարունակվում էր մոլեգնել թուրք-հայկական պատերազմը, ն հայոց μանակի անհաջողություններին զուգահեռ ավելանում էին Վրաստանի կառավարության տարածքային պահանջները: Կարսի անկման լուրը ստանալու հաջորդ օրը` հոկտեմμերի 31-ին, Սաμախտարաշվիլին իր մոտ է հրավիրում Բեկզադյանին: Տեղի է ունենում ծանր զրույց, որտեղ վրաց արտգործնախարարը, փաստելով Կարսի անկումը, ասում է. «…Եթե դա այդպես է, μնական է, որ թուրքերը կարող են անցնել Ալեքսանդրապոլ, իսկ այդ դեպքում վտանգվում է նեյտրալ զոնան, որտեղից Վորոնցովկայի վրայով նրանք կարող են անցնել դեպի Վրաստան…»470: Եվ, որպեսզի դա տեղի չունենա, Սաμախտարաշվիլին Հայաստանի կառավարությանն առաջարկում է թույլ տալ գրավել չեզոք գոտին: Բնականաμար Բեկզադյանը մերժում է այդ առաջարկը` այն համարելով նս մեկ ապացույց, որ վրացիներն օգտվում են հայերի նեղ վիճակից, փոխանակ օգնեին միասին ետ մղել տաճիկներին, որի համար հարկավոր էր Մերդենեկում կանգնած վրացական 3000-անոց գնդի աջակցությունը: Սակայն Սաμախտարաշվիլին պնդում է առաջարկը` մեղադրելով հայերին, որ Արդահանում էլ դեմ էին վրացական զորքի տեղակայմանը, իսկ

Նույն տեղում, ֆ. 275, ց. 5, գ. 19, թ. 32: Նույն տեղում, ֆ. 200, ց. 1, գ. 221, թ. 150:

հիմա զորքերը քաշում են այնտեղից471: Իհարկե, վրացիները շատ լավ գիտակցում էին, որ արնմտյան ռազմաճակատի վճռորոշ տեղամասը Կարսն էր, որտեղ կենտրոնացել էին ճակատի μոլոր ուժերը, այդ թվում` նան Արդահանում տեղակայված զորամասերը, ն շրջանից զորքերի դուրսμերումը միմիայն պայմանավորված էր դրանով, μայց վրացական կառավարությունը, շահարկելով ստեղծված փաստացի իրավիճակը, փոխանակ զինական աջակցություն ցույց տար (ինչպես իրավացիորեն մեղադրում էր Բեկզադյանը), հանդիսատեսի նման թիկունքից հետնում էր հայերի կենաց ու մահու գոյամարտին: Արդահանի շրջանում մնացած միակ հայկական զորախումμը Գյոլի հարավում գտնվող Մերդենեկի զորամասն էր` Սեպուհի գլխավորությամμ, որն էլ դեպի Կարսի մատույցները նահանջի հրաման ստացավ հոկտեմμերի 29-ի գիշերը` Կարսի կռվի նախօրեին472: Վերոնշյալ զրույցի ընթացքում Սաμախտարաշվիլին նս մեկ առաջարկ ներկայացրեց, որ հայկական կողմը թույլատրի վրացիներին ազատ օգտվել Ախալքալաք-Արդահան խճուղուց473: Բայց սա արդեն ձնական առաջարկ էր: Կարսի անկումից հետո թուրքերը առաջացան դեպի Ալեքսանդրապոլ, ն Կարսի ռազմաճակատի հայկական μոլոր ուժերը կենտրոնացել էին Ալեքսանդրապոլի մատույցներում: Քեմալականներն այդպես էլ չշարժվեցին Արդահանի վրա, ն շրջանը, փաստորեն, միանձնյա տնօրինում էին վրացական զորքերն ու վարչությունը: Թուրք-հայկական պատերազմն ավարտվեց Հայաստանի պարտությամμ, որը հանգեցրեց Հայաստանի խորհրդայնացմանը: Թվում էր, թե Վրաստանը ճիշտ էր կողմնորոշվել ն շահած դուրս եկել այդ իրադարձություններից. Արդահանը գրավել էր, Լոռու չեզոք գոտին նս ամրագրել էր նոյեմμերի 13-ի հայ-վրացական պայմանագրով, Ախալքալաքը գրավել էր դեռնս 1918 թ. դեկտեմμերի սկզμին ն ամ471

Տե՛ս նույն տեղում, թ. 151: Տե՛ս Ազատ, անկախ ն միացյալ Հայաստանի վերջին օրերը: Անհայտ գրողի օրագիրը, կազմ. ն հրատ. Ս. Հարությունյանը, Երնան, 1993, էջ 106: Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 221, թ. 152:

րագրել էր 1919 թ. հունվարյան հայ-վրացական հաշտության խորհրդաժողովում: Սակայն դա այդպես չէր: Հայաստանի հետ հարցերը լուծելուց հետո քեմալականները թնդանոթներն ուղղեցին Վրաստանի դեմ: Նրանք Վրաստանից պահանջեցին անհապաղ զորքերը դուրս μերել Արդահանի շրջանից474, ապա, խախտելով թուրքվրացական ենթադրյալ դաշինքը475, 1921 թ. փետրվարի 23-ին գրավեցին Արդահանը, հետո ներխուժեցին Ախալքալաքի գավառ476: Արդահանը գրավելու հարցում, ըստ էության, μոլշնիկներն աջակցում

Տե՛ս Գալոյան Գ., Հայաստանը ն մեծ տերությունները…, էջ 433: Այդ դաշինքի մասին հստակ գրել է Ա. Խատիսյանը, ըստ որի` Ալեքսանդրապոլի μանակցությունների ընթացքում` նոյեմμերի 29-ին, Կարաμեքիր փաշան ասել է, որ Անգորայի ներկայացուցիչներ Յուսուֆ Քեմալ μեյը ն Ալի Ֆուատ փաշան 1920 թ. ամռանը եղել են Թիֆլիսում ն Վրաստանի կառավարության հետ դաշինք են կնքել, համաձայն որի` հայ-թուրքական պատերազմ ծագելու դեպքում Վրաստանը պետք է չեզոքություն պահպաներ, ինչի դիմաց կստանար Բորչալուի, Ախալքալաքի ն Արդահանի գավառները (տե՛ս Խատիսեան Ա., նշվ. աշխ., էջ 307): Քյազիմ Կարաμեքիրի տեղեկությունը կարելի է ն կասկածելի համարել` ելնելով հայերի ն վրացիների մեջ սեպ խրելու թուրքական ավանդական քաղաքականությունից: Սակայն կան հանգամանքներ, որոնք հաստատում են այդ դաշինքի գոյությունը: Խատիսյանը գրում է, որ այդ խոսակցության մասին ինքը հետագայում պատմել է վրաց ներքին գործերի նախարար Ն. Ռամիշվիլուն, որն այդ μոլորը հերքել է, սակայն, ըստ Խատիսյանի, հետագայում Մ. Քեմալը հրամայել է քննություն անցկացնել, թե որտեղից է Խատիսյանն ստացել այդ տեղեկությունը (տե՛ս նույն տեղում): Այստեղից էլ հետնություն, որ վրաց գործիչները խիստ անհանգստացել են գաղտնիքի μացահայտումից ն այդ մասին հայտնել են Անկարա: Առավել զորեղ ապացույց է այն, որ, իրոք, վերոնշյալ քեմալական գործիչները եղել են Թիֆլիսում, μանակցել են Ժորդանիայի ու Գեգեչկորու հետ ն ձեռք են μերել որոշակի պայմանավորվածություններ: Դրանից հետո Բաքվում ընթացող Արնելքի ժողովուրդների առաջին համագումարին մասնակցող թուրքական պատվիրակության ղեկավար Բեքիր Սամի μեյը, μոլշնիկների հետ նս համաձայնեցնելով, Բաքվից Անկարա լակոնիկ ն խորհրդավոր հեռագիր է հղում. «ճանապարհները μաց են»: Այս ամենը մանրամասնորեն շարադրված է Կ. Պոլսում լույս տեսնող «Ժուռնալ դը Օրիան» թերթում հոկտեմμերի 19-ին հրապարակված «Ինչպե՞ս քեմալականները վճռեցին հարձակվել Հայաստանի վրա» հոդվածում: Հաջորդ օրն այդ հոդվածը արտատպել է «ճակատամարտը» (տե՛ս «ճակատամարտ», Կ. Պոլիս, 20 հոկտեմμերի, 1920, թիվ 584 (2405)): Այս հոդվածն արտատպել է նան «Մշակը» նոյեմμերի 5-ի ն 11-ի համարներում (Տե՛ս Զոհրաμյան է., 1920 թ. թուրք-հայկական պատերազմը ն տերությունները, Երնան, 1997, էջ 149): Տե՛ս Մելքոնյան Ա., նշվ. աշխ.., էջ 329:

էին քեմալականներին: Ինչպես գրում է Նոյ Ժորդանիան, «…պարզ էր, որ այդ ժամանակ Մոսկվան գնել էր Թուրքիայի չեզոքությունը` Արդահանի ն Արդվինի շրջանները զիջելով: Դա հաստատվեց շուտով թիկունքից մեզ վրա թուրքական զորքերի հարձակմամμ…»477: Եվս մեկ անգամ ապացուցվեց մայիսի 7-ի ռուս-վրացական պայմանագրի սնանկությունը: Քեմալ-μոլշնիկյան ճնշման ներքո փետրվարի 25-ին` Հայաստանի խորհրդայնացումից մոտ երեք ամիս անց, խորհրդայնացավ նան Վրաստանը: 1921 թ. Մոսկվայի ն Կարսի պայմանագրերով ողջ Կարսի մարզը, այդ թվում` Արդահանի ն Օլթիի գավառները, μոլշնիկների թեթն ձեռքով ամրագրվեցին Թուրքիայի կազմում: Տարածքային հարցերում քեմալականները Մոսկվայի խորհրդաժողովում վճռական համառություն ցուցաμերեցին: Այդ առիթով Չիչերինը հեռագրում է Մդիվանուն. «…Թուրքերը ծայրաստիճան համառություն են ցուցաμերում, իսկ մենք ոչ մի դեպքում զիջել չենք կարող: Այժմ առնտուր է գնում: Մենք տալիս ենք Կարսը, Արդահանը, μայց ոչ մի դեպքում չենք կարող հանձնել Բաթումը…»478: Պարզ է, որ զիջել չկարողանալը վերաμերում էր Բաթումին, իսկ Կարսն ու Արդահանը μոլշնիկները դյուրությամμ զիջեցին թուրքերին` պատճառաμանելով «Խորհրդային Ռուսաստանի արտաքին քաղաքական դժվարություններով», սակայն իրականում ձգտում էին քեմալականներին ետ պահել զուգահեռաμար ընթացող Լոնդոնի խորհրդաժողովում Անտանտի տերությունների գիրկը նետվելու գայթակղությունից: Խորհրդա-թուրքական հարաμերություններում վերջին անգամ Արդահանի հարցը շոշափվել է 1945 թ. Պոտսդամի խորհրդաժողովում: Ի պատասխան Թուրքական կողմի ԽՍՀՄ-ի հետ դաշինք կնքելու առաջարկի` խորհրդային պատվիրակությունը որպես նախապայման պահանջում է վերադարձնել Հայաստանից ն Վրաստա-

Жордания Н., Моя жизнь, стр. 115. Քառյան Ս., Հայաստանի միջազգային դրությունը ն արտաքին քաղաքականությունը 1918-1921 թվականներին, Երնան, 2005, էջ 125-126:

նից խլված տարածքները479: ԽՍՀՄ արտգործնախարար Վ. Մոլոտովը հայտարարում է, որ 1921 թ.-ին թուրքերը, օգտվելով խորհրդային պետության թուլությունից, պոկեցին Խորհրդային Հայաստանի մի մասը: Հայերը Խորհրդային Միությունում իրենց վիրավորված են զգում480: Մոլոտովը Խորհրդային Հայաստանից ն Վրաստանից խլված տարածքներ համարում էր Կարսի, Արդահանի ն Արդվինի շրջանները481: Սակայն Ստալինը Թուրքիայից պահանջվող տարածքների μաշխման սեփական պատկերացումն ուներ: Նա գտնում էր, որ Կարսի շրջանը պետք է մտնի Խորհրդային Հայաստանի կազմի մեջ, իսկ Արդահանի շրջանը` Վրաստանի: Ստալինը դա հիմնավորում էր նրանով, որ այդ շրջանները մինչն Առաջին աշխարհամարտը համապատասխանաμար Հայաստանի ն Վրաստանի մաս են կազմել482: Պարզից էլ պարզ էր, որ Ստալինը խեղաթյուրում էր պատմական իրականությունը` Արդահանի, ինչպես նան Արդվինի շրջանները Խորհրդային Վրաստանին միացնելու միտումով: Երկու երկար ու ձիգ տարիներ հարնան երկրները վիճեցին Արդահանի համար, μայց այն μաժին հասավ Թուրքիային: Կարծում ենք, որ հայ ն վրացի մերօրյա քաղաքագետները, վերլուծաμանները, դիվանագետները, պետական գործիչները ն վերջապես իշխանության ղեկին կանգնած մարդիկ կանեն անհրաժեշտ հետնություններ, լավ կսերտեն պատմության դառը դասերը ն միջազգային ու տարածաշրջանային քաղաքականության համատեքստում ճիշտ կկողմնորոշվեն երկկողմ հարաμերություններում:

См. Советский Союз на международных конференциях периода Великой Отечественой войны 1941-1945гг., т. Մ|, Берлинская (Потсдамская) конференция руководителей трех союзных держав-СССР, США и Великобритании (17 июля- 2 августа 1945г.), сборник документов, Москва, 1984, стр. 135. См. там же, стр. 37. Տե՛ս Корхмазян Р., Территориальные проблемы советско-турецких отношений на Берлинской (Потсдамской) конференции руководителей трех союзных держав-СССР, США и Великобритании, «Մերձավոր ն Միջին Արնելքի երկրներ ն ժողովուրդներ», Երնան, 1996, թիվ 16, էջ 26: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 27:

- Ծովային ելքի իրավունքը պետությունների անքակտելի իրավունքներից մեկն է ն անվերապահորեն ճանաչվում է միջազգային հանրության կողմից: Ուստի այսօրվա քաղաքակիրթ աշխարհում ծովեզերք չունեցող պետությունների իրավունքների պաշտպանությունը գտնվում է ժամանակակից միջազգային իրավունքի ուշադրության կենտրոնում: Այս առումով շատ մեծ է միջազգային ծովային իրավունքի նշանակությունը μոլոր պետությունների, այդ թվում` նան ծովեզերք չունեցող, ներմայրցամաքային պետությունների համար, ինչպիսին է Հայաստանի Հանրապետությունը: Ծովեզերք չունեցող պետություններն ունեն դեպի ծով մուտքի իրավունք, այդ թվում` իրավունք, որպեսզի իրենց դրոշի ներքո նավերը նավարկեն ծովում483: Ծովեզերք չունեցող պետությունների իրավունքները հստակորեն ամրագրված են «Ծովային իրավունքի» ՄԱԿ-ի կոնվենցիայում484: Ինչպես արդեն նշել ենք, ծովային ելքը նախնառաջ անհրաժեշտ է μեռնափոխադրումների ն առնտրի համար, հետնաμար միջազգային իրավունքն անդրադարձ է կատարել նան այս խնդրին: 1965 թ. հուլիսի 8-ին Նյու Յորքում ընդունվել է «Դեպի ծով ելք չունեցող պետությունների տարանցիկ առնտրի մասին» կոնվենցիան, որտեղ մանրամասնորեն շարադրված են ծովային պետությունների նավահանգիստները հավասար պայմաններով օգտագործելու, տարանցիկ μեռնափոխադրումների ն խնդրի հետ առնչվող μազմաթիվ այլ հարցերի վերաμերյալ ծով չունեցող պետությունների իրավունքները485: Նշենք, որ Հայաստանի Հանրապետությունը միացել է վերոնշյալ կոնվենցիաներին: Ներկայումս ՀՀ Ազգային ժողովում քննարկվում է 1948 թ. ընդունված «Միջազգային ծովային կազմա483

Տե՛ս Քոչարյան Վ., Միջազգային իրավունք, ուսումնական ձեռնարկ, Երնան, 2002, էջ 309: Մանրամասն տե՛ս հttք://www.սո.aո/r6Տ/UN920Լr6ati6Տ/2||_1.քժ1 Մանրամասն տե՛ս հttք://www.traոՏlatiօո-Շ6ոtr6.aո/քժ1/ԼraոՏlat/ԷU_O1հ6r/UN_ ԼraոՏit_Լraժ6/UN_ՇԼԼԼՏ_aո.քժ1

կերպության մասին» կոնվենցիային միանալու հարցը, որը 2016 թ. հոկտեմμերին դրական եզրակացության է արժանացել ՀՀ ԱԺ արտաքին հարաμերությունների հանձնաժողովում: Սույն կոնվենցիայով նախատեսվում է դյուրացնել միջազգային առնտրում ներգրավված նավափոխադրումների վրա ազդող կառավարությունների խտրական գործողությունների ն անհարկի սահմանափակումների վերացումը` խթանելով նավափոխադրման ծառայությունների մատչելիությունը համաշխարհային առնտրում: Ելնելով սրանից, նս մեկ անգամ փաստենք, որ Թուրքիան, շրջափակման ենթարկելով Հայաստանը, կոպտորեն խախտում է նան Հայաստանի ծովային ելքի իրավունքը:

ԵԶՐԱԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆ

Առաջին աշխարհամարտի ավարտից անմիջապես հետո Հայաստանի իշխանությունները ձեռնամուխ եղան 1918 թ. հունիսի 4-ի Բաթումի պայմանագրի հետնանքների վերացման ն հայկական պատմական հողերի հաշվին Հայաստանի տարածքների ընդարձակման գործին: Հայաստանի կառավարության առաջնահերթ խնդիրներից մեկն էլ ծովային ելքի ձեռքμերումն էր: Սակայն, սահմանների ընդլայնման ն ծովային ելքի ձեռքμերման համար պայքարում Հայաստանը μախվում է որոշ շահագրգիռ պետությունների անհամաձայնությանը: Դրանց մեջ իրենց կարնորությամμ առանձնանում են հայ-վրացական տարակարծությունները: Այս խնդիրների ուսումնասիրությունը մեզ հնարավորություն է տալիս կատարելու հետնյալ եզրահանգումները: 1. Ծովային ելքի հարցը Հայաստանի առաջին հանրապետության արտաքին քաղաքական գերակայություններից մեկն էր: Խնդրի լուծման համար իրական հնարավորություն էր ընձեռում Փարիզի վեհաժողովը: Հետնաμար թե՛ կառավարությունը, թե՛ Փարիզում գործող հայկական զույգ պատվիրակությունները ջանք ու եռանդ չէին խնայում այդ հույժ կարնոր հարցի լուծման գործում: 2. Սկզμնապես հայ պատվիրակները ծովային ելք էին պահանջում ն՛ Միջերկրական ն՛ Սն ծովերով` հիմնավորելով, որ միայն Սն ծով ելքի պարագայում Հայաստանը հնարավորություն չի ունենա սերտ հարաμերություններ հաստատելու Արնմուտքի հետ ն առաջվա պես կմնա Ռուսաստանի քաղաքական ն տնտեսական ազդեցության տակ: Ուստի Հայաստանը պահանջում էր Կիլիկիան` որպես Միջերկրականի ափը դուրս գալու հնարավորություն: Սակայն Կիլիկիայի նկատմամμ Անտանտի տերությունների կողմից ճանաչված ֆրանսիական հավակնությունները հայ պատվիրակներին ստիպեցին հրաժարվել Կիլիկիայի նկատմամμ պահանջից: 3. Որպես Հայաստանի դեպի Սն ծով ելքի հիմնական տարμերակ` առաջ քաշվեց Տրապիզոնը: Այս գաղափարին աջակցում էին Անգլիան ն ԱՄՆ-ը, μայց Ֆրանսիան տարμեր սուμյեկտիվ պատճառաμանություններով դեմ արտահայտվեց այս լուծմանը` մի կողմից

հակադրվելով անգլիական շահերին, մյուս կողմից` ձգտելով սերտացնել հարաμերությունները քեմալականների հետ` Թուրքիայի տարածքում կոնցեսիաներ (տնտեսական մենաշնորհներ) ձեռք μերելու նպատակով: Սրան գումարվեց նան պոնտահույների μարձրացրած աղմուկը, որոնք տեղական ն Եվրոպայում ստեղծած կազմակերպությունների միջոցով ձգտում էին Պոնտոսում երկրորդ հունական պետություն ստեղծել կամ Հայաստանի հետ համադաշնություն կազմել: Այդ դեպքում Հայաստանը Տրապիզոնով միայն տնտեսական ելքի հնարավորություն կունենար, որը չμավարարեց հայկական կողմին: Սակայն 1920 թ. օգոստոսի սկզμին հայ պատվիրակները, խուսափելով հույների հետ առճակատումից, հրաժարվեցին Տրապիզոնի պահանջից, թեն Վ. Վիլսոնի նոյեմμերի 22-ի իրավարար վճռով այն նախատեսվեց մտցնել Հայաստանի կազմի մեջ: 4. Որպես Հայաստանի` դեպի Սն ծով ելքի մյուս հնարավոր տարμերակ` քննարկվեց Լազիստանը` իր Ռիզե ն Աթինե նավահանգիստներով: Այս տարμերակին դեմ արտահատվեց Անգլիան, քանի որ վերջինս ծրագրել էր Աջարիայում ստեղծել խամաճիկ պետություն ն Լազիստանը կցել դրան: Այս հարցում գլխավոր խոչընդոտներից մեկը դարձավ Վրաստանի դիրքորոշումը: Փարիզի վեհաժողովի վրաց պատվիրակները նս հանդես եկան Լազիստանի պահանջով` այն հիմնավորելով պատմական իրավունքով ն լազերի վրացական ծագմամμ: Այստեղ հատկանշականն այն է, որ վրացիները ցուցադրաμար Լազիստանի նկատմամμ հավակնություններ ներկայացրին միայն այն ժամանակ, երμ Եվրոպայում սկսվեց քննարկվել այն Հայաստանին հանձնելու հարցը: 5. Հայաստանի, ինչպես նան ողջ Անդրկովկասի համար ծովային ելքի ամենահարմարավետ տարμերակը Բաթումն էր: Այս տարμերակին կողմ էին Անտանտի պետությունները, այդ թվում` նան Անգլիան, որն արդեն 1920 թ. գարնանը վերջնականապես հրաժարվել էր Աջարիայի վերաμերյալ իր նախկին ծրագրերից ն մտորում էր այն հանձնել Վրաստանին: Մեծ տերությունները միաժամանակ ձգտում էին Բաթումը հռչակել Քօrtօ 1raուօ ` ազատ նավահանգիստ, որով կկարողանային պահպանել իրենց տնտեսական ն քաղաքական ազդեցությունը տարածաշրջանում ն զսպել Բաթումի նկատ209

մամμ μոլշնիկների ու քեմալականների հավակնությունները: Բայց վրաց մենշնիկյան կառավարությունը կտրուկ կերպով պահանջեց քաղաքը ն նավահանգիստը անվերապահորեն մտցնել Վրաստանի կազմի մեջ` պարտավորվելով Հայաստանի ն Ադրμեջանի համար ազատ ելք ապահովել դեպի ծով, սակայն հետագայում Հայաստանի մասով այդ պարտավորությունը երμեք պատշաճ չկատարեց : 6. Բաթումով ն Լազիստանով ծով դուրս գալու ենթակառուցվածքները ապահովելու նպատակով Հայաստանի կառավարությունը ծրագրում է ճորոխի ձախափնյա հովտով կառուցել Կարս-Բաթում սեփական երկաթուղին` դեպի Ռիզե կամ Աթինե ճյուղավորումով` միաժամանակ Բաթումում սեփական նավահանգիստ պահանջելով: Հայկական կողմի այս նախաձեռնությունն ու պահանջը, ինչպես նան ճորոխ գետով հայ-վրացական սահմանագծման պահանջը մերժվում են վրաց պատվիրակների կողմից` μացահայտելով Հայաստանի ծովային ելքի հարցում վրաց մենշնիկների չկամությունը: 7. Ձգտելով ամրապնդվել Անդրկովկասում` Խորհրդային Ռուսաստանը 1920 թ. մայիսի 7-ին պայմանագիր ստորագրեց Վրաստանի հետ` ոտնահարելով Հայաստանի տարածքային շահերը: Այդ պայմանագրով Ռուսաստանը Վրաստանի անμաժանելի մաս ճանաչեց նախկին Ռուսական կայսրության Բաթումի ն Թիֆլիսի նահանգները` որոշելով հայ-վրացական վիճելի տարածքների ճակատագիրը հօգուտ Վրաստանի ն μացառելով Բաթումով Հայաստանի ազատ ծովային ելքի հնարավորությունը: 8. Ենթարկվելով Վրաստանի կառավարության, Խորհրդային Ռուսաստանի ն Անգլիայի կառավարությունում Անդրկովկասից հեռանալու կողմնակիցների աճող ճնշումներին` Բրիտանական հրամանատարությունը դուրս հանեց Բաթումի կայազորը ն 1920 թ. հուլիսին քաղաքն ու մարզը հանձնեց Վրաստանին: Սակայն շուտով Բաթումը կռվախնձոր դարձավ քեմալականների ու μոլշնիկների միջն ն Խորհրդային Վրաստանի հսկողության ներքո մնաց միայն μոլշնիկների կոշտ միջամտությամμ` 1921 թ. Մոսկվայի պայմանագրով:

9. Հայաստանի ծովային ելքի, մերձսնծովյան տարածքների (Լազիստան, Բաթում) ն դրանց նախադուռ հանդիսացող Արդահանի հետ կապված μոլոր μանակցություններում, քննարկումներում, խորհրդակցություններում ն μանավեճերում (Լոնդոնի խորհրդաժողով` 1920 թ. փետրվար-ապրիլ, Փարիզյան քննարկումներ` 1920 թ. ապրիլի 13-17, Սան Ռեմոյի խորհրդաժողով` 1920 թ. ապրիլի 18-26 ն այլն) ակնհայտ էր վրաց-ադրμեջանական ներդաշնակ համագործակցությունը: Վերջիններս, չքողարկելով Վրաստանի նկատմամμ իրենց պահանջները, աշխատում էին սեպ խրել հայ-վրացական հարաμերությունների միջն, որը նրանց հաճախ հաջողվում էր: 10. Արդահանի շուրջ հայ-վրացական տարակարծությունները սկսվեցին 1919 թ. հունվարին, երμ անգլիացիները Կարսի մարզը հանձնեցին Հայաստանին: Սակայն Կարսի մահմեդականների ղեկավար մարմնի` շուրայի հարուցած խոչընդոտների ն անգլիական հրամանատարության կրավորական վարքագծի պատճառով առժամանակ մարզը մնաց շուրայի հսկողության ներքո: Այդ ընթացքում` հունվար-փետրվար ամիսներին, վրացական զորքերը նույնիսկ փորձեցին գրավել Արդահանը, սակայն հակահարված ստացան Կարսի շուրայի զինված կազմավորումների կողմից ն կորցրին նան Ախալցխայի ն Ախալքալաքի նկատմամμ վերահսկողությունը: 11. Անգլիական հրամանատարությունը, ելնելով շուրայի լկտի ն անսպասելի ռուսամետ պահվածքից, ապրիլին ջախջախեց վերջինիս ն վերստին կայացրեց Կարսի մարզը Հայաստանին հանձնելու որոշում: Վրաստանի կառավարությունը կրկին ակտիվացավ ն վերահաստատեց Արդահանի գավառի նկատմամμ իր հավակնությունները: Վրացական զորքերը Ախալքալաքի ն Ախալցխայի գավառները վերագրավելուց հետո մտան Արդահանի գավառի Փոցխովի տեղամաս: Ի վերջո, անգլիացիների որոշմամμ գավառը μաժանվեց Հայաստանի ն Վրաստանի միջն: Սահմանագիծն անցնում էր Կուր գետով: Սակայն 1919-1920 թթ. ողջ ընթացքում Արդահանի վրացական հատվածի զինվորական ն քաղաքացիական իշխանությունները անընդհատ ոտնձգություններ էին իրականացնում գավառի հայկական հատվածի նկատմամμ: Տեղի մահմեդական μնակչությա211

նը հայկական իշխանությունների դեմ տրամադրելով` վրացի ն թաթար էմիսարները հող էին նախապատրաստում ամμողջ գավառը Վրաստանին միացնելու համար: 12. 1920 թ. թուրք-հայկական պատերազմի առաջին օրերին վրացական զորքն անակնկալ ներխուժեց Արդահանի գավառի հայկական հատվածը ն Օլթիի գավառ` ծանր կացության մեջ դնելով քեմալականների դեմ մարտնչող հայկական μանակին: Ակնհայտ էր, որ Հայաստանի դժվարին վիճակից օգտվելու մենշնիկյան կառավարության քաղաքականությունը պայմանավորված էր 1920 թ. սեպտեմμերին Թիֆլիսում ձեռք μերված թուրք-վրացական գաղտնի համաձայնությամμ, ըստ որի` թուրք-հայկական պատերազմում Վրաստանի μայրացակամ չեզոքության դիմաց Վրաստանը կստանար հայ-վրացական վիճելի տարածքները, այդ թվում` նան Արդահանը: Սակայն վրաց մենշնիկների այս «ձեռքμերումը» ժամանակավոր էր, քանի որ 1921 թ. փետրվարին քեմալականները գրավեցին Արդահանը, իսկ Մոսկվայի ն Կարսի պայմանագրերով այն ամրագրվեց Թուրքիայի կազմում: 13. Հայաստանի ծովային ելքի ն մերձսնծովյան տարածքների վերաμերյալ հայ-վրացական տարակարծությունների հարցերում Անգլիայի թվացյալ հայամետ դիրքորոշումը շատ հաճախ ձնական μնույթ էր կրում, քանի որ որոշում կայացնելու կարնոր պահերին μացակայում էր վերջինիս կամքն ու վճռականությունը: Այդ հարցերն ի վերջո իրենց լուծումը գտան Սնրի պայմանագրում ն Վ. Վիլսոնի իրավարար վճռում, սակայն անգլիացիները, ինչպես նան Անտանտի մյուս երկրները երես թեքեցին հայ ժողովրդից` վերանայելով Սնրի պայմանագիրը, որի արդյունքում հսկայական տարածքային կորուստների հետ մեկտեղ Հայաստանը զրկվեց նան ծովային ելքի հնարավորությունից: 14. Արդահանի գավառը Հայաստանի ծովային ելքի նախադուռն էր, դեպի Սն ծով ուղի հարթելու միակ իրական հնարավորությունը: Մենշնիկյան Վրաստանի հավակնությունները Արդահանի ն Օլթիի գավառների, ինչպես նան վերջինիս հարող էրզրումի նահանգի հյուսիսարնելյան` Թորթումի, Սպերի ու Բաμերդի գավառնե212

րի ն դեպի հյուսիս` Տրապիզոնի վիլայեթի Գյումուշխանեի սանջակի նկատմամμ ակնհայտորեն պայմանավորված էին Հայաստանը ծովային ելքի հնարավորությունից իսպառ զրկելու մղումներով: Դրանով Հայաստանը ստիպված կլիներ տարանցիկ փոխադրումներն իրականացնել Վրաստանի տարածքով ն օգտվել վերջինիս նավահանգիստներից: Արդյունքում Վրաստանն այդ գերիշխող դիրքը կօգտագործեր Հայաստանը հաղորդակցային կախվածության մեջ պահելու համար, որով հնարավորություն կստանար հսկայական եկամուտներ ունենալու ու տարածքային ն այլ վիճելի հարցերում զիջումների մղելու հայկական կողմին: 15. ԱՄՆ-ը նս շահագրգռված էր Հայաստանի տարածքների ընդարձակմամμ ու ծովային ելքի ձեռքμերմամμ ն նույնիսկ պատրաստակամություն հայտնեց ստանձնել Հայաստանի մանդատը: Սակայն, իրականում, այդ մանդատի քողի ներքո ԱՄՆ-ը ձգտում էր իր ազդեցությունը հաստատել ողջ Փոքր Ասիայում ն Անդրկովկասում` առաջ քաշելով միասնական մանդատի գաղափարը (Բոսֆորից մինչն Կասպից ծով ն Սն ծովից մինչն Միջերկրական ծով): Բնականաμար, այդ գաղափարը մերժվեց Անգլիայի ն Ֆրանսիայի կողմից, որոնք պատրաստ էին ԱՄՆ-ին զիջել միայն Հայաստանի մանդատը, որը օսմանյան ժառանգության μաժանման ծրագրերով նախատեսված էր Ռուսաստանի համար, սակայն այժմ հասկանալի պատճառներով վերջինիս չէր տրվելու: Ուստի ԱՄՆ Սենատը մերժեց Հայաստանի մանդատը: 16. 1919-1920 թթ. Հայաստանն ու Վրաստանը ն՛ կառավարությունների, ն՛ Եվրոպայում գործող պատվիրակությունների մակարդակներով երկար վեճեր ու ներհակություններ ունեցան Հայաստանի ծովային ելքի ն մերձսնծովյան տարածքների հիմնախնդիրների կապակցությամμ: Ստեղծված աշխարհաքաղաքական իրավիճակի ն հայ-վրացական չափից դուրս հակասությունների արդյունքում Հայաստանը ն Վրաստանը գրեթե միաժամանակ կորցրին իրենց անկախությունը: Լազիստանն ու Արդահանը անցան Թուրքիային, ն միայն Բաթումը, Խորհրդային Ռուսաստանի սեփական շահախընդրությամμ պայմանավորված, մնաց Խորհրդային Վրաստանին: Հա213

յաստանի ն Վրաստանի ղեկավարները չկարողացան գիտակցել, որ ոչ թե պետք էր թուրք-ռուսական ծավալապաշտությունն օգտագործել միմյանց դեմ, այլ ձեռք ձեռքի տված պաշտպանել սեփական պետականության անվտանգությունը: Պատմական դասերն ու պատգամներն ավելի քան խոսուն են: Դրանք պետք է դառնան Հայաստանի ն Վրաստանի այսօրվա դիվանագետների, պետական, հասարակական ու քաղաքական գործիչների հիմնական ուղեցույցը: Չէ՞ որ այսօր էլ մեր տարածաշրջանի գլխավոր սպառնալիքը շարունակում է մնալ թուրք-ադրμեջանական գործոնը:

OԳՏԱԳՈՐԾՎԱԾ ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐԻ ԵՎ

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՑԱՆԿ

1. ԱՐÊԻìԱՅԻՆ ՆՅàôԹԵՐ

ա) Հայաստանի ազգային աւխիվ (ՀԱԱ) 1.1 ֆ. 200 (Հայաստանի Հանրապետության արտաքին գործերի նախարարություն, 1918-1920), ց. 1, գ. 92, թ. 77ա, գ. 99, թ. 151, գ. 150, թ. 183ա, գ. 181, թ. 36, գ. 182, թթ. 10, 11, 12, գ. 193, թթ. 11, 12, 26, 35, գ. 221, թթ. 12, 13, 14, 17, 22, 23, 24, 31, 32, 83, 84, 89, 90, 92, 93, 94, 99, 148, 150, 151, 152, գ. 259, թ. 11, գ. 290, թ. 74, գ. 291, թթ. 400, 444, 548, գ. 508, թ. 42, գ. 516, թթ. 69,.70, 71, 72, գ. 542, թթ. 14, 34, գ. 569, թ. 148, գ. 576, թթ. 78, 79, գ. 602, թթ. 3, 17, 23, 42, 43, գ. 607, թթ. 3, 10, 53: Ց. 2, գ. 65, թթ. 1, 3, գ. 55, թ. 1: 1.2 ֆ. 275 (Դիվանագիտական միսիա Վրաստանում 1919-1920), ց. 5, գ. 19, թթ. 13, 17, 18, 20, 21, 23, 24, 31, 32, գ. 79, թթ. 147, 148, 150, 151, 155, գ. 121, թ. 73, գ. 133, թթ. 35, 36, 42, 43, 44, 65, գ. 138, թթ. 59, 74, գ. 154, թ. 168, գ. 181, թթ. 15, 26, գ. 184, թթ. 10, 12, 13, 91, 101, գ. 211, թթ. 38, 171, գ. 212, թթ. 43, 99, 100, գ. 214, թ. 210, գ. 217, թթ. 27, 28, 38, 95, 107, 119, 122, 122, 165, 166, 168, 177, 199, 213, գ. 560, թ. 164: 1.3 ֆ. 198 (Պառլամենտ Հայաստանի Հանրապետության 1919-1920), ց. 1, գ. 15, թթ. 60, 105: 1.4 ֆ. 206 (Հայաստանի Հանրապետության արդարադատության նախարարություն 1918-1920), ց. 1, գ. 27, թ. 21: 1.5 ֆ. 223 (Բաքվի հայոց ազգային խորհուրդ 1918-1920), ց. 1, գ. 75, թ. 21: μ) Եղիաե âաւենցի անվան գւականության ն աւվեստի թանգաւան (ԳԱԹ) 1.6 ՀՅԴ արխիվ, Բոստոն, թիվ 4063: 2. Տոագիւ սկզμնաղμյոււնեւ, ÷աստաթղթեւի ն նյութեւի Åողովածունեւ հայեւեն 2.1 Հայաստանը միջազգային դիվանագիտության ն սովետական արտաքին քաղաքականության փաստաթղթերում (1828-1923 թթ.), Ջ. Կիրակոսյանի խմμագրությամμ, Երնան, «Հայաստան», 1972, 810 էջ:

2.2 Հայաստանի Հանրապետությունը 1918-1920 թթ. (Քաղաքական պատմություն), փաստաթղթերի ն նյութերի ժողովածու, կազմ. Գալոյան Գ., Ղազախեցյան Վ., Երնան, «Գիտություն», 2000, 455 էջ: 2.3 Հայաստանի Հանրապետության պառլամենտի նիստերի արձանագրություններ: 1918-1920 թթ., Ա. Վիրաμյանի խմμագրությամμ, Երնան, «Հայկարլի», 2010, 616 էջ: 2.4 Հայկական հարցը հաշտության կոնֆերանսի առաջ, Թիֆլիս, «Աշխատավոր», 1919, 32 էջ: 2.5 Հունական արխիվային փաստաթղթեր հայ-հունական հարաμերությունների մասին առաջին հանրապետության շրջանում (1918-1920), հունարենից թարգմ. Հ. Բարթիկյանը, Երնան, 1998, 137 էջ: 2.6 Մովսես Խորենացի, Հայոց պատմություն, Երնան, «ԵՊՀ», 1981, 426 էջ: 2.7 «Ռ. Տեր-Մինասյան», փաստաթղթերի ն նյութերի ժողովածու, կազմ. Ա. Վիրաμյան, Երնան, «Հայկարլի», 2011, 484 էջ: 2.8 Ստրաμոն, Օտար աղμյուրները հայերի մասին, հ. 1, Երնան, «ԵՊՀ», 1940, 126 էջ: 2.9 Քաղվածքներ Հ. Յ. Դ. 9-րդ ընդհանուր ժողովի որոշումներից, Երնան, «Ա. հ.», 1919, 15 էջ: ռուսեւեն 2.10 Оккупация и фактическая аннексия Грузии. О политической и правовой оценке нарушения договора между Грузией и Советской Россией от 7 мая 1920 года. Документы и материалы, сост. А. Ментешашвили и др., Тбилиси, «Сакартвело», 1990, 110 стр. 2.11 Севрский мирный договор и акты, подписанные в Лозанне, сост. Ю. В. Ключников, Москва, «Б.и.», 1927, 303 стр. 2.12 Сумбат Давитис-Дзе, История и повествование о Баградионах, пер., введ. и примеч. М. Д. Лордкипанидзе, «Мецниереба»,Тбилиси, 1979, 34 стр: 2.13 Советский Союз на международных конференциях периода Великой Отечественой войны 1941-1945 гг., т. Մ|, Берлинская (Потсдамская) конференция руководителей трех союзных держав - СССР, США и Великобритании (17 июля- 2 августа 1945г.), сборник документов, под. ред. А. А. Громыко, Москва, «Политиздат», 1984, 502 стр.

վւացեւեն 2.14 გურჯისტანის ვილაიეთის დიდი დავთარი, წიგნი 2, თბილისი, "სსსრ მეა", 1941, გვ. 460, (Գյուրջիստանի վիլայեթի մեծ դավթարը, գիրք 2, Թμիլիսի, «ՎՍՍՀ ԳԱԱ», 1941, 460 էջ): 2.15 ქართული მატიანე, ტ.1, თბილისი, "სახელგამი", 1955, გვ. 461, (Վրացական տարեգրություն, հ. 1, Թμիլիսի, «Պետհրատ», 1955, 461 էջ): գեւմանեւեն 2.16 Զi6 Ձոո6ոiՏՇհ6 ԲոՁց6 սոմ մ6ո Օ6ոօ2iմ Ձո մ6ո Ճոո6ոi6ոո iո մ6ո Tնոk6i (1913-1919), Զօkսո6ոt6 ՁսՏ քօlitiՏՇհ6ո ՃոՇհiխ մ6Տ մ6սtՏՇհ6ո ՁսՏաձոtiց6ո ՃոtՏ, 2սՏՁո: սոմ 6iոց6l: խօո քոօf. Մ. ԽikՁ6ljՁո, Ս6ո6աՁո, ԶոնՇk6ո6i մ6ո ՃkՁմ6ոi6 մ6ո ՄiՏՏ6ոՏՇհՁft6ո Ճոո6ոi6ոՏ, 2004, 634 Տ. 3 Պաւμեւական մամուլ ա) թեւթեւ հայեւեն 3.1 «Ժողովուրդ», 15 յունիս, թիվ 65, 10 օգոստոս, թիվ 131, 10 հոկտեմμեր, թիվ 169, 9 նոյեմμեր, թիվ 82, 1 դեկտեմμեր, թիվ 97, 1920, Երեւան: 3.2 «Ժողովրդի ձայն», 19 յունուար, թիվ 13, 2 փետրուար, թիվ 24, 1919, Թիֆլիս: 3.3 «ճակատամարտ», 20 յուլիս, թիւ 506 (2327), 20 հոկտեմμեր, թիվ 584 (2405), 1920, Կ. Պոլիս: 3.4 «Յառաջ», 4 փետրուար, թիվ 25, 7 մարտ, թիվ 49, 9 մարտ, թիվ 50, 12 մարտ, թիվ 53, 16 մարտ, թիվ 55, 27 մարտ, թիվ 65, 4 ապրիլ, թիվ 71, 1 մայիս, թիվ 89, 9 մայիս, թիվ 95, 28 մայիս, թիվ 110, 16 յունիս, թիվ 124, 20 յունիս, թիվ 128, 1 յուլիս, թիվ 137, 10 յուլիս, թիվ 144, 1 օգոստոս, թիվ 162, 4 օգոստոս, թիվ 164, 5 օգոստոս, թիվ 165, 10 օգոստոս, թիվ 169, 18 սեպտեմμեր, թիվ 202, 10 յոկտեմμեր, թիվ 221, 16 յոկտեմμեր, թիվ 226, 6 նոյեմμեր, թիվ 243, 14 նոյեմμեր, թիվ 250, 1920, Երեւան: 3.5 «Նոր աշխատաւոր»,7 յուլիս, թիվ 74 (146), 8 յուլիս, թիվ 75 (147), 11 յուլիս, թիվ 77 (149), 27 յուլիս, 1920, թիվ 89 (161), 1920, Թիֆլիս: 3.6 «Կոմմունիստ», 5 նոյեմμերի, թիվ 141, 10 դեկտեմμերի, թիվ 170, 1920, Բաքու: 3.7 «Ռազմիկ», 26 հուլիսի, թիվ 11, 1920, Երնան: 3.8 «Զանգ», 15 դեկտեմμերի, 1918, Երնան: ռուսեւեն 3.9 «Борьба», 24 апреля, N 88 (344), 1919, Тифлис.

3.10 «Правда», 20 декабря, 1945, Москва. վւացեւեն 3.11 "ერთობა", 12 ნოემბერი, 1920, თბილისი. («էրթոμա», 12 նոյեմμերի, 1920, Թիֆլիս): 3.12 "კომუნისტი", 14 დეკემბერი, 1945, თბილისი. («Կոմմունիստ», 14 դեկտեմμերի, 1945, Թիֆլիս): μ) հանդեսնեւ հայեւեն 3.13 «Բանμեր Երնանի համալսարանի», Երնան, «ԵՊՀ», 2002, թիվ 1, 2004, թիվ 3 (114), 2014, թիվ 2: 3.14 «Բանμեր Հայաստանի արխիվների», Երնան, «ՀԱԱ», 1972, թիվ 3 (34): 3.15 «Բանμեր հայագիտության», Երնան, «ՀՀ ԳԱԱ», 2015, թիվ 3: 3.16 «Լրաμեր հասարակական գիտությունների», Երնան, «ՀՀ ԳԱԱ», 1991, թիվ 4: 3.17 «Հայոց պատմության հարցեր», Երնան, «ՀՀ ԳԱԱ», 2013, հ. 14: 3.18 «Հայրենիք», Պոստոն, «Հայրենիք» տպարան, հոկտեմμեր, 1926, թիվ 12 (48), յունուար, 1928, թիվ 3 (63): 3.19 «Պատմաμանասիրական հանդես», Երնան, «ՀՀ ԳԱԱ», 2008, թիվ 3, (197), 2012, թիվ 2: 3.20 «21-րդ դար», Երնան, «Նորավանք», 2013, թիվ 4: ռուսերեն 3.21 «Античная древность и средние века», Свердловск, «Изд-во Урал. Фед. ун-та», 1975, Вып. 11. 3.22 « Красный архив», т. 6(25), Москва, «Госполитиздат», 1927. վւացեւեն 3.23 "პოლიტიკა", თბილისი, სამშობლოშო, 1998, ნომერი 4-6, («Պոլիտիկա», Թμիլիսի, «Հայրենիք», 1998, թիվ 4-6): գեւմանեւեն 3.24 ԲօrՏՇհսոց սոժ Խat6riali6ո, ԽնոՇհ6ո, |ոՏtitսt շսr Էr1օrՏՇհսոց ժ6r Օ6ՏՇհiՇհt6 սոժ Kսltսr ժ6r UժՏՏR, 1956, 1օlց6 1. 4 Հոդվածնեւ հայեւեն 4.1 Աμեղեան Ա., Վրաստանի անկախութիւնը, «Հայրենիք», Պոստոն, թիվ 12 (48), յոկտեմμեր, 1926, էջ 85-100:

4.2 Դարμինյան Հ., Երկրորդ ինտերնացիոնալը ն Անդրկովկասը (19171920 թթ.) «Լրաμեր հասարակական գիտությունների», Երնան, 1991, թիվ 4, էջ 59-66: 4.3 Թորոսյան Շ., Լազիստանի խնդրում հայ-վրացական տարակարծությունները Լոնդոնի խորհրդաժողովում (1920 թ. փետրվար-մարտ), «Հայոց պատմության հարցեր», Երնան, 2013, հ. 14, էջ 161-172: 4.4 Թորոսյան Շ., Դեպի ծով ելքի հարցը ն հայ-վրացական տարակարծությունները Սան Ռեմոյի խորհրդաժողովում, «21-րդ դար», Երնան, 2013, թիվ 4, էջ 135-153: 4.5 Թորոսյան Շ., Կարսի մարզի միացումը Հայաստանին ն Արդահանի շուրջ հայ-վրացական տարակարծությունների սկզμնավորումը (1919 թ. հունվար-ապրիլ), «21-րդ դար», Երնան, 2016, թիվ 3, էջ 95-112: 4.6 Թորոսյան Շ., Արդահանի խնդիրը հայ-վրացական հարաμերություններում (1920 թ. հունվար-օգոստոս), «Բանμեր Երնանի համալսարանի», Երնան, 2014, թիվ 2, էջ 3-15: 4.7 Թորոսյան Շ., 1920 թ. մայիսի 7-ի ռուս-վրացական դաշնագիրը ն Բաթումի հանձնումը Վրաստանին, «Բանμեր Երնանի համալսարանի», Երնան, 2016, թիվ 1, էջ 3-18: 4.8 Թորոսյան Շ., Հայ-վրացական հարաμերությունների պատմությունից (Ախալքալաքցիների գաղթը 1918 թվականին), «Բանμեր Երնանի համալսարանի», Երնան, 2002, թիվ 1, էջ 141-147: 4.9 Մանսուրեան Ս., Վրաց մենշեւիկները եւ անգլիական զօրավարները, «Հայրենիք», Պոստոն, յունուար, թիվ 3 (63), 1928, էջ 145-155: 4.10 Պետրոսյան Գ., Կարսի խնդիրը ն նրա շուրջ ծավալված պայքարը (1918 թ. դեկտեմμեր-1919 թ. ապրիլ), «Բանμեր Երնանի համալսարանի», Երնան, 2004, թիվ 3 (114), էջ 22-35: ռուսեւեն 4.11 Демократическое правительство Грузии и английское командование, сост. С. Е. Сеф, «Красный архив», т. 6(25), Москва, 1927, стр. 96-110. 4.12 Махмурян Г., Дипломатия Республики Армения в январе-апреле 1920 г., «Պատմաμանասիրական հանդես», Երնան, 2012, թիվ 2, стр. 82-96. 4.13 Степаненко Ց. П., Политическая обстановка в Закавказье в первой половине 2| в., «Античная древность и средние века», Свердловск, 1975, Вып. 11, стр. 124-132. 4.14 Урутадзе Г. И, Образование и консолидация Грузинской Демократической Республики, ԲօrՏՇհսոց սոժ Խat6riali6ո, ԽնոՇհ6ո, 1956, 1օlց6 1, Տ. 76-90.

վւացեւեն 4.15 Ментешашвили А., Из истории армяно-грузинских отношений в 1918-1920гг., "პოლიტიკა", თბილისი, 1998, ნომერი 4-6, გვ. 2-30 («Պոլիտիկա», Թμիլիսի, 1998, թիվ 4-6, էջ 2-30): անգլեւեն 4.16 ԼօrօՏ/aո Տհ., ԼraԵշօո 1օr Ճrո6ոia aՏ aո օքքօrtսոit/ օ1 aՇՇ6ՏՏ tօ tհ6 ՑlaՇւ Տ6a aոժ քօոtiՇ ցr66ւՏ քօՏitiօո (1919-1920), «Բանμեր հայագիտության», Երնան, 2015, թիվ 3, քք. 105-117. 5 Գւականություն հայեւեն 5.1 Ազատ, անկախ ն միացյալ Հայաստանի վերջին օրերը: Անհայտ գրողի օրագիրը, կազմ. ն հրատ. Ս. Հարությունյանը, Երնան, «Մ. Վարանդեան», 1993, 135 էջ: 5.2 Ահարոնյան Ա., Սարդարապատից մինչն Սնր ն Լոզան: Քաղաքական օրագիր, Երնան, «ԵՊՀ», 2001, 251 էջ: 5.3 Աղայան Ծ., Հայ ժողովրդի ազատագրական պայքարի պատմությունից, Երնան, «ՀՍՍՀ ԳԱ», 1976, 871 էջ: 5.4 Արզումանյան Մ., Արհավիրքից վերածնունդ, Երնան, «Հայաստան», 1973, 581 էջ: 5.5 Գալոյան Գ., Պատմության քառուղիներում, Երնան, «Հայաստան», 1982, 462 էջ: 5.6 Գալոյան Գ., Հայաստանը ն մեծ տերությունները 1917-1923 թթ., Երնան, «Գիտություն», 1999, 539 էջ: 5.7 Գանգրունի Հ., Կիլիկիոյ հայութեան վերջին գաղթը (1920-1921), Պէյրութ, «Ա.հ.», 1998, 199 էջ: 5.8 Եղիազարյան Ա., Հայ Բագրատունիների տերությունը (885-908 թթ.), Երնան, «ԵՊՀ», 2011, 392 էջ: 5.9 Եսայան Ա., Հայաստանի միջազգային իրավական դրությունը 19201922 թթ., Երնան, «Միտք», 1967, 431 էջ: 5.10 Երեմյան Ս., Հայաստանը ըստ «Աշխարհացոյց»-ի, Երնան, «ՀՍՍՌ ԳԱ», 1963, 154 էջ: 5.11 Զոհրաμյան է., 1920 թ. թուրք-հայկական պատերազմը ն տերությունները, Երնան, «Ոսկան Երնանցի», 1997, 364 էջ: 5.12 Զոհրաμյան է., Սովետական Ռուսաստանը ն հայ-թուրքական հարաμերությունները 1920-1922 թթ., Երնան, «ԵՊՀ», 1979, 344 էջ:

5.13 Զոհրաμյան է., Նախիջնանյան հիմնահարցը ն Հայաստանի «դաշնակիցները» (1918 թ. դեկտեմμեր-1920 թ. ապրիլ), Երնան, «Տիգրան Մեծ», 2002, 266 էջ: 5.14 Զուլալյան Մ., Արնմտյան Հայաստանը 16-18-րդ դդ., Երնան, «ԳԱԱ», 1980, 425 էջ: 5.15 Թյուրապյան Ա., Հայ ժողովրդի դատաստանին առջն. 1914-1924, Մարսել, «Հուսաμեր», 1925, 38 էջ: 5.16 Իզմիրլեան Կ., Հայ ժողովրդի քաղաքական ճակատագիրը անցեալին եւ ներկայիս, Պէյրութ, «Սնան», 1964, 326 էջ: 5.17 Լազեան Գ., Հայաստան եւ հայ դատը հայ եւ ռուս յարաμերութիւններու լոյսին տակ, Երեւան, «Ադանա», 1991, 435 էջ: 5.18 Լէօ, Թուրքահայ յեղափոխութեան գաղափարաμանութիւնը, հ. Բ, Փարիզ, «Պահրի Եղμարց», 1935, 262 էջ: 5.19 Խատիսեան Ա., Հայաստանի Հանրապետութեան ծագումն ու զարգացումը, Պէյրութ, «Համազգային», 1968, 487 էջ: 5.20 Հակոμյան Ա., Հայաստանի խորհրդարանը ն քաղաքական կուսակցությունները, 1918-1920,Երնան, «ՀՅԴ», «Գասպրինտ» տպարան , 2005, 363 էջ: 5.21 Հակոμյան Հ., Հայրենիք վերադառնալու գաղափարը ն ժամանակակից միջազգային իրավունքը, Երնան, «Ասողիկ», 2000, 287 էջ: 5.22 Հայկական հարց հանրագիտարան, Երնան, «Հայկական հանրագիտարանի խմμագրություն», «Հակոμ Մեղապարտ» տպարան, 1996, 527 էջ: 5.23 Հայկական կորպուսն ընդդեմ թուրքական զորքերի, գեներալ Թ. Նազարμեկյանի հուշերը, Երնան, «Մ. Վարանդեան», 1994, 112 էջ: 5.24 Հայոց պատմություն, դասագիրք μուհերի համար, Հ. Ռ. Սիմոնյանի խմμ., Երնան, «ԵՊՀ», 2012, 872 էջ: 5.25 Հարությունյան Ա., Սնրի պայմանագիրը ն հայ հասարակական-քաղաքական միտքը, Երնան, «Գիտություն», 2004, 139 էջ: 5.26 Հարությունյան Բ., Մեծ Հայքի վարչաքաղաքական μաժանման համակարգն ըստ «Աշխարհացոյց»-ի, Երնան, «ԵՊՀ», 2001, 402 էջ: 5.27 Հովհաննիսյան Ռ., Հայաստանի Հանրապետություն: Առաջին տարին, 1918-1919, հատոր |, Երնան, «Տիգրան Մեծ», 2005, 570 էջ: 5.28 Հովհաննիսյան Ռ., Հայաստանի Հանրապետություն: Վերսալից Լոնդոն, 1919-1920, հատոր ||, Երնան, «Տիգրան Մեծ», 2014, 689 էջ: 5.29 Ղազարյան Հ., Սնրի պայմանագիրը ն Վուդրո Վիլսոնի իրավարար վճիռը Հայաստան-Թուրքիա սահմանաμաժանման վերաμերյալ, երկու գրքով, գիրք առաջին, Երնան, «էդիթ պրինտ», 2012, 731 էջ: 5.30 Ղազարյան Հ., Սնրի պայմանագիրը ն Վուդրո Վիլսոնի իրավարար վճիռը Հայաստան-Թուրքիա սահմանաμաժանման վերաμերյալ, երկու գրքով, գիրք երկրորդ, Երնան, «էդիթ պրինտ», 2012, 731 էջ:

5.31 Մելքոնյան Ա., Ջավախք: Պատմության ուրվագծեր, Երնան, «Գիտություն», 1999, 103 էջ: 5.32 Մելքոնյան Ա., Ջավախքը 2|2 դարում ն 22 դարի առաջին քառորդին, Երնան, «Զանգակ-97», 2003, 543 էջ: 5.33 Մերձավոր ն Միջին Արնելքի երկրներ ն ժողովուրդներ (ժողովածու), Ն. Հովհաննիսյանի խմμ., հ. 16, Корхмазян Р., Территориальные проблемы советско-турецких отношений на Берлинской (Потсдамской) конференции руководителей трех союзных держав-СССР, США и Великобритании, Երնան, «ՀՀ ԳԱԱ», 1996, 270 էջ: 5.34 Նասիպեան Ա., Բրիտանիա եւ Հայկական հարցը 1915-1923, Պէյրութ, «ՀԲԸՄ», «Սիփան» տպարան, 1994, 343 էջ: 5.35 Պետրոսյան Գ., Հայաստանի Հանրապետության հարաμերությունները Ռուսաստանի ոչ խորհրդային պետական կազմավորումների հետ (19181920 թթ.), Երնան, «ԵՊՀ», 2006, 415 էջ: 5.36 Պետրոսյան Գ., Հայաստանի Հանրապետության հարաμերությունները Ռուսաստանի հետ (1918-1920 թթ.), Երնան, «ԵՊՀ», 2011, 415 էջ: 5.37 Պրէմօն է., Կիլիկիա` 1919-1920-ին, թարգմ. Տ. Յ. Պօյաճեան, Պոստոն, «Պահակ», 1921, 136 էջ: 5.38 Ջամալյան Ա., Հայ-վրացական կնճիռը, Երնան, «Լուսակն», 2011, 243 էջ: 5.39 Ռեկլիւ է., Լազիստան, Հայաստան եւ Քուրդիստան, թարգմ. Միաμանի, Վաղարշապատ, «Մայր աթոռ», 1893, 148էջ: 5.40 Ռուμէն, Հայ յեղափոխականի մը հիշատակները, հ. է, Երնան, «Ադանա», 1991, 363 էջ: 5.41 Սահակյան Ռ., Թուրք-ֆրանսիական հարաμերությունները ն Կիլիկիան 1919-1921 թթ., Երնան, «ՀՍՍՀ ԳԱ», 1970, 326 էջ: 5.42 Սահակյան Տ., Գուգարք-Գոդերձական տարածաշրջանի քաղաքական ն հոգնոր-մշակութային ճակատագիրն ի սկզμանե մինչն 1980-ական թվականները, Երնան, «Տոներ», 2004, 394 էջ: 5.43 Սանոսյան Ա., Ախալցխայի ն Ախալքալաքի գավառների 1918-ի ինքնապաշտպանությունը, Երնան, «Հայաստան», 1992, 207 էջ: 5.44 Սարգսյան Ե., Դավադիր գործարք. Հայաստան-Ռուսաստան-Թուրքիա, Երնան, «Հայաստան», 1995, 201 էջ: 5.45 Սարդարյան Կ., Հայ-վրացական հարաμերությունները 1918-1921 թթ., Երնան, «Նաիրի», 2002, 223 էջ: 5.46 Սիմոնյան Հ., Թուրք-հայկական հարաμերությունների պատմութունից, Երնան, «Հայաստան», 1991, 629 էջ: 5.47 Վրացյան Ս., Հայաստանի Հանրապետություն, Երնան, «Հայաստան», 1993, 704 էջ:

5.48 Վրդ. Պզտիկեան Յ., Տայք, Բարձր Հայք: Վրացակա՞ն, թե՞ հայկական, ճամμորդական նօթեր, Երեւան, «Զանգակ-97», 2005, 231 էջ: 5.49 Տեփոեյան Պ., Միհրան Տամատեան, Պէյրութ, «Ա.հ.», 1964, 240 էջ: 5.50 Փափազեան Վ., Իմ յուշերը, հ. երրորդ, Գահիրէ, «Հայրենիք»,1957, 432 էջ: 5.51 Քաջազնունի Հ., Հ. Յ. Դաշնակցությունը անելիք չունի այլնս, Երնան, «Շաղիկ», 1994, 87 էջ: 5.52 Քառյան Ս., Հայաստանի միջազգային դրությունը ն արտաքին քաղաքականությունը 1918-1921 թվականներին, Երնան, «Գիտություն», 2005, 240 էջ: 5.53 Քոչարյան Վ., Միջազգային իրավունք, ուսումնական ձեռնարկ, Երնան, «ԵՊՀ», 2002, 502 էջ: ռուսեւեն 5.54 Авалов З., Независимость Грузии в международной политике 1918-1921гг., Воспоминания. Очерки, Париж, 1924, 318 стр. 5.55 Гамбашидзе Г. Л., Агресивная политика Англии и США в отношении Грузии и Закавказья (1919), Тбилиси, «Госиздат», 1964, 182 стр. 5.56 Гасанлы Дж., История дипломатии Азербайджанской Республики, в трех томах, т. ||, Внешняя политика Азербайджана в годы советской власти (1920-1939), Москва, «Флинта», «Наука», 2013, 720 стр. 5.57 Гурко-Кряжин В. А., История революции в Турции, Москва, «МИР», 1923, 196 стр. 5.58 Деникин А. И., Очерки русской смуты, в 3 книгах, книга 3, т. 4, т. 5, вооруженные силы Юга России, Москва, «Айрис-пресс», 2003, 832 стр. 5.59 Джанашия С. Н., Об одном примере искажения исторической правды, Тбилиси, « Заря востока», 1946, 53 стр. 5.60 Жордания Н., За два года, Тбилиси, «Тип. Груз. Правства», 1919, 224 стр. 5.61 Жордания Н., Наши разногласия, Париж, «Ւօօv6r iոՏtitսtiօո Քr6ՏՏ», 1928, 224 стр. 5.62 Жордания Н., Моя жизнь, Париж, «Ւօօv6r iոՏtitսtiօո Քr6ՏՏ», 1968, 150 стр.. 5.63 Завриев Д. С., К новейшей истории северо-восточных вилаетов Турции, Тбилиси, «ТГУ», 1947, 369 стр. 5.64 Квинитадзе Г. И, Мои вспоминания в годы независимости Грузии, 1917-1921, Париж, «YԽՇՃ-ՔRԷՏՏ», 1985, 469 стр.

5.65 Кунина А. Е., Провал американских планов завоевания мирового господства в 1917-1920гг., Москва, «Гос. изд. полит. лит.», 1951, 236 стр. 5.66 Ллойд Джордж Д., Правда о мирных договорах, том второй, Москва, «МИР», 1957, 560 стр. 5.67 Мархулия Г., армяно-грузинские взаимоотношения в 1918-1920 годах (с сокращениями), Тбилиси, «ТГУ», 2007, 81 стр. 5.68 Ованнисян Р. Г., Международные отношения Республики Армения 1918-1920гг., Ереван, «Тигран Мец», 2007, 889 стр. 5.69 Саакян Р. Г., Франко-турецкие отношения и Киликия в 19181923гг., Ереван, « АН Арм. ССР», 1986, 284 стр. 5.70 Туманян М., Дипломатическая история Республики Армения 19181920гг., Ереван, Национальный архив Армении, « Айкарли», 2012, 471 стр. 5.71 Широкорад А., Война и мир Закавказья за последние три тысячи лет, Москва, «БКТ», 2009, 447 стр. 5.72 Грузия и европейские страны: Очерки истории взаимоотношений 2|||-2|2 века, том 2, Москва, «НАУКА», 2005, 838 стр. վւացեւեն 5.73 ჭუმბურიძე დ., საქართველო-სომხეთის ურთიერთობა 1918-1921 წლებში და ქართული საზოგადოებრივი აზრი, თბილისი, "მემატიანე", 1999, გვ. 89 (ճումμուրիձե Դ., Վրաստան-Հայաստան հարաμերությունները 1918-1921 թթ. ն վրաց հասարակական կարծիքը, Թμիլիսի, «Մեմատիանե», 1999, 89 էջ): անգլեւեն 5.74 ՒօvaոոiՏiaո RiՇհarժ Օ., Լհ6 R6քսԵliՇ օ1 Ճrո6ոia. 4 ՄօlՏ. Ց6rւ6l6/, ԼօՏ Ճոց6l6Տ, Լօոժօո, Uոiv6rՏit/ օ1 Շali1օrոia քr6ՏՏ, 1974, 547 ք. 6 Համացանցային կայùեւ հttքՏ://rս.wiւiք6ժia.օrց/wiւi/Картвельские_языки հttքՏ://rս.wiւiք6ժia.օrց/wiւi/Колхида հttքՏ://wiւiք6ժia.օrց/wiւi/Эгриси հttքՏ://wiւiք6ժia.օrց/wiւi/Трапезундская_империя հttքՏ://rս.wiւiք6ժia.օrց/wiւi/Лазский_язык հttքՏ://rս.wiւiք6ժia.օrց/wiւi/Батуми հttք://www.սո.aո/r6Տ/UN920Լr6ati6Տ/2||_1.քժ1 հttք://www.traոՏlatiօո-Շ6ոtr6.aո/քժ1/ԼraոՏlat/ԷU_ O1հ6r/UN_ԼraոՏit_Լraժ6/UN_ՇԼԼԼՏ_aո.քժ1

7 Հավելված 7.1 Հայաստանի պատմության ատլաս, մաս Ա, հեղ. Բ. Հարությունյան, Երնան, «Մակմիլան Արմենիա», 2005, 103 էջ: 7.2 ՀՀ ԿԳ նախարարության կողմից հաստատված «Աշխարհը ն Հայաստանը: Աշխարհագրական ատլաս», Լ. Վալեսյանի խմμագրությամμ, Երնան, «Մակմիլան Արմենիա», 2003, 112 էջ:

Անձնանունների ն տեղանունների ցանկ Անատոլիա  30, 51, 53, 108 Անգլիա  9, 10, 12, 29, 30, 32, 37, 46, 50-52, 55, 61, 62, 77-83, 85, 88, 90-94, 102- 104, 106, 107, 110, 118, 126, 131, 136, 141, 154, 165, 188, 207- 209, 211, 212, Անգորա  109 Անդրկովկաս  21, 29-30, 55, 7885, 87-91, 98-99, 103-104, 107, 109, 115, 117-120, 123-124, 126127, 131, 136, 139, 142, 150151, 157, 164, 182, 208-209, 212 Անի  147 Աննո Կիյուշի  51 Ապպիանիոս Փլավդիոս  76 Անտանտի տերություններ  6, 9, 10-11, 14-15, 21, 25-26, 33, 45, 55, 64, 70, 73, 81, 90, 93-94, 96, 100-101, 110, 116, 118, 120122, 124, 127, 134, 137-139, 141-142, 159, 172, 203, 207-208, Ավդալμեկյան Թ.  24 Արաμական խալիֆայություն  58 Արդահան (Արտահան)  7, 12-16, 19-20, 25, 74, 95, 97, 109, 143150, 152-155, 157-178, 180-181, 183-198, 200-204, 210-212 Արիստոտել  76 Արտանուջ  12, 179 Արտաշես  145 Արտաշեսյաններ  57, 145 Արտավազդ  145

Ա Ադանա  24, 33, 36 Ադլեր  59 Ադոնց Ն.  24 Ադրμեջան  7, 13, 63, 76-77, 8687, 92-93, 96-99, 104-105, 107108, 117, 119, 123-124, 126-127, 130, 132, 137, 158, 161, 174, 177- 179, 181-182, 209 Աթինե  10, 40-41, 49, 59, 64-67, 187, 208, 209 Ալավերդի  160, 175 Ալեքսանդրապոլ  11, 78, 107, 151, 156, 178-179, 200-201 Ալեքսանդրետ (Ալէքսանդրեթ)  22, 24, 26, 51, 137 Ախալքալակ (Ախալքալաք)  10, 65-66, 128, 156-158, 161, 164165, 178, 188- 190, 192-195, 201-202, 210 Ահարոնյան Ա.  8, 10, 18, 22, 23, 25-33, 43-44, 46, 51-52, 57, 6365, 84, 100-101, 103, 106, 109110, 149, 155-156, 171 Ամանոս  35 Ամասիա  39 Ամատունի Համամ  58 Ամերիկա (ԱՄՆ) 7, 13, 28-32, 39, 47-49, 69-70, 80-83, 101, 207, Այնթափ 33 Աջարիա (Աջարստան)  10, 13, 49, 50, 55, 58, 62, 77, 85-87, 122, 132-133, 208 Անանիասո  45

Արփաշեն  168 Արնմտյան Հայաստան  6, 9, 30, 32, 73-74, 97, 157 Աուμօղլի Մահմեդ  169 Աքեմենյան Պարսկաստան  57

Բրոուդ  107 Բուլոն  70 Բուղդաշեն  79 Գ Գալլի  51 Գալոյան Գ.  20 Գամμաշիձե Դավիթ  148 Գամμաշիձե Պ.  127 Գաստոլդի  51 Գեգեչկորի Ե.  87, 114, 125, 130, 133-134, 174-175, 183 Գեդնանով Բախչի  178 Գերարդ  82 Գերմանիա  29, 104, 122, 126 Գիրս  30 Գյոլ (Կող, Կոլա)  147-148, 166, 168-169, 191, 193-194, 196-197, Գյումուշխանե  72, 144, 212 Գյուրջիստան  44, 147 Գոμեչիա  68 Գոթենիոտիս (Կատենիոտես) Դիմիտրիոս  42-43, 45, 48 Գոֆ-Քալթրոպ  150 Գվարամաձե  117 Գվարջալաձե  68 Գրիμեն  51 Գրիգոր  148 Գուգարք  108, 144-146, 221 Գուրիա  77 Գնորգ Ե Ամենայն Հայոց կաթողիկոս  23

Բ Բաμերդ  143-144, 147, 162, 211 Բագրատունիներ  76, 146-147 Բաթում  7, 11, 13-15, 18, 20-21, 33, 44, 51-54, 57-58, 60-61, 6368, 73, 76-81, 83-97, 99, 101142, 148-151, 154-156, 158, 159162, 167, 172, 175-176, 186-189, 203, 207, 208-210, 212 Բալֆուր Ա. Ջ.  80, 81, 83 Բակուրիան  66 Բայμուրդ  53 Բասրա  137 Բարթիկյան Հ.  18 Բարձր Հայք  147 Բաքու  11, 100, 139, 160 Բեկզադյան Տ.  132, 180, 183184, 190-193, 195-196, 198-201 Բեռլին  8, 77, 116 Բերթըլո  32-33, 45-46, 51, 79, Բերձենիշվիլի Ն.  75 Բիթլիս  24, 38, 69-70, 72 Բլաթանտ  72 Բյուզանդիա  58, 76 Բոսխով (Փոցխով)  148-149, 154-156, 163, 165-167, 210 Բորչալու  65, 156, 186, 189, 190 Բրեմոն է.  36-37 Բրեստ-Լիտովսկ  77, 148, 150 Բրիտանիա  7, 36, 69, 88, 155

Դ Դաղստան  174 Դեյվիս  81-82

Դենիկին Ա.  45, 81, 86, 88-90, 124, 153-154, 156 Դերջան  144 Դերսիմ  51 Դիարμեքիր (Դիարμէքիր)  34, 24 Դիգուր  148 Դի Մարտինո  84 Դուդունա  148

Թռեղք  144-145 Թոմսոն  159-161, 167 Թորթում  144-145, 148, 163, 212 Թուրքիա  5, 7, 10, 12-14, 21, 25, 30-31, 33-35, 37, 39, 41, 44, 4647, 50, 54, 56, 61-64, 69, 70, 7375, 77, 86-87, 102, 110-111, 117, 122, 124, 127, 139-141, 148, 150, 152, 164, 174, 177, 179, 182, 203-204, 208, 211-212

Ե Եգիպտոս  39, 80 Եսայան Ա.  33 Երզնկա  51, 144 Երվանդականներ  57 Երնան  23, 27, 41-43, 45, 149, 157, 188, 192

Ä Ժորդանիա Ն.  18, 65-66, 86, 108, 112-114, 130, 140, 158, 164, 167, 170, 203 Ի Իզզեթ Ահմեդ  150 Իզմիր  34, 137 Ինոնյու Իսմեթ  37 Իռլանդիա  80 Իսաμուրո Գոշիդա  51 Իտալիա  49, 51, 61, 69, 73, 77, 83-85, 110 Իրաք  80

Զ Զանգեզուր  104, 128, 175, 179 Զաքաթալա  149 Զեյթուն (Զէյթուն)  35 Զոհրաμյան է.  140 Զուրզունա  148, 178, 192-195 է էգրիսի (Կողքիս (Եգր))  58 էվքսինյան Պոնտոս  44 էրզրում  12, 24, 38, 47, 49-53, 56, 68-70, 72, 110-111, 143-144, 147, 162, 211

Լ Լազյան Գ.  18 Լազիստան (Լազիկա)  6, 10, 1314, 18, 26, 41, 44, 49, 50-58, 6063, 65, 68-76, 78-79, 93, 119, 123-124, 149, 162, 187, 208-210, Լենին  139 Լեո  22, 24 Լինդսեյ  81 Լյուկ  132 Լյուցերն  131 Լոզան  37, 49, 73, 102, 141

Թ Թավրիզ 11, 79, 107 Թելիօղլի  168 Թեմփրլի Քլայվ  151-152, 157 Թեքեյան Վ.  24 Թիքոշ  169 Թյուրապյան Ա.  40

Լոնդոն  10, 25, 32, 34-36, 43-47, 54, 68, 71, 73, 77-78, 85, 93, 97103, 111, 127, 132, 138, 148, 203, 210 Լոռի  10, 65, 97, 159, 185, 189 Լորդկիպանիձե  112, 176, 183, Լուի Մալլետ  29

Կանգարք  144 Կարաμեքիր փաշա  140, 179 Կարս  11, 12, 15, 20, 51, 74, 78, 97, 106-107, 109, 111, 114, 136, 141, 143-144, 148-155, 157-163, 166-172, 176, 179-180, 184, 187188, 197, 200-201, 203-204, 209211 Կիլիկիա  6, 9, 13-14, 18, 22, 2538, 46, 51, 71-73, 79, 207 Կիրզիյան  168 Կղարջք (Կլարջեթի)  144, 147 Կոլա (Կող) տե՛ս Գյոլ Կոլխերի թագավորություն  57 Կորի  167, 169-170 Կողμոփոր  144 Կոստանտինիտես  39-40 Կոստանդնուպոլիս  29, 51 Կորգանյան  51, 100, 106 Կվինիտաձե Գ.  19, 133, 154, 163-166 Կովկաս  23-24, 29, 39, 45, 8081, 83-84, 91, 104, 149, 157, 159-160, 165, 167, 169, 174, 186, 187 Կուկ-Կոլլիս  86, 133, 167 Կուր (Քուռ)  12, 147, 149, 163164, 166, 169, 172, 188, 210

Խ Խալիլ  175 Խաչատուր Ասվատուրի  148 Խաչքար լեռնաշղթա  58-59 Խան-Խոյսկի Ֆաթալի  105 Խատիսյան Ա.  18, 33, 42-43, 84, 99, 104, 112-115, 118, 128, 156, 162, 168, 170-172, 175-176, 179 Խարμերդ  24, 51 Խնա  168 Խիմշին Ջալալ μեկ  163, 177 Խիմշին Ռոման-Բեկ  164 Խոզան (Սիս)  24 Խոպա  49 Խորհրդային Ռուսաստան  7, 11, 14, 30, 49, 90, 92, 96, 103, 107, 118, 123-130, 139, 182, 203, 209, 212 Խրիսանթոս Ֆիլիպիդիս (Խրիսանֆ)  41-42, 48 Ծ Ծալկա  66 Ծերեթելի Իրակլի  130, 149 Ծոμոփոր  144

Հ Հայաստան  5-15, 17-23, 25-33, 35-36, 38-57, 60-63, 66-90, 92124, 126-130, 132, 134, 136-139, 142-146, 148-151, 153-160, 162163, 166-167, 169-179, 181-182, 184-193, 195-205, 207-213

Կ Կաղզվան  107, 144, 149, 150, 153, 154, 159, 160, 184 Կամերեր  51, 54-55, 61, 93-94

Մասեհյան Հովհաննես Խան  101 Մարաշ  24, 35 Մեծ Արտահան  147 Մեծ Բրիտանիա  7, 69, 88, 155 Մեծ Հայք  144-145 Մերդենեկ (Մերրտենեկ)  163, 166, 168, 172, 197, 200-201 Մերձավոր Արնելք  11, 83, 131 Միլն  91, 160, 166 Միջերկրական ծով  6, 9, 14, 18, 23, 25-26, 28, 30, 32-33, 46, 71, 150, 212 Մկրտիչ Անտոնի  148 Մոլլահասան  169 Մոլոտով  204 Մոնրո  82 Մուդրոս  20, 30, 150, 179 Մուջուչ  169

Հայաստանի առաջին հանրապետություն  8, 11, 15, 18, 148, 207 Հայաստանի Հանրապետություն (ՀՀ)  5, 7-8, 16, 21-23, 25-26, 34, 37, 42, 44, 69, 78, 95, 97, 101-102, 113, 121, 129-130, 151, 153-156, 169, 171, 173, 178, 180, 183, 186, 188, 205-206 Հակոμյան Սիմոն  106 Համամաշեն (Համշեն)  58 Հաճըն  35 Հաջին Ասատμեկ  171, 178 Հասկել  172, 173 Հարավային Կովկաս  23, 80 Հարությունյան Ս.  22, 153 Հերμետ  26, 28 Հնդկաստան  80 Հովհաննիսյան Ռ. Գ.  20 Հովսեփյան Հարություն  161, 167, 168 Հունաստան  6, 38, 42 Հուսեինօղլի Կասում աղա  170

Ն Նախիջնան  128, 152, 175, 179 Նասիպյան Ա.  18 Նիտտի  51, 84-85, 110 Նյու Յորք  205 Նորատունկյան Գ.  40, 73, 106 Նուրի փաշա  175 Ննրուզ  24

Ò Ձորոփոր  144 Ղ Ղարաμաղ  128, 175, 179 Ղարս տե՛ս Կարս

Շ Շահթախտի  79 Շապուհ  58 Շավշք (Շավշեթ)  147 Շարդինի  51, 104 Շեդնան  180 Շիրոկորադ Ա.  57 Շվեյցարիա (Շւէյցարիա)  40, 42,

ճ ճապոնիա  51 ճորոխ  11, 42, 53, 55, 62, 64, 6768, 95, 106, 108-111, 116, 121, 129, 136, 189, 209 Մ Մալաթիա (Մալաթեա)  71 Մախարաձե  114, 174

Ջուղա (Ջուլֆա)  79, 11, 104,

Շնքի Յակուμ  151, 152 Չ Չերչիլ  91 Չիչերին Գ.  129, 203 Չխեիձե Ն.  65, 67-68, 105-106, 111-112, 124, 130, 149 Չխենկելի Ա.  130-131 Չլդըր (Ցելի)  145, 147-148, 178, 181, 191, 193-194, 196, 197 Չոμանչեխ  169 Չոպանյան Ա.  24

Ռ Ռամիշվիլի Նոյ  130, 183, 184 Ռեյ  173 Ռիզե  8, 10, 40-42, 49, 52, 55, 65, 67, 73, 187, 208-209 Ռուμեն (Ռուμեն Տեր-Մինասյան)  22, 27, 42, 45, 199 Ռուսաստան  7, 11, 14, 30, 32, 49, 58, 71, 77, 85-86, 88-90, 92, 96, 103-104, 107, 116, 118, 123130, 139, 142, 148, 153, 157, 182, 203, 207, 209, 212 Ռոստով  45

Պ Պապաջանյան Մ.  22 Պարսից ծոց  13 Պետրոսյան Գ. Հ.  19, 161 Պիշոն  24 Պիկո Ժորժ (Գնորգ)  33, 36, 136 Պլինիոս Ավագ  76 Պոլիս տե՛ս Կոստանդնուպոլիս Պողոս Նուμար  9, 23, 29, 31-32, 34, 36-38, 40, 43, 46, 51, 63, 100, 106, 149 Պոնտոս (Պոնտական թագավորություն)  9, 38-42, 44-45, 4750, 57-60, 208 Պրեստոն  160

Ս Սաμախտարաշվիլի  115, 191, 193, 195, 197, 198, 200-201 Սամցխե  147 Սայքս Մարկ  36 Սանահին  160, 186, 189 Սան Ռեմո  10-12, 25, 49, 64, 6970, 84, 93-94, 102, 110, 116-120, 123-124, 127, 130, 210 Սարդարապատ  107 Սերվեր μեկ  165, 178 Սինոպ  41 Սիրիա  33-34, 46 Սոմխիթ (Հայաստան)  145 Սոչի  59 Սպեր (Իսպիր)  143-144, 147, 162, 211 Սվազ (Սըւազ)  24, 72 Ստալին  139, 141, 204 Ստավրիդակիս Ի.  45

Ջ Ջամալյան Ա.  18, 56, 115 Ջանաշիա Ս.  75 Ջանիկ  39, 50 Ջավախք (Ջավախեթի)  66, 97, 128-129, 144, 147, 159, 184 Ջէμէլ-Բէրէքէթ  24 Ջորջ Լլոյդ Դ.  32, 34, 51, 69-70, 80, 83, 92, 110, 131

Ստեպանենկո Վ.  147 Ստեֆանո  58, 77, 148 Ստոքս Ք.  103-104, 132, 199 Սուխումի  59, 149 Սն ծով  6, 9, 12, 14, 22-23, 2526, 33, 38-39, 41-43, 45-46, 49, 52-53, 56-57, 61-62, 68, 70-72, 75-77, 79, 87, 93, 95, 98, 105, 107, 110, 113, 136-138, 143, 159, 162, 180, 207-208, 211-212 Սնր  6, 26, 32, 48, 70-73, 101, 137-138, 141, 211

Տ Տաճկահայաստան  23 Տամատյան Միհրան  36 Տամμուր  58 Տայք-Կղարջք (Տաո-Կլարջեթի)  Տայք (Տաո)  108, 145, 147 Տաշիր  144 Տեր-Հակոμյան Ա.  24 Տիգրան Արտաշեսյան  145 Տիգրանյան Ս.  78, 151, 153, 155-157 Տրապիզոն  6, 8-9, 12-14, 18, 22, 24-26, 38-41, 43-44, 46-52, 54, 56-58, 60-62, 69, 70-72, 74-75, 78-79, 109, 117, 137-138, 144, 149-150, 162, 187, 207-208, 212 Տրոիցկ  178

Վ Վաթալօղլի  169 Վան  24, 38, 69, 70, 72, 145 Վանսիտտարտ Ռոμերտ  10-11, 51-53, 61, 63-64, 66-67, 94, 102106, 110-111, 116-117 Վարանդյան Մ.  69, 106 Վարգինիս  168 Վենիզելոս է.  39, 41-42, 45, 4748 Վիլսոն Վուդրո  13, 26, 28, 31, 48, 69-73, 82, 101, 208, 211 Վերնի Ասսեր  159, 160 Վրացյան Ս.  18, 22, 41 Վրաստան  6-7, 10-13, 15-16, 20, 44, 49, 53-57, 60-63, 66-67, 7375, 77-78, 84-90, 92-95, 97, 99, 100, 104-105, 107-109, 112-143, 146, 148-150, 153-167, 170, 174179, 181-182, 184-191, 194-197, 199-204, 208-213 Վրաստանի Դեմոկրատական Հանրապետություն  6

Ու Ուորդրոպ  87, 118 Ուրֆա  33 Փ Փափազյան Վ.  24 Փաստրմաճյան Գ.  24 Փարական  148 Փարիզ  8-10, 12, 15, 21, 23-28, 30-32, 37-42, 48, 50, 68-70, 72, 79, 81, 83, 93, 98-99, 103-104, 109, 113-114, 118-119, 136, 144, 149, 155-156, 159, 160, 188, 207-208, 210 Փիլարյան  106 Փոցխով տե՛ս Բոսխով Փոքր Ասիա  29, 212 Փոքր Հայք  46, 57, 71

Ք Քաջազնունի Հ.  22, 119-120, Քեմալ Մուստաֆա  33-34, 110, 181, 196, 203 Քեսքիմ Զադե  135 Քերզոն  10, 29, 35, 37, 52-53, 61, 66, 78-79, 81, 83, 102-103, 130-131 Քեր Ֆիլիպ  32 Քյազիմ μեյ  140 Քութայիս  149 Քուռ տե՛ս Կուր

ú Օդիշելիձե  68 Օլթի  12, 74, 97, 143-144, 147, 149, 159, 161-163, 170, 172, 175, 178-181, 183-186, 188-189, 203, 211 Օկամ  148 Օհանջանյան Հ.  22, 118, 128129, 180, 191, 192, 198, 200 Օռլանդո  83-84 Ֆ Ֆիխրել  163 Ֆորեստիր Ուոկեր Ջ.  78, 151, 153-154, 156-158, 164 Ֆրանսիա  7, 9, 24, 26, 28-38, 45-46, 49, 52-52, 54, 60-61, 7071, 73, 78-79, 83, 93-94, 104, 107, 116-117, 207, 212

ԵՎ Եվանգուլյան Լ.  95, 168, 170, 174-177 Եվրոպա  9-10, 13, 39-40, 46, 54, 80-81, 94, 98, 105, 107, 114-115, 208, 212

ԵՐԵՎԱՆԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

ՇԻՐԱԿ ԱՐՏԵՄԻ ԹՈՐՈՍՅԱՆ

ԾՈՎԱՅԻՆ ԵԼՔԻ ՀԻՄՆԱՀԱՐՑԸ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ԱՐՏԱՔԻՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ

1919-1920 ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻՆ Համակարգչային ձնավորումը՝ Կ. Չալաμյանի Հրատ. խմμագրումը՝ Մ. Հովհաննիսյանի Կազմի ձնավորումը` Ա. Պատվականյանի Շապիկին Հովհաննես Այվազովսկու «Թեոդոսիայի սնծովյան նավատորմը» կտավից հատված է:

Տպագրված է «Արման Ասմանգուլյան» ԱՁ-ում: ք. Երնան, Հ. Ներսիսյան 1/125

Ստորագրված է տպագրության՝ 03.02.2017: Չափսը՝ 60x841/16: Տպ. մամուլը՝ 14.625: Տպաքանակը՝ 500: ¬

ԵՊՀ հրատարակչություն ք. Երնան, 0025, Ալեք Մանուկյան 1 www.քսԵliՏհiոց./Տս.aո

Թորոսյան Շիրակ Արտեմի Պատմական գիտությունների թեկնածու, Երևանի պետական համալսարանի միջազգային հարաբերությունների ֆակուլտետի դասախոս, «Հզոր հայրենիք» կուսակցության փոխնախագահ, «Ջավախք» հայրենակցական միության նախագահ, ՀՀ ԱԺ պատգամավոր

Շիրակ Թորոսյանը ծնվել է 1972 թ. ապրիլի 16-ին Ջավախքի Գանձա գյուղում (Վրաստան, Նինոծմինդայի շրջան): Ավարտել է ԵՊՀ միջազգային հարաբերությունների ֆակուլտետը, ՀՀ կառավարման ակադեմիան, Եվրախորհրդի քաղաքական դասընթացների երևանյան դպրոցը: ԵՊՀ միջազգային հարաբերությունների ֆակուլտետում վարում է Հայաստանի նոր շրջանի դիվանագիտության և Հայկական հարցի վերաբերյալ մասնագիտական դասընթացներ: Հեղինակ է շուրջ մեկ տասնյակ գիտական հոդվածների, որոնք առնչվում են Հայաստանի առաջին հանրապետության արտաքին քաղաքականությանը, ծովային ելքի հիմնախնդրին և տարածքային հարցերին: Ամուսնացած է, ունի երկու դուստր և մեկ որդի: