Ուրվականներով տունը

Ուրվականներով տունը

Ճ Իճսուճմ

ՒԷ|ՕսՏ6.

Վիրջինիա Վուլֆ ն

ոցուռ

Մմօօէ

ՇՋ

ԱՐՄԱՆ ՀԱՅԻ ԳՐԱԴԱՐԱՆ

ԽԱՏՈ

ՎԻՐՋԻՆԻԱ

ՎՈՒԼՖ

Ուրվականներովտունը

ԵՐԵՎԱՆ

821.11-32

Վուլֆ 84(4Մբ)-44

ՀՏԴ ԳՄԴ

Վ 974

Հրատարակվել է ՀՀ մշակույթինախարարության աջակցությամբ ԱնգլերենիցթարգմանեցՄանիկ Եգանյանը Խմբագիրներ՝ Աշոտ Գաբրիելյան, Թագուհի Ղազարյան

Վ 974

Վուլֆ Վիրջինիա Ուրվականներովտունը: Պատմվածքներ / Վիրջինիա Վուլֆ: Թարգմ.` Մանիկ Եգանյան. Եր.։ Դարակ, 2016.- 264 էջ.(«Սաֆո» մատենաշար): -

Վիրջինիա Վուլֆի (1882-1941) «Ուրվականներով տունը» պատմվածաշարն առաջին անգամ որպես ամբողջություն տպագրվել է հեղինակի մահից գրեթե երեք տարի հետո` ամուսնու` Լեռնարդ Վուլֆի նախաձեռնությամբ: Լեոնարդ Վուլֆը «Ուրվականներով տունը» ժողովածուի առաջաբանում նշում է, որ պատմվածքների այս ժողովածուի կառուցվածքը համապատասխանում է հեղինակիցանկությանը,ն որ այդ մասինքննարկել է հեղինակի հետ:

ՀՏԴ ԳՄԴ Տ8Խ

821.11-32

Վուլֆ 84(4Մբ)-44

978-9939-9132-3-0 Փ

Եգանյան Մանիկ, 2016 (թարգմ.) Թ «Դարակ», 2016

ՈՒՐՎԱԿԱՆՆԵՐՈՎ

ՏՈՒՆԸ

Երբեմն լինում է, որ արթնանալուն պես դռան ձայն ես լսում։ Նրանք են` ձեռք-ձեռքի տված շրջում են սենյակից սենյակ, ամեն անկյունը մի լավ տնտղում, քչփորում, բացում ու փակում: Իսկապես նրանք են` ուրվականների զույգը:

աղջիկը: «Այստեղ ենք թողել»,չ- ասաց այստեղ»,- ավելացրեց տղան: «Վերնում էլ կա»,- շարունակեց աղջիկը: «Պարտեզում էլ»,- շշնջաց տղան: «Կամաց...- ասացին միաձայն,- այլապես կարթնանան»: Բայց դուք բնավ էլ մեզ չէիք արթնացնում: Ո՛չ, ոջ: «Նրանք ինչ-որ բան են փնտրում. ահա ն վարագույրը մի կողմ տարան»,- ինքդ քեզ կմտածես ու կստիպես քեզ մի երկու էջ էլ աչքի անցկացնել: «Ահա, գտան որոնածը»։ Թաքուն կուրախանաս,որ զուր չէիր կասկածում ու գրՔիդ էջին մատիտով քեզ հաղթական հիշեցում կթողնես: Հետո հոգնելով կարդալուց` վեր կկենաս ու կթափառես այդ դատարկ ու անշունչ տանը, ուր ճնշող ունայնությունը լցված է միայն անտառային աղավնիների, դաշտային աշխույժ եռուզեռի, կալսող մեքենաների ձայնով: «Ինչի «Նան

ՎՈՒլՖ

ՎԻՐՋԻԿԻԱ

համար եկա այստեղ, ինչ եմ ուզում գտնել»։ Ձեռքերս դատարկ էին։ «Միգուցե վերնում է»։ Այնտեղ, ձեղնահարկում խնձորներ կային։ Եվ հետո նորից ներքն. պարտեզում ամեն ինչ անփոփոխ էր. միայն գիրքն է խոտերի մեջ ընկել։ Նրանք այն գտան հյուրասենյակում: Նրանց երբեք ոչ ոք չի տեսել: Պատուհանի ապակու մեջ արտացոլվում են խնձորները, ծաղկում վարդերն, ու մի նոր կանաչով պատվում են տերնները։ Նրանց անձայն շարժումները միայն այդ խնձորները նկատեցին՝ սեթնեթելով դեղին թուշիկներով։ Վայրկյան չանցած դուռը բացվեց. նրանք արդեն ներսում են: Ահա ն ինչ-որ բան շաղ տվեցին հատակով մեկ, պատերին ինչ-որ բան հայտնվեց, ծածկեց առաստաղը,ինչ է կատարվում։ Ձեռքերս դատարկ են։ Գորգի վրա պատկերվեց թռչող կեռնեխի արտացոլանքը. ձնշող լռության մեջ կրկին լսվեց աղավնու ձայնը. «Պահ-պա-նիր»,հանկարծ սկսեց բաբախել տան զարկերակը։ «Գանձն այստեղ է պահված, սենյակում...»,բաբախյունըլռեց: Գանձ: Ահա թե ինչ եք փնտրում։ Հենց այդ պահին հյուրասենյակի լույսը հանգավ: Գուցե պարտեզումէ թաքցրած: Բայց խաայնտեղ` պարտեզում, ծառերի սաղարթը վար է սփռել` մենամարտելով արնի մի ըմ4

ՈՒՐՎԱԿԱՆՆԵՐՈՎ

ՏՈՒՆԸ

շողի հետ: Ըմբոստ ու աննվաճ,քնքուշ ու ջերմ մի շող, որ երկնի համբույրն է ուզում տարածել պարտեզում` թաքուն խաղալով պատուհանի վրա ու աներնույթ ջերմությամբ տենչալով ձուլվել շնչիս։ Մահը այս պատուհանն է։ Մահը հիմա կանգնած է մեր միջն` բաժանելով իրարից. հարյուրավոր տարիներ առաջ հենց ինքն առաջինն այցելեց աղջկան, որբացրեց մանկանը, անդարձ կողպեց պատուհանները, խավար ու մենություն սփռեց տանը: Իսկ տղան լքեց տունը, լքեց աղջկան, ոտքի տակ առավ արնելքն ու արնմուտքը, վայելեց հարավային երկինքը լուսավորող արծաթե աստղերի շուրջու նորից դարձավ տուն... տուն` լքված պարը... ու դատարկ, բայց բլրի եզրին հավերժ սպասող: «Պահ-պա-նիր,- երջանկացած բաբախեց սիրտը տան,- քոնն է գանձը»։ Ծառուղում ոռնում է խելակորույս քամին: Ըմբոստ ծառերը, չդիմանալով նրա հուժկու հարվածներին, զուր այս ու այն կողմ են թաքնվում. անձրնի մենավոր կաթիլները ձուլվում են լուսնի ցոլքերին ու կարոտագին տենչանքով հպվում խոտերին: Իսկ պատուհանից այն կողմ հեծկլտացող լույսը հանդարտ է, անխռով։ Վառվում է մոմը՝ հանգիստ ու հպարտ: Ուրվականների զույգը, մեկը մյուսի ետնից բացելով փակ պատուհանները, շրջում են տանը` 2շուբոստ

ՎՈՒլՖ

ՎԻՐՋԻԿԻԱ

կով խոսում, որ մեզ չարթնացնեն... ն վերջապես գտնում են իրենց որոնածը` երջանկությունը: «Մենք այստեղ էինք քնում...»,- ասաց աղջիկը։ «Համբույրներ անթիվ, անհամար...»,ավելացրեց տղան: «Առավոտյան արթնանալիս...», «Հիշում ես արծաթե ցողը պարտեզում...», «Իսկ ձեղնահարկում...», «Խոտերի մեջ...», «Իսկ ամռանը...», «Եվ ձյան փաթիլների տակ...»,- մեկը մյուսի ետնից փակվում են տան դռները` մարդկային սրտի զարկերի նման մեղմ թփթփալով։ են։ Ոտնաձայները հետզհետե մոտենում Ահա ն քարացան մեր սենյակի մոտ: Քամին դեռ ոռնում է դրսում, երկինքը` արծաթե արցունք մաղում: Խաղաղ քունը անէացրել է մեզ՝ մութ խավարով վերմակել մեր աչքերը. ոչինչ, բացի մեր սեփական շնչառությունից, լսելի չէ անգամ ուրվական աղջնակի թիկնոցի շրշյունը: «Տես,- շշնջաց տղան` ձեռքով փակելով լապտերի լույսը, մանկան նման անուշ քնած են։ Սեր է բոցավառվում նրանց շուրթերին»: Հետո լապտերը պահում են մեր գլխավերնում, կռանում ն երկար ու անթարթ նայում մեզ։ Քամին նոր խենթություններ է անում։ Սենյակում հեծկլտացող միակ լույսը սկսում է գալարվել։ Լուսնի անսանձ ցոլքերը մխրճվում

ՈՒՐՎԱԿԱՆՆԵՐՈՎ

ՏՈՒՆԸ

ներս, նկարում հատակին, պատերին, հետո մեղմորեն հպվում մեզ հետնող զույգին: Նրանք մտախոհ են։ Հայացքները հետնում են մեզ ու փորձում գտնել իրենց թաքցրածը... երջանկությունը... «Պահ-պա-նեք»,- հաղթանակած բաբախեց սիրտը մենավոր տան։ «Այսքան տարի է անցել...»,- հառաչեց տղան: «Ու նորից դու գտար ինձ»։ «Այստեղ,- շշնջաց աղջիկը,- հենց այստեղ մենք քնում էինք, պարտեզում` կարդում, ձեղնահարկում` զվարճանում, խնձորներն այս ու այն կողմ գլորում... Ահա, այստեղ է մեր գանձը... մեր երջանկությունը»: Այնքան կռացան, որ լապտերը խոցեց աչքերս. «Պահ-պանեք»,- ուրախությունից տան սիրտը քիչ է մնում դուրս թռչի: Արցունքն աչքերիս արթնանում եմ։ Ա՛խ, ուրեմն սա է ձեր թաքցրած գանձը: Սրտում պահված լույսը։ են

ԵՐԿՈՒՇԱԲԹԻ

ԿԱՄ

ԵՐԵՔՇԱԲԹԻ

Ուղիղ եկեղեցու վրայով, թներով սահուն ճեղքելով տարածքը, ծուլորեն ու անտարբեր սլանում էր ձկնկուլը։ Ամենին անհաղորդ էր երկինքը` պայծառ ու հեռու. մեկ թաքնվում էր ամպերի հետնում, մեկ դուրս ժայթքում նրանց արանքից, մեկ փոփոխվում,դառնում անճանաչելի, մեկ էլ դառնում դարավոր, հին ու անփոփոխ։ Լիճ... դուրս հորդիր ափերիգդ: Լեռ... Օ՛, անասելի է, արնի ոսկին է նրա կատարին։ Հալվում է լեռը։ Ահա նան ձարխոտերնու սպիտակ փետուրները` չունեն ոչ սկիզբ, ոչ էլ վերջ ու անծայրածիր են, անվերջ... Ճշմարտության տենչ, դրա նախազգացում, խոսքերի անավարտ պրպտում, հավերժական մի տենչ (ժայթքում է ճիչը՝ գլորվելով մեկ առաջ, մեկ ձախ: Անիվները սահում են տարբեր ուղղություններով: Օմնիբուսերի բախում ն երկաթե հսկաների ձուլում), հավերժական տենչ, (ժամացույցի տասներկու խուլ կանչերն ազդարարում են կեսօրվա գալը. սփռվում է լոյսի ցոլքը, իրար գլխի են հավաքվում երեխաները) հավերժական մի տենչ դեպի որորնումը ճշմարտության:

ԵՐԿՈՒՇԱԲԹԻ

ԿԱՄ

ԵՐԵՔՇԱԲԹԻ

Եկեղեցու գմբեթը պատվում է կրակե կարմրով. ծառերի տերնները մետաղադրամներ են հիշեցնում, ծուխը պատում է տանիքները. լաց, խառնաշփոթ, հաչոց. «Երկաթ է վաճառվում»,- ն սրա հետ ճշմարտություն: Կանացի ու տղամարդու ոտնաքայլերի մի սն` տեղ-տեղ էլ ոսկեզօծ բծերով հանքաոս, գուցված (Ինչ մռայլ եղանակ է։- Շաքարով--Ո՛չ, շնորհակալ եմ։ Ապագայի հասարակությունն է), բուխարուկրակը հեծկլտում է` սենյակը պատելով բոսոր շղարշով, միայն նշմարելի են մարդկային սն ուրվագծերն ու նրանց փայլփլող աչքերը, մինչդեռ պատուհանից այն կողմ ֆուրգոնն են բեռնաթափում:Օրիորդ Կպչունիկը իր սեղանիկի մոտ թեյ է վայելում, իսկ ցուցափեղկի հայելանման ապակին իր վաղեմի գործն է կատարում` պահպանելով մորթիները: Չորացած, դալուկ մի տերն քամու հնքին հանձնվելով, պտտվում է խաչմերուկում,մխրճվում ու անցնում անվադողերի արանքով, կաթիլներ, արծաթ են դառնում նրա դալուկից. ահա մի տեղ էլ ապաստան գտավ ու նորից... անտուն... ձուլվում է իր նմանների հետ մի խաշամի մեջ... բարձրանում է վեր ն նոր ընվերածնթացքով գահավիժում գետնին ու... սմ է ճշմարտությունը: վում,Մտքերի հորձանուտից քարանում ես բու9

ՎԻՐՋԻՆԻԱ

ՎՈՒԼՖ

խարու կրակի առջն` աչքդ չկտրելով նրա ճերմակ մարմարե սալաքարից: Նրա կաթնագույն ճերմակից բառեր են հորդում, լցվում սնով, հասունանում ու առաջ շարժվում։ Գիրքն ընկավ. ինչ է դա, խարու՞յկ,ծուխ, կայծերի քարավան, թե գոլորշացում. մարմարե բուխարին հեծկլտում է, ներքնում առկայծնում են մզկիթները. հեռավոր գետերը խեղդվում են երկնային կապույտի օվկիանոսում, տեսնու՞մ ես աստղերի ոսկու փայլը. սա է ճշմարտությունը: Դե ինչ, հիմա ավելի մոտ ես դրան: Վերադառնում է ծույլ ու հուսալքված ձկնկուլը, երկինքը իր վերմակի տակ է առնում աստղերը, հետո մերկացնում նրանց արծաթոսկին:

ՉԳՐՎԱԾ

ՎԵՊ

այնքան դժբախտտեսք ուներ, որ հենց միայն դա բավական էր հայացքը թերթից կտրելու ու աչքի պոչով այդ թշվառ կնոջ` ոչնչով չառանձնացող դալուկ դիմագծերին հետնելու համար, որոնք ասես ամբողջ մարդկային մեղքի խորհրդանիշն էին։ Կյանքն այն է, ինչ մենք տեսնում ենք մարդկանց աջքերում, կյանքն այն է, ինչ նրանք տեսնում, լսում ու ընկալում են, ն այն, ինչ ընկալում են, անհնար է թաքցնել, քանզի ամենը հանգուցված է մեկ գաղափարի հետ` կյանքի. սակայն ինչն են փորձում թաքցնել: Գուցե հենց կյանքը: Իմ առաջ հինգ դեմքեր են, հինգ տարիքն ապրած դեմքեր, ու ամենքի հետնում կյանքի հսկա մի փորձ կա: Բայց տարօրինակնայն է, որ նրանցից յուրաքանչյուրն էլ փորձում է թաքցնել դա։ Բոլորի դեմքերին սոսկ մի դրոշմ կա` զսպվածություն, պինդ փակած շուրթեր, կիսաբաց աչքեր, ն նորից նույն ցանկությունը` թաքցնել, կոծկել կյանքի փորձը: Մեկը ծխում է, մյուսը՝ կարդում, երրորդը նոթատետրի գրառումներն է ստուգում, չորրորդը դիմացի պատին փակցրած երկաթուղային կայարանի քարտեզն է Նա

ՎԻՐՋԻԿԻԱ

ՎՈՒլՖ

տնտղում, իսկ հինգերրորդը... այն, ինչ անումէ հինգերորդը` սարսափելի է, քանզի նա ոչինչ չի անում։ Նա ընդամենը նայում է կյանքին։ Ա՛խ, թշվառ ու դժբախտ կին, մի խախտիր խաղի կանոնները, խնդրում եմ, հանուն մեզ բոլորիս, դու էլ սկսիր թաքցնել: Ասես նա լսում էր ինձ, հայացքը բարձրացրեց, ուղղվեց տեղում ու խորը հառաչեց: Թվում էր` նա ներողություն է հայցում ինձանից ու ասում. «Եթե միայն իմանայիր»։ Ու նորից սկսեց նայել կյանքին։ «Իսկ ես գիտեմ,- լուռ պատասխանեցիես ու հանուն քաղաքավարության աչքս գցեցի «Թայմս»-ին,- ես ամեն ինչ գիտեմ։ Երեկ Փարիզում խաղաղությանդաշինք է ստորագրվել Գերմանիայի ն Անտանտի միջն... Սենյոր Նիտտին` Իտալիայի վարչապետը... Դոնքասթեր ուղնորվող գնացքը բախվել է բեռՄենք բոլորս էլ գինափոխադրողի հետ... էլ տենք, «Թայմս»-ը գիտի, ուղղակի բոլորս անիմացություն ենք ձնացնում»: Հայացքս կրկին թերթից սահեց դեպի այն հինգերորդը։ Նա ցնցվեց, պարզեց ձեռքն ու, գլուխը տարուբերելով, քորեց թիակը։ Ու ես նորեն ընկղմվեցի իմ բացահայտած կյանքի վիթխարի ակունքի մեջ: «Ինչ որ ցանկանաս,- շարունակեցի ես,- ծնունդ, մահ, ամուսնություններ, պետական աժիոտաժ, թռչունների սովորություններ,

ՉԳՐՎԱԾ

Լեոնարդո դա Վինչի, Սենդհիլում կատարված սպանություն, բարձր աշխատավարձեր, կյանքի արժեք. ինչոր մտքիդ գա, կգտնես ամեն Ու նա «Թայմս»-ում, կգտնես ինչ»: նորից գլուխն այս ու այն կողմ տարուբերեց անսահման թախիծով, մինչն որ այն անշարժ քարացավ, ասես մի պտուտակ, որը կանգ է առնում երկար ու հուժկու պտույտից հետո։ «Թայմս»-ն անզոր է դեմ դուրս գալ նրա այդ վշտին։ Բայց այ մյուսների համար դժվար թե կարելի է նույնն ասել։ Կյանքից պատսպարվելու ու թաքնվելու համար ավելի հեշտ է քառապատիկ ծալել հաստ ու ձռճռան թերթը ն... նման պատնեշը անգամ կյանքին դյուրին չէ հաղթահարել։ Այս գործն արված է. բարձրացրեցի հայացքս, հիմա ինձ պաշտպանված եմ զգում, ահա ն իմ վահանը: Բայց նա փշրեց վահանն իմ այս: Նա այնպիսի ակնապիշ ու այրող հայացքով նայեց աչքերիս, ասես ինչ-որ խիզախության նշույլ էր փնտրում դրանց խորքում, որպեսզի հիմա դա էլ փոշիացնի։ Նրա լոկ մի շարժումը անէացնում էր բոլոր հույսերը, հօդս էին ցնդում բոլոր երնակայությունները։ Այսպես անցնելով Սուրեյը՝ մենք ճեղքեցինք Սասեքսի սահմանը: Հետնելով կյանքին` ես չէի նկատել, որ մյուս ուղնորները մեկը մյուսի հետնից դուրս էին եկել, ն եթե չհաշվենք

ՎԵՊ

ՎԻՐՋԻԿԻԱ

ՎՈՒլՖ

թերթ կարդացող տղամարդուն, ապա մենք խցիկում մենակ էինք մնացել։ Ահա ն «Երեք կամուրջներ» կայարանը: Գնացքը կամաց-կամաց սահեց կառամատույցի երկայնքով ու կանգ առավ: Մեր ընկերակից ուղնորը կլքի մեզ: Ինքս էլ չգիտեի, թե ինչ է ինձ պետք, ի վերջո աղոթում էի, որ նա մնար։ Բայց այդ նույն վայրկյանին նա վեր կացավ, անհավասար ծալծլեց թերթն ու, ասես իր առաքելությունն ավարտածհամարելով, բացեց դուռն ու դուրս եկավ. մեզ մենակ թողեց: Այդ դժբախտադեմ կինն առաջ ուղղվեց իմ կողմ ու սկսեց մի դժգույն ու տաղտկալիզրույց` անցած կայարանների մասին, այն մասին, թե ինչպես էր ինքը հանգստացել, Իսթբըրնի իր եղբայրների մասին, անգամ այն մասին, որ այս տարի ձմեռը շուտ է սկսվելու, թե ուշ, հիմա արդեն չեմ էլ հիշում: Եվ ի վերջո պատուհանից դուրս նայելով (բայց ինչ կարող էր նա այնտեղ տեսնել)` միայն կյանք, նա շշնջաց. «Չկա առավել ծանր բան, քան տնից հեռանալը»: Ահա հիմա կպարզենք, թե ինչն է նրան տանջում: «Իմ հարսը,- ձայնը թախծից դողդողում էր, ասես փրփրացող կիտրոն լիներ, ու նա սկսեց փնթփնթալ ինքն իր համար, ն ոչ թե ինձ,- նրան ինչ էլ ասես, կասի «հիմարություն» է», ու այդ խոսքերի հետ նա այնպես կծկվեց,

ՉԳՐՎԱԾ

կարծես ամբողջ մեջքը փշաքաղվեց, ինչպես մսավաճառի մոտ դրված փետրահան եղած հավի մաշկը։ Անասունի մեկը,- նյարդային ջղաձգումով դուրս շպրտեց նա, կարելի էր կարծել, թե արածող մի մեծ հիմար կով, վախեցնելով իրեն, փրկում էր ավելորդ անկեղծությունից: Հետո նորից ցնցվեց, կրկին այնքան անհարմար ինչպես ն առաջին անգամու նորից պարզեց ձեռքը, ասես այրվում կամ էլ քոր էին գալիս թիակները։ Թվում էր` նա ամենադժբախտն էր այս աշխարհում ու թեն ոչ նախկին համոզմունքով, բայց ն այնպես նորից հանդիմանեցի նրան, քանզի եթե նրա դժբախտությունըպատճառներ չունենար կամ էլ եթե անգամ ինձ հայտնի լինեին այդ պատճառները, միննույն է նրան պետք չէր մեղադրել: Հարսները, նրանք...,- ասացի ես: Նրա շուրթերը պինդ փակվեցին, որ թույլ չտային թույնը դուրս հորդել, ու այդպես էլ չարձակվեցին։ Նա միայն հանեց ձեռնոցներն ու սկսեց դրանցով մաքրել պատուհանի կեղտը: Եռանդով տրորում էր, ասես փորձում էր ընդմիշտ մաքրել ինչ-որ բան` ինչ-որ մի հետք, մի բիծ։ Եվ որքան էլ ջանասիրաբար էր նա տրորում, միննույն է` հետքը չէր հանձնվում: Նա հետ նստեց, ու նորից ամբողջ մարմնով սար-

-

ՎԵՊ

ՎՈՒլՖ

ՎԻՐՋԻՆԻԱ

անցավ, ցնցվեց, ձեռքը մեկնեց մեջքին՝ արդարացնելով իմ սպասումները: Ինչ-որ մի աներնույթ ուժ ինձ էլ ստիպեց հանել ձեռնոցս ու իմ հերթին մաքրել իմ կողմի պատուհանի հատվածը: Իմն էլ էր մի տեղ կեղտոտված։ Բայց որքան էլ տրորում էի, այն չէր անցնում։ Այդ պահին ինքս էլ ցնցվեցի ու ձեռքս տարա մեջքիս։ Այն զգացողությունն էր իմ մեջ, ասես մաշկս չորացել է, ինչպես մսավաճառի մոտ դրված փետրահան եղած հավինը. թիակներս քոր էին գալիս, մարմնովս սարսուռ էր անցնում, քրտնում էի։ Կկարողանամձեռքս տանել մեջքիս։ Թաքուն պարզեցի ձեռքս: Նա նկատեց: Դեմքին մի թեթնակի քմծիծաղ հայտնվեց ու անհետացավ.քմծիծաղ ու խղճահարություն: Էլ ում են պետք խոսքերը, երբ նա արդեն պատմել էր ու բացել էր իր գաղտնիքը, վարակել իր թունոտ վարակով։ Ես հենվեցի նստարանի մի անկյանը` հետ քաշվելով նրանից ու տեսնելով իմ առջն սփռված թավուտներն ու թումբերը, ձմեռվա գորշ, բայց ն մանուշակագույն խաղերը: Նայում էի նրան, թափանցում նրա գաղտնիքի մեջ, մխրճվում ինձ ուղղված նրա հայացքի մեջ: Հիլդան նրա հարսն է: Հիլդան: Նրա անունը Հիլդա է: Հիլդա Մարշ: Նա փթթուն, փարթամ կրծքերով տնտեսուհի է: Նա դռան շեմքին սուռ

ՉԳՐՎԱԾ

կանգնած դիմավորում է տաքսին, գումարը պատրաստ պահած է ձեռքում։ «Խեղձ Միննի, մորեխի նման չորացել ես, ու դեռ անցած տարվա մաշված վերարկուն է հագիդ: Չնայած այս օրերին երկու երեխայի հետ դժվար է ավելին ցանկանալ: ...Օ՛հ, պետք չէ, Միննի, ես արդեն պատրաստել եմ։ Վերցրեք. սխալ մարդու եք ընտրել, վարորդ:Ներս մտիր, Միննի։ Անգամ ՔԵԶ գրկած ներս կտանեի, էլ ուր մնաց քո զամբյուղը, թող ինձ: ՐՆրանք մտնում են ձաշասրահ): Երեխաներ,ահա ն հորաքույր Միննին»։ Գդալներն ու պատառաքաղներնամուր բռնած բռունցքներն աստիճանաբար թուլացան: Նրանք` Բոբն ու Բարբարան, իջան աթոռից, մեկնեցին ձեռքները, հետո նորից անցան գործի՝` ուտում ու հետնում են, հետնում ու ուտում են։ Բայց մենք բաց կթողնենք մանրուքները՝ կահավորանքը, վարագույրները, չինական ճենապակին, դեղին պանրի ուղղանկյունակները, սպիտակ թխվածքաբլիթներիխորանարդիկները... բաց կթողնենք... ծհ, ոչ, մի րոպե: Ճաշի հենց կեսին նա կրկին ցնցվում է, իսկ Բոբը, այդպես էլ գդալը բերանից չհանելով, աչքերը չռած նայում էր նրան: «ԱրագացրուԲոբ, վերջացրու պուդինգդ»։ Հիլդան դժգոհ է: «Ինչից է, որ նա այդքան դյուրագրգիռ է»: Սա էլ բաց կթողնենք, այս մեկն էլ, աստիճաններով՝`դեպի

ՎԵՊ

ՎՈՒԼՖ

ՎԻՐՋԻԿԻԱ

վեր. աստիճանները պատված են պղնձով, լինոլեումը մաշված է, ն վերջապես ննջարանը՝ Իսթբըրնի տանիքներին նայող պատուհաններով, տանիքներ` զիգզագաձն, ինչպես թրթուրները, պատված այս ու այն կողմ վազող կարմիր, դեղին ու կապույտ թերթաքարերով: Ահա Միննի, դուռն արդեն փակ է։ Հիլդան ծանր քայլերով իջավ նկուղ: Իսկ դու այստեղ բացում ես զամբյուղդ ու անկողնու վրա պատրաստում խղճուկ գիշերային շապիկդ, հետո կողքիդ դնում մորթեպատ հողաթափերդ: Հայելին, չէ, չէ, այդ տեսքով խուսափումես հայելուց: Զգուշորեն հանում ես գլխարկիդամրացրած քորոցները: Ահա ն խխունջե զարդատուփը, գուցե ինչ-որ բան կա այնտեղ: Թափ ես տալիս, այն նույն մարգարտեապարանջաննէ, ինչ անցած տարի, ուրիշ ոչինչ։ Փռշտում ես, հոգոց հանում ու նստում պատուհանի մոտ։ Կեսօրվա ժամը երեքն է: Պատուհանից այն կողմ դեկտեմբեր է: Անձրն է: Կտորեղենի խանութի տանիքի տակ մի լույս է վառվում, մյուսն էլ` մի փոքր վերն՝ սպասուհու սենյակում. այդ երկրորդը հանգչում է: Նայելու այլնս ոչինչ չկա։ Ընդամենը մի րոպեի ընդմիջում. հիմա էլ ինչի մասին ես մտածում: (Թող մի հատ էլ աչքս գցեմ դիմացի նստարանին. նա քնած է, թե ձնացնում է, ուրեմն ինչի մասին կարող է մտածել կեսօրվա ժամը

ՉԳՐՎԱԾ

ՎԵՊ

երեքին պատուհանի մոտ նստած: Առողջության, փողի, լեռների. Աստծու): Այո, այո, իր աթոռակի ծայրին կուչ գալով Միննի Մարշը նայում է Իսթբըրնի տանիքներից վեր ն աղոթում Աստծուն։ Հրաշալի է, նա կարող է անգամ տրորել-մաքրել ապակին, որ ավելի լավ տեսնի Աստծուն, բայց ինչ աստծու է նա տեսնում։ Ո՞վ է Միննի Մարշի աստվածը... Իսթբըրնի հետնախորշերի աստվածը, թե կեսօրվա ժամը երեքի աստվածը։ Ես էլ եմ տեսնում տանիքները, տեսնում եմ երկինքը, ահա հենց այս ամենն է, տանում է դեպի Աստված։ Նա ավելի շատ որ նման է նախագահ Կրյուգերին,քան արքայազն Ալբերտին, սրանից առավել տպավորիչ նկարագրություն չեմ կարող գտնել նրա համար, ահա տեսնում եմ նան, որ նա սն սերթուկը հագին նստած է աթոռին ու դա այդքան էլ բարձր չէ. այ եթե մի երկու ամպ էլ երնակայեմ, նա առավել բարձր գահ կունենա... ամպերին հենած ձեռքին ահա նան հայտնվում է մի գավազան, թե դա լոկ մի փայտ է. սն, գեր, վիթխարի, մի իսկական ծեր բռնակալ. ահա Միննի Մարշի աստվածը: Նա էր արդյոք Միննիին ուղարկել այդ ցնցումները, քորը, ջղաձգում ները։

ՄԵՂՔԻ ՀԵՏՔԵՐ.

ահա, թե ինչ է նա ապակուց մաքրում: Դե իհարկե, նրա խղճին մեղք էր ծանրացած:

ՎՈՒլՖ

ՎԻՐՋԻՆԻԱ

Մեղքերն այնքան են. միայն պետք է ընտրել։ Սահում են, բոցավառվում են անտառները. ամռանն այստեղ զանգակներն են պար բռնում, իսկ երբ գարունը բացում է իր դռները, հյուր են գալիս հազարավոր գարնանածաղիկներ։ Քսան տարի առաջ այստեղ էր չէ, որ նրանք բաժանվեցին: Դրժված երդումներ: Չէ, միայն ոչ Միննիի կյանքում. դա նրա համար չէ: Միննին հավատարիմ էր։ Ինչպես էր նա խնամում իր մորը. ամբողջ խնայողությունները նա ծախսեց գերեզմանի վրա. ծաղկեպսակներ` ապակե ծածկերով, նարգիզներ։ Բայց ես շեղվեցի: Իսկ դա մեղք է... Նրանք կասեին, որ նա իր մեղքն է կոծկել, իր գաղտնիքն է խորը թաքցրել, գաղտնիքը սեռի, հա, հա, այսպես կասեին նրանք` հակառակ սեռի ներկայացուցիչները` գիտնական տղամարդիկ։ Բայց ինչ անհեթեթություն է իր վրա բարդել նան սեռի խնդիրները: Ո՛չ... ավելի շուտ այսպես է եղել: Քսան տարի առաջ, երբ նա անցնում էր Քրոյդոնի փողոցներով, կտորեղենի խանութիհայելանման ապակու մանուշակագույն ժապավենները, լուսավորվելով լուսամփոփերի վառ լույսով, գամեցին նրա հայացքն ու ուշադրությունը: Նա դանդաղում էր. արդեն վեցն անց կես էր: Եթե մի փոքր արագացներ, ապա դեռ տուն էլ կհասներ: Ձեռքը մեկնեց պտտվող դռանը:

ՉԳՐՎԱԾ

Առնտուրը եռում էր։ Ժապավեններըծփում էին իրենց գույների տարերքի մեջ։ Նա հիացմունքով կանգ առավ, ձեռք տվեց մեկին, անցավ մյուսին` աչքի ընկնող ուռուցիկ վարդերովին, սակայն ընտրություն պետք չէր, գնելու կարիք էլ չկար. ամեն մի ծալք մի նոր հմայք էր պարփակում։ «Մեզ մոտ մինչն յոթն է բաց». արդեն իսկ յոթն էր: Նա վազում էր, շտապում, ճախրում. ահա արդեն տանն էր. չափազանց ուշ էր։ Հարնաններ... բժիշկ... փոքրիկ եղբայր... թեյնիկ... եռում էր... հիվանդանոց... մահացավ... թե այդ ամենից սկիզբ առնող երկյուղ, զղջում: Ա՛հ, բայց ում են հարկավոր մանրամասները: Կարնորը հիմա այն է, որ նա չի կարող մաքրել հետքը։ Հավերժական մեղքի զգացում. դա միշտ կլինի նրա թիակների արանքում։ «Հա,- ինձ գլխով անելով հաստատում է նա,- երնում է` ես հենց այդպես էլ վարվել եմ»: Այդպես է վարվել, թե` չէ. իմ ինչ գործն է, ինձ այլ բան է հարկավոր: Կտորեղենի խանութի մանուշակագույնժապավենները բավական են. թեկուզ անմիտ, թեկուզ ծեծված, բայց մեղքեր` ինչքան ասես, միայն դու ընտրիր, սակայն դրանցից շատերը (երնի մի անգամ էլ աչք գցեմ դիմացի նստարանին. նա դեռ նիրհում է, իսկ գուգեն ձնացնում է: Նա գունատ է, հյուծված, պինդ հպած շրթունքներով, երնում է, որ կամա21

ՎԵՊ

ՎԻՐՋԻԿԻԱԿ ՎՈՒլՖ

կոր է, այ դա բոլորովին չէի սպասում.սեռերին վերաբերող գաղտնիքներ այստեղ չկան), շատ շատերը քո մեղքերը չեն։ Քո մեղքը չնչին է. այդ նրա արձագանքն է բարձր: Ահա բացվում են եկեղեցու դռները փայտե կոպիտ նստարանները նրան իրենց գիրկն են առնում. նա ծնկի է գալիս գորշ սալաքարերին. աղոթում է, նա անընդհատաղոթում է (հիմա էլ այստեղ է),

ձմռանը, ամռանը, մթնշաղին, արնագալին։ Ու թափվում են նրա մեղքերը, թափվում են ու անէանում: Թափվում են ու... ընկնում են հետՈւ քի վրա: հետքն ուռչում է, բոցավառվում ու շիկնում։ Եվ այդ պահին նա ցնցվում է: Փոքրիկները նրան ձեռքով մատնացույց են անում։ «Բոբն էլ այսօր ձաշի ժամանակ...»։ Ա՛խ, տարեց կանանցից ահավոր բան չկա։ Հիմա դու չես կարող երկար աղոթել, պետք է շարժվել։ Կրյուգերը հօդս ցնդեց ամպերի մեջ, ասես մի գորշ վրձին իր ամպագույնով սահեց նրա վրա, ամպագույն` խառնված սնի հետ, գավազան-փայտի մի ծայրն անգամ ցրվեց ահա։ Ու միշտ էլ այդպես է լինում։ Երբ հաջողվում է տեսնել նրան, զգալ նրա ներկայությունը, այդ պահին ինչ-որ մեկը մեջ է ընկնում ու խանգարում,ինչպես հիմա խանգարեց Հիլդան։ Որքան ես դու նրան ատում։ Բայց չէ որ նա

ՉԳՐՎԱԾ

հիմա անգամ սկսել է փակել բաղնիքի դուռը ուշ երեկոյից, իսկ քեզ հարկավոր է ընդամենը սառը ջրով լվացվել, հատկապես երբ ողջ գիշեր տանջվել ես անքնությունից ու թվում է, թե միայն այդ սառը ջուրը փրկություն կբերի։ Նույնը կրկնվում է նան նախաճաշին, այս անգամ Ջոնն ու երեխաները: Իսկ սեղանի շուրջ ամենաահավորն է. երբեմն նրանց շարքերին են միանում նան իրենց ընկերները, անգամ ձարխոտերի հետնում հնարավոր չէ թաքնվել նրանց հայացքներից, իրենք էլ են ամեն ինչի մասին գլխի ընկնում։ Դուրս ես գալիս, թափառում ծովափին. գորշ ալիքները ծփում են, թղթի կտորները պարում են քամու երգի տակ, կանաչ ցուցափեղկերի արանքից միջանցիկ քամիներն են խաղում, մի աթոռի համար երկու պենս են վերցնում, այ թե թանկություն. կարելի է անգամ քարոզիչների ձայնին նորից ականատես լինել: Ահա ն նեգր... այ այն մեկը, ինչ զվարճձալինէ: Ահա այնտեղ էլ մի մարդ` թութակներով. ինչ թշվառ փոքրիկ արարածներ են։ Միթե այստեղ չկա ինչ-որ մեկը, որը մտածում է Աստծու մասին. չէ որ նա ուղիղ մեր գլխավերնում է, ալեհեր ամպերի վրա, գավազանը ձեռքին, բայց չէ, երկինքն ամբողջությամբ գորշ վերմակի տակ է, եթե անգամ մի փոքր

ՎԵՊ

ՎԻՐՁՋԻԿԻԱ ՎՈՒԼՖ

էլ երնում է, ապա սպիտակ ամպերը իսկույն ծածկում են նրա դեմքը, իսկ երաժշտությունը. զինվորականշքախմբի ձայնն է դա, հետարքրքիր է` ինչ ձկնորսությամբ են նրանք այստեղ զբաղվում: Տեսնես բռնել են։ Դե լավ, ինչ արած, հիմա ուղիղ հետ դեպի տուն. «Հետ դեպի տուն»: Իմաստալից խոսքեր են, անգամ այն մորուքավոր ծերունին կարող էր ասել այս խոսքերը, բայց ոչ, եթե անկեղծ ապա նա ոչինչ էլ չասաց, սակայն ամեն բան իր իմաստն ունի. դռներին հենած ցուցափեղկերը, ցուցափեղկերին փակցրած անունները, զամբյուղների կարմրաթուշ խնձորները, վարսավիրանոցի պատուհաններից երնացող կանացի գլուխները, բոլորն ասում են` «Միննի Մարշ,նորից ջղաձգում,- ձուն էժանացել է»: Եվ այսպես միշտ։ Ես նրան տանում էի դեպի ջրվեժ, դեպի խելացնորության տանող ամենաուղիղ արահետով, իսկ նա, ասես երազին հայտնվող մի ոչխարի հոտ, թեքվում է, փախչում, այն էլ՝ հենց աչքի առջնից: Ձուն էժանացել է: Հանցանքները, դժբախտությունները,հիացմունքները, խենթություններըխորթ են Միննի Մարշին, նա ամուր շղթայված է կյանքին, նա երբեք չի ուշանում ճաշից, երբեք անձրնը նրան առանց վերարկուի չի այցելել, նա երբեք չէր կարողալույս

ՉԳՐՎԱԾ

ՎԵՊ

մոռանալ, որ ձուն էժանացել է: Եվ ահա նա արդեն տուն է հասել, կոշիկներն է սրբում շեմքի վրա։ Ես քեզ ձիշտ բացահայտեցի: Բայց մարդկային դեմքը, մարդկային դեմքը պատնեշված թերթի հաստ էջով, ավելին է պարունակում, ավելիին է դիմակայում։Հիմա բաց են նրա աչքերը, հայացքը սնեռված է դեպի... մարդկային այդ հայացքը... ինչպես ավելի ճիշտ նկարագրել. մարդկային հայացքը կտրում է, հեռացնում, բաժանում. մնում է դիպչես ցողունին ու թրթուռը բացվում է, այն թրթուռը, որը երեկոները ճախրում է դեղին ծաղկի շուրջ: Շարժվիր, ձեռքդ բարձրացրու,ետ քաշվիր, բարձրացիր, հեռու գնա։ Ես չեմ բարձրացնի ձեռքս: Ճախրիր, թող այդպես լինի, ճախրիր կյանք, հոգի, ոգի, ինչ էլ որ դու լինես Միննի Մարշի համար. ես էլ իմ ծաղկի վրա, բազե՝` մայրամուտի... ընդմիշտ միայնակ, այլապես ինչ արժեք ունի մեր կյանքը: Թռչել, ձախրել մայրամուտին, ճախրել կեսօրին, ճախրել արնագալին: Ձեռքի մի շարժ առկայծեց, բարձրացավ: Ու նորից նստեց: Միայնակ։ Բոլորի համար անտեսանելի, բայց ամեն ինչ տեսնող, իսկ նրա խորքում այնպիսի հանգստություն, այնպիսի գեղեցկություն: Ոչինչ չտեսնել, ոչինչ չզգալ։ Ուրիշների աչքերը մեզ համար բանտախուցեն, ուրիշների մտքենա

ՎԻՐՋԻԿԻԱ

ՎՈՒլՖ

մեզ համար` վանդակներ։ Քեզանից վերն քեզանից ներքն՝ օդ։ Եվ լուսինը, ն անմահությունը... Ա՛խ, կաթիլի նման ընկնում եմ գետնին։ ԴՈւ էլ այդտեղ` քո անկյունում ես կաթիլի նման հանձնվում գետնին, դու, ինչպես են քեզ անվանում, ով կին, Միննի Մարշ, որքան գիտեմ քեզ այդպես են դիմում, չէ: Ահա նա շղթայվեց իր ցողունին. բացեց պայուսակը, վերցրեց կեղնը. ձու, իսկ ով էր ասում, որ ձուն էժանացել է: Դու, թե ես: Հա, դու ասացիր տուն գնալու ճամփին, հիշում ես, այն ժամանակ այն ծերունին իր անձրնանոցը բացեց, թե նա ուղղակի փոռշտաց։Ինչ էլ որ այդտեղ պատահած լինի, միննույն է, Կրյուգերն անհետացավ, ու դու էլ «հետ դեպի տուն» ուղղվեցիր ու շեմքին սրբում էիր կոշիկներդ։ Հենց այդպես: Ու հիմա ծնկներիդ փռել ես թաշկինակդ ու նրա վրա գցում ես սրածայր կեղնի կտորները` քարտեզի մասնիկները... գլուխկոտրուկ: Ափսոս, որ ես չեմ կարող լուծել այն։ Եթե միայն դու կարողանայիր հանգիստ նստել։ Շարժեցիր ծնկներդ, ու քարտեզը նորից քանդվեց։ Անդերի երկայնքով մեկ անցնում են, ճեղքում են ճերմակ մարմարե քարերը, փոշիացնում են իրենց ձանապարհին իսպանացիների հեծելազորը, պահակախմբի քարավանը` Դրեյքի ավարը` ոսկին ն արծաթը: Բայց կվերադառնանք... րը

օդ է,

ՉԳՐՎԱԾ

ՎԵՊ

Ինչի համար, ուր... Նա բացեց դուռը, անձրնանոցը դրեց տեղում, դա բնական է, ինչպես ն տապակայի հոտը` նկուղից եկող. կետ, կետ, կետ։ Բայց այն, ինչ իմ ուժերից վեր էոչնչացնել, այն, ինչ պարտավոր եմ ես անել՝ գլուխս կախ, աչքերս փակ, մարտիկի խիզախությամբ ն ցուլի կատաղությամբ, իհարկե, այն ձարխոտերի հետնում կանգնած մարդիկ են`

շրջիկ վաճառականները: Այս ամբողջ ժամանակ ես նրանց այդտեղ էի թաքցրել, հույս տածելով, հույս, որ նրանք ինչ-որ կերպ կփտեն, կամ էլ ավելի լավ մի տարբերակ՝ նորեն կհայտնվեն, այլ կերպ չի էլ կարող լինել, որովհետն եթե պատմություննիմ այս առավել զարգանա ու ճկունություն ձեռք բերի, ապա դրանից նրան կմիանա նան ձակատագիրն ու ողբերգությունը, ինչը ն բնորոշ է բոլոր պատմություններին, ապա իր այդ շարժման մեջ նա գուցե ն կլանի մի երկու, ինչու չէ` նան երեք վաճառական ն... «Թփերի հետնի վաճձառականները հազիվ էին երնում»: Իսկ ձարխոտերի արանքից նրանք ընդհանրապես չէին երնում, ու դա ինձ շատ էր ուրախացնում. կարմիր ն սպիտակ՝ ահա թե ինչն է ձգում, ահա թե ինչն է գրավում, բայց ձարխոտեր Իսթբըրնում, այն էլ դեկտեմբերին, ն ինչու հենց Մարշերի հյուրասենյակում, չէ, չէ, ձեռքս չի գնում. այս27

ՎՈՒլՖ

ՎԻՐՋԻՆԻԱ

տեղ Մարշերին ավելի կսազեր չորացած դաշտածաղիկներ,պատատուկներ... Գուցե ն ծովը մի փոքր ավելի ուշ ինձ համար մի ազատ րոպե գտնի. ես կսպասեմ: Բացի այդ հիմա ինձ տանջում է մի ցանկություն` թափանցել այս կանաչի ու ճենապակու միջով ն նայել, տեսնել դիմացի տղամարդուն,ընդամենը մեկին, Աստված տա կարողանամ նրա հետ դիմանալ. չէ որ նա Ջեյմս Մոգրիջն է, իսկ Մարշերը սովորաբարնրան Ջիմի էլ են ասում։ (Միննի, դու պետք է խոստանաս չշարժվել, չհեռանալ, մինչն ես այս հարցը չլուծեմ): Ջեյմս Մոգրիջը, որքան գիտեմ, զբաղվում է կոճակների վաճառքով, բայց դրանց ժամանակը դեռ չի եկել, խոշոր ն մանր, ամրացրած երկար հաստ թղթերի վրա, մի մասը վառվռուն են, ասես սիրամարգի պոչ, մյուսները` դալուկ ոսկեգույն, մնացածներն էլ` լեռնային հախճապակուց ու վարդագույն քարերից, բայց, ինչպես արդեն ասացի, նրանց ժամանակը դեռ չի եկել: Նա ճամփորդող վաճառականներից է ն հինգշաբթի օրերին այցելում է Իսթբըրն ու ճաշում Մարշերի հետ։ Թուխ դեմք, մանր աչքերից նետվող կտրուկ հայացք, բայց դրա հետ մեկտեղ նրան հասարակ կամ սովորական էլ չես անվանի, բայց այ ախորժակը... (գուցե այսպես ավելի վստահելի է, նա աչքը չի էլ բարձրացնումՄիննի վրա, մինչն հացով չթաթախի ողջ սոուսը),

ՉԳՐՎԱԾ

անձեռոցիկով մաքրեց բերանի անկյունները... չէ, այս ամենը արդեն իսկապես որ շատ հասարակ է, գուցե ն ընթերցողը նման բաներ չի էլ սիրում, այս ամենն իմ սրտով էլ չէ: Եկեք մի պահ էլ անցնեք Մոգրիջների ընտանիքի անդամներին ու նրանց էլ մտցնենք պատմության մեջ: Ահա այսպես, օրինակ կիրակի օրերին Ջեյմսը իր իսկ կամքով վերանորոգում է ընտանիքի բոլոր անդամների կոշիկները: Նա կարդում է «Ճշմարտություն» օրաթերթը։ Բայց որն է նրա տարերքը։ Վարդերով... Իսկ կինը գթության քույր է, շատ հետարքրքիր է... ի սեր Աստծո, թույլ տվեք ինճ գոնե մի կնոջ անվանել այնպես, ինչպես ես եմ կամենում: Սակայն նա մտքի այն չծնված զավակներից է, այն ապօրինի ծնվածներից... բայց ն այնքան սիրված ինչպես ծաղիկները։ Ու նրանցից քանի-քանիսն են փոշիանում, մահանում ամեն մի գրված վեպի ավարտին, ամենալավերը ամենասիրվածները... անթիվ են նրանք... Իսկ Մոգրիջն ապրում ու ապրում է իր համար: Սա կյանքի թյուրիմացություննէ: Ահա ն Միննին, դիմացի նստարանին իր ձուն է ուտում, իսկ երկաթուղայինի այն մյուս ծայրում նա է... Լյուիսը: Մենք խոսեցինք Լյուիսից: Չէ, մենք Ջիմի մասին ենք խոսել: Իսկ հիմա ինչի համար է նորից ցնցվում Միննին։ Այնտեղ պետք է լինի Մոգրիջը` կյանքի

ՎԵՊ

ՎԻՐՋԻՆԻԱ

ՎՈՒլՖ

թյուրիմացությունը:Եվ կյանքն իր օրենքներն է թելադրում, կյանքն այդ խցանում է ուղիները, կյանքն այդ կանգնած է ձարխոտերի հետնում, կյանքն այդ բռնակալ է, հա, նա, բայց ոչ երբեք ինքնախաբեության հասնող պարծենկոտությունը: Չէ, չէ, հավատացեք, ես եկել եմ նրա մոտ բարի մտքով, Աստված գիտի, թե ինչ աներնույթ ուժ ինձ ձգեց այստեղ` նրա մոտ՝ ճեղքելով ձարխոտերն ու պատատուկները, քաշքշելով սեղաններն ու շարժելով շշերը։ Եկա, որովհետն զգում էի նրա ամուր կրծքի, ուժեղ գրկի կարիքը, ինչ-որ մի հովանի գտնելու կարիքը, հպվել մարմնին, միայն թե ապավեն գտնել նրա գրկում` Մոգրիջ ամուսնու հոգում: Բայց անգամ մարմինն այդ ամուր թաքցրած է. կուրծքը` առաձիգ, ինչպես շնաձկան մարմինը, սլացիկ, ինչպես բարդին, կոնքերը` բողբոջող ճյուղեր, մաշկը՝ պինդ ձգված անջրանցիկ առագաստներ, իսկ այտերի կարմիր փոսիկները, սիրտը՝ հուժկու մի զարկ, մինչդեռ այդ ընթացքում միսն իր մուգ կտորներով գարեջուր է տենչում` ձգտելով նորից ներծծվել արյան մեջ. ահա վերջապես ն աչքերը: Խոտերից այն կողմ սն ու սպինրանք ինչոր բան են տեսնում` տակ: Նորից ուղղվում են ափսեի մեջ: Խոտերի հետնում նրանք մի տարեց կնոջ են տեսնում. «Մարշի քույրն է, բայց թե դեռ շատ հե30

ՉԳՐՎԱԾ

է Հիլդային հասնելու համար»։ Հիմա աչքերն արդեն ուղղվեցին սփռոցին։ «Մարշը պիտի իմանա, թե ինչ է կատարվել Մորիսների մոտ...»: Քննարկումն ավարտվեց... ահա ն պանիրը... ու նորից ափսեի մեջ... շրջեցի հայացքս` այ թե վիթխարի ձեռքեր են... հիմա էլ քույրն դեպի դիմացի 9կնոջը։ «Մարշի ընդհանրապեսմի գրամ նման չէ եղբորը: Ծեր, խղճուկ կին է: Հավերին, ինչպես որ հարկն է, պետք է կերակրել. այ, Աստված իմ, ասա, թե ինչու է նա ցնցվում։ Ինչ-որ բան այնպես չասացի, այ թե հոգս են այս տարեց կանայք, իսկական հոգս, հոգս...»: Հա, Միննի, գիտեմ` դու ցնցվում էիր, բայց մի քիչ սպասիր,նախ Ջեյմս Մոգրիջը։ Հոգս, հոգս, հոգս: Ինչ յուրօրինակ է հնչում։ Ասես մուրձի հարված չոր տախտակին, ասես մի վիթխարի շնաձկան բաբախող զարկերակ, երբ ծովի ալիքները հարվածում են մեկը մյուսից հետո ու կանաչն ամպում է. «Հոգս, հոգս», սա տառապյալ հոգիների հուղարկաէ. վորման արձագանքն հանգստացնել է պետք նրանց ու նան հրաժեշտ այս խոսքերով` «Բարով մնաս: Երջանիկ եղիր»: Այդ պահին. «Իսկ ձեզ ինչ է հարկավոր», ու թեն Մոգրիջը կհասցնի իր պարտեզիցնրա համար մի վարդ.պոկել, բայց հետդարձ չկա ու չի էլ լինի: Իսկ հետո։ ռու

ՎԵՊ

ՎԻՐՋԻՆԻԱ

ՎՈՒլՖ

«Տիկին, դուք ուշանում եք գնացքից». չէ որ նրանք չեն հապաղում: Ահա, թե ինչպես է ընդունված ու ինչն է արմատացած տղամարդկանց մեջ. ահա, թե ինչպիսի խոսքեր են արձագանք առաջացնում, ահա ն Սուրբ Պետրոսի տաճարը, ահա` նան մեքենաները: Սակայն մենք դուրս ենք գցում մանրուքները: Ա՛խ Մոգրիջ, մի քիչ էլ մնացեք։ Արդեն գնում եք։ Այդ դուք էիք այսօր կեսօրին կառքով զբոսնում Իսթբըրնում։ Այդ դուք էիք այն կանաչ արկղերով շրջապատված տղամարդը, որն այնքան փառահեղ էր բազմում, ասես սֆինքս լիներ, երբեմն էլ` այնքան սառն ու մեռյալ, որ միայն տեսքն անգամ հուղարկավորության ու դագաղի մտքեր էր առաջացնում. հա, ու որ միշտ էլ ձիապանն ու ձին էլ դիմացից կորչում էին մթնշաղի մեջ։ Ասացեք,խնդրեմ, փակվեցին դռները: Մենք այլնս երբեք չենք հանդիպի։ Բարով մնաք, Մոգրիջ։ Հա, հա, գալիս եմ, գալիս: Ուղիղ վերն։ Ես ընդամենը մի պահ կուշանամ։ Ինչ քաոսային խառնաշփոթ սկսվեց իմ գլխում, ն ինչ հորձանուտներ են ստեղծում այս հեղեղները: Ալիքները մռնչում են, ջրիմուռները տատանվում, այստեղ` կանաչ, այնտեղ` սն, ու հարվածում են ավազին, սակայն հետզհետե ամեն բան հանդարտվում է, թողնելով նստվածք, ինքն իրեն

ՉԳՐՎԱԾ

ցրվում է ու պարզվում... ն հանդարտություն: Աչքերի առջն բացվում են թափանցիկ վճիտություն ն շուրթերն աղոթք են կերտում մեռած հոգիների հանգստության համար, նրանց համար, ում այլնս երբեք էլ չենք հանդիպի։ Զեյմս Մոգրիջն այլնս չկա, նա ընդմիշտ հեռացել է։ Դե ինչ, Միննի, դու ինչպես ես. «Ես այլնս այդ ամենը չեմ կարող տանել»։ Եթե նա այդպես է ասել... թող տեսնեմ նրան: Նա թափ է տալիս ձվի կեղնները, որ ցրիվ են գալիս խոնա այդպես էլ րը թեքության մեջ: Հաստատ ասել էր, երբ հենվել էր ննջասենյակի պատին` շոշափելով արնագույն վարագույրի ծայրի ելուստները: Բայց երբ ինքդ քեզ հետ ես խոսում, ապա ով է խոսակիցդ` թաղված հոգին, ոգին, որ ավելի ու ավելի խորն են տանում` դեպի ստորերկրյա գետնափոսեր, այն նույն «ես»-ը, որն ընդունել է շղարշների թաքստոցը ն լքել աշխարհը, գուցե ն վախոտությունից, բայց ինչ-որ գեղեցիկ բան կա այն բանի մեջ, թե ինչպես էր նա, լապտերը թափահարելով, անընդմեջ վեր ու վար անում մթնշաղի մեջ։ «Չէ, այլնս ուժ չունեմ,- ասում է ոգին,- իսկ այդ կերպարը ճաշի ժամանակ, իսկ Հիլդան, երեխաներն էլ հետը»: Աստված իմ, ոնց է նա հեկեկում։ Այդ ոգին սգում էր իրեն բաժին ընկած խաչի համար, թափառող ոգին... նա տենչում

ՎԵՊ

ՎԻՐՋԻՆԻԱ

ՎՈՒԼՖ

էր ձուլվել գորգերին, որոնք օրըստօրե մաշվում են ու խունանում, բարականում ու բարականում, ասես ոտքերի տակից մայր հողն է հալչում ու փախչում` իր հետ անէության գիրկը տանելով ն սերը, ն հավատը, ն ամուսնուն, ն երեխաներին, Ա ով գիտի, թե էլ ինչ գեղեցկություններ ու շքեղություններ, երբեմնի պարմանուհու գայթակղություններ, բայց դրանք «ինձ համար չեն... ինձ համար չեն...»։ Ինչ է հետո մնում` փքաբլիթներ, լոզոտ ծեր շուն: Ինձ թվում է` հուլունքավորանձեռոցիկները ն ներքնազգեստը միակ շքեղություներն են։ Իսկ եթե Միննի Մարշը վթարի ենթարկվեր, ու նրան հիվանդանոց տեղափոխեին, անգամ քույրերն ու բժիշկներն էլ այնտեղ կզարմանային։ Ահա ն քեզ հեռանկար, ահա ն քեզ պայծառ միտք, ահա նան տարածությունը` նրանց մեջ մի սն կետ` փողոցի ամենածայրում,մինչդեռ... մինչդեռ թեյն այնտեղ իր բուրմունքն է բուրում, իսկ փքաբլիթներն ուռչում են ջեռոցի ջերմից, իսկ շունը. «Բենի, տեղդ գնա, տես, թե մայրիկը քեզ ինչ է բերել» Եվ նորից մատի տրորված ծայրով ձեռքդ ես առնում ձեռնոցդ, նորից մենամարտի ես կանչում սահմաններն անընհատ ընդարձակող հրեշին, խարազանող հրեշին, նորից պաշարման պարիսպներ ես կերտում ն մոխրագույնբամաբակյաթելով թել34

ՉԳՐՎԱԾ

ված ասեղով այս ու այն կողմ ես տանում` մեկ ներս, մեկ` դուրս, մեկ` աջ, մեկ` ձախ.... այստեղ-այնտեղ... ետ-առաջ... գործում ես մի սարդոստայն, որն անգամ Աստծու համար, շըշըշը. Աստծու մասին չմտածել: Ինչ ամուր կարկատան է: Կարկատան էլ չէ, այլ մի իսկական ասեղնագործություն:Թող ոչինչ էլ նրան չանհանգստացնի, թող լույսը մեղմ ու նուրբ տարածվի, իսկ ամպերը արտացոլեն առաջին իսկ բողբոջի կանաչ լույսը: Թող ձնձղուկը ճյուղին նստած գգվի տերնից կախվող անձրնի կաթիլին։ Ինչու բարձրացրիր աչքերդ։ Ինչի համար։ Ձայն էր, թե միտք: Տեր իմ։ Նորից հետ ենք դառնում քո արարքին`հայելային ապակու մանուշակագույն ժապավեններին:Ահա, Հիլդան է գալիս: Անարգված,հյուծված, վայ, վայ։ Փակիր դռանդ բաց ճեղքը: Կարկատելով ձեռնոցը` Միննի Մարշն այն թաքցնում է արկղի մեջ ն մի կտրուկ շարժումով այն մի կողմ հրում: Հայելուս մեջ տեսնում եմ նրա արտացոլանքը:Շուրթերը պինդ փակված են: Դունչը ցցած: Նա պատրաստվում է ամրացնել կոշիկների թելերը: Հետո... ձեռքը տանում է վզին։ Ինչ է պատկերվածնրա կրծքազարդին։ Եվ ընդհանրապես ինչ է այստեղ կատարվում: Եթե ես մատովս չհասնեի երկնէ քին... զարկերակն արագացավ, մոտենում

ՎԵՊ

ՎՈՒլՖ

ՎԻՐՋԻԿԻԱ

որոշիչ պահը, թելերը խաչաձնվում են, առջնում Նիագարան է: Հիմա կամ երբեք: Աստված իմ, փրկի քեզ ու գթա: Առաջ: Խիզախիր: Հետ մի նայիր, մի ընդառաջիր: Նա արդեն դռան մոտ է. թույլ մի տուր նրան նստել գլխիդ: Բաց դուռը: Ես քեզ հետ եմ։ Առաջինը դու սկսիր: Նրա հետ մրցիր քո ուժը, այնպես արա, որ նա մնա դատարկությանմեջ... Օհ՛, կներեք, այո, սա Իսթբըրնն է: Ես հիմա կօգնեմ ձեզ հանել դա: Թույլ տվեք փորձեմ ձեռքից։ (Ամեն դեպքում Միննի, թեկուզ ն մենք ի ցույց չենք դնում, բայց ես բացահայտեցի քեզ, հիմա դու պարզ ես ինձ համար): Սա ձեր ամբողջ բեռն է։ Չգիտեմ էլ ինչպես ձեզ շնորհակալ լինեմ։ (Բայց ինչու ես ինքդ քեզ հետ այդպես վարվում։ Հիլդան չի գա քեզ դիմավորելու, Ջոնն էլ չի գալու, իսկ Մոգրիջը)։ Կներեք,ես ավելի լավ է իմ ուղեբեռի մոտ սպասեմ, այդպես ավելի ապահով է, բացի այդ՝ նա խոստացել է դիմավորել ինձ: Ահա ն նա՝ իմ տղան։ Նրանք հեռանում են միասին։ Ահա թե ինչ... ես ամբողջովին դատարկված եմ: Դե ինչ Միննի, դու ավելի լավ գիտես... Տարօրինակ երտասարդ էր... Սպասիր։ Ես կասեմ նրան. «Միննի, տիկին Մարշ»: Չնա-

-

-

-

ՉԳՐՎԱԾ

յած ով նրանից գլուխ կհանի։ Ահա ն օրենքի վերարկուն տարօրինակ կասկածանքով այս ու այն կողմ է գնում: Բայց ոչ, դա ձիշտ չէ, դա անհնար է... Տես, թե ինչպես է նա Միննիին մոտեցել, երբ նրանք հասան բակ... Միննին իր տոմսն էր փնտրում: Ինչ է կատարվում: Ու են.. հեռու.. ձեռք-ձեռքի նրանք հեռանում ու դա իր հեռավորության հետ փլուտված... զում է իմ երնակայությունների աշխարհը։ Որտեղ, ինչի վրա եմ ես կանգնած, ինչ է ինձ հայտնի։ Դա բնավ էլ Միննին չէ։ Ու ոչ մի Մոգրիջ էլ երբեք չի եղել: Ո՞վ եմ ես ինքս։ Ամեն բան սին է, ամենուր դատարկություն,կյանքը տերնաթափից մերկացել է, ինչպես աշնան դալուկ մի ծառ։ Եվ մի վերջին հայացք նրանց. իջնում են մայթեզրից, Միննին հետնում է նրա ամեն մի են մի շինության... ն այդ քայլին, մոտենում վերջին հայացքը ինձ նորեն հիացմունքով է պատում, նորեն ոգեշնչումով շղթայում: Խորհրդավոր անծանոթներ: Մայր ն որդի։ Ովքեր եք դուք: Ինչու եք քայլում փողոցով: Այսօր որտեղ եք քնելու, իսկ վաղը։ Արյունը ոնց է եռում իմ մեջ... Նորեն տարվել եմ։ Կրկին բռնում եմ նրանց ձամփան։ Մեքենաները վազում են այս ու այն կողմ։ Թափվում է, ցրվում է պայծառ լույսը: Ցուցափեղկերի հայելային ապակիներ։

ՎԵՊ

ՎԻՐՋԻՆԻԱ

ՎՈՒԼՖ

Մեխակներ... քրիզանթեմներ... մթնշաղի այգիների ծաղկափշեր... դռների մոտ կաթ վաճառողների սայլակներ։ Ուր որ քայլում եմ, ձեզ եմ տեսնում, խորհդավորանծանոթներ. տեսնում եմ, թե ինչպես եք թեքվում անկյունով, մայրեր ու որդիներ... դուք, դուք... ն միայն դուք... ՔԶայլերս արագացնում եմ ն շարժվում ձեր հետքերով: Իսկ սա, ինձ թվում է, թե մի մեծ ծով է։ Տեսարանը գորշ է, մոխրացած... շշնջում ու հեղեղվում են ալիքները։ Եթե միայն ես ծունկի գայի, եթե հետնեի սովորույթներին` այդ հնագույն հրաշքներին, ապա միայն ձեզ, իմ անծանոթներ, միայն ձեզ կերկրպագեի... եթե բացեի գիրկն իմ, ապա միայն քեզ կշղթաեի իմ կրծքին, իմ պաշտելի աշխարհ։

ԼԱՐԱՅԻՆ

ՔԱՌՅԱԿԸ

մենք այստեղ ենք, ն լոկ մի հայացքը դեպի սրահ բավական է համոզվելու, որ մետրոներն ու տրամվայները, ինչու չէ նան որոշ սեփական կառքեր, անգամ կհանդգնեմ մտածել, որ վտանգով հագեցած գնացքները ծայրից ծայր հենց սրա համար են ճեղքել ամբողջ Լոնդոնը: Այնուհանդերձ իմ տարակուսանքն ու կասկածամտությունը չեն լքում ինձ։ Եթե իսկապես ճիշտ է այն, ինչ նրանք են ասում, թե իբր Ռիջընթ Սթրիթի անցուդարձը փակված է ն խաղաղությունէ կնքված, թե իբր տարվա այս եղանակի համար այդքան էլ ցուրտ չէ, թե իբր նման գումարի դիմաց անգամ սենյակ չես վարձի, ն իբր հարբուխի մեջ ամենագլխավորը,բորբոքումն է. եթե ինքս ինձ հիշեցնեմ, որ մոռացել էի գրել մառանի ճեղքի մասին, որ ձեռնոցս մոռացել էի գնացքում. եթե արյունակացական կապերն ստիպում են սեղմել ինձ պարզած ձեռքը, գուցե ն առանց երկմտանքի ես... Յոթ տարի է ինչ չենք հանդիպել: Վերջին անգամ Վենետիկում էր։ Իսկ հիմա որտեղ եք ապրում։ Ահա

ն

-

-

-

ՎՈՒԼՖ

ՎԻՐՋԻԿԻԱ

Դե ինչ, կեսօրից հետո ինձ լրիվ հարմար չնայած գուցե սա իմ կողմից մի փոքր է հանդգնություն կարող թվալ... Ես ձեզ միանգամից ճանաչեցի. դուք բնավ չեք փոխվել։ Ինչ էլ ասես, միննույն է` պատերազմն իր հետքը թողնում է: ...Եթե միտքդ ճեղքում են այնպիսի աննշմար նետեր (ըստ հասարակության օրենքների), որոնցից մեկը դեռ չարձակված` հաջորդն արդեն պատրաստ է, եթե այդ ամենից ջերմում ես ու դրան գումարած` հանգչում են լույսերը, եթե ամեն մի ասված բառը ձգձգվում է, ասես սպասում է ինչ-որ մի ուղղման, փոփոխման, ն ի հեճուկս փոշմանելու, նա դիպչում է ցանկություններին, զգացմունքներին ն ձանձրույթթախծին, եթե ամեն ինչ այդպես է, մակերես են դուրս գալիս գլխարկները, մորթե շարֆերը, ու պարոնների կոստյումներ, մարգարտապատ փոխկապները.միթե հնարավոր է: Իսկ կոնկրետ ինչը։ Վայրկյան առ վայրկյան ավելի դժվար է դառնում ասել` ինչու, ինչու եմ այստեղ՝ անկախ ամեն ինչից ես նստած չկարողանալով անգամ վերհիշել, թե կոնկրետ ինչ ն որտեղ է վերջին անգամ տեղի ունեցել ինձ հետ։ Շքերթը տեսաք: -

է,

-

-

-

ԼԱՐԱՅԻՆ

ՔԱՌՅԱԿԸ

Թագավորը մրսած տեսք ուներ։ Չէ, չէ, չէ... Բայց կոնկրետ ինչ էր դա... Նա Մալմսբերրիում տուն է գնել... Ինչ լավ է: Նրան կարելի է շնորհավորել։ Իսկ ինձ մոտ տակավին հակառակն է, ես գրեթե համոզված էի, որ այդ կնոջը, ով էլ որ նա լինի, կարող եմ շատ հանգիստ` առանց երկմտանքի գրողի ծոցն ուղարկել իր բոլոր բնակարանների, գլխարկների, ճայերի հետ միասին ու նրան կարող էին միանալ նան այստեղ նստած հարյուրավոր կանայք ն տղամարդիկ` պաշտպանված մորթիների, մարգարիտների ն բավականության վահաններով: Ես ինքս էլ հիմա հանգիստ նստած եմ ոսկեզօծ բազմոցին ն փորփրում եմ թաղված անզյալը, ինչպես բոլորը, քանզի դատելով որոշ նշաններից, մենք բոլորս... եթե իհարկե չեմ խաբում ինքս ինձ, ապա մենք բոլորս փորձում ենք հիշել ինչ-որ բան, ինչ-որ մի անհետ բան գտնել։ Եվ էլ ինչու անհանգստանալ, ինչու ձանձրանալ։ Ինչու անհանգստանալկոստյումի ծայրերի համար: Ինչու մտածել` զուտ ամրացնել ձեռնոցների կոճակները, թե ոչ: Ինչու հայացք նետել այն տարեց ու թառամած դեմքին` նկարի գորշ գույների վրա. մի վայրկյան առաջ այն այնքան կենդանի էր, աշխարհիկ, իսկ հիմա թախծոտ, ներամփոփ, ասես ստվերի հետքն է -

-

-

-

ՎԻՐՋԻԿԻԱ

ՎՈՒլՖ

վրան։ Պատից այն կողմ երկրորդ ջութակն են լարում, չէ: Դուրս են գալիս. չորս սն կերպարներ` իրենց գործիքներով, նստում են սպիտակ քառակուսիների կողքին` ուղիղ լույսի հեղեղի տակ. նս մի քանի վայրկյան ն լարերը բաց կթողնեն իրենց ելնէջները: Միանվագ ու համերաշխ բացում, հուզմունք, ն հայացք դիմացը նստած երաժիշտներին. առաջին ջութակահարը հաշվում է` մեկ... երկու... երեք... Ծաղկում, ելնէջներ, սլացք ն պայթյուն։ Լեռան լանջին մի տանձենի: Հեղեղվում են շատրվանները, առկայծում կաթիլները: Իսկ Ռոնի ալիքներն ուժգնորեն հարվածում են, մխրճվում խորքերը, թն առնում կամուրջների վրա` չորս դին ցրելով ջրիմուռների վարսերը, ն արծաթե ստվերաքող նետում դեպի հատակ փախչող ձկների վրա` շղթայված ներծծող ջրապտույտներով. սա դժվար հատված է... ծովի փրփուր, ջրի ցայտք ն կեղեքում. հոսանքը այրվում է ու եռում, այն իր հորձանուտի մեջ է առնում դեղին ճային, պտտում է, պտտում ու ահա բաց է թողնում. ընկնում է վար, ներքն, բայց չէ, չէ, ահա նորեն վերնում գալարվում է ժապավենաձն... բարակ մի հետք, ինչպիսին ինքնաթիռն է թողնում. բարձր... բարձր... Որքան չքնաղագեղ են նրանք` նրբանուրբ քայլեր, եթերային ժպիտ. ճախրում են նրանք ներքն՝

ԼԱՐԱՅԻՆ

ՔԱՌՅԱԿԸ

դեպի երկիր։ Եվ չարաճճի, բայց ն փորձառու ձկնորսուհիներ` կամրջակների կամարների տակ նստած, ախ, բայց ինչն են այդ մեղք արարողները... այ թե ոնց են քրքջում, զվարճանում... այ... այ... այ... Իհարկե սա վաղ շրջանի Մոցարտն է: Այո, բայց մեղեդին, ինչպես ն նրա բոլոր մեղեդիները քեզ նետում են հուսահատության -

-

մեջ, դե ուզում եմ ասել... հույս են ներշնչում։ Ինչ էի ուզում ասել... հա, ախր ամբողջ տագնապը հենց այս երաժշտությանմեջ է: Այն քեզ ձգում է, քո մեջ պարելու, ծիծաղելու ցանկություն է առաջացնում, ուզում ես թխվածք համտեսել, պաղպաղակ, դառը չոր գինի ըմպել: Անհամեստ մի անեկդոտը, իհարկե խոսքը մեր մեջ, նույնպես տեղին կլիներ: Որքան մեծանում ես, այնքան ավելի ես սկսում սիրել անհամեստությունները... Շա, հա, հա... Այ թե ծիծաղս գալիս է։ Բայց ինչից։ Չէ որ դուք ոչ մի զվարճալի բան էլ չասացիք, այն տարեց պարոնը նույնպես... բայց թույլ տվեք... թույլ տվեք... սուսսսս...

Թախծոտ գետը նորեն տանում է մեզ: Լուսինը թափանցել է ուռենու հեզ ճյուղերից այն կողմ, ու ես քո դեմքն եմ տեսնում, քո ձայնն եմ լսում: Երբ անցնում ենք այդ ծառերի մոտով լսվում է նան, թե ինչպես են թռչունները դայ43

ՎԻՐՋԻՆԻԱ

ՎՈՒլՖ

լայլում։ Ինչ են նրանք շշնջում: Թախիծ, թախիծ... ուրախություն, ուրախություն: Նրանք ձուլված են իրար, ինչպես լուսնի տակ փայլփլող եղեգները։ Իրար ձուլված, հանդուգն, վեր խոյացած, լցված ցավով, շղթայված տխրու-

թյամբ։ Նավակը խորտակվումէ: Գույները պայծառացան ու սկսեցին տարածվել` դառնալով խունացած ու դալուկ ուրվական, ն ուրվականն այդ կրակե մռնչյունով գալարվում է` երկատելով կիրքը իմ սրտից բխող: Նա երգում է ինձ համար, ցրում է թախիծը, անէացնում խղճահարությունը անարն ու անլույս աշխարհն այս դրոշմելով սիրով: Այն չի մեղմացնում, չի խլում քնքշությունը, բայց ն մեծ ճարպկությամբ հյուսում է իր անգո սարդոստայնը, գործում է մինչն այն պահը, երբ դրանք նորեն ավելի ուժգին չեն բողբոջում... Ա անդորր... ն թախիծ... ն ուրախություն... ն հեծկլտոց... Էլ ինչի համար թախծել: Ի՛նչ հարցնել։ Միթե անպատասխանհարցեր են մնում։ ՉԷ որ ամեն բան արդեն հարթված է, այո, հարթված է ամեն ինչ վարդի թերթիկների սավանի ներհանգստի ն անդորրի մեջ, պարուրված քո. հենց այդ բուրավետ թերթիկներով: Թափվում են թերթիկները։ Օ՛հ, ոչ, դադարեցին։ Մի թերթիկ անշարժացավ անասելի բարձրության մեջ,

ԼԱՐԱՅԻՆ

ՔԱՌՅԱԿԸ

ինչպես մի փոքրիկ օդապարիկ` աներնույթ ինքնաթիռից ներքն... ն պտտվում է այն, դողդողում: Նա մեզ չի էլ հասնի։ ՈՀ, ոչ: Ես ոչինչ չնկատեցի: Ողջ տագնապը կապված այս մեղեդու հետ լոկ անհեթեթ երազանքներ են: Ասում եք՝ երկրորդ ջութակահարը հետ է ընկել: Այս ծեր տիկին Մանրոուն շարժվում է դեպի ելքը։ Խեղճ կին, տարեցտարի նա ավելի վատ է տեսնում, իսկ հատակն այդտեղայնքան -

-

սահուն

է:

Կույր ծերություն, ճերմակահեր Սֆինքս... Հիմա, կանգնած մայրուղու վրա, դժկամ դեմքով կանգնեցնում է կարմիր ավտոբուսը: Ինչ հիասքանչ է: Նրանք աստվածային են նվագում: Որքան, որքան, որքան... Չոսկրացած լեզու Ինքնին դատարկություն: Կողքս նստած կնոջ գլխարկի փետուրները փարթամ են, գունագեղ ու գերող, ասես մանկական խաղալիքը: Վարագույրի անցքից իր կանաչով բոցկլտում է դժգույն տերնը։ Անասելի տարօրինակ է ն անասելի դուրեկան։ -

-

Որքան, որքան, որքան... 222շը։

Խոտերի վրա` մի սիրահար զույգ: Եթե, տիկին, համաձայնեք ընդունել իմ ձեռքը... Պարոն, ես ձեզ իմ սիրտն էլ կվստահեի։ -

-

ՎՈՒլՖ

ՎԻՐՋԻԿԻԱ

Ավելին, մենք մեր մարմինները լքել ենք հանդիսության սրահում։ Սրանք լոկ ստվերներ են, ստվերները մեր հոգիների։ Նշանակում է` հիմա մեր հոգիներն են գրկախառնվում: Կիտրոններն ու դափնիները մենամարտում են: Կարապը հեռանում է ափից ու երազկոտ լողում հոսանքնի վեր։ Հետո ինչ։ Նա ուղեկցեց ինձ միջանքով ն շրջվելուց տրորեց զգեստիս ասեղնագործ փեկռացա, էլ շը: Ես բղավեցի. «Ա՛յ»: Կանգ առա, ինչ կարող էի անել։ Իսկ նա մերկացրեց թուրը ու այնպիսի դեմք ընդունեց, որ ցանկացածին կճեղքեր ու կանցներ... ու գոռաց. «Խենթություն է, խենթություն»: Եվ ես կուչ եկա, իսկ Արքայազնը, որն այդ ընթացքում պատուհանիգոգին ինչ-որ բան էր գրում մագաղաթի վրա, դուրս եկավ` թասակը գլխին, մորթեպատ կոշիկները հագին, պոկեց պատին կախված Իսպանիայի թագավորինվիրած սուսերը ն... այդ պահին ես իսկույն փախա, վրաս այս վերարկուն գցեցի, որ զգեստիս պատառվածքըչերնա ու միանգամից հեռացա... Դե լսիր։ Եղջերափողեր... Պարոնն այնքան սիրով էր պատասխանում տիկնոջը, իսկ նա այնպես էր թռչկոտում աստիճանների վրա, ն նրանք այնքան սիրով ու -

ԼԱՐԱՅԻՆ

ՔԱՌՅԱԿԸ

սրամտորեն էին փոխանակումքնքշանքի խոսքերը, որ անգամ այդ խոսքն էր դառնում կրքի հոգոց, կորցնում ամեն մի բառը, բայց միտքը մնում էր նորից պարզ՝ սեր, ծիծաղ, ճախրանք, երկնային լազուրի օրհնություն, արծաթե եղջերափողերի շառաչյուն` հեռվից ժայթքող... մոտենում է, մոտենում է ու ասես այգն է ավետում կամ հայտնում սիրահար զույգի փախուստի մասին: Ամենն այս երջանկության փրփուրներով է շղարշում այդ քնքշությունները։ Կանաչազգեստ պարտեզը, լուսնի ավազանը, կիտրոնները, սիրահարները, ձուկը. այս ամենը հօդս են ցնդում մառախլապատ երկնքում, նրանց դիմաց ասես եղջերափողեր լինեն, շեփորներ` հնչեղ ու զրնգուն։ Եվ դրանք միասին կերտում են այնտեղ ձերմակ կամարներ` ապավինվածմարմարե սյուների բազկին. հաղթանակի որոտ: Շաչյուն ն շառաչյուն։ Հաստատուն ն վիճակ ամուր արմատներ: Միլիոնների երթ: Իրարանցումն ու քաոսն անէացման են դատապարտված:Եվ քաղաքը, ուր գնում ենք մենք, քարից չէ, ն ոչ էլ մարմարից, այն կախված է անէության մեջ, աներեր կանգնած, ն ոչ մի ժպիտ, ոչ մի դրոշ նրան դեմ չեն գնում: Թող որ հանգչի ձեր հույսը, զի իմ ուրախությունը թառամում է անապատում. բացահայտ հարձակում: Մերկ են սյուները. անխիղճ,

ՎՈՒլՖ

ՎԻՐՋԻԿԻԱ

լոկ առկայծում են ու խունանում։ Ու ես կողմնորոշվում եմ, ես այլնս ոչինչ չեմ ուզում, միայն երազում եմ հեռանալ, գտնել իմ փողոցը, ճանաչել տները, բարնել կարմրաթուշ թմբլիկ կնոջը ն դուռը բացելուն պես ասել նրան. «Ինչ աստղազարդ գիշեր է»։ Բարի գիշեր, բարի գիշեր։ Դուք այս կողմ եք գալիս։ Ափսոս: Ա՛յն կողմ։ -

-

ԱՐՔԱՅԱԿԱՆ

ԱՅԳԻՆԵՐ

Օվալաձն ծաղկաթմբիցավելի քան հարյուր գողուններ էին գալարվում` մայր հողը գրեթե գրկած՝ բողբոջելով ու փթթելով, ասես սրտաձն տերնների կամարներ կամ էլ կուչ եկած լեզվակներ լինեին` ծաղկաբաժակի հենց գագաթին իսկ վառելով կարմիր, կապույտ, դեղին թերթերի կրակներ` պատվածծաղկի խիտ պուտերով, իսկ կարմիր, կապույտ ն դեղին մթնշաղի ներքո բաժակի հատակից վեր էր խոյանում մի տոկուն բողբոջ` ոսկեգույն ծաղկափոշուց ճռձռացող ն գրեթե կորացած գլխիկով։ Տերնները խոշոր էին, նրանք արհամարհում էին ամառային քամին, իսկ երբ շարժվում էին, կարմիր, կապույտ ն դեղնավուն կրակներ էին նետում մեկմեկու գետինը ծածկելով լույսի անասելի մենապարով: Գույներն այդ մեղմորեն գգվում էին լեռնային հայելանման բյուրեղներին, մեկ էլ խխունջի մոխրագույն ոլորապտույտ ելուստներով պատյանին, կամ էլ հանկարծ, ընկնելով անձրնի կաթիլի մեջ, հրաշեկ կարմիրի, կապույտի ն դեղինի մի այնպիսի պայթյուն էին ստեղծում, որ թվում էր, թե ջրի նրբանուրբ շերտերը չեն դիմակայի ու հազար

ՎԻՐՋԻԿԻԱ

ՎՈՒլՖ

մասի կբաժանվեն։ Բայց անգամ մեկ վայրկյան հետո կաթիլն այդ հրաշեկ նորից դառնում էր արծաթ-մոխիր, իսկ գույներն իրենց խաղն էին շարունակում հյութալի տերնի վրա՝ մերկացնելով նրա խորը թաքցրած երակների շավիղները. հետո նորից փախչում էին ու նորից լուսավորում տերնների ներքո սփռված սրտաձն, կամ էլ կուչ եկած լեզվակների տեսքով կանաչը: Հետո քամու առավել հանդուգն մի հոսանք ժամանեց ն, խաթարելով վերնում ամեն ինչ, ցրեց երփնաթույր կրակե լույսերը, որոնք դիպան հուլիսյան Թագավորական այգիներում զբոսնող կանանց ու տղամարդկանց աջքերին։ Այս տղամարդկանց ու կանանց կերպարները շարժվում էին ծաղկաթմբի շուրջ, ասես մի տեսակ տարօրինակ քաոսային հորձանուտի մեջ լինեին` նման ձերմակ ու կապույտ թիթեռնիկների, որոնք գեղանի ճախրանքով պտտվում էին մի ջրափոսից մյուսը: Տղամարդը քայլում էր դիմացից` անփույթ ու թեթն քայլվածքով, մինչդեռ կինը քայլում էր առավել նպատակասլաց ն միայն մեկընդմեջ շրջվում էր, որ տեսնի` հո շատ հետ չեն ընկել երեխաները։ Տղամարդը քայլում էր դիմացից միտումնավոր, չնայած գուցե ն առանց գիտակցելու, քանզի նա ուզում էր հանգիստ խորհել: «15 տարի առաջ ես Լիլիին այստեղ էի բե50

ԱՐՔԱՅԱԿԱՆ

ԱՅԳԻՆԵՐ

րել,չ- մտածում էր նա,- մենք մոտավորապես այնտեղ էինք նստել՝ լճի մոտ, ն ես նրան երկար-երկար թախանձում էի դառնալ իմ կինը։ Շատ շոգ էր։ Իսկ մեր գլխավերնումանդադար պտտվում էր ճպուռը, որքան վառ է իմ մեջ տպավորվել այդ ճպուռը, ն նան կոշիկը` խորանարդաձն արծաթե ճարմանդով: Իմ խոսելու ընթացքում ես նայում էի այդ կոշիկին, ու երբ Լիլին անհամբերությամբ արձագանքեց, ես առանց հայացքս իսկ փոխելու էլ գիտեի, թե նա ինչ է պատասխանելու: Թվում էր` նա անձնավորվել էր այդ կոշիկի մեջ։ Իսկ իմ սերը, իմ կիրքը ձուլվում էր ճպուռին. չգիտեմ` ինչու էի մտածում, որ եթե նա նստի այ այնտեղ, այն կարմիր ծաղիկով լայն թփի վրա, ախ, եթե միայն ճպուռը նստի այդ թփին, ապա Լիլին հիմա ինձ կասի «Այո», բայց ձպուռը պտտվում ու պտտվում էր, ու այդպես էլ ոչ մի տեղ չնստեց. դե իհարկե, փառք Աստծո, այլապես ես հիմա զբոսնելիս կլինեի այստեղ Էլեոնորայի ու երեխաների հետ»: Ասա ինձ Էլեոնորա, երբնէ մտածում ես անգյալի մասին։ Ինչու ես հարցնում, Սայմըն։ Ռրովհետն ես հիմա մտածում էի դրա՝ անցյալի մասին: Մտածում էի Լիլիի մասին, մի կնոջ, ում հետ կարող էի ամուսնանալ... Դե, -

-

-

ՎԻՐՋԻՆԻԱ ՎՈՒԼՖ

ինչ

լռում: Քեզ դուր չի գալիս, որ մտածում եմ անգյալի մասին։ Չէ, ինչու, ինչու ինձ դուր չպիտի գա, Սայմըն։ Չէ որ ամեն ոք էլ մտածում է անզյալի մասին այն պահերին, երբ այգում է, որտեղ ծառերի տակ պառկած են կանայք ն տղամարդիկ։ Միթե նրանք մեր անզյալը չեն, ն այն ամբողէ այդ անզյալից, լոկ այս տղաջը, ինչ մնում ու մարդիկ կանայք են, այս ուրվականներըծառերի տակ... մեր երջանկությունը,մեր կյանքը: Իսկ ինձ համար... լոկ կոշիկը` արծաթե խորանադաձնճարմանդով ն ճպուռը... Իսկ ինձ համար... համբույրը։ Պատկերացրու, թե ինչպես վեց փոքրիկ աղջնակներ կանգնած են պատկերակալներիդիմաց, քսան տարի առաջ, լճի ափին ն նկարում են ջրաշուշաններ, դա առաջին անգամն էր, որ ես տեսա կարմիր ջրաշուշաններ։ Ու հանկարծ մի համբույր, այ այստեղ` վզիս։ Դրանից հետո ամբողջ օրը ձեռքս դողում էր, չէի կարող նկարել: Ես հանեցի ժամացույցս ու մտապահեցի ժամը, այն ժամը, որ ինձ կարելի էր մտածել համբույրի մասին, լոկ հինգ րոպե, քանզի այն չափազանց թանկ էր ինձ համար, մի համբույր ճերմակահեր պառավից գորտնուկոտ քթով, իմ կյանքում պատահած համբույրներից ամեես դու

-

-

-

ԱՐՔԱՅԱԿԱՆ

ԱՅԳԻՆԵՐ

նագլխավորը։ ԱրագացրուՔերըլին, արագացրու Հյուբերտ: Նրանք անցան ծաղկաթմբի կողքով ու գնացին առաջ, հիմա նրանք չորսն էլ միմյանց կողք-կողքի են ն շուտով դարձան փոքրիկ, աննշմար ու կիսաթափանց այդ ծառերի մեջ, այդ խոշոր ու դողդողացող արնի շող-հետքերի մեջ, որոնք, խաղալով ստվեների հետ, առանց շտապելու լողում էին նրանց մեջքին։ Օվալաձն ծաղկաթմբում խխունջ կար, որի պատյանը գեթ մի քանի վայրկյան առաջ խաղում էր կարմիր, կապույտ ն դեղին երանգների հետ, հիմա ահա նա մի փոքր շարժվեց պատյանի տակ ու դժվարությամբ սողաց հողի փոշեհատիկների վրայով, որոնք էլ իրենց հերթին էին պոկվում ու ցած գլորվում։ Երնում էր, որ նա իր առջն ինչ-որ նպատակ ուներ, որով նա տարբերվում էր այն տարօրինակ,խոշոր ու անկյունաձն կանաչ միջատից, որը փորձում էր մի պահ քարացավ իր առաջ շարժվել, հետո երկարավուն բեղիկներով, ասես մտորում էր ու հանկարծ նույն արագությամբ ու անհասկանալիորեն հետ շարժվեց: Կանաչագեղ լճերի խոռոչները, շագանակագույն քարափները, սարահարթները, ծառերը, որոնք տարուբերվում են արմատից մինչն գագաթ, ոլորաձն մոխրագույն քարերի վրա, բարակ խշխշացող կտորի

ՎԻՐՋԻՆԻԱ

ՎՈՒԼՖ

շրջանները, այս ամենը ընկած էր խխունջի ճանապարհին՝ մի ցողունից մյուսը. ահա ն սպասված նպատակը: Մինչ նա մտածում էր շրջանցել կլորացած չոր տերնը, թե անցնել այն ճեղքելով, ծաղկաթմբի մոտ նորից լսվեցին ոտնաձայններ: Այս անգամ երկուսն էլ տղամարդ էին։ Նրանցից մեկի դեմքը, որն ավելի երիտասարդ էր, լցված էր, կարելի է ասել` անգամ չափազանց հանդարտությամբ: Գլուխը բարձրացնելով՝ նա կտրուկ նայում էր իր դիմաց, մինչ նրա ուղեկիցը խոսում էր, բայց ուղեկցի լռելուն պես նա նորից իջեցնում էր հայացքը, երբեմն էլ երկար լռելուց հետո պատասխանումէր մի երկու բառ, իսկ շատ հաճախ էլ բնավ ձայն չէր հանում: Երկրորդը` տարեց տղամարդը, տարօրինակ կտրուկ ն անհամաչափ քայլվածք ուներ. նա թափահարումէր ձեռքերը ն ցնցում գլուխը, ինչպես մի անհամբեր բեռնաձի, որը ձանձրացել էր սպասել շենքի մոտ, ուղղակի նրա մոտ այդ շարժումներն անիմաստ էին ու չմտածված: Նա խոսում էր առանց ընդմիջման, ինքն իրեն ժպտում էր ու նորից խոսում, ասես սեփական ժպիտը իր իսկ խոսքի պատասխանը լիներ: Նա խոսում էր հոգիների մասին, մեռած մարդկանց ոգիների մասին, որոնք հիմա էլ, ըստ նրա խոսքերի, պատմում էին բավականին

ԱՐՔԱՅԱԿԱՆ

ԱՅԳԻՆԵՐ

խորհրդավոր բաներ դրախտի կյանքի մասին. Ըստ հին ժողովուրդների` դրախտը Ֆեսալիան էր, Ուիլյամ, իսկ հիմա` պատերազմից հետո, ոգեղեն մարմինները թափառում են լեռներում` որպես որոտընդոստ կայծակ, նա կանգ առավ, ականջ դրեց ինչ-որ բանի, ժպտաց, թմփթմփացրեց գլխով ու շարունակեց, վերցնում ես փոքրիկ էլեկտրական մարտկոց ն մի կտոր ռետին լարը մեկուսացնելու համար... մեկուսացնել... անջատել... Ինչնէ, սրանք մանրուքներ են, ինչ կարիք կա խոսել նման բաներից, որոնցից ոչ ոք գլուխ չի հանում: Կարձ ասած` հարմարավետորեն տեղադրում ես ամբողջ այդ մեխանիզմը մահճակալի գլխավերնում, ասենք, օրինակ, շքեղ լաքապատ հարդասեղանիկի վրա: Աշխատողները տեղադրում են այդ ամենը, ինչպես որ հարկն է, ըստ իմ ցուցմունքների, ու այդ ժամանակ այրին մոտեցնում է ականջն ու կանչում ոգուն, ինչպես որ պայմանավորված է ու որոշված: Կանայք:Այրիներ: Սնազգեստ տիկնայք... Այդ պահին, հաստատ նա հեռվում նկատեց կանացի զգեստ, որը ստվերների ներքո թվում էր մուգ բոսորի խփող սն: Նա հանեց գլխարկը, ձեռքը դրեց սրտին ու վազեց նրա հետնից` քթի տակ ինչ-որ բան փնթփնթալով ն ձեռքերը հուսահատ տարուբերելով: Բայց Ուիլյամը բռնեց -

ՎԻՐՋԻԿԻԱ

ՎՈՒլՖ

նրա թնքից ու ձեռնափայտիծայրով ցույց տվեց ծաղիկը, որպեսզի շեղի նրա ուշադրությունը: Խառնաշփոթ վիճակի մեջ լինելով` նա նայեց ծաղկին. ծերուկը խոնարհվեց ու ականջը մոտեցրեց ծաղկին, հետո, ասես իր լսածին ի պատասխան, սկսեց պատմել Ուրուգվայիանտառների մասին, որտեղ նա հարյուր տարի առաջ ճանապարհորդում էր Եվրոպայի ամենաչքնաղ կնոջ ուղեկցությամբ։ Դեռ երկար լսվում էր նրա փնթփնթոցը Ուրուգվայի անտառների մասին՝ պատված արնադարձային վարդերի թփերի հարթ նեկտարով, սոխակների,ջրահարսերի ն ծովում խեղդված կանանց մասին, իսկ Ուիլյամը տանում էր նրան հեռու ու հեռու, ն ամեն մի քայլի հետ ավելի ուժեղ էր վառվումնրա աչքերի համբերատար տխրությունը: Գրեթե այդ նույն պահին, նրանց հետնից անցնում էին երկու տարեց կանայք (այնքան մոտ, որ արդեն ծերուկի շարժումները կարող էին տարօրինակ թվալ), տեսքից կարելի էր ասել, որ ոչ հարուստ, մեկը` գեր ու դանդաղկոտ, մյուսը` առույգ ն կարմրաթուշ: Խենթության նշանները, որոնք մթանգնած գիտակցության նախադրյալներն են, հատկապես ուննոր մարդկանց մոտ, նրանց համար, ինչպես ն նրանց տեսակի մյուս բոլոր մարդկանց համար, մի տեսակ անհավանական հետարքրք56

ԱՐՔԱՅԱԿԱՆ

ԱՅԳԻՆԵՐ

րություն ն տարվածություն էին առաջացնում. սակայն նրանք իրարից բավականին հեռու էին քայլում, որպեսզի որոշեին` ծերուկը խենթ է, թե իսկապես ցնորվածի մեկն է: Լուռ ու ուշադիր զննելով նրա թիկունքը, հետո տարօրինակ ու խորամանկորեն իրար նայելուց հետո՝ նրանք նորից սկսեցին իրենց բավականին դժվար զրույցը` անհասկանալի բառերով. Նել, Բերտ, Լուի, Սես, Ֆիլ, հայրը, նա խոսում է, ես խոսում եմ, իսկ նա, իսկ ես, իսկ ես -

ասում

եմ...

Իսկ իմ Բերտը, քույրը, Բիլը, պապիկը, ծերուկը, շաքարը... Շաքար, ալյուր, ապխտած ձուկ, կանաչի, շաքար, շաքար, շաքար: Գեր կինը խոսքերի փարթամ հոսանքի միջից նայում էր, թե ինչպես հողից սառնորեն վեր են խոյանում ծաղիկները` ուղիղ ու անխռով, ու դեմքը նրա լցվում էր անհասկանալիությամբ։ Ծաղիկներն այդ երնում էին նրա աշքերին այնպես, ինչպես յուղե մոմակալը կերնար ծանր քնից արթնացած մարդուն, մոմակալը, որը նորովի ու անսովոր էր իր լույսն արտացոլում.դու բացում ու փակում ես աչքերդ ու նորից տեսնում ես այդ յուղե մոմակալը, այդ պահին հենց նոր ես արթնանում ու նայում մոմակալին` առանց իսկ դիմադրելու, որ չթերթես աչքերդ: Այդպես էլ այդ վիթխարի կինը կանգ -

ՎԻՐՋԻՆԻԱ

ՎՈՒԼՖ

առավ օվալաձն ծաղկաթմբի մոտ ն դադարեց անգամ ձնացնել, որ լսում է իր ընկերուհուն։ Բառերն անցնում էին նրա կողքով, իսկ նա մնում էր կանգնած՝ հանդարտ այս ու այն կողմ ճոճվելով ու անթարթ ծաղկին նայելով։ Հետո նա ասաց, որ վատ չէր լինի մի հարմար տեղ ու գտնել թեյ խմել։ Խխունջն արդեն մտածել էր բոլոր ուղիները նպատակին տանող, որ ոչ շրջանցի չոր տերնը, ոչ էլ անցնի նրա վրայով: Կարելի էր այլնս չխոսել այդ մասին, թե որքան դժվար է բարձրանալտերնի վրա, նա կասկածում էր, որ այդ բարակ կտորը, որն այդքան սպառնալից ցնցվում ու խշխշում է իր կոտոշների անգամ մի թեթն հպումից, կարող է դիմակայել նրա քաշին, քանզի տերնը մի ծայրից այնքան էր կռացել, որ մի հարմար մուտք էր ստեղծել: Նա գլուխն այդտեղ մտցրեց ն ծայրաստիճանուշադրությամբ սկսեց զննել բարձր շագանակագույն տանիքը` փոքր-ինչ հարմարվելով սառնաշունչ շագանակե մթնշաղին, այդ ընթացքում դրսում խոտերի վրայով նս երկու հոգի անցան։ Այս անգամ երկուսն էլ երիտասարդ էին, երիտասարդ մի զույգ: Նրանք պատանեկության ծաղկման երջանիկ տարիքում էին կամ էլ այն տարիքում, որն հաջորդում է պատանեկության ծաղկմանը, երբ նրբանուրբ վարդագույն կոկո58

ԱՐՔԱՅԱԿԱՆ

ԱՅԳԻՆԵՐ

նը դեռ չի դուրս եկել իր առաձիգ պատյանից, երբ թները թիթեռնիկի արդեն աճել են, բայց դեռ անշարժ փայլփլում են արնի տակ։ Լավ է, որ այսօր ուրբաթ չէ, ասաց տղան: Ինչու, միթե դու սնահավատես,- հարցրեց աղջիկը։ Ուրբաթ օրերին մուտքն արժի վեց պենս: Հետո ինչ։ Միթե սա չարժի վեց պենս։ ասեԻնչը «սա»: Ինչ նկատի ունես «սա» լով: Դե... ամեն ինչը... մի խոսքով, դու հասկանում ես, թե ինչ նկատի ունեմ։ Այս խոսքերից ամեն մեկին հաջորդում էր երկար լռությունը... արտաբերվումէին անորոշ ու անիմաստ: Երկուսով կանգնել էին ծաղկաթմբի ծայրին ն միասին սեղմում էին նրա անձրնանոցը, որի ծայրը խորը մխրճվել էր փափուկ հողի մեջ։ Այն, որ նրանք այսպես կանգնած էին` իրար ձեռք-ձեռքի տված, մի անսպասելի ձնով արտացոլում էր նրանց զգացմունքները. անգամ այդ կարճ, աննշան խոսքերն էին ինչ-որ բան արտահայտում,խոսքերն այդ ունեին կարճ թներ, իմաստի ծանր բեռն անզոր էր նրանց հեռու քշել, ու դրա համար նրանք անփութորեն իջնում էին շուրջը պատած իրենց իսկ սովոր առարկաների վրա, -

-

-

-

-

-

ՎՈՒլՖ

ՎԻՐՋԻԿԻԱ

որքան կարնոր

թվում նրանք առաջին իսկ անփորձ հպումից: Եվ ով գիտի (մտածում էին նրանք` միասին պահելով անձրնանոցը) ինչ անդունդներ են թաքնվածնրանց հետնում, ինչպիսի փայլփլող սառցադաշտեր են ընկած այնտեղ` արնի տակ, նրա մյուս կողմում: Ո՞վ գիտի։ Ո՞վ է երբնէ դա տեսել։ Անգամ այն ժամանակ, երբ աղջիկը հարցրեց, թե Թագավորական այգում ինչպես են թեյ մատուցում, տղան զգաց, որ նրա խոսքերի ետնում թաքնված են մշուշապատ ուրվագծեր` վիթխարի ն խորհրդավոր։ Դանդաղորեն ցրվում էր մշուշն ու բացվում էր... ծհ Աստված իմ, ինչ տեսարան էր, սպիտակ-սպիտակսեղաններ ն մատուցողուհիներ, որոնք նայում էին սկզբում աղջկան, հետո տղային, ն հաշիվը, որը նա պատրաստվում էր փակել հետնյալ երկու շիլինգանոց կոպեկով, իրական է, այս ամենը ճիշտ է, համոզվում էր ինքն իրեն` գրպանումշոշոափելով կոպեկը. ամեն ինչը իրական է, բացի նրանց երկուսից: Բայց այս անգամ դա էլ սկսեց նրան թվալ իրական։ Իսկ հետո. չէ, անհնար է նստել ու սպասել. նա կտրուկ մի շարժումով քաշեց անձրնանոցը գետնից, նա չէր համբերում գտնել մի տեղ, որտեղ կարելի էր թեյ խմել՝ բոլորի հետ, բոլորի նման: Եկ, Թրեյսի, գնանք թեյ խմելու: բայց

-

են

ԱՐՔԱՅԱԿԱՆ

ԱՅԳԻՆԵՐ

Բայց այստեղ որտեղ կարող ենք թեյ խմել,- հարցրեց աղջիկը դողդոջունձայնով: Նա ոչինչ չտեսնող հայացքով նայեց շուրջն ու շարժվեց դեպի իրենց գրավող կանաչ մարգագետնի հորձանուտը անձրնանոցի ծայրը պտտելովխոտերի վրա, բռնակը ձեռքի մեջ աջ ու ձախ տարուբերելով ն մոռանալով թեյի մասին. նրան ինչ-որ աներնույթ ուժ էր ձգում մեկ այս կողմ, մեկ այն կողմ, նա հիշում էր խոլորճների, ծաղկադաշտիճնճղուկների մասին, չինական եղանակի... ն ալ կարմիր թռչնակի փոքրիկ փետուրով:Տղան առաջ էր տանում նրան։ Ու այսպես զույգերը մեկը մյուսին հաջորդելով ու հնազանդվելով աննպատակու անփույթ շարժման միաձույլին` անցնում էին ծաղկաթմբի կողքով ու հետզհետե կորչում էին ծաղկաթմբի կանաչակապտավունմշուշ-պատրանքի մեջ. սկզբում նրանց մարմիններընյութեղեն էին, թափանցիկ ու անգույն, մինչն ամբողջությամբ կձուլվեին ու կանէանային կանաչակապտավուն մառախուղի մեջ: Շատ շոգ էր: Այնքան շոգ էր, որ անգամ կեռնեխն էր ցատկոտում ծաղիկների ստվերի տակ, որպես մի կայտառ թռչնակ, որը երկար-երկար անշարժանում էր ամեն մի երկրորդ ցատկից հետո, ճերմակ թիթեռնիկները չէին ճախրում թմբերի վրա, այլ մենապար էին բռնել կանգնած տե-

ՎԻՐՋԻԿԻԱ

ՎՈՒԼՖ

ղում` մեկը մյուսի վրա, այնպես որ խոշոր ծաղիկների գլխավերնում փայլփլող ճերմակ ժապավեններ էին թնածում, ինչպես փշրված մարմարե սյուներ. սրահի ապակե տանիքն այնպես էր հուրհրատում, ասես արնի ոսկով պատված հրապարակում բացվել էին հարյուր հրաշագեղ կանաչ անձրնանոցներ, իսկ ինքնաթիռի աղմուկը գլխավերնում ստիպում էր մտածել, որ այն բխում էր ամառային բարկ երկնքի հոգուց: Դեղին ն սն, վարդագույն ն ճերմակ կերպարներ` տղամարդկանց,կանանց ն երեխաների, այդ կերպարները մի ակնթարթով առկայծեցգինհորիզոնում ու հետո, երբ կանաչին նիրհած դեղին արեգի լույսը մխրճվեց աչքերի մեջ, նրանք ցնցվեցին ու թաքնվեցին ծառերի ստվերների տակ` ջրի կաթիլների նման գոլորշանալով դեղնականաչավուն օդի ու մեջ իրենց անէացումով օդի այդ գույնին վրձնելով մի քիչ էլ կարմիր ն կապույտ։ Թվում էր, թե այն ամենը, ինչ ծանր էր ու ծավալուն, ընկել ու ձուլվել էր հողին` քարանալով տապից, սակայն ձայները թռչում էին այդ անշնչացած մարմիններից, ինչպես կրակե լեզուներն են բոցկլտում հաստափոր մոմերի վրա: Ձայներ։ Այո, ձայներ... Անբարբառ ձայներ, որ լռությունը ճեղքում են այնպիսի քաղցր երանությամբ, այնպիսի կրքով կամ էլ, եթե դրանք մա62

ԱՐՔԱՅԱԿԱՆ

ԱՅԳԻՆԵՐ

նուկների ձայներ են, ապա այնպիսի հնչեղ զարմանքով են, որ խաթարում են լռությունը։ Սակայն ուր է նա, ուր է այդ լռությունը. այս ամբողջ ընթացքում պտտվում են անիվները՝ ավելացնելով կարմիր ավտոբուսների արագությունը, ասես մի խոշոր չինական խաղալիքի մեջ պտտվում, շրջվում են մեկը մյուսի հետնից թրծված երկաթե գնդիկներ, արձագանքում, փնթփնթում է մեծ քաղաքը, իսկ այդ արձագանքի վրա տակավին բարձր գոռում են ձայները, ն բյուր ծաղիկների թերթիկները դեպի երկինք են նետում իրենց ծաղկային կրակները:

ՊԱՏԻ

ՀԵՏՔԸ

Երնի հունվարի կեսերին էր, երբ առաջին անգամ պատի վրա նկատեցի այդ հետքը: Կատարվածը նկարագրելու համար հարկ է հիշել դրա հետ կապված ամեն մի մանրուք: Հիշողությանս մեջ վեր է հառնում բուխարին,գրքի էջերին մեղմորեն գգվող դալուկ լույսը կրակի ն բուխարու սալաքարին երեք քրիզանթեմ` ապակե շրջանաձն ծաղկամանի մեջ: Հա, հա, իսկապես, որ ձմռանն էր` խմել վերջացրել էի թեյը: Հիշում եմ` ծխախոտ էի ծխում, երբ աչքս ընկավ պատին ն տեսա այդ հետքը: Հայացքս, ծխախոտի ծխի թավ ամպը ճեղքելով, նետի նման բախվեց բոցկլտացող հրաշեկ ածխակտորին. ծխի ու կրակի այդ պայքարի մեջ կրկին հին տեսիլքն ինձ այցելեց. ամրոցի աշտարակին ծփում էր բոսորագույն դրոշը` ոգնորելով սն ժայռը բարձրացող կարմրազգեստ ասպետների հեծելազորին։ Բարեբախտաբար, աչքս նորից ընկավ պատի հետքին ու տեսիլքը հօդս ցնդեց. տեսիլք` մանկության անցած-գնացած օրերից ինձ հետապնդող: Դա մի փոքրիկ կլոր հետք էր, ուղիղ խարույկի սալաքարի վերնում` սնով դրոշմված սպիտակին։

ՊԱՏԻ

ՀԵՏՔԸ

Ինչպիսի մեծ պատրաստակամությամբէ մեր գիտակցությունն ընկալում նոր առարկաներն ու կայծակնային արագությամբ տարվում դրանցով, ինչպես սիրահարը սիրով, ինչպես բանաստեղծը մուսայով, բայց ն նույն արագությամբ էլ մատնում մոռացության: Գուցե մեխի հետք է. եթե անգամ այդպես է, ուրեմն այդտեղ ոչ թե սովորական նկար է կախված եղել, այլ մանրանկար, կնոջ մանրանկար` շիկահեր, փարթամ գանգուրներով, դիմափոշու հաստ շերտով ն ալ կարմիր մեխակներ հիշեցնող շուրթերով: Բայց անկեղծ ասած՝ սա ընդամենը երնակայության արդյունք էր, քանի որ մեզատան նից առաջ այդտեղ ապրող տերերը իրենց ժամանակին համահունչ նկար կնախընտրեին տեսնել այստեղ` հնագույն շրջանի կտավ նայլ ոչինչ։ Նրանք բոլորովին այլ մարդիկ էին` չափազանց հետաքրքիր: Ես բավական հաճախ էի նրանց մասին մտածում, (այն էլ միշտ ինչ-որ անհասկանալի ու տարօրինակ պայմաններում), գուցե նրանից էր, որ այլնս երբեք չէինք նրանց հանդիպելու, չէինք իմանալու նրանց կյանքի պատմությունը: Նրանք ուզում էին տեղափոխվել.նոր ոճի տուն ու կահույք էին ուզում ձեռք բերել, համենայնդեպս տան տերն այդպես էր ասել` պնդելով, որ արվեստը գաղափարների վրա պիտի հիմնված

ՎՈՒլՖ

ՎԻՐՋԻՆԻԱ

հանկարծ նրանց մասին մտքերը անէանում են` իրենց հետ անցյալի հորձանուտը տանելով թեյ լցնող ծեր կնոջը, ինչ-որ առանձնատան այգում թենիս խաղացող երիտասարդին, կարծես սլացող գնացքի պատուհանիցէի հետնում այդ տեսարաններին, որոնք արագոհեռանում րեն էին ու ձուլվում անգյալի հիշողություններին: Բայց թե դա ինչ հետք էր, այդպես էլ գլուխ չհանեցի։ Նկարի վարկածը կարելի էր մոռանալ, քանի որ մեխի համար այդ հետքը չափազանց մեծ էր ն կլոր: Իհարկե, կարող էի մոտենալ ու մի լավ զննել, բայց համոզված եմ, որ եթե անգամ ամբողջ գիշերն էլ աչք չփակեի դրա դիմաց, միննույն է` նորից գլուխ չէի հանելու, որովհետն երբ մարդ արարածի համար արդյունքն ակնհայտ է ն տեսանելի, ապա դրա պատճառներն ու միջոցներն անդարձ անհաս կմնան նրա համար: Ա՛խ, ահա ն կյանքի գաղտնիքը: Մտքի սայթաքումը։ Մարդկային հոգու փոքրությունն ու ճղձիմությունը։ Եվ որպեսզի ի ցույց դնեմ, թե ինչքան անզոր քաղաքակրթություն ենք մենք, որ ամեն կերպ խույս ենք տալիս ճակատագրի դեմ պայքարից, ուզում եմ հիշել իմ կյանքում տեղ գտած կորուստներից ու գուցե սկսեմ ամենախորհրդավոր կորստից... կատուն էր գողացել, թե առնետն էր թաքցրել... Երեք արկղերը, որոնց մեջ լինի.

ու

ՊԱՏԻ

ՀԵՏՔԸ

էին պահված գրքերը, ամրացնելու գործիքները, հետո թոչնի վանդակը, երկաթյա շրջանակները, չժանգոտվող դահուկները, Աննա թագուհու ժամանակներից մնացած դույլերը, ածխի խաղատախտակները,քնարը. ամեն ինչ հօդս էր ցնդել, անգամ ծիածանաքարերն ու զըմրուխտները` թաքցրած շաղգամի արմատների տակ: Կորուստներ, կորուստներ. անդարձ կորուստներ։ Շնորհակալ պետք է լինեմ Աստծուն այս հրաշքի համար, որ դեռ հագուստս էլ չի անհետացել, որ նստած եմ այս հնաոճ կահավորանքով սենյակում։ Հետաքրքիր է՝ ինչու միշտ, երբ փորձում ենք կյանքին բնորոշ համեմատություն գտնել, առաջին միտքը, որ ծագում է` ժամում հիսուն մղոն կայծակնային արագությամբ սլացող գնացքն է, որը քեզ տեղ կհասցնի թմրած ու գզգզված: Թռիչք ուղիղ դրախտ` Եվայի զգեստով, փոստի փաթեթավորված դարչնագույն փաթեթի նման սրընթաց սլանում ես դաշտերով, մարգագետիններով... ու բախվում քամուն. ձիու պոչ հիշեցնող մազերդ ծածանվում են ալիք-ալիք: Դե գուցե այս անընդմեջ կրկնությունների մեջ է թաքնված կյանքի խորհուրդը` կորուստներ, ձեռքբերումներ... այն էլ հանկարծակի... Իսկ մահից հետո հանդարտ թոշնում է կանաչ ցողունը, խոնարհում իր վաղեմի հպարտ

ՎԻՐՋԻՆԻԱ

ՎՈՒլՖ

գլուխը` վերջին անգամ իր շուրջը հեղեղում բոսորն ու ծիրանագույնը։ Եվ վերջապես, այնտեղ` դրախտում էլ աշխարհ չպիտի գանք. անօգնական, անբարբառ, առանց տեսնելու ունակության... ու չպիտի նորից թավալվենք հսկաների ոտքերի տակ: Անհնար է հերքել ակնհայտը. կլինեն ծառեր, ծաղիկներ, կլինի ն կինը, Ա տղամարդը, այդպիսին է խորհուրդը կյանքի, թեկուզ անցնեն դարեր։ Կլինի միայն լույս ու խավարի հավերժություն` ծածկված նորահարս ցողուններով, իսկ նրանց բարձունքում` վարդի համբույրով դրոշմված վաղորդյան ցող՝ փոփոխվողանհասկանալիգույներով՝ ոչ այն է վարդագույն. ոչ այն է` կապույտ... բայց ժամանակը սլանում է, գույները դառնում են ավելի պարզ, դառնում են... ախ, ինքս էլ չեմ հասկանում, թե ինչ են դառնում: Ամեն դեպքում պատի այդ հետքն ամեննին էլ ծակ չէ: Այն, ավելի շուտ, հիշեցնում է ինչ-որ մի կլոր առարկա` գուցե վարդի փոքրիկ թերթիկ, որն ամառվանից կպել, չորացել ու մնացել է պատին. ես այդքան էլ պարտաճանաչ տնտեսուհի չեմ։ Դրա վառ ապացույցն է սալքարի վրա նստած փոշու շերտը: Ասում են` հենց փոշու երեք շերտ խորության տակ է Տրոյան թաղված, ն նրա գանգերով լի տարաներն են

ՊԱՏԻ

ՀԵՏՔԸ

միայն, որ անհաս են մնացել մարդկային ճձեռքին, ինչին կարելի է ն հավատալ: Դրսում ծառը հեզ նորահարսի նման հպվում է ապակուն։ Ուզում եմ հագիստ մտորել՝ խաղաղ ու անխռով, որ ոչ մի բան ինձ չխանգարի, չշեղի ուշադրությունս, որ այս հարմարավետ բարձունքից անթարթ հայացքով սահուն թափառեմ սենյակում մի առարկայիցմյուսը` անտեսելով խոչընդոտներն ու արգելքները։ Ուզում եմ թափանցել դրանց խորքը, հասնել նրանց հեռուները, մոռանալ այս իրականությունը իր դժվարություններով ու կցկտուր իրադարձություններով։ Ուզում եմ խորհել. գուցե կառչեմ գլխումս ծագած առաջին իսկ մտքից. Շեքսպիր... Չէր խանգարի, չնայած այս պահին ցանկացած միտք էլ կլիներ։ Բազմոցին նստած մարդ արարածը հետնում է կրակի խաղին, ու կարծես մտքերի մի ամբողջ բանակ երկնքից ներխուժում է նրա ներաշխարհ: Գլուխն առած ափերի մեջ խորհում է նա, անցնող-գնացող ամբոխն աչքի պոչով հետնում է նրան բաց դռնից, տեսարան, որից կարելի է կռահել` ամառայինմի երեկո է, բայց, Աստված իմ, ինչ ձանձրալի են այս պատմական դեպքերի նկարագրությունները։ Այն բնավ էլ չի գրավում։ Ամբողջ էությամբ ուզում եմ ինչ-որ հաճելի մտքի շղթա գտնել, մի շղթա, որի փայլը գու69

ՎԻՐՋԻՆԻԱ

ՎՈՒԼՖ

գե ն արտացոլի իմ ներաշխարհը, արտացոլի իմ անձի հանդեպ թաքնված վստահությունը, փորձեմ նման ինքնագովերգման մտքերով նման սփոփվել, դե մտքերն անգամ ամենահամեստ ու աննկատ մարդկանց էլ են այցելում, որոնք վստահեցնում են, որ ատում են խառնվածքը սեփական անձի, բայց ոչ, նման հանդուգն մտքերը զուտ գովեստներ են ու հենց դրա մեջ է նրանց ամբողջ գեղեցկությունը, մտքեր... գուցե ն սրա նման. «Այդ պահին ես մտա սենյակ։ Նրանք բնությունից էին խոսում: Ես ասացի, որ տեսել եմ, թե ինչպես է Քինորուեյում` հին տան կողքին ծաղիկ աճել` փոշու ու աղբի կույտի մեջ։ Արնածաղիկի սերմը, ավելացրի ես, կարող էր այդտեղ ընկած մնալ Կարլ |-ի օրերից. «Հետաքրքիր է` ինչ ծաղիկ էին աճեցնում Կարլ Լի ժամանակ», հարցրի ես, բայց, անկեղծ ասած, հարցիս պատասխանը մոռացել եմ։ Երնի՝ երկար ցողուններով, ալ կարմիր գլխիկներով։ Ու այսպես շարունակ։ Այս ամբողջ ընթացքում մտովի, բայց անհուն սիրով կերտում եմ իմ իսկ կերպարը, բայց վախենում եմ... վախենում եմ հիանալ իմ իսկ կերպարով, ու դրանից խուսափելու համար ձեռքս մեկնում եմ գրքին, գուցե գրքերն ինձ օգնեն, նոր գաղափարներ տան, պատասխաններ իմ այս անվերջա70

ՊԱՏԻ

ՀԵՏՔԸ

նալի հարցերին։ Եվ իսկապես, հետաքրքիր է, թե ինչպիսի մեծ պատրաստակամությամբէ մարդ արարածը պաշտպանում իր անձը ն պաշտամունքից, ն այն ամենից, ինչը նրան կնսեմացենր, կամ էլ կհեռացներ նրա իրական «ես»-ից` դարձնելով այն անհասկանալի ու աներնույթ: Իսկ գուցե այստեղ ոչ մի արտասովոր բան չկա: Պատկերացնենք... ընկալել այս ամենը չափազանց կարնոր է, երբ կոտրվում է է պատկերը, հիշողուհայելին, անհետանում է թյուն դառնում գեթ մի վայրկյան առաջ նրա մեջ արտացոլված ռոմանտիկ կերպարը` ճուլված անտառիկանաչին, ու ոչինչ չի մնում, բագի բոլորին տեսանելի ուրվագծից, ու աշխարհը դառնում է անօդ, ճնշող, անգույն, տաղտկալի... Աշխարհ, ուր անհնար է ապրել: Ավտոբուսներում, մետրոներում մեկմեկու նայելիս նայում ենք ուղիղ հայելուն, ն գուցե դրանից է մեր անկախատեսելիությունը, դրանից է այն սառնությունը, որ կա մեր աչքերում` հայացք ապակու միջից։ Ու օր-օրի ապագայի գրականության մեջ բանաստեղծներն ավելի մեծ կարնորություն կտան այդ արտացոլանքներին. արտացոլանք, որն իր տեսակի մեջ եզակի չէ, արտացոլանքներ` անթիվ ու անհամար, սրանք կլինեն այն բոլոր հեռուները, որոնք կդառնան նրանց գրչի թեման, կլինեն այն աներնույթ

ՎԻՐՋԻՆԻԱ

ՎՈՒլՖ

բարձունքները, որոնց կտենչան նրանց հոգիները ու հետզհետե իրենց ստեղծագործությունները մոռացության կմատնեն տաղտուկ ու բոլորին հայտնի իրականությունը. ավելի լավ է խորանալ իմացության անդունդը, հետնել Հայնեի, գուցե ն հենց Շեքսպիրի օրինակին։ Մի ըմբոստ բառ, ն պայթյունն անխուսափելի է: Այդ պայթյունից թնդում են թերթերը, նախարարները սթափվում են նիրհից։ Ու նորեն վերածնվում է այն ամենը, ինչ կար քո կյանքում մանկությանդ ժամանակ, ինչ ամենակատարյալն էր ու ամենասիրելին, ու, ամենակարնորը, որից շեղվելն անթույլատրելի էր, այլապես անեծքի բաժին կդառնայիր։ Ա՛խ, կրկին այդ վերացական պատկերները, որոնք հիմա էլ ուղեկցում են մեզ Լոնդոն, կիրակնօրյա երեկոյան զբոսանք, կիրակնօրյա նախաճաշ ու պատարագ հանգուզյալների հոգու խաղաղության գնումներ, սովորույթներ ու համար, հետո թվում է` դա էլ է դարձել սովորություն` հավաքվել մի սենյակում, զրուցել, քննարկել, որից ն Ամեն ոչ ոք իրականում հաճույք չի ստանում։ մնում ու Ու է իր կարգ ինչ կանոնի մեջ: այդ կանոններից մեկն այն էր, որ սփռոցները գոբելենից էին արվում` փոքրիկ դեղին նախշազարդ խորանարդիկներ, այնպիսին, ինչպիսին հաստատ տեսած կլինես թագավորական

ՊԱՏԻ

ՀԵՏՔԸ

դղյակների գորգերով պատկերված լուսանկարներում։ Ու ինչ ապտակ` դառն ու քաղցր, հալածում է քեզ, երբ զգում ես, որ այդ ամենը՝ կիրակնօրյա նախաճաշերը, այդ զբոսանքները, առանձնատները ն այդ ցուցամոլ սփռոցնեանրը բնավ էլ իրական չեն, ավելի շուտ ու այն անեծքը, որը նաեն, երնույթ տեսիլքներ խատեսվում էր անհավատին, իրականում ազատության ու թեթնության զգացում էր տալիս։ Հետաքրքիր է` իսկ հիմա իրական անեծքները ում են զիջել իրնեց դարավոր գահը։ ԳՈուեթե դու ինքդ կին ես, ապա ցե տղամարդկանց, սեփական մաշկիդ վրա ես զգացել, որ տղամարդկային կարծիքները, հայացքներն են, որ կառավարում են մեր կյանքը, նշանակում օրենքներ, այս ամենն է վկայում նան Ուիթաքերական առաջնորդներիգրառումները, որ պատերազմի տարիներին, ենթադրում եմ, կորցրին իրենց նախկին ազդեցությունը, ն որ շուտով նրանց այդ իրական արժեքները կհայտնվեն աղբանոցում, ուր անիրական իրերն են հայտնվում` կարմիր փայտով պատրաստված խմիչքի պահարանով, Լանդսիրի փորագրություններով, դժոխքով ու նրանց հետ կապ ունեցող ամեն ինչով՝ մեզ թողնելով ազատության թեթն ու մեղավոր զգացմունքի հետ, եթե իհարկե, այդ ազատությունը իրոք գոյություն ունի...

ՎոՒլՖ

ՎԻՐՋԻՆԻԱ

Որոշակի լուսավորության ներք, պատի հետքը վերածվում էր խոշոր արտացոլանՔի։ Այն էլ` ոչ այնքան կլոր։ Այն կարծես ստվեր է գցում ու եթե հիմա մատով շոշափեմ պատը, ինչ-որ խորդուբորդ ելուստի կհպվեմ` ելուստ, թումբ, բլուր... գերեզմանաթումբ... ինչպիսին Դաունսում է հանդիպում` անգամ Հյուսիսային տեղաբնիկները համոզված չեն, թե իսկապես ինչ են դրանք` գերեզմանաթմբեր, թե հնաբնակների հավաքատեղի: Ինքս կնախընտրեի, որ դրանք գերեզմանաթմբեր լինեին. ի վերջո, անգլիացու էությանը հարիր են նման մելամաղձոտ մտքերը. անգամ թափառել ու խորհել թաղված ոսկորների մասին, ն ինչ կա դրա մեջ` սովորական երնույթ: Գուցե ինչ-որ հնէաբան պեղել է այդ ոսկորներն ու նրանց անուններ տվել։ Հետաքրքրի է՝ ինչ տեսակ մարդիկ են այդ հնէաբանները: Նրանց մեծ մասը թոշակի անցած գնդապետեր են ու, առաջնորդելով ծեր աշխատավորներին,բարձրանում են բլուամեն մի ելուստը, րը, պեղում ամեն մի քարը, քանդում հողը, մտերմանում ն նամակագրություն հաստատում տեղի քահանայի հետ ու ամեն անգամ նախաճաշին, մի նոր նամակ ստանալով, վայելում իրենց մեծությունն ու կարնորությունը։ Իսկ իրենց նետերի սուր ծայրերը համեմատելու համար շրջում են քաղաայդ

ՊԱՏԻ

ՀԵՏՔԸ

ինչը բավականություն է պատճաիրենց, ն իրենց մեծարգո տիկնանց, որոնք ցանկանում են վայրկյան առաջ պատրաստել սալորի ջեմը ն կարգի բերել աշխատասենյակը ու ջանասիրաբար անում են ամեն ինչ, որ բլրի կամ գերեզմանաթմբի շուրջ պտտվողհարցերը մնան նույն խորհրդավորության մեջ, մինչ գնդապետը ինքը կցանկանար տալ այդ խորհրդավոր վիճելի հարցի փիլիսոփայական բացատրությունը ու ի ցույց դնել ապացույցը: Եվ ի վերջո նա էլ է հանգում այն մտքին, որ այդ ելուստը հնաբնակների հավաքատեղի է, սակայն մերժում են նրա այդ տարբերակը: Նա ստեղծում է պամֆլետ ու պատրաստվում ներկայացնել տեղական ժողովի հերթական հավաքին, բայց հարվածը նրան հավասարեցնում է գետնին, ոչնչացնում, ու այդ վերջին վայրկյաններին նրա գիտակցության մեջ ոչ կինն է, ոչ երեխաները, այլ հնաբնակնների հավաքատեղին ու սրածայր նետը, որը հիմնականում պահպանվում է տեղի թանգարանում` մարդասպանջինուհու կրունկի, Ելիզաբեթյան ժամանակներից մեզ հասած մեխերի, Թեոդորի օրերից պահպանված սնդուսափայլ սիգարների, հռոմեականգրականությաննմուշների, Նելսոնի խմած գինու բաժակի կողքին, սրածայր այդ նետը, որն այդպես էլ չեմ հասքից ռում

քաղաք,

ն

ՎԻՐՋԻԿԻԱ

ՎՈՒլՖ

կանում, թե որ իրադարձության ապացույցն է: Ո՛չ, ոչ, ոչ, միննույն Է` ոչինչ չես ապացուցի ու ոչինչ էլ չես իմանա։ Ու եթե հիմա վեր կենամ ու համոզվեմ, որ պատի այդ հետքը (վերջապես ինչ է դա) ընդամենը մեծ մեխի ծայր է, որը խփել են այստեղ երկու հարյուր տարի հիմա սպասուհիների տարիների ջանասիրաբար մաքրության շնորհիվ այն նորից ծնունդ է ապրել այս սպիտակ պատերի մեջ՝ կրակի լույսով ողողված սենյակում. ինչ կտա դա ինձ... ես... գիտելիք Պատճառ հետագա մտորումների համար: Դե, կարծում եմ, նստած էլ մտորելը ինձ մոտ վատ չի ստացվում։ Իսկ առհասարակ ինչ է գիտելիքը: Եվ ովքեր են մեր այդ ուսյալ ամուսինները. ինչ են նրանք թաքցնում... ովքեր, եթե ոչ կախարդների ու ճգնավորների սերունդները, որոնք թաքնվում էին քարանձավներում ն թավուտներում, խոտերից թուրմեր պատրաստում, (հարցախեղդ անում հանգուցյալներին),բացահայտումու թղթին հանձնում որդերի լեզուն։ Եվ ինչքան քիչ ենք մենք նրանց պատվում, այդքան շուտ ենք ազատվում մեզ շղթայող նախապաշարմունքներից ու ինքնակամ դառնում ենք գեղեցիկի ու առողջ բանականի գերին։ Ես գուցե փորձեմ պատկերացնել նման երանելի մի աշխարհ: Խաղաղ ու լայն մի աշխարհ՝ կապույտ ու կարառաջ,

ու

ՊԱՏԻ

ՀԵՏՔԸ

միր ծաղիկներով ծփացող դաշտերով: Աշխարհ, ուր չկան պրոֆեսորներ, գիտնականներ` ոստիկանի նման զգաստ ու խիստ. աշխարհ, ուր միտքն է ամեն ինչ թրի նման կործանում, ինչպես ձուկն է լողակով ճեղքում խաղաղ ջուրը, մխրճվում ջրաշուշանների արմատն ների մեջ քարի նման անշարժանում ձկնկիմոտ... թի Եվ ինչ խաղաղությունէ այստեղ` աշխարհի հենց կենտրոնում, նրա արարման իսկ ն իսկ սկզբնակետում, ուր, միանալով լույսի ես թափառող շողին, կոտրում գորշ ջրի հայելին` տեսնում կյանքի բյուրեղյա արտացոլանքը, եթե միայն հօդս ցնդեն այդ Ուիթաքերների օրացույցներն ու առաջնորդների գրառումները, ն թույլ տան ըմբոշխնել այդ աշխարհը։ Չէ, ես պետք է մոտենամ ու պարզեմ, թե իրականում ինչ հետք է դա՝ մեխ, վարդի թերթիկ, թե ընդամենը փայտի ճեղքվածք։ Ու նորից բնությունը հին երգն է սկսում` ինքնապահպանման երգը: Նման մտքերը, պնդում է նա, տանում են ուժերի անհիմն կորուստի, անգամ հասցնում իրականության հետ բախման, այլապես ով կհամարձակվեր դուրս գալ Ուիթաքերների առաջնորդների գրառումների դեմ: .Քենթերբերյան արքեպիսկոպոսին հաջորդում է լորդ Կանցլերը, լորդ Կանցլերին հաջորդում է Յորքի արքեպիսկոպոսը: Ամենքը հաջորդում են

ՎՈՒԼՖ

ՎԻՐՋԻԿԻԱ

ինչ-որ մեկին, այսպիսին է Ուիթաքերի փիլիսոփայությունը, ու դա ուղղակի հիասքանչ է իմանալ, թե ով ում է հաջորդում։ Դա հայտնի էՈւիթաքերին, ու թող այդպես էլ լինի: ՉԷ որ բնությունը քո առաջնորդն է. ահա ն քո խաղաղությունը, իսկ եթե դրա մեջ չես գտնում քո սփոփանքը ու ամեն կերպ ուզում ես խաթարել այս անդորրը ապա նորից մտածիր պատի այս հետքի մասին: Ես հասկանում եմ բնության խաղը, այն ստիպում է քեզ գործել` փորձելով վերջ տալ բոլոր քո մտորումներին, որոնցից միայն ցավն ու հուզմունքն են քեզ մնում։ Գուցե հենց դրանից է մեր բացասականվերաբերմունքը գործի մարդ հասկացության նկատմամբ, նան այն մարդկանց, որոնք, բառի բուն իմաստով, չեն մտածում: Համենայնդեպս, ոչ մի բան չի լինի, եթե պատի այդ հետքին նայելով, վերջ տամ այս տաղտուկ մտքերին: Ու այս պահին, երբ հայացքս մխրճված է այդ հետքին, ինձ թվում է, որ իսկապես բռնվել եմ փրփուրներից, գիտակցում եմ իրականության քաղցր հաճույքը, որը մի-մի վայրկյանում Ա արքեպիսկոպոսներին, ն լորդ Կանցլերին դարձնում է ուղղակի հիշողության ստվեր։ Ինչ-որ բան այստեղ չափազանց հստակ է, չափազանց իրական: Արթնանալով կեսգիշերվա մղձավանջից` շտապում ես վառել լույսը ու նորից պառկում

ՈՒՐՎԱԿԱՆՆԵՐՈՎ

ՏՈՒՆԸ

անշարժ ու անքուն, մտքումդ պաշտամունքի առարկա դարձնում ու երկրպագումնկարիչների ձիրքը, երկրպագում կայունությունը, երկրպագում տիրող իրականությունը, երկըրպագում մի անգո ու անիրական աշխարհ, որը կապացուցեր, որ մենք միակ գոյը չենք տիեզերքում։ Սա հենց այն է, ինչում մեզանից յույուրն ուզում է համոզված լինել. փայտ, րաքանչ անտառ, բնություն մտածել դրանց մասին ն հիանալ։ Այն սկսվում է ծառից, ծառերը աճում են, ու մենք այդպես էլ չենք իմանում նրանց ծաղկման խորհուրդը... Նրանք աճում են` ժամ առ ժամ, տարեցտարի` անտեսելով ամենքին, դաշտերում, անտառներում, գետի եզերքին, իրոք որ` հաճելի է մտորել այդ մասին։ Տոթ կեսօրին այնտեղ՝ նրանց կանաչ ճյուղերի ներքո, կովերն են արածում, հետո արտացոլվում գետի մեջ ու կրկնօրինակում կանաչ սաղարթի պատկերը, ուզում ես անգամ այդ կանաչի մեջ տեսնել ջրհորի չքացնող պատկերները. ուզում ես խորհել ձկան մասին, որը դրոշի նման է ծփում ջրի հորձանուտում, ջրային տզրուկների մասին գետի ծոցում դանդաղորեն սեթնեթող: Ուզում ես խորհել հենց ծառի մասին` սկզբում չոր փայտի կոպիտ զգացողություն, հետո դրան հաջորդող որոտընդոստ փոթորիկ ու... հանդարտ ու քաղցր բզզոց: ես`

ՎԻՐՋԻԿԻԱ

ՎՈՒԼՖ

Ձմեռային երեկոներին ուզում ես խորհել հենց այդ ծառի մասին, անտեր մի ծառ` խոյացող մենավոր դաշտում, որտեղ լուսնի ներքո անկենդանությունն ավելի է շոշափելի դառնում, ու այդ անգոյի մեջ երերում է միայնակ ու անզեն քամին, երերում, տերնի նման դողդողում ամբողջ գիշեր։ Եվ ինչպիսի զրնգուն ու անսովոր ձայնով են թռչունները վետվետում հունիսին, ինչ սառն են լինում միջատների գգվանքները, երբ նրանք տենչում են վեր խոյանալ ծառի կեղնի վրայով կամ փորձում են ջերմանալ արնի շողից թավ կանաչ խոտերի մեջ ն անթարթ նայում` իրենց կարմիր անդամանդակուռ աջքերով... Մեկը մյուսի հետնից կտրվում են շղթաները` չդիմանալով հողի սառը ճնշումներին, հարձակվում է վերջին փոթորիկը, խոցվում են ծառերն ու նորից մխրճվում սառը հողի տակ: Բայցնայնպես կյանքը չի ավարտվում` դեռ բազում արահետներ կան, չապրած կյանքեր կան այդ ծառի համար, ճանապարհներ աշխարհից աշխարհ, սենյակից սենյակ, նավից նավ, խաշմերուկից խաչմերուկ, հյուրասենյակից հյուրասենյակ, ուր թեյից հետո հավաքվում են կանայք ու տղամարդիկ, զրուցում, քննարկում։ Ծառի մեջ ապրում ու թնածում են անխռով ու պայծառ մտքեր։ Ուզում եմ հասնել, ընկալել

ՊԱՏԻ

ՀԵՏՔԸ

դրանցից յուրաքանչ յուրը,բայց ինչ-որ բան շեղում է ճամփան իմ... Ո՞ւր էի ես։ Ի՛նչ էր կատարվել: Ծառ։ Գետ: Դաունսի թմբեր: Ուիթաքերների օրացույց: Մարգագետիներ։Ոչինչ չեմ կարող հիշել։ Ամեն ինչ երերում է, շարժվում, ամեն ինչ հօդս է խույս տալիս, անհետանում. ցնդում: Նյութի անվերջ փոխակերպում։ Ու... ինչ-որ մեկը մոտենում ինձ ու ասում է. Ես գնում եմ թերթ գնելու: -

-

Ինչ:

Ճիշտ ես, ինչ

օգուտ թերթից... Անընդնույնն է գրված... Անիծվի այս պատերազմը... Գրողի ծոցը կորչի այն... Բայց այդպես էլ չհասկացա` ինչ գործ ունի խխունջըմեր պատին։ Ա՛խ, պատի հետքը, ուրեմն` դա ընդամենը խխունջ էր։ -

հատ

-

ՆՈՐ

ԶԳԵՍՏԸ

Մեյբլն ի սկզբանե սկսեց կասկածել, որ ինչ-որ բան այն չէ, հատկապես երբ տիկին Բարնեթն օգնեց հանել վերարկուն, բերեց հայելին, այնուհետն սկսեց կարգի բերել խոզանակները, հարդասեղանի վրա դրված առարկաները, Մեյբլի մազերը, զգեստը` փորձելով շեղելնրա ուշադրությունը(ձիշտն ասած ոչ անտեղի): Այդ ամենն ավելի հաստատեցինՄեյբլի տարակուսանքը, որ իսկապես մի բան այն չէ, մի բան սխալ է ընթանում: Այդ զգացողությունը գնալով ավելի ու ավելի էր արմատավորվում ն մինչ նա աստիճաններովներքն էր իջնում, այն հետզհետե վերածվում էր ավելի շուտ ինքնավստահության, հատկապես երբ նա ողջունեց Կլարիսա Դելլոուեյին ն ուղղվեց հյուրասրահի ամենածայրի անկյունը, որտեղ հայելին էր կախված, նայեց իրեն։ Այո, ինքն իրավացի էր։ Ամեն ինչ իսկապես որ ահավոր էր: Այդ պահին այն ցավը, որ նա միշտ փորձում էր քողարկել, այն խորը թախիծը, որ նրան մանկությունից ի վեր ընկերակցում էր, այն զգացումը, որ իբր ինքն ամենավատն է, նորեն արթնացաննրա հոգում, բայց այս ան82

ՆՈՐ

ԶԳԵՍՏԸ

գամ առավել անխնա, անխիղճ ու դժնի հարվածներով։ Հարվածներ, որոնք նա ի զորու չէր հաղթահարել, սակայն կարողանում էր սանձահարել Վալտեր Սքոթի ն Ջորջ Բորրոուի օգնությամբ, այն էլ` այն ժամանակ, երբ տանը մենակ էր լինում ու արթնանում էր գիշերվա կեսին, քանզի այս բոլոր տղամարդիկու կանայք՝ ամենքը անխտիր, մտածում էին. «Այս ինչ է հագել Մեյբլը: Ա՛յ թե տեսք ունի նա: Ահավոր է նրա նոր զգեստը»: Նրանք բոլորը մոտենում էին Մեյբլին կեղծ զմայլանքի աչքերով, մինչդեռ նրա ետնից հեգնանքով ծամածռում էին դեմքերը։ Բայց ախր ողջ մեղքն իրենն էր. վախկոտ, հիմար ու անմիտի մեկն է հա։ Այն սենյակը, որտեղ նա ժամերով դերձակի հետ խորհրդակցելով պատրաստվումէր այս երեկոյին, միանգամից դարձավ նողկալի ու անտանելի անգամ սեփական հյուրասենյակը, ուր նա ներս մտավ սնափառությամբլցված, սկսեց թվալ մռայլ ու գորշ, նա ձեռքն առավ սեղանին դրված նամակն ու ասաց. «Որքան ձանձրալի է...», իսկապես որքան անհեթեթ էր այս ամենը, որքան էժանագին ու քաղքենի: Ամեն ինչ հօդս ցնդեց, փշրվեց, անէացավ հենց այն պահին, երբ նա ոտք դրեց տիկին Դելլոուեյի հյուրսենյակ։ Այն երեկո` թեյի սեղանի շուրջ, երբ նա

ՎՈՒլՖ

ՎԻՐՋԻՆԻԱ

ստացավ տիկին Դելլոուեյի հրավերը, միանգամից որոշեց, որ չի ընկնի նորաձն հագուստի հետնից։ Հարկ չկա պճնվել, նորաձնությունը լոկ ուղղություն է, այն ոճ է, կենսակերպ ն ուրվագիծ: Արժի այն ընդամենը երեսուն գինեա ն ոչ մի պենս պակաս։ Եթե այդպես է, ապա էլ ինչու չփորձել ինքնատիպտեսք ունենալ: Ինչու չփորձել ունենալ սեփական ոճ: Վեր կենալով սեղանից` նա վերցրեց նորաձնության մի հին ամսագիր` մոր ամսագրերից, փարիզյան նորաձնության ամսագիր` դեռնս կայսրության ժամանակներին պատկանող: Եվ տնտղելով այն` սկսեց մտածել, թե որքան հմայիչ, բարձրաշխարհիկ ու կանացի տեսք ունեին նրանք այդ ժամանակներին։ Հիանալով այդ կանանցով որոշեց (այ քեզ անխելք) նմանակել նրանց, իրեն սկսեց պատկերացնել նրբակիրթ, մի տեսակ անտիկ, բայց ն չքնաղ, իսկ եթե անկեղծ, Մեյբլն ազատություն տվեց սեփական ինքնասիրահարվածությանը, որի համար էլ ահա ն պատժվեց... ահա նան արդյունքը` նա այսքան «գեղեցիկ» ձնով պճնվել է: Մեյբլը խուսափումէր կրկին իրեն հայելու մեջ նայել։ Վախենում էր տեսնել իր սարսափելի տեսքը, այդ դժգույն դեղին, անհեթեթության մետաքսե զգեստը` երկար հասնող հնաոճ փեշերով, թնքերը լայն բարձիկներով, իսկ այդ

ՆՈՐ

ԶԳԵՍՏԸ

կորսաժը ն մնացած շքեղությունները, որոնք այդքան հմայիչ էին ամսագրի էջին, չափազանց ահավոր տեսք ունեին նրա հագին` այս նորաշունչ ձնով հագնված կանանց միջավայրում: Նրան թվում էր, թե ինքը դերձակի մի իսկական մանեկեն է, մնում էր միայն ամրացնել ասեղներն ու քորոցները ն... Քաղցրիկս, չափազանց հմայիչ տեսք ունեք,- ասաց Ռոզա Շոուն` ոտքից գլուխ տնտղելով Մեյբլին ն հեգնանքով ծամածռելով դեմքը, մինչդեռ հենց ինքը` Ռոզան, բնականաբար հագնված էր նորաձնության վերջին ճիչով, հենց այնպես, ինչպես ներկա գտնվող մնացած բոլոր կանայք։ Մենք բոլորս նման ենք ճանճերի, որոնք տենչում են մագլցել կարասը, մտածեց Մեյբլը ն նորից ինքն իրեն կրկնեց այդ խոսքերը, ասես խաչակնքվումէր, ասես կախարդումէր, որ վանի իրեն պատած ցավը, որպեսզի տանելի դարձնի այդ հոգեվարքի ներկայությունը: Շեքսպիրի խոսքերը, տողեր գրքերից, որոնք նա հազար տարի առաջ էր կարդացել, միշտ էլ հանկարծակի արթնանում էին նրա մտքում, հատկապես վշտի ն հոգնարքի պահերին. նա կրկնում էր այդ խոսքերը, կրկնում անընդմեջ, ասես բալասան լինեին դրանք: «Ճանճեր, որոնք տենչում են մագլցել կարասը...»,-

ՎՈՒլՖ

ՎԻՐՋԻԿԻԱ

կրկնում էր նա նորից։ Եթե միայն նա կարողանա կրկնել ու կրկնել դա, եթե միայն կարողանա իր աչքով տեսնել այս պահին գոնե մի ճանճ, ապա կքարանա,կսառչի, կդառնահամր ու անձայն: Ահա ն կամաց-կամաց դուրս են մագլցում կաթի կարասից,նրանց թները զմռսված են մեկը մյուսին, ու նա ջանում է (հայելու մոտ կանգնած` լսելով Ռոզա Շոուին) պատկերացնել այդ Ռոզա Շոուին ն մնացած բոլորին այդ ձանձերի տեսքով, որոնք պատից պատ են զարկվում, ինչ-որ տեղից դուրս ճողոպրելու համար, բայց ոչ... ինչ-որ մի տեղ ներխուժելու համար... թշվառ, անարժան ն չարքաշ ճանճեր։ Սակայն ոչինչ էլ նրա մոտ չստացվեց։ Ոչ ոք էլ նման չէր նրա երնակայած իրադրությանը, հակառակը` այդ պահին հենց նա ինքն էր նման ճանձի, իսկ մնացածը ճպուռներ էին, թիթեռներ, վառվռուն միջատներ, որոնք պարում էին, ճախրում, թռվռում, իսկ ինքը` մեն-մենակ անփութորեն մագլցումէր կարասից: (Նախանձը ն չարակամությունը բոլոր մեղքերից ամենաավերիչն են. ահա Մեյբլի գլխավոր թերությունը ն սխալների հիմքը): Ես ինձ զգում եմ ձզմված, թշվառ ու ծեծված ծեր ճանձի նման,- ասաց նա՝ կանգնեցնելով Ռոբերտ Հեյդընին... նա այս աղքատիկ խոսքով կանգնեցրեց նրան լոկ համոզվելու ն -

ՆՈՐ

ԶԳԵՍՏԸ

համար իր ինքնուրույնությունը, տալու խելքը ն այն, որ իրեն ոչինչ չի կարող մտահոգել։ Իսկ Հեյդընը, բնականաբար, ինչ-որ քաղաքավարի բան պատասխանեց` լիովին կեղծ, սակայն Մեյբլը միանգամից բացահայտեց դա, ու դեռ Ռոբերտը մի երկու քայլ էլ չէր հեռացել, երբ Մեյբլը սկսեց նորից ինքն իրեն խոսել՝ խոսքեր ինչ-որ տեղից. «Սուտ է, սուտ է, սուտ է...»: Գուցե ն երեկույթի մեղքն էր, որ ամենը դառնում էր առավել իրական կամ էլ առավել վերացական, մտածեց Մեյբլը ն հանկարծ ասես թափանցեց Ռոբերտ Հեյդընի հոգու խորքը ու տեսավ ամեն ինչ: Տեսավ ճիշտը: Սա է ՃԻՇՏԸ` այս հյուրասենյակը, այս Մեյբլը, իսկ այն մյուս Մեյբլը լոկ հորինվածք է։ Օրիորդ Միլանի փոքր սենյակում իսկապես չափազանց տոթ էր, օդը` հեղձուկ, ամեն ինչ ցաքուցրիվ ու եղած թափթփված: Զգեստների ն կաղամբով ուտեստի հոտ էր գալիս։ Բայց ն այնպես, երբ օրիորդ Միլանը տվեց նրան հայելին, ու Մեյբլն իրեն տեսավ նոր, արդեն իսկ կարված ու պատրաստի զգեստի մեջ, սիրտը քիչ էր մնում կանգ առներ երանությունից։ Ազատվելով հոգսերից ու կնճիռներից` նա դարձավ այնպիսին, ինչպիսին երազում էր դառնալ` գեղեցիկ կին, բայց լոկ մի քանի րոպե, ոչ երկար (ավելի երկար նա չհանդգնեց, քանի որ ցույց

ՎԻՐՁՋԻԿԻԱ ՎՈՒԼՖ

օրիորդ Միլանը ցանկանում էր որոշել զգեստի երկարությունը)... կարմրափայտե շրջանակով երիզված հայելուց իրեն էր նայում խորհրդավոր ժպիտով մի չքնաղ արարած` նրա հոգին, նրա էությունը... ն ոչ միայն սնափառությունից ու ինքնասիրահարվածությունից էր, որ նա համարեց այդ էակին բարի, նուրբ ու իրական։ Օրիորդ Միլանը բազմիցս ասել էր, որ հարկ չկա թողնել երկար փեշեր ու նա իրավացի էր... Օրիորդ Միլանը, հոնքերը կիտելով, փորձում էր պատկերացնել հնարավոր բոլոր ձները` ըստ տիկին Մեյբլի հավանության։ Հանկարծ այդ պահին Մեյբլը հասկացավ, թե որքան շատ է սիրում օրիորդ Միլանին, սիրում է ավելի, քան մնացած բոլորին: Իր այդ զգացումից նա քիչ էր մնում արտասվեր, տեսնելով, թե ինչպես է օրիորդ Միլանը չոքեչոք իր ոտքերի տակ այս ու այն կողմ պտտվում` բերանում մի խուրձ գնդասեղներ, կարմրած ու ուռած աջքերով... Մեյբլը տարակուսանքի մեջ էր, ուզում էր արտասվել, որ ինչ-որ մեկը կարող է ցանկանալ այսքան բան անել մյուսի համար հանկարծակի մտքից տեղում քարացավ` բոլորը, բոլոր-բոլորն ուղղակի մարդիկ են, իսկ հիմա նա ինքը պատրաստվում է երեկույթի, մինչդեռ օրիորդ Միլանը փակում է դեղձանիկի վանդակը գիշերվան ընդառաջ, բայց մինչ փա88

ՈՒՐՎԱԿԱՆՆԵՐՈՎ

ՏՈՒՆԸ

կելը իր իսկ բերանից կերակրում է նրան սերմերով։ Այսուայն մտքից, թե որքան համբերություն ու հնազանդությունկա մարդու մեջ ն թե որքան խղճուկ, աղքատիկ ու աննշան ուրախություններով կարող է բավարարվել մարդ արարածը, արցունքներով պատվեցին Մեյբլի մտահոգ աչքերը: Ահա հիմա ամեն բան հօդս ցնդեց: Եվ զգեստը, ն սենյակը, ն սերը, ն խղճահարությունը, Ա հայելին իր կարմրափայտեշրջանակով, ն դեղճանիկը իր վանդակով, ամեն ինչ անհետացավ, ն հիմա նա, վերադառնալով իրականություն, կրկին կանգնած էր տիկին Դելլոուեյի հյուրասենյակի անկյունում տանջվելով իրեն նետահարող հայացքների սուր ցավերից: Սակայն այս ամենը այնքան անհեթեթ է, էժանագին ու անմիտ, այն էլ իր տարիքի կնոջ համար, որն արդեն երկու երեխաների մայր է, բայց դեռնս շարունակում է կախված լինել այդ մարդկանց կարծիքներից, ժամանակն է ունենալ սեփական սկզբունքները. «ՉԷ որ կա Շեքսպիր: Կա մահ: Մենք լոկ մի փոքրիկ մակույկ ենք այս ահռելի օվկիանոսի հորձանուտում։ Մենք ընդամենը արնի անցողիկ շողերից ենք», կամ էլ նման մի բան, որ սովորաբար ընդունված է ասել: Մեյբլը նորից խիզախորեն նայեց հայելու

ՎՈՒլՖ

ՎԻՐՋԻԿԻԱ

մեջ, ուղղեց ձախ ուսի մետաքսե ասեղնագործ ժանյակը ու հանդգնեց շարժվել առաջ՝ ընկըղմվելու հյուրասենյակի կրկնօրինակված կերպարների հորձանուտի մեջ, որոնք ասես ամեն կերպ փորձում էին ձանկռոտել նրա դեղին զգեստը: Սակայն Ռոզա Շոուի նման ողբերգական ն հանդուգն երնալու փոխարեն, նա ուներ հիմար ու ինքնասիրահարվածտեսք (Ռոզայի նման, որ հիշեցնում էր Բոադիքեային): Մի դպրոցական աղջնակի նման՝ ինքնագոհ ժպիտով, կուչ եկած ուսերով, նա քիչ էր մնում չորեքթաթ անցներ հյուրասենյակով, ինչպես մի ուժասպառ բակի շուն ն... ն ակնապիշ հայացքով սկսեց նայել նկարներին, պատի վրա ամրացրած քանդակներին, ասես երեկույթների այցելում են նկարներով հիանալու համար: Սակայն բոլորն էլ գիտեին, թե դա նրա ինչին էր պետք. որպեսզի թաքցնի, մոռացության մատնի իր խայտառակությունը,ամոթն ու ստորացվածության զգացողությունը: «Ահա ն ճանճը կարասի մեջ է,- ասաց նա ինքն իրեն,- ու այն էլ հենց մեջտեղում է, դուրս գալ չի կարող, իսկ կաթը,- մտածում էր նա` աչքը չկտրելով նկարից,- իսկ կաթը իր քաղցրությամբ կպցրել է նրա թները»: Սա այնքան հնաոճ է,- ասաց նա Չարլզ Բէրտին` ստիպելով նրան մի պահ իր կողքին -

ՆՈՐ

ԶԳԵՍՏԸ

կանգ առնել (ակներն էր, որ Բէրտի սրտով չէր)։ Մեյբլը նկատի ուներ կամ էլ փորձում էր մտածել, որ նկատի ունի նկարը, այլ ոչ թե իր զգեստը: Չարլզի ընդամենը մի բարի խոսքը, նրա գեթ մի սիրալիր հաճոյախոսությունը ի զորու էր փոխել ամբողջ մթնոլորտը, որի մեջ հիմա տանջվում էր Մեյբլը։ Եթե միայն այդ պահին նա ասեր` «Մեյբլ, այսօր դու չքնաղ տեսք ունես», դա կփոխեր նրա ամբողջ հոգեվիճակը։ Սակայն ինքն էլ պետք է լիներ ճշմարիտ ու ուղղախոս: Բնականաբար, Չարլզը ոչ մի նման նա բան չասաց, իսկական եսասերի մեկը գտնվեց: Միշտ կարողանում է նա թափանցել հոգուդ խորքը, հատկապես երբ քեզ զգում ես չափազանց փոքր ու աննշան։ «Մեյբլի զգեստը նոր է...»,չ- ասաց նա, ն խեղձ ձանձը կարասի մեջտեղից գլորվեց ամենախորքը։ Մեյբլը անգամ հավատում էր, որ Չարլզն անգամ կուզենար, որ ինքը խեղդվեր։ Նա սիրտ չուներ: Մի գրամ խղձահարություն չկար նրա մեջ, լոկ խաբուսիկ արտաքին տեսք ն ուրիշ ոչինչ։ Օրիորդ Միլանն ավելի անկեղծ էր ու բարի: Դա միայն պետք էր ականջին օղ անել: «Ինչու- հարցնում էր նա ինքն իրեն՝ ծայրաստիճան կտրուկ պատասխանելովՉարլզին, ցույց տալով, որ նա հունից դուրս է եկել,

ՎԻՐՋԻՆԻԱ

ՎՈՒլՖ

ինչպես Չարլզը սովորաբար անվանում էր «նրա զգացմունքները տրորվել են» (զգացմունքները տրորվել են, մտածեց Չարլզը ու շրջվեց` անկյունում կանգնած տիկնոջ հետ Մեյբլի վրա ծիծաղելու),- ինչու չեմ կարողանում միշտ նույն կերպ մտածել, ինչու չեմ կարողանում մեկընդմիշտ հասկանալ, որ օրիորդ Միլանն է իրավացի, այլ ոչ թե Չարլզը, ինչու չեմ կարողանում հիշել դեղճանիկի հանդեպ սիրո, խղճահարության մասին ն չտանջվել սարսափելի ցավերից` ոտք դնելով մարդկանցով լի հյուրասենյակը»: Ու այդ ամենն իր զզվելի, թուլամորթ ու անկայուն բնավարության պատճառով. չԷ որ նա միշտ հանձնվում է ամենաորոշիչ պահերին, չէ որ նա լրջորեն չի կարողանում զբաղվել ստուգաբանությամբ, բուսաբանությամբ, հնագիտությամբ, չի կարողանում բաժանել կարտոֆիլի թմբերը ն հետնել նրա բերքատվությանը, ինչպես Մերի Դեննիսը կամ էլ Վիոլետ Սերլը։ Այնուհետն տիկին Հոլմանը, Մեյբլին մենակ կանգնած տեսնելով, ուղղվեց հակահարձակման: Բնականաբար, զգեստի նման մանրուքը չէր կարող արժանանալտիկին Հոլմանի ուշադրությանը, ում ընտանիքում միշտ ինչ-որ մեկն աստիճաններից վայր էր ընկնում կամ էլ թոքաբորբով ու քութեշով հիվանդանոցում ն

դա,

ՆՈՐ

ԶԳԵՍՏԸ

հայտնվում: Կարող էր Մեյբլը նրանից իմանալ, կբուսննն արդյոք օգոստոս-սեպտեմբերի կնձնիները։ Այս ամենը նման էր ձանձրույթից ծնված մի երկխոսության. չափազանց տհաճ է, երբ քեզ համարում են բնակարանայինգործակալ կամ էլ երիտասարդ փոստատար: Այդ ամենը նշանակում է, որ դու փոքր արժեք ունես, ահա թե ինչ էր նա մտածում` փորձելով իրեն լուրջ ն կարնոր պահել, միաժամանակ պատասխանելով լոգասենյակի, դեպի հարավ բացվող տեսարանի, տաք ջրի մասին տրվող հարցերին: Եվ այդ ամբողջ ընթացում, այդ հավերժություն թվացող րոպենների ընթացքում դեղին զգեստից մի փոքրիկ մաս վառվռում էր նրա աչքի առջն՝ շրջանաձն հայելու մեջ, որը բոլորին դարձնում էր կոճակների, շերեփուկի նման փոքր... ն հետարքրիր էր, որ ինքնաոչնչացման ն ցավի այդպիսի անդունդը, սեփական անձի հանդեպ տածած ատելությունը, անկայունությունն ու ջանքը կարող էր սկիզբ առնել սոսկ մի բանից, որն ունի ընդամենը երեք պենսի մեծություն ն արժողություն: Սակայն առավել հետարքրիր էր այն, որ այդ ինչ-որ բանը ն այդ Մեյբլ Ուերինգը մեկուսացված էին, լիովին ունայնացած... ն թեն տիկին Հոլմանը, այդ սն կոճակը, կանգնած էր նրա կողքին` պատմելով, թե ինչպես էր իր ավագ որդին ան93

ՎՈՒլՖ

ՎԻՐՋԻԿԻԱ

սրտի արագ աշխատանքը,միննույն է` Մեյբլը նրան էլ էր տեսնում հայելու մեջ, տեսնում` ամբողջովին հեռացած, մեկուսացած ու չէր հավատում աչքերին, որ այդ սն հետքը` խոնարհվելով ու շարժվելով, կարող էր այդ առանձին, մեկուսացած, ինքնամփոփ ու ինքնասույզ դեղին զգեստին տալ իր իսկ մտքերն ու զգացմունքները. ինչնէ, նրանք երկուսն էլ բարեկրթությունից դրդված սիրալիրություն էին ձնացտեսում

նում:

Հա, իսկապես որ չես կարող վերահսկել տղաների երեկույթները,- սրանից ավել էլ ինչ կարելի էր ասել։ -

Տիկին Հոլմանը, որ երբնիցե չէր առաջացոչ խղճահարություն, ոչ համակրանք, ժլատությամբ հարձակվեց իրեն բաժին ընկածի վրա, ասես փորձում էր ցույց տալ, որ դա իր իրավունքն է (ճիշտն ասած՝ նրան ավելին էր բաժին հասնում, քանի որ նա փոքր աղջիկ ուներ, որն այսօր նախաճաշին հայտվել էր ուռած ծնկով), ն վերցնելով այդ խղճուկ «ողորմությունը» կասկածամտորեն ն անվստահությամբ նայեց շուրջը, ասես դա կեսպենսիանոց էր մեկ ֆունտի փոխարեն, նա թաքցրեց այն քսակի մեջ ու ստիպված եղավ համակերպվել այդ տիրող ժլատության հետ, քանի որ ծանր ժամանակներ էին, չափազանց դժվար ժամա-

նում

ՆՈՐ

ԶԳԵՍՏԸ

նակներ... այնուհետն նա ուղղվեց տարածելու իր աղջկա ուռած ծնկի պատմությունը: Ա՛խ այդ շատախոս ու փնթփնթանտիկին Հոլմանը։ Իսկական ողբերգություն է, երբ մեկն այդքան շատ է փնթփնթում, նման աղմուկ բարձրացնում, ասես մի իսկական թութակ է թներով հարվածում ու շրխկացնում ուշադրություն գրավելու համար. ողբերգություն է, երբ իսկապես այդ ամենն զգում ես սեփական մաշկիդ վրա, այլ ոչ թե ձնացնում ես։ Սակայն այսօր՝ իր այդ դեղին զգեստի մեջ, Մեյբլն այլնս չէր կարող ն ոչ մի կաթիլ սիրալիրություն բեմականացնել. չէ որ այդ պահին ինքն անձամբ էր զգում հոգատարության ու խղճահարությանկարիք: Նա գիտեր (անթարթ շարունակում էր նայել հայելուն ամբողջովին խորասուզվելով այդ մեռյալ այլաշխարհի կապույտ ու թափանցիկ ավազանի մեջ), որ իր վերջը եկել է, նա թաղվել է ցեխի մեջ, նա՝ այդ թույլ ու անկայուն արարածը: Նա կարծում էր, որ այդ դեղին զգեստն իր արժանի պատիժն էր, մինչդեռ եթե նա հագնված լիներ Ռոզա Շոուի նման, այդպիսի աննկարագրելի գեղեցիկ ու մարմնին կիպ հպվող զգեստ` կարապի փետուրներով, ապա միգուցե նա դրան էլ արժանի կլիներ: Չկար ոչ մի ելք, այս ամենից խույս տալու, ոչ մի ուղի: Բայց միթե դրանում ինքն է

ՎՈՒլՖ

ՎԻՐՋԻԿԻԱ

մեղավոր: ՉԷ որ ընտանիքում տասը երեխա էին, միշտ կար փողի պակաս, ստիպված էին անընդհատ խնայել ու պայքարել. մայրը քարշ էր տալիս ահռելի ծանր բիդոններ. աստիճանների լինոլեումը արդեն մաշվել էր. անհնար էր դուրս գալ այդ չքավորության միջից. ոչ մի աղետալի բան չկար, եթե չհաշվեին ոչխարաբուծականֆերմայի սննկացումը. ոչ մի ռոմանտիկա, ոչ մի ներշնչանք ու արտասովոր բան: Նրանք ամեն մեկն իրենց պատիվը ձեռքերում պահած ցրիվ եկան ծովափնյա հանգստավայրերով, ու հիմա նա ամեն մի ափին մի մորաքույր ունի ապրող, որոնք խաղաղ ապրում էին վարձակալած սենյակներում` դեպի ծովը բացվող տեսարաններով: Տակավին սա էր նրանց խաչը. ապրել` աչքերը կարոտով միշտ հառած ինչ-որ բանի։ Իսկ ինքը։ Ի՛նչ էր նա ուզում. նա նման էր իր մորաքույրերին` երազող էր. տենչում էր ապրել Հնդկաստանում, սեր գտնել մի ինչ-որ Հենրի Լոուրենսի հետ, ինչ-որ հերոսի, ինչ-որ տիրապետության հիմնադիրներից մեկի հետ: Անգամ հիմա էլ նա հուզվում էր, երբ հնդիկ զինվոր էր տեսնում, այն էլ` համազգեստով: Սակայն տապալվեցին երազանքներն այդ: Նա ամուսնացավ դատարանում մշտական, սակայն համեստ պաշտոն ունեցող Շյուբերտի հետ, ում հետ միասին մի կերպ գո96

ՆՈՐ

ԶԳԵՍՏԸ

յատնում են իրենց թշվառ տնակում առանց սպասուհու ն ամեն օր ճաշակում ընդամենը մանրացրած բանջարեղենով եփած շիլափլավ, իսկ երբ ինքը մենակ էր լինում տանը, բավարարվում էր ընդամենը հաց ու կարագով, երբեմն էլ... Տիկին Հոլմանը լքեց Մեյբլի ընկերակցությունը՝նրան համարելով անզգա ու անհոգի մի խրտվիլակ, այն էլ՝ սարսափելի հագնված։ Նա հեռացավ, որպեսզի սկսի հիմա էլ բամաբասել երեկույթին այցելած Մեյբլի տեսքի մասին... երբեմն էլ, մտածում էր Մեյբլը Ուերինգը` միայնակ բազմոցին նստած, կարգի բերելով բարձը, որ բոլորի աչքի առաջ պարապի տպավորությունչթողնի, քանի որ այլնս չէր ցանկանում մոտենալ Չարլզ Բէրտին ու Ռոզա Շոուին, որոնք կաչաղակներինման անդադար ծլվլում էին, հավանական էր նան, որ երբ կանգնած էին բուխարու մոտ, նրանք ծիծաղում էին հենց իր վրա... երբեմն էլ արթնանում էին անասելի ակնթարթներ, օրինակ բոլորովին վերջերս, երբ ինքը կարդում էր անկողնու մեջ կամ էլ այն անգամ` ծովի ափին, Զատիկի ժամանակ... հա, բայց ինչպես էր դա եղել. ափի խոտերի խիտ ու դալուկ փունջը ձգվում էր երկինք, այն կապույտ էր, ասես միագույն կապույտ հախճապակի` հարթ ու ամուր, հետո ալիքների այս ելնէջը` խըշ2շ, երգում էին ալիք97

ՎԻՐՋԻԿԻԱ

ՎՈՒլՖ

ները ու կարկաչում էին մանուկների ձայները, իսկապես, դա մի աստվածայինակնթարթ էր ն ակնթարթն այդ դիվային, ասես պառկած էր աստվածուհուափերի մեջ, որը մարմնավորում էր համայն աշխարհը. չարասիրտ, բայց շքեղամարմին աստվածուհի`զոհասեղանին զոհ մատուցվող զոհ (ինչ հիմարություններ ասես չեն ծնվում նրա գլխում, բայց ոչինչ, կարնորը՝ չբարձրաձայնի դրանց մասին)։ Նույն աստվածային ակնթարթը այցելում էր նրան նան Հյուբերտի հետ լինելու պահերին. այն կիրակնօրյա նախաճաշին, երբ կտրատում էր ոչխարի տապակած միսը, ն այն մյուս անգամ, երբ հանկարծ սենյակ մտավ` նամակը հասցեագրելու պահին ու... ակնթարթն այն... ու նա խոսեց ինքն իր հետ (քանզի ոչ մեկի հետ էլ չէր կարող կիսվել): «Ահա խնդրեմ: Տես, թե ինչ կատարվեց... Տես, ահա...» Բայց զարմանալին այն է, որ երբեմն ամեն ինչ այնքան ներդաշնակ է` երաժշտությունը, եղանակը, արձակուրդները. մնում է վայելես ու ուրախանաս, բայց իրականում ոչինչ էլ չկա։ Ուրախությունը փոշիացած է: Լոկ ձանձրույթ, դատարկություն ն ու ուրիշ ոչինչ։ Անկասկած, կրկին իր անփութության պատճառով։ Նա միշտ էլ եղել է դյուրագրգիռ, թուլամիտ ու անպատասխանատումայր, ան98

ՆՈՐ

ԶԳԵՍՏԸ

կայուն կին, վարել է գորշ ու անհետարքրքիր կյանք, չի ձգտել ոչ մի բանի, ի վիճակի չի եղել պնդել իրենը, ինչպես անում էին նրա եղբայրներն ու քույրերը, բացի Հերբերտից... ոչնչի ունակ լոկ մի թշվառ արարած։ Հանկարծ այս ողջ մտասարսուռի միջից, երկյուղած կյանքի շղթաների միջից նա ճախրում է բարձր, ամպածրարին։ Դըժոգեշնչվում ու հասնում բախտ ճանձ (տեսնես որտեղ էր նա լսել այս պատմությունը, որը գլխից դուրս չէր ելնում), ահա թե ոնց է մագլցում կարասից։ Լինում են նան նման վայրկյաններ: Սակայն նա արդեն քառասուն տարեկան է, ու նման վայրկյանները հետզհետե սակավանալու են։ Աստիճանաբար նա դադարում է մագլցել, դուրս ճողոպրել։ Բայց սա առավել սարսափելի է։ Անհետաքրքիր է։ Ի վերջո պարսավելի է: Վաղը կգնա Լոնդոնի գրադարան։ Կհարճակվի ինչ-որ մի քահանայի, ամերիկացու, գեղեցիկ, ամոքիչ ու ակնահաճո կազմով գրքի վրա, որոնց մասին դեռ ոչ ոք չի լսել, կամ էլ, զբոսնելով Սթրենդի երկայնքով, հանկարծակի կհայտնվի մի հյուրասենյակում, ուր հանքափորը պատմում է հանքում ընթացող կյանքի մասին. նորից կդառնա լիովին այլ մարդ։ Լրիվ կվերափոխվի:։ Կսկսի հագնել համազգեստ, նրան կսկսեն կանչել որպես քույր Այսինչ,

ՎՈՒլՖ

ՎԻՐՋԻԿԻԱ

դրանից հետո նա էլ երբեք չի մտածի փալասների մասին։ Ու հավերժ կհիշի Չարլզ Բէրտին ու օրիորդ Միլանին, կհիշի այն ն այս սենյակների մասին, հետզհետե, օր առ օր ամեն բան կլինի այնպես, ինչպես այն ժամանակ, երբ նա պառկած էր արնի տակ կամ էլ, երբ ոչխարի միսն էր կտրատում: Այդպես էլ կլինի։ Նա բարձրացավ կապույտ բազմոցից ն հայելու մեջ դեղին կոճակը տարուբերվեց, նա ձեռքով արեց Չարլզին ու Ռոզային, ցանկանալով ցույց տալ, որ ինքը նրանց կարիքը չունի. դեղին կոճակը պոկվեց հայելու անհունից. միանգամից հազարավոր նիզակներ մխրճվեցին նրա սիրտը, երբ նա մոտեցավ տիկին Դելլոուեյին ն ասաց. «Բարի գիշեր»։ Գնում եք։ Այսքան շուտ,- հարցրեց տիկին Դելլոուեյը։ Ցավում եմ, բայց այո, պատասխանեց Մեյբլ Ուերինգը,- բայց...,- ավելացրեցնա թույլ, երերուն ձայնով, որը միայն ծիծաղելի էր դառնում, երբ նա փորձում էր դրան հաղորդել կտրուկ երանգներ,- բայց ես շատ հաճելի երեկո անցկացրի։ Ես շատ հաճելի երեկո անցկացրի,- ասաց նա նույնը նան պարոն Դելլոուեյին` հանդիպելով նրան աստիճանների մոտ: «Սուտ է, սուտ է, սուտ է...»,- բաբախում -

-

-

ՆՈՐ

ԶԳԵՍՏԸ

էին խոսքերն այս նրա մտքում, երբ նա իջնում էր աստիճաններով ն մյուս կողմից մեկ այլ խոսք էր պտտվում նրա մտքում` «կարասի հենց խորքում», խոսքերն այդ շրխկոցով զրնգում էին, երբ նա շնորհակալություն հայտնեց տիկին Բարնեթին, որն օգնել էր իրեն մուտքի մոտ հանել վերարկուն... ու հիմա նա փաթաթվում ու փաթաթվում էր իր չինական վերարկուի մեջ, որն արդեն քսան տարի է, ինչ հագնում էր։

ՈՐՍԻ

ՄԻ ՕՐ

Այդ կինը ներս մտավ, տեղավորեց ճամպրուկը ն դրա վրա դրեց մի զույգ կապված փասիաններ: Հետո նստեց անկյունում։ Գնացքը սլանում էր խուլ վայրերով: Նա իր հետ ներս բերեց մի մշուշոտ խավար ու ասես իր ներկայությամբ ընդլայնեց վագոնի սենյակը` իրարից հեռու ձգելով չորս ուղնորներին։ Երնում էր, որ Մ.Մ.-ն (այդպիսին էին ճամպրուկի վրա ամրացրած սկզբնատառերը) շաբաթ-կիրակին որսորդների հետ էր անցկացրել: Դա ակնհայտ էր, քանի որ նա հիմա, հենվելով նստարանին, ինչ-որ պատմություն էր պատմում: Աչքերը չէր փակել: Բայց ակներն էր, որ նա չէր տեսնում ոչ իր դիմաց նստած պարոնին, ոչ էլ Յորքի մատուռի գունազարդ լուսանկարը: Ու հաստատ նա դեռ լսում էր արդեն իսկ լռած ձայները, քանի որ նստել էր` ակնապիշ նայելով իր դիմաց: Շուրթերն էլ դեռ շարժվում էին, երբեմն նրա դեմքին հանկարծակի ժպիտ էր հայտնվում։ Նա դուրեկան էր` փթթող, հյութալի ու դարչնակարմիր այտերով, սակայն սպիով, որը ձգվում էր, երբ նա ժպտում էր։ Ըստ իր պատմածի՝` նա շաբաթ-կիրակին որսորդների հետ

ՈՐՍԻ

ՄԻ

էր անցկացրել որպես հյուր, բայց հագնված էր հնաոճ, ինչպես այն շատ հին մարզական թերթերի նկարների կանայք էին հագնված: Նա ոչ հյուրի էր նման ն ոչ էլ սպասուհու: Եթե ձեռքին մի զամբյուղ էլ ունենար, նրան կարելի կլիներ համարել տերիեր որսաշներ բազմացնող կնոջ, սիամական կատու ունեցողի, կամ էլ այնպիսի մեկի, որը ձիերի ու շների հետ կապ ունի։ Սակայն նա ընդամենը մի ճամպրուկ ուներ ն մի զույգ փասիան: Գուցե ն նա ինչ-որ մի կերպ թափանցել է այստեղ՝ ճեղքելով վագոնների հարդարանքները, պարոնի ճաղատ գլուխը ն Յորքի մատուռի գունազարդ նկարը: Եվ ակնհայտ էր, որ նա լսում էր, թե ինչ են խոսում, որովհետն ահա նա, ասես ինչ-որ մեկին փորձելով նմանակել, թեթնակիորեն հազաց. «Քըխ»: Ու հետո ժպտաց: Քըխ,- հազաց օրորդ Անտոնիան` ուղղելով քթին դրած ակնոցը։ Սրահի նիզակաձն պատուհաններից այն կողմ մոլեգնում էին խոնավ տերնները, մի քանիսը ձկների պես գգվում էին թաց ապակուն ու մնում նրան հպված, ասես շագանակի ծառից ապակուն հասցեագրված դրոշմներ լինեին... հուշեր։ Այգով մեկ մի սարսուռ սլացավ, սավառնող տերնները դարձրին սարսուռն այդ տեսանելի. այն գորշ էր ու թաց: -

ՕՐ

ՎՈՒԼՖ

ՎԻՐՋԻԿԻԱ

Քըխ,- նորից խռպոտ հազաց օրիորդ Անտոնիան ու ձեռքից վար թափեց մի ինչ-որ բարակ ու սպիտակ բան, այդպես հավերն են արագորեն ու նյարդային կտցում ու գցում սպիտակ հացի կտորները: Քամին հառաչում էր։ Սենյակում էլ միջանցիկ քամին էր ճեմում։ Դռներն ու պատուհանները լավ փակված չէին։ Գորգի վրա մողեսի նման փախչում ու ալեկոծվում էր մեղմ ծփանքը։ Արնի շողերից այդտեղ նան կանաչ ու ոսկե սյուներ էին նիզակվում, հետո արնը սահեց ու նրա երկար ոսկե մատը կանգ առավ գորգի վրա, ասես նա այդտեղ մի անցք էր գտել: Մի փոքր անց այն սահեց վերն. այդ թույլ, բայց հանձնվող ոսկե մատը իր ոսկով մեղմորեն լուսավորեց բուխարու գլխին վահանը, կախված ողկույզները, ջրահարսին, նիզակներն ու զինանշանը։ Օրիորդ Անտոնիան գլուխը բարձրացրեց` նայելով ուժգնացող վառ լույսին։ Ասում էին, որ իր նախնիները, նախահայրերը` Ռաշլիները, մեծ կալվածքներ ունեին Ամազոնի երկայնքով մեկ։ Ծովահեններ... ձանապարհներ... զմրուխտով պարկեր: Թափառում ու Քչփորում էին կղզիներում: Գերիներ վերցնում: Ստրկուհիներ։ Ահա թե օրիորդ Սնտոնիան ինչպիսի փափկամազիկնէր, նան՝ մեծամիտը։ Նա քմծիծաղ տվեց։ Արնի ոսկե մատը շարժ-

ՈՐՍԻ

ՄԻ

վեց ու խոնարհվեց, նա էլ հայացքով հետնեց դրան: Ոսկե մատը կանգ առավ արծաթե շրջանակի վրա` լուսանկար էր` ձվաձն ձաղատ գլուխ, բեղերից դուրս նայող շրթունքներ, իսկ ներքնում վայելչագեղ մակագրություն`

«Էդուարդ»: «Թագավորը...,- փնթփնթալով սկսեց խոսել օրիորդ Անտոնիան` ծնկների վրա փաթաթելով սպիտակ թելի կծիկը ն հետնելով հանգչող ոսկե շողին,- քնում էր կապույտ սենյակում»։ Թագավորական փասիանների հովտում հրացանների փողերի մենահամերգն էր ընթանում։ Կրակոցները հրթիռների նման դուրս էին ժայթքում անտառի միջից... թեժացած կրակե հրթիռներ... մեկը մյուսի հետնից բոցավառվում էին հրացանները` զվարթ, զրնգուն, ասես շուրջը շների հանկարծակի հաչոցի մրցավազք էր: Սպիտակ մշուշի հորձանուտները մի ակնթարթ անշարժացան օդի մեջ, հետո մելամաղձոտ ու նուրբ հնքով հօդս ցնդեցին ու անէացան: Ճանապարհին` անտառի խորը ճեղքվածքի մոտ, արդեն կանգնած էր սայլակը` բեռնված դեռնս տաք ու փափուկ մարմիններով, սուր ճանկերով, ն միայն նրանց աչքերն էին լցված կենդանության փայլով: Թվում էր` թռչունները

ՕՐ

ՎԻՐՋԻԿԻԱ

ՎՈՒլՖ

դեռ ողջ են ն հիմա ընդամենը կուչ էին եկել իրեն` փարթամ ու թաց փետուրների մեջ։ Ասես նիրհում են, հանգստանում փետուրների տաքուկ սավանի տակ. միայն թե երբեմն ցնցվում էին քնի մեջ։ Ու հետո կալվածատերը` կեղտոտված, գազազած շան նման ահարկու դեմքով, մաշված սռնապաններով, հայհոյեց ու բարձրացրեց հրացանը: Օրիորդ Անտոնիան կար էր անում։ Կրակի հրաշեկ լեզուները հասել էին արդեն ընկճելու բուխարու վանդակի երկայնքով մեկ ընկած գերաններից մեկին, դրանք ագահորեն կուլ էին տալիս այն ու հանգչում` թողնելով ընդամենը արծաթե մի ապարանջանարդեն այրված արմատի շուրջ: Օրիորդ Անտոնիան հայացքն ուղղեց բուխարուն, երկար ու անթարթ նայեց, դատարկություն էր նրա աչքերում, այդպես դատարկ կրակին է նայում միայն անզգայացած կենդանիները: Կրակը նահանջեց, ն օրիորդ Անտոնիան շարունակեց կարը: Հսկա դուռն անաղմուկ բացվեց: Երկու նիհար տղամարդ ներս մտան ու դրեցին սեղանը գորգի վրա` հենց այնտեղ, որտեղ անցքն էր։ Նրանք դուրս եկան, նորից մտան։ Սեղանի վրա սփռոց փռեցին: Դուրս եկան, նորից մտան։ Ներս բերեցին դանակներն ու պատա106

ՈՐՍԻ

ՄԻ

ռաքաղները` կանաչ բրդե կտորով ծածկված զամբյուղի մեջ, հետո բաժակները, շաքարամանը, աղամանները ն հացը, հետո արծաթյա մի ծաղկաման` երեք քրիզանթեմներով։ Սեղանը գցված էր։ Օրիորդ Անտոնիան դեռ կար էր անում։

Դուռը նորից բացվեց, բայց ընդամենը մի փոքր ճեղք: Ներս վազեց մի շուն` սուր հոտառություն ունեցող մի սպանիել, ու քար կտրած կանգնեց: Դուռը մնաց կիսաբաց: Հետո, հենվելով ձեռնափայտին,ներս մտավ ծեր օրիորդ Ռաշլին։ Նրա ճաղատ գլուխը ծածկում էր մի սպիտակ շալ` ամրացվածադամանդեզարդով: Հազիվ էր քայլում: Մտնելով սենյակ` նա աղեղի նման կուչ եկավ բուխարու կողքին դրված բարձր բազմոցին: Անտոնիան դեռ շարունակում էր կար անել։ Կրակում են,- ասաց նա վերջապես: Ծեր Ռաշլին գլխով արեց ու ամուր սեղմեց ձեռնափայտը: Երկուսն էլ նստել ու սպասում էին։ Որսորդները Թագավորական հովտից արդեն հասել էին Մերձակա թավուտները: Կանգ առան ծիրանագույն վարելահողերի մոտ։ էին ոստերը, մեղմիկ Խշխշում ու ճռճռում պտտվում էին տերնները։ Բայց մեգ ու մշուշի գլխավերնում մի կղզյակ էր լազուրի անապա-

ՕՐ

ՎԻՐՋԻԿԻԱ

ՎՈՒԼՖ

կան լազուրի, վճիտ լազուրի. միայնակ երկնի օվկիանոսի մեջ: Խինդով ու բերկրանքի կարկաչյունով լցված ականակիտ ու մաքուր օդի մեջ լսվեց հեռավոր, միայնակ ու եթերային զանգակատան զանգերի ելնէջները. այն լսվեց ու... քարացգավ։Ու նորից վեր սլացան հրթիռները` ներքնում թողնելով բոցավառվող հրաշեկ փասիաններին։ Ու նորից, նորից հաջորդեցին կրակոցի շառաչյունները, ծխե գնդակներ հայտնվեցին օդում, հետո հալվեցին ու ցրիվ եկան։ Եվ փոքրիկ շները, մանրակրկիտ հոտոտելով, թրն էին գալիս հովտում, իսկ սռնապաններով տղամարդիկզույգերով կապում էին տաք մարմինները` նուրբ փափուկ, ասես դրանք լոկ ուշագնաց մարմիններ լինեին, որոնց կապելուց հետո շպրտում էին կառքի

մեջ:

«Ահա»,-

Միլի Մասթերսը` տնտեսուհին, հանեց ակնոցը: Նա նույնպես կար էր անում դեպի ախոռ բացվող պատուհաններով մութ սենյակում։ Բլուզը... իր տղայի, որդու, որն աշխատում էր ու մաքրում էր եկեղեցին. այդ բրդե կոպիտ բլուզը վերջապես պատրաստ էր։ «Երկար չտնեց: Վերջ»,- ինքն իրեն շշնջաց նա։ Հետո լսվեց սայլակի ձայնը, դրան հաջորդեց անիվների ճռձռոցը քարերի վրա: Նա բարձրացավ։ Ձեռքերով պահելով շագանակագույն ու

ասաց

ՈՐՍԻ

ՄԻ

մազերը` նա կանգնած էր բակում` քամու հարվածներին դեմ առ դեմ։ «Գալիս են»,- ժպտաց նա, ու այտի սպին ձգվեց: Նա պտտեց պահոցի դռան սողնակը, ու սպասավորը ներս քաշեց սայլակը: Թռչուններն արդեն մեռած էին, նրանք պինդ փակել էին ձանկերը` գրկելով դատարկությունը:Աչքերի վրա մոխրագույն ծալքերով թառամել էին նրանց կոպերը։ Տիկին Մասթերսը` տնտեսուհին, ն Վինգը՝ սպասավորը, վերցնում էին թռչուններին` բռնելով վզերից, ու շպրտում էին պահոցի քարե հատակին: Հատակը պատվեց արյան հեղեղով ու հետքերով: Փասիանները մի տեսակ փոքրացել էին, ասես նրանց մարմինները կուչ էին եկել իրար գրկելու, որ չմրսեն։ Հետո Վինգը իջեցրեց կառքի ծայրը։ Սայլակին սոսնձվել էին կապտավունփետուրները, իսկ հատակը պատված էր արյունով։ Բայց այն արդեն դատարկ էր։ Վերջացրինք։ Սա վերջինն էր,- քմծիծաղով ասաց Միլի Մասթերսը, հենց որ սայլակը աղմուկով հեռացավ: Ընթրիքը մատուցված է, օրիորդ, ասաց ծառայապետը: Նա կարգադրություններտվեց սպասավորին ու գլխով նշան արեց սեղանի կողմը։ Սպասավորն արծաթե կափարիչով ծածկված ուտեստը դրեց ուղիղ այնտեղ, որտեղ -

-

ՕՐ

ՎՈՒլՖ

ՎԻՐՋԻԿԻԱ

իրեն կարգադրված էր: Երկուսն էլ սպասում էին` Ա սպասավորը, Ա ծառայապետը։ Օրիորդ Անտոնիան մի կողմ դրեց ձեռքի սպիտակ կծիկը, մետաքսե կտորն ու մատնոցը, ասեղն անցկացրեց քաթանե կտորի մեջ, իսկ ակնոցը կախեց կրծքին ամրացրածշղթային։ Հետո վեր կացավ: Ընթրիքն է,- փնթփնթաց նա ծեր Ռաշլիի ականջին: Մի վայրկյան հետո օրիորդ Ռաշլին առաջ գցեց մի ոտքը, սեղմեց ձեռնափայտն ու վեր կացավ։ Երկու ծեր կանայք ձեմելով մոտեցան սեղանին, իսկ ծառայապետն ու սպասավորը նրանց տեղավորեցին սեղանի շուրջը` մեկին մի ծայրում, մյուսին` հակառակ ծայրում։ Զրնգաց արծաթե կափարիչը: Փասիան էր մատուցվում, փասիան` փետրահան եղած, ճաղատ ու փայլփլուն, ամուր փակած ոտքերով ու պատվածչորահացի կտորներով։ Օրիորդ Անտոնիան դանակը հապճեպ մտցրեց փասիանի կուրծքը։ Կտրեց երկու կտոր ու դրեց ափսեի մեջ: Սպասավորը հմտորեն բռնեց նրա ձեռքից ու օրիորդ Ռաշլին մոտեցրեց դանակը: Պատուհանից այն կողմ` անտառում, կրակոցներ թնդացին։ Գալիս են,- հարցրեց ծեր Ռաշլին` մոռանալով պատառաքաղի վրա կտրատած մսի կտորը։ -

-

ՈՐՍԻ

ՄԻ

Այգու ծառերը ճյուղերն էին թափահարում։ մի կտոր համտեսեց փասիանի մսից: Տերնները խշշոցով հարվածում էին ապակուն, մի քանիսն էլ թաց գգվանքով սոսնձվում էին նրան։ Արդեն հասել են Մերձակա թավուտներ,պատասխանեց օրիորդ Անտոնիան,- Հյուն էր կրակողը, հաստատ ավարտեց որսը: Այս խոսքերի հետ օրիորդ Անտոնիան դանակը մոտեցրեց փասիանի կրծքի մյուս կողմին։ Հետո առանց շտապելու ափսեի մեջ քաշեց կարտոֆիլը իր խավարտով ն բրուսելյան կաղամբը` սպիտակ սոուսով: Ծառայապետն ու տնտեսուհին ուշադիր հետնում էին՝ որպես խնջույքի պատասխանատու սպասավորներ։ Ծեր կանայք ուտում էին դանդաղ,լուռ: Նրանք չէին շտապում ու թռչնի ամեն մի կտորը մանրակրկտորեն ծամում էին` ափսեի մեջ Հետո թողնելով միայն ոսկորները: սպասավորը մոտեցավ, որ վերցնի օրիորդ Անտոնիայի ափսեն, ու հանկարծ մի ակնթարթ կանգ առավ՝`խոնարհելով գլուխը: Տուր այստեղ, Գրիֆիտս,- ասաց նա` հետ քաշելով ափսեն։ Վերցրեց ոսկորն ու շպրտեց սեղանի տակ` սպանիելին։ Ծառայապետն ու սպասավորը խոնարհվեցին ու դուրս եկան։ Արդեն շատ մոտ են,- ասաց օրիորդ ՌաշՆա

-

-

-

ՕՐ

ՎՈՒլՖ

ՎԻՐՋԻԿԻԱ

լին՝ ականջը ձայնին պահելով: Քամին ուժգնաէր: Մթանգնած սարսուռը ճեղքում էր օդը, տերնները պոկվում էին արդեն ճյուղերով ու այլնս չէին գգվում ապակիներին: Պատուհանները դղրդում էին։ Խելակորույս թռչուններ,- գլուխը տարուբերեց օրիորդ Անտոնիան` նայելով այս ամբողջ իրարանցմանը։ Ծեր օրիորդ Ռաշլին լցրեց իր բաժակը: Երկուսն էլ տենչում էին գինի, ու երկուսի աչքերն էլ պսպղում էին, ինչպես լույսի ցոլքերի տակ կփայլեին կիսաթանկարժեք քարերը։ Օրիորդ Ռաշլիի աչքերը նմանվեցին կապույտ, բայց միննույն ժամանակ նան գորշ երկնքի, միչդեռ օրիորդ Անտոնիայի աչքերը լի էին կարմրով՝ ասես դառը գինի: Թվում էր՝ մինչ նրանք խմում էին, այդ ասեղնագործ ժանյակներն ու ծալքերը դողդողում էին, ասես նրանց մարմիններն էլ այդ հագուստիփետուրներիներքո` գինու արբեցումից թուլացել ու տաքացել էին։ Շիշու՞մ ես, այսպիսի մի օր էր,- ասաց օրիորդ Ռաշլին պտտելով բաժակը,- նրան տուն բերեցին` փամփուշտը սրտում: Ասացին ճյուղից էր: Կոտրվեց։ Նա ընկավ...,- քրքնջաց նա` մոտեցնելով գինին։ Բա Ջոնը...- ասաց օրիորդ Անտոնիան,ասում էին նժույգն էր։ Սլանալուց սայթաքել ու նում

-

-

-

ՈՐՍԻ

ՄԻ

ընկել էր խորը փոսի մեջ: Տեղում մահացել էր: Մի իսկական որս էր սկսվելնրան գտնելու համար, ու նա էլ ոտքերը տնկեց...- նորից լցրին բաժակները։ Իսկ Լիլիին հիշում ես,- շարունակեցօրիորդ Ռաշլին,- Լրբի մեկն էր։ Ոնց տուրուդմփոցովձի հեծնեց, այն էլ՝ կարմիր եղեգը ձեռքին... Անամոթ փչացածի մեկն էր։ Իսկ գնդապետինամակը հիշում ես... Որդիդ սլանում էր քամու արագությամբ, ասես հարյուրավոր չարքեր նրան պատած լինեին, նա սլանում էր` հետնից տանելով մարդկանց։ Բայց այդ սպիտակ սրիկան... այ, այ,- նորից լցրեց ու նս մի բաժակ կոնծեց։ Մեր գերդաստանիտղամարդիկ...- սկսեց օրիորդ Ռաշլին ու բարձրացրեց բաժակը: Նա այն պահել էր բարձր, ասես խմում էր բուխարու վերնում կախված գիպսե ջրահարսի քանդակի կենացը: Ու լռեց... հրացանները շառաչեցին։ Անտառում մի բան խշխշաց։ Թե դա առնետ էր, որը վազեց քանդակի ետնում։ Միշտ կանայք...,յ- օրիորդ Անտոնիան գլխով արեց,- իսկ այ տղամարդիկ... Այդ սպիտակամորթ, կարմրաթուշ Լյուսիին հիշում ես, ջրաղացից: Էլենի դուստրը` «Այծ ն մանգաղից»,- ավելացրեց օրիորդ Ռաշլին։ -

-

-

-

-

-

ՕՐ

ՎՈՒլՖ

ՎԻՐՋԻԿԻԱ

Իսկ դերձակի աղջիկը, փնթփնթաց օրիորդ Անտոնիան,- Հյուն նրանց գորշ խանութից էր իրեն համար բրիջիներ գնում։ ..Հետո էլ ամեն ձմեռ նրանց տունը հեղեղվում էր։ Նրա տղան է, չէ,- քրքջաց օրիորդ Անտոնիան` դառնալով քրոջը,որ մաքրում է եկեղեցին։ Մի որոտ թնդաց: Բուխարուծխնելույզից մի սալաքար փլվեց ներքն։ Վիթխարի գերանը երկու կես եղավ: Գիպսե շերտերը փաթիլի նման թափվեցին գետնին։ Փլուզվում է,- ծիծաղեց ծեր օրիորդ Ռաշլին,- փլուզվում է։ Իսկ ով,չ- հարցրեց օրիորդ Անտոնիան՝ տնտղելով գորգի վրա թափված սպիտակ գիպսը,- ով է վճարելու: Երկու փնթի փոքրիկների նման պղպջակներ անելով բաժակի մեջ՝ նրանք անիմաստ ու դատարկ ծիծաղում էին։ Մոտեցան բուխարուն ու իրենց հետ քարշ տվին խերեսի գինու շիշը... խմեցին այնքան, մինչն երկուսի բաժակների մեջ մնաց ընդամենը մի կաթիլ բոցավառվող ալ կարմիր գինի։ Թվում էր, թե նրանք բնավ էլ չէին ցանկանում բաժանվել գինուց: Փլուզված բուխարու մոտ կողք-կողքի նստած՝ նրանք պտտում էին բաժակները, բայց չէին մոտեցնում շուրթերին։ -

-

-

-

ՈՐՍԻ

ՄԻ

Միլի Մասթերսը` մեր տնտեսուհին,սկսեց օրիորդ Ռաշլին,- նա մեր եղբոր... Պատուհանից այն կողմ նորից կրակոցներ որոտացին: Կտրվեց տեղատարափ անձրնի թելը։ Այն թափվեց ապակիների վրա, թափվեց ու հեղեղեց ամենը։ Գորգի վրա երնացող լույսը հանգավ: Լույսը հանգավ նան նրանց աջքերում։ Նրանք նստել էին, չէ, չէ, կուչ էին եկել բուխարու մոխրի մոտ ու լսում էին... Նրանց աչքերը հիմա նման էին ջրից հանած խճաքարերի` անհետաքրքիր, գորշ, ձանձրալի ն ամենակարնորը` տաղտուկի շնչով լի: Իսկ ձեռքերը... ձեռքերը թռչնի ճանկերի նման կուչ էին եկել կառչելով... կառչելով դատարկությանը։Ու նրանք երկուսն էլ փոքրացան, ասես նրանց մարմինները կծկվել էին հագուստների տակ։ Օրիորդ Անտոնիանբաժակը ձեռքին մոտեցավ ջրահարսին։ Մնացել էր մի վերջին կաթիլ. նա դա էլ խմեց։ Գալիս են,- նորից փնթփնթաց նա ու բաժակը խփեց սեղանին։ Ներքնի կիսաբաց դուռը շրխկաց: Հետո մյուսը: Միջանցքով ու սրահով ծանր քստքստոցով ոտնաքայլեր էին մո-

-

տենում։

Ահա, մոտ է, մոտ է,- հեգնանքով ժպտաց օրիորդ Ռաշլին՝ մերկացնելով իր երեք դեղնած ատամները։ -

ՕՐ

ՎՈՒԼՖ

ՎԻՐՋԻԿԻԱ

Բացվեց հսկա դուռը: Ներս խուժեցին երեք վիթխարի շներ ու հեասպառ քարացան դռան դիմաց։ Հետո ներս մտավ հենց ինքը` կալվածատերը` զգալիորեն դուրս եկած կուզով ն մաշված սռնապաններով։ Շները վազեցին նրա կողմը, պտտվեցին շուրջը ն հոտոտեցին գրպանները: Հետո առաջ վազեցին: Մսի հոտ էին առել։ Սրահի հատակը թնդում էր որսաշների պոչերի ու հաչոցների մենահամերգից, ինչպես անտառն էր թնդում քամու հարվածներից: Նրանք հոտոտեցին սեղանը` թաթերով ճանկռոտելով սփռոցը։ Ու ահա գազազած հաչոցով հարձակվեցին փոքրիկ շագանակադեղնավուն սպանիելի վրա, որը սեղանի տակ դեռ կրծոտում էր փասիանի ոսկորը: Գրողը տանի... գրողը տանի,- բղավեց կալվածատերը: Սակայն ձայնը դալուկ էր, ասես քամին երկատել էր այն,- գրողը տանի...գոռում էր նա արդեն քույրերի վրա։ Օրիորդ Անտոնիան ն օրիորդ Ռաշլին տեղից վեր ցատկեցին: Հսկա շները բռնեցին սպանիելին: Ժանիքներով նրանք հոշոտում էին խեղճին: Կալվածատերը կաշեպատ ոստը ձեռքին թափահարում էր, անիծում շներին, անիծում քույրերին, իսկ ձայնը նրա բարձր էր, բայց դալուկ ու հեռավոր: Եվ մի հարված... ու այդ մի հարվածով գետնին տապալվեց քրի-

ՈՐՍԻ

ՄԻ

զանթեմներով ծաղկամանը: Իսկ երկրորդ հարվածը իջավ օրիորդ Ռաշլիի այտին։ Պառավը մեջքի վրա հետ-հետ գլորվեց ու դիպավ բուխարու սալաքարին: Նրա ձեռնափայտը, ձեռքից թռնելով, դիպավ բուխարու վերնում կախված զինանշանին: Օրիորդ Ռաշլին այդ խուլ հարվածով հայտնվեց մոխիրների մեջ, պատից պոկվեց նան Ռաշլիների տոհմական զինանշանը։ Օրիորդ Ռաշլին թաղվել էր նիզակների ու ջրահարսի ոտքերի տակ։ Քամին հարվածներով ալեկոծում էր պատուհանները, շանթահար ալիքն անցավ այգով մեկ, ու ծառը հանձնվեց` արմատախիլընկնելով գետնին։ Ու այդ նույն պահին Էդուարդ թագավորն էլ արծաթե շրջանակի մեջ երերաց, խոնարհվեց ու նա էլ ընկավ: Գնացքի վագոնում գորշ մշուշ էր: Այն վարագույրի նման տատանվում էր ու ասես անկյուններ էր շպրտում ուղնորներին` հեռացնելով իրարից, սակայն իրականում նրանք նստած էին շատ մոտ, ինչպես ն հարկն է նստել գնացքի վագոնում երկրորդ կարգի ուղնորներին։ Տարօրինակ ազդեցությունէր: Դուրեկան, բայց ոչ երիտասարդ կինը, հարգի, բայց ն մաշված հագուստով, որը գնացք էր նստել ինչ-որ խուլ կայարանից, ասես կորցրել էր իր ուրվագիծը։ Նրա մարմինը ասես վերածվել էր մշուշի:

ՕՐ

ՎԻՐՁԻԿԻԱ ՎՈՒԼՖ

Միայն աչքերն էին փայլում, փոփոխվում ու ապրում... ասես իրենք իրենց համար. անմարմին աչքեր, աչքեր, որ տեսնում են այն, ինչ տեսանելի չէ մյուսներին։ Նրանք փայլփլում էին աղոտ օդում, նրանք թափառում էին վագոնի անշնչացած մթնոլորտում (պատուհանները քրտնել էին, իսկ ջահերը պատվել էին խոնավ մեգով), ասես լինեին ճախրող, հեծկլտացող կրակներ, թափառող կրակներ, որոնց մասին ասում են, որ նրանք ճախրում են այն գերեզմանների վրա, որոնք հավերժի հանգիստ քուն չեն -մտած։ Անհեթեթ միտք է: Դատարկ երնակայություն: Այնուհանդերձ, երբ ոչինչ արդեն չի ավարտվում առանց տեղումների, իսկ մեր հիշողությունը մտքի հեծկլտացող մի կրակ է, երբ արդեն ապրվածը թաղված է, գուցե ն հենց այս փայլող, թափառող աչքերն են ընտանիքի ոգին, դարի ոգին, մշակույթի ոգին... գերեզմանի վրա հեծկլտացող կրակե աչքերը... Գնացքը դանդաղեցրեցընթացքը: Ջահերը վառվեցին անշարժության մեջ: Ուղնորները տեղերից պոկվեցին։ Գնացքը սլացավ կայարան: Ջահերը հեծկլտում էին: Իսկ այն աչքերը՝ անկյունում: Նրանք փակ էին: Գուցե ն կուրացնող լույսից: Եվ բնականաբար կայարանի կուրացնող լույսերի ներքո լիովին պարզ դարձավ,

ՈՐՍԻ

ՄԻ

սովորական, բնավ էլ ոչ երիտասարդ կինը եկել էր Լոնդոն ինչ-որ ամենասովորական ու չնչին պատճառով, ինչ-որ մի բանի համար՝ կապված կատվի կամ ձիու կամ էլ շան հետ։ Նա ձեռքը մեկնեց ճամպրուկին, կանգնեց ու իջեցրեց փասիանները։ Բայց միթե դեռ ամեն բան նույնն էր մնացել, քանզի երբ նա բացեց դուռն ու առաջ քայլեց, միթե նա չփսփսաց. որ

«Քըխ, քըխ»։

ՕՐ

ԼԱՊԻՆԸ

ԵՎ ԼԱՊԻՆՈՎԱՆ

Նրանք արդեն ամուսիններ էին: Հարսանեկան շքերթի մեղեդին լցվել էր ամեն մի անկյուն: Աղավնիները սավառնումէին։ Էթոնական բաճկոններով տղաները բրինձ էին շաղ տալիս, ֆոքստերյերը ճեմում էր փողոցի երկայնքով, իսկ Էռնեսթ Թորբերնը հարսնացուին ուղեկցում էր մեքենայի մոտ՝ անցնելով քթերն ամեն տեղ մտցնող հետարքրքրասերների բազմության միջով, որոնք Լոնդոնում տեղի ունեցող երջանիկ ու դժբախտ դեպքերի մշտական հանդիսատեսներն էին: Հավաքվում էին ու վայելում տեսարանը: Անշուշտ, ամուսինը գեղեցիկ տեսք ուներ, մինչդեռ կինը ամոթխած էր: Նորից բրինձ շաղ տվեցին, ու մեքենան շարժվեց: Դա երեքշաբթի էր: Իսկ այսօր արդեն շաէ։ Ռոզալինդան ամեն կերպ փորձում է բաթ ընտելանալ նոր անվանը` տիկին Էռնեսթ Թորնբերն: Իսկ եթե նա այդպես էլ չընտելանա, որ ինքն արդեն տիկին Էռնեսթ Այսինչն է, մտածում էր Ռոզալինդան, հյուրանոցի կամարաձն պատուհանից նայելով լճի մյուս ափին նիրհած լեռներին: Նա սպասում էր, թե երբ է

ԼԱՊԻՆԸ

ԵՎ ԼԱՊԻՆՈՎԱՆ

ամուսինը նախաճաշի իջնելու Էռնեսթ անվանը դժվար կլինի ընտելանալ: Նա երբեք իր համար նման անուն չէր ընտրի։ Ավելի շուտ կնախընտրեր օրինակ Թիմըթի, Էնթընի կամ էլ Փիթեր: Եվ ավելին, իր ամուսինը բնավէլ նման չէ Էռնեսթին: Այդ անունը անխզելիորեն հանգուցված է Ալբերտի հուշակոթողին, կարմրափայտե պատուհաններին, ընտանիքի շրջանում արքայազն-ամուսնու պատկերներով քանդակներին։ Կարճ ասած, այն ձուլված է իր սկեսրոջ տան ճաշասենյակին` Փորչեսթըր-Թերասայի փողոցում: Ահա ն նա: Փառք Աստծու, նա մի գրամ էլ նման չէր Էռնեսթին, հաստատ: Բայց ում էր նա նման: Ռոզալինդան ակնապիշ նայեց նրան: Ահա... երբ ուտում էր բոված հացի խռթխռթան շերտը, նա նման էր մի իսկական... ճագարի։ Ոչ ոք, բացի Ռոզալինդայից, այս թիկնեղ, սպորտային կազմվածք ունեցող, ուղիղ քթով, կապույտ աչքերվ ն շուրթերի հստակ ծալքերով երիտասարդի մեջ չէր տեսել նմանություն այդ փոքրիկ վախկոտ կենդանու հետ: Սակայն այդ ամենն ավելի զվարճալի էր դառնում, երբ... երբ նա ուտում էր, քիթը շարժվում էր։ Այն իրոք, որ նման էր Ռոզալինդայի սիրած կենդանու քթին: Նա հետնում էր, թե ինչպես է Էռնեսթը շարժում քիթը, նա նկատեց կնոջ հա121

ՎԻՐՋԻՆԻԱ ՎՈՒԼՖ

մնում էր բացատրել, թե ինչն էր նրան զվարճացրել: Ծիծաղում եմ, որովհետն դու հիմա իսկական ճագարի ես նման, Էռնեսթ,- ասաց Ռոզալինդան,- բայց ոչ թե սովորական ճագարի, այլ՝ վայրի,- շարունակեց նա` նայելով ամուսնուն,ես որսորդ-ճագարի, թագավոր-ճադու նման գարի, որն առաջնորդում է մնացած բոլոր ձագարներին։ Էռնեսթը դեմ չէր լինել նման ճագար. քանի որ կնոջը զվարճացնում էր, որ ինքը շարժում էր քիթը (իր քթի նման հատկության մասին նա բնավ էլ չգիտեր), այդ պատճառով էլ նա սկսեց այն դիտմամբ շարժել: Ռոզալինդան ծիծաղում ու ծիծաղում էր, իսկ Էռնեսթը՝նորից ու նորից կրկնում ու ծիծաղում կնոջ հետ միասին. ահա պառաված օրիորդները, ձկնորսը, ճենձոտ սն բաճկոնով շվեյցարացի մատուցողը, որոնք միանգամից գլխի ընկան` երիտասարդ զույգը շատ երջանիկ է։ Բայց որքան կտնի նրանց այդ երջանկությունը, հարցնում էին նրանցից ամեն մեկն իրեն, ու ամեն մեկն էլ պատասխանումէր` սեփական կյանքի փորձից ելնելով։ Ընթրիքին` նստած լճի ափի չորացած խոտերի վրա, Ռոզալինդան հարցրեց. «Ճագարս, կաթնուկ ուզում ես», առաջարկելով ձեռքին

յացքը,

-

ԼԱՊԻՆԸ

ԵՎ ԼԱՊԻՆՈՎԱՆ

պահած կաթնուկը, որը նա վերցրեց պինդ խաշած ձվերի հետ միասին ուտելու համար. «Արի, ես ինքս քեզ կկերակրեմ»,- ավելացրեց նա, ու Էռնեսթն առաջ եկավ ու սկսեց կրծոտել կաթնուկն ու շարժել քիթը: Իմ խելոք ձագարիկ, լավ ճագարիկ,ասաց Ռոզալինդան ու շոյեց նրան, ինչպես սովոր էր շոյել իի տնային ճագարին։ Բայց ոչ, անհնար բան է դա։ Ո՛վ, ով, բայց ինքը երբեք չէր կարող տնային ճագար լինել։ Գուցե ֆրանսերենով անվանենք: «Լճք/ո»,- կանչեց Ռոզալինդան Էռնեսթին։ Բայց ահա խնդրեմ նորից, ախր նա ոչ էլ կարող էր լինել ֆիանսիական ձագար, միայն ոչ նա։ ՉԷ որ նա մինչն մազերի ծայրը անգլիացի էր, ծնվել էր ՓորչեսթըրԹերասայում, սովորել Ռեգբիում, իսկ հիմա քաղաքացիականծառայության մեջ է գտնվում Ձերդ գերազանցությունթագավորի մոտ։ Ու հիմա կոչվել «ճագարիկ», պարզապես ահավոր էր։ «Ճագարիկը» նման է թմբլիկ, փափլիկ ու զվարճալի մեկին, իսկ Էռնեսթը նիհար էր, լուրջ ու կտրուկ։ Բայց միննույն է, անգամ այդպես նրա քիթը շարժվում էր։ «Լապին»,- հանկարծակի բացականչեց Ռոզալինդան։ Քիչ էր մնում նա գոռալով ասեր այդ անունը, ասես վերջապես գտավ այն բառը, որն այդքան դժվարությամբ փնտրել էր։ -

ՎՈՒլՖ

ՎԻՐՋԻՆԻԱ

Լապին, Լապին, թագավորԼապին,- կրկըէր նա: Մականունը, թվում էր, լավ էլ սազում էր նրան: Նա իրոք, որ Էռնեսթը չէ, ինչ Էռնեսթ, նա թագավոր Լապինն էր։ Ո՞վ իմանա... Նրանց երկար ու մեկուսի զբոսանքների ժամանակ, երբ նրանք զրույցի ոչ մի նոր թեմա չէին ունենում, իսկ անձրնը վերնից հեղեղի նման թափվում էր, ինչպես ն նրանց ծանոթները զգուշացրել էին. նրանք երնակայում էին... կամ էլ, երբ երեկոններն անցկացնում էին բուունայնանալով ցրտից... խարու մոտ նստած` երբ պառաված օրիորդներն ու ձկնորսն արդեն հեռացած էին լինում ամեն մեկն իր սենյակը, իսկ մատուցողը հայտնվում էր միայն այն դեպքում, երբ նրան կանչելու կոչնակը սեղմեիր, Ռոզալինդայի երնակայությունը փթթում էր, ու նա հորինում էր Լապինների ցեղախմբի պատմությունը: Այդ ընթացքում կար էր անում, իսկ Էռնեսթը կարդում էր. այնտեղ ամեն ինչ իրական էր, պատկերավոր ու զվարճալի: Էռնեսթը մի կողմ էր դնում թերթն ու գալիս կնոջն օգնության: Միասին նրանք կյանքի էին կոչում սն ն շիկակարմիր ճագարների, թշնամի-ճագարների, ընկեր-ձագարների։Հայտնվեց նան անտառը, որտեղ ապրում էին այդ ճագարները, հետո նան հայտնվեցին տափաստանները, այնուհետն երնակայությունից ծնվեցին ճահճուտ-

նում

ԼԱՊԻՆԸ

ԵՎ ԼԱՊԻՆՈՎԱՆ

ներ։ Բայց ամենից առաջ Էռնեսթը տարվածէր Թագավոր-Լապինով։ Այն ժամանակները, երբ նա կարողանում էր միայն քթով շարժել, վաղուց անզյալում էին մնացել, հիմա նա ոչ թե խելացի մի կենդանի էր, այլե ամենահիասքանչ մի գազան։ Ռոզալինդան ամեն Աստծու օր նոր առավելություններ էր գտնում նրա մեջ։ Սակայն ամենից առաջ իր Էռնեսթը մնում էր հրաշալի որսորդ: Իսկ ինչ է արել այսօր Թագավորը,- իրենց մեղրամսի վերջին օրը հարցրեց Ռոզալինդան -

ամուսնուն։

Իրականում նրանք միասին ամբողջ օրը զբոսնել էին լեռներում, ու դրանից նրա կրունկին բշտներ էին առաջացել, սակայն նա դա նկատի չուներ։ Այսօր,- պատասխանեցԷռնեսթը` շարժելով քիթն ու ծխելով ծխախոտի վերջին գլանակը,- նա ընկել էր մի նապաստակի հետնից,լռեց, վառեց լուցկին ու նորից շարժեց քիթը։ Աղջիկ նապաստակի,- քիչ անց ավելացրեց Էռնեսթը։ Սպիտակ աղջիկ նապաստակիհետնից,բացականչեց Ռոզալինդան, ասես հենց նման բանի էր սպասում,- փոքրիկ նապաստակ, չե, սպիտակ, արծաթ-մոխրագույն բծերով ու փայլփլուն աչքերով։ -

-

-

ՎոՒլՖ

ՎԻՐՋԻԿԻԱ

Հա, հա,- ասաց Էռնեսթն ու նայեց կնոջը հենց այնպիսի հայացքով, ինչպիսի հայացքով նա էր իրեն նայում,- մի փոքրիկ նապաստակ էր` խոշոր, դուրս եկած աչքերով, առջնի թա-

թերն էլ պարզած,- նա նկարագրեց իսկ ն իսկ, թե այդ պահին ինչպես էր նստած Ռոզալինդան` նրա ձեռքին կարն էր, իսկ նրա խոշոր ու փայլուն աչքերը իսկապես որ մի փոքր դուրս եկած էին։ Օ՛հ, Լապինովան,- շշնջաց Ռոզալինդան։ Ահա թե ինչ է իրական Ռոզալինդայի ասաց Էռնեսթն ու նայեց կնոջը։ Որանունը,նա քան շատ էր սիրում այդ էակին։ Այո,- ասաց Ռոզալինդան,- նրա անունը Ռոզալինդա է: Մինչ քնելը նրանք ամեն բան պայմանավորվեցին։ Այդ պահից ի վեր Էռնեսթը ԼապինԹագավորն էր, իսկ Ռոզալինդան` ԼապինովաԹագուհին: Նրանք մեկը մյուսի հակադրությունն էին, Էռնեսթը` խիզախ ու անընկճելի էր, մինչդեռ ինքը` անհույս ու երկչոտ։ Էռնեսթը թագավորում էր հոգսաշատ ճագարներին, իսկ նրա թագուհի Ռոզալինդայի թագավորությունը մի անապատայինու խորհրդավորվայր էր, ուր նա թափառում էր լուսնյակ գիշերներին։ Ամեն դեպքում նրանց թագավորությունների տա-

-

-

ԼԱՊԻՆԸ

ԵՎ ԼԱՊԻՆՈՎԱՆ

րածքները հատվում էին իրար. չէ որ նրանք Թագավորն ու Թագուհին էին։ Ու այսպես մեղրամսից վերադառնալով` նրանք ունեին սեփական աշխարհը, ուր բացի սպիտակ նապաստակից, ապրում էին նան միայն ու միայն ճագարներ: Ոչ մի կենդանի շունչ չէր էլ կարող կասկածել այդ աշխարհի մասին ու այդպես այն ավելի զարմանահրաշ էր։ Բոլոր նորապսակներին էլ բնորոշ է այն զգացողությունը, որը նրանց մոտ էլ էր հայտնվել ու ավելի տպավորիչ էր, քան մյուսների մոտ. նրանց թվում էր, որ դավադրությանմեջ են ամբողջ աշխարհի դեմ։ Նրանք խորամանկ նայում էին մեկմեկու, երբ խոսքը ճագարների, անտառների, ծուղակների ն որսի մասին էր։ Թաքուն հայացքներ էին փոխանակումսեղանի շուրջ, ինչպես այն անգամ, երբ մորաքույր Մերին ասաց, որ տանել չի կարող ճագարով ուտեստները, իբր դրանք ասես նորածիններ լինեն, կամ էլ այն անգամ, երբ Ջոնը` Էռնեսթի եղբայրը, ու նրա որսի ընկերը պատմեց, թե ինչ գնով են այս աշնանը Յորքշիրում վաճառել ճագարներին, այն էլ ամբողջական ճագարներին` մորթու հետ միասին։ Երբեմն Էռնեսթին ու Ռոզալինդային իրենց երնակայական աշխարհում պետք էին գալիս խաղացողներ` որսագողեր, կառավարիչներ, ուստի նրանք մտա127

ՎԻՐՋԻԿԻԱ

ՎՈՒլՖ

որոշում էին, թե իրենց ծանոթներից ում ինչ դեր կարելի էր շնորհել։ Օրինակ` Էռնեսթի մայրը` տիկին Ռեջինալդ Թորբերնը, իսկ ն իսկ ստեղծված էր կառավարչի դերի համար: Սակայն ամենն այս նրանց գաղտնիքն էր, այլապես այն կկորցներ ամբողջ հմայքն ու հետարքրքրությունը. ոչ ոք չգիտեր իրենց թաքուն աշխարհի գոյության մասին։ Եթե չլիներ այդ աշխարհը, մտածում էր Ռոզալինդան, ինչպես էր նա դիմանալու ողջ ձմեռը: Ինչպես էր դիմանալու, օրինակ, ոսկե հարսանիքի ժամանակ, երբ Թորբերներն ու նրանց բարեկամները մի մարդու նման հավաքվել էին Փորչեսթըր-Թերասայում,որ նշեին ավագ Թորբերների հիսունամյա հոբելյանը, այն օրհնված հոբելյանը, որն աշխարհին էր նվիրել Էռնեսթ Թորբերնին, այն պտղատու հոբելյանը, որից աշխարհ էին եկել ինը եղբայրներն ու քույրերը, որոնք էլ իրենց հերթին էին ամուսնացել ն իրենց ամուսնություններն էլ էին պտղատու եղել: Ռոզալինդան երկյուղում էր այդ երեկոյից։ Բայց չգնալ չէր կարող: Նա ափսոսում էր, որ ընտանիքի միակ երեխան էր. այսպես մտածելով բարձրանում էր Ռոզալինդան աստիճաններով` «չէ որ նա` անձրնի մի փոքրիկ կաթիլը, կկորչի Թորբերների հեղեղի մեջ, որոնք հավաքված էին մեծ ու շքեղ հյուրածում

ու

ԼԱՊԻՆԸ

ԵՎ ԼԱՊԻՆՈՎԱՆ

սենյակում` փայլփլուն ատլասե պաստառներով, պատերին փակցրած ընտանեկան սնդուԱյս իրական Թորբերնեկափայլ նկարներով»։ րը քիչ էին տարբերվում նկարներում քարացած Թորբերներից, միայն թե, ի տարբերություն նկարների, նրանց բերանները ոչ թե նկարված էին, այլն սեփական ձեռքի գործ էին համարվում, որոնք երբեմն էլ իրենց կատակներ էին թույլ տալիս` դպրոցականկատակներ, օրինակ` թե ինչպես էին ուսուցչի նստելու պահին քաշել աթոռը. կատակներ գորտերի մասին` ինչպես էին դրանք թաքցնում պառաված օրիորդների անկողիններում։Իսկ ինքը` Ռոզալինդան... ինքը երբեք իրեն նման բաներ թույլ չի տվել: Ձեռքում սեղմելով նվերը` նա մոտենում է շքեղ ատլասե դեղին զգեստը հագին սկեսրոջը ն սլացիկ կեցվածքով սկեսրայրին, որի բաճկոնի գրպանից ժպտում էր գեղեցիկ դեղին մի մեխակ։ Նրանց շուրջը` սեղանի ն աթոռների վրա, նվերների ոսկե մի թումբ էր գոյացել. ծխախոտի տուփեր, ոսկյա շղթաներ. ամեն մի նվերի վրա ոսկերչի անձնական կնիքն էր դաջված, որ անգամ մի գրամ կասկած չմնա, որ նվերներն այս ոչ թե հասարակ կամ կեղծ են, այլն ամեանաբարձր որակի ոսկուց են ձուլված: Իսկ իրենը. Ռոզալինդայի նվերն ընդամենը ծակ տուփ էր, թեն ձուլված

ՎԻՐՋԻՆԻԱ

ՎՈՒլՖ

ոսկուց ն պղնձից` տասնութերորդ դարի մի իրական պահպանված նմուշ, հին ժամանակներում սրանց մեջ էին ավազով շաղ տալիս թանաքը չորացնելու համար: Ռոզալինդան ինքն էլ էր հասկանում, որ իր նվերն այդքան էլ պետքական չէր, այն էլ՝ երբ արդեն այդ դարում ծծողական թուղթն էր երնան եկել... ու երբ նա տվեց նվերը սկեսրոջը, նրա աչքի առջն տեսաժապավենինման սահեցին սկեսրոջից ստացած նամակի տողերը, սնով սպիտակին գրված բառերը, որում նա, երբ նրանք նշանադրվել էին, իր հույսն ու ցանկությունն էր արտահայտում, ասելով` «իմ որդին քեզ կերջանկացնի»։ Սակայն նա երջանիկ չէր։ Նա բնավ էլ երջանիկ չէ նան հիմա։ Ու նա նայեց Էռնեսթին` փայտի նման ուղիղ կանգնած, իսկ քիթը... քիթը իսկ ն իսկ այնպիսին էր, ինչպիսին այս բոլոր նկարներում, նման քիթը երբեք չէր կարող շարժվել։ Հետո նրանք իջան ներքն ճաշելու: Ռոզալինդայի դիմաց, նրան գրեթե ամբողջովին ծածկելով, դրված էր քրիզանթեմների մի փունջ, որոնց մեղրածոր ոսկե թերթիկները խոշոր ու խիտ շրջաններ էին հյուսել։ Շուրջն ամեն բան ոսկեծոր էր։ Բացիկները՝ ոսկյա եզրերով ն ոսկեթել ասեղնագործառաջնատառերով, պարունակում էին ուտեստների հերթա130

ԼԱՊԻՆԸ

ԵՎ ԼԱՊԻՆՈՎԱՆ

կանությունը, որոնք իրենց իսկ նշված կարգով պիտի մատուցվեին: Ռոզալինդան գդալը մոտեցրեց թափանցիկ ոսկեգույն զանգվածով ափսեին։ Սպիտակմառախուղըջահերի լույսից վերածվել էր ոսկե շղարշի, ափսեների ծայրերը եզրագծվել էին ոսկե շղթաներով, իսկ արքայախնձորների կեղնները պատվել էին ասես ոսկեգույն փոշեհատիկներով։ Եվ միայն նա՝ իր հարսանեկան զգեստով, մի քիչ ուռած ու մի կետի նայող աչքերով, ձերմակ էր` միակ ճերմակ լույսը այդ ամբողջ ոսկեծորի մեջ, միակ հանդուգն ու չհալվող սառցի կտորը։ Ճաշը ձգձգվում էր: Իսկ ճաշասենյակում տոթ էր։ Տղամարդկանցճակատներինքրտինքի խոշոր կաթիլներ փայլեցին։ Ռոզալինդանզգում էր, որ... որ սառույցը հալվում է: Նա հալչում էր. հօդս ցնդում, գոլորշանում,կորցնում էր գիտակցությունը: Այդ պահին մտքերի քաոսի ն աղմուկի մեջ նա լսեց կանացի բացականչություն. «Բայց ինչ փթթուն են...»։ Թորբերները... այո, իսկապես, որ նրանք բեղուն են, մտքի մեջ այդ խոսքերին համաձայնեց Ռոզալինդան` մեկը մյուսի հետնից աչքի անցկացնելովնրանց գիրուկ, կարմրաթուշ կառուցվածքները, որոնք կրկնապատկվում էին իրեն պատած գլխապտույտից, փթթում իրենց պարուրած ոսկե մշուշից... Բայց ինչ բեղուն են։

ՎՈՒլՖ

ՎԻՐՋԻՆԻԱ

Այդ պահին Ջոնը բղավեց. Փոքրիկ հրեշներ... Կրակել է պետք դրանց... Ոտքերի տակ տրորել: Միայն այդպես կարելի է դրանցից ազատվել: Ա՛խ, այդ ճա-

գարները:

Այդ կախարդական բառը լսելուն պես Ռոզալինդան ասես մի հրաշքով սթափվեց խորը նիրհից: Դարձավ դեպի Էռնեսթը ն քրիզանթեմների ցողունների արանքից տեսավ, թե ինչպես է շարժվում նրա քիթը։ Այն կնճռոտվեց ու միմյանց հաջորդեցին նման մի քանի շարժումներ։ Շանկարծակի մի առեղծվածային բան սկսեց կատարվել Թորբերների ընտանիքի հետ։ Ոսկյա սեղանը վերածվեց ճահճուտի, ուր բազմանում էին ու աճում օրոճները. ձայների խուլ աղմուկը փոխվեց երկնքում արտույտի վետվետումների հետ: Դա մի լազուր երկինք էր, ուր նազանքով սեթնեթում էին ամպերը։ Նրանք նույնպես` բոլոր Թորբերները, մի վայրկյանում վերափոխվեցին: Ռոզալինդան նայեց սկեսրայրին, այդ ներկած բեղերով ծածկամիտ փոքրիկ մարդուկին, որը տարատեսակ առարկաներ հավաքելու մոլուցք ուներ` կնիքներ, էմալապատ տուփեր, տարբեր մանրուքներ, որոնք տասնութերորդդարում շարում էին հարդասեղաններին,մինչդեռ ինքն այդ ամենը թաքցնում էր գրասեղանի դարակներում` կնոջ

ԼԱՊԻՆԸ

ԵՎ ԼԱՊԻՆՈՎԱՆ

աչքից հեռու: Ու ահա Ռոզալինդային միանգամից պարզ դարձավ, թե ով էր նա. լոկ մի որսագող, որը բաճկոնի տակ էր թաքցնում փասիաններ ու կաքավներ ն ծածուկ ծլկում իր փոքրիկ ծխոտ տնակը, որտեղ էլ եփում էր իր ավարը եռոտանու վրա: Ահա թե ով էր իրականում սկեսրայրը` որսագող։ Իսկ Սիլիան՝ նրանց չամուսնացած աղջիկը, որը միշտ քիթը մյուսների կյանքի մեջ էր մտցնում, նրանց գաղտնիքներըփորփրում,գաղտնիքներ,որոնք սովորաբար մարդիկ փորձում են թաքցնել: Նա մի սպիտակ կզաքիս էր` կարմիր աչքերով ն կեղտոտ քթով, որը մտցնում էր ամեն մի անկյուն։ Սիլիայի կյանքը բավականին խղճուկ է, տաղտկալի. թրն գալ որսորդների շալակած ցանցերի մեջ, սպասել, թե երբ են քեզ բաց թողնելու քո իսկ բույնը. բայց ինչ արած, սա էլ նրան բաժին ընկած ու իր իսկ ընտրած խաչն էր։ Ահա այսպիսի կերպարիմեջ էլ բացահայտվեց Սիլիան։ Այնուհետն Ռոզալինդայի հայացքը սահեց սկեսրոջ կողմը, որին իրենք որպես ազնվական կառավարիչ էին թագադրել` կարմրաթուշ, անփոփոխ ն ինքնախաբված մի անմիտ. այս ամենը հենց նրա մասին է ասված, մինչդեռ, երբ նա կանգնած էր ու շնորհակալություն էր հայտնում իրենց հոբելյանը շնորհավորողներին, այդ ժամանակ Ռոզալինդային, չէ,

ՎՈՒԼՖ

ՎԻՐՋԻԿԻԱ

չէ, Լապինովային սկեսուրը մի նոր կերպարի մեջ բացահայտվեց, ու այդ բացահայտման հետ մեկտեղ պարզվեց նան ընտանեկանկիսափուլ առանձնատան տեսարանը` պատերից թափվող ծեփոններ ն... սկեսրոջ ձայնի մեջ սկսեցին լսվել թախանձանքի ելնէջներ, երբ նա երախտիքի խոսք էր հայտնում իր իսկ զավակներին (մինչդեռ նրանք բոլորը ատում էին մորը) այն կյանքի համար, որը վաղուց էր արդեն ավարտվել: Հանկարծ լռություն տիրեց։ Բոլորը ոտքի կանգնեցին: Բաժակները լցվեցին. դատարկվեցին. երեկոն էլ ահա ավարտվեց: Ա՛խ, Թագավոր-Լապին,- հեծկլտաց Ռոզալինդան, երբ նրանք տուն էին դառնում մշուշի միջով,- եթե այդ պահինքիթդ չշարժեիր, ապա ես հիմա թակարդի մեջ հայտնված կլինեի։ Հիմա այլնս վախենալ պետք չէ,- պատասխանեց Թագավոր-Լապինն ու սեղմեց Լապինովայի թաթիկները: Հա, պետք չէ վախենալ,- ավելացրեց Ռոզալինդան։ Այսպես նրանք այգու միջով տուն վերադարձան` Թագավորն ու Թագուհին, արբեցած ճահձուտների, մշուշների, օրոճների ու մորուտների գույներով ու պատկերացումներով: Ժամանակն այդպես սլանում էր. մի տա-

-

-

ԼԱՊԻՆԸ

ԵՎ ԼԱՊԻՆՈՎԱՆ

րի... երկու տարի... Եվ մի անգամ` ձմեռային մի ցրտաշունչ գիշեր (ճակատագրի հեգնանքով օրն այդ համընկավ ավագ Թորբերների ոսկե հարսանիքի տարելիցի օրվա հետ, միայն այս անգամ տիկին Թորբերն այլնս չկար, տունն էլ, ուր հիմա միայն պահակն էր մնում, տրվում էր վարձով), Էռնեսթը ծառայությունիցտուն եկավ։ Ապրում էին նրանք Հյուսիսային Կենսինգթոնում` մի փոքրիկ տան մեջ՝ ձի թամբողի խանութի վերնում, մետրոյի մոտ։ Դրսում բավականին ցուրտ էր, ամեն բան մշուշով էր շղարշված, իսկ Ռոզալինդան բուխարու մոտ նստած կար էր անում։ Գիտես այսօր ինձ հետ ինչ պատահեց,հարցրեց Ռոզալինդան Էռնեսթին, որը դեռ չէր էլ հասցրել տեղավորվել բուխարու մոտ,- անցնում էի գետակով ու... Ինչ գետակ,- ընդհատեց Էռնեսթը: Այն... դե այն վերնի գետակը, որտեղ սն անտառը հատվում է մեր տարածքներին,- բացատրեց Ռոզալինդան: Էռնեսթը տարակուսանքովնայեց կնոջը. Ինչի մասին ես խոսում,- հարցրեց նա։ Էռնեսթ, սիրելիս, տագնապահար շտապեց պատասխանել Ռոզալինդան,- ԹագավորԼապին,- ավելացրեց նա՝ կրակի լույսի ցոլքերի մեջ թափահարելով թաթերը. ձեռքերը նորից -

-

-

-

-

ՎԻՐՋԻԿԻԱ

ՎՈՒԼՖ

թաթերի վերածվեցին ու կառչեցին կարից, իսկ աչքերը քիչ էր մնում դուրս ցայտեին բնից։ Հինգ երկար ու ձիգ րոպեներ նա սպասում էր, թե երբ վերջապես Էռնեսթ Թորբերնը կվերափոխվի Լապին-Թագավորի... ու այդ սահմռկեցուցիչ րոպեների ընթացքում նա իր ուսերին մի ծանր ու ահարկու բեռան ծանրություն էր զգում, ասես ուր որ է ինչ-որ մեկը կկտրի նրա փափլիկ վզիկը։ Եվ վերջապես Էռնեսթի մեջ մարմնացավ Թագավոր-Լապինը, քիթը շարժեց, ու նրանք միասին ամբողջ երեկո թափառեցին անտառներով: Բայց ն այնպես Ռոզալինդան լավ չքնեց: Գիշերվա կեսին նա արթնացավ՝նրա հետ ինչոր տարօրինակ բան էր կատարվում: Ամբողջ մարմնով սարսուռ ու ցավ անցավ: Ի վերջո նա վառեց լույսն ու նայեց կողքին պառկածԷռնեսթին։ Նա խորը քնած էր ու խռմփացնում էր։ Եվ չնայած խռմփացնում էր, բայց քիթը, միննույն է, չէր շարժվում: Կարելի էր կարծել, որ այն երբնէ չէր էլ շարժվել։ Իսկ ինչ, եթե նա իրականում հենց Էռնեսթն էր՝ ինչ, եթե ինքը իրականում ամուսնացած էր իրենց Էռնեսթի հետ։ Եվ նրա աչքին այդ պահին հայտնվեց սկեսրոջ ճաշասրահը, այդտեղ իրենք էին նստած` Էռնեսթը ն ինքը, բայց արդեն ծերացած, իսկ նրանց գլխավերնում`փորաքանդակներ,դիմա136

ԼԱՊԻՆԸ

ԵՎ ԼԱՊԻՆՈՎԱՆ

ցը ծանր պահարաններ. նրանք նշում էին իրենց ոսկե հարսանիքը. ոչ, սարսափելի է, այս մեկին նա անկարող էր դիմանալ։ Լապին, Լապին-Թագավոր,-շշնջաց նա ու քիթն ասես ինքն իրեն շարժվեց: Մինչդեռ նա դեռ խորը քնած էր,- Լապին, վեր կաց, արթնացիր,- հեկեկաց նա։ Էռնեսթն արթնացավ ու տեսավ կնոջն անկողնում նստած ն հարցրեց. Ինչ է եղել։ Ինձ թվում է, որ իմ ճագարը սատկել է։ Էռնեսթը զայրացավ. ՀՇիմարություններդուրս մի տուր, Ռոզա-

-

-

-

լինդա,- ասաց նա,- պառկիրու քնիր։

մեջքով շրջվեց դեպի կինը ու պառկելուն պես քնեց. արդեն խռմփացնում էր։ Մինչդեռ Ռոզալինդան չէր կարողանում քնել։ Նա պառկել էր անկողնու ծայրին, ծնկները վախեցած ծալել ու կուչ էր եկել, իսկ ն իսկ սկուտեղի մեջ մատուցված տապակած նապաստակի նման։ Նա հանգցրեց լույսը։ Սակայն փողոցի լուսամփոփներիաղոտ լույսը ընկել էր առաստաղինու ժանեկաձն սարդոստայնի նման նրա վրա դրոշմվել էին ծառերի տերնները. այնտեղ նա տեսնում էր ստվերոտ մի պուրակ, ուր ինքը թափառում էր, այս ու այն Հետո

նա

ՎԻՐՋԻՆԻԱ

ՎՈՒլՖ

կողմ ցատկում, պտտվում, ն ինքն էր տարվում որսով, Ա իր հետնից որսի ընկած շներն էին հաչում, փողերը՝ թնդում, իսկ ինքը սլանում էր, փախչում մինչն այն պահը, երբ սպասուհին մի կողմ տարավ վարագույրներն ու մոտեցրեց թեյը։

Հաջորդ օրը նա ասես իր տեղը չէր գտնում։ Նրան անընդհատ մի զգացում էր հետապնդում, թվում էր` ինչ-որ բան է կորցրել։ Նա կարծում էր, թե սեփական մարմինը կուչէ եկել, սեղմվել, փոքրացել, սնացել ու փայտացել: Անգամ ձեռքերն ու ոտքերն էին օտար թվում, իսկ երբ տանը շրջելիս հանկարծակի անցնում էր հայելու կողքով, նրան թվում էր, թե ուր որ է աչքերը բնից դուրս կթռչեն, ինչպես փքաբլիթի կեղնն է ջեռոցի տաքությունից պայթում: Սենյակն էլ կարծես սեղմվել էր։ Կահույքի լայն ու ծավալուն ծայրերը ցրիվ էին եկել սենյակի ամենաանսպասելի անկյուններում, որոնց նա անընդհատ հարվածում էր ու վնասում ինքն իրեն։ Ի վերջո՝ նա դրեց գլխարկն ու այդ սենյակի ձնշող պատերից դուրս թռավ: Քայլում էր Քրոմուել Րոուդի փողոցով ու ամեն մի սենյակը, որի կողքով անցնում էր, ուր որ աչք էր գցում, իրեն ճաշասենյակ էր թվում, որտեղ դեղին ժանեկավոր վարագույրներից այն կողմ, մարդիկ էին ճաշում, իսկ նրանց գլխա138

ԼԱՊԻՆԸ

ԵՎ ԼԱՊԻՆՈՎԱՆ

վերնում փորաքանդակներեն կախված, դիմախոյանում էին հսկա պահարաններ: Ահա վերջապես նա հասավ Ճշգրիտ պատմության թանգարան: Փոքր հասակում նա շատ էր սիրում գալ այստեղ: Բայց դեռ չէր էլ հասցրել ոտքը թանգարանիշեմքից ներս դնել, երբ առաջին բանը, ինչին հայացքը հանդիպեց, կարմիր, ապակե աչքերով նապաստակի խրտվիլակն էր` արհեստական ձյան վրա կանգնեցրած: Գուցե, երբ շուտով մթնշաղ լինի, նրա ինքնազգացողությունը բարձրանա։ Նա տուն վերադարձավ. առանց լույսը վառելու նստեց բուխարու մոտ ու սկսեց պատկերացնել,որ ինքը մենակ է ձճահճուտում, մի փոքր այն կողմ գետակն է կարկաչում, իսկ գետից այն կողմ մթանգնում է սն անտառը։ Սակայն ինքն անկարող է հաղթահարել այդ հոսանքը։ Եվ ահա հայտնվում է գետի ափին. հպվել է թաց կանաչին. իրականում կուչ է եկել բազմոցին, իսկ ձեռքերը... ձեռքերն այս անգամ դատարկ են, իսկ աչքերը... աչքերը կրակի ցոլքերից առավել աղոտ են փայլում, ասես ապակուց լինեին։ Ու հանկարծ կրակոց որոտաց... Վեր ցատկեց. ասես իրեն կրակեցին: Բայց դա ընդամենը Էռնեսթն էր. բանալին մտցրեց դռան մեջ: Նա սպասում էր ամուսնուն` մարմնով մեկ սարսռալով։ Էռնեսթը ներս մտավ, վառեց լույսը։ Նա ցը

ՎՈՒլՖ

ՎԻՐՋԻԿԻԱ

կանգնել էր այդտեղ` բարձրահասակ, գրավիչ. ցրտից տրորում էր կարմրած ձեռքերը: Խավարասեր ես դարձել,- ասաց նա։ Ա՛խ, Էռնեսթ, Էռնեսթ,- բացականչեց Ռոզալինդան` տեղից վեր ցատկելով: Լավ, հիմա ինչ է եղել,- կտրուկ հարցրեց էռնեսթն ու ձեռքերը ուղղեց բուխարուն։ -

-

-

-

Լապինովան... Էռնեսթ, Լապինովան,-

կմկմաց Ռոզալինդան` խոշոր, բայց այդ պահին վայրի աչքերով նայելով ամուսնուն,- նա չկա... ես նրան կորցրել եմ... Էռնեսթը խոժոռվեց: Ամուր սեղմեց շուրթերը:

թե ինչ, ասաց նա ու խորաթափանց ժպտաց կնոջը։ Երկար ու ձիգ տասը րոպեներ նա լոկ լուռ կանգնած էր, իսկ Ռոզալինդան սպասում էր. զգում էր, թե ինչպես են իր ձեռքերը գալարվում իր իսկ վզին։ Ահա թե ինչ, խեղձ Լապինովա,- ասաց նա լռելուց հետո` հայելու մեջ ուղղելով փողկապը:- Ծուղակն է ընկել ու... սատկել է,- հետո ու նստեց բազմոցին խորացավ թերթի մեջ: Եվ դա եղավ նան նրանց ամուսնության ավարտը։ -

-

Ահա,

ԱՌԱՐԿԱՆԵՐԻ

ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

Միակ բանը, որը շարժվում էր ունայն, ընդարձակ ու կիսաշրջանաձնափին, մի սն հետք էր: Հետզհետե աննշմար դարձող այդ խավարի մեջ մոտենալով ձկնորսական նավակին` պարզ դարձավ, որ այդ սն հետքը ոչ թե սոսկ հետք էր, այլ ոտքեր էին. վայրկյան առ վայրկյան կասկած չէր մնում, որ դրանք երկու երտասարդ տղամարդ էին։ Անգամ առանց դիմագծերը տեսնելու, կարելի էր գուշակել, որ նրանց մեջ վառվում է երիտասարդությանավյունը. երկու շարժուն մարմիններ, որոնք մեկ մոտենում էին իրար, մեկ հեռանում: Նրանց մեջ մի անասելի կայտառությունկար, գլուխներնանընդհատայս ու այն կողմ էին շրջվում, երնում էր, որ նրանք ինչ-որ թեմայի մասին լուրջ քննարկումով էին տարված: Այս բոլոր կասկածները փարատվեցին, երբ տեսանելիդարձավնրանցից մեկի աջ կողմում մարմնից առաջ ընկնող ձեռնափայտը, ասես այն չէր ենթարկվում տիրոջ ձեռքին։ «Դու չես կարող համոզված պնդել. միթե իսկապես կարծում ես, որ...»,թվում էր՝ դժգոհում է աջ ձեռքի այդ ձեռնափայտը`ավազի վրա նախշելով երկար ու ուղիղ գծեր։

ՎՈՒլՖ

ՎԻՐՋԻՆԻԱ

-

Կորչի գրողի ծոցը քաղաքականությունը,-

լսվեց աջ կողմից, ու աստիճանաբար տեսանելի դարձան նան երկու զրուցակիցների շրթունքները, քթերը, կզակները, կարճ բեղերը, տվիդե գլխարկները, կոշիկները, որսորդական բաճկոնները ն վանադակավոր գուլպաները։ Նրանց ծխամորճերիծուխը բարձրացավվերն. ամբողջ ծովափի երկայնքով մեկ ոչինչ այդքան իրական ու հաստատուն չէր, այդքան կենդանի, առաձիգ, ալ կարմիր ու կյանքով լի, որքան այդ երկու երիտասարդ մարմինները: Նրանք նետի նման մխրճվեցին ձկնորսական նավակի կողքին` ավազի մեջ։ Գիտեք՝ երբեմն մարմինն ինքնակամ ազատում է իրեն վեճի թեմայից ու ներողամտություն հայցում չափից ավել բորբոքվելու համար, գտնելով մի հարմար դիրք՝ նա իր թուլացած թեթնությամբ ցույց է տալիս պատրաստակամությունը մի նոր զբաղմունքի տրվելու՝ ցանկացած մի նոր բան, ինչն առաջինը ձեռքի տակ կընկնի։ Ահա այդպես էլ Չարլզը, ում ձեռնափայտը մի քանի վայրկյան առաջ ափի ավազներն էր գուրգուրում, հիմա արդեն ձեռնափայտիցհոգնած քարեր էր նետում գետի մեջ, իսկ Ջոնը, որը բացականչեց «կորչի գրողի ծոցը քաղաքականությունը», մատներով մխրճվեց ավազների մեջ։ Նա ավելի ու ավելի էր խրվում ավազների մեջ, պարզ

ԱՌԱՐԿԱՆԵՐԻ

ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

մինչն արմունկը, հետո ավելի խորը, այնքան խորը, որ հարկ եղավ քաշել վերնաշապիկի թնքը: Նրա հայացքից անհետացավ լարվածությունը, հօդս ցնդեցին այն ամբողջ փորձառությունն ու մտքերի երանգները, որոնք հասուն մարդու աչքերին տալիս են անթափանցխորություն, իսկ հիմա նրա աչքերում մնացել էր լոկ անազատ, թափանցիկ մի մակերես, որը ոչինչ չէր ասում. այն անբովանդակ էր, եթե իհարկե չնկատվեր մանուկներին հատուկ զարմանքը։ Իհարկե, այս ամբողջ զգացողությունների հեղեղի հիմքն ավազների մեջ սուզվելն էր: Նա հիշեց, որ եթե մի փոքր խորը փոս փորի, ապա մատների արանքից կսկսի հորդել ջուրը ու փոսը կվերածվի ջրափոսի, ջրհորի, աղբյուրի, կդառնա գետը տանող մի գաղտնի անցուղի։ Մինչ նա տարված էր, թե դրանցից որ մեկն ընտրի, մատները, առանց իսկ ջրի մեջ դադար առնելու, դիպան ինչ-որ պինդ առարկայի` մի ծավալուն առարկայի, որը նա մի քիչ շարժեց, թուլացրեց ու դուրս հանեց: Ավազե հաստ շերտի տակից կանաչ մակերես էր երնում։ Ջոնը մաքրեց ավազը: Ապակու կտոր էր` հաստ ու գրեթե անթափանց: Գետն ամբողջովին հարթեցրել էր նրա ծայրերը՝ ոչնչացնելով նրա սկզբնական ձնը, ուստի անհնար էր ասել, թե ինչի կտոր է եղել նախկինում` շշի, բաժակի,

ՎԻՐՋԻՆԻԱ

ՎՈՒԼՖ

թե պատուհանի։ Հիմա ընդամենը մի ապակի էր` գրեթե թանկարժեքքար։ Այն հարկավոր էր միայն մտցնել մի ոսկե շրջանակի մեջ կամ էլ կախել բարակ շղթայից ու իսկույն կվերածվեր զարդի, ինչ-որ մի ապարանջանիմասի կամ էլ ձեռքի վրա այրվող դալուկ կանաչ լուսե ցոլքի։ Իսկ եթե այն իրականում թանկարժեք քար է: Գուցե այն ծառայել էր այն թխահեր արքայադստերը որպես զարդ, որը նստել էր նավի ետնամասում` ձեռքերը իջեցրել ջրի մեջ ու լսում էր իրեն նեղուցն անցկացնող ստրուկների երգը: Կամ էլ գուցե Ելիզաբեթ թագուհու ժամանակաշրջանի ծովահենների կաղնու փայտից պատրաստածարկղից է եղել, որը, ընկնելով գետի հատակը, բաժանվել է հազար մասի ու այդպես մաս առ մաս դարեր շարունակ այս ու այն կողմ է հեղեղվել ալիքների հետ. հիմա էլ գուցե այդ զմրուխտները ափ են դուրս եկել։ Ջոնը շրջեց ապակին ու միջով նայեց լույսին, նա այնպիսի դիրքով էր բռնել այդ ապակին, որ այդ անձն առարկայի մեջ իսկույն արտացոլվեց ընկերոջ իրանն ու պարզած աջ ձեռքը: Կանաչ լույսը մեկ պայծառանում էր, մեկ՝ խունանում.նայած, թե ով էր նրա հետնում` երկինքը, թե Չարլզը: Ջոնին դա դուր եկավ։ Նա զարմացել էր: Ձեռքերում հայտնված առարկան այնքան պինդ էր, այնքան կայուն ն այն144

ԱՌԱՐԿԱՆԵՐԻ

ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

քան հասարակ` ի տարբերություն խորհրդավոր ծովի ու մշուշապատ ափի։ Հանկարծ նրան սթափեցրեց մի հառաչանք, մի խորը հառաչանք, որից նրան իսկույն նեթ պարզ դարձավ, որ ընկերը` Չարլզը, արդեն ծովն էր նետել աչքին ընկած գրեթե բոլոր քարերը, կամ էլ արդեն գլխի էր ընկել, որ զվարձանքն այդ իրականում անիմաստ է: Կողք-կողքի նստեցին նրանք ու, դադար առնելով իրենց զբաղմունքից, կերան սենդվիչները։ Կերան, վերջացրին, թափ տվեցին ավազոտված հագուստներն ու վեր կացան: Ջոնը նորից վերցրեց ապակու կտորն ու նայեց դրան։ Չարլզն էլ նկատեց ընկերոջ ձեռքի այդ ապակին: Բայց նա, ի տարբերություն Ջոնի, ծխամորձը լցնելու ժամանակ միանգամից նկատեց, որ այդ ապակին հարթ չէ ն իրեն հատուկ կենսունակությամբ, որով նա ցրում էր րոպեական տխրության ազդեցությունը, ասաց. Հա, ինչի մասին, որ խոսում էի... Չարլզը չտեսավ, բայց եթե տեսներ էլ, ապա ոչ մի նշանակություն էլ չէր տա, թե ինչպես Ջոնը մի տեսակ տարօրինակ տարակուսանքով նայեց ապակուն ու այն դրեց գրպանը։ Այս պահը գուցե ն հավասարազոր էր այն ակամայից ծնվող մղմանը, որով փոքրիկը ձգտում է վերցնել ճանապարհինընկած քարե-

ՎԻՐՋԻԿԻԱ

ՎՈՒԼՖ

րից մեկը` հազարավոր քարերից լոկ մեկը, ու այն թագադրել մանկասենյակի բուխարու սալաքարին` տաքուկ ու ապահով մի տեղ. այդ ընթացքում էլ արթնանալով գթասրտության ն իշխանության զգացումով ն ենթադրելով, որ քարի սիրտը բաբախում է երջանկությունից, այն քաղցր գիտակցումից, որ իրեն ընտրել են հազարավոր իր նման քարերի ամբոխից`վայելքներ պարգնելու համար, այն հազարավոր քարերից, որոնք մատնված էին ցրտի ու խոնավության շնչի գրկում տաղտկալի գոյության։ «Իմ փոխարեն կարող էին լինել նան հազարավոր ուրիշներ, բայց ընտրեցին ինձ, ինձ, ինձ»: Ա՞յս միտքն էր, թե մեկ այլ բան էր զբաղեցնում Ջոնին, այնուհանդերձ ապակու կտորը իր տեղը գտավ սալաքարիվրա, նամակների կույտի ն հաշիվների վրա, ուր որպես թղթամրակ էր ծառայում ու ինքնաբերաբար ձգում էր երիտասարդի ուշադրությունն այն պահերին, երբ նրա հայացքը թափառումէր սենյակում` շեղվելով ձեռքի տակ եղած գրքերից: Երբ մենք անգիտակցաբար երկար հայացք ենք գցում ինչոր առարկայի` միննույն ժամանակ մտածելով մեկ այլ բանի մասին, առարկան այդ ներծծվում է ու հանգուցվում մեր մտքերի հյուսվածքին` կորցնելով իր իրական ուրվագիծը ն անձնավորվելով մի նոր կատարյալ ձնի մեջ, որը

ԱՌԱՐԿԱՆԵՐԻ

ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

հաճախ ամենաանսպասելի պահերին առկայէ գիտակցությանդ մեջ։ Ու հիմա երբ Ջոնը դուրս էր գալիս զբոսնելու, հենց այդպես էլ նրան էին ձգում անտիկ առարկաների խանութները, դրանց ցուցափեղկերը այն պարզ պատճառով, որ ինքն այդ ամենի մեջ տեսնում էր կանաչ ապակուց մի մասնիկ, ամեն հնարավ ամեն բան, ամեն մի առարկա, մի փոքր շրջանաձն՝ ներքին թաքուն փայլով, որոնք բոլորն էլ հիշեցնում էին նրան իր ապակու կտորի մասին, լիներ դա` հախձապակի, սովորական ապակի,գրանիտ, մարմար կամ էլ անգամ թոչնի հարթ, շրջանաձն ձու: Ջոնը նան սկսել էր քայլելիս ուշադրություն դարձնել ոտքերի տակ, հատկապես այն վայրերում, ուր մարդիկ սովորաբար նետում էին իրենց անպետք իրերը: Նման տեղերում հաճախ են հանդիպում անձն ն բոլորից մոռացված առարանպետք, կաներ։ Մի քանի ամսում նա հավաքել էր չորս թե հինգ նման ինքնատիպ իր, որոնք իրենց արժանի տեղն էին գտել սալաքարին: Բացի գործի մեջ էին ծառայում, այդ, դրանք նան քանզի նախարարի թեկնածուի համար, որը պատրաստվումէր փայլուն առաջընթաց ունենալ, կային բազում տարատեսակ թղթեր` ընտրողներին ուղղված կոչեր, ծրագրեր, բարեգործում

ՎԻՐՋԻԿԻԱ

ՎՈՒլՖ

ծության նախագծեր, ճաշի հրավերքներ ու նման բաներ։ Մի անգամ, Թեմփլի իր բնակարանից դուրս գալով ն ուղղվելով երկաթուղային կայարան, որտեղից նա պիտի մեկներ ընտրողների հետ հանդիպման, այդ նեղլիկ մայթերից մեկին` իրավաբանական շենքի մոտ, հանկարծ նկատեց կանաշձներիմիջից դուրս եկած մի հետաքրքիր առարկա: Նա կարող էր հասնել այդ առարկային փայտի ծայրով` թուջե ցանկապատի արանքից: Ակնհայտ էր, որ ճենապակու կտոր էր` զարմանալի ձն ունեցող ծովաստղի նման մի բան. կանաչ խոտի վրա ուրվագծվում էին ինչ-որ հնգանկյուն ստվերներ, արդյոք միտումնավոր էր արված, թե ուղղակի պատահականությամբ էր այդ տեսքն ստացել. գուցե ինչոր բան էր կոտրվել: Այն ողողված էր կապույտի մեջ, սակայն այդ կապույտինգգվել էին կանաչ ժապավեններ,թե դրանք ընդամենը հետքեր էին, ահա նան մուգ կարմիր գծեր, որոնք առարկաներին տալիս էին ջերմ կոլորիտ։ Զոնն առանց տարակուսանքի որոշեց տիրանալ այդ գանձին, սակայն որքան առաջ էր տանում փայտը, այդքան շատ էր այն հեռանում։ Ի վերջո, նա ստիպված տուն դարձավ ու զինվեց մի պարզ գործիքով՝ ծայրին կեռիկ ամրացրած փայտով, որի օգնությամբ նա մեծ ջանքերով ու

ԱՌԱՐԿԱՆԵՐԻ

ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

հնարամտությամբ կարողացավ իրեն մոտեցնել այդքան ցանկալի կտորը։ Եվ երբ վերջապես այն հայտնվեց ձեռքում, ակամայից հաղթական բացականչություն դուրս եկավ նրա շուրթերից, ու հենց այդ պահին էլ ժամացույցը զնգաց: Ջոնը հասկացավ, որ նա ուշացավ գնացքից: Ընտրողների հետ հանդիպումն ընթացավ առանց իրեն։ Բայց նրան հիմա լոկ մի բան էր հետարքրքրում`թե ինչպես կարող էր ճենապակին կոտրվելով նման տեսք ստանալ: Մի փոքր մանրակրկիտուսումնասիրությունը ցրեց կասկածները. այդ հնգանկյունը իրոք որ պատահական է առաջացել ու ավելին` տարօրինակ է, որ գոյություն ունի նման առարկա. չէ որ ողջ աշխարհում հազվադեպ են հանդիպում նման առարկաներ: Սալաքարին իր տեղը գտնելով, ափից գտնված կանաչ ապակու հենց հակառակ կողմում, նոր գանձն այդ թվում էր անիրական, ոչ երկրային ծագման, մի փոքր փայլփլուն ու խորհրդավոր, ասես մի կախարդված խեղկատակ լիներ։ Թվում էր` նա ճախրում է մեն-մենակ մի անծայրածիր հավերժության մեջ՝ մի հեծկլտացող աստղի նման: Ջոնին հիացրել էր կենդանի ու վառ ճենապակու ներդաշնակությունն անբարբառ, լուռ ու խորհրդավոր ապակու հետ: Նա հիացմունքով անդադար հարցնում էր ինքն իրեն, թե ինչպես է

ՎԻՐՋԻԿԻԱ

ՎՈՒԼՖ

հնարավոր, որ երկու նման տեսակի առարկաներ կարող են գույություն ունենալ միննույն երկնքի տակ, միննույն տիեզերքում, բայց թե ինչ տիեզերք, եթե նրանք մի սենյակում են, մի նեղլիկ մարմարե սալաքարի վրա։ Հարցը մնում էր անպատասխան: Նա սկսեց ավելի շատ ժամանակ անցկացնել այն վայրերում, որտեղ կենցաղային թափոններ էին, հատկապես`ճենապակուց. վայրեր՝ ձգված երկաթուղայինի երկայնքով մեկ, փլված տների մոտ, ն Լոնդոնի արվարձաններում ընկած ամայացած վայրեր։ Բայց դժվար թե շատերն էին մեծ բարձրությունից նետում իրեր, այն էլ ճենապակուց: Դրա համար միջադեպերի մի ինչոր եզակի համընկնում էր պետք. բարձրահարկ բնակարան, հախուռն ու անսանձ բնավորությամբ մի կին, որը ի վիճակի կլիներ պատուհանիցվար նետել ճենապակե վազը կամ էլ շաքարամանը` առանց անցորդների մասին դույզն-ինչ մտածելու: Կոտրված ճենապակու բեկորներ ինչքան ասես կային, սակայն դրանք ստանում էին խղճուկ ու անիմաստ ձներ` ուղղակի զերծ որնէ ինքնատիպությունից ու բնավորությունից: Խորանալով այս հարցերի էության մեջ՝ նա ավելի ու ավելի էր հիանում ձների անվերջանալի տարատեսակներով, որոնք նա բացահայտել էր

ԱՌԱՐԿԱՆԵՐԻ

ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

դեռ միայն Լոնդոնի տարածքում: Նա տրվել էր երկար մտորումներին, ձների, ուրվագծերի

հստակությանը, իրենց նախշազարդ խորհրդավորության մեջ։ Ամենահետարքրքիրգտածոնեու րը նա տուն էր տանում հարստացնում սալաքարին շարված հավաքածուն, սակայն, ինչ խոսք, դրանց դերն ավելի շուտ կահավորանքի մաս լինելն էր, քանզի փաստաթղթերիներկայությունն ու քանակը գնալով նվազում էր, որովհետն դրանք շեղում էին Ջոնին խորհելուց ու երնակայելուց: Նա սկսել էր չարաշահել պարտականությունները կամ էլ կատարումէր դրանք առանց հետարքրքրության` սառնասրտորեն, իսկ գուցե ընտրողները, որոնք եղել էին նրա աշխատասենյակում, զարմանում էին` տեսնելով սալաքարի նման տեսքը: Ամեն դեպքում նա տանուլ տվեց նախարարական ընտրությունները, բայց երբ նրա ընկերը՝ Չարլզը, որը շատ ծանր էր տանում այդ պարտությունը,շտապեց հայտնել նրան իր հուսադրող ու ցավակից խոսքերը, ի զարմանս իրեն` Ջոնին գտավ բարձր տրամադրության մեջ, ուստի ստիպված ինքն իրեն որոշեց, որ խեղճը դեռ չի գիտակցում դրության լրջությունը: Սակայն բարձր տրամադրությունը պայմանավորված էր նրանով, որ Ջոնը այդ օրը եղել էր Բարնսի ճահճուտում` Լոնդոնից ոչ

ՎԻՐՋԻՆԻԱ

ՎՈՒլՖ

այդքան հեռու, ն թփերից մեկի տակ մի յուրօրինակ երկաթի կտոր էր գտել: Դա գրեթե այն նույն ձնն ուներ, ինչ կանաչ ապակին՝ խոշոր ու ոլորաձն, բայց այնքան ծանր, սն ու սառը, որ Ջոնը գրեթե համոզված էր դրա ոչ երկրային ծագման մեջ. միգուցե հանգած աստղի մի կտոր էր կամ էլ մոխրացած մոլորակից մասնիկ։ Այն ծանրությամբ ներքն էր ձգում գրպանը, անգամ սալաքարը թվում էր կռացել էր նրա ծանրությունից:Այդ երկաթի կտորից տիեզերքի սառնության շունչ էր զգացվում: Ամեն դեպքում այս երկնաքարն արդեն դրված էր այստեղ՝ չափազանց մոտ կանաչ ապակուն ու ճենապակե աստղին։ Հայացքը մի առարկայիցմյուսին սահեցնելիս երիտասարդը, մի ինչ-որ տանջալից զգացում էր ունենում, մի անամոք փափագ՝ տիրել ավելի ու ավելի շատ նման հրաշագեղ գանձերի։ Հիմա ինքն ամբողջովին նվիրվել էր որոնումներին:Եվ եթե չլինեին նոր բացահայտումների այրող տենչն ու ծարավը ն այն աներեր համոզմունքը, որ մի օր ինչ-որ մի աղբանոց իրեն ճոխ կպարգնատրի, ապա անվերջանալի հիասթափություններից, հոգնածությունից ու ծաղրի տեղ տալուց նա արդեն վաղուց ընկճված կլիներ։ Զինվելով ուսապարկով ու ծայրին կեռիկ ամրացրած փայտով՝ նա ուսումնասի152

ԱՌԱՐԿԱՆԵՐԻ

ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

րում էր հողեղեն տարածքները, պրպտում էր թփերի ու մոլախոտերի մեջ, ոտքի տակ էր տալիս նեղ արահետներն ու շենքերի արանքները, որտեղ նա ըստ իր փորձի գիտեր, որ կային բազում դեն նետված իրեր։ Նրա պահանջները շատացան, ճաշակը դարձավ ավելի թրծված, հետնաբար՝ էլ ավելի հավանական դարձան հիասթափությունները, սակայն միշտ էլ կար հույսի այն փայլող նշույլը` ինչ-որ մի ճենապակու կամ էլ առարկայի զարմանահրաշ կտոր: Դրանք մագնիսի նման Ջոնին քաշում էին ավելի ու ավելի հեռուն։ Անցնում էին օրերը: Նա այլնս երիտասարդ չէր: Նրա հեղինակությունը քաղաքականության մեջ մնացել էր անցյալում: Ծանոթները դադարել էին այցելել։ Նա այնքան ձանձրալի ու քչախոս էր դարձել, որ անիմաստ էր նրան անգամճաշի հրավիրել: Նա երբեք չէր խոսում իրական ձգտումների մասին, քանզի շրջապատի վարքից ակներն էր, որ նրանք չեն կարող իրեն հասկանալ: Հիմա նա նստած էր բազմոցին ու նայում էր, թե ինչպես է Զարլզն ակամայից վերցնում սալաքարին դրված առարկաներն ու նորից կտրուկ դնում իրենց տեղը, որպեսզի իր քաղաքականության մասին խոսքերին առավել մեծ նշանակություն տա: Ո՛րն էր իրական պատճառը, Ջոն,- հան-

ՎՈՒլՖ

ՎԻՐՋԻԿԻԱ

կարծակի հարցրեց Չարլզը` շրջվելով դեպի Ջոնը,- ինչու դու ամեն բան թողեցիր: Ինչու հուսահատությունից միանգամից մեջքդ կոտրվեց: Իմ մեջքը չի կոտրվել: Բայց հիմա քեզ համար ոչ մի հույս այլնս -

-

չկա։ -

ասաց

Այ այդտեղ համաձայն եմ քեզ հետ,Ջոնն, ու նրա ձայնի մեջ զգալի էր հա-

մոզմունքը: Չարլզը նայեց Ջոնին ու սկսեց նյարդայնանալ. միտքը պատվեց սահմոկեցուցիչ կասկածներով. նրան թվում էր, թե իրենք տարբեր բաների մասին էին խոսում: Փորձելով ինչ-որ կերպ ցրել այդ ահավոր ու մռայլ տրամադրությունը` նայեց շուրջը, բայց սենյակում տիրող թափթփվածություն ավելի հուսահատեցրեց նրան: Սա ինչ փայտ է, իսկ այնտեղ ինչ պարկ է մեխից կախված: Իսկ այս քարերը: Նա նորից շրջվեց Ջոնի կողմը ու հանդիպեց նրա քարացած ու ակնապիշ հայացքին` ուղղված հեռուն: Ամբողջովին ակնհայտ էր, որ նրան չէր կարելի թույլ տալ մոտենալ բարձրախոսին։ Գեղեցիկ քարեր են,- ասաց Չարլզն, ու պատճառաբանելովգործնական հանդիպումը, լքեց Ջոնին... ընդմիշտ։ -

ԿԻՆԸ ՀԱՅԵԼՈՒ ՄԵՋ.

ԱՐՏԱՑՈԼԱՆՔ

Պետք չէ անուշադրության մատնել պատին կախվածհայելիները, ինչպես չի կարելի մոռացության տալ բանկային բաց գրքույկը կամ նամակը տաղտկալի չարագործության մասին խոստովանությամբ: Այդ ամառային օրը հայացքս ակամա ձգվում էր հայելուն` հյուրասենյակում կախված հայելուն ։ՁՋՊատահականությունն այդպես էր հրամայել: Բազմոցի փափուկ խորքից այդ իտալական հայելու մեջ արտացոլվում էր հյուրասենյակի ոչ միայն մարմարե սեղանը, այլն այգուց մի կտոր: Երնում էր երկար, կանաչ արահետը՝եզերված ծաղիկների շղթայով, որը տանում էր մի ինչ-որ տեղ՝ ճեղքելով ոսկեպատշրջանակը: Տունը դատարկ էր, ն այն գիտակցումը, որ հյուրասրահում քեզանից բացի ոչ ոք չկա, մի անսովոր զգացողություն էր ներշնչում, որը հավանաբար ծանոթ է նատուրալիստներին, երբ նրանք ծածկվելով տերնների ու խոտի ծածկոցով, դառնում են աներնույթ ու հետնում ամենավախկոտ կենդանիներին ու թռչուններին` փորսուղներին ու ջրասամույրներին,

ՎԻՐՋԻԿԻԱ

ՎՈւՒլՖ

որոնք առանց երկյուղելու ման են գալիս ազատության մեջ։ Այդ օրը սենյակը լիքն էր այդ վախկոտ էակներով, ստվերի ու լույսի խաղերով, որոնց մեջ ճախրում են վարագույրները, նիրհում տերնները, ինչը լինում է միայն այն պահերին, երբ ոչ ոք չի տեսնում։ Քաղաքից դուրս մի խաղաղ տուն` մի հին սենյակ` գորգերով ու քարե բուխարիներով, պատերի մեջ հավաքած գրապահարաններով ու ոսկեջրով լաքապատ կարմիր պահարաններով: Տունն այդ նման լի էր թափանցիկ ուրվականներով, անշունչ էակներով։ Մի մեղմիկ պատի հնքի մեջ նրանք ձողոպրում էին անկյունից անկյուն, հրաշալի ելույթ ունենում, բարձրացնում էին թաթերն ու իջեցնում պոչերը, ասես ինչ-որ բան էին կտցում, ինչպես ձկնկուլ, կամ էլ պճնված ֆլամինգոյի երամ, որոնց վրա վարդագույնի երանգներ էին շաղ տվել, կամ էլ սիրամահավքերի պոչեր թափանցիկ արծաթ եղյամով պատված: Ու հանկարծ մթանգնեց, ասես թանաքաձուկը դուրս արձակեց մանուշակագույն մի թանձր ամպիկ, ն սենյակին, ինչպես կենդանի մարդու, սկսեցին կեղեքել թախիծն ու կրքերը, ցասման ու նախանձի մոլեգնությունները: Ամեն վայրկյան նրա մեջ ինչ-որ բան էր փոխվում: Իսկ դռան հետնում` հայելու մեջ, արտա156

ԿԻՆԸ

ՀԱՅԵԼՈՒ

ՄԵՋ.

ԱՐՏԱՑՈԼԱՆՔ

ցոլվում էին մարմարե սեղանը, արնածաղիկները ն պարտեզի արահետը. նրանք այնքան պարզ էին ու անշարժ, որ թվում էր թե դրանց իրականի շունչը անխաթար է: Տարօրինակ համադրություն էր. այստեղ ամեն ինչ անդադար փոփոխվում է, այնտեղ՝ամեն բան քարացած: Հայացքս ակամա փախչում էր մեկ այնտեղ, մեկ այստեղ: Իսկ տան բոլոր դռներն ու էին տապից, ինչի պատուհանները բաց հետնանքով էլ տունըներծծված էր հառաչանքներով, հոգոցներով, ասես ամեն վաղանցուկ ու գալիք բան ձայն էր առել, ն այդ գույնը մերթ խշխշում էր, մերթ քարանում, ինչպես մարդկային շնչառությունը, մինչդեռ հայելու մեջ ամեն ինչ անմահության վայելքի մեջ էր անշնչացգած։ Կես ժամ առաջ Էլիզաբեթ Թայսոնը՝ տանտիրուհին, ամառայինթեթն զգեստով, զամբյուղը ձեռքին անցավ կանաչ արահետով ու անհետացավ տեսադաշտից՝ երկատվելով ոսկեջրած շրջանակով: Հետո նա ուղղվեց ներքնի պարտեզ` ծաղիկ հավաքելու, կամ էլ ինչ-որ ավելի հավանական բան, հավաքելու ինչ-որ մի անկշիռ, անզանգված հրաշագեղ գոյություն` թանձր կանաչին խփող, մի այնպիսի բան, ինչպիսին է մամրիչը կամ էլ պատատուկի նրբանուրբ գալարումները, որոնք պատել են կոպիտ պատերը ն ամենուր առկայծում են իրենց վառ մա157

ՎԻՐՋԻԿԻԱ

ՎՈՒԼՖ

նուշակագույն ու ճերմակ բողբոջներով։ Նրա հետ միաձուլվել էր մի ինչ-որ հրաշուք բան. ավելի շուտ դողդողացող պատատուկնէր, քան փայտի պես ուղիղ մի աստղածաղիկ, կամ էլ գուցե իր իսկ սեփական վարդերը՝ ջահերի նման այրվող թփերի վրա: Այս համեմատությունը ցույց էր տալիս, թե որքան քիչ բան գիտենք նրա մասին, այն էլ այսքան տարի անց, քանզի իրականումմսից ու արյունից հիսուհինգամյա կամ վաթսունամյակինը, չէր կարող լինել ոչ ծաղկեպսակ ն ոչ էլ բեղիկ։ Նման համեմատություններըոչ միայն անմիտ են ու մակերեսային, այլն դաժան են, որովհետն երերալով ու դողդողալով պատատուկիցէլ վատ են թաքցնում մեզանից ճշմարտությունը: Իսկ ճշմարտությունը հարկավոր է այնպես, ինչպես անհրաժեշտ է պատը: Եվ տակավին տարօրինակ է, որ, իմանալով Իզաբելլային այսքան տարի, անհնար էր ասել, թե նրա մասին ինչն էր ճշմարիտ ն ինչն էր երնակայություն: Մինչն հիմա մենք սահմանափակվումէինք այնպիսի խոսքերով, ինչպիսիք էին պատատուկն ու մամրիչը: Բոլորին հայտնի փաստերն անհամար էին, բոլորն էլ քաջ գիտեին, որ նա մի ծեր պառավ էր, որ շատ հարուստ էր, որ գնել էր այս տունը առանց որնէ մեկի օգնության, հաճախ հասել էր աշխարհի ամենախուլ անկյուն158

ԿԻՆԸ

ՀԱՅԵԼՈՒ

ՄԵՋ.

ԱՐՏԱՑՈԼԱՆՔ

ները՝ առանց վախենալու, որ մի ինչ-որ արնելյան հիվանդությունկկպնի իրեն կամ էլ թունավոր փուշ կծակի. հավաքել էր այս բոլոր գորգերը, աթոռները, պահարանները, որոնք հիմա իրենց անթափանց ուրվականաշունչ գոյությունն էին քարշ տալիս մեր դիմաց։ Այդ պահարաններում շատ փոքրիկ դարակներ կային ու այդ դարակներում հաստատ նամակներ էին պահվում` ժապավենով կապկապած, նարդոսի բույրով ներծծված, վարդի թերթիկներով գուրգուրված։ Ահա նս մի փաստ,եթե այդքան անհրաժեշտ են փաստեր. անզյալում Իզաբելլան շատերի հետ էր շփվում, շատ ընկերներ ուներ ն այն մեկն, ով համարձակություն կունենար բացել դարակն ու կարդալ նամակները, կգտներ բազում տագնապներ, տարակուսանքի հետքեր. նշանակված ժամադրություններ, ցասում ու տառապանք, որ դրանք չեն կայացել. երկար նամակներ, զգացմունքների նկարագրություն, սիրո տվայտանք. կտրուկ նամակներ՝ լի խանդով ու դժգոհություններով,բաժանման դառը խոսքեր. այս բոլոր հանդիպումներն ու բացատրություններըոչնչի չհանգեցրին. նա այդպես էլ չամուսնացավ, իսկ մինչ այդ, դատելով նրա դեմքի՝ դիմակի պես սառը արտահայտությունից, վստահ ասել կարելի էր, թե նա գիտի՝ ինչ է կիրքն ու փորձը հազար անգամավե159

ՎԻՐՋԻՆԻԱ

ՎՈՒլՖ

լի լավ, քան այն կանայք, ում սիրավեպերի մասին լսում ու խոսում էին բամբասկոտ շուրթերը։ Իզաբելլայի մասին այս մտքերի ազդեցության մոլուցքի ներքո նրա սենյակը տոգորվեց ստվերներով ու այլաբանություններով. անկյուններն սկսեցին ավելի գորշ թվալ, սեղանների ու աթոռների ոտքերն ավելի փխրուն ու իմաստալի: Հանկարծ այս մտքերը կտրուկ, բայց ն անձայն խաթարվեցին։ Հայելու մեջ արտացոլվեց ինչ-որ մեկը` խոշոր ու սն, իրենով փակեց շուրջն ամեն բան, սեղանին շաղ տվեց մի կույտ մարմարե տախտակներ՝վարդագույն ու մոխրագույն ավիշներով ակոսված, ն անհետացավ: Բայց այդ մի ակնթարթն էլ բավական էր, որ ամբողջ տեսարանը փոխվեր: Մի ինչ-որ պահի այն թվում էր անճանաչելի ն անիմաստ, ուրվագծից դուրս: Այս տախտակներըչէին տեղավորվում ոչ մի իրավիճակի մեջ: Հետո ինչոր մի տրամաբանականշարժ սկսվեց ներծծել իր մեջ այդ ամենը, հրամայել ու տեղավորել ամբողջ պատկերի փորձառության մեջ։ Եվ վերջապես գիտակցությանըհասավ, որ դրանք ոչ այլ ինչ էին, քան նամակներ։ Եկել էր փոստատարն ու նամակներ բերել։ Դրանք նիրհում էին մարմարե սեղանին՝ սկզբում լույսի ն գույնի հետ խաղալով ն չհյուս160

ԿԻՆԸ

ՀԱՅԵԼՈՒ

ՄԵՋ.

ԱՐՏԱՑՈԼԱՆՔ

վելով ոչ մի բանի։ Հետո տեսանելի դարձավ, թե ինչպես են դրանք ձգվում, կախարդվածի պես երկարում, դառնում սենյակի մի մասնիկը ն ստանում իրենց բաժին ընկած անմահուու թյունն անէացումը, որ նվիրում էր հայելին։ Հիմա դրանք ասես նոր իմաստ ու իրականություն ստացան, միաժամանակ նան կշիռ, ծանրություն, թվում էր, թե միայն կտրող գործիքի միջոցով կարելի է դրանց բաժանել, իրարից պոկել ու հեռացնել սեղանից։ Եվ թող որ դա երնակայությունլինի, բայց թվում էր, թե ձեռագիր նամակների մի հսկա խրձից դրանք վերածվել էին քարե հուշատախտակների, որոնց վրա փորագրվածէր հավերժական ճշմարտությունը, որը կարդալով կիմանաս Իզաբելլայի մասին այն ամենը, ինչ հարկ է իմանալ, բայց ոչ միայն նրա մասին, այլն կյանքի։ Այս մարմարե ծրարների թերթիկներին հստակ գրված է թանձր տառերով, ընդգծումներով, մինչն անգամ` կարնորագույն թեմաներով: Իզաբելլան ներս կմտնի, դանդաղկոտ կվերցնի ամեն մի նամակը, կբացի ծրարը ն ուշադիր կկարդա, բառ առ բառ ն հետո խորը, ամեն ինչ ընկալող հայացքով ու հառաչանքով, ասես թափանցելով գիտակցության ամենախորքը, պատառպատառ կանի ծրարներն, իսկ նամակները կկապի ժապավենով ու կթաքցնի պահարանի

ՎԻՐՋԻԿԻԱ

ՎՈՒլՖ

դարակներից մեկում` հաստատակամ որոշելով թաքցնել այն, ինչի մասին կարծում էր, որ չպետք է խոսել: Այս միտքն ասես մարտահրավեր լիներ։ Իզաբելլան կարնոր չէր համարում պատմել իր մասին, իսկ հիմա դրանից խուսափելն անհնար էր։ Դա անհեթեթություն է, դա հրեշային քայլ է: Եթե նա այդքան բան է թաքցնում, այդքան բան գիտի, նշանակում է հարկավոր է այդ ամենը երնան հանել ամենաառաջին զենքով՝ երնակայությամբ։ Պետք է առանց հապաղելու նրա շուրջ հավաքել բոլոր մտքերը: Չթողնել նրան խույս տալ: Թույլ չտալ առաջվա նման քեզ շեղել պատահական մանրուքներով` ճաշեր, հյուրեր, քաղքենի զրույցներ: Պետք է քեզ իր տեղը դնել։ Հեշտ է պատկերացնելի̀նչպես է նա հիմա կանգնածներքնի պարտեզում։ Հագին երկարաձիտ նորաձն կոշիկներ ամենափափուկ ու նուրբ կաշվից: Հիասքանչ, ինչպես այն ամենը, ինչ նա հագնում էր։ Եվ կանգնած է ահա նա ներքնի պարտեզի ցանկապատի մոտ, գոտուց ամրացրածմկրատը վեր պահած, որ կտրի ինչ-որ թառամած ծաղիկ, մի ինչ-որ դուրս ցցված ճյուղ: Արնը համբուրում է դեմքը, հարվածում աչքերին, բայց ոչ, վերջին պահին մի ամպիկ հայտնվեց, ն նրա հայացքը դարձավ անընթեռնելի. հեգնող, թե քնքուշ, մտած162

ԿԻՆԸ

ՀԱՅԵԼՈՒ

ՄԵՋ.

ԱՐՏԱՑՈԼԱՆՔ

կոտ, թե պարզ: Երնում է միայն այլայլված ուրվագիծը նրա մի փոքր թառամած, բայց գեղեցիկ դեմքի՝ երկնին հառած: Գուցե նա մտածում է, որ պետք է պատվիրելնոր ցանցեր, որ ծածկվի ելակի թփերը. պետք է ծաղիկներ ուղարկել Ջոնսոնի այրուն. որ ժամանակն է այգելել Հիպսելների բնակարանամուտին: Բայց ամեն դեպքում նման բաների մասին նա ասում է ճաշի ժամանակ: Բայց այն, ինչի մասին նա խոսում է ճաշին, հետաքրքիր չեն։ Ցանկանում ես այլ բան. որսալ ու բառի կաղապար հագցնել նրա այն վիճակին, որը նրա հոգու համար նույն է, ինչ շնչառություն, մարմնի համար, այն, ինչ երջանկություն են անվանում կամ էլ դժբախտություն։Նա հարուստ է: Նա հայտնի է իր շրջապատում, շատ ընկերներ ունի։ Ճանապարհորդում է, գորգեր գնում Թուրքիայից, Պարսկաստանից` կապույտ ծաղկամաններ: Հաճույքի ճանապարհները հազարավոր արահետներովսլանում են այն վայրից, որտեղ նա կանգնած էր մկրատը ձեռքին, որ կտրի դողդողացող ճյուղերը, իսկ ժանեկաձն ամպիկները նրա դեմքը թափանցիկ եթերային ստվերով էին սքողել: Ահա նա մի արագ շարժումով կտրեց մամրիչի մի քանի ցողուն, ու նրանք գլորվեցին գետնին Ու երբ նրանք գլորվեցին, լույսը

ՎԻՐՋԻՆԻԱ

ՎՈՒԼՖ

սփռվեց, ն հնարավոր դարձավ ավելի խորը թափանցել նրա էության մեջ: Նրա հոգին լի է քնքշությամբ ու զղջումներով: Ավելորդ մի ցողուն կտրելն այնքան ցավալի է. չէ որ այն կենդանի է, իսկ կյանքն ամենաթանկն է: Եվ միննույն ժամանակ ընկնող ճյուղը հիշեցնում է այն մասին, որ դու էլ ես մեռնելու, ն աշխարհում ամեն բան անհաստատ է, չկա ոչինչ հարատն ու կայուն։ Եվ այդ իսկ վայրկյանին նա իրեն հատուկ ողջամտությամբ մտածեց, որ կյանքն իր հանդեպ բարյացկամ է եղել, թեպետ մահն անխուսափելի է. ամեն դեպքում քաղցր կլինի փարվել հողին ն քայքայվելով ձուլվել մանուշակների արմատներին: Նա կանգնած մտածում է։ Ոչ մի միտք բառի շրջանակ չի ընդունում, որովհետն նա այն համեստ կերպարներից է, որոնք նախընտրում են փաիրենց մտքերը լռությամբ. զգում է, որ հոգին լի է մտքերով։ Նրա հոգին նման է այս սենյակին, ուր ստվերներն այս ու այն կողմ են նետվում պատի մեղմ շնչով, պերճաշուք քայլում են՝ պոզերն իջեցրած, ու ընթացքի մեջ ինչոր բան կտցում։ Ու նորից նրա ողջ էությունը, ինչպես ն սենյակը, խեղդվում է, խորտակվում է իմացության խորության, համր զղջումների մեջ ն ինքն էլ հենց նման է իր այդ՝ նամակներով լցված կողպած դարակներին:Մտածելայն

|թաթել

ԿԻՆԸ

ՀԱՅԵԼՈՒ

ՄԵՋ.

ԱՐՏԱՑՈԼԱՆՔ

«բացելու» մասին, ինչպես մի խխունջի, մեղսալի է ն անհեթեթ: Այստեղ պետք է լոկ ամենաբարակ, ամենասուր ու ձկուն գործիքը։ Պետք է լոկ երնակայել... ահա ն նա ինքը, ահա, հայելու մեջ: Դու վախեցած դողդողում ես:

Սկզբում այնքան հեռու էր, որ չէիր էլ կարող լավ տեսել։ Քայլերը դանդաղեցրեց, մերթ վարդն է ուղղում ցանկապատի վրա, մերթ ձեռքն է առնում ու հոտոտում մեխակը, բայց է... է քայլում քայլում առանց կանգ առնելու ն աստիճանաբար մեծանում հայելու մեջ՝ դառնալով ավելի մեծ, քան այն մեկը, ում հոգում այդքան տենչ էր ներխուժել։ Քայլ առ քայլ մոտենում է նան ստուգումը, այն ընտելացումը, որը ծնվում է նրա մեջ բացահայտված գծերի հանդեպ: Ահա նրա մոխրագույն-կանաչ զգեստը, նեղ կոշիկները ն զամբյուղը, իսկ կրծքին ինչ-որ բան է փայլփլում: Նա այնքան համահունչ ու անձայն է մոտենում. թվում է, թե չի էլ ճեղքում հայելու մեջ պատկերվածտեսարանը, այլ հակառակը`ինչ-որ նոր տրամադրություն է ավելացնում այդ ամենին, որն աննկատ փոխում է նան մյուս առարկաները` քաղաքավարի խնդրելով մի կողմ քաշվել: Հայելու մեջ սպասող սեղանին դրված նամակները, կանաչ արահետը, արնածաղիկները, կարծես նահան165

ՎԻՐՋԻԿԻԱ

ՎՈՒլՖ

ջում են՝ նրան իրենց գիրկն ընդունելով: Վերջապես նա այստեղ է՝ հյուրասենյակում: Կանգնեց սեղանի մոտ։ Անէացած է: Եվ հայելին իսկույն սկսեց նրան լցնել մի լույսով, որը կարծես նրան գամել էր տեղում, որն օքսիդի նման կլանում էր, քայքայում ամեն ոչ էական ու ավելորդ բան` կուսական թողնելով միայն ճշմարտությունը։ Կլանող տեսարան էր։ Ամեն ինչ թափվում էր նրա վրայից` ամպիկը, զգեստը, զամբյուղը, ադամանդը, այն ամենն, ինչը համեմատության մեջ էր մտնում մամրիչի ու պատատուկի հետ: Ահա ն կոշտ պատը, որին նրանք փաթաթվել են: Ահա ն հենց ինքը՝ կինը։ Կանգնած է մերկ՝ այս անխիղճ լույսի ներքո: Այլնս ոչինչ չմնաց: Իզաբելլան դատարկված է: Նա չունի մտքեր։ Եվ չունի ընկերներ։ Նա ոչ մեկին չի սիրում։ Իսկ նամակները:Դրանք լոկ հաշիվներ են։ Ահա նա կանգնած է՝ ծեր, դալկացած, ակոսված, ուղիղ քիթ, կնճռոտված պարանոց. անգամ չի հոգում դրանք հավաքելու մասին: Պետք չէ անուշադրությանմատնել պատին կախված հայելիները։

ԴՔՍՈՒՀԻՆ

ՈՒ ՈՍԿԵՐԻՉԸ

Օլիվեր Բեյքոնն ապրում էր ամենավերջին հարկում, որտեղից բացվում էր տեսարան դեպի Գրին Պարկ։ Այդտեղ նրա տունն էր. ամեն մի աթոռ դրված էր իր տեղում, ինչպես որ հարկն էր, կաշեպատ աթոռներ: Իսկ բազմոցները դրված էին պատուհանագոգերի ամբողջ երկայնքով, գոբելենածածկ բազմոցներ: Պատուհանները` երեք բարձր պատուհանները, ծածկված էին սարդոստայնաձն շղարշով ու նախշազարդ մետաքսով: Կարմրափայտե պահարանի վրա, ըստ պատշաճի, իրենց տեղն էին գտել տարատեսակ կոնյակներ, լիկյորներ ու վիսկիներ։ Իսկ մեջտեղի պատուհանից նա հիանում էր նորաոճ մեքենաների փայլփլուն տանիքներով, որոնցով ողողված էին Պիկադիլիի նեղ փողոցները: Առավել կենտրոնական տեղ դժվար էլ կլիներ պատկերացնել: Առավոտյան ժամը ութին սպասավորը սկուտեղով նախաճաշն էր բերում, հետո նրան էր հրամցնում մուգ կարմիր խալաթը. հետո Օլիվերը երկար ու սուր եղունգներով բացում էր նամակների ծրարները ու մեկը մյուսի ետնից հանում հրավերների հաստ ու սպիտակ բացիկները,

ՎԻՐՋԻԿԻԱ

ՎՈՒլՖ

ցայտուն տառերով գրված նամակները` հասցեագրված դքսուհիների, կոմսուհիների, վիկոնտուհիների ն այլ տիտղոսավոր ու ազնվական կանանց կողմից: Հետո նա լվացվում էր, նախաճաշում, այնուհետն ընթերցում թերթը էլեկտրական ածխի բոցկլտացող կրակի լույսի տակ։ «Դե տես, Օլիվեր,- ասում էր նա` դիմելով ինքն իրեն,- դու, ում կյանքն սկիզբ առավ կեղտոտ ու փոքր նրբանցքներում, դու, ում...»,- ու նա նայեց ներքն՝ ոտքերին` հիասքանչ անդրավարտիք, թանկարժեք կոշիկներ ն նորաոճ զանգապաններ: Նրա հագին ամեն բան ընտրված էր մանրակրկտորեն, կարված ամենալավ կտորներից ն Սնիլ Րոուդի ամենալավ դերձակների ձեռքով: Բայց հաճախ էր նա մոռանում ու այդ ամենն վերածվում մութ նրբանցքներում վազվզող այն փոքրիկ տղային։ Մի ժամանակ իրեն երազանք էր թվում Ուայթչեփըլի նորաոճ տիկնանց գողացված շնիկներ վաճառելն անգամ: Եվ մի անգամ էլ նա բռնվեց: «Ա՛խ, Օլիվեր,- հառաչում էր նրա մայրը, ախ, տղաս, երբ ես դու խելքի գալու»: Հետո Օլիվերն աշխատանք գտավ մի տաղավարում` էժանագին ժամացույցներ էր վաճառում, մի անգամ էլ մի ինչ-որ ծրար տարավ Ամստերդամ: Այստեղ, ծեր Օլիվերը հիշելով երիտասարդ Օլիվերին,

ԴՔՍՈՒՀԻՆ

ՈՒ ՈՍԿԵՐԻՉԸ

բավականին զվարճացավ։ Իհարկե, նա լավ կլորիկ գումար վաստակեց այն երեք ադամանդներից, հա, չհաշված զմրուխտներիցավելացած գումարը։ Դրանից հետո նա աշխատեց Հերթըն Գարդենում, իր իսկ տաղավարի հետնի սենյակում, որտեղ օտար մարդկանց մուտքն արգելված էր, այնտեղ էին դրված կշեռքը, գանձապահարանը ն հաստ խոշորացույցները: Իսկ հետո... հետո էլ... նա քմծիծաղ տվեց։ Երբ նա մի տոթ ամառային երեկո անցավ ոսկերիչների կողքով, որոնք կանգնած էին փողոցում ու քննարկում էին ոսկե ճձուլակտորների, ադամանդների գները, Հարավային Ամերիկայից եկած նորությունները, նրանցից մեկը մատը քթին մոտեցնելով հաստատ փնթփնթաց Օլիվերի հետնից` «Հըմմմ...»։ Սոսկ մի շշունջով ասված խոսք էր, ուսերի լոկ մի շարժում, քթին մոտեցրած մատի մի հպում ու բզզոց` Հերթըն Գարդենի ոսկերիչների շարքերով սլացող բզզոց, այն էլ այդ տոթ ամառային երեկոյի ժամանակ. օհ, բայց դա շատ-շատ տարիներ առաջ էր։ Սակայն մինչն այժմ էլ զգում էր թիկունքի ետնում այդ հաճելի ու խորհրդավոր շշունջը, այն կայծը, որը նշանակում էր` «ահա, նայեք, երիտասարդ Օլիվերը, այն երիտասարդ ոսկերիչը, ահա նա անցնում է»: Այո, այդ ժամանակ նա երիտասարդ էր:

ՎՈՒլՖ

ՎԻՐՋԻՆԻԱ

Հետզհետե նա սկսեց ավելի ու ավելի լավ հագնվել, հետո մի համեստ ու փոքրիկ փոխադրամիջոց ձեռք բերեց, այնուհետն գնեց նորաոճ մի մեքենա, թատրոնում էլ սկզբում նստում էր հետնի շարքերը, իսկ հետո միայն առաջին շարքերն ու օթյակները դարձան նրա մշտական տեղը: Դրանց հաջորդեց Րիչմոնդում ձեռք բերած կարմիր վարդերով պատված ցանկապատով առանձնատունը`դեպի գետակը բացվող տեսարանով: Իսկ օրիորդն ամեն առավոտ կտրում էր մի վարդ ու ամրացնում նրա պիջակին։ Դե...- ասաց Օլիվեր Բեյքոնը` կանգնելով, հետո ձգվելով,- դե... Ու կանգ առավ մոր՝ բուխարու վերնում կախված տիկնոջ դիմանկարի առջն ն ձեռքերը պարզեց։ Ես խոստումս պահեցի, ասաց նա ու ասես ափերը իրար միացրեց, հարգանքի տուրք է մատուցում,- ես իմ գրազը հաղթեցի: Այդպես էլ կար, նա դարձել էր Անգլիայի ամենահարուստ ոսկերիչը, սակայն նրա երկար ու սահուն քիթը, ասես փղի կնճիթի նման, ուզում էր քթանցքների շարժով ասել (բայց թվում էր, ոչ թե քթանցքներն էին շարժվում, այլ ամբողջ քիթը), որ նա դեռ չի հագեցել, դեռ գետնի տակ ինչոր բան է հոտոտում, ինչ-որ -

-

ԴՔՍՈՒՀԻՆ

ՈՒ ՈՍԿԵՐԻՉԸ

բան, որն առավել խորն է թաքցրած։ Պատկերացրեք մի վիթխարի խոզ արոտավայրում, որտեղ նան շատ գետնասնկեր կան, ու ահա նա դրանցից մի քանիսը հանել է արդեն հողից, է ու զգում` ավելի խորքում սակայն հոտոտում կա մի այլ գետնասունկ` առավել խոշոր ու սն: Այդպես էլ Օլիվերն էր Մեյֆերի հարուստ ու բեղուն շրջաններում քչփորում նս մի գետնասունկ ամենախոշորը, ամենասնը, որն ավելի հեռուն ու խորն էր արմատացած: ահա Եվ այսպես... հիմա նա ուղղեց փողկապի մարգարտեամրակն ու հագավ նորաձն ամառային կապույտ վերարկուն, վերցրեց դեղին ձեռնոցներն ու ձեռնափայտը, ն մի փոքր ձոճվելով աստիճաններով,ներքն իջավ. հառաչելով կամ էլ իր երկար քթով հոտոտելով դուրս եկավ դեպի Պիկադիլի։ Քանզի անգամ եթե նա հաղթել էր գրազը, միթե փոխվել էր ինչ-որ բան, միթե նա դեռ այն տխուր ու չհագեցած մարդը չէր, որը փնտրում էր ինչ-որ երնելի ն դեռնս անհայտ մի բան։ Նա ճոճվելով քայլում էր, ինչպես ճոճվում է ուղտը գազանանոցում, երբ քայլում է ասֆալտի վրա` մեջքին կրելով վաճառականների ապրանքներն ու նրանց կանանց, որոնք թղթե տուփերի միջից ինչ-որ բան են ծամում ու այդ ճանապարհին: Ուղձմռթած թղթերը նետում

ՎԻՐՋԻՆԻԱ

ՎՈՒլՖ

տերն ատում են վաճառականներին, ուղտերին չի գոհացնում իրենց բաժին հասածը, նրանք երազում են խիտ ու թավշյա արմավենիների հովանու ներքո սփռված կապուտակ լճի մասին: Այդպես էլ հանրահայտ ոսկերիչը` ամենահանրահայտը աշխարհում, քայլում էր Պիկադիլիով՝ շքեղ հագնված, ձեռնոցներն ու ձեռնափայտը ձեռքին, բայց դեռնս չհագեցած... մինչն չհասավ փոքրիկ գորշ խանութին, որը հայտնի էր Ֆրանսիայում, Գերմանիայում, Ավստրիայում,Իտալիայում ն Ամերիկայի բոլոր նահանգներում... մի փոքրիկ գորշ խանութ՝ Բոնդ-Սթրիթի նրբանցնքներից մեկի հետնում։ Նա, ինչպես միշտ, նա լուռ ներս մտավ ու անձայն անցավ չորս տղամարդկանցկողքով, երկուսը ծեր էին` Մարշալն ու Սփենսերը, իսկ մյուս երկուսը երիտասարդ` Հեմոնդն ու Ուիքսը. բոլորն էլ ոտքի ցատկեցին մի մարդու նման նրա ներս մտնելուն պես ու նախանձով նայեցին նրան։ Դեղնավուն ձեռնոց հագած ձեռքի մի մատի միայն մի շարժումով նա հասկացրեց, որ արդեն իսկ նկատել է նրանց ներկայությունը։։ Եվ մտնելով առանձնասենյակ՝ դուռը փակեց հետնից: Այնուհետն նա շրջեց ու բացեց վանդակաճաղերով փակված պահարանը։ Բոնդ փողոցի ձայները, երթնեկության խուլ աղմուկը լսելի

ԴՔՍՈՒՀԻՆ

ՈՒ ՈՍԿԵՐԻՉԸ

դարձան: Խանութի ներսում արտացոլվեցին լապտերների աղոտ լույսերը Պատուհանի տակ վեր խոյացող ծառը սեթնեթում էր այս ու այն կողմ` իր սոսկ վեց տերններով։ Հունիս ամիսն էր։ Եվ արդեն օրիորդն այն ամուսնացել էր տեղի գարեջրի գործարանից մի ինչ-որ պարոն Պեդերի հետ, ու հիմա այլնս ոչ ոք չկար, որ վարդերով զարդարեր նրա պիջակը։ Այպիսով,- կես փնթփնթոցով, կես հառաչանքով ասաց Օլիվերը,- այսպիսով... Հետո նա սեղմեց պատի վրա մի կոճակ ն պատի քարե շերտերը դանդաղորեն մի կողմ քաշվեցին` մերկացնելով իրենց հետնում թաքցրած երկաթյա չհրկիզվող պահարանները. հինգն էին, ոչ, արդեն վեցն էին, ու բոլորն էլ ամուր երկաթից էին թրծված։ Օլիվերը շրջեց բանալին ու մեկը մյուսի հետնից բացեց դրանք։ Ներսից դրանցից ամեն մեկը պատված էր մուգ կարմիր թավիշով, բոլորի մեջ ոսկեղեն կար դրված` ապարանջաններ, վզնոցներ, մատանիներ,դուքսերի թագեր, դիադեմաներ, առանձին քարեր էլ կային` ապակե տարաների մեջ՝ ռուբին, զմրուխտ, մարգարիտ, ադամանդ: Դրանք բոլորն էլ հուսալիորեն սքողված էին, ապրված, հմայված, բայց դեռ այրվում էին, այրվում` իրենց հավերժական կրակի լույսի ու փայլի մեջ։ -

ՎՈՒլՖ

ՎԻՐՋԻԿԻԱ

Արցունքներ, ասաց Օլիվերը` նայելով մարգարիտներին: Սրտից կաթող արյուն,- ասաց նա` նայելով ռուբիններին։ Վառոդ,-շարունակեց նա ու այնպես թափ տվեց ադամանդները, որ դրանք բոցավառվեցին ու հուրհրացին,- այնքան վառոդ, որ բավական է Մեյֆերը պայթեցնելու, նրա երկինքը այրելու համար, ավելի ու ավելի բարձր,- այս խոսքերի հետ նա կախեց գլուխը ու ասես քթի տակ քրթմնջաց ձիու պես։ Սեղանին դրված հեռախոսը մի տեսակ շոու կամացուկ ձայնով զնգաց։ Օլիվերը ղոքորթ փակեց պահարանները։ Տասը րոպեից,- ասաց նա,- ոչ շուտ: Եվ նստեց սեղանի մոտ` նայելով թնքերի ամրակալներին փորագրած հռոմեական տիրակալի գլուխներին: Եվ նորից անէացավ ու դարձավ այն փոքրիկ տղան, որը ծառուղում անհոգ տարված էր գնդակի հետ խաղալով, այն ծառուղում, որտեղ կիրակի օրերին վաճառում էին գողացված շնիկներ: Նորից դարձավ խորամանկ ու զվարճալի մի տղա` բալի նման հյութալի շուրթերով: Մտցնում էր մատները վառոդի մեջ, հետո մոտեցնում դրանք թավաների, որոնց մեջ ձուկ էին տապակում,հետո ամբոխի մեջ այս ու այն կողմ էր թրն գալիս: Նա նիհար -

-

-

-

ԴՔՍՈՒՀԻՆ

ՈՒ ՈՍԿԵՐԻՉԸ

էր ու ճկուն, թաց քարեր հիշեցնող աչքերով։ Իսկ հիմա... հիմա... Ժամացույցի սլաքները րոպեները գլորում էին անդունդը` մեկ, երկու, երեք, չորս... Լամբորնի դքսուհին սպասում էր նրա թույլտվությանը, որ ներս մտնի. Լամբորնի դքսուհին` հարյուրավոր կոմս նախահայրերի սերնդի դուստրը։ Եվ հենց նա խանութի մոտ դրված աթոռին նստած պիտի սպասեր տասը րոպե: Պիտի այնքան սպասեր, մինչն Օլիվերը բարեհաճեր նրան ներս հրավիրել, Օլիվերը, որն աչքը չէր թարթում սեղանին դրված շագրենե կաղապարվածժամացույցից: Սլաքն առաջ ու առաջ էր ընթանում: Ամեն վայրկյանի հետ ժամացույցն ասես նրան հրամցնում էր քճէճ Մ` քօլ6 ցո/55, մի գավաթ շամպայն, մի բաժակ ամենալավ կոնյակից ն սիգար` մեկ գինեա արժողությամբ: Ժամերը սեղանով մեկ ցրիվ էին տվել այս բոլոր նվերները. վերջապես սահեցին հավերժություն թվացող տասը րոպեները: Ու այդ ժամանակ նա լսեց միջանցքից եկող դանդաղ, գրեթե անլսելի ոտնաձայներ ու հագուստի փեշերի շրշյուն։ Դուռը բացվեց: Պարոն Հեմոնդը, մեջքով պատին ամուր սեղմվելով, հայտնեց. Ձերդ պայծառափայլությունը։ Եվ այդպես էլ անշարժ մնաց պատին ծեփված ու կանգնած: -

ՎՈՒլՖ

ՎԻՐՋԻԿԻԱ

Օլիվերը, ոտքի կանգնելով, լսում էր, թե ինչպես է միջանցքում խշխշում մոտեցող դքսուհու զգեստը: Եվ ահա վերջապես հենց ինքը կանգնեց դռան դիմաց` լցնելով ամբողջ սենյակն իր բույրով` տոգորված բոլոր դուքսերի ու դքսուհիների հեղինակությամբ ու հպարտությամբ: Եվ ինչպես ալիքն է ճեղքվում, այդպես էլ նա ճեղքվեց, նստելով հեղեղվեց, հոսեց ու իր ալիքի փրփուրները ցրիվ տվեց Օլիվեր Բեյքոնի` վիթխարի ոսկերչի վրա, ծածկեց նրան գույների վառ դրոշմներով` կանաչ, վարդագույն, մանուշակագույն ն խայտաբղետ բույրերով, հեծկլտացող փայփլոցով, ն ճառագայթներով՝ մատներից ժայթքող, գլխարկի փետուրների հետ երփներանգվող ն մետաքսի ծալքերից առկայծող ճառագայթներով: Նա բավականին մարմնեղ էր, բավականին գեր, շատ ամուր կապած վարդագույն դիպակը հագին ն երիտասարդություն, վաղուց անցյալին պահ տված։ Ինչպես որ անձրնանոցի փարթամ ժանյակները կամ էլ սիրամահավքիշքեղաշուք փետուրներն են փակվում, սակայն խոնարհվում են ժանյակները, փակվում են փետուրները. հենց այդպես էլ դքսուհին ընկավ ու հավաքվեց` նստելով խորը կաշվե բազմոցի վրա։ Բարի լույս, պարոն Բեյքոն,- ասաց դքսուհին` նրան մեկնելով իր ձեռքը` ճերմակ ձեռնո-

ԴՔՍՈՒՀԻՆ

ՈՒ ՈՍԿԵՐԻՉԸ

հագին։ Օլիվերը նույնպես խոնարհվեց` սեղմելով տիկնոջ ձեռքը։ Ձեռքերի հպումի հետ մեկտեղ նրանց միջն նորեն ծնվեց վաղեմի կապը: Նրանք ընկերներ էին, միննույն ժամանակ նան թշնամիներ` դքսուհին հնազանդվում էր Օլիվերին, որն իր հերթին՝ դքսուհուն էր հնազանդվում, նրանք զգում էին մեկմեկու կարիքը ն միննույն ժամանակ վախենում ու խուսափում իրարից: Երկուսն էլ գիտեին այդ ամենը ու ամեն անգամ զգում էին դա, երբ իրար էին դիպչում նրանց ձեռքերը խանութի հետնում գտնվող փոքրիկ սենյակում, ուր պատուհանից ներս էր թափանցում ցերեկային լույսը, ուր թաքուն իր հայացքն էր ներս գցում ծառը` իր վեց տերններով, ն լսվում էին երթնեկության խուլ ձայները, իսկ նրանց թիկունքի ետնում վեր էին խոյանում չհրկիզվող անգին պահարանները: Ինչով այս անգամ ձեզ կարող եմ օգտակար լինել, դքսուհի,- հանդարտ հարցրեց Օլիվերը։ Դքսուհին նրա առաջ բացեց սիրտը, մինչն վերջին հատիկ գաղտնիքը մերկացրեց նրա հառաչանքով, առանց աչքերի առջն։ Հետո որնէ մի բառ ասելու նա պայուսակից հանեց մի թավշյա քսակ, որն ավելի շատ նման էր մի գիրուկ կզաքիսի, քան քսակի։ Եվ այդ կզաքիցը

-

ՎՈՒլՖ

ՎԻՐՋԻՆԻԱ

թավշի մի ճեղքից նա հանեց մարգարիտները` տասը մարգարիտ։ Դրանք շաղ եկան սեղանի վրա` մեկ, երկու, երեք, չորս. ասես վայրի թռչնի ձվեր լինեին։ Ա՛յն ամենը ինչ ինձ մնացել է, սիրելի Օլիվեր,- հոգոց հանելով ասաց դքսուհին։ Հինգ, վեց, յոթ. դրանք գլորվեցին վերամբարձ լեռան լանջերով վար` նրա ծնկներից նեղլիկ հովիտ. ութ, ինը, տասը: Եվ այդպես մնացին անշարժ նիրհելու վարդագույնդիպակի ծալքերի մեջ։ Էփլբիների տոհմական գոտուց է,- վշտալիորեն արտաբերեց դքսուհին,- վերջինն է, ամենավերջինը: Օլիվերը մեկնեց ձեռքն ու երկու մատով վերցրեց մարգարիտներից մեկը։ Այն կլոր էր ու փայլուն: Բայց արդյոք բնական էր, թե կեղծ։ Միթե այս կինը նորից ստում է: Միթե համարձակվել է: Դքսուհին թմբլիկ մատը մոտեցրեց շրթունքին։ Եթե միայն դուքսն իմանար...- շշնջաց նա,- սիրելի պարոն Բեյքոն, ախ այնպիսի անհաջողություններ... Հաստատ նորից խաղացել է նա ու տանուլ տվել: Այդ անպիտանը, այդ խաբեբան,- շարունակեց նա: սե

-

-

-

-

ԴՔՍՈՒՀԻՆ

ՈՒ ՈՍԿԵՐԻՉԸ

Այդ այտին սպիով տղամարդը:Հա, նրանից սպասելի է։ Իսկ դուքսը` երկար փայտի նման ուղիղ ու բարձրահասակ, երկար բեղերով... այդ դուքսը նրան կթողներ առանց մի գրոշի, ամրոցում կփակեր, եթե միայն իմանար այն, ինչ ինձ է հայտնի, մտածեց Օլիվերը, ն աչքը նորից գցեց պահարաններին:

Արամինտան, Դաֆին, Դիանան,- հառաչեց նորից դքսուհին,- այս ամենը նրանց համար է: Լեդի Սրամինտան, լեդի Դաֆին, լեդի Դիանան դքսուհու դուստրերն էին. Օլիվերը ճանաչում էր նրանց, երկրպագումէր: Բայց սիրում էր Դիանային։ Ձեզանից ես գաղտնիքներ չունեմ,ժպտաց դքսուհին վավաշոտ հայացքով։ Սակայն արցունքները հոսեցին, գլորվեցին. արցունքները ադամանդների նման ակոսվեցին նրա չդիմափոշված այտերին։ Շին ընկեր,- շշնջաց նա,- հին ընկեր։ Շին ընկեր,- կրկնեց Օլիվերը, ասես փոր-

-

-

-

էր այդ բառերի հնչողությունը լսել իր իսկ շուրթերից: Որքան,- հարցրեց վերջապես Օլիվերը։ Դքսուհին ձեռքը դրեց մարգարիտներինու փսփսալով ասաց. Քսան հազար է: ձում

-

-

ՎԻՐՋԻնԿԻԱ ՎՈՒլՖ

Բայց բնական է, թե արհեստական ձեռքին փայլփլող այս մարգարիտը: Էփլբիների տոհմական գոտին, բայց միթե նա դա արդեն չէր վաճառել: Հիմա ինքը կզանգի Սփենսերին ու Հեմոնդին. «վերցրեք ու ստուգեք», կասի նա։ Եվ նա ձգվեց դեպի հեռազանգը: Այցելեք մեզ վաղը,- ասաց դքսուհին անհամբերությամբ, կարծես փորձում էր նրան հետ պահել զանգից: Վարչապետն ու հենց ինքը` ձերդ գերազանցությունը,նույնպես լինելու են...-մի փոքր դադարից հետո ավելացրեց,նան Դիանան։ Օլիվերը ձեռքը քաշեց հեռախոսից: Նա նայում էր դքսուհու թիկունքի ետնում գտվող տների պատերին` Բոնդ փողոցի բացվող տեսարաններով։:Սակայն այս պահին նա ոչ թե Բոնդ փողոցի տներն էր տեսնում, այլ կարկաչող մի գետակ, ուր կարմրախայտնու սաղմոնն էին պար գալիս... ն վարչապետին... հետո ինքն իրեն` սն բաճկոնով. տեսնում էր նան... նան Դիանային: Նա հայացքը խոնարհեց ձեռքի մարգարտին։ Միթե ինքը կարող էր այն ուղարկել ստուգման, երբ իրեն էր շողում գետը, շողում էին իրեն հառած աչքերը։ Մինչդեռ այս պահին իրեն իրականում ուղղված էին դքսուհու սպասող աչքերը։ -

ԴՔՍՈՒՀԻՆ

ՈՒ

ՈՍԿԵՐԻՉԸ

Քսան հազար,- նորից հառաչեց դքսուհին,- իմ պատիվը:Դիանայի մոր պատիվը: Օլիվերը վերցրեց բանկային գրքույկն ու գրիչը։ «Քսան...»,գրեց ու կանգ առավ: Իրեն էին ուղղված կտավիցնայող ծեր կնոջ աչքերը` իր մոր աչքերը։ «Օլիվեր,- թախանձում էր նա,- խելքի արի։ Նորից հիմարություններ ես անում»: Օլվեր,չ- հիմա արդեն թախանձում էր դքսուհին, այն էլ արդեն «Օլիվեր», այլ ոչ «պարոն Բեյքոն»,- կարող եք մեզ մոտ մնալ բոլոր ազատ օրերին։ Անտառում, Դիանայի հետ երկուսով, ձիերով ն լրիվ մենակ` իմ Դիանայի հետ։ «Հազար»,- ավելացրեց Օլիվերն ու ստորագրեց չեկը։ -

-

-

Խնդրեմ,- ասաց նա: Եվ բացվեցին անձրնանոցի ծալքերը, սի-

-

րամարգի փետուրները, բոցավառվեց ալիքը, հուրհրացին Ազենկուրի թրերն ու վահանները. դքսուհին բազմոցից վեր կացավ։ Եվ երկու ծեր աշխատողներն ու երկու երիտասարդները՝ Սփենսերն ու Մարշալը, Ուիքսը ն Հեմոնդը տաղավարի հետնում ծեփվեցին պատին ու նախանձով նայում էին, թե ինչպես է Օլիվերը ճանապարհում դքսուհուն խանութի միջով մինչն

ՎՈՒԼՖ

ՎԻՐՋԻԿԻԱ

Թվում էր, թե նա դեղին ձեռնոցը հագին հրաժեշտ էր մաղթումնրանց, իսկ դքսուհին իր ձեռքերում ամուր պահում էր պատիվը` քսան հազար ֆունտի ստորագրած չեկը։ Բնական են, թե կեղծ,- հարցրեց ինքն իրեն Օլիվերը փակելով աշխատասենյակի Ահա դուռը։ դրանք` տասը մարգարիտները, դրված են սեղանին` ծծողական թղթի վրա։ Օլիվերը մոտեցրեց դրանք պատուհանին ու լոյսի տակ խոշորացույցով նայեց դրանց։ Ահա, թե ինչ գտածո էր նա հայտնաբերել գետնի տակից` փտած ու հոտած միջուկով գտածո: Ա՛խ, ներիր ինձ, մայր իմ,- հառաչեց նա՝ միացնելով ափերը, ասես աղաչելով կտավի ծեր կնոջը չբարկանալ։ Եվ նորից վերածվեց ծառուղու այն փոքրիկ տղային, ծառուղու, որտեղ կիրակի օրերին վաճառում էին գողացված շնիկներ,- քանզի դրանք...- նորից շշնջաց Օլիվերը` ձեռքերը նկարին պարզելով,- քանզի դրանք երկար ազատ օրեր են լինելու: դուռը։

-

-

ԼԻՆԵԼԻՈՒԹՅԱՆ

ՊԱՀԵՐԸ

«Սլեյթերի քորոցները սրություն չունեն»: Սլեյթերի քորոցները բնավ էլ սուր չեն, նկատելես,- ասաց օրիորդ Քրեյը, երբ Ֆանի Ուիլմոթիզգեստից պոկվեց վարդը, ն Ֆանին, երաժշտությամբ լցված իր ողջ ծանրությամբ կռացավ՝հատակին այն փնտրելու: Բառերընրան մի արտակարգ ցնցման մեջ գցեցին, քանի որ օրիորդ Քրեյը հնչեցրեց Բախի ֆուգայի վերջին ակորդը։ Օրիորդ Քրեյն իսկապեսգնացել էր Սլեյթերի մոտ ն գնել քորոցներ, հարցրեց ինքն իրեն Ֆենի Ուիլմոթը՝ մի պահ իրեն խոցված զգալով: Արդյոք նա հերթի էր կանգնել մյուսների նման, ն նրան տվել էին հաշիվը պղնձադրամներով, ն նա լցրել է դրանք իր դրամապանակիմեջ, իսկ մի ժամ հետո իր զարդասեղանի առջն կանգնած հանել քորոցները։ Նրա ինչին են պետք այդ քորոցները։Քանի որ նա այդքան էլ տեղը տեղին չի հագնվում, ու ասես բզեզ լինի` պատյանի տակքողարկված՝ ձմռանը կապույտ, ամռանը կանաչ: Ինչ էր նրա ուզածն այդ քորոցներից... Ջուլիա Քրեյ... ով, ասես, ապրում էր Բախի ֆուգաների հետ, նվագում ինքն իր -

ՎԻՐՋԻԿԻԱ

ՎՈՒլՖ

համար` ինչ կամենար, ն միակն էր, որ երկու աշակերտ էր պահում Արչըը փողոցի երաժշտության քոլեջից (այդպես էր պնդում տնօրեն Քինգսթոնը), որպես հատուկ բարեհաճություն նրա հանդեպ, քանի որ նա «մեծագույն հիացմունք, էր պատճառում իր բոլոր կողմերով»: Օրիորդ Քրեյը միայնակ էր մնացել կյանքի ծանր պահին, ն օրիորդ Քինգսթոնը վախենում էր նրա եղբոր մահից: Ախր նրանք սովոր էին այնքան գեղեցիկ բաների, երբ ապրում էին Սելիսբըրիում, ն իր եղբայրը` Ջուլիուսը, իհարկե շատ ճանաչված մարդ էր, հայտնի հնագետ։ Նրանց հետ մնալը մի հոյակապ առավելություն էր,- ասում էր օրիորդ -Քինգսթոնը («Իմ ընտանիքը միշտ ճանաչել է նրանց, նրանք օրինավոր մարդիկ էին Քենթերբրիում», ասում էր նա), բայց մի փոքր վախենում էր երեխայի համար. բոլորը պետք է զգույշ լինեին, որ հանկարծ դուռը շրխկոցով չփակեին կամ էլ անսպասելիորեն դռնից ներս չցատկեին: Օրիորդ Քինգսթոնը, որը բնավորության այնպիսի ուրվագծերով աչքի ընկավ կիսամյակի առաջին օրը ստացականը վերցնելիս ու հաշիվը դուրս գրելիս ժպտաց: Այո, գուցե նա ինչ-որ տեղ չարաճճի աղջնակ էր, նա ներս էր խուժել ու տիրել այդ բոլոր կանաչ հռոմեական բաժակներին, ն դրանից իրերը նետվել էին իրենց իսկ

ԼԻՆԵԼՈՒԹՅԱՆ

ՊԱՀԵՐԸ

տեղերը: Քրեյները սովոր չէին երեխաների։ Նրանցից ոչ մեկն ամուսնացած չէր։ Նրանք միայն կատու էին պահում։ Կատուներ, որոնք, մի պահ թվում էր, թե ավելին գիտեն հռոմեական սափորների մասին, քան ցանկացած մեկը: «Շատ ավելին է, քան ես արել եմ»,- ասաց օրիորդ Քինգսթոնը զվարթ՝ գրելով իր անունը կնիքի դիմաց արագաշարժ, կենսախինդ ն կյանքով լեցուն ձեռքով, քանզի նա միշտ էլ գործնական էր ամեն ինչում։ Ահա, թե ինչպես էր նա իր կյանքը կերտել՝ ամեն ինչից զատ։ Գուցե հետո, երբ Ֆանի Ռւիլմոթը նայում էր քորոցին, մտածում էր, որ օրիորդ Քրեյների ասածը, թե «Սլեյթերի քորոցները սուր չեն», խիզախություն էր։ Քրեյներից ոչ մեկը երբնէ ամուսնացած չէր եղել: Նա ոչ մի բան չգիտեր քորոցների մասին, ընդհանրապեսոչինչ: Բայց նա ուզում էր ճեղքել այդ կախարդանքը, որ կախվել էր տան գլխին` կոտրելով պատուհանների ապակին, որ բաժանում է իրենց մյուսներից։ Երբ Փոլի Քինգսթոնը՝ այդ փոքրիկ զվարթ աղջնակը, շրխկացրեց դուռն ու թռիչքի մատնեց հռոմեական ծաղկամանները, Ջուլիուսը, տեսնելով որ ոչ մի վնաս չի եղել (դա նրա առաջին բնազդն էր լինելու), նայեց պատուհանին դրված արկղին, հետո դաշտերից դեպի

ՎԻՐՋԻԿԻԱ

ՎՈՒլՖ

թռչկոտող Փոլիին, նայեց այն հայացքով, որով իր քույրն էր հաձախնայում` այդ կասկածավոր ու զննող հայացքով: «Աստղեր, արն, լուսին»,- թվում էր՝ ասում է. «մարգարտածաղիկը խոտերի մեջ, կրակ, սառցե նախշեր պատուհանի ապակուն, սիրտս հալվում է քեզ համար։ Բայց։ Միշտ թվում է, որ կա ավելացնելու «դու կոտրեցիր, դու անցար, հեռացար»: Եվ միաժամանակ այն պատումէր, կոծկում մտքի այս զույգ վիճակների սաստկությունը. «Չեմ կարող քեզ հասնել, չեմ կարող քեզ դիպչել...», խոսքեր` ասված թախծոտ ու տխուր: Եվ աստղերը թոշնեցին, նրանք խամրեցին, ն փոքրիկը հեռացավ: Դա կախարդանքի ու դյութանքի մի տեսակ էր, մի ապակե թափանցիկ մակերես, որ օրիորդ Քրեյը ուզում կոտրել, երբ նվագում էր Բախ, այնքան հրաշալի ասես որպես պարգնատրում սիրելի աշակերտին (Ֆանի Ուիլմոթը գիտեր, որ ինքը օրիորդ Քրեյի ամենասիրածաշակերտն է), որ նա նույնպես, ինչպես բոլորը, գիտի քորոցների մասին: Սլեյթերի քորոցները սրություն չուտուն

նեն։

Այո, «հայտնի հնագետը» նույնպես ադպիսի հայացք ունի: «Հայտնի հնագետը» ասելով՝ նա հաստատեց վճարագիրը՝ձշտելով ամսվա օրը, խոսելով պարզ, հատուկ ու ուրախ, օրիորդ

ԼԻՆԵԼՈՒԹՅԱՆ

ՊԱՀԵՐԸ

Քինգսթոնի գույնի մեջ մի աննկարագրելի երանգ կար, որ ինչ-որ տարօրինակ բան էր թաքցնում, ինչ-որ տարօրինակ, օտարոտի բան Զուլիուս Քրեյի համար։ Գուցե հենց նույն օտարոտի բանն էր, ինչ Ջուլիան էլ էր զգում: Ասես մեկը թուր պահած լինի, մտածեց Ֆանի Ռւիլմոութը հենց նայեց քորոցին, երեկույթների, ժողովների (օրիորդ Քինգսթոնի հայրը քահանա էր) ժամանակ նա բամբասանքների մասնիկներ էր հավաքել կամ էլ դա կարող էր լինել ժպիտ կամ մի հնչերանգ, որով իր անունն էր արտաբերում, որը նրան փոխանցում էր «մի զգացում» Ջուլիուս Քրեյի հետ կապված: Կարիք չկա ասել, որ նա երբեք այդ մասին չէր խոսում որնէ մեկի հետ: Բայցնայնպեսնա անկեղծորեն գիտեր, թե ինչ նկատի ուներ: Բայց հենց որ խոսում էր Ջուլիուսից կամ լսում նրա մասին, ամենառաջինը, որ նրա միտքն էր գալիս, մի գայթակղիչ միտք էր. ինչ-որ տարօրինակ բան կար Ջուլիուս Քրեյի մեջ։ Հենց այդպես էր Ջուլիան նայում, երբ կիսաշրջված նստել էր երաժշտական աթոռակին, ժպիտը դեմքին։ Գեղեցկությունը դաշտերի մեջ է, պատուհանին է, երկնքում, ն ես չեմ կարող հասնել դրան։ Չեմ կարող բռնել այն, ես... նայելով ձեռքի այդ փոքրիկ ճանկերին, որոնք այդքան բնութագրական էին նրա համար,

ՎԻՐՋԻԿԻԱ

ՎՈՒԼՖ

կարող էր թվալ, թե ուզում է ավելացնել. ես, որ այդքջան պաշտում եմ դա, կտայի ողջ աշխարհը միայն թե տիրեի դրան։ Եվ նա բարձրացրեց գետնին ընկած կարմիր մեխակը, մինչ Ֆանին քորոցն էր փնտրում: Նա տրորեց այն, Ֆանին զգաց, թե ինչպես է այն նրա հարթ, երակաթելերով ծածկված ձեռքից թափանցում դեպի նրա ջրաներկված մատանիները, որոնց վրա մարգարիտներ կային: Նրա մատների ճնշումը, թվում էր, ավելացնում էր այն ամենը, ինչը ծաղկի մեջ ամենանգինն էր... այն տապալելու համար, այն ավելի վառվռուն, անբասիր ու թարմ դարձնելու համար: Ինչն էր նրա մեջ տարօրինակ, գուցե նրա եղբոր մեջ նույնպես... միթե դա լոկ այս հրմշտոցն ու պարուրանքն է, որ միաճուլվել է հավերժական խաբկանքի ու հիասթափության հետ: Նա ձեռքերը դրել էր մեխակին, նա սեղմում էր այն, բայց չէր տիրում մեխակին, հաճույք չէր զգում` ոչ ամբողջական, ոչ էլ մասնակի: Քրեյներից ոչ մեկը ամուսնացած էր, հիշեց Ֆանի Ուիլմոթը: Նա հիշում էր, թե ինչպես մի երեկո, երբ դասը սովորականից ավելի երկար տնեց, երբ արդեն մութ էր, Ջուլիա Քրեյն ասաց. «տղամարդկանց համար օգտակար է մեզ պաշտպանելը»: Նորից ժպտաց իր տարօրինակ ժպիտով, կանգնեց ն կոճկեց վերար188

ԼԻՆԵԼՈՒԹՅԱՆ

ՊԱՀԵՐԸ

կուն, որն իրեն նմանեցնում էր մի ծաղկի, միտումնավոր դրոշմելով իր երիտասարդ ու շքեղ մատնահետքերը, բայց Ֆանին էլ ծաղկի նման կասկածեց ու անկարող եղավ զգացմունքներն արտահայտել: «Օ՛հ, բայց ինձ պաշտպանություն պետք չէ»,- ծիծաղեց Ֆանին, բայց երբ Ջուլիա Քրեյը նրան ուղղեց արտառոց հայացքը, նա ասաց, որ դրանում համոզված չէ, Ֆանին ակնհայտորեն կարմրեց նրա հայացքի հիացմունքի ներքո։

տղամարդկանց միակ առավելությունն նա: Միթե դա էր պատճառը, որ Ֆանին հայացքը նրանից չկտրեց, քանի որ նա երբեք ամուսնացած չէր եղել: Ամեն դեպքում, նա իր ողջ կյանքը չէր ապրել Սելիսբըրիում։ «Լոնդոնի ամենաչքնաղ մասն է,- մի ժամանակ ասաց նա (բայց ես խոսում եմ 15-20 տարի վաղեմության դեպքի մասին),- Քենսինգթոնն է։ Եթե մեկը տասը րոպեով եղել է Գարդենսում, ուրեմն նա եղել է երկրի սրտում Մարդ կարող էր այնտեղ հողաթափերով դրսում ճաշել ու չմրսել։ Քենսինգթոնն ասես մի գյուղ լիներ, գիտես»,- ավելացրել էր նա: «Դա էր տղամարդկանց առավելությունը».նա տարօրինակ ու ծամածռված հնչեասաց րանգով: Դա ինչ-որ լույս սփռում էր այն խնդԴա

է, ասաց

ՎԻՐՋԻԿԻԱ

ՎՈՒԼՖ

րի վրա, թե ինչու նա ամուսնացած չէր։ Ամեն ինչ կարելի էր երնակայել. ցանկացած տեսարան նրա երտասարդությունից,թե ինչպես կապույտ խոշոր աչքերով, ուղիղ քթով, մի տեսակ եթերային գրավչությամբ, դաշնամուր նվագելով, զգեստի վրա գերող բողբոջած վարդի կախազարդով,նա գայթակղել էր առաջին հերթին երիտասարդ տղաներին, որոնց համար նման բաները՝ հախճակապե թեյի բաժակները ն արծաթյա մոմակալները, զարդանախշվածսեղանը, թվում էին հիասքանչ, քանզի Քրեյները շատ գեղեցիկ իրեր ունեին... երիտասարդ տղաներն այդքան էլ լավ չէին աչքի ընկնում... Մայր տաճարի քաղաքից այդ երիտասարդ տղաները` իրենց փառատենչությամբ:Սկզբում նա գայթակղել էր նրանց, հետո եղբոր ընկերներին` Օքսֆորդից ու Քեմբրիջից։ Նրանք ամռանը գալիս էին ու գետի մոտ իր շուրջը շարք բռնում... շարունակում Բրաունինգի բանավեճը նամակներով ն միգուցե պայմանավորում այն եզակի հնարավորությունների դեպքում, երբ նա մնում էր Լոնդոնում` ցույց տալով նրան Քենսինգթոնի պարտեզները: «Լոնդոնի ամենահիասքանչ մասն է Քենսինգթոնը» (ես խոսում եմ 15-20 տարի վաղեմության մասին),- ասել էր նա մի անգամ։ Տասը րոպե պարտեզումլինելը Երկրի սրտում լի190

ԼԻՆԵԼՈՒԹՅԱՆ

ՊԱՀԵՐԸ

նելն է Ամեն ոք կարող էր ստանալ այն, ինչ ուզում էր, մտածեց Ֆանի Ուիլմոթը միայնակ. օրինակ, պարոն Շերմենը` նկարիչը, իր վաղեմի ընկերը, ինչ-որ առիթով մի հունիսյան արնոտ օր հրավիրել էր իրեն թեյելու ծառի տակ (նրանք նույնպես հանդիպել էին այն երեկույթներին, ուր կարող էիր գալ հողաթափերով ու չվախենալ, որ կմրսես): Մորաքույրը կամ մեկ ուրիշ տարեց բարեկամուհի այդտեղ սպասում էր, մինչ նրանք նայում էին Սերփենթայնին։ Նրանք նայում էին Սերփենթայնին։ Նա կարող էր նավակով անցնել գետի մյուս ափը: Նրանք դա համեմատեցին Էյվընի հետ։ Նա պետք է մոլեգնորեն ծանր ու թեթն աներ տեսարանները համեմատությունը: Գետի կարնոր էին իր համար: Նա նստեց ոտքերը մի փոքր ծալած, մի փոքր ծռած, բայցնայնպեսնա հիասքանչ էր` սլացիկ ու հավաքված: Ամենավճռական պահին, երբ նկարիչը գիտակցեց, որ պետք է հիմա խոսի (դա նրա միակ հնարավորությունն էր Ֆանիին լքելու միայնակ թողնելու), ու խոսեց՝ գլուխը մի անիմաստանկյուն ուղղած, հախուռն ջղաճգումներով. ն հենց ամենաթեժ պահին Ֆանի Ուիլմոթը կտրուկ ընդհատեց նրան: Նա պետք է ուղեկցեր իրենց դեպի Բրիջ, արտասվեց Ֆանին։ Սարսափի պահ էր. երկուսի համար էլ` հիասթափության

ՎԻՐՋԻՆԻԱ

ՎՈՒլՖ

ակնթարթ: Ես չեմ կարող զավթել այն, չեմ կարող տիրանալ, մտածեց Ֆանին։ Շերմենն էլ չեր կարող հասկանալ, թե ինչու էր Ֆանին եկել։ Թիակի մի ահռելի պտույտով Շերմենը շրջեց նավակը։ Պարզապես նախատելուհամար: Նա շրջվեց մեջքով դեպի Ֆանին ու հաջողություն մաղթեց: Այդ տեսարանի ողջ էությունը կարող էր այլ լինել, ով ինչպես կցանկանար, արձագանքեց Ֆանի Ուիլմոթը: (Ո՞ւր ընկավ քորոցը): Դա կարող էր լինել Ռավեննան. կամ Էդինբուրգը. նա եղբոր տանն էր տիրություն անում։ Տեսարանը կարող էր փոխվել, կարող էին փոխվել Ա երիտասարդը, ն նան այդ ամենի հանդեպ եղած վերաբերմունքը, բայց մի բան կմնար անփոփոխ` Ֆանիի մերժումը, իր խոժոռված դեմքը, զայրույթը, իր խնդրի առիթը ն իր թենան՝ րությունը... իր վիթխարի թեթնությունը։ Անմիջապես հաջորդ օրը գուցե Ֆանին արթնացավ ժամը վեցին, ձեռքին կապեց ժամացույցը ն ոտքով քայլեց ողջ ճանապարհը` Քենսինգթոնից դեպի գետ։ Նա այնքան գոհ էր, որ չզոհաբերեց իր իրավունքըգնալ ու տեսնել այդ ամենը. քանի դեռ այդ ամենը կատարյալ էր, մինչն մարդկանց կարելի է ասել՝ նա կարող էր անկողնում նախաճաշել, եթե ցանկանար: Նա չէր զոհաբերել իր անկախությունը։

ԼԻՆԵԼՈՒԹՅԱՆ

ՊԱՀԵՐԸ

Այո Ֆանի Ուիլմոթը ժպտաց, Ջուլիան վտանգի չէր ենթարկել իր սովորույթները: Նա մնացել էր պաշտպանված, իր սովորույթները տառապանքի կենթարկվեին, եթե ինքն ամուսնանար: «Նրանք մարդակեր հսկաներ են»,ասաց նա մի երեկո կատակով, երբ արդեն մի այլ աշակերտուհի, որ վերջերս էր ամուսնացել, հանկարծ հիշեցրեց նրան, որ ինքը կարոտել ն շտապում է շուտափույթ հաէր ամուսնուն գեցնել կարոտը: «Նրանք մարդակեր հսկաներ են»,- ասաց նա` դառնորեն ծիծաղելով: Մարդակերը ամեն ինչ կխառներ անկողնու մեջ իր նախաճաշին... ամեն ինչ, անգամ զբոսանքները գետի ափին, մայրամուտիժամանակ: Ինչ կլիներ (բայց ինչոր մեկը դժվար թե կարողանար խանգարել դրան), եթե նա երեխաներ ունենար: Նա համակվեց հիացնող զգոնությամբ` ի հակադրություն սառնությանը, հոգնածությանը, ճոխ ուտելիքներին, տաքացվող սենյակներին, քանզի նա երբեք չէր կարող տարբերել` սրանցից որ մեկն էր իրեն այդ սարսափելի գլխացավանքներ պատճառողը, որ մեկն էր իր կյանքը լցնում ճակատամարտի խաբուսիկ առերնութականությամբ: Նա միշտ էլ թշնամուն գերազանցում էր իր սրամտությամբ, մինչդեռ դա կարող էր թվալ մի հետապնդողհետարքրքրու193

ՎԻՐՋԻԿԻԱ

ՎՈՒլՖ

թյուն. նա կարող էր ի վերջո ջախջախելթշնամուն ն կարող էր կյանքը դարձնել ձանձրալի։ Սակայն նա անվերջ քարշ էր տալիս այդ պատերազմը. մի կողմում` սոխակը, մյուսում` տեսարանը, որը նա սիրեց կրքոտության չափ, այո, տեսարանների ու թռչունների հանդեպ նա զգում էր ոչ այլ ինչ, քան կիրք... մյուս կողմում սոսկալի խոնավ ու թաց արահետն էր կամ էլ սարսափելի երկար ձգվող զառիթափ մի բլուր, որը հաստատ առանց պատճառինրան կամոքեր հաջորդ օրը ն կվերադարձներ իր գըլխացավանքներից մեկը։ Երբ այնուամենայնիվ նա կարողանում էր ճարպկություն գործադրել ն այցով ճողոպրել Հեմփթոն Քորթ՝ մի շաբաթով, այն ընթացքում, երբ քրքմածաղիկները, որ իր ամենասիրելիներն էին, իրենց գեղեցկության գագաթնակետինէին հասած լինում, դա իսկական հաջողություն էր: Մի տնական զգացում էր, մի բան, որ տեղի էր ունենում անվերջ։ Նա կախեց այդ կեսօրը իր հիշարժան օրերի մանյակից, օրեր, որ այնքան քիչ էին, որ նա կարող էր դրանց մասին ասել` այս մեկը կամ այն մյուսը: Այս տեսարանը, այս քաղաքը մատնացույց անել, զգալ այդ ամենը, հառաչանքները, համուհոտը, այն արժեքը, որ դարձնում էր այդ ամենը ինքնատիպ։

ԼԻՆԵԼՈՒԹՅԱՆ

«Անցած ասաց

ուրբաթ

ՊԱՀԵՐԸ

այնքան հիանալի էր,-

նա,- ես վճռել էի, որ պետք է գնամ այն-

տեղ»: Ու այդպես նա մեկնեց Վաթերլո, այցելեց Հեմփթըն Քորթ... միայնակ։ Ինքնաբերաբար, կամ գուցե ն հիմարաբար կխղճայիր նրան այն բանի համար, որ երբնէ չի զղջացել, որ նա միշտ իր ամեն քայլում եղել է միայնակ։ Նրա եղբայրը մահացած էր: Քույրը ասթմայով էր տառապում։ Եվ Էդինբուրգի օդը, նա ասում էր, որ լավ է իր համար։ Դա շատ ցավալի էր Ջուլիայի համար։ Միգուցե նան այն պատճառով, որ նա զուգակցում էր այդ քաղաքը իր եղբոր` հայտնի հնագետի հետ, որն այնտեղ էր մահացել, իսկ նա սիրում էր եղբորը։ Նա ապրում էր միայնակ Բրոմթոն Րոդում` մի փոքրիկ տան մեջ։ Ֆաննի Ուիլմոթը տեսավ քորոցը ու բարճրացրեց այն: Նա նայեց օրիորդ Քրեյին։ Իսկապես օրիորդ Քրեյն այդքան միայնակ էր։ Ոչ, օրիորդ Քրեյն այս պահին հավասարակշռված ու կայուն էր. մի երջանիկ կին։ Ֆանին նրան անակնկալիբերեց իր սքանչացման ու երանության պահին։ Նա նստեց այնտեղ, կիսով չափ շրջված դաշնամուրը, ձեռքերում պինդ սեղմած մեխակը, մինչդեռ նրա դիմաց պատուհանի սուր շրջանակն էր՝ անվարագույր. երեկոյի բոսորն էր, որ տալիս էր իր բոսորից ադամանդ195

ՎԻՐՋԻԿԻԱ

ՎՈՒԼՖ

էլեկտրական լապին, որն անստվեր այրվում էր երաժտության՝մերկ ու դատարկսենյակում։ Ջուլիա Քրեյը նստած էր կուչ եկած ու կռացած, ծաղիկն ամուր պահած, թվում էր՝ նա դուրս էր հորդել լոնդոնյան գիշերից, թվում էր` այն վերարկուի պես նետել էին նրա առաջ, թվում էր՝ իր մերկության ու խստության մեջ, որ իր հոգու արտացոլքն էր, նա շրջանակված էր մի բանով, որ պահում ու պաշտպանում էր իրեն։ Ֆանին անէացած էր։ Ֆանի Ուիլմոթի աչքերում ամեն բան մի պահ թվաց անկայուն, ասես նա նայում էր օրիորդ Քրեյի աչքերով. նա տեսավ իր էության, իր լինելիության ամենավեհ շատրվանը՝ իր ականակիտ արծաթյա կաթիլներով: Նա տեսավ անցյալը, անցածը իր հեռուներով. դրանք արդեն նա շրջանցել էր: Նա տեսավ հռոմեական կանաչ ծաղկամանները իրենց տուփերով, լսեց կրիկետ խաղացողների աղմուկը, տեսավ կորացած քայլերով Զուլիային, նուրբ շղարշ հագած, իջնելիս. հետո տեսավ իրեն` մայրենու տակ թեյ լցնելիս. ծեր մարդու ձեռքերը նրբորեն իր ափերի մեջ առնելը. նորից տեսավ իրեն՝ միջանցքներում պտտվելիս ու քայլելիս. ողբալով, որ ինքն անցավ, գնաց աննշան, առօրյա կյանքում` աստիճանաբար ծերանալով ն թոթափելով հագուստները՝ամ-

յա

ԼԻՆԵԼՈՒԹՅԱՆ

ՊԱՀԵՐԸ

ռան գալուն ընդառաջ, քանի որ իր տարիքում դրանք չափազանց խայտաբղետ էին հագնելու համար. ն խնամելով իր հոր հիվանդությունը, ն հավատարիմ մնալով իր ուղուն, որ ավելի ու ավելի հաստատակամէր դարձնում նրան դեպի իր միակ նպատակը՝իր միայնությունը. ձանապարհորդելով խնայողաբար՝չհաշված այն խիստ հաշվարկված ծախսերը, որ դուրս էին գալիս նրա` ամուր փակված քսակից, գումար, որ անհրաժեշտ էր այդ ձանապարհորդությունների կամ այն հին հայելու համար. իր համար հաճույքներ ընտրելիս համառորեն կառչելով այն ամենից, ինչ մարդիկ կարող էին ասել: Նա տեսավ Ջուլիային... Ջուլիան բոցավառվեց։ Ջուլիան հուրհրաց։ Գիշերվա անհունի մեջ նա այրվեց ինչպես մի մարած, հանգած սպիտակ աստղ: Ջուլիան պարզեց իր ձեռքերը: Ջուլիան համբուրեց նրա շուրթերը։ Ջուլիան տիրեց դրանց։ «Սլեյթերի քորոցները սրություն չունեն»,ասաց օրիորդ Քրեյը՝ տարօրինակ ծիծաղելով ու լիցքաթափվելով թուլացնելով ձեռքերը, քանի որ Ֆաննի Ուիլմոթն ամրացրեց ծաղիկը նրա կրծքին դողդողացող մատներով:

ՍԻՐԻՐ

ՄԵՐՁԱՎՈՐԻԴ

Փրիքեթ Էլիսն այդ օրը շտապելով անցնում էր Դինս Յարդը։ Պատահաբար դեմ առ դեմ հանդիպեց Ռիչարդ Դելլոուեյին: Նրանց հայացքների պատահական հադիպումից ճանաչումի կայծ վառվեց. նրանք քսան տարի է, ինչ չէին հանդիպել: Դպրոցում միասին էին սովորել: Իսկ ինչով է Էլիսը զբաղվում։ Փաստաբան է։ Հա, հա, նա ճիշտ էր՝ չէ որ թերթերով հետնում էր այդ գործի ընթացքին: Բայց այստեղ զրուցելը հարմար չէ: Գուցե այսօր երեկոյան Էլիսն այցելի իրեն (նրանք դեռ նույն տեղում էին բնակվում, անկյունից երկու քայլ այն կողմ)։ Ընկերներից մի քանիսն էլ են լինելու Հնարավոր է` նան Ջոնսոնը: «Հիմա նա ազդեցիկ դեմք է»,- ավելացրեց Ռիչարդը։ Դե պայմանավորվեցինք, ուրեմն՝ մինչ երեկո։ Շատ ուրախ եմ, որ հանդիպեցինք,ասաց Ռիչարդը: Եվ իսկապես նա ուրախ էր, որ հանդիպել էր այդ խենթ երիտասարդին, որը դպրոցական տարիներից բնավ չէր փոխվել` այն նույն կլորադեմ, թմբլիկ տղան էր՝ ամբողջովին խորացած իր նախապաշարումների մեջ, բայց աննկարագրելի տաղանդավոր. նա -

ՍԻՐԻՐ

ՄԵՐՁԱՎՈՐԻԴ

ստացել էր Նյուքասլի մրցանակ։ Ահա այսպես մտածելուվ Ռիչարդը քայլում էր տուն։ Մինչդեռ Փրիքեթ Էլիսը նայելով, Դելոուեյի հեռացող կերպարանքին, ցանկացավ, որ ինքը նրան երբեք էլ հանդիպած չլիներ, իսկ ավելի ճիշտ (քանի որ Դելոուեյը միշտ էլ նրան դուր էր եկել) համաձայնությունտվածչլիներ գնալու նրա մոտ՝ ընթրելու: Դելոուեյը ամուսնացած էր, հավաքույթների սիրահար էր, ինչը բնավ էլ Էլիսի սրտով չէր։ Անգամ մի շնորհքով կոստյում չուներ։ Բայց ժամը մոտենում էր, ու պարզ էր, որ եթե ինքը խոստացել է ու չի ուզում վատ դրության մեջ հայտնվել, ապա ստիպված է գնալ։ Բայց ինչ ահավոր մթնոլորտ է: Ջոնսոնն էլ իսկապես եկավ, սակայն իրենք մեկմեկու հետ զրուցելու ոչ մի թեմա չունեին: Ջոնսոնը դեռ պատանի ժամանակ էր գոռոզ, նույնն էլ հիմա՝ փորձում էր իրեն ինչ-որ մի կարնորություն տալ։ Ոչ մի հետաքրքիր բան։ Իսկ մնացած հյուրերից ոչ մեկի հետ Էլիսը ծանոթ չէր: Սակայն միանգամից չէր կարող հեռանալ, գոնե մի երկու բառ պիտի փոխանակեր Դելոուեյի հետ: Մինչդեռ Դելոուեյը հենց ինքն զբաղված էր տան տիրոջ պարտականություններով՝սպիտակ բաճկոնը հագին այս ու այն կողմ էր գնում-գալիս: Դե արի ու քարե սյան նման

ՎԻՐՋԻԿԻԱ

ՎՈՒԼՖ

կանգնիր ու սպասիր։ Դրանից գիտակցությունդ ավելի է տակնուվրալինում: Խենթանալ կարելի է, երբ մտածում ես, որ չափահաս մարդիկ` գիտակից տղամարդիկ ու կանայք, գրեթե միշտ այսպես են անցկացնում երեկոները։ Սափրվելուց առաջացած կարմիր ու կապույտ բծերով այտերին կնճիռներ իջան. այդ ճնշող լռության մեջ նա հենվել էր պատին ու սպասում էր: Ձիու նման աշխատումէր, չափազանց շատ շարժվում, որպեսզի պահպանի կեցվածքը, ամրակազմ տեսքը, սակայն հիմա նա ընկճված էր, իսկ բեղերը, թվում էր, ցիտահարված էին։ Նա ձանձրանում էր, զայրանում ն ինքն իրեն այդ անշուք տոնական կոստյումի մեջ թվում էր անփույթ ու աննշան։ Այս պերճաշուք, շքեղ հագնված, սակայն դատարկ մտքերով տիկնայք ու պարոնայք առանց մի վայրկյան անգամ դադարի խոսում էին ու ծիծաղում, իսկ Փրիքեթ Էլիսը հետնում էր նրանց ու ինքն իր մեջ համեմատում էր այդ բոլորին Բրաներների հետ, որոնք, երբ հաղթեցին Ֆեների գարեջրատան գործարանի դեմ ուղղված հայցը ն ստացան երկու հարյուր ֆունտ (մինչդեռ կրկնակին պետք է ստանային), չափսոսացին այդ գումարից հինգ ֆունտը ծախսել ու Էլիսի համար ժամամացույց նվեր գնեցին: Դա նրանց կողմից այնքան մեծահոգի

ՍԻՐԻՐ

ՄԵՐՁԱՎՈՐԻԴ

էր, նման արարքներըչեն մոռացվում... ու հիմա նա ավելի խստորեն սկսեց նայել այս մարդկանց` պերճաշուք հագնված, ծաղկուն, զվարթ... ու համեմատեց զգացողությունները այն զգացմունքների հետ, որ ապրել էր այն առավոտ, ժամը տասնմեկին, երբ ծերունի Բրաները ն տիկին Բրաները զուգված-զարդարված հայտվեցին նրա տանը, որպեսզի նրան հանձնեին, ինչպես ծերունին արտահայտվեց` պաշտոնական կեցվածք ընդունելով նման նշանավոր առիթի համար, «այս համեստ նվերը` ի նշան երախտագիտությանու հարգանքի, որ դուք այդքան հմտորեն հաղթեցիք մեր գործը», ն տիկին Բրաներն էլ համաձայնեց... այո, այո, նրանք երկուսն էլ համոզված էին, որ առանց Էլիսի օգնության ոչինչ էլ չէր լինի։ Նրանք չափազանց շատ էին գնահատում Էլիսի մեծահոգությունը, քանի որ նա ծեր զույգից հոնորար չէր վերցրել։ Երբ նա ստացավ ժամացույցը, այն տեղավորեց սալաքարի մեջտեղում: Չէր ուզում` ինչոր մեկն այդ պահին տեսներ իր ինքնագոհ դեմքը։ Բայց չէ որ ինքը հենց դրա համար էլ աշխատումէր, ու դա էլ իր պարգնատրումնէր. ահա հիմա նա նայում էր մարդկանց,որոնք իր աչքի առջն էին, ու նրան թվում էր, որ նրանք էլ են տեղավորվում իր բնակարանում` այդ արարք

ՎԻՐՋԻԿԻԱ

ՎՈՒլՖ

առավոտի տեսարանի մեջ, ու դա էլ հենց նրանց ամենածանրպատիժն էր. երբ այդ տեսարանը խամրեց ու անհետացավ, երբ Բրաներները հօդս գնդեցին, այդ ամբողջից մնաց միայն ինքը` դեմ առ դեմ այդ թշնամական ջոկատի մարդկանց հետ. հասարակ, ոչ գոռոզ, ժողովրդի միջից դուրս եկած մարդ (նա ուղղվեց), շատ վատ հագնված, զայրացած, անշուք մի մարդ, որը դեմ էր դուրս եկել դաժանությանը, դրամաշորթությաանըն անհոգի հասարակությանը: Բայց բավական է նրանց հետնել: Նա դրեց ակնոցն ու սկսեց աչքի անցկացնել կտավները: Հետո կարդաց պահարաններից մեկին շարված բոլոր գրքերի վերնագրերը՝ մեծ մասը բանաստեղծություներէին։ Լավ կլիներ վերընթերցել այդ սիրելի հին օրերի հեղինակներին` Շեքսպիրին, Դիքենսին։ Լավ կլիներ ժամանակ գտնել ու այցելել Ազգային պատկերասրահ, բայց չէ, ոչ այնտեղ: Ո՛չ այնտեղ, երբ աշխարհում այսպիսի բաներ են կատարվում։ Երբ մարդկանց առավոտից երեկո քո օգնությունն է պետք, երբ նրանք ուղղակիորեն կանչում են քեզ սատար կանգնելու: Հիմա հարմար ժամանակներ չեն, որ քեզ շռայլուՆա հայացքը նետեց բազթյուններ թույլ տաս: մոցներին, կտրատող դանակներին, շքեղ շապիկներով գրքերին, ու գլուխը տարուբերեց՝

ՍԻՐԻՐ

ՄԵՐՁԱՎՈՐԻԴ

հասկանալով, որ իրեն երբեք էլ ժամանակըչի բավականացնի, երբեք գոհ չէր ն երբեք էլ չի հանդգնի նման շռայլություններ թույ տալ իրեն։ Այս պարոնները կքարանային, երբ իմանային, թե որքան է նա վճարում ծխախոտի համար, որ հագի կոստյումը ուրիշից է վերցրած: Միակ ճոխությունը, որից նա ի զորու չէր հրաժարվել, փոքրիկ մի զբոսանավ էր` Նոր Ֆոլքի լճի ափերին։ Եվ գուցե նրա մեղքն էլ հենց դա էր: Տարվա մեջ մի անգամ կտրվել ամենքից ու պառկել խոտերին` նայելով երկնքին: Նա մտածեց, թե որքան կզարմանային այդ կարնոր պարոնները, երբ իմանային, թե ինչքան ուրախություն էր պատճառումայն, ինչին նա հին ժամանակների նման անվանում էր սեր բնության հանդեպ` դաշտերի, ծառերի, որոնք տասնյակ տարիներ է, ինչ նրա ընկերակիցն էին։ Կզարմանային այս պարոնները։ Եվ հիմա, ակնոցը նորից գրպանը դնելով, նա զգում էր, որ ամեն վայրկյանի հետ նրանց ավելի ու է ավելի զարմացնում: Եվ դա շատ տհաճ զգացում էր: Եվ անգամ սերը դեպի մարդկությունը ն այն, որ նա ծխախոտը գնում էր ունցիան ընդամենը հինգ պենսով, այն, որ սիրում էր բնությունը, անգամ այս ամենի հետ մեկտեղ հիմա նա չէր կարող հանգիստ զգալ, այդ ամենը՝

ՎԻՐՋԻԿԻԱ

ՎՈՒԼՖ

որպես ինքնին հասկանալի ն տրամաբանական մի բան։ Այս հաճույքներիցյուրաքանչյուրը ասես բողոքի էր վերածվում: Թվում էր` այս մարդիկ, որանց նա արհամարհում էր, ստիպում էին իրեն ինչ-որ բանի համար արդարանել: Ես հասարակ մարդ եմ, կրկնում էր նա մտքում: Նան ասաց մի բան, որի համար իսկույն նեթ ամաչեց, բայց արդեն ասել էր. «Ես իմ մտերիմների համար մի օրվա մեջ ավելին եմ արել, քան դուք ձեր ամբողջ կյանքի ընթացքում»: Եվ նա դա զգում էր, մեկը մյուսի հետնից տեսարանները սահում էին նրա հիշողության մեջ. տեսարաններ՝նման այն օրվան, երբ Բրաներները նվիրեցին իրեն այդ ժամացույցը, սահեցին ջերմ խոսքերը, որոնք մարդիկ ասել էին իր մարդասիրության, մեծահոգության համար, այն մասին, թե ինչպես էր ինքը նրանց օգնել։ Էլիսը ինքն իր աչքին թվում էր որպես մարդկության իմաստուն, համբերաԵվ ափսոսում էր, որ տար ու խոնարհ ծառա: չի կարող այդ խոսքերը բարձրաձայնել: Դժվար է սանձել այն զգացումը, երբ ճձշմարտությունը կեղեքում է քեզ՝ ելքի ուղիներ որոնելու համար։ Առավել ծանր էր այն, որ անհնար էր ինչ-որ մեկին պատմել, թե ինչպես էին ոմանք արտահայտվել իր մասին: Փառք Աստծու, կրկնում էր ինքն իրեն, վաղը նեթ վերա204

ՍԻՐԻՐ

ՄԵՐՁԱՎՈՐԻԴ

դառնում եմ աշխատանքի, բայց մինչ այդ հյուրասենյակից ծլկելն ու թաքուն հեռանալը նրան արդեն ոչ բավարար թվացին: Նա ստիպված էր մի փոքր էլ մնալ, մնալ այնքան, քանի դեռ չէր արդարացել: Բայց ինչպես աներ դա: Նա ոչ մեկի հետ ծանոթ չէր մարդկանցով լեցուն այս սենյակում, չկար մեկը ում հետ խոսեր: Վերջապես նրան մոտեցավ Ռիչարդ Դելլոուեյը։ Քեզ ուզում եմ ծանոթացնել օրիորդ Օ՞Քիհետ,ֆի ասաց նա: Օրիորդ Օ"Քիֆը նայեց ուղիղ Էլիսի աչքերին։ Նա ինքնավստահ,կտրուկ շարժուձճնովերեսունն անց մի կին էր։ Օրիորդ Օ'Քիֆը Էլիսին խնդրեց իրեն պաղպաղակ բերել կամ էլ խմելու մի բան։ Նա դա արեց աններելիորեն հանդուգն տոնով ն միտումնավոր (գոնե Փիքեթ Էլիսին այդպես թվաց), քանի որ այդ կիզիչ օրը Օ-Քիֆն ականատես էր եղել, թե ինչպես էր շատ աղքատ ու շատ հոգնած մի կին երկու երեխաների հետ հենվել վանդակաճաղերինու նայում ներս` դեպի պուրակ: Միթե հնարավոր չէր նրանց ներս էր Օ"Քիֆն ու խղճահարութողնել, մտածում թյունը հեղեղել էր իրեն` վերածվելով փոթորկոտ անհանդուրժողականության: «Ո՛չ», պատասխանեց նա ինքն իրեն, պատասխանեցկոպիտ ու հանդուգն, ասես ինքն իրեն ահարկու -

ՎՈՒԼՖ

ՎԻՐՋԻՆԻԱ

ապտակ հասցրեց: Աշխարհում ն ոչ մի ուժ չի կարող դա թույլ տալ: Նա վերցրեց թենիսի գնդակն ու նետեց ձաղերից այն կողմ։ Աշխարհում ն ոչ մի ուժ դա չի կարող անել, զայրույթով արտաբերեց նա ինքն իրեն ու հենց այդ հրամայեց նունն պատճառով էլ գոռոզաբար անծանոթ տղամարդուն. Ինձ պաղպաղակ բերեք։ Նա դեռ չէր ավարտել պաղպաղակըվայելելը, երբ Փրիքեթ Էլիսը հայտնվեցնրա կողքին ու հասցրեց հայտնել, որ ինքն արդեն մոտ տասնհինգ տարի է, ինչ չի մասնակցել նման ընթրիքների, որ հագի կոստյումը մեկ օրով վերցրել էր քրոջ ամուսնուց, որ նման կերպ ժամանակ անցկացնելը նրա սրտով չէր ն նան ուրախությամբ կասեր, որ ինքը հասարակ մարդ է ու նախընտրում է նման մարդկանցընկերակցությունը, հետո էլ կպատմեր (ու անմիջապես կամաչեր դրանից) Բրաների ժամացույցի մասին, սակայն օրիորդ Օ'Քիֆը հարցով ընդհատեց նրան. «Փոթորիկը» տեսել եք։ Հետո իմանալով, որ չի տեսել, հետարքրքրվեց` գուցե կարդացել է։ Նորից լսելով «ոչ»՝ մի կողմ դրեց պաղպաղակի սկահակը ու... մտածեց. «միթե նա երբնէ պոեզիա չի կարդացել»։ -

-

ՍԻՐԻՐ

ՄԵՐՁԱՎՈՐԻԴ

Փրքեթ Էլիսը, զգալով, որ իր մեջ մի բան է սկիզբ առնում, մի բան, որը կոչնչացներ այս երիտասարդ կնոջը, նրանից մի իսկական զոհ կթողներ, ստիպեց իրեն նստել Օ"Քիֆի կողքին, ահա այստեղ, ուր նրանց ոչ ոք չէր խանգարի, դատարկ պարտեզի մի նստարանին, քանի որ բոլորը վերնում էին, չնայած որ այստեղ էլ էր լսվում նրանց բզզոցները, աղմուկը, ձայներն ու զրնգոցները, ասես խոտերի վրա թավալվող կատուների ուրվականային նվագախմբի մլավոցներ էր ուղեկցվում, ներդաշնակվող անտեսանելի խենթ զուգերգ, ամենն այդ ներդաշնակվում էր տերնների խշշոցի, չինական լապտերներինման դեղնավուն պտուղների այս ու այն կողմ տատանումների հետ, իսկ զրույցները հիշեցնում էին հոգեհանգստի մեղեդի՝`գրված խելագարի ձեռքով, մի իրական ու խորը ցավ ապրած թեմայով։ Ինչ գեղեցիկ է,- ասաց օրիորդ Օ'Քիֆը։ Ա՛խ, իրոք... հյուրասենյակից հետո շատ գեղեցիկ էր այս պարտեզը, իսկ նրանց շուրջը` Վեսթմինսթերի սն աշտարակն էր` կախված երկնի օվկիանոսից. տան աղմուկից հետո աննկարագրելի էր այդ լռությունը: Ու սա կարող էին վայելել բոլորը` այն հոգնած կինը, նրա երեխաները... Փրիքեթ Էլիսը սկսեց ծխել: Սա հաստատ -

ՎՈՒԼՖ

ՎԻՐՋԻԿԻԱ

անհարգալից կթվար Օ"Քիֆին։ Սիգարետը էժանագին էր` հինգ ու կես պենս մեկ ունցիայի համար: Նա մտածում էր ու իրեն պատկերացնում իր նավակի մեջ ծխելիս, լիակատար ունայնության մեջ միայն ինքը ն աստղազարդ երկինքը։ Այս ամբողջ երեկոյի ընթացքում նրան միայն հուզում էր, թե ինչ էին իր մասին մտածելուներկաները։ Եվ լուցկու հատիկը քսելով կոշիկի ներբանին ասաց տիկնոջը, որ այստեղ ոչ մի գեղեցիկ բան էլ չի տեսնում։ Գուցե դուք բնավ էլ ընկալունակ չեք գեղեցիկի նկատմամբ, հակաճառեց Օ"Քիֆը, մտածելով այն մասին, որ Էլիսը չի տեսել «Փոթորիկը», ոչ մի գիրք չի կարդացել, տեսքն էլ անփույթ էր` այս բեղերը, դունչը, ժամացույցի արծաթյա շղթան... Ու մտածեց... սրա դիմաց վճարել էլ հարկավոր չէր: Թ-աանգարաններ գնա, այցելիր Ազգային պատկերասրահ, վայելիր գյուղական տեսարանները ու այդ ամենը անվճար: Իհարկե Օ'Քիֆը գիտեր նան այդ ամենի հակառակ կողմը` լվացք, եփ ու թափ, երեխաներ, բայց ամենագլխավորը, ինչի մասին բոլորը խուսափում էին բարձրաձայնել, այն է, որ երջանկություննառավել էժան է, քան սիգարետը։ Այն նան որպես պարգն կարելի էր ստանալ: Այն նվիրում է գեղեցկությունը... Եվ ահա այդ պահին Փրիքեթ Էլիսը ի պա-

ՍԻՐԻՐ

ՄԵՐՁԱՎՈՐԻԴ

տասխան ցնցեց այդ կնոջը` այդ գունատ, հանդուգն ու գոռոզ կնոջը: Ծխախոտի մնացուկները թափ տալով` նա մեկ առ մեկ Օ"Քիֆին թվարկեց այն, ինչ արել էր մի օրվա ընթացքում: Արթնացել էր ժամը վեցին, հաճախորդներ ընդունել, ծանոթացել ծայրամասերի գարշահոտ կոյուղիների գործին, հետո գնացել դատարան: Հազիվ էր զսպում իրեն, որ չպատմի որոշ անձնական ձեռքբերումների մասին։ Այնուհանդերձ կարողացավ զսպել իրեն, բայց դրանից առավել կծու դարձան խոսքերը: Ասաց, որ իր համար զզվելի էլսել, թե ինչպես են կերածխմած, պերճաշուք հագնված կանայք մտածում գեղեցկությունից դուրս գտնվող գեղեցկության մասին (Օ'Քիֆը սեղմեց շուրթերը, քանի որ ինքը նիհարիկ էր, իսկ հագի զգեստը` ոչ նորաձն): Գեղեցկություն, ասաց Փրիքեթը: Նրա պատկերացումներում գեղեցկությունը չէր անջրպետվում կենդանի էակներից: Երկուսն էլ զայրացած նայում էին ամայի պարտեզի այս ու այն կողմը, ուր ստվերներն էին խաղում, իսկ կատուներից մեկը թաթը բարձրացրել էր ու խրված մնացել էր ջրափոսի մեջտեղում: Գեղեցկություն անջրպետված կենդանի -

-

ՎՈՒլՖ

ՎԻՐՋԻԿԻԱ

էակներից: Ինչպես հասկանալ,- բացականչեց օրիորդ Օ՛Քիֆը։ Ահա թե ինչպես... Եվ Փրքեթ Էլիսը ավելի բորբոքվեց, պատմեց նրան Բրաներների մասին, ժամացույցի մասին, դույզն-ինչ չթաքցնելով, որ հպարտանում է այս պատմության մեջ ունեցած դերով։ Այ սա գեղեցիկ էր,- ավելացրեց Էլիսը։ Նրա այս պատմությունը կնոջը տարակուսանքի մեջ գցեց: Ինչպիսի մեծ կարծիք սեփական անձի մասին, բացի այդ, դա գեղեցիկ չէ բարձրաձայնելը մի տեսակ անարգանքի պես հնչեց։ Ոչ մեկին իրավունք չի տրված պատմել ինչ-որ բաների մասին` ապացույց մերձավորների հանդեպ սիրո։ Իսկ այդ ընթացքում, մինչ նա պատմում էր, թե ինչպես ծերուկը զգաստացավ ու ասաց ճառը, Օ՛Քիվը հուզվեց, աչքերին արցունքներ հայտվեցին։ Ա՛խ, եթե իր կյանքում մեկը իրեն նման խոսքեր ասած լիներ։ Եվ ահա հենց սա էլ ապացույց, որ մարդիկ անհույս են, նրան երբեք ժամացույցներից այն կողմ հուզվելու առիթ չեն գտնի, Բրաներները կշարունակեն գովեստի խոսքեր շռայլել Փրիքեթ Էլիսներին, իսկ Փրիքեթ Էլիսները կշարունակեն թոթովել ամեն մի հարմար առիթի, թե որքան են իրենք սիրում իրենց մերձավորներին։ Եվ միշտ էլ պիտի խույս տան համաձայ-

ՍԻՐԻՐ

ՄԵՐՁԱՎՈՐԻԴ

նության եզրեր գտնելուց, պիտի վախենան գեղեցկությունից: Երկուսն էլ լուռ նստած էին: Երկուսի սրտերն էլ մռայլված էին։ Անգամ սեփական խոսքերը թեթնություն չբերեցին Էլիսին, այն փուշը, որը Օ-Քիֆը մխրճել էր նրա ինքնասիրության մեջ, նա չկարողացավ հանել, այլ ավելի խորը մխրճեց։ Իսկ Օ՞-Քիֆի մտքերում քաոս էր, պարզության փոխարեն` մթանգնում ու տարակուսանք: Ես երնի այն մարդկանցից եմ, այն սովորական մարդկանցից, որոնք սիրում են իրենց մերձավորներին,- ավելացրեց Փրիքեթ Էլիսը՝ ոտքի կանգնելով։ Սրան ի պատասխան`Օ'Քիֆը քիչ էր մնում գոռար, բայց հանդարտ պատասխանեց. Ես նույնպես: Եվ, ատելով մեկմեկու, ատելով հյուրերին, այս տան տերերին, ում շնորհիվ նրանք անցկացրեցին նման ծանր, նման նողկալի երեկո, երկուսն էլ, ի կատար ածելով իրենց սերը մերձավորների հանդեպ, վեր կացան ու առանց մի բառ ասելու ընդմիշտ բաժանվեցին: -

-

ՎԻՐՋԻԿԻԱ

ՎՈՒԼՖ

դեռ փոքր տղա էր։ Ես ինքս էլ հիմա երիտասարդ չեմ,- դա ճիշտ էր, չնայած որ նա դեռ առաջվա նման դուրեկան էր ու էլեգանտ,- այսպես, ուրեմն, նա խորը ծերության մեջ էր, իսկ ես երեխա էի, երբ նա պատմեց ինձ այս պատմությունը։ Նա շատ գեղեցիկ ծերունի էր` սպիտակ մազերով ն կապույտ աչքերով: Երիտասարդ ժամանակ նա հաստատ եղել էր շատ գրավիչ, բայց երնի տարօրինակ... դա գուցե բնական էր՝ հաշվի առնելով իրենց ապրելակերպը։ Իրենց ազգանունը Քոբեր էր։ Սննկացած պալատականներ էին, մինչդեռ նախկինում իրենց էին պատկանել Յորքշայրի հողերը։ Սակայն իմ պապի մանուկ հասակում այդ ամենից արդեն լոկ մի աշտարակ էր կանգուն մնացել: Իսկ իրենց տունը հասարակ ֆերմերի տուն էր` միայնակ կանգնած դաշտերի մեջ: Վերջին անգամ մենք այնտեղ տասը տարի առաջ ենք եղել: Ստիպված էինք իջնել մեքենայից ու ոտքով անցնել դաշտը։ Տուն տանող ոչ մի ճանապարհ չկար։ Շուրջը` ունայնություն, դատարկությունն սոսկ դարպասներըմագլցող խոտեր... Սենյակներում դուրս ու ներս էին անում հավի ճտեր: Բոլոր անկյունները բարձիթողի վիճակում էին։ Հիշում եմ` հանկարծ աշտարակից մի քար պոկվեց.- տիկին Այվիմինը մի փոքր լռեց, հետո նորից շարունակեց։- Ահա

ԼՈՒՍԱՐՁԱԿԸ

հենց այդտեղ էլ նրանք ապրում էին` ծերունին, կինն ու տղան: Այդ կինը ծերունու կինը չէր ն ոչ էլ այդ տղայի մայրն էր, այլ ընդամենը ֆերմայի աշխատող, որին իր մոտ ապրելու էր վերցրել ծերունին՝ կնոջ մահից հետո։ Գուցե ն դրանից էլ էր, որ նրանք հյուրեր չէին ունենում, ու տունը սկսել էր փլուզվել հենց նրանց աչքերի առաջ ու դարձել ավերակ։ Բայց ես հիշում եմ դռան վերնում գամված ընտանեկան զինանշանը։ Հիշում եմ նան գրքերը՝ հին գրքերը, թավշյա կազմով գրքերը։ Այն ամենը, ինչ ծերունին սովորել էր, միայն այդ գրքերից էր։ Նա ինձ պատմում էր, որ չափազանց շատ էր կարդում` հին ժամանակների գրքեր, գրքեր քարտեզներով պատկերված: Նա դրանք իր հետ քարշ էր տվել մինչն աշտարակի ծայրը, անգամ մինչն հիմա այն հաստ պարանն էր պահպանվել, նան` կոտրված աստիճանները: Պատուհանի մոտ դեռնս դրված էր կոտրված թիկնակով աթոռը, պատուհանն էլ քամուց ինքն իրեն բացվում էր, իսկ քանի որ ապակին կոտրված էր, այդտեղից երնում էր հեռուն, շատ հեռուն: Տիկին Այվիմինը լռեց, ասես այդ բացված պատուհանիցնայում էր անծայրածիր հեռուն։ Բայց մենք չկարողացանք աստղադիտակը գտնել,- շարունակեց նա։ -

ՎՈՒԼՖ

ՎԻՐՋԻԿԻԱ

Ճաշասրահից լսվում էր ափսեների շխկշխկոցը: Մինչդեռ այստեղ` պատշգամբում,տիկին Այվիմինը վրդոված էր, քանի որ աստղադիտակ չէր կարողանում գտնել: Ինչի համար է աստղադիտակը,-հարցրեց նստածներից մեկը։ Ինչու՞։ Որովհետն եթե չլիներ այդ աստղադիտակը,- ծիծացեղ տիկին Այվիմինը,ես հիմա այստեղ նստած չէի լինի։ Մինչդեռ նա իսկապես հիմա այստեղ էր նստած, նա՝ այդ երեսունն անց կինը` կապույտ թիկնոցը ուսերին գցած: Աստղադիտակը պետք է որ այնտեղ լիներ,- շարունակեց նա,- քանզի նա ինձ պատմել էր, որ ամեն երեկո, երբ ծերունիներըքնում էին նա նստում էր պատուհանի մոտ ն աստղադիտակովնայում էր աստղերին` Յուպիտեր, Ալդեբարան, Կասիոպեյա,- ձեռքով ցույց տվեց խավար այգու վերնում մերթընդմերթ առկայծող աստղերը: Մթնշաղը նոսրանում էր։ Հիմա լուսարձակն ավելի պայծառ էր թվում. այն սահեց գիշերային երկնքով ն, մեկումե`՝ դադար առնելով, ասես հիանում էր երկնի արծաթ աստղերով: Նա նայում էր աստղերին,- ավելացրեց նա,- ու հարցնում էր ինքն իրեն` իմ մեծ պապը` այդ փոքրիկ տղան` «Ի՛նչ է սա: Ինչի հա-

-

-

-

ԼՈՒՍԱՐՁԱԿԸ

դրանք: Եվ ով եմ ես», այդպես պատահում է, երբ նստած ես մենակ, ու չկա ոչ մեկը, որ խոսես, իսկ գլխավերնումդ աստղազարդ երկինքն է։ Նա նորից լռեց։ Բոլորը նայում էին ծառերի վերնում խավարի մեջ առկայծող աստղերին։ Աստղերը թվում էին հավերժական ու դարավոր: Լոնդոնի աղմուկը հանդարտվեց: Հարյուր տարին թվաց մեկ ակնթարթ: Փոքրիկ տղան հիմա նրանց հետ միասին նայում էր աստղերին: Նրանք այդտեղ էին` աշտարակի վրա, ն նայում էին անապատային ունայն տարածության վրա սփռված գիշերային երկնքին։ Հանկարծ նրանց թիկունքի հետնից լսվեց մեկի ձայնը. Դուք լիովին իրավացի եք։ Ուրբաթ օրը։ Բոլորը սթափվեցին ու շարժվեցին, ասես իրենք ներքն էին նետել ու նրանք նորից այստեղ` այս պատշգամբումէին վայրէջք կատարել։ Ա՛հ, բայց նրան ոչ ոք չէր կարող նման բան ասել,- հանդարտ ասաց տիկին Այվիմին։ Մի զույգ բարձրացավ ու հեռացավ պատշգամից։ Նա լրիվ մենակ էր,- նորից սկսեց տիկին Այվիմին.- շոգ ամառային օր էր` հունիսյան մի օր։ Այն օրերից, երբ երկինքն անասելի լազուրով է ծածկված, ն ամեն բան ասես քարացած մար

են

-

-

-

ՎԻՐՋԻՆԻԱ ՎՈՒլՖ

է շոգից: Հավի ճտերը ինչ-որ բան էին քջջում

բակում, ախոռում ծեր ձին դժվարությամբ էր ոտքերը հետ ու առաջ անում, իսկ ծերունին նիրհում էր` մինչն վերջ չխմած բաժակը կողքին դրած։ Կինը խոհանոցում դույլերն էր լվանում։ Գուցե աշտարակիցնորից քար էր պոկվել ու ներքն գլորվել: Թվում էր՝ օրն այդ չէր ավարտվելու:Մինչդեռ նա` այդ փոքրիկ տղան, չուներ մեկը, ում հետ կխոսեր, նա զբաղվելու ոչինչ չուներ: Սակայն այդ ամենի փոխարեն, նրա առջն էր սփռված ամբողջ աշխարհը: Ճահձուտը ծխում ու հրդեհվում էր տապից, այն այրվում էր իր իսկ ծխե քուլաների մեջ, որոնք մխրճվում էին երկինք. կանաչ խոտն ու լազուրը, կանաչ օազիսն ու երկանակամարը... անվերջ էին ու անծայրածիր։ Կիսախավարի մեջ հյուրերը տեսնում էին, որ տիկին Այվիմին հենվել էր բազրիքին ու, գլուխն ափերի մեջ առնելով, նայում էր ճահճուտին աշտարակի գագաթից: Միայն ձահճուտ ու երկինք, լոկ ճահճուտ ու ամպածրար, անվերջ ու անծայր,- մտածկոտ կրկնեց նա։ Հանկարծ նա պարզեց ձեռքերը, ասես հենց աչքերի դիմաց ինչ-որ բան նկատեց։ Իսկ ինչ տեսք ունի երկիրը աստղադիտակից,- հարցրեց նա։ -

-

ԼՈՒՍԱՐՁԱԿԸ

Մի արագ շարժում արեց մատներով, ասես անհամբերությամբմի բան պտտեց: Նա ուղղեց աստղադիտակը,- ասաց տիկին Այվիմին,չ- նա պտտեց աստղադիտակը երկրի կողմը։ Եվ պահեց այն հորիզոնում սփռված անտառի խավար հատվածի վրա ու տեսավ... ամեն մի ծառը... ամեն մի ծառն առանձին-առանձին... ն թռչուններին... ն ծխի քուլաները... այնտեղ... ծառերի մեջ... իսկ հետո... ներքն... ներքն (տիկին Այվիմին հայցքը ներքն իջեցրեց) ու ահա նրա դիմաց տունն է... տուն` ծառերի մեջ... ֆերմա... պարզ տեսանելի էր ն դռան երկու կողմերի ամեն մի աղյուսը... փայտե ծաղկամանները... դրանցում երկնագույն ու վարդագույն ծաղիկներ, երնի հորտենզիաներ էին,- նա մի քիչ լռեց,-... տնից մի աղջիկ դուրս եկավ... կապույտ գլխաշորով... սկսեց թռչուններին կերակրել... աղավնիներին... թոչունները թռվռում ու թռչկոտում էին նրա շուրջը... իսկ հետո... տեսեք... տղամարդ,այո, այո, տղամարդ: Նա դուրս եկավ տնից: Գրկեց աղջկան։ Նրանք համբուրվեցին։ Տիկին Այվիմին բացեց ձեռքերն ու փակեց դրանք, ասես ինքն էլ էր համբուրում մեկին։ Փոքրիկ այդ տղան կյանքում առաջին անգամ էր տեսնում, թե ինչպես է տղամարդը համբուրում կնոջը, ն նա դա տեսավ աստղա-

-

ՎՈՒլՖ

ՎԻՐՋԻԿԻԱ

դիտակի միջոցով, հարյուրավոր մղոններ այն կողմ` ճահձճուտիայն մյուս ծայրում։ Տիկին Այվիմին կտրուկ շարժումով մի բան հրեց, գուցե աստղադիտակը,հետո ակնթարթորեն ուղղվեց: Տղան այդ վազեց աստիճաններովներքն։ Նա երկար վազում էր դաշտով մեկ, արահետներով, ճանապարհներով: Նա վազեց հարյուրավոր մղոններ ու երբ ծառերի գլխավերնում վառվեցին առաջին աստղերը, նա վազեց վերջապես դեպի տուն... ամբողջությամբ քրտնած ու փոշոտված... Տիկին Այվիմին նորից լռեց, կարծես տեսնում էր այդ տղային իր առջն։ Իսկ հետո... հետո... հետո ինչ եղավ: Նա ինչ ասաց։ Իսկ աղջիկը...- թափվեց հարցերի տարափը։ Հանկարծ տիկին Այվիմինի վրա լույս ընկավ, ասես մեկը գիտակցաբարնրա կողմ պտտեց աստղադիտակը (դա ռազմաօդային պաշտպանության զորքերն էին` փնտրում էին թշնամու ինքնաթիռը): Նա բարձրացավ աթոռից։ Գլխին կապույտ գլխաշոր էր։ Ձեռքը բարձրացրեց, կարծես հանկարծակիի եկավ ու ասես զարմացած կանգնել էր դռան շեմքին: Աղջիկը: Նա...Այվիմին խճճվեց, թվում էր ուզում էր ասել «ես էի»։ Բայց հետո սթափ-

-

-

ԼՈՒՍԱՐՁԱԿԸ

վեց

նա իմ մեծ տատն էր։ շրջվեց` հայացքով փնտրելով թիկնոցը: Այն գցած էր աթոռի թիկնակին։ Բայց ասացեք` ինչ պատահեց այն մյուս տղամարդուն, այն մեկին, որը դուրս եկավ տանից,- չէին դադարում«ինչուները»։ Մյուս տղամարդը:Իսկ նա...- շշնջաց տիկին Այվիմին՝ կռանալով ու աթոռի վրա ձեռքով շոշափելով ու որոնելով թիկնոցը (լուսարձակն արդեն շրջանցել էր պատշգամբը),- անհետացավ երնի։ Լույսը,- ավելացրեց նա՝ արդեն փաթաթվելով թիկնոցի մեջ,- լոկ մի ակնթարթ է ընկնում։ Լուսարձակը հիմա լուսավորում էր ԲուքինԻսկ իրենք արդեն պիտի գեմյան պալատը: շտապեին թատրոն: ու

ասաց,-

Հետո

-

-

ԺԱՌԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆԸ

«Սեսի Միլերին»։ Գիլբերթ Քլենդոնը վերցրեց մարգարտյակրծքազարդըկնոջ հարդասեղանին դրված մատանիների ու զարդերի կույտի միջից ն կարդացդրան ամրացրածթուղթը. «Սեսի Միլերին, սիրով»։ Իսկապես որ, այս քայլը նման էր Անժելային, նա չէր մոռացել անգամ Սեսի Միլերին` իր քարտուղարուհուն:Ամեն դեպքում տարօրինակ էր սա, նորից մտածեց Գիլբերթ Քլենդոնը, որ կինն ամեն ինչ թողել էր այդ հերթականությամբ, թեկուզ ն փոքր, բայց մեկական նվեր ընկերուհիներից յուրաքանչյուրի համար։ Կարծես կանխազգացել էր մոտալուտ մահը։ Ախր նա բացարձակ առողջ էր այն առավոտ` վեց շաբաթ առաջ, երբ դուրս եկավ տանից ն, Պիկադիլի կամուրջն անցնելով, հայտնվեց մեքենայի անիվների տակ։ Գիլբերթ Քլենդոնը սպասում էր Սեսի Միլերին։ Նա խնդրել էր այդ կնոջը այցելել` գիտակցելով, որ այսքան տարիներ նրանց մոտ աշխատելով արժանացել էր նման ուշադրության: Բայց, մտածում էր նա` սպասելով Սեսիին, ամեն դեպքում տարօրինակ էր, որ Ան222

ԺԱՌԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆԸ

ժելան ամեն ինչ այս տեսքով ու կարգով էր թողել: Բոլոր ընկերներին մի բան կար թողած որպես հուշ: Այդ բոլոր մատանիները,վզնոցները, չինական զարդատուփերը (նա առհասարակ պաշտում էր փոքրիկ տուփեր) հասցեագրված էին ինչ-որ մեկին։ Իսկ իր համար այս իրերից ամեն մեկը կապված էր մի հիշողության հետ։ Այ այս մեկը՝ ռուբինե աչքերով էմալապատ դելֆինը, ինքն էր Անժելային նվիրել, այն իր ուշադրությունն էր գրավել Վենետիկի նըրբանցքներից մեկում: Նա մինչն հիմա հիշում է՝ Անժելայի հիացմունքով լի աչքերը: Իսկ իրեն... անձամբ իրեն իհարկե նա ոչինչ չէր թողել, եթե չհաշվենք նրա օրագրերը: Կաշվե կանաչ կազմով տասնհինգ հատորները դրված էին իր թիկունքի հետնում` կնոջ գրասեղանի վրա։ Իրենց ամուսնության առաջին իսկ օրվանից նա այս ամբողջ տարիների ընթացքում օրագիր էր պահել: Այդ օրագրի պատճառով էլ առաջացել էին նրանց հազվադեպ... ոչ թե վեճերը, այլ տարաձայնությունները:Երբ նա սենյակ էր մտնում այն պահերին, երբ կինը զբաղված էր լինում գրելով Անժելան միշտ փակում էր գիրքը կամ էլ ձեռքով ծածկում էջը: «Ո՛չ, ոչ, ոչ,- ասես նա նորից լսում էր նրա ձայնը,- միայն իմ մահից հետո... միգուցե»: Մհա ն թողել էր իր օրագիրը նրան՝ որպես իրեն բա223

ՎՈՒԼՖ

ՎԻՐՋԻԿԻԱ

ժին հասնող ժառանգություն: Դա միակ բանն էր, որի մասին նրանք չէին կիսվում Անժելայի կենդանությանօրոք։ Բայց Գիլբերթը չէր էլ կարող ենթադրել, որ նա կնոջից երկար է ապրելու: Եթե միայն նա այդ ժամանակ էլ գեթ մի պահ մտածեր, թե ինչ է անում, ապա նա հիմա էլ ողջ կլիներ։ Բայց չէ, նա միանգամից ուղղվել էր դեպի կամուրջ... հարցաքննման ժամանակ այդպես էր ասել վարորդը: Նա արգելակելու ոչ մի հնարավորություն չէր թողել... Նրա մտքերը կտրեցին միջանցքից լսվող ձայները։ Օրիորդ Միլերը, պարոն,- հայտնեց սպասուհին։ Նա ներս մտավ։ Գիլբերթը երբեք նրա հետ մենակ չէր հանդիպել, ն բնականաբարչէր տեսել նրան արտասվելիս: Սեսի Միլերը սարսափելի հուզված էր ու տարակուսանքի մեջ էր։ Անժելան նրան ոչ միայն աշխատանքէր տվել, այլն նրան ընկեր էր դարձել։ Իսկ հենց ինքը, մտածում էր Գիլբերթ Քլենդոնը` մոտեցնելով Սեսիին աթոռը, դժվարությամբ կտարբերեր այս կնոջը շրջապատի որնէ մեկ այլ կնոջից։ Նման Սեսի Միլերները հազարն են` անշուք փոքրիկ կանայք` սն զգեստով ն աշխատանքային պայուսակներով: Բայց Անժելան իր հեռատեսության շնորհով Սեսի Միլերի մեջ անգնահատելի արժեքներ էր բացահայտել: Իսկական -

ԺԱՌԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆԸ

խոհեմության օրինակ, չափազանց զուսպ ու վստահելի, նրան կարելի է պատմել ամեն բան... դրական հատկանիշների այս շարանը դեռ կարելի էր շարունակել: Սկզբում օրիորդ Միլերը չէր կարողանում խոսել: Նստել էր` թաշկինակը աչքերից չհեռացնելով։ Հետո իրեն ստիպելով ասաց. Ներեցեք, պարոն Քլենդոն։ Գիլբերթը մի բան փնթփնթաց:Բնականաբար, նրա համար ամեն ինչ հասկանալի էր։ Նա պատկերացնում էր, թե ինչ նշանակություն ուներ իր կինը օրիորդ Միլերի համար։ Ես ինձ այստեղ այնքան երջանիկ էի զգում,- ասաց օրիորդ Միլերը՝ աչքը սենյակին գցելով: Նրա հայացքը կանգ առավ Գիլբերթի թիկունքի հետնում դրված գրասեղանին: Այստեղ նրանք Անժելայի հետ միասին աշխատում էին: ՉԷ որ Անժելան էլ, որպես հայտնի քաղաքական գործչի կին, կրում էր իրեն բաժին ընկած պարտականությունները:Ամուսնու կարիերայի մեջ նա գլխավոր օգնականն էր: Քանի անգամ էր Գիլբերթը նրանց այստեղ միասին տեսել` Սեսին գրամեքենայի դիմաց գրում էր Անժելայի կողմից թելադրվող նամակ: Ակնհայտ էր, որ օրիորդ Միլերն էլ էր հիմա դա հիշում։ Հիմա մնում էր միայն նրան հանձնել Անժելայի կտակած կրծքազարդը: Այո, ոչ -

-

ՎԻՐՋԻԿԻԱ

ՎՈՒԼՖ

այնքան հարմար մի նվեր։ Գուցե ավելի լավ կլիներ մի կլորիկ գումար թողնել կամ էլ մի գրամեքենա։ Բայց ինչ արած. «Սեսի Միլերին` սիրով»: Գիլբերթը հանձնելով նրան զարդը մի փոքր ճառ ասաց, որը նախօրոք էր պատրաստել: Նա գիտեր, որ օրիորդ Սեսին կարող է գնահատել այդ նվերը։ Անժելան հաճախ էր այն կրում... Եվ օրիորդ Միլերը` ընդունելով նվերը, պատասխանեց, ասես ինքն էլ էր նախօրոք խոսք պատրաստել, որ հիմա սա կլինի նրա ամենաթանկարժեք կարողությունը... Մնում էր հուսալ, մտածեց Գիլբերթը, Սեսին կունենար մի հարմար զգեստ, որի վրա այս մարգարտյա կրծքազարդը այսքան անշուք չէր երնա։ Հիմա նրա հագին սն կոստյում էր, սն վերարկու ն սն վերնաշապիկ, կարելի էր ասել իր մասնագիտության տեր կանանց համազգեստ: Բայց հանկարծակի Գիլբերթը հիշեց, որ օրիորդ Միլերն էլ էր սգի մեջ։ Նա էլ էր ողբերգության միջով անցել. եղբայրը, որին նա այդքան սիրում էր, մահացել էր Անժելայից մեկ կամ երկու շաբաթ առաջ: Կարծես ինչ-որ վթարի ժամանակ:Գիլբերթը մոռացել էր, միայն թե հիշում էր, որ Անժելան նման մի բան պատմել էր: Անժելան, իր հավասարակշռված լինելու շնորհի հետ մեկտեղ, այդ ժամանակ բավականին էլ բորբոքվել էր։ Սեսի Միլերը այդ ընթաց226

ԺԱՌԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆԸ

քում տեղից բարձրացավ։ Արդեն ձեռնոցներն էր հագնում։ Երնի զգում էր, որ ինքն արդեն ավելորդ է։ Սակայն Գիլբերթը չէր կարող նրան հենց այսպես թողնել ն չխոսել նրա հետագա անելիքների մասին։ Ինչպիսին էին նրա ծրագրերը։ Ինքը կարող էր ինչ-որ բանով օգտակար լինել: Օրիորդ Միլերը մտազբաղնայում էր սեղանին, գրամեքենային, որոնց դիմաց այդքան ժամեր էր անցրել... նայում էր նան... օրագրերին։ Եվ խորասուզվելով Անժելայի մասին հիշողությունների մեջ՝ Գիլբերթի հարցին միանգամից չպատասխանեց, ասես չհասկացավ։ Գիլբերթը կրկնեց. Ինչ ծրագրեր ունեք, օրիորդ Միլեր։ Ծրագրեր: Ահ, ամեն ինչ լավ է, պարոն Քլենդոն։ Իմ մասին հարկ չկա անհանգստանալու: Այս խոսքերից Գիլբերթին պարզ դարձավ, որ Սեսին ֆինանսական օգնության կարիք չուներ։ Ավելի լավ կլիներ, մտածեց Գիլբերթը, այս մասին նամակով հայտնել: Հիմա նրան մնում էր միայն սեղմել օրիորդ Սեսիի ձեռքն ու ասել. Իմացեք,օրիորդՄիլեր, եթե երբնէ ինչ-որ բանով կարողանամ օգնել, ապա մեծ հաճույքով...,- ու բացեց դուռը: Մի վայրկյան օրիորդ Միլերը կանգ առավ, ասես մի բան հիշեց. -

-

-

ՎՈՒԼՖ

ՎԻՐՋԻՆԻԱ

Պարոն Քլենդոն,- ասաց նա, առաջին անգամ նայելով ուղիղ նրա աչքերին ն առաջին անգամ Գիլբերթին ապշեցրեց նրա հայացքը՝ սրտակից ն կրակոտ,- եթե երբնէ, հիմա կամ էլ գուցե հետագայում ես կարողանամ ինչ-որ բանով ձեզ օգնել, ապա հիշեք, որ հանուն ձեր կնոջ ես միշտ ուրախ կլինեմ։ Այս խոսքերով նա հեռացավ: Այս խոսքերն ու հրաժեշտի հայացքը զարմացրին Գիլբերթին: Նա վերադարձավ սենյակ, ու այդ պահին նրա գլխում մի զվարձալի, անգամ ֆանտաստիկ միտք ծագեց: Միթե այս տարիների ընթացքում, մինչ նա գրեթե չէր նկատում օրիորդ Միլերին, նա, ինչպես գրում են վեպերի մեջ, իր հանդեպ թաքուն զգացմունքներ էր տածում։ Նա քայլում էր սենյակում ն այդ ընթացքում բռնեց իր արտացոլանքըհայելու մեջ։ Հիսունն անց էր, բայց չէր կարելի չընդունել հայելու վկայությունը. նա դեռնս բավականին գրավիչ տղամարդ է։ Խեղձ Սեսի Միլեր, ասաց նա քմծիծաղով: Ինչեր նա կտար, միայն թե կնոջ հետ ծիծաղեին այս կատակի շուրջ: Ակամայից նա ձեռքը մեկնեց օրագրին. «Գիլբերթը,- կարդաց նա` բացելով պատահական մի էջ,- ուղղակի հիասքանչ տեսք ուներ...»: Նա կարծես պատասխանեց ամուսնու հարցին։ Կարծես ասում -

-

ԺԱՌԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆԸ

էր` «իհարկե, դու չափազանց գրավիչ ես կանանց համար»: Եվ իհարկե, Սեսի Միլերն էլ էր դա զգում։ Գիլբերթը շարունակեց կարդալ: «Որքան եմ հպարտանում, որ ես նրա կինն եմ»։ Իսկ ինքն էլ միշտ հպարտանում էր, որ Անժելայի ամուսինն է։ Որքան անգամներ, երբ նրանք ճաշում էին հյուրերի տանը, նա նայում էր իր կնոջն ու ինքն իրեն ասում. «այստեղ հավաքվածներից ամենաջքնաղ կինն է նա»։ Նորից դարձավ օրագրին։ Այդ առաջին տարին էր, որ ինքն առաջադրված էր Խորհրդարանական ընտրություններին: Իրենք միասին անցկացրին ուղնորություն ողջ շրջանով մեկ։ «Երբ Գիլբերթը նստեց, ծափահարությունները թընդացին։ Բոլորը ոտքի էին կանգնել ու երգում էին` «Չէ որ նա ընտիր տղա է» երգը։ Ես իսկապես հիացած էի»: Սա նույնպես Գիլբերթը հիշում էր։ Անժելան նստած էր նրա կողքին՝ հարթակի վրա։ Թվում էր` հիմա էլ էր նա տեսնում կնոջ աչքերը՝ իրեն ուղղված ն արցունքներով լցված: Իսկ հետո: Նա թերթեց նս մի քանի էջ: Իրենք ուղնորվեցին Վենետիկ։ Հիասքանչ մի արձակուրդէր ընտրություններից հետո: «Ֆլորինայի մոտ պաղպաղակ կերանք»: Գիլբերթը ժպտաց։ Անժելան լրիվ երեխա էր։ Շատ էր սիրում պաղպաղակ: «Գիլբերթն այնքան հետարքրքիր փաստեր էր ինձ պատմում

ՎԻՐՋԻԿԻԱ

ՎՈՒԼՖ

այդՎենետիկի մասին։ Պարզվում է, որ...»,պես էլ գրել էր ամեն բան իր աշակերտական ձեռագրով: Անժելայի հետ ճանապարհորդելը մի իսկական հաճույք էր, նան այն պատճառով, որ նա տենչում էր որքան հնարավոր է շատ բան իմանալ։ Սիրում էր խոսել իր «սարսափելի անկարգությունների» մասին, բայց դա միայն կրկնապատկում էր նրա գրավչությունը։ Հետո Գիլբերթը բացեց հաջորդ հատորը, ուր նրանք արդեն վերադառնումէին Լոնդոն։ «Ես այնքան եմ ուզում լավ տպավորությունթողնել։ Հագել էի իմ հարսանեկան զգեստը»։ Հա, սեղանի շուրջ նրա կողքին այդ ժամանակնստած էր ծեր պարոն Էդվարդը, ն Անժելան հենց իր աչքի առաջ գայթակղել էր այդ հուժկու ծերունուն` Գիլբերթի տնօրենին: Նա արագ-արագ կարդում էր՝ հիշողության մեջ վերակենդանացնելով տեսարանները: «Ճաշեցինք Խորհրդարանական պալատում... հետո երեկոն անցկացրեցինք Լավգրովսների մոտ։ Իսկ լեդի Լ.-ն հարցրեց ինձ, թե արդյոք պատկերացնումեմ, որքան պատասխանատվությունկա Գիլբերթի կինը լինելու մեջ»: Իսկ տարիներն անցնում էին, նա սեղանից նս մի հատոր վերցրեց... հետզհետե նա ավելի ու ավելի էր խորանում իր գործի մեջ: Իսկ Անժելան ավելի շատ ժամանակ էր անցկացնում տանը... հաստատ մեծ

ԺԱՌԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆԸ

վիշտ էր նրա համար այն, որ երեխաներ չունեին։ «Որքան եմ ուզում Գիլբերթին որդի պարգնել»։ Սակայն Գիլբերթը հենց ինքը այս առիթով երբեք չէր տխրել։ Իր կյանքը առանց երեխաների էլ լցված էր ու հագեցած: Այդ տարի նա ստացել էր իր առաջին համեստ պաշՇատ համեստ տոնը կառավարությունում ։Օ պաշտոն էր, բայց Անժելան այդ մասին գրել էր.ն-«Ես համոզված եմ, որ նա վարչապետ է դառնալու»: Ինչնէ, գուցե եթե գործերն այլ ընթացք ունենային, ապա նա կդառնար վարչապետ։ Գիլբերթն ընդհատեց կարդալը՝մտածելով թե ինչ կարող էր լինել։ Քաղաքականությունը մի մոլախաղ է. մի վարակիչ խաղ, բայց խաղն այդ իր հիսուն տարեկան հասակում դեռ ավարտվածչէր։ Նա թերթեց էջերը, որոնցում գրված էին մանրուքներիմասին, այն թեթն, երջանիկ, կենցաղային մանրուքների, որոնցով լցված էր Անժելայի կյանքը։ Գիլբերթը մի նոր հատոր վերցրեց։ Նորից պատահականէջ բացեց: «Ինչ վախկոտիմեկն եմ ես: Նորից բաց թողեցի հնարավորությունը: Բայց ինձ թվում էր, որ եսասիրություն կլիներ նրան անհանգստացնել իմ խնդիրներով այն ժամանակ, երբ ինքը զբաղված է: Բայց մենք այնքան հազվադեպ ենք երեկոն միասին անցկացնում»: Ինչ նկատի ուներ։ Հա, ահա ն բա231

ՎԻՐՋԻԿԻԱ

ՎՈՒլՖ

ցատրությունը, խոսքը նրա՝ Իստ-Էնդում աշխատանքի մասին էր։ «Ինչնէ, խիզախեցի ու խոսեցի Գիլբերթի հետ։ Նա անքան նրբանու կատ, այնքան սատարող բարի գտնվեց»։ Գիլբերթը հիշում էր այդ զրույցը: Անժելան ասել էր, որ իրեն այնքան անպետք է զգում, այնքան միայնակ։ Ինքն էլ էր ուզում մի գործով զբաղվել, ինչ-որ կերպ օգնել մարդկանց, այդ պահին Գիլբերթը հիշեց, թե նա ինչքան քնքշորեն շիկնել էր այդ օրը, հենց այստեղ, այս բազմոցին նստած: Այդ ժամանակ Գիլբերթը մի քիչ խաղաց նրա հոգու հետ։ Միթե քիչ են նրա համար արդեն եղած գործերը` ամուսնու մասին հոգ տանելը, տնային գործերով զբաղվելը։ Բայց եթե նրան փոփոխություններ են պետք, ինչ արած, թող լինի, ինքը բնավ էլ դեմ չէ։ Բայց կոնկրետ ինչ։ Որնէ մի բարեգործություն: Որնէ կազմակերպություն:Միայն թե Անժելան պետք է խոստանար, որ շատ չի հոգնեամեն լու։ Ու ահա չորեքշաբթի սկսեց գնալ Ուայթչեփլ։ Գիլբերթը հիշեց, թե որքան էր ինքը նեղվում այն զգեստից, որն Անժելան հագնում էր այդ ուղղնորությունների ժամանակ։ Մինչդեռ ինքը՝ Անժելան իր գործին մեծ լրջությամբ էր նվիրվել: Օրագիրը եռում էր նման գրառում ներով.«Եղա տիկին Ջոնսի մոտ... նա տասը երեխա ուներ... ամուսինը դժբախտ պա232

ԺԱՌԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆԸ

տահարի պատճառով կորցրել էր ձեռքը։ Հնարավոր ամեն բան արեցի, որ Լիլիին աշխատանքի տեղավորեի»։ Հետո... Գիլբերթը թռուցիկ անցավ մի քանի էջեր։ Իր անունը սկսեց հազվադեպ հանդիպել: Կարդալն արդեն դարձավ ոչ այնքան հետարքրքիր: Որոշ գրառումներ էլ լիովին անհասկանալի էին, օրինակ. «Բ.Մ.-ի հետ վիճեցինք սոցիալիզմի հարցի մասին»: Ո՞վ էր այդ Բ.Մ.-ը։ Գլխատառերը ոչինչ չէին հուշում, երնի կազմակերպությունում էր Անժելան հանդիպել ու ծանոթացել այդ կնոջ հետ: «Բ.Մ.-ն անգութորենքննադատում էր իշխող դասակարգերին... Ժողովից Բ.Մ.-ի հետ վեռադարձանք,ու ես փորձում էի տարհամոզել նրան։ Բայց այդ մարդն իսկական պնդաճակատի մեկն էր»։ Ուրեմն այդ Բ.Մ.-ը տղամարդ էր, հաստատ այն «ինտելիգենտներից», որոնք այդպես էին իրենց անվանում, Անժելան միշտ էլ ասում էր, որ նրանք ն անգութ են, ն այնքան պնդաճակատ:Պարզվում է, որ Անժելան նրան տուն էլ է հրավիրել: «Ճաշին այցելեց Բ.Մ.-ը։ Նա Մինիին ձեռքով բարնեց»: Այս բացականչական երանգը մի նոր գույն հաղորդեց նրա մտավոր պատկերին, որը ձնավորվում էր Գիլբերթի գլխում։ Բ.Մ.-ն, ինչպես երնում է, սովոր չէր սպասուհիների հետ շփվելուն. նա ձեռքով բարնել էր Մինիին։ Կարելի էր գլխի ընկնել, որ

ՎԻՐՋԻԿԻԱ

ՎՈՒլՖ

այն մի քանի խոսք անգիր արած ձճարտասաններից էր, որոնք մեծախոսում էին իրենց հայացքների մասին, այն էլ կանացի երեկույթների ժամանակ։ Գիլբերթի համար նոր էր այս տեսակը, ու նա բնավ էլ այն չէր համակրում։ Ահա նորից նա. «Բ.Մ.-ի հետ Լոնդոնի Թաուերում էի... Ինքն ասաց, որ հեղափոխությունը անխուսափելի է... ասաց, որ մենք բոլորս ապրում ենք հորինված երնակայական մի անգո աշխարհում»։ Հենց նման ձշմարտություններէլ պիտի գովերգեր այդ Բ.Մ.-ը, թվում էր` Գիլբերթը լսում է նրա ձայնը։ Անգամ տեսնում է նրան լիովին պարզ ձնով՝` անփույթ մի սուբյեկտ, անխնամ մորուքով, կարմիր փողկապով, տվիդե կոստյումով: Անհնար էր, որ Անժելան բացահայտած չլիներ նրա իսկական կերպարը: Գիլբերթը շարունակեց կարդալ: «Բ.Մ.-ը լավ չեր արտահայտվում -ի մասին»։ Անունը ջանասիրաբար ջնջված էր: «Ես իրեն ասացի, որ չեմ ուզում լսել ոչ մի հանդիմանությունուղղված -ին»: Միթե դա իր սեփական անունն էր: Միթե այդ պատճառով Անժելան փակեց էջը, երբ ինքը ներս մտավ։ Այս մտքի հետ նրա հակակրանքըԲ.Մ.-ի հանդեպ սրացավ։ Այ քեզ հանդգնություն, քննարկել իրեն իր իսկ սենյակի մեջ: Բայց ինչու Անժելան իրեն այդ մասին նման բանը. չէ չէր պատմել: Ինչու էր թաքցրել նա

ԺԱՌԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆԸ

նրանք միշտ այնքան անկեղծ են եղել իրար հետ։ Գիլբերթը սկսեց թերթել էջերը, փնտրելով Բ.Մ.-ի հասցեին ուղղված ցանկացած գրառում: «Բ.Մ.-ը ինձ պատմեց իր մանկությունից։ Նրա մայրը աշխատում էր օրավարձով... հենց մտածում եմ այս մասին, միանգամից անհնար է դառնում ապրել նմանճոխության մեջ... երեք գինեա մեկ գլխարկի դիմաց, ահա նրա մոր աշխատանքը»: Ավելի լավ կլիներ նա այդ մասին խոսեր իր հետ, ոչ թե իր փոքրիկ գլուխը ծանրաբեռներ նման հարցերով, որոնք բնականաբար հասանելի չէին նրա մտածողությանը։ Այդ Բ.Մ.-ը Անժելային գրքեր էլ տվել կարոր

դալու։

ԿԱՐԼ

ՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆ»:

ՄԱՐՔՍ` Բ.Մ...

«ՍՊԱՍՎՈՂ

ՀԵՂԱ-

Բ.Մ...

այս գլխատառերն այդպես էլ պտտվում էին աչքերի առաջ։ Բայց ինչու ոչ մի տեղ, ոչ մի անգամնրա անունը ամբողջությամբ չի հանդիպում: Սրա մեջ ինչ-որ ծածուկ, մտերմիկ բան կար, որ բնավ էլ նման չէր Անժելային։ Ինչ, միթե նա հենց նրան Բ.Մ. էլ անվանում էր։ Շարունակում է կարդալ։ «Ճաշից հետո Բ.Մ.-ը անսպասելորեն հայտնվեց։ Բարեբախտաբար,ես մենակ էի»։ Սա մի տարի առաջ էր գրառված: «Բարեբախտաբար», ինչու բարեբախտաբար,«ես մենակ էի»։ Իսկ ինքը որտեղ էր այդ երեկո։ Ստուգեց ամսաթիվը իր նոթատետրում, որտեղ գործնական

ՎԻՐՋԻԿԻԱ

ՎՈՒԼՖ

հանդիպումներն ու ժամադրություններն էր գրանցում: Այդ երեկո նա ճաշի էր քաղաքապետի տանը: Մինչդեռ Բ.Մ.-ն ու Անժելան այդ երեկո միասին էին անցկացրել: Գիլբերթը փորձում էր ամեն ինչ վերականգնել հիշողության մեջ։ Երբ ինքը տուն վերադարձավ,Անժելան սպասում էր իրեն, թե պառկել էր քնելու։ Իսկ ինչ տեսք ուներ սենյակը, արդյոք այն իր մշտական ձնով էր։ Սեղանին բաժակներ կային, թե՝ ոչ։ Աթոռները տեղաշարժվածէին, թե իրենց տեղերում էին։ Ոչինչ չի գալիս հիշողության մեջ, բացարձակ ոչինչ, բացի այդ երեկո քաղաքապետիտանը ճաշին ասած իր ճառից: Իրադրությունը դառնում էր ավելի անբացատրելի. կինը միայնակ հյուրընկալում էր իրենց տանը իրեն անծանոթ տղամարդու: Գուցե այս առեղծվածի բանալին հաջորդ հատորում էր։ Վերցրեց վերջին հատորը, այն մեկը, որն այդպես էլ անավարտ էր մնացել. նա մահացել էր։ Ահա նորից, գրողը տանի, ահա հենց առաջին իսկ էջին. «Ճաշեցի Բ.Մ.-ի հետ։ Նա չափազանց հուզված էր... ասաց, որ ժամանակն է, որ փորձենք իրար հասկանալ... Ես փորձեցի նրան խելքի բերել, բայց նա ոչինչ չէր ուզում լսել: Սպառնաց, որ եթե ես...»: Դրանից հետո ամեն ինչ ջնջված էր։ Ամբողջ էջին միայն գրված էր «Եգիպտոս, Եգիպտոս, Եգիպտոս...»։

ԺԱՌԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ոչ մի բառ հնարավոր չէր ընթեռնել, բայց ընդհանուր միտքը հասկանալի էր` այդ գարշելին փորձել էր Անժելային իր սիրուհին դարձճնել։ Միայնակ, այս սենյակում... Արյունը խփում էր Գիլբերթ Քլենդոնի գլխին: Նա սկսեց գազազած թերթել էջերը: Ինչ էր Անժելան պատասխանել։ Գլխատառերը վերջացան: Հիմա ամենուր հանդիպում էր միայն «Նա»-երը։ «Նա նորից էր եկել: Ես ասացի,որչեմ կարող որոշել... խնդրեցի, որ հեռանա»: Անպիտան, կպնում է կնոջը իր իսկ սեփական տան մեջ: Բայց ինչու Անժելան միանգամից չէր պատմել իրեն։ Ինչպես կարող էր թեկուզ մի վայրկյան երկմտել։ Ահա գտավ, շարունակեց կարդալ: «Ես նրան նամակ գրեցի»: Մի քանի դատարկ էջեր ու հետո. «Իմ նամակին պատասխանչկա»: Նորից դատարկ էջեր ու հետո: «Նա իրագործեց իր սպառնալիքը»: Իսկ հետո, ինչ եղավ հետո: Նա թերթում էր էջերը։ Ահա վերջապես նս մի գրառում` իր մահվանից առաջ. «Ես էլ այդքան խիզախ կգտնվեմնույնն անելու համար»: Եվ վերջ: Գիլբերթ Քլենդոնը թուլացրեց ձեռքերում պինդ բռնած օրագիրն, ու այն ընկավ գետնին։ Աչքի առաջ հայտվեց Անժելան: Նա կանգնած էր Պիկադիլլիի մայթի ծայրին։ Աչքերը քարացած ու լայն բացված էին, բռունցքները սեղմած: Ահա սլանում է մեքենան...

ՎՈՒլՖ

ՎԻՐՋԻԿԻԱ

անտանելի էր: Նա պետք է ամեն բան պարզեր: Ակնթարթային արագությամբ հայտվեց հեռախոսի մոտ։ Օրիորդ Միլեր,- լռություն։ Հետո ինչ-որ շարժման ձայներ լսվեցին։ Սեսի Միլերը լսում է։ Ո՛վէ Բ.Մ--ը,- մռնչաց Գիլբերթը։ Նա լսում էր, թե ինչպես է բուխարու սալաքարին թքթքում ժամացույցը. հետո խորը հառաչանք: Եվ վերջապես պատասխան. Նա իմ եղբայրն է։ Ահա ն ճշմարտությունը. նա Սեսի եղբայրն է եղել ու, ինքնասպան է եղել։ Գուցե ես ինչ-որ բացատրությունպետք է տամ,- լսվեց Սեսի Միլերի հարցն, ու դրան հաջորդեց Գիլբերթի բղավոցը. Ոչ։ Ոչինչ էլ պետք չէ: Նա ստացավ իր բաժին ժառանգությունը: Անժելան ասել էր ճշմարտությունը: Նա մտածված էր կանգնել այդտեղ, որ գնար միանար իր սիրեկանին: Կանգնել էր, որ հեռանար իրենից։ Սա

-

-

-

-

-

-

ՄԻԱՍԻՆ

ԵՎ ԱՌԱՆՁԻՆ

Տիկին Դելոուեյը ծանոթացրեց նրանց ն ասաց, որ այդ տղամարդը նրան դուր կգա։ Թեն նրանք դեռ լուռ էին, բայց նրանց միջն զրույցն արդեն սկսվել էր: Պարոն Սերլն ու օրիորդ Անինգը նայում էին երկնքին, այդ պահին երկուսի համար էլ մի տեսակ այլ էր. այն ասես շնչում էր մի անհասկանալի կարնորությամբ, երկուսի համար էլ այն ինքնատիպ էր, ու երկուսնէլ յուրովի էին ընկալում: Հանկարծ օրիորդ Անինգը իր կողքին պարոն Սերլի ներկայությունն այնքան մոտ զգաց, որ երկինքն այդ անհետացավ նրա աչքերից, ընդամենը հասարկ մի երկինք ն ուրիշ ոչինչ, այն երկինքը, որի տակ կանգնած էր բարձրահասակ, մուգ աչքերով, ճերմակած մազերով ն թախծոտ դեմքով (բայց շատերն էին ասում, որ այդ թախիծը շինծու է) Ռոդերիկ Սերլը։ Օրիորդ Անինգը գիտակցելով իր մտքի անհեթեթությունը, չդիմացավ ու ասաց. Ինչ գեղեցիկ երեկո է։ Հիմարություն ։Կատարյալ հիմարություն։ Բայց միթե հնարավոր է քառասուն տարեկան -

ՎՈՒլՖ

ՎԻՐՋԻԿԻԱ

հասակում, ն այն էլ նման երկնքի տակ, չխենթանալ, երբ այս լուսնի ցոլքերի ներքո ամեն ինչ (ինքը ն պարոն Սերլը կանգնած էին տիկին Դելլոունյի հյուրասենյակի պատուհանի մոտ), ամեն մի կետ, ամեն մի բջիջ ու փոշեհատիկ, անգամ նրանց երկուսի կյանքերը չէին կարող առավել արժենալ,քան թիթեռի կյանքն այն գիշերին։ Հրմմմ...,- հառաչեց օրիորդ Անինգը, մտածկոտ թմփթմփացնելով բազմոցին: Պարոն Սերլը նստեց նրա կողքին: Արդյոք ձիշտ էին ասում նրա «շինծու թախծի» մասին: Ամեն դեպքում իր համար միննույն էր, թե ինչ են ասում, ինչ են խոսում ու դրանում կրկին երկինքն էր մեղավոր, ն գուցե դրանից էր, որ կրկին շատ տեղին մի բան ասաց. Ես, երբ փոքր աղջնակ էի, Քենթըրբըրիից մի օրիորդ Սերլի էի ճանաչում։ Մտքերը հանձնելով գիշերային երկնքին՝ պարոն Սերլի դիմաց այդ պահին հայտվեցին նախնիները, այդ կապույտ ռոմանտիկ լույսի ներքո նրա աչքերը սնացան ու լայնացան. նա պատասխանեց. Այո, մենք համարվում են Նորմանների -

-

-

հետնորդները, որոնք այստեղ էին եկել Վիլհելմ Նվաճողի հետ: Իսկ Քենթըրբըրիում իսկապես

ՄԻԱՍԻՆ

ԵՎ ԱՌԱՆՁԻՆ

կա թաղված ոմն Ռիչարդ Սերլ։ Նա եղել է Անգլիայում Ծնկակապիշքանշանի ասպետներից: Օրիորդ Անինգը հասկացավ, որ պատահականորեն դիպավ պարոն Սերլի իրական կերպարին, որը թաքնվածէր այս երկրորդ՝ «շինծու» կերպարի դիմակի տակ։ Լուսնով սքանչացած (իսկ լուսինը նրա համար տղամարդկայնության խորհրդանիշնէր, ու հիմա նա նայում էր այդ լուսնին վարագույրի արանքից` շողշողալով նրա արծաթե ցոլքերի ներքո)՝ նա կարող էր ասել գրեթե ամեն ինչ, ուստի որոշեց բացահայտել պարոն Սերլի մեջ թաքնված ու

մոռացված իրական Սերլին, անընդհատ ինքն իրեն շշնջալով. «Առաջ Սթենլի, առաջ»,դրանք նրա մոտ ասես մարտականկանչի խոսքեր լինեին, գաղտնիմի ուժ՝ քաջալերող, հուսադրող, երբեմն այդպեսանում են միջին տարիքի մարդիկ, որոնք տառապում են անուղղելի չարության զգացումով, մինչդեռ ինքը տառապումէր ահավոր ամաչկոտությամբ,ավելի շուտ` ծուլությամբ, որովհետն նրան ոչ թե քաջությունն էր պակասում, այլ էներգիան, հատկապես տղամարդկանց հետ զրույցի ժամանակ, որոնցից նա խուսափումէր, իսկ ավելի հաճախ խուսափում էր նրանց կողմից տարվող զրույցներից, որոնք նման էին ճշմարտության որոնման պայ241

ՎՈՒԼՖ

ՎԻՐՋԻԿԻԱ

քարների, սակայն, ընդհանուր առմամբ, նրա ընկերների մեջ տղամարդիկ շատ քիչ էին, ավելին` նա մտերիմ ընկերներ չուներ, իսկ եթե անկեղծ, նա միշտ էլ մտածում էր, թե արդյոք

նրանք բոլորը պետք են իրեն։ Ո՛չ։ Նա մենակ չէր, նրա հետ էին Սառան, Արթուրը, նա ուներ տուն, շունիկ ն իհարկե ԴԱ, խորանալով ինքն իր մեջ մտածում էր օրիորդ Անինգը, նույնիսկ հիմա, երբ նա նստած էր բազմոցին՝ պարոն Սերլի կողքին, նա զգում էր ԴԱ, զգում էր, որ վերադառնալուէր տուն, որտեղ իրեն սպասում է մի հրաշք փունջ, անգո մի թագավորություն. նա համոզված էր, որ այս աշխարհում իրենից բացի ոչ ոք չուներ նման բան (չէ որ միայն իրենն էին Սառան, Արթուրը, տունը ն շունիկը), ն նորեն սուզվելով տիրելու այդ բաղձալի զգացման մեջ, նա գիտակցեց, որ միայն ԴԱն լուսինը (լուսինը մեղեդի էր) բավական են իրեն, որ իրեն բնավ էլ պետք չէ այս Սերլը` նախնիների հանդեպ ունեցած իր հպարտության հետ միասին։ Ո՛չ։ Հենց դրանում է թաքնված ամենամեծ վտանգը. պետք չէ այս տարիքում անուրջներին տրվել: «Առաջ Սթենլի, առաջ»,շշնջաց Անինգը ու կրկին խոսեց. Իսկ դուք ինքներդ եղել եք Քենթըրբըրի-

ում:

ՄԻԱՍԻՆ

ԵՎ ԱՌԱՆՁԻՆ

Արդյոք եղել է նա Քենթըրբըրիում։ Պարոն Սերլը թեթնակի ժպտաց: Ինչ անմիտ հարց է, որքան քիչ բան գիտեր հնամյա գեղեցիկ վզնոցով, բարի աչքերով այդ քնքուշ ու զուսպ կինը,

երնում է, որ խելացի կին է, ասում են, որ նա երաժիշտ է, բայց ամեն դեպքում որքան քիչ բան գիտեր այն ամենի մասին, ինչից հարցնում էր: Հարցնել իրեն, թե արդյոք եղել է Քենթըրբըրիում, երբ նրա լավագույն տարիները, ամենաթանկ հիշողությունները, այն ամենը, ինչ ինքը երբեք կյանքի ընթացքումչէր հանդգնել պատմել... չէր փորձել նկարագրել (խորը շունչ քաշեց)... տեղի էին ունեցել հենց Քենթըրբըրիում... այս ամենը նրան ստիպեցին ծիծաղել։ Սերլի հառաչանքն ու ծիծաղը, թախիծն ու ուրախությունըգրավում էին մարդկանց, ու նա դա գիտեր, բայց այդ գիտակցումըչէր խեղդում հիասթափությունը, ն այն, որ նա վայելում էր ընդհանուրի համակրանքը (նա այցելում էր սիրունատես տիկնանց, ու դրանք լինում էին երկարատն այցելություններ, երկար... շատ երկար) չէր մեղմացնում նրա հոգու ունայնությունը, այլապես նա արդեն վաղուց տիրացած կլիներ այն ամենին, ինչի մասին երազում էր մի ժամանակ Քենթըրբըրիում, երբ փոքր տղա էր։

ՎՈՒլՖ

ՎԻՐՋԻՆԻԱ

մի նոր ծանոթություն մի նոր ծնունդ էր տալիս նրան. նա, ով նոր էր ձանաչում նրան ու դեռ չէր հանդիպել նրա անկատար հույսերին, տրվելով նրա հմայքին, թույլ էր տալիս նրան ամեն բան նորեն ապրել... ու դա հիսուն տարեկանում։ Օրիորդ Անինգը դյութված էր բնությամբ: Իսկ պարոն Սերլի մտքերում ծորում էին դաշտերն ու ծաղիկները, նրա մտքերի չորացած պատերին գգվում էին արծաթագույն կաթիլներ ն սլանում վար: Հենց նման պահերին էին ծնվում նրա բանաստեղծությունները, ու հիմա նա տենչում էր կերտել կերպարներ հենց այստեղ, այս խաղաղությամբ շնչող կնոջ կողքին։ Այո, ես ծանոթ եմ Քենթըրբըրիին,- ասաց նա մտախոհ ն զգացմունքային ձայնով, սպասելով, ինչպես թվաց օրիորդ Անինգին, նոր ոչ այդքան համեստ հարցերի: Ահա թե ինչու էր պարոն Սերլը բոլորի համար այդքան հետաքրքիր, բայց ն հենց այդ զարմանալի հատկությունը` միանգամից արձագանքել քեզ ուղղված խոսքերին, կործանել էր նրան, որքան հաճախ էր մտածում այդ մասին... նա մտածում էր` արձակելով կոճակները ն հերթական ընդունելություններից հետո բանալիներն ու մանրադրամը դնելով անկողնու կողքի սեղանիկին, իսկ Ամեն

-

ՄԻԱՍԻՆ

ԵՎ ԱՌԱՆՁԻՆ

առավոտները` նախաճաշին, նա փոխվում էր, դառնում դաժան, նյարդային ն կնոջ հետ կտրուկ խոսում: Նրա կինը հիվանդ էր ն երբեք տանից դուրս չէր գալիս, սակայն նրան հաճախակի էին այցելում, մանավանդ կանայք, որոնք հետարքրքրվում էին հատկապես հնդկական փիլիսոփայությամբ,տարբեր դեղաբույսերով ու բժիշկներով, ինչի համար Ռոդերիկ Սերլը միշտ հեգնանքով ինչ-որ բան էր ավելացնում, որին ի պատասխանկինը կարող էր լոկ լուռ գլուխը տարուբերել ու թաքուն արտասվել։ Ու գուցե դրա համար էր, որ նա ոչնչի չէր հասել, գուցե ն այն պատճառով, որ երբեք չէր կարողացել դուրս պրծնել կանանց միջավայրից ու գրել... այո, գրել, ինչը նրան այդքան պետք էր։ Կյանքը նրան ամբողջովին կլանել էր (նա ոտքը ոտքին գցեց, շարժումները սլացիկ էինու յուրօրինակ), ու նա դրանում բնավ էլ ինքն իրեն չէր մեղադրում, չէ, նա ավելի շուտ մեղադրում էր իր հարուստ ներաշխարհը ու այդ հարցում իրեն ավելի լավն էր համարում, քան ասենք Վորդսվորթին։ Նա չափազանց շատ էր տվել մարդկանց ու հիմա կարծում էր, գլուխն ափերի մեջ առնելով, որ նրանք էլ պետք է իրեն օգնեին... այդպիսին էր նախերգանքը` սրտատրոփ,հուզումնալից զրույցի

ՎՈՒլՖ

ՎԻՐՋԻԿԻԱ

նախերգանքը... ն կերպարները սկսեցին ձնավորել նրա գլխում։ Այն ասես մրգատու ծառ լինի՝ բողբոջած ծաղիկներով բալենի,- ասաց Սերլը` նայելով շիկահեր փարթամ մազերով երիտասարդ կնո-

ջը:

Գեղեցիկ կերպար էր, մտածեց Ռութ Անինգը, այն էլ բավականին հաճելի, բայց այնուհանդերձ նա վստահ չէր, որ այս ինքնատիպ ու մելամաղձոտ մարդը իր ժեստերով իրեն դուր է գալիս. տարօրինակ է. անտրամաբանականեն մեր զգացմունքները, մտածեց նա։ Սակայն իրեն դուր չէր գալիս այն, որ նա կնոջը համեմատում է բալենու հետ, այ քեզ համեմատություն: Նրա նրբանուրբ զգացողությունները ծովածին ծաղկի ցողունի նման մեկ այս, մեկ այն կողմ կողմ էին շարժվում` առաջացնելով ն ն տարակուսանք, մինչդեռ նրա միտսարսուռ, քը` օտարացած թափառող մտքերից, այդ զով լռության մեջ շարունակում էր մնալ սթափ, շարունակում էր ընդունել ազդանշաններ, որոնք կարիք ունեին վերանայվելու, որպեսզի հենց խոսքը հասնի Ռոդերիկ Սերլին, որը իր տեսակի մեջ կայացած կերպար էր, նա կարողանա միանգամից ու համոզիչ ասել` «նա ինձ դուր է գալիս» կամ «ոչ, նա ինձ դուր չի գալիս», ու

ՄԻԱՍԻՆ

ԵՎ ԱՌԱՆՁԻՆ

դրանով մեկնդմիշտ ձնավորել իր կարծիքը։ Որքան տարօրինակ միտք. որքան կարնոր միտք. ահա, թե որն է մարդկային հարաբերությունների էական բաղկացուցիչը: Տարօրինակ է, որ դուք ծանոթ եք Քենթըրբըրիին,- ասաց պարոն Սերլը,- այնքան դժվար է հասկանալ այն մեկին, ում հենց այնպես հանդիպում ես (նրանք առաջ երբնէ չէին հանդիպել), ու նա հանկարծ սկսում է խոսել մի բանից, որ քեզ համար այնքան մեծ կարնորություն է ունեցել` չէ որ Քենթըրբըրին ձեզ համար լոկ մի հին փոքրիկ քաղաք է, այնպես չէ: Դուք այնտեղ երնի ընդամենը մի ամառ անցկացրած կլինեք ձեր հորաքրոջ տանը, չէ՝ (հենց դա, միայն դա էր Ռութ Անինգը պատրաստվում -

պատմել իր Քենթըրբըրիի ճանապարհորդության մասին): Այցելեցիք տեսարժան վայրերը ու հետո հեռացաք` այլնս երբեք դրա մասին չհիշելով։ Թող պարոն Սերլն այդպես էլ մտածի։ Նա իրեն դուր չի գալիս, ինչու հակառակը համոզել: Իրականում Քենթըրբըրիում անցկացրած երեք ամիսները ցնցելել էին իրեն։ Նա հիշում էր ամեն մի մանրուքը, չնայած, որ ամենասովորական մի այցելություն էր դա, նա հիշում էր, թե ինչպես էին հյուր գնում իր հորաքրոջ ծա247

ՎՈՒլՖ

ՎԻՐՋԻՆԻԱ

նոթուհուն` Շառլոթ Սերլին։ Անգամ հիմաէլ նա կարող էր անգիր ասել օրիորդ Սերլի խոսքերը ամպրոպի մասին. «Երբ կեսգիշերին արթնանում եմ ամպրոպի ձայնից, միշտ մտածում եմ, որ գուցե այն ինչ-որ մեկին սպանեց»: Նրա հիշողությունների մեջ էին մնացել կոպիտ խավավոր գորգը ն պառավի փայլփլող ու արցունքոտ աչքերը, երբ նա դատարկ բաժակը ձեռքին խոսում էր ամպրոպի մասին։ Դրանից հեամեն անգամ Քենթըրբըրիի մասին հիշետո, լիս, աչքերի առաջ են գալիս մոխրագույն ամպերը, խնձորենուծաղիկների արտացոլանքըն երկար ու գորշ շինությունների ուրվագծերը: Ամպրոպը նրան սթափեցրեց տարիքային մելամաղձոտ անտարբերությունից։ «Առաջ Սթենլի, առաջ», ասաց նա ինքն իրեն, որը նշանակում էր «ոչ, իմ ձեռքից բաց չեմ թողնի, ինչպես ն մնացածը»: Այս ամենը ծանրութեթն անելով` նա որոշեց` «ես նրան ճիշտը կասեմ»։ նա: Ես սիրեցի Քենթըրբըրին,- ասաց տաՊարոն Սերլը այդ խոսքերից մի տեսակ քացավ։ ՉԷԻ որ դա իր պարգնն էր, իր դժբախտությունը,իր ճակատագիրը: Սիրեցիք...,- կրկնեց նա,- ես ձեզ հասկա-

-

նում

եմ։

ՄԻԱՍԻՆ

ԵՎ ԱՌԱՆՁԻՆ

Անինգին շանթի նման մի նոր ազդակ սթափեցրեց... Ռոդերիկ Սերլը իրեն դուր էր գալիս։ Նրանց աչքերը հանդիպեցին, գուցե բախվեցին, քանզի երկուսն էլ զգացին, որ այդտեղ՝ խորքում, հավերժական խավարի մեջ, կար ինչ-որ մեկը, որը միշտ մնում էր աշխույժ, աներնույթ, շատախոս, հանդուգն ու կենսուրախ երկվորյակի հետնում. հանկարծ նա ոտքի կանգնեց, հանեց վերարկուն ու քայլեց Անինգի կողմը: Տագնապազդու էր, բայց ն անկրկնելի գեղեցիկ։ Երկուսն էլ երիտասարդ չէին, իսկ կյանքի ձեռքերը նրանց թրծել էին մինչն իսկ փայլելու աստիճան,այնպես որ` Ռոդերիկ Սերլը մի եռամսյակի մեջ հասցնում էր գնալ տասնյակ երեկույթների ն դրա հետ մեկտեղ չզգալ ոչինչ, բացի աղոտ ափսոսանքներից ն գեղեցիկ կերպարների նկատմամբ ունեգած տենչանքից (ինչպես բողբոջող բալենու կերպարը... այդ ամբողջ ընթացքում նրան կրծում էր մի խունացած զգացում` սեփական անձի առավելությունըմյուսների հանդեպ, այն բոլորի, որոնք շրջապատումէին իրեն), չօգտագործած հնարավորությունների զգացումից, որը տուն դառնալուն պես խառնվում էր կյանքի ն սեփական անձի հանդեպ ունեցած տարաձայնությունների հետ` դառնալով դատար249

ՎՈՒլՖ

ՎԻՐՋԻՆԻԱ

կություն, ձանձրույթ ն դյուրագրգռություն: Սակայն հիմա հանկարծ մշուշի միջից, ինչպես մի ճերմակ նետ (այս կերպարն ինքն իրեն հայտնվեց, այն առկայծեց ինչպես կայածակը երկնՔում), հայտնվեց կյանքի հանդեպ ունեցած հին արբեցումը, հայտվեց ու շղթայեց նրան՝ այդ անհաղթահարելի զգացումը, որ այն լցնում էր հոգին ուրախությամբ ու երիտասարդությամբ, այն ամբողջ մարմնով մեկ շաղ էր տալիս սառույց ու կրակ. սահմռկեցուցիչ էր։ Քսան տարի առաջ -Քենթըրբըրին...ասաց օրիորդ Անինգն այնպես, ինչպես օրինակ ձեռքով կփակեին անտանելի վառ մի լույս, ինչպես կանաչ թփի տակ կթաքցնեին կրակի պես այրվող դեղձը, քանզի գուցե այն արդեն չափազանց հասած էր, չափազանց ու հյութալի քաղցր։ Հաճախ օրիորդ Անինգը հասկանում էր, թե ինչու չէր ամուսնացել: Երբեմն նրան թվում էր, որ կյանքի կեսի անդորրն ու սառնությունը, հոգին ու մարմինը հարվածներից պաշտպանելու համար լավ թրծված մեխանիզմը համեմատած կայծակնային երկնքի ն Քենթըրբըրիի խնձորագույնի հետ, իսկական սին ու ունայն «ոչինչ» էր։ Նա կարող էր իրեն ինչ-որ այլ բան պատկերացնել,ինչ-որ ահարկու բան, ամպրո-

ՄԻԱՍԻՆ

պի

նման...

թյուն...

ինչ-որ ֆիզիկական

ինչ-: անգամ

ԵՎ ԱՌԱՆՁԻՆ

զգացողու-

որ..

Հիմա դա էր տարօրինակ, որովհետն ինքն առաջին անգամ էր տեսնում Սերլին ն առաջին անգամ զգաց ծովածին շանթ ազդակներ. ազդակներ, որոնք քիչ առաջ թփթփում էին ու դողդողում, այլնս չէին գործում, այլ անշարժության էին մատնվել, ասես ինքը ն Սերլը այնքան մտերիմ էին, որ կարող էին ձեռք-ձեռքի տված նավարկել հոսանքն ի վար։ Աշխարհում ամենատարօրինակնու անբա-

ցատրելին մարդկային փոխհարաբերություններն են, մտածում էր Անինգը, այն այնքան փոփոխական է, զրկված է ամեն տեսակի տրամաբանությունից,ահա ն նրա այդ հակակրանքը վերածվեց ամենաթեժ ու հմայիչ սիրո, բայց միայն հենց «սեր» բառը մտքում ասելուն պես նա դուրս վանեց այդ մտքերը իր գլխից՝ նորից մտածելով այն մասին, թե ինչքան անհասկանալի բան է մարդու միտքը, որում այդքան սակավաթիվ են բառերը՝ նկարագրելու համար մարդկային զգացմունքների, վայելքների ն ցավի հերթափոխները։ Ինչպես դիմանալ այս ամենին: Նա կորցրեց կողքիններին հասկանալու ունակությունը,բարի լինելու շնորհը... Սերլն անհետացավ... իրենք երկուսն էլ փա251

ՎԻՐՋԻԿԻԱ

ՎՈՒլՖ

փագում էին թաքցնել այն, ինչն այդքան ավերիչ ու ոչնչացնող էր մարդկային դասի համար, ինչն ամեն ոք փորձում է որքան հնարավոր է քաղաքակիրթ ձնով թաղել, ու հիմա ինքն էլ խաղից դուրս գալու ինչ-որ մղումով, փորձելով օգտվել այդ համընդհանուր թաղման-մոռացման միջոցից, ասաց. Իհարկե, ինչ էլ որ պատահի, միննույն է, Քեթըրբըրին աղավաղելն անհնար է: Սերլը ժպտաց: Ինքն էլ ընդունեց դա։ Ոտքը ոտքին գցեց։ Անինգն իրենն արեց, Սերլը` իրենը։ Ահա ն վերջ: Ամեն ինչ վերջացավ: Ու հանկարծ երկուսին էլ պատեց զգացումներ բթացնող խավարը, դատարկությունը, որն ասես մի թանձր շղաշի նման պատում է գիտակցությունը` ներս չթողնելով ոչ մի միտք, ոչ մի զգացմունք, այդ ամենը մի տեսակ ցավ է պատճառում, ն աչքերդ հառած անգիտակից նայում ես մի կետի` լինի դա գորգի մի նախշ, թե բուխարու մի առկայծող ածխի կտոր... նայում ես... ու ամեն ինչ տեսնում մի սարսռեցնող պարզությամբ, որից կորցնում ես ինքդ քեզ, քանզի չկա ոչ մի իմաստ, ոչ մի տպավորություն, որ զորու է փոխել, շրջել ն գեղեցկացնել այն, ինչը տեսանելի է աչքիդ, քանզի զգացմունքների զարկերակը կանգնել է, իսկ ուղեղը -

ՄԻԱՍԻՆ

ԵՎ ԱՌԱՆՁԻՆ

բթացել է, դրանց հաջորդում է մարմնի ավարտը` մահը, ասես մի ապաշխարանք, ուստի ն պարոն Սերլը, ն օրիորդ Անինգը չէին կարող ոչ խոսել, ոչ շարժվել, նրանց թվաց, որ հօդս ցնդեց իրենց պատած սարսափելի կախարդանքը... կենսատու ուժը նորեն լցվեց նրանց ավյուններում, երբ Մայրա 0Մարթրայթը սեթնեթանքով դիպավ պարոն Սերլի ուսին ն շշնջաց. Երեկ ձեզ տեսա Մեյսթըրսինգների թատրոնում, իսկ դուք հաջողեցրեցիք ծլկել, այ թե անպիտանն եք։ Դրա համար չեմ էլ ուզում խոսել ձեզ հետ։ Ու նրանք կարողացան բաժանվել: -

ԱՄՓՈՓՈՒՄ

Քանի որ շոգը գնալով ավելի հեղձուցիչ, իսկ սրահն ավելի մարդաշատ էր դառնում, քանի որ այդ գիշեր դրսում չէր կարող լինել այնպիսի վտանգ, ինչպիսին է խոնավությունը, ն չինական լապտերները թվում էին անտառը կարմիր ու կանաչ պտուղներ, զարդարող ուստի` պարոն Բերթրամ Փրիթչարդը տիկին Լեյզեմին ուղեկցեց պարտեզ: Կամքն ու թարմ օդն արբեցրին Սաշա Լեյզեմին գլխապտույտարագությամբ, այդ բարճրահասակ, գեղեցիկ, արտաքնապեսծույլ թվացող կնոջը, որի ներկայության գերակայությունը այնքաննկատելի էր, որ ոչ ոք չէր էլ կարող երնակայել այն ջանքերն ու տարակուսանքը, որ նա գործի էր դնում մարդկանց ներկայությամբ մի բառ արտասանելու համար: Տակավին ամեն բան հենց այդ կերպ էր, ն հիմա նա միայն ուրախ էր, որ Բերթրամի հետ էր, որն ինչպես արդեն ակներն էր` պարտեզում էլ էր առանց դադարի խոսելու: Եթե նրա խոսքերը գրի առնվեին` կստացվեր աննկարագրելի մի «ինչ-որ բան», որի մեջ ոչ միայն նրա բառերն էին առանձին-առանձինզուրկ իմաստից, այլն

ԱՄՓՈՓՈՒՄ

նկատելիորեն կաղում էր դատողությունը: Ի սեր Աստծու, եթե վեցնես մատիտն ու գրի առնես բառ առ բառ նրա խոսքը, մի երեկոյի ընթացքում նա կխոսեր մի ողջ վեպի ծավալի չափ, ու ամեն ոք, ով կդիմանար այդ ծանր բեռին, առանց կասկածի կհանգեր այն մտքին, որ խեղձը հաստատ գժվել է: Մինչդեռ ամեն բան թարսի պես հենց հակառակն էր, պարոն Փրիթչարդը հարգված պետական ծառայող էր, Բաղնիքի խմբակիցներիանդամ ն նան մի անհասկանալի դրական գծի տեր. նա գրեթե ամենքին անխտիր դուր էր գալիս: Նրա ձայնը, մի տեսակ տարբերվող մեղեդայնություն, հնչերանգը, մտքերի խրթինությունը, իր կերպարի ներկայանալի արտահոսքը, խորանարդաձն թուխ դեմքը ն հաղթանդամ լանջը մի տեսակ անշոշափելի ու անորսալի ուրվագիծ էին ստեղծում, ու ամենն այդ աճում էր, հաղթական ու համոզիչ դառնում, անկախանումնրա խոսքից երբեմն մասամբ, երբեմն` ամբողջովին զատված: Նման մտքերով էր գուցե տարված Սաշա Լեյզեմը, մինչ նա շատախոսում էր իր դեպի Դեվընշիր ուղնորության մասին, հյուրանոցների, վերմակների, Թեդի ու Ֆրեդի, կովերի ու գիշերային երթնեկությունների մասին, պաղպաղակիու աստղերի, եվրոպական կայարանների ն Բրեդշոյի մառախուղի ու գրիպի,

ՎԻՐՋԻԿԻԱ

ՎՈՒԼՖ

հարբուխի, ռնմատիզմի ու Քիթսի մասին. Սաշան իրականում մտածում էր այն մասին, թե ինչ լավ է, որ աշխարհիս երեսին նման մարդ է ապրում, ն նրա շատախոսությաններքո նա ստեղծում է Բերթրամի կերպարը, որը ոչ մի բանով նման չէր այս խոսող Բերթրամին, նրա շատախոսությանը, որն էլ հենց արտացոլում էր իրական Բերթրամ Փրիթչարդի էությունը, որն ապացուցել իհարկե անհնար էր։ Բայց թե ինչպես կփորձես ապացուցել այն, որ նա հավատարիմ ընկեր է, մեծահոգի է, ն... այդ պահին, ինչպես հաճախ լինում էր Բերթրամի հետ զրույցի ժամանակ, նա մոռացավ նրա գոյությունը, ներկայություն, ն սկսեց մտածել այլ բանի մասին։ Գիշեր... ահա ինչի մասին նա սկսեց մտածել՝ ասես սթափվելով հայացքը երկնքին հառելով։ Ու նա պատվեց ու սկսեց բուրել դաշտի հնքով, խաղաղ ու թախծոտ նիրհած աստղերի ներքո, բայց այստեղ՝Վեսթմինսթերում, տիկին Դելլոուեյի մոտ, նրա տան պարտեզում. այդ հրաշագեղությունը նրան այլ կերպ կլանեց, նրան, ով ծնվել ու մեծացել էր գյուղում... Գուցե դա համեմատություն էր ներդաշնակ որոնման մեջ՝ խոտի բույրը ն մարդկանցով ծփաՆա ցող սենյակները: Բերթրամի կողքին օրորվում էր ասես մի եղնիկ, ամեն մի քայլին հով256

ԱՄՓՈՓՈՒՄ

հարը մեղմիկ շորորում, ազնվագույն ու անխոս, հազիվ շնչելով, ականջները սրած, քթանցքներով կլանելով օդի ամեն մի գրամը, ինչպես մի վայրի, բայց ընտելացրած գազան, որն իր ամեն մասնիկով կլանում էր գիշերվա ուրախությունն ու հաճույքը: Ահա, մտածում էր նա, ահա հրաշքներից. ամենակարնորը, մարդկության ամենամեծ ձեռքբերումը: Այնտեղ, ուր ջրուռի օթնանին կարելի էր հասնել թիավարելով ու մորուտն անցնելով. ահա ձեզ խնդրեմ. ու նա մտածում էր մի չոր, մաքուր, ամուր, գեղեցիկ կառուցված, արժեքավոր իրերով լցված օթնանի մասին, ուր մարդիկ բզզում են մեղուների նման, հեռանում ու մոտենում, կարծիքներով կիսվում, վիճում։ Եվ Կլարիսա Դելլոուեյը այն բաց արեց գիշերվա անհունության մեջ.. մի փոքրիկ կամրջակ սփռեց այդ անհունի մեջ, ու երբ նրանք Բերթրամի հետ հասան պարտեզի ծայրը (պարզվեց այն շատ փոքր է) ու նստեցին փայտյա նստարանին, նա սրտի անձայն բաբախով գնահատող մի հայացք նետեց տանը, ասես մի ոսկյա նետ էր մխրճվել նրան`դիպչելով ազնվագույն արցունքներին: Չնայած իր ամոթխածության պատճառով նա սովորաբար ոչ մի բառ անգամ չէր արձագանքում, անգամ երբ նրան հապճեպ ինչ-որ մեկի հետ էին ծա257

ՎԻՐՋԻԿԻԱ ՎՈՒլՖ

նոթացնում, սարսափելի ամոթխած լինելով՝ նա ի սրտե հիանում էր այլ մարդկանցով։ Հրաշալի կլիներ լինել նրանցից մեկը, սակայն դատապարտված լինելով մնալ այն, ով կաս, նա կարող էր միայն այսպես, պարտեզից, հեռվից հիանալ այն բոլորի ներկայությամբ, որտեղ նա մուտք չուներ: Կար փափագ նրանց ձուլել բարձրաձայն հնչող հանգերին. նրանք բարի էին, հմայիչ ն այդ ամենի հետ մեկտեղ խիզախ, գիշերվա այդ դյութարարները, հերոսներ որոնողները տարված վտանգներով ն իրենց ճանապարհը փոթորիկների միջով բացող:

Ճակատագրի դաժան հեգնաքով նա չէր հանդգնումնրանց միանալ, փոխարենը կարող էր նրանց ջատագովել, ձայնակցելով Բերթրամին, որը նույնպես մասնակցում էր այդ ճամփորդությանը. նա մեկն էր այդ նավաստիներից, որ կառչում է, բարձրանում տախտակամած ն զվարթ սուլում: Այդ վայրկյանների ընմինչն թացքում դիմացի ողկույզի մի շյուղ, ավիշները ներծծված նրա խոսքով, հիացմունքով հալվեց, հոսեց ոսկե կաթիլով, հետո նորից կայտառացավ,սթափվեց ինչպես մի պահակ։ Այն լոկ մի պերճաշուք ն զվարթ խրախձանքի մասնիկն էր, մի փարոս, մի տախտակամած, որից ծածանվում էր դրոշը։ Պատի

ԱՄՓՈՓՈՒՄ

մի

կար դրված, նա անգամ դրա առաջ պարտք չմնաց: Հանկարծ Բերթրամը, որը մի տեղ հանգիստ նստել չուներ, որոշեց տնտղել տեղանքը ն, կառչելով աղյուսների մի կույտից, սկսեց նայել պարսպից այն կողմ։ Սաշան նույնպես նայեց։ Նա մի կողով տեսավ կամ էլ երնի դա կոշիկ էր։ Ակնթարթորեն նման պատրանքները հօդս ցնդեցին: Շուրջը նորից Լոնդոնն էր. ընդարձակ, անդեմ, անտարբեր մի աշխարհ... մեքենաներ... աշխատանք... գարեջրատների կողքին լուսամփոփներ ն հոգնած ու հորանջող ոստիկաններ: Բավարարելովհետքրքրասիրությունը ն մի րոպե տնած լռությունը նորեն լցնելով իր եռացող շատախոսությամբ` Բերթրամը հրավիրեց տեր ն տիկին Այսինչներին նստել իրենց հետ ն մոտեցրեց նս երկու նստարան։ Ու ահա նորից նստած էին նրանք ն նայում էին նորից նույն տանը, նույն ողկույզին, նույն դույլին... միայն Սաշան, պարսպից այն կողմ նայելուց ն կոշիկները, ավելի ճիշտ` Լոնդոնը, տեսնելուց հետո, այլնս չէր կարող աշխարհը պատել իր պատրանք ոսկե ամպով: Բերթրամը խոսում ու խոսում էր, ն Այսինչներն էլ (սպանեիր էլ, նա չէր հիշի նրանց անունները...Ուոլիսներ, Ֆրիմեներ...) պատասխանում էին, ն նրա ամեն մի խոսքն անցնում էր նուրբ ոսկեձույլ հնքով ու մոտ

դույլ

ՎԻՐՋԻՆԻԱ ՎՈՒԼՖ

գլորվում անթափանց շողի ներքո: Նայում էր ամուր ու խիստ տանը` կառուցված Աննա թագուհու ոձով. նա ամեն կերպ փորձում էր հիշել, թե ինչ էր կարդացել դպրոցում խեցգետինների, ջրիմուռների, մշուշների ու բադերի մասին։ Բայց նա արդեն համոզվում էր, որ այս ամենը բանվորների ու փայտագործների գործն էր, մինչդեռ այս ներկա ամբոխը՝երեկոյան զգեստներով մարդկանց մի կծիկ էր, ուրիշ ոչինչ: Հետո նա հարցրեց ինքն իրեն, թե որ տեսարանն է իրականը: Կարելի է նայել տանը ու կոշիկ-շերեփին Ա այս կողմից, Ա այն։ Նա իր այդ հարցը տվեց Այսինչներին, որոնց նա համեստորեն վերագրում էր մյուսների իմաստությունը ն ուժը։ Պատասխանները, լինում է, պատահականեն գալիս... այդպես էր պատասխանումհարցերին նրա ծերուկ սպանիելը՝ պոչը թափահարելով։ Եվ ահա ողկույզը, զրկվելով իր ոսկեձույլից ն վեհությունից, ասես ապահովեց նրան իր ուզած պատասխանով... Դարձավ մի ծառ՝ չպարսպված տարածության մեջ միակը, ճահձուտների մեջ եզակին... մի ծառ: Նա հաճախ էր այն տեսնում. տեսնում էր կարմիր հրակեզ ամպերը` ուրվագծված ողկույզի ճյուղերով ն փշրված թույլ ցոլքերը լուսնի արծաթի։ Այո, նա

ԱՄՓՈՓՈՒՄ

որն է պատասխանը: Օ, դե իհարկե հոգին... Սաշան զգում էր, թե ինչպես է մի ինչ-որ գոյ կռիվ տալիս իր մեջ, ելք փնտրում ն նույն այդ պահին այն անվանեց հոգի... Չէ որ հոգին իր էությամբ միայնակ է. մի կորուսյալ ունայն թռչնակ: Թռչուն նպատակասլաց ու բարձր բույն հյուսած ողկույզի շյուղին։ Բայց այդ պահին Բերթամը, անփութորեն ն մի փոքր կոպտորեն բռնելով նրա ձեռքից (քանի որ ծանոթ էին մանկուց), հայտարարեց որ իրենք խախտում են իրենց ուխտը, ն ժամանակն է տուն մտնելու։ Եվ այդ ժամանակ ինչ-որ մի տեղ, մի խուլ փողոցում կամ էլ գարեջրատանըզրնգաց ծանոթ, անսեռ մի ձայն... մի հառաչանք... մի ճիչ։ Եվ վախվորածդրախտահավըձախրեց հեռուն՝ ավելի ու ավելի լայն օղակներ գծելով այնքան ժամանակ, մինչն այն (ինչին նա անվանում էր հոգի) վերածվեց հեռավոր ագռավի, որն իրեն ուղղված քարերի պատճառով վախենում է օդ բարձրանալ: բայց

.

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ՈՒՐՎԱԿԱՆՆԵՐՈՎ

ԵՐԿՈՒՇԱԲԹԻ

ՉԳՐՎԱԾ

ԿԱՄ

ՈՐՍԻ

ՄԻ

ՕՐ

ՄԵՋ.

ՊԱՀԵՐԸ

ՄԵՐՁԱՎՈՐԻԴ

ԼՈՒՍԱՐՁՍԿԸ

ՄԻԱՍԻՆ

ԱՄՓՈՓՈՒՄ

ԵՎ ԱՌԱՆՁԻՆ

ԺԱՌԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆՇԸ

ԱՐՏԱՑՈԼԱՆՔ.

ՈՒ ՈՍԿԵՐԻՉԸ

ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԼԻՆԵԼԻՈՒԹՅԱՆ

ՀԱՅԵԼՈՒ

ՍԻՐԻՐ

ԵՎ ԼԱՊԻՆՈՎԱՆ

ԴՔՍՈՒՀԻՆ

ԱՌԱՐԿԱՆԵՐԻ

ԿԻՆԸ

ԶԳԵՍՏԸ

ԼԱՊԻՆԸ

ԱՅԳԻՆԵՐ

ՀԵՏՔԸ

ՊԱՏԻ

ե...

ՔԱՌՅԱԿԸ

ԱՐՔԱՅԱԿԱՆ

ԵՐԵՔՇԱԲԹԻ

ՎԵՊ...

ԼԱՐԱՅԻՆ

ՆՈՐ

ՏՈՒՆԸ

ՎԻՐՋԻՆԻԱ ՎՈՒԼՖ

ՈՒՐՎԱԿԱՆՆԵՐՈՎ

ՏՈՒՆԸ

ՄՔՇԱՆ/

7/ՕՕԼք

ճ ՒԷՃՍԱՌԾ ԻՕՍՏԷ

8 ԱԹՈ ՈՒՈՑ

877ՄՓ

ՈՕԽ ՇՕՈՔՈՑՈՈՔՒՈՑԻՈ

Հրատ. տնօրեն՝ Արմեն Գասպարյան

Խմբագիրներ`Աշոտ Գաբրիելյան, Թագուհի Ղազարյան

Էջադրումը՝Արմինե Քոչարյանի Շապիկը՝ Լուսինե Նավասարդյանի

Տպագրությունը՝օֆսեթ, Չափսը՝ 70»100/32, Ծավալը՝ 20.0

օֆսեթ

տ/մ,

Թուղթը՝

գ/մ2, Տառատեսակը՝

ՇհՅԵսշ(ճո1600ԻՅ5, Տպաքանակը՝300։

Տպագրվել է «Զանգակ» հրատարակչության տպարանում,

Հասցե՝ ՀՀ, 0051,

ք.

Երնան, Կոմիտասի

պող.

49/2։

Վիրջինիա Վուլֆ Վիրջինիա Վուլֆի (1882-1941) «Ուրվականներով տունը» պատմվածաշարն առաջին անգամ որպես ամբողջություն տպագրվել է հեղինակի մահից գրեթեերեք տարի հետո ամուսնու Լեոնարդ Վուլֆի նախաձեռնությամբ որպես ամբողջություն որովհետն տասնութ պատմվածքից կավմված շարքի առաջին վեց պատմվածքը տպագրվել էր արդեն 1921 թվականին հրատարակված

Ինչու

այս

«Երկուշաբթի կամ երեքշաբթի» ժողովածուում Լեոնարդ Վուլֆը «Ուրվականներով տունը» Ժողովածուի առաջաբանշում է, որ պատմվածքների այս Ժողովածուի կառուցվածքը համապատասխանում է հեղինակի ցանկությանը, ն որ այդ մասին քննարկելէ հեղինակի հետ: նում

Վերջին վեց պատմվածքներն այն պատմվածքներն են, որոնք հեղինակի կենդանության օրոք չեն հրապարակվել: Պետք է նշելնան, որ այս վերջին վեց պատմվածքից միայն երկուսն է («Լինելիության վայրկյանները», «Լուսարձակը»)հեղինակը հասցրել վերջնական տեսքի, մյուս չորս պատմվածքները դեռնս մշակման փուլում են եղել Ա հնարավոր է կառուցվածքային ոչ ամբողջականությունը նկատելի լինի