Զանգեզուրի գոյապայքարը 1917-1920 թթ.

ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԱՐԱՄ

ԶԱՆԳԵԶՈՒՐԻ

ԳՈՅԱՊԱՅՔԱՐԸ

1917-1920 ԹԹ.

ԵՐԵՎԱՆԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

ՀԱՅԱԳԻՏԱԿԱՆ ՀԵՏԱԶՈՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԻՆՍՏԻՏՈՒՏ

ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԱՐԱՄ

ԶԱՆԳԵԶՈՒՐԻ ԳՈՅԱՊԱՅՔԱՐԸ

1917-1920 ԹԹ.

ԵՐԵՎԱՆ

ԵՊՀ ՀՐԱՏԱՐԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆ

ՀՏԴ 94(479.25) ԳՄԴ 63.3(5Հ) Ս 504

Ս 504

Սիմոնյան Արամ Զանգեզուրի գոյապայքարը 1917-1920 թթ., Ա. Սիմոնյան, - Եր., ԵՊՀ հրատ., 2017, 742 էջ:

Գրքում նկարագրված է զանգեզուրցիների անկախության համար մղված գոյապայքարը, նրանց հերոսական խոյանքները, զորավար Անդրանիկի, Արսեն Շահմազյանի և Գարեգին Նժդեհի ղեկավարությամբ երկրամասի դիմադրական շարժումը թուրք-ազերի նվաճողական քաղաքականության դեմ: Աշխատությունը նախատեսված է ընթերցող լայն շրջանակների համար: ՀՏԴ 94(479.25) ԳՄԴ 63.3(5Հ)

ISBN 978-5-8084-2171-4

© ԵՊՀ հրատ., 2017 © Սիմոնյան Ա., 2017

ԶԱՆԳԵԶՈՒՐԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ

ՀԱՄԱՌՈՏ ՈՒՐՎԱԳԻԾ

Զանգեզուրը Հայկական լեռնաշխարհի գեղեցիկ անկյուններից մեկն է, որը տարածվում է Հայաստանի Հանրապետության հարավարևելյան մասում: Լինելով պատմական Սյունիքի մի մասը՝ լեռնավայրը ներկայումս ընդգրկում է նրա երբեմնի 12 գավառներից 6-ը՝ Ծղուկ, Հաբանդ, Բաղք, Ձորք, Կովսական և Արևիք: Այդ գավառների ընդհանուր տարածքը այժմ մոտավորապես համապատասխանում է Սիսիանի, Գորիսի, Կապանի և Մեղրու նախկին վարչական շրջաններին, այսինքն՝ Սյունիքի մարզին: Զանգեզուրը բնորոշվում է մակերևույթի խիստ մասնատվածությամբ: Այստեղ իրար են հաջորդում բարձրաբերձ լեռներն ու խորունկ կիրճերը, արագահոս գետերն ու շառաչուն ջրվեժները, ժայռերի ստորոտներում ծվարած կանաչ դաշտերը և ամեհի անդունդները: Արևմուտքում՝ հյուսիսից հարավ (միջօրեականի ուղղությամբ), մոտ 130 կմ երկարությամբ ձգվում է Զանգեզուրի, իսկ արևելքում՝ Արցախի լեռնաշղթան: Հյուսիսից երկրամասը երիզող լեռնաշղթան սկսվում է Սյունիքի բարձրավանդակից և ձգվում մինչև Վայոց ձոր: Զանգեզուրի և Արցախի լեռնաշղթաների հարավային ստորոտներով սրընթաց հոսում է Արաքս գետը, որն այստեղ՝ լեռնային զանգվածներում, իր բուռն հոսանքով ստեղծել է Մեղրու և Խուդափերինի՝ գրեթե ուղղաձիգ ժայռերով կիրճերը: Իր համար ճանապարհ բացելով Մեղրու կիրճով՝

Արաքսը Զանգեզուրի լեռնաշղթան կտրել է Ղարադաղի լեռներից, որոնք հարևան Իրանի տարածքում ձգվում են արևելքից արևմուտք: Զանգեզուրի լեռնային եզրապատումը պաշտպանության համար հիանալի բնական ամրություն է: Զանգեզուրյան լեռները հազարամյակներ շարունակ հուսալի պատսպարան են եղել այդ վայրերի բազմաչարչար, բայց խիզախ բնակչության համար: Ավելին՝ իր գետերի հոսանքներով ու լեռներով ներկայանալով որպես աշխարհագրական ամբողջություն, Զանգեզուրը բնական ամուր բերդ է, որը Հայաստանը պաշտպանել է արևելքից դարեր շարունակ ներխուժող հրոսակախմբերից: Զանգեզուրյան լեռնաշղթայի ամենաբարձր գագաթը Կապուտջուղն է (3906 մետր), որը Հայաստանի Հանրապետությունում Արագածից հետո երկրորդ բարձր լեռն է: Մյուս գագաթներից նշանավոր են Սալվարդը, Խուստուփը, Կազբելը, Օքուզարաթը, Ալանգյազը, Կոմբախը և 3000-3500 մետրի հասնող մի քանի այլ բարձրություններ: Լեռնային բարդ տեղանքի պատճառով Զանգեզուրն ունի տարաբնույթ կլիմա: Նրա բարձրադիր մասերում անգամ ամռանը տեղ-տեղ կարելի է հանդիպել ձյան հետքերի: Բարձր լեռներում և դրանց շրջակա տարածքներում ամռանը զով է, իսկ ձմռանը՝ բավականաչափ ցուրտ: Շատ ավելի տաք է Զանգեզուրի հարավը, հատկապես Մեղրու հովիտը: Զանգեզուրի քարքարոտ տարածքը ակոսում են սրընթաց գետերը, լեռներից գահավիժում են ջրվեժները: Ամենամեծ գետը Որոտանն է, որն ունի 179 կմ երկարություն: Սկիզբ առնելով պատմական Սյունիքի Ծղուկ գավառի (Սիսիանի շրջանի) հյուսիսային սարերից, հոսելով շրջանի միջով՝ այն Դարբաս (Դարաբաս, նախկինում՝ Ըղուերծ) գյուղի մոտով անցնում է Գորիսի

շրջան: Այնուհետև Տաթևի վանքի ստորոտում գտնվող շրջակա քարափներից բխող հանքային ջրերի աղերից կազմված «Սատանի կամրջի» տակից դուրս գալով՝ Որոտանը մտնում է Հալիձորի խոր կիրճը, հետո սահանքներով ու աստիճանաձև անկումներով անցնում Շինուհայր և Խոտ գյուղերի ներքևում գտնվող այգիներով: Զանգեզուրի գետերից հայտնի է նաև Ողջին (Կապանի շրջան): Ավելի փոքրերից է Մեղրի գետը: Լեռների բարձրադիր լանջերին կան շատ մանր լճեր, որոնք կարևոր նշանակություն ունեն արոտային անասնապահության համար: Բազմաթիվ են հորդաբուխ աղբյուրները, որոնցից մի քանիսն ունեն բուժիչ հատկություն: Դրանցից են Տաթևի հանքային աղբյուրները, որոնք վաղնջական ժամանակներից հայտնի էին հատկապես հոդացավեր ու մաշկային հիվանդություններ բուժելու հատկություններով: Զանգեզուրի հողատարածքի զգալի մասը ապառաժոտ է, բայց կան նաև երկրագործության և այգեգործության համար նպաստավոր ընդարձակ շրջաններ (Որոտան և Ողջի գետերի հովիտները): Լեռնավայրի բարձրադիր մասերը ծածկված են ալպյան և ենթալպյան ճոխ բուսականությամբ: Հյուսիսում գերիշխում են մարգագետիններն ու տափաստանները, իսկ հարավում՝ անտառը: Առավել տարածված են անտառի չորասեր ծառատեսակները: 19-րդ դարի վերջին գավառում անտառներն զբաղեցնում էին 155000 դեսյատին տարածություն1: Լեռնային բարձրավանդակի միջին գոտում աճում են բազմապիսի ծառեր: Փայտանյութը միշտ օգտագործվել է որպես վառելիք և շինանյութ Գորիսի, Կապանի և այլ բնակավայրերի շինարարության համար: 1 Տե՛ս Վրաստանի պատմության կենտրոնական պետական արխիվ (այսուհետև՝ ՎՊԿՊԱ), ֆ. 22, ց. 3, գ. 162, թ. 17:

Զանգեզուրի՝ Արցախին հարող տարածքը կոչվում էր միջնատարածք: Այստեղ իրարից ոչ հեռու, կողք կողքի գտնվում են երկու խոշոր ու երկար ձորեր: Դրանք շատ տեղերում կտրտված են անառիկ կիրճերով, անանցանելի քարափներով, անտառապատ լանջերով, բայց ունեն նաև ծաղկառատ ու կանաչ ոչ մեծ դաշտեր, մեղմ ձորահովիտներ՝ զուլալ ու պաղ ջրերով: Ձորերից մեկը Զաբուղի ձորն է, որ սկիզբ է առնում միջնատարածքից հյուսիս-արևմուտք ընկած ամենամեծ սարի՝ Քաչալ դաղի (Ճաղատասար, Լիսագոր) արևելյան մասից՝ այսպես կոչված Քոսա մեչիդ լեռան կողքից: Այս վայրերի աղբյուրներից սկիզբ առնող բազում գետակներ, միանալով իրար, ստեղծում են ջրառատ հոսանք, որը սրընթաց անցնում է Զաբուղ ձորի միջով՝ հյուսիսից հարավ: Մյուսը Հագարի (Աղավնո) երկար ու ձիգ ձորն է: Սրա վերնամասերում Գյոզալդարա կոչվող սարերի լանջերից հոսում են տասնյակ գետակներ, որոնք, միանալով իրար, կազմում են Ագարա (Աղավնո, Հագարու) է՛լ ավելի ջրառատ և մեծ գետը: Հոսելով Մինքենդ (հին հայկական Մննի) գյուղի միջով՝ այդ գետը մոտ քառասուն կիլոմետր գրեթե ուղիղ ընթացքով անցնում է հյուսիսից հարավ: Հազարամյակների ընթացքում, ողողելով իր աջ ափը, Ագարան առաջացրել է բարձր, գահավեժ թեքություններ: Այդ ափում խոր ձորերին հաջորդում են ոչ մեծ կիրճերը: Ագարան իր մեջ է առնում Զաբուղ գետը և սրընթաց շարունակում առաջանալ դեպի հարավ: Նրա արևմտյան կողմից՝ Գորիսի Որոտանի կիրճից դուրս եկող Որոտան հզոր գետը (որը այնուհետև կոչվում էր Բարգուշատ) կարճատև վազքից հետո Քևդադիք (հին հայկական Քևտատիկ, Կևդադիխ կամ Գավդադըղ) գյուղից ցած միանում է Ագարա գետին: Միացյալ գետը ձորերն ի վար

գնում ու խառնվում է Արաքսին, որն էլ, ափերի ժայռերը մաշելով, աղմուկով գնում է դեպի Կասպից ծով: Մինչև Արաքսին միանալը գետն անցնում է բարեբեր մի հարթավայրով, որը ավարտվում է դեպի Ագարա և Բարգուշատ նայող գահավեժ լանջերով: Այդ տարածքը շրջակա բնակիչների համար միշտ եղել է հացի առատ շտեմարան: Այս միջնատարածքում էին գտնվում Կովսական, Հաբանդ, Քաշունիք, Քաշաթաղ, Ծարա երկիր գավառները: Զանգեզուրի բոլոր շրջաններում չկա մի բնակավայր, որտեղ չլինեն հին ջրանցքների ու ջրամբարների հետքեր: Ջուրը հողագործության ամենաանհրաժեշտ պայմանն էր այս երկրամասում, և անցյալում այդ քաջ գիտակցում էին ոչ միայն տեղացիները, այլև օտար նվաճողները: Հին և միջին դարերում Զանգեզուրը Հայաստանի բնական հարստություններով առավել աչքի ընկած տարածքներից էր: Այստեղ հնագույն ժամանակներից հայտնի են եղել գունավոր մետաղների, հատկապես պղնձի հանքեր: Պղնձաքարի մշակումը հիմնականում կատարվում էր տարբեր չափերի «բովերում»: Ուշ միջնադարում՝ թուրք-թաթարական արշավանքներից հետո, Զանգեզուրի հայերը տափարակներից քշվեցին լեռների նեղ կիրճերը և ստիպված եղան իրենց վարելահողերի մեծ մասը նվաճել բնությունից՝ հատելով անտառները: Նոր յուրացված հողերը հիմնականում օգտագործվում էին հացահատիկային կուլտուրաների մշակման համար: Զանգեզուրում պահպանված են ամենատարբեր ժամանակների բազմապիսի հնություններ ու հուշարձաններ՝ նախամարդու քարայր-կացարաններ, ժայռապատկերներ, կիկլոպյան ամրոցների և բնակավայրերի հետքեր, բրոնզեդարյան իրեր, տարբեր երկրների ու ժամանակների մեծաթիվ դրամներ, քաղաքնե7

րի, ավանների ու հզոր բերդերի ավերակներ, հնադարյան վանքեր, տաճարներ ու եկեղեցիներ: Պատմաբանի, հնագետի, զբոսաշրջիկի համար հետաքրքրություն են ներկայացնում Ուխտասարի ժայռապատկերները, հին Գորիսի ու Խնձորեսկի քարայրկացարանները, Կապանի շրջանի Բաղաբերդի, Հալիձորի, Գեղվա, Զեյվայի, Եղվարդի, Կռաթաղի, Շհարջիկի (Քաղաքիկ) բերդերը, Սյունիքի արքունական դամբարանատուն Վահանավանքը, Կապան քաղաքի ավերակները, Երիցավանքը, Սիսիանի շրջանի Շաղաթ գյուղաքաղաքի շինությունների մնացորդները, Սառնակունքի գանձը, Զորաց քարերը, Տոլորսի հնամենի բնակավայրն ու դամբարանադաշտը, Սյունի վանքը և այլն: Զանգեզուրի սիրտը կազմող Որոտան գետի անդնդախոր կիրճի շուրթերի սեպաձև ապառաժներին կառչած են վանքեր, կամուրջներ, բերդեր: Դրանցից նշանավոր են Տաթևի վանքը, գրչության կենտրոն Որոտնա բերդը (18-րդ դարի առաջին տասնամյակներին ԴավիթԲեկի և նրա զինակիցների ազատագրական պայքարի կենտրոններից մեկը), Հարանց անապատը, Ծիծեռնավանքը, Թովմա առաքյալի, Որոտնա վանքերը, Թանգու կամուրջը և այլն*: Սյունյաց աշխարհի աշխարհագրական պայմաններին, նրա պատմությանը, բնակչության զբաղմունքին, նիստ ու կացին են նվիրված մի շարք աշխատություններ (տե՛ս Ղևոնդ Ալիշան, Սիսական, Վենետիկ, 1893, Ստ. Լիսիցյան, Զանգեզուրի հայերը, Երևան, 1936, Ստեմել, Սյունիքը-Սիսական (թռուցիկ ակնարկ), «Հայրենիք», 1956, փետրվար, թիվ 2, էջ 29-37, Խ. Ավետիսյան, Զանգեզուրի բնակչությունը և բնակավայրերը 40 տարում, Երևան, 1963, Քր. Պետրոսյան, Քարանձավից դեպի լույս, Երևան, 1966, նույնի՝ Լեռնաշխարհի վերածնունդը, Երևան, 1973, Տ. Սահակյան, Սյունիքը XIII-XV դարերում, Երևան, 1973, Ս. Ումառյան, Սյունիքը դիցարան, Երևան, 1981, Ա. Լալայան, Զանգեզուրյան դրվագներ 1917-1921 թթ., Երևան, 1985, Հ. Առաքելյան, Սիսիան, Երևան, 1987, Ս. Հախվերդյան, Գորիսի պատմություն, Գորիս, 1996, Ս. Խաչատրյան, Լեռնահայաստան, Երևան, 2003 և այլն): Զանգեզուրի հնությունների ու ճարտարապետական հուշարձանների ուսումնասիրությանը ևս նվիրված են մի շարք աշխատություններ (տե՛ս Ստ. Մնացականյան, Հայկական ճարտարապետության Սյունի*

Զանգեզուրցին դարերի ընթացքում ապրել է իր ուրույն կենցաղով, նիստուկացով, տեղի բնապայմանների համաձայն ստեղծել և հաջորդ սերունդներին է փոխանցել իր արհեստագործական տաղանդի յուրօրինակ արգասիքները՝ տղամարդկանց ու կանանց հագուստներ (չուխա, անդրավարտիք, գույնզգույն գուլպաներ, շալեր և այլն), գորգեր ու կարպետներ, կավից, փայտից ու մետաղից պատրաստած բազմազան առարկաներ և այլն: Կանանց տարազներից խիստ տիպական էր վերնազգեստքուրքը, որը տեղի բնակիչներն անվանում էին «քուլք»: Նրբորեն պատրաստված այդ զգեստը կարված էր մուգ կարմիր գույնի թավշյա կտորից, եզրերը և թևաբերանները զարդարված էին կանաչ մետաքսյա ժապավենաերիզով և մոտ 10 սանտիմետր լայնության աղվեսի մորթիով: Կաշվե գոտիների վրա ամրացված էին արծաթյա խաչանման, բուսական և աստղաձև զարդեր, ճարմանդ, որի ծայրը ներկայացնում էր երկգլխանի արծիվ: Դրանք պատրաստում էին տեղի արծաթագործ վարպետները: Նույն վարպետների ձեռքի աշխատանք էին նաև գլխի հարդարանքի մասերը, քունքազարդ բոժոժները՝ ամրացված կանաչ մետաքսյա կտորից եռանկյունաձև կարված ականջակալների վրա: Քունքազարդերը զուգաթելի եղանակով պատրաստված սնամեջ գնդիկներ էին:

քի դպրոցը, Երևան, 1956, Ս. Բարխուդարյան, Դիվան հայ վիմագրության, Երևան, 1960, 2-րդ պրակ, Գր. Գրիգորյան, Վահանավանքի պեղումների նախնական արդյունքները, «Լրաբեր», 1970, թիվ 10, նույնի՝ Սյունիքի վանական կալվածատիրությունը 9-13-րդ դդ., Երևան, 1973, նույնի՝ Ստ. Օրբելյան, Պատմաբանասիրական հանդես, 1976, թիվ 4, նույնի՝ Սյունիքը Օրբելյանների օրոք, Երևան, 1981, Г. Григорян, Очерки истории Сюника IX-XV вв., Ереван, 1990, Գր. Գրիգորյան, Ս. Հախվերդյան, Սյունիքի պատմություն (հնագույն ժամանակներից մինչև մեր օրերը), Երևան, 2001 և այլն):

Գորգերը և կարպետները Զանգեզուրում գործում էին ձեռքով, գորգագործական հաստոցի կամ տորքի վրա, բուսական ներկերով ներկված գունավոր բրդաթելերով: Դրանք գործածվել են որպես սփռոցներ, վրանների ծածկոցներ, գործվածք-զարդեր՝ պատից կախելու համար: Գորգերն ունեին երկրաչափական ոճավորված բուսական նախշեր, վիշապանախշեր, որոնք նախկինում կապված են եղել ջրի պաշտամունքի հետ, երկգլխանի կենդանիների ու մարդկանց ուրվագծային պատկերներ և արևը խորհրդանշող աստղաձև նախշեր: Զանգեզուրցի վարպետները լիովին բավարարում էին տեղի բնակչության տնային-կենցաղային առարկաների պահանջմունքները: Լայն տարածում ունեին տարբեր չափերի ու ձևերի պղնձյա թասերը, սարինջները, ջուր խմելու ամանները, կժերը: Նախշազարդ կուժը պատրաստվում էր դրվագման եղանակով. այն դրսի կողմից պատված էր շեղանկյունաձև նախշերով, իսկ բռնակը զարդարված էր հատիկավոր նախշազարդերով: Բազմազան էին կավից ու փայտից պատրաստված իրերը, տնայնագործական առարկաները, գյուղատնտեսական գործիքները՝ մանգաղ, գերանդի, լծասարքեր և այլն: Տեղում էին պատրաստվում ջրաղացների սարքերը (բացի ջրաղացքարերից, որ բերվում էին Արցախից՝ Գանձասարից), ձիթհանների, մրգի մշակման և գինի պատրաստելու, բրուտագործական արհեստանոցների գործիքներն ու դրանց մասերը:

Հին է Զանգեզուրի պատմությունը, հարուստ բազում հերոսական դրվագներով: Զանգեզուրը Սյունյաց (կամ Սիսական) աշխարհի առավել ընդարձակ մասն էր: Սյունիքը տակավին 3-4-րդ դարերից հանդես էր գալիս որպես Մեծ Հայքի ամենահզոր նախարարություն, որի տիրակալները հայոց արևելյան սահմանագլխի կուսակալները և արքունի զորքերի հրամանատարներն էին: Սյունյաց նախարարությունն իր տրամադրության տակ ուներ 19400 այրուձի, շատ ավելի, քան հայոց նախարարություններից որևէ մեկը: Հիմնականում դա էր պատճառը, որ Սյունյաց նախարարը հայոց արքունիքում զբաղեցնում էր առաջին աթոռը: Հայաստանում Արշակունյաց թագավորության անկումից հետո Սյունյաց նախարարական տունը, շնորհիվ ռազմաքաղաքական հզորության, իր տիրույթների սահմաններում շարունակում էր պահպանել կիսանկախ կարգավիճակ: Սյունյաց իշխանական տան անդամներից յուրաքանչյուրն ուներ իր ընդարձակ կալվածքները: Իշխանանիստ կենտրոնը սկզբնական շրջանում եղել է Ծղուկ գավառի (Սիսական, Սիսիան) Շաղաթ գյուղաքաղաքը (այժմյան Սյունիքի մարզի Սիսիանի շրջանի Շաղաթ գյուղի մերձակայքում), որը նաև Սյունյաց եպիսկոպոսության աթոռանիստն էր 4-րդ դարի վերջերից մինչև 9-րդ դարը: Շաղաթ գյուղաքաղաքը պատահական չէր ընտրված Սյունյաց իշխանության և՛ աշխարհիկ, և՛ հոգևոր կենտրոն: Այն գտնվում էր երկրամասի կենտրոնում՝ առևտրական տարանցիկ ճանապարհների հանգույցում, որոնցից մեկը տանում էր դեպի Վայոց ձոր և Այրարատ, իսկ մյուսը՝ Նախիջևան և Վասպուրական: 9-րդ դարում Սյունիքի գահանիստ կենտրոնը Շաղաթից տեղափոխվում է Վայոց ձորի Եղեգիս գյուղաքաղաք:

Տասներորդ դարից Սյունիքի կրթական, գրչական և նկարչական կենտրոնը դարձավ ճարտարապետական գլուխգործոց Տաթևի վանքը*, որը գտնվում է Տաթև գյուղի մոտ՝ երեք կողմերից զառիվեր լանջեր ունեցող մի գեղատեսիլ սարահարթի վրա: Վանքի գլխավոր տաճարը՝ Պողոս-Պետրոսը, կառուցվել է 11 տարվա ընթացքում՝ 895-906 թվականներին. այն հետագա դարերում մի քանի անգամ նորոգվել է: Մայր տաճարին կից կառուցվել են նաև ամբարանոցներ (պահեստներ), գործատներ (արհեստանոցներ), գրատներ, սրբատներ, հոգևորականների բնակության համար խուցեր, Սյունյաց իշխանների ու եպիսկոպոսների համար առանձնացված դամբարան և այլն: Ճարտարապետական առումով Տաթևը մի բարդ համալիր է: Նրա պատերի վրա կան բազմաբովանդակ ու նուրբ քանդակներ, վիմական արձանագրություններ: Առանձնապես մեծ վարպետությամբ են կատարված գլխավոր՝ արևմտյան մուտքի կամարի աղեղի քանդակները:

Տաթևի վանքը ավերվեց իր կառուցման օրից 1000 տարի անց՝ 1931 թ. երկրաշարժից: Տաթևի տաճարային համալիրին են նվիրված «Տաթև» գրական-բանասիրական, կրոնաբարոյագիտական, պատմափիլիսոփայական տարեգրքի մի քանի գրքերում զետեղված հոդվածները, որոնցում կան պատմական ու մշակութային մի շարք տեղեկություններ: Տարեգիրքը կազմել և տպագրության է պատրաստել Հալեպի հայոց թեմի առաջնորդ Արտավազդ վրդ. Սյուրմելյանը: Լույս է տեսել 6 ծավալուն գիրք: Առաջին գիրքը հրատարակվել է 1925 թ. Կ. Պոլսում, մյուսները՝ Հալեպում, ամեն տարի՝ մեկը: Առաջին գրքում տպագրված է Գնել եպսկ. Գալամքերյանի «Տաթեվու վանքը» ուսումնասիրությունը (էջ 34-41), երկրորդում (1926 թ.)՝ «Սյունյաց դպրոցը» հոդվածը, վեցերորդում (1930 թ.)՝ Արտակ եպսկ. Սմբատյանի «Համառոտ պատմութիւն Տաթեվու վանքի» հոդվածը և այլն: «Հրազդան» հրատարակչությունը տպագրել է Ս. Զիլֆուղարյանի «Տաթև» հանրամատչելի աշխատությունը (Երևան, 2003): *

Տաթևը Միջնադարյան Հայաստանի խոշոր դպրոցներից և մշակութային կենտրոններից էր, նրա մատենադարանի հարուստ պահոցներում կար ավելի քան 10000 ձեռագիր: Սյունիքի մետրոպոլիտությունն ուներ 47 սեփական և 670 հարկատու գյուղ, Տաթևի միաբանությունը IX դարում ուներ 1000 միաբան: 10-րդ դարում Սյունիքում տեղի են ունենում տարածքային վարչաքաղաքական նկատելի փոփոխություններ: Նախկինում Սյունիքի մեջ մտնող Գեղամա լճի ամբողջ ավազանը՝ Գեղարքունի և Սոտք գավառները, անցնում է Բագրատունյաց տերերին: Դրա սահմաններից դուրս է մնում նաև Երնջակ գավառը, իսկ Նախիջևանը մտնում է մե՛րթ Սյունիքի, մե՛րթ Վասպուրականի մեջ՝ երբեմն դառնալով կռվախնձոր: 970 թվականին Սյունիքում կազմավորվում է Բագրատունիների գերագույն իշխանությանը ենթակա ավատական մի իշխանություն՝ Սյունիքի կամ Կապանի (նաև Բաղաց) թագավորությունը, որն ընդգրկում էր Սյունյաց աշխարհի մեծագույն մասը: Մատենագրական աղբյուրների համաձայն՝ Սյունիքի թագավորությունն ուներ 43 բերդ, 48 վանք և 1400 գյուղ: 10-րդ դարի վերջերին Սյունիքի թագավորության կենտրոնը Եղեգիսից տեղափոխվում է Կապան քաղաք, որը գտնվում էր այժմյան Կապան քաղաքից մոտ 7 կիլոմետր արևմուտք՝ ԿապանՔաջարան խճուղու ճանապարհին՝ Ողջի գետի բարձրադիր աջ ափի անտառապատ ու գեղատեսիլ վայրում: Կապանն առաջին անգամ հիշատակվել է 5-րդ դարի վերջերին, սակայն քաղաք է դարձել 10-րդ դարում: Միջին դարերում Կապանը Սյունիքի միակ քաղաքն էր, եթե չհաշվենք ժամանակ առ ժամանակ Սյունիքի կազմում գտնվող Նախիջևան քաղաքը: Սյունյաց մայրաքաղաքը հյուսիսից և հարավից պաշտպանված էր Ողջի գետի անդնդախոր

ձորով ու Մեղրու անմատչելի լեռներով, արևմտյան կողմում գտնվում էին Բաղակու քար և Բաղաբերդ ամրոցները, իսկ հարավարևելյան կողմը պատված էր ամրակուռ պարիսպներով: Կապանը ավատական ոչ մեծ քաղաք էր, հավանաբար 15-20 հազար բնակչությամբ: Այստեղ, հայերից բացի, բնակվում էին նաև որոշ թվով հրեաներ, որոնք ունեին իրենց առանձին թաղը՝ Ջհտաթաղը: Կապանի թաղամասերից մեկը կոչվում էր «Խնձորի գլուխ»: Կապանի թագավորության գոյության շուրջ 200 տարիների ընթացքում երկիրը հիմնականում ապրել է խաղաղ կյանքով, արձանագրել տնտեսական ու մշակութային նշանակալի վերելք: Ավատական այդ թագավորությունը իր հզորության գագաթնակետին հասավ 11-րդ դարի առաջին տասնամյակներին՝ Սյունյաց Սմբատ Բ թագավորի (1040-1051) գահակալության տարիներին: 11-րդ դարի վերջերից Սյունիքը ստիպված էր համառ մարտեր մղել սելջուկյան հորդաների դեմ: 1103 թ. սելջուկներն ավերում են Կապան քաղաքը, որից հետո Սյունիքի թագավորության կենտրոն է դառնում Բաղաբերդ ամուր բերդը, որը կոչվում էր «հոյս եւ ապաւէն՝ Սիւնեաց աշխարհի»: Սելջուկները շարունակում են իրենց հարձակումները և մեկը մյուսի հետևից գրավում Սյունիքի բերդերը, իսկ 1170 թ. զավթում և ավերում են թագավորության վերջին հանգրվանը՝ Բաղաբերդը, հրկիզում այնտեղ եղած 10 հազարից ավելի արժեքավոր ձեռագիր մատյանները: Բաղաբերդի անկումով պատմության ասպարեզից վերանում է Սյունիքի թագավորությունը: Ինչ վերաբերում է Կապան քաղաքին, ապա այն մի քանի դար շարունակում էր իր գոյությունը՝ որպես սովորական բնակավայր, ապա իսպառ վերանում է: Կապան անունը Ղափան արտաբերմամբ հետագայում դարձել է շրջանի, երկրամասի անուն: 1211 թ. հայ-վրացական միացյալ զորքերը Զաքարյանների

գլխավորությամբ, Օրբելյան ու Պռոշյան Սյունյաց իշխանական տների եռանդուն մասնակցությամբ ազատագրում են Սյունիքը: Քաղաքական իշխանությունը միջավատական մրցապայքարում աստիճանաբար անցնում է Օրբելյաններին: Իրենց կառավարման տարիներին նրանք վարում են ներքին և արտաքին ճկուն քաղաքականություն: Դրա շնորհիվ ժողովուրդը տևական ժամանակ զերծ է մնում ավերիչ ասպատակություններից ու օտար հարկահանների կամայականություններից, որով նպաստավոր պայմաններ են ստեղծվում մշակութային առաջընթացի համար: Օրբելյան ամենաերևելի իշխաններից էր հմուտ դիվանագետ Սմբատ գահերեցը (1253-1273): 1236 թ. թաթար մոնղոլները գրավում են Սյունիքը: Մոնղոլական արշավանքների ժամանակ Օրբելյաններին հաջողվում է Սյունիքը դարձնել միայն մոնղոլական մեծ խաներին ենթակա «ինջուական» երկրամաս և այն զերծ պահել ավերածություններից ու կողոպուտից*: 1386-1400 թվականներին Սյունիքը նվաճվում է Լենկ-Թեմուրի հորդաների կողմից: 16-րդ դարի սկզբներից Սյունիքն ապրում է իր պատմության ամենածանր ժամանակներից մեկը: Սեֆյան Պարսկաստանի և Օսմանյան Թուրքիայի միջև սկսվում են երկարատև, արյունալի պատերազմներ, որոնց գլխավոր թատերաբեմերից մեկը դարձել էր Հայաստանը: Համայն հայ ժողովրդին, այդ թվում Սյունիքի 1299 թ. Սյունյաց տոհմի պատմագիր, Սյունիքի մետրոպոլիտ, նախաթոռ արքեպիսկոպոս Ստեփանոս Օրբելյանը Նորավանքում ավարտում է «Պատմութիւն տանն Սիսական» կամ «Պատմութիւն նահանգին Սիսական» աշխատությունը (այն առաջին անգամ հրատարակվել է Փարիզում 1859 թ., ապա՝ Մոսկվայում 1861 թ. և Թիֆլիսում 1910 թ.): Աշխատությունը «Սյունիքի պատմություն» վերնագրով աշխարհաբար թարգմանել և ընդարձակ ծանոթագրություններով հրատարակության է պատրաստել Ա. Ա. Աբրահամյանը (Երևան, 1986 թ.): *

հայությանը այդ պատերազմները բերեցին անլուր դժբախտություններ ու տառապանքներ: 1555 թ. և 1639 թ. պայմանագրերով Հայաստանը բաժանվեց Թուրքիայի և Պարսկաստանի միջև: Արևելյան Հայաստանը (այդ թվում Սյունիքը) անցավ Պարսկաստանի տիրապետության տակ: Չնայած պարսիկների դաժան քաղաքականությանը՝ Սյունիքի որոշ հատվածներում իրենց գոյությունը կարողացան պահպանել հայկական իշխանությունների մնացորդները՝ մելիքությունները, որոնք հետագայում խոշոր դեր խաղացին մեր ժողովրդի մղած ազատագրական պայքարում: Հնագույն ժամանակներից մինչև ուշ միջնադար Զանգեզուրի՝ Արցախին հարող տարածքները (միջնատարածք) բնակեցված էին միայն հայերով, դրանց հարյուրավոր բնակավայրերի անունները բացառապես հայկական էին: Ի սկզբանե լինելով հայաշխարհ և հայաբնակ՝ միջնատարածքն ունեցել է հերոսական պատմական անցյալ: Սրա դերն առանձնապես կարևորվում է 9-րդ դարից սկսած: Սյունյաց իշխանները և Արցախի Առանշահիկները, հերոսական դիմադրություն ցուցաբերելով արաբներին, մեծ ավանդ ունեցան հայոց պետականության վերականգնման գործում: Միջնատարածքի արևմտյան մասը վերամիավորվեց Սյունիքի թագավորությանը (970-1170), իսկ արևելյան մասը մնաց Առանշահիկների տան կազմում: 12-րդ դարում՝ անգամ Սյունյաց թագավորության անկման օրերին, չփոխվեց տարածքի էթնիկական նկարագիրը: Տարածաշրջանը մասամբ հայազրկվեց միայն 17-րդ դարի սկզբին՝ Շահ-Աբասի ավերիչ տեղահանությունների հետևանքով: Նույն ժամանակ էլ սկսվեց տարածաշրջանի աստիճանական

բնակեցումը մահմեդական վաչկատուն և տարածագում ցեղերով: Սակայն այդ պայմաններում անգամ հայերը կազմում էին բնակչության գերակշիռ մեծամասնությունը՝ պահպանելով իրենց կիսանկախ վիճակը: 17-րդ դարի վերջերին հայերի կոտորածների և արտամղման հետևանքով էլ ավելի ստվարացավ մահմեդականների թվաքանակը: Ալիք առ ալիք այստեղ հաստատվեցին հատկապես Պարսկաստանից տեղահանված ղարաչոխլու և քոլանի քրդական ցեղերը: Այդ ամենի հետևանքով շեշտակի պակասեց հայ բնակչության տեսակարար կշիռը: Հայերի մեծ մասը բռնագաղթվեց Պարսկաստանի խորքերը, մյուս մասը, թողնելով հարազատ վայրերը, բնակություն հաստատեց Արցախում և Զանգեզուրի արևմտյան (հայաբնակ) մասերում, իսկ շատերը կրոնափոխ եղան՝ քրդացան կամ թուրքացան: Օտարամուտ ցեղերը վերջին դարերի ընթացքում փոխեցին գյուղերի ու գյուղաքաղաքների, լեռների ու կիրճերի, անտառների ու գետերի, գավառների ու գավառակների տեղանունները: Այսպես՝ Տրտու գետի ձախ (արևմտյան) ափին գտնվող Քարվաճառ (կամ Շար) գավառակը ստացավ Քելբաջար անունը, Հագարու գետի ձախ (արևելյան) և աջ (արևմտյան) ափերի տարածքները զբաղեցրած Քաշաթաղը վերանվանվեց Աբդալար (Լաչին), իսկ Բարգուշատ գետի ստորին հոսանքների ձախ (հյուսիսարևելյան) ափին տարածվող Խոժոռաբերդը՝ Կուբաթլի, Ողջի գետի ստորին հոսանքների մոտ գտնվող Կովսական գավառը ստացավ Զանգելան անունը: Քրդերը բնակություն էին հաստատել Քելբաջար և Աբդալար (Լաչին) գավառակներում, ապա տարածվել նաև Կուբաթլուի և Զանգելանի լեռնային մասերում: Վերջին երկու գավառակների ցածրադիր վայրերը զբաղեցնում էին թուրքերը:

Կարևոր էր Սյունիքի դերը հայ ազատագրական շարժման մեջ: Նրա զանգեզուրյան տարածքի առաջավոր ներկայացուցիչները, Սիսիանի մելիքական տոհմի ներկայացուցիչ Իսրայել Օրին և նրա հետևորդները մեծ ջանքեր գործադրեցին Ռուսաստանի օգնությամբ Հայաստանը թուրք-պարսկական լծից ազատագրելու համար: Հայաստանի ազատագրության գաղափարը Օրին հանեց համահայկական շրջանակներից՝ լայն քննարկման հարց դարձնելով եվրոպական և ռուսական արքունիքներում: Միաժամանակ զանգեզուրցիները եռանդագին նախապատրաստվում էին ապստամբության: Դավիթ-Բեկի (ծնունդով Գորիսի Շինուհայր գյուղից)1 գլխավորությամբ 1722 թ. Սյունիքն ապստամբում է և արցախցիների հետ ուս ուսի կռիվ սկսում մահմեդական զավթիչների դեմ: Ազատագրական շարժումը 18-րդ դարի առաջին քառորդի վերջերին վերաճում է կենաց ու մահու պատերազմների: Կենտրոն ունենալով Հալիձորի* բերդը՝ Դավիթ-Բեկը հիմնականում մղում է հարձակողական կռիվներ: Զինված հայ գյուղացիները մի շարք ճակատամարտերում ջարդում են արտաքին նվաճողներին և 1727 թ. ազատագրում Սյունիքի մեծ մասը՝ մեծ Կապանը: Տե՛ս Մատենադարանի ձեռագրերի ֆոնդ, ձեռագիր 7429, թթ. 30-31, Խ. Բարսեղյան, Այսպես ապրեցին, Երևան, 1985, էջ 7, 8: * Զանգեզուրի բնատարածքում նախկինում կար երկու Հալիձոր բերդ, որոնցից մեկը, որը հիշատակվում է 10-րդ դարից և համարվում էր Սյունիքի թագավորության հայտնի բերդերից մեկը, գտնվում է այժմյան Գորիսի շրջանում՝ Հալիձոր գյուղի դիմաց՝ շրջապատված մրգատու այգիներով ու թավուտ անտառներով: Մյուս Հալիձորը Կապանի Հալիձորն է, որի ավերակները գտնվում են Կապան քաղաքից 3-4 կիլոմետր դեպի արևմուտք՝ Ողջի գետի բարձրադիր աջ ափին՝ նույնպես շրջապատված մրգատու այգիներով և անանցանելի անտառներով: Ոմանք այդ երկու Հալիձորները շփոթել են իրար հետ և Դավիթ-Բեկի աթոռանիստն ու հանգրվանը համարել ոչ թե Կապանի, այլ Որոտան ձորի Հալիձորը, որը Դավիթ-Բեկի ժամանակներում վաղուց արդեն դադարել էր բերդ լինելուց և երբեք նրա աթոռանիստը չի եղել:

Թշնամիների դեմ տարած հաղթանակից հետո Սյունիքը հռչակվում է հայկական ինքնուրույն իշխանություն, որի գոյության հետ ստիպված հաշտվում է Պարսկաստանը: Սյունիքը օժտված էր ինքնիշխանության բոլոր հատկանիշներով. ԴավիթԲեկը նույնիսկ կտրում է սեփական դրամ*: Դավիթ-Բեկի ղեկավարությամբ զանգեզուրցիների ազատագրական պայքարին է նվիրված Ղուկաս Սեբաստացու աշխատությունը, որը տարբեր վերնագրերով հրատարակվել է մի քանի անգամ (տե՛ս Ընտիր պատմություն Դավիթ-Բէգի եւ պատերազմաց Հայոցն Խափանու, Վաղարշապատ, 1871, Վենետիկ, 1978, Երևան, 1988, Դավիթ-Բեկ կամ պատմություն ղափանցոց, Վիեննա, 1978, Երևան, 1992 և այլն): Այս թեմայով աշխատություններ են գրվել նաև հետագայում (տե՛ս Մալիկ Թելունց, Հայ իրավաքաղաքական, պետաիրավական միտքը Հայաստանի ազատագրման ծրագրերում: Արցախի և Սյունիքի ազատագրական պայքարը 1722-1730 թթ. և Հայկական պետականության վերականգնման ջանքերը, Երևան, 2003, Ա. Այվազյան, «Ղափանցվոց պատմություն». հավաստիությունն ու կառուցվածքը, Պատմա-բանասիրական հանդես, 1992, թիվ 1 (134), էջ 85-100, Իրադարձությունները Ղափանում և Նախիջևանի խանությունում 1724 թ., նույն տեղում, 1991, թիվ 2 (133), էջ 102-114, Երևանի 1724 թ. պաշտպանության ժամանակագրության մասին, նույն տեղում, 1991, թիվ 1, էջ 93-100, Իրադարձություններն Այսրկովկասում 1723 թ. և արցախահայերի առաջին օգնական ռազմերթը Սյունիք, նույն տեղում, 1990, թիվ 4 (131), էջ 63-80, ԴավիթԲեկի Հայաստան գալու ժամանակն ու հանգամանքները, նույն տեղում, 1990, թիվ 3 (130), էջ 76-85, 1720-ական թվականների Սյունյաց ազատագրական շարժման պատմությունից (սկզբնաղբյուրների համադրման փորձ), նույն տեղում, 1990, թիվ 2 (129), էջ 119-134, նույնի՝ The Armenian Rebellion of the 1720s and the Threat of Genocidal Reprisal (Yerevan: Center of Policy Analysis, American University of Armenia, 1997), VI+87 pp., with a map and table, The Secret Meeting of Armenians on Lim Island in 1722 (Concerning The Possible Involvement of Western Armenians in an All-Armenian Liberation Movement), in Ja’nos M. Bak and Pe’ter Banyo’, eds., Issues and Resources for the Study of Medieval Central and Eastern Europe (Budapest- Cambrige, MA: Department of Medieval Studies, Central European University and the Committee on Centres and Regional Associations of the Medieval Academy of America, 2001) pp. 59-68; 13.1. Iran & the Caucasus, vol. 5, (Tehran: International Publications of Iranian Studies, 2001), pp. 85-92, Աստվածատուր Ա. Համադանցի կաթողիկոսը (1715-1725) և հայ ազատագրական շարժումը, Էջմիածին (պաշտօնական ամսագիր Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսութեան), 2002, թիվ 6-7 (հունիսհուլիս), էջ 68-76, Demographic Situation in Karabakh in the 1710-1720s, Armenian Mind (journal of the National Academy of Sciences of Armenia), 2001, vol. 5, № 1-2, pp. *

Դավիթ-Բեկի մահվանից հետո օսմանյան բանակները ներխուժում են Սյունիք: Նրան փոխարինած Մխիթար Սպարապետի գլխավորությամբ թուրքերի դեմ տեղի են ունենում արյունալի կռիվներ: Մխիթար Սպարապետի դավադրական սպանությունից հետո հայերի դիմադրությունը աստիճանաբար թուլանում է, և թուրքերը ի վերջո վերացնում են Սյունիքի անկախությունը: Սյունիքը, որոշ ժամանակ թուրքական լծի տակ գտնվելով, թուրք-պարսկական պատերազմից հետո կրկին ենթարկվում է Պարսկաստանի տիրապետությանը: 19-րդ դարի սկզբներին՝ 1805 թվականին, Սյունիքի ԿապանԳորիս հատվածը ազատագրվում է պարսկական լծից և միացվում Ռուսական կայսրությանը: Դա հաստատվում է Գյուլիստանի 1813 թ. պայմանագրով, իսկ տասը տարի անց, երբ կազմվում է Ղարաբաղի հայկական պրովինցիան, Զանգեզուրը ընդգրկվում է դրա կազմում: Ռուսական իշխանությունը գիտեր, որ հայոց հինավուրց, միմյանց հարևան Ղարաբաղը և Սյունիք-Զանգեզուրը էթնիկական կազմով միևնույն նահանգներն են, ուստի դրանց ընդգրկեց վարչական մեկ միավորի մեջ: Ռուսաստանին միանալուց հետո նպաստավոր պայմաններ են ստեղծվում Զանգեզուրի տնտեսության առաջադիմության համար: 1868 թ. վարչատարածքային ռեֆորմով կազմվեց Զանգեզուրի գավառը՝ Կապանի, Մեղրու, Գորիսի, Սիսիանի և Սյունյաց լեռներից արևելք ընկած Կովսականի (Զանգելան), Խոժոռաբերդի (Կուբաթլու) և Քաշաթաղի (Լաչին) գավառակներից (շրջաններից): Գավառը մտցվեց Ելիզավետպոլի նահանգի մեջ, իսկ գավա66-73, Հայոց եկեղեցին XVIII դարի հայ ազատագրական շարժման քառուղիներում, Երևան, 2003, 343 էջ):

ռային կենտրոն դարձավ Գորիս գյուղը (պատմական Ձագեձոր, բարբառով՝ Կյորես կամ Շեն), որը Զանգեզուրի մեծ գյուղերից մեկն էր: 1823 թ. տվյալներով Զանգեզուրի բնակչության թիվը հասնում էր 10625-ի, որից 7635-ը հայեր էին: 1832 թ. Զանգեզուրի բնակչության 53%-ը (9679 մարդ), 1855 թ. 63,6%-ը (23940 մարդ), 1873 թ. 75,3%-ը (36908 մարդ) և 1886 թ. 68,8%-ը (52830 մարդ) հայեր էին1: Ռուսական կայսրության 1897 թ. առաջին մարդահամարի տվյալներով Զանգեզուրի գավառի բնակչության թվաքանակը հասնում էր 59207-ի, որի 67,9%-ը հայեր էին, իսկ 1908 թ. գավառի բնակչության թվաքանակը հասնում էր 69939-ի, որի 62,8%-ն էին կազմում հայերը2: Հին Գորիսի՝ որպես գավառային կենտրոնի ընտրությունը պատահական չէր: Այն գտնվում էր ճանապարհային հանգուցակետում և տեղավորված էր քամիներից պաշտպանված գոգավորության մեջ: Մաքուր օդն ու սառնորակ ջրերը բնակության հարմար պայմաններից էին: Գյուղը բաղկացած էր ժայռափոր կառուցվածքներից, աստիճանաձև դասավորված գլխատների համակառույցներից: Կենտրոնում եղել է մի հասարակ, հին եկեղեցի, Մելիք-Հուսեինյանների դղյակը: Այնտեղ են գտնվել նաև իջևանատները և համբավավոր շուկան: Զանգեզուրի գավառը կազմվելուց երկու տարի անց՝ 1870 թվականին, հին Գորիսի հանդիպակաց հարթության վրա հիմ1 Տե՛ս Г. Саркисян, Население Восточной Армении в XIX – начале XX в. Этнодемографическое исследование, Ереван, 2002, с. 91, 94, 107, 122, 128: 2 Տե՛ս նույն տեղում, էջ 132, 145: Զանգեզուրի բնակչության թվաքանակի վերաբերյալ 1886 և 1897 թթ. տվյալները բերված են նաև Գ. Չուրսինի աշխատության մեջ, բայց դրանք, մեր կարծիքով, թերի են (տե՛ս Г. Чурсин, Армяне Зангезура, Тифлис, 1931, с. 229):

նադրվում է Գորիս քաղաքը՝ որպես գավառային վարչական կենտրոն, որն այդ կարգավիճակում մնում է մինչև Հայաստանի խորհրդայնացումն ու Ինքնավար Սյունիքի հռչակումը՝ 1920 թ. դեկտեմբեր: Այդ ժամանակ Զանգեզուրի գավառապետն էր մի գերմանացի ռուս պաշտոնյա՝ Պֆելլեր ազգանունով, որը գերմանական փոքր քաղաքների օրինակով կազմեց Գորիս քաղաքի հատակագիծը: Այն կյանքի կոչվեց նոր գավառապետի՝ Ստարիցկու և նշանավոր գորիսեցի Մանուչար բեկ Մելիք-Հուսեինյանի ջանքերով1: Քաղաքատեղը, որն ընկած է լեռնային ընդարձակ փոսորակում՝ ծովի մակերևույթից 1300 մետր բարձրության վրա, ըստ հատակագծի բաժանվեց թաղամասերի՝ ուղիղ փողոցներով ու ծառուղիներով՝ կենտրոնում ունենալով մի լայն ծառաստան այգի2: Լքելով հին Գորիսը (Կյորեսը)՝ տասնյակ ունևոր ընտանիքներ հաստատվեցին նոր բնակավայրում: Ունևորներն ապրում էին այգիներով շրջապատված իրենց երկհարկանի նորակառույց առանձնատներում՝ «իմ տունը իմ բերդն է» սկզբունքով: Գավառի վարչական կենտրոն դառնալուց հետո Գորիս քաղաքը դժվարությամբ էր վերածվում Զանգեզուրի տնտեսական և մշակութային լիարժեք կենտրոնի, որովհետև չուներ տնտեսական գրավչություն, ինչպես, օրինակ, Կապանի պղնձահանքերը, չուներ հարմար ճանապարհներ, ինչպես, հարևան Նախիջևանի գավառի հարթավայրային ճանապարհները, որոնցով գավառի Նախիջևան կենտրոնը կապվում էր գավառի բոլոր մասերի հետ:

1 Տե՛ս Ե. Լալաեան, Զանգեզուրի գաւառ, նիւթեր ապագայ ուսումնասիրութեան համար, Բ հատոր, Զանգեզուր, Թիֆլիս, 1899, էջ 27, Ստեմել, ՍյունիքըՍիսական (թռուցիկ ակնարկ), «Հայրենիք», 1956, փետրվար, թիվ 2, էջ 35: 2 Տե՛ս Ստեմել, Սյունիքը-Սիսական (թռուցիկ ակնարկ), «Հայրենիք», 1956, փետրվար, թիվ 2, էջ 35:

Եվ, վերջապես, Գորիս քաղաքը Զանգեզուրի մյուս շրջանային կենտրոնների համեմատ չուներ անհրաժեշտ այն մակարդակը, ինչը, ասենք, ուներ Շուշի քաղաքը ոչ միայն համանուն գավառի, այլև ողջ Արցախի համար: Գտնվելով առևտրական տարանցիկ ուղիների խաչմերուկում՝ Զանգեզուրի գավառի վարչական, տնտեսական և մշակութային կենտրոն Գորիսը 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին ապրում էր աշխույժ կյանքով: Հարուստ վաճառական Միրումյանը Գորիս քաղաքի միջով աղմուկով հոսող լեռնային Վարարակ գետակի վրա (այն Քարահունջի կիրճով սլանում էր դեպի հարավ՝ ընդառաջ գնալով կատաղի դղրդյունով անցնող Որոտան գետին) 1898 թ. կառուցել էր հիդրոէլեկտրակայան: Դարասկզբին քաղաքի «արդյունաբերական» ձեռնարկություններն էին՝ լիմոնադի փոքրիկ «գործարանը», սայլաշինական, օճառ եփող, փայտ և կաշի մշակող արհեստանոցները, երկու-երեք բրուտանոցները, որտեղ պատրաստում էին կուժ, կուլա և կավե գավաթներ, որոնք գնում էին գյուղերից քաղաք եկողները: Գործում էին մի քանի ոսկերչական կետեր, որտեղ զարգյարները (ոսկերիչներ) պատրաստում էին կանացի զարդեր, գոտիներ և այլն: Ավելի ուշ քաղաքում սկսել էր գործել կոճակներ արտադրող փոքր «գործարանը»: Գորիս քաղաքով էին անցնում Նախիջևանից Շուշի և Մեդանից (Կապան) Շուշի տանող քարավանային ճանապարհները: Առևտրական գործարքներից, կապալառությունից ու վաշխառությունից, մանուֆակտուրայի (գործվածքեղենի) վաճառքից և միջնորդ գործունեությունից դրամ էին հավաքում և հարստանում քաղաքի այսպես կոչված «բեյ»-երը: Գավառային վարչական կենտրոնի կարգավիճակը նոր կառուցվող Գորիս քաղաքին տալիս էր մի շարք առավելություններ:

Այստեղ էին հաստատվել ցարական գավառային հիմնարկները: Ռուս չինովնիկների և աստիճանավորների թվական աճին զուգընթաց կարիք էր զգացվել կառուցել ռուսական եկեղեցի, բացել դպրոց: Քաղաքում լույս էր տեսնում «Գավառ» անունով թերթը, գործում էր դրամատիկական թատրոն, առաջացել էր քաղաքային դաս: Իսկ Գորիս քաղաքի դիմաց գտնվող հին Գորիս գյուղի բնակչությունը շարունակում էր կառչած մնալ հազարամյա բնակավայրի «քերծերին»՝ ապրելով ծանր, չարքաշ կյանքով: Զանգեզուրի մյուս կարևոր բնակավայրը Կապանի հանքերի բանավանն էր, որը կոչվում էր նաև Ղաթարի* պղնձահանքեր: Դա Զանգեզուրի միակ արդյունաբերական հանգույցն էր: Հայկական Զանգեզուրի գյուղատնտեսության զարգացման համար պայմանները միշտ սուղ են եղել՝ հիմնականում սակավահողության պատճառով: 19-րդ դարի երկրորդ կեսին և 20-րդ դարի սկզբին Զանգեզուրում գյուղն այնպիսին էր, ինչպես եղել էր հարյուրամյակների ընթացքում: Գյուղը աղքատ էր, տնտեսությունը՝ նախնական, գյուղացիների հագուստը՝ տնայնագործական: Գյուղացիները կտրված էին աշխարհից: Դրա պատճառը հիմնականում գավառի անանցանելի լեռներն էին, որոնց կիրճերում բույն էին դրել գյուղերը: Զանգեզուրի չորս շրջանները՝ Գորիսը (բուն Զանգեզուր), Սիսիանը, Կապանը և Մեղրին, իրենց ռելիեֆով և բնակլիմայական

* «Ղաթար» պարսկերեն բառացի նշանակում է «քարավան», «գնացք» կամ «շարժում»: Բայց «Կապանի հանքեր» անվան «Ղաթար» տարբերակը կապ չունի դրա հետ: Հավանաբար անունը ծագել է բարձրում գտնվող Կատար կոչվող բարձրագագաթ սարի անունից:

պայմաններով խիստ տարբեր էին, հետևապես խիստ տարբեր էին նաև հողից ստացված արդյունքները: Գորիսի շրջանում հիմնականում մշակում էին հացահատիկային մշակաբույսեր և կտավատ: Հացաբույսի պահանջը մեծ էր, որովհետև գյուղացին հիմնականում ցամաք հացով էր սնվում1: Խոշոր և մանր անասունների գլխաքանակը գյուղացիական տնտեսություններում մեծ չէր, քանի որ ձմռանը դժվար էր լինում անասուն պահել՝ ձմեռային արոտավայրերի խիստ պակասի պատճառով: Հողի մշակությունը, ինչպես ամբողջ գավառում, Գորիսի շրջանում նույնպես կատարվում էր նախնադարյան եղանակներով և հասարակ գործիքներով: Համեմատաբար ընդարձակ էին Սիսիանի շրջանի հողատարածքները, ուստի այստեղ գավառի մյուս շրջանների համեմատությամբ հացահատիկի արտադրությունը բարձր էր: Բայց Սիսիանում էլ կային գյուղեր, որոնք տառապում էին սակավահողությունից: Օրինակ՝ եղել է դեպք, երբ Սիսիանի Լծեն գյուղում որոշել են կառուցել դպրոցի մի համեստ շենք, բայց շենքի կառուցման համար տեղ չի գտնվել. ոչ ոք չի համաձայնվել իր աննշան հողակտորից մաս հատկացնել: Ստիպված դպրոցի շենքի հիմքերը գցել են գերեզմանոցին հատկացված տարածքում2: Սակավահողությունից տառապում էին ինչպես Սիսիանին անմիջապես հարող բուն Զանգեզուրի (Գորիսի) շրջանը, այնպես էլ հատկապես Կապանի և Մեղրու շրջանները: Պատմական հանգամանքների բերումով թուրք-ազերի ազգաբնակչությունը գրավել էր Կապանի հարթավայրերի ամենաջրարբի, հողաշատ ու բերրի մասերը: Օրինակ՝ Կապանի Վերին 1 Տե՛ս Յ. Խոջա-Էյնաթեանց, Գիւղական ցաւեր, «Մուրճ», 1898, թիւ 2-3, էջ 256: 2 Տե՛ս «Գրական թերթ», 1972 թ., թիվ 18, 28 ապրիլի:

Հանդ գյուղից մինչև Հանքերը մի հայկական գյուղ չկար, բայց տարածքի ողջ երկայնքով ցաքուցրիվ ընկած էին թուրքական մանր գյուղերը՝ բինաները: Նման գյուղերով լեցուն էին Գեղվա և Գետաթաղի ձորերը: Երկրագործությունից չստանալով ապրուստի բավարար միջոցներ՝ Կապանի ժողովուրդը հողագործությանը հատկացրել էր երկրորդական տեղ և իր աշխատանքը կենտրոնացրել անասնապահության վրա: Հին ժամանակներից այդտեղ ազգաբնակչության զբաղմունքների մեջ առաջնակարգը խաշնարածությունը և ձիաբուծությունն էր, ինչպես նաև՝ կաթնատնտեսությունը: Մեղրու շրջանի հողաշատ ու բերրի մասերը և բեգական լավ հողերը գրավել էին թուրքերը: Իր աշխարհագրական դիրքով ու բնությամբ Մեղրու շրջանը Զանգեզուրի ամենալեռնոտ մասն է համարվում: Այստեղ լեռները մեծ մասամբ բարձրալանջ մերկ ժայռեր են, զուրկ արոտից և, հետևապես, անասնապահության համար ոչ պիտանի: Միայն Մեղրի գետի ճյուղերի վերնամասերը՝ Լիճք-Տաշտուն-Կալեր գյուղերի շրջանները, կարելի է անվանել անասնապահական շրջաններ, որովհետև դրանք հարուստ են կանաչազարդ արոտներով: Այսպիսով՝ շրջանը այդ տեսակետից ներկայացնում է իրարից խիստ տարբերվող մասեր: Տափարակ տեղերում, այսինքն՝ Արաքսի հովտին մոտ վայրերում, համեմատաբար զարգացել էին այգեգործության, գինեգործության, շերամապահության մշակույթները, իսկ շրջանի չորս գյուղերի՝ Մեղրիի, Ալիդարայի, Նուվադիի և Լեհվազի գյուղացիները զբաղվում էին նաև բամբակագործությամբ, մինչդեռ լեռնային մասերում շատ ավելի զբաղվում էին հացահատիկի մշակությամբ ու անասնապահությամբ: Որպես լեռնային շրջան՝ ակոսված բազմաթիվ ձորերով, զուրկ ոռոգման պայմաններից, հաճախակի ենթակա բնության պատահար26

ներին, տարածքը իր սակավահողությամբ ու ցածրորակ վարելահողերով չէր կարող լրացնել տեղական հացի պաշարը: Կապիտալիստական հարաբերությունների զարգացմանը զուգընթաց տարեցտարի վատթարանում էր Զանգեզուրի գյուղացիության վիճակը: Աստիճանաբար խորանում էր նրա քայքայման գործընթացը՝ հողասակավության, ծանր հարկերի, վաշխառուական կապիտալի զարգացման պատճառով1: 1862 թ. ցարական կառավարության օրենքի համաձայն, օրենք, որը համատարած էր Ռուսական կայսրության մեջ, Զանգեզուրի լավագույն հողերը հատկացվել էին բեգերին ու խաներին, որոնց գերակշիռ մասը թուրքեր էին: Այդ թվականից սկսած՝ հայ և թուրք-ազերի գյուղացիները տառապում էին փոքրիկ «միապետերի» ձեռքին: Մի կողմում ընչազուրկ գյուղացիական զանգվածներն էին, մյուս կողմում՝ սակավաթիվ փոքր ու մեծ կալվածատերերը՝ բեգերն ու խաները2: Ցարական կառավարությունը, փոխանակ ազատ հողերից այդ հողերի իսկական տեր-տիրականներին բաժին հաներ, Ռուսաստանի ներքին նահանգներից ռուս մուժիկներ էր գաղթեցնում այնտեղ կամ գերմանացիներով ու մոլոկաններով բնակեցնում3: Թշվառ վիճակում էր հատկապես չքավոր գյուղացին, որը, հողի պակասությունից դրդված, ստիպված էր հող վարձակալել հողատերերից, որի մշակումից վերցրած արդյունքը շատ հաճախ

Տե՛ս Անուշ Քալանթար, Պանդխտութիւնը մեզանում, «Մուրճ», 1890, թիվ 12, էջ 1708, Յ. Խոջա-Էյնաթեանց, Գիւղական ցաւեր, «Մուրճ», 1897, թիվ 11-12, էջ 1552: 2 Տե՛ս С. Заварян, Экономические условия Карабага и голод 1906-1907 гг., изд. Армянского культурного союза в Баку, СПб., 1907, с. 7-10, Վ. Մինախորեան, Խորհրդային Հայաստանի անասնապահությունը, «Հայրենիք», 1925, ապրիլ, թիվ 6 (30), էջ 70, 71: 3 Տե՛ս «Հնչակ», 1908 թ., թիվ 6-7, հունիս-հուլիս:

ամբողջովին տալիս էր պարտատիրոջը, իսկ ինքը դառնում բատրակ: Զանգեզուրի աշխատավոր գյուղացիների հողակտորները չնչին էին, ուստի հույսը մնում էր պետական հողերից օգտվելը: Բայց այստեղ էլ նրանց դիմաց կանգնում էին հողատերերը՝ իրենց անհագ ախորժակով, որոնք ձեռք էին գցում նաև պետական հողերը՝ իբրև սեփականություն: 1885 թ. Զանգեզուր է գալիս ռուս ապագա խոշորագույն քիմիկոս Ս. Պ. Զելինսկին՝ հանձնարարություն ունենալով ուսումնասիրել, թե այդտեղ որքան արդյունավետ են օգտագործվում պետական հողերը: Ուսումնասիրության արդյունքները նա ամփոփել ու զեկուցագրով ներկայացրել էր վերադաս մարմիններին, որտեղ նշված էր. «... Զանգեզուրում շատերը հողատիրական իրավունքներ ձեռք բերելու համար միջոցների ընտրության մեջ խտրություն չեն դնում: Կասկած չկա, որ առաջիկա դատական սահմանագծման ժամանակ պետական կալվածքների մեծ մասը կվիճարկվի և, հավանաբար, պետությունը շատ բան կկորցնի, քանի որ նրա կողմում ոչինչ և ոչ ոք չկա, իսկ հակառակորդների կողմում են բազմաթիվ կեղծ վկաներ ու կեղծ փաստաթղթեր»1: Եվ, իրոք, խոշոր ու մանր հողատերերը բոլոր արդար ու անարդար միջոցներով Զանգեզուրում պետությունից խլում էին վիթխարի հողատարածություններ: Գյուղացիներն ամենուրեք դիմադրություն էին ցույց տալիս կալվածատերերին: Սակայն հաշտարար դատավորները գրեթե միշտ վճիռներ էին կայացնում պետության հակառակորդների օգտին:

1 С. Зелинский, Экономический быт государственных крестьян в Зангезурском уезде Елисаветпольской губернии.- Материалы для изучения экономического быта государственных крестьян Закавказского края, том IV, Тифлис, 1886, с. 64.

1885 թվականին Զանգեզուրում եղած 68,443 դեսյատին վարելահողերից 30 տարի հետո պետության ձեռքին մնացել էր միայն 4,018 դեսյատին: Այսպիսով, ավելի քան 64000 դեսյատին պետական հող անցել էր կալվածատերերի ձեռքը1: Գյուղացիությունը տանջվում էր ցարական ստրաժնիկների, ուրյադնիկների, պրիստավների ձեռքին: Սրանք հարկերն ու տուրքերը հավաքում էին պատժիչ ջոկատների միջոցով: Ցարական իշխանությունների հենարանը գյուղի «զոռբաները», քյոխվաները, ազդեցիկ պաշտոնյաներն էին, որոնք հաճախ հափշտակում էին գյուղացիների հողերը: Առանձին գյուղերում կալվածատիրական դաժան շահագործման դեմ ըմբոստացած գյուղացիությունը հրաժարվում էր «պարտքերը» վճարելուց: Ցարական պաշտոնյաները փորձում էին գյուղացիների նկատմամբ ձեռք առնել վարչական միջոցներ, սակայն դա ավելի էր սաստկացնում գյուղացիների ըմբոստությունը: Զանգեզուրի գյուղացու հիմնական սննդամթերքը հացն էր: Հացով ամենաապահով շրջանը գավառում Սիսիանն էր: Բայց նույնիսկ այստեղ գյուղերի մի մասի (Բռնակոթ, Լոր, Գետաթաղ) ստացած բերքը բավականացնում էր միայն 5-6 ամիս, և գյուղացիները հացի իրենց պաշարը լրացնում էին՝ անասունների վաճառքից ստացած գումարով հացահատիկ գնելով: Ինչ վերաբերում է սակավահող բուն Զանգեզուրի (Գորիս), Կապանի և Մեղրու շրջանների գյուղացիներին, ապա նրանց միայն 1/10 մասն էր սնվում մաքուր ցորենով, մնացածները հիմնականում սնվում էին գարիով, կորեկով, կարտոֆիլով: Ամբողջ Կապանում ազգաբնակ1 Տե՛ս Н. Гейдаров, В горах Зангезура, Воспоминания о годах борьбы за победу и укрепление советского строя. Азербайджанское государственное издательство, Баку, 1968, с. 20.

չության 70%-ը, հոկտեմբեր ամսից սկսած, ուներ միայն 2-3 ամսվա հացի պաշար, 20%-ը ընդհանրապես ոչինչ չուներ և ապրում էր օրավարձ աշխատանքի փոխարեն ստացած հացով, և միայն 10%-ն էր, որ ապահովված էր 6-12 ամսվա հացի պաշարով1: Ամեն տարի սեպտեմբեր և հոկտեմբեր ամիսներին Կապանի մի շարք հայկական գյուղերից գյուղացիները ստիպված գնում էին հարևան Զանգելան՝ տափաստանի թուրքերի համար չալթուկի հունձ անելու: Սովորաբար, իբրև վարձ, այդ հնձվորները ստանում էին 10-15 խրձից մեկը: Զանգելանից Կապան մտած բրինձն ու ցորենը կազմում էին տարեկան 2-3 հազար փութ, որը եղած պահանջի համեմատ մի աննշան բան էր2: Պատահական չէ, որ սովը գյուղական բնակչության հիմնական զանգվածների ուղեկիցն էր: 1906 թ. աշնանն անցկացրած հաշվառման տվյալներով Կապանի շրջանի 32 գյուղերում 20 հազար մարդ (բնակչության 37%-ը) կարիք ուներ օգնության: Սիսիանի շրջանում օգնության կարիք ուներ հաշվառված 14 գյուղերի բնակչության 23%-ը, որոնց 8%-ը (1/3) սովյալներ կամ մուրացկաններ էին, իսկ 15%-ը (2/3)՝ չքավորներ: Արդյունքում, բուն Զանգեզուրի 16 գյուղերում հաշվառված 22,5 հազար բնակիչների 9,6%-ը (ավելի քան 3000 շունչ) սովյալներ էին3: Գյուղացին կքած էր ամենատարբեր պարտքերի ծանրության տակ: Նրանցից յուրաքանչյուրը հողի վարձակալության հարկերի պատճառով միջին հաշվով պարտք ուներ 83 ռուբլի: Վաշխա-

Տե՛ս С. Заварян, նշվ. աշխ., էջ 71: Տե՛ս Վ. Ղազախեցյան, Ռ. Գրիգորյան, Երկու զեկուցագիր Զանգեզուրի հարավային շրջանների պատմական անցյալից, «Բանբեր Հայաստանի արխիվների», 1990, թիվ 1, էջ 149: 3 Տե՛ս С. Заварян, նշվ. աշխ., էջ 67:

ռուից վերցրած 100 ռուբլու համար գյուղացին պարտավոր էր տարեկան վճարել 20-24 տոկոս: Քանի որ մեծ մասամբ գյուղացիները հնարավորություն չէին ունենում պայմանավորված ժամկետում վերադարձնելու իրենց պարտքը, ապա վաշխառուն, պարտքի վճարումը հետաձգելով ևս մեկ տարի, տոկոսները գումարում էր ոչ թե պարտքի գումարին, այլ տոկոսներին՝ ամբողջ նախորդ տարվա համար: Այս ամենը գյուղացուն դատապարտում էր մշտական ստրկության, կիսաքաղց գոյության1: Դրությունը ծանրացնում էր նաև այն, որ հայ գյուղացին մշտապես ենթարկվում էր երկրամասում գործող թուրք և քուրդ ավազակների և ավազակախմբերի ավերիչ հարձակումներին: 19-րդ դարի 90-ական թվականներին Նախիջևանի և Զանգեզուրի հայերին ահի մեջ էր պահում այսպես կոչված «ղաչաղ» Նաբիի ավազակախումբը2: Բժշկական օգնության իսպառ բացակայության հետևանքով զանազան հիվանդություններից ամեն տարի գյուղերում վաղաժամ մահանում էին հարյուրավոր մարդիկ: Բուն Զանգեզուրի Խնձորեսկ գյուղում (որն ուներ 1000 ծուխ) 1906 թ. մի քանի ամսում տիֆից մահացել են 300 երեխա և 50 մեծահասակ, նույն ժամանակ Կապանի Եղվարդ գյուղում (120 ծուխ)՝ 37, Ագարակում (130 ծուխ)՝ 15 մարդ և այլն3:

Տե՛ս С. Заварян, նշվ. աշխ., էջ 55, 56: Տե՛ս «Մուրճ», Զանազան լուրեր, 1896, թիվ 3-4, էջ 529, Զանազան լուրեր, 1897, թիվ 7-8, էջ 1138-1139, Յ. Խոջա-Էյնաթեանց, Գիւղական ցավեր, «Մուրճ», 1898, թիվ 2-3, փետրվար-մարտ, էջ 258-260, Ա. Քալանթար, Ներքին տեսություն, 1906, «Մուրճ», թիվ 2, էջ 153, Ե. Իշխանեան, Լեռնային Ղարաբաղ 1917-1920, Երևան, 1999, էջ 65-79, Գ. Առաքելյան, Գանձակ-Ելիզավետպոլի բնակչությունը XIX դարում, Երևան, 2003, էջ 77, 78: 3 Տե՛ս С. Заварян, նշվ. աշխ., էջ 67:

Այդ ամենին ավելանում էին վարչակազմի անօրինական գործողությունները, հատկապես կազակների կողմից պարբերաբար իրականացվող էկզեկուցիաները (պատժամիջոցներ): Այսպես, 1906 թ. դեկտեմբերի վերջին բուն Զանգեզուրի Շինուհայր գյուղում սպանվում է գյուղապետը: Քննիչը չի կարողանում պարզել սպանության դրդապատճառները և գտնել հանցավորներին, որի համար հատուցում է տեղի անմեղ բնակչությունը: Շինուհայր են ուղարկվում մոտ 100 կազակներ, որոնք 20 օր շարունակ իրենց ձիերով հանդերձ այստեղ ապրում են գյուղի հաշվին: Գյուղացիները պետք է կազակներին տրամադրեին իրենց ունեցած-չունեցածից: Հարկ եղած դեպքում մթերքների նշանակալի մասը նրանք ստիպված էին գնել հարևան գյուղերից կամ Գորիս քաղաքից: 20 օր մնալով գյուղում, ծախսելով գյուղացիներից հարկադրաբար վերցրած 2000 ռուբլու արժողությամբ մթերքը՝ կազակները հեռանում են գյուղից՝ սպանվածի ազգականների օգտին գյուղացիներից վերցնելով ևս 2000 ռուբլի կանխիկ գումար1: Չնայած այդ դժվարություններին՝ Զանգեզուրի գյուղացիները իրենց արդար վաստակով ապրող, բարձր բարոյականության տեր մարդիկ էին: Զանգեզուրի բնակչության ծանր վիճակը աղետալի դարձավ 1905-1906 թվականներին՝ Այսրկովկասում թուրք-հայ ընդհարումների ժամանակ: Կռիվներն ընդգրկեցին նաև Զանգեզուրը: Գավառի հայերը և թուրքերը, բաժանվելով երկու թշնամական բանակների, սկսեցին թալանել, հալածել, կոտորել միմյանց: Երկրագործը թողեց արորը և զենք վերցրեց, հովիվը ոչխարներն արածեցնելու փոխարեն կանգնեց դիրքերում, կինը, թողնելով

Տե՛ս С. Заварян, նշվ. աշխ., էջ 81:

տնտեսությունը, զբաղված էր կռվողներին ուտելիք և փամփուշտ հասցնելով: Գտնվելով մշտական վտանգի առջև՝ գյուղացին գնդակների սուլոցի տակ հողը հերկում էր հապշտապ, ցանքը կատարում ուշացումով, միայն այն ժամանակ, երբ հնարավոր էր լինում: Այգիները բարձիթողի վիճակում էին, անասունները՝ զուրկ կերից ու անհրաժեշտ խնամքից: Մարդիկ դադարեցին աշխատանքի մասին մտածել. ամբողջ եռանդը, բոլոր մտքերն ուղղված էին այն բանին, թե ինչպես պաշտպանվեն թշնամուց, ինչ միջոցներով պահպանեն կյանքը1: Թուրք-հայկական ընդհարումների ծանր հետևանքները տևական եղան, և դրանք իրենց զգացնել տվեցին մինչև Առաջին համաշխարհային պատերազմը: Թուրք-հայկական ընդհարումների պատճառները քննելու համար Նիկոլայ II-ի հատուկ հանձնարարականով Բաքու մեկնեց սենատոր Ալեքսանդր Կուզմինսկու ղեկավարած հանձնախումբը, իսկ փոխադարձ թշնամանքին վերջ դնելուն ուղղված իրական միջոցներ մշակելու նպատակով 1906 թ. փետրվարին փոխարքա Իլարիոն Իվանովիչ Վորոնցով-Դաշկովի նախաձեռնությամբ տեղի ունեցավ հայ և թուրք պատգամավորների համաժողով: Հայ պատգամավորները ընդհարումների պատճառների թվում մասնավորապես նշում էին քոչի առկայությունը2: Համաժողովը, սակայն, որևէ ազդեցություն չունեցավ. այն չնպաստեց թշնամանքը վերացնելուն:

1 Զանգեզուրում 1905-1906 թթ. թուրք-հայ ընդհարումների մասին մանրամասն տե՛ս Հր. Սիմոնյան, Ազատագրական պայքարի ուղիներում, հատոր առաջին, Երևան, 2003, էջ 462-472 և հատոր երկրորդ, Երևան, 2003, էջ 26-40: Տե՛ս նաև «Հնչակ»,1908, թիվ 6-7, հունիս-հուլիս: 2 Տե՛ս Ե. Ս., Ներքին տեսութիւն, «Մուրճ», 1906, փետրվար, թիվ 2, էջ 135-172:

Հողագործական անկանոն աշխատանքների, բանող անասունների թվի նվազման պատճառով գործածության մեջ եղած գութանները և արորները շարքից դուրս էին գալիս, ինչն էլ 1907-1914 թթ. բերում էր ցանքատարածությունների հետագա կրճատման: Շարունակվում էին խարխլվել գյուղացիության տնտեսական ուժերը, ավելանում էին ընչազուրկների, գյուղական պրոլետարների շարքերը: Գետաշեն գյուղում ծնված և Գորիի ուսուցչական սեմինարիան ավարտած Սարգիս Մուսայելյանը (ապագա հայտնի բոլշևիկ, Հայաստանում 1920 թ. մայիսյան խռովության ղեկավարներից մեկը) 1911 թ. Նուխիի ուսումնարանից տեղափոխվել էր Գորիս և ուսուցչություն էր անում քաղաքի ռուսական դպրոցում, միաժամանակ աշխատակցում Ելիզավետպոլում (Գանձակ) 1912-1914 թթ. հրատարակվող «Յուժնի Կավկազ» թերթին: Մոտիկից ծանոթանալով գավառի բնակչության, հատկապես գյուղացիության դառը վիճակին՝ նա այդ թերթի էջերում տպագրում է մի շարք հոդվածներ՝ «Մրրիկ» կեղծանունով: 1912 թ. փետրվարին տպագրած «Հեռավոր Զանգեզուրից» հոդվածում նա գավառի կալվածատերերին մեղադրում էր գյուղացիներին անողոք ու անխիղճ շահագործելու համար: «Երկրագործության համար պիտանի պետական հողերի պակասի պատճառով,- գրում էր Մուսայելյանը,- գյուղացիները ստիպված են հող վարձակալել մասնավոր կալվածատեր-հողատերերից, որոնք նրանց ենթարկում են ամեն տեսակ ստորացումների»1: Գավառի հողերի մեծ մասը թուրք բեկերի սեփականությունն էր, բայց հայ կալվածատերերը նույնպես ունեին ընդարձակ հողատարածքներ: Օրինակ՝ Օրբելյանները (Խուդա-Բաղիշ Սուլ-

Տե՛ս “Южный Кавказ”, 1912, № 92:

թանը, Սամսոն բեկը) տիրում էին Լոր, Լիզին, Սվարանց, Քյուրդլար, Ալիլյար գյուղերին և մասամբ Տաթև գյուղին: Բրնձի դաշտերով և մրգատու այգիներով հարուստ Դեմիրչիլար և Դոնդարլու գյուղերը պատկանում էին կապանցիներ Քալանթարովներին և Եփրեմ բեկ Աղախանովին՝ Ագարակ գյուղից1: Առաջվա պես ընչազուրկներից շատերը դիմում էին արտագնացության՝ օտարության մեջ բախտ որոնելու: Կապիտալիստական հարաբերությունների արմատավորմանը, սակավահող գյուղացիների թվի մեծացմանը զուգընթաց տարեցտարի ավելանում էր Զանգեզուրից հեռացողների թիվը: Եթե 1884 թ. 10 ամսում Զանգեզուրից արտագնա աշխատանքի էր մեկնել 2925 մարդ2, ապա 1900 թ. միայն Գորիսի շրջանից՝ 1100 մարդ: Ընդ որում այս տվյալները վերաբերում են ուղևորման անձնագրեր ունեցող անձանց: Մինչդեռ շատ տարագիրներ մեկնում էին արտագնա աշխատանքի առանց անձնագրերի3: Օտար քաղաքներ մեկնողները, որպես կանոն, հայրենի գյուղում թողնում էին ընտանիքի անդամներից մեկ-երկուսին՝ օջախի ծուխը վառ պահելու համար: Գավառը մեծ թվով աշխատուժ էր մատակարարում հատկապես Բաքվի նավթարդյունաբերությանը: Ջևանշիրի, Ջաբրայիլի, Շուշիի, Ղազախի, ինչպես նաև մերձվոլգյան նահանգների, Հարավային (պարսկական) Ադրբեջանի և Դաղստանի գյուղացիների հետ զանգեզուրցիները ողողում էին Բաքուն և աշխատանք որոնում4: Տե՛ս Н. Гейдаров, նշվ. աշխ., էջ 18, 19: Տե՛ս С. Зелинский, նշվ. աշխ., т. I, 1886, с. 103: 3 Տե՛ս Ա. Համբարյան, Դ. Մուրադյան, Ա. Սիմոնյան, Արևելյան Հայաստանի պրոլետարիատի պատմություն, Երևան, 1988, էջ 50: 4 Տե՛ս Անուշ Քալանթար, Պանդխտութիւնը մեզանում, «Մուրճ», 1890, թիվ 11, էջ 1539, 1543, թիվ 12, էջ 1707, 1708:

«Գաղթող զանգեզուրցին,- գրում էր «Հնչակ» թերթը,- հենց առաջին քայլից մտնում է Բաքու՝ Բալախանի այդ ոսկե աշխարհը, աշխատավոր դասակարգի սպանդանոցը ... ուր հազարավոր երիտասարդներ, մաշելով իրենց ֆիզիկական ուժը, կորցնելով ամեն ընդունակություն, կա՛մ զոհ են գնում մեքենաների ճանկերին, կա՛մ կմախք դարձած՝ հայրենիք ընկնում՝ այրուն թափելով ... անիծում այն սև օրը, որ հայրենիքից ոտք դուրս դրեց, որովհետև ինքը ոչինչ չի շահել, իսկ իր կյանքի զոհողությամբ շահել է տվել միայն բուրժուային…»1: Նավթահանքերում նավթաքաշ բանվորների, յուղողների, խառատների, հորատողների և մյուս բանվորների մի մասը բաղկացած էր զանգեզուրցիներից: Զանգեզուրի նախալեռնային և լեռնային գյուղերում (թե՛ հայկական և թե՛ ադրբեջանական) չկար ոչ մի չափահաս մարդ, որ մի քանի տարի աշխատած չլիներ Բաքվի նավթահանքերում կամ գործարաններում: 1902 թ. գավառի միայն Խնձորեսկ գյուղից Բաքվում աշխատում էր 1300 հոգուց ավելի: Զանգեզուրից Բաքու գնացած գյուղացիների մի մասը ընդհանրապես տուն չէր վերադառնում՝ համալրելով պրոլետարիատի շարքերը: Սակայն մյուս մասը, 1-3 տարի աշխատելով և փոքրիկ գումար ետ գցելով, վերադառնում էր հարազատ գյուղ2: Զանգեզուրի գյուղացիներին կարելի էր հանդիպել կայսրության ուրիշ մասերում՝ Հյուսիսային Կովկասում, Միջին Ասիայում և այլուր:

«Հնչակ», 1908, թիվ 6-7, հունիս-հուլիս: Տե՛ս «Մշակ», 1902 թ., թիվ 196, 6 սեպտեմբերի, Ա. Ա., Բաքւա նաւթաշրջանից, «Մուրճ», 1899, թիվ 7-8, էջ 907, 908, Ե. Լալայեան, Զանգեզուրի գաւառ: Նիւթեր ապագայ ուսումնասիրութեան համար, հատոր Բ, Զանգեզուր, Թիֆլիս, 1899, էջ 54-56, Н. Гейдаров, նշվ. աշխ., էջ 24:

1884 թ. տվյալներով Զանգեզուրի բնակչության 28-30%-ը արտագնա աշխատանքի էր մեկնում1: Օտար տեղերում աշխատանք գտած զանգեզուրցի գյուղացիները վաստակած գումարով հազիվ կարողանում էին պահպանել իրենց գոյությունը և որոշ գումար տնտեսել գյուղում մնացած հարազատներին օգնելու համար: Գորիս քաղաքում հրատարակվող «Գավառ» թերթը 1910 թ. փետրվարի 21-ին տպագրել էր Հայկ Բժշկյանցի հոդվածն այն մասին, թե նյութական ինչպիսի անտանելի ծանր պայմաններում են ապրում գյուղերից Բաքու գնացած և նավթահանքերում աշխատանք գտած գյուղացիները: Ինչպես արդեն նշեցինք, գավառի միակ արդյունաբերական հանգույցը Կևարանի կամ Ղաթարի հանքերն էին: Այստեղ լեռնարդյունաբերության ռահվիրաներ էին ռուս մաքսային ծառայող Յակով Ռոզովը, որն իր գործունեությունը սկսել է 1846 թ., և հույն Խարլամպի (Ուստա Ալավերդի) Կոնդուրովը, որը 1850 թ. հիմնել է առաջին պղնձաձուլարանը, տարիներ հետո՝ նաև երկրորդը: Ուգուրչայ գետի մոտի և Հալիձորի տարածքի այս երկու գործարանները, որոնք հետագայում աշխատեցնում էին Կոնդուրովի երկու զավակները (Ա. և Գ. Կոնդուրով եղբայրներ)2, օրինակ հանդիսացան պղնձաձուլական նոր գործարաններ կառուցելու համար: Մեկը մյուսի հետևից շարք են մտնում Գ. Կոնդուրովի, Նապոլեոն Ամատունու, Ա. ՄելիքԱզարյանցի, Քրիստափոր և Սաֆրազ Մելիք-Փարսադանովների, Խաչատուր Նազարբեկյանցի (Նազարբեկովի) և Բեգլար բեկ

Տե՛ս Վ. Խոջաբեկյան, Հայաստանի բնակչությունը և նրա զբաղվածությունը (1828-1978), Երևան, 1979, էջ 63: 2 Տե՛ս М. Шостак, Современное состояние медных рудников и заводов в Зангезурском уезде Елизаветпольской губернии, Тифлис, 1904, с. 6:

Միրզաևի, Կարապետ և Հովհաննես Խոջամիրյան եղբայրների, Մ. բեկ Մելիք-Կարակոզովի, Լազարև եղբայրների գործարանները: Ուգուրչայ գետի մոտ՝ բեկերից վարձակալած մասնավոր հողերի վրա, հայտնի մեծահարուստ Ալեքսանդր Մելիք-Ազարյանցը կառուցում է Հանքերի ամենամեծ գործարանը և այն անվանում «Սյունիք»: 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին Հանքերում գործում էր 6 պղնձաձուլարան, որոնք բոլորն էլ աշխատում էին ջրային շարժիչներով1: Ինչ վերաբերում է հանքերին, ապա Ղաթարի շրջանում դրանք 19-րդ դարի վերջին գրավում էին 248 դեսյատին տարածություն: Հանքատերերը հայեր էին, հույներ ու ֆրանսիացիներ: Տարեցտարի ավելանում էր հանքերի ու պղնձաձուլարանների արտադրանքը: Եթե 1858 թ. ձուլվել էր միայն 2485 փութ սև և մաքուր պղինձ, 1887 թ.՝ 15000, 1898 թ.՝ 31246, ապա 1900 թ. Ղաթարի շրջանի պղնձաձուլարանները միասին արտադրել էին մոտ 50000 փութ մաքուր պղինձ2: Ըստ որում, նշված բոլոր գործարաններից ամենաառաջավորը, որն ինչ-որ չափով հագեցված էր ժամանակի տեխնիկայով, Ա. Մելիք-Ազարյանցի «Սյունիք» գործարանն էր: Ուստի պատահական չէ, որ հին սարքավորումներով մնացած 5 գործարաններում 1900 թ. ձուլվել է ընդամենը

Տե՛ս նույն տեղում, էջ 10, ինչպես նաև Список фабрик и заводов Российской империи, 1910 год, Москва, Санкт-Петербург, Варшава, 1910, с. 948, О. Карапетян, Краткий очерк развития горного дела на Кавказе. Тифлис, 1901, с. 13, 14, И. Каспарова, Меднорудная промышленность дореволюционной Армении и иностранный капитал, Ереван, 1961, с. 64, 130, Ա. Համբարյան, Դ. Մուրադյան, Ա. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 23, 24, 30, Ա. Հայրապետյան, Կապանի հանքարդյունաբերության պատմություն, Երևան, 2003, էջ 15-20: 2 Տե՛ս հետևյալ աղբյուրները. М. Шостак, նշվ. աշխ., с. 6, Յով. Կարապետեան, Տնտեսական հարցեր. Կովկասի պղնձի արդիւնաբերութիւնը, «Մուրճ», 1903, թիվ 5, էջ 179, С. Заварян, նշվ. աշխ., էջ 46:

11000 փութ պղինձ, իսկ «Սյունիք» գործարանում 197430 փութ հանքաքարի մշակումից ձուլվել է 38840 փութ1: «Սյունիք» գործարանում հանքաքարի ձուլումից ոչ միայն բարձրորակ պղինձ էր ստացվում, այլև անջատվում էր ոսկի և արծաթ2: Նշենք նաև, որ Կապանի հանքերը ոչ միայն պղնձի, այլև ոսկու ու արծաթի ավելի բարձր պարունակություն ունեին, քան գերմանացիներին (Սիմենս եղբայրներին) պատկանող Կեդաբեկի հանքերը3: Կապանում արդյունահանվող հանքաքարի մեջ պղնձի պարունակությունը հասնում էր 35%-ի4: Շնորհիվ պղնձի մեծաքանակ արտադրության՝ 20-րդ դարի սկզբին Կապանը հայտնի էր դարձել ոչ միայն ամբողջ Այսրկովկասում, այլև Ռուսաստանում: Բանվորների ընդհանուր թիվը Կապանի պղնձահանքերում տարիների ընթացքում անընդհատ տատանվում էր (տե՛ս ստորև բերվող աղյուսակը). նրանց 1/5-ը կազմում էին պարսկահպատակ թուրքերը (ադրբեջանցիները), իսկ 4/5-ը՝ տեղացի հայերը և ադրբեջանցիները՝ մոտավորապես հավասար թվով5:

Տե՛ս М. Шостак, նշվ. աշխ., с. 12: Տե՛ս նույն տեղում: 3 Տե՛ս նույն տեղում: 4 Տե՛ս Всеподданнейший доклад министра государственных имуществ по горной части на Кавказе 1883 г., СПб., 1884, с. 8, О. Карапетян, Краткий очерк развития горного дела на Кавказе, с. 14. 5 Տե՛ս М. Шостак, նշվ. աշխ., с. 16:

Բանվորների թվաքանակը Զանգեզուրի պղնձարդյունաբերության մեջ 1

հանքերի թիվը

հանքափորների թիվը

-

տարեթիվ

պղնձաձուլական ձուլող բանվորների գործարանների բանվորնե- ընդհանուր թիվը րի թիվը թիվը

Պարսկահպատակները հանքերում աշխատում էին ձմռան և գարնան ամիսներին, իսկ ամռանը վերադառնում էին հայրենիք՝ դաշտային աշխատանքներ կատարելու: Նույնպիսի սեզոնային աշխատանք էին կատարում հանքերին մերձակա հայ և թուրք գյուղերի բնակիչները: Այդ պատճառով ամռան ամիսներին հանքերն ու գործարանները կանգ էին առնում2: Պղնձարդյունաբերության վերելքը երկրում չէր բարեփոխում բանվորների սոցիալ-տնտեսական թշվառ դրությունը: Անտանելի էր հանքափորների կյանքը: Մութ ու խոնավ խորշերում նրանք օրական աշխատում էին 12-14 ժամ: Հանքախորշերը մշտապես լցվում էին ջրով, որը բանվորները հանում էին՝ տիկերի մեջ լցնելով և մեջքին բարձելով: Օրենքով նախատեսված էր հանքահորերը լուսավորել ձեթի կանթեղներով, որոնք համեմատաբար քիչ էին մուր թողնում, բայց գործարանատերերը դա համարում էին ավելորդ շռայլություն և օգտագործում էին միայն սև նավթով վառՏե՛ս Ա. Համբարյան, Դ. Մուրադյան, Ա. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 246-251: Տե՛ս М. Шостак, նշվ. աշխ., с. 16, նաև՝ ՌԴ ՊԿՊԱ, ֆ. 37, ց. 58, գ. 316, թ. 113, Ա. Համբարյան, Դ. Մուրադյան, Ա. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 80, 81:

վող կանթեղներ: Արդյունքն այն էր լինում, որ մութ լաբիրինթոսից դուրս գալուց հետո հանքափորի բերանից ժամեր շարունակ մրուր էր թափվում: Հանքախորշերից մեջքով դուրս բերած հանքաքարը գրաստներով (ջորի, ձի) տեղափոխվում էր գործարաններ: Ծայրահեղորեն ծանր էր նաև գործարաններում աշխատող բանվորների վիճակը: Սրանց աշխատաժամերը նույնպես օրական տևում էին 14 և ավելի ժամ, վարձատրությունը մոտավորապես նույնն էր, ինչ հանքափորներինը: Ըստ որում՝ Պարսկաստանից եկած բանվորները տաժանակիր աշխատանքի դիմաց ստանում էին 30-60 կոպեկ, իսկ տեղացիները՝ փոքր-ինչ ավելի՝ մինչև 80 կոպեկ1: Հանքափորները և գործարանների բանվորները ապրում էին գետնափոր կեղտոտ կացարաններում՝ 20-25 հոգով տեղավորվելով մի «սենյակում»: Չնչին զանցանքների համար բանվորները ենթարկվում էին ծեծի ու տուգանքների, իսկ անհնազանդության որևէ նշան ցուցաբերելիս անմիջապես հեռացվում էին աշխատանքից: Հանքերում չկար գործարանային տեսչություն, իսկ բանվորներին հովանավորող օրենքների մասին այստեղ անգամ պատկերացում չունեին: Եթե բանվորները աշխատանքի ժամին զրկվում էին աչքից կամ ոտքից, գործարանատերը կամ կառավարիչը նրանց վախեցնում էր՝ ստիպելով լռել կամ բավարարվել մի քանի տասնյակ ռուբլիներով: Դառնալով անաշխատունակ՝ բանվորները՝ որպես ծանր բեռ, ընկնում էին աղքատ հարազատների ուսերին: Վիրավոր բանվորների 35%-ը 1908 թ. տվյալներով դարձել էր լրիվ կամ մասնակի անաշխատունակ2: 1909 թ. տվյալ-

1 Տե՛ս Յով. Կարապետեան, Տնտեսական հարցեր. Կովկասի պղնձի արդիւնաբերութիւնը, «Մուրճ», 1903, թիվ 5, էջ 180, Վրաստանի ՊԿՊԱ, ֆ. 264, ց. 1, գ. 2912, թ. 81, գ. 3308, թ. 94, գ. 3780, թ. 97, գ. 3901, թ. 76, М. Шостак, նշվ. աշխ., с. 16: 2 Տե՛ս Վրաստանի ՊԿՊԱ, ֆ. 264, ց. 1, գ. 4100, թթ. 45-46, գ. 4602, թ. 24-25:

ներով Հանքերի բանվորների շուրջ 40%-ը փոքրահասակներ ու դեռահասներ էին1: Ըստ օրենքի՝ գործարանատերերը պարտավոր էին իրենց միջոցներով բանվորների երեխաների համար դպրոցներ բացել, մինչդեռ Կապանում խոսք անգամ չկար բանվորական դպրոցների մասին: Իհարկե, միամտություն կլիներ սպասել, որ գործարանատերերը, որոնք բանվորներին հարստահարում էին նաև վերջիններիս տգիտության պատճառով, կաշխատեին նրանց համար դպրոցներ բացել և արթնացնել նրանց գիտակցությունը՝ վառելով ջահեր շրջապատի խավարում: Ա. Մելիք-Ազարյանցի, Խ. Նազարբեկովի և Ա. ու Գ. Կոնդուրով եղբայրների երեք առավել խոշոր գործարաններից ոչ մեկում չկար բաղնիք, չնայած անտառափայտը հենց ձեռնարկությունների չորս կողմերում էր: Նախատեսված էր, որ ամեն մի գործարան պետք է ունենար իր բժիշկը, բժշկի օգնականները և հիվանդանոցը: Բայց Կապանի գործարանատերերը միասին գոնե մի բժիշկ չէին պահում: Նշված երեք գործարաններին «սպասարկում» էր միայն մեկ բուժակ, որին մեկ սենյակ էլ չէին տալիս ծանր հիվանդներին պառկեցնելու համար: Եվ դա այն դեպքում, երբ հսկայական էին գործարանատերերի շահույթները: Այսպես, 100 փութ հանքաքարի արդյունահանումը ձեռնարկատերերի վրա նստում էր 80 ռուբլի, իսկ այդ հանքաքարի ձուլումը՝ 55 ռուբլի, այսինքն՝ 100 փութ հանքաքարի վրա կատարած ամբողջ ծախսը կազմում էր 135 ռուբլի: 100 փութ հանքաքարից Կապանի գործարաններում ստացվում էր միջին թվով 15-20% կամ 16 փութ մաքուր պղինձ, որը

Տե՛ս նույն տեղում, գ. 4602, թ. 4, 7:

1905 թ. գներով (փութը 19 ռուբլի) կազմում էր 304 ռուբլի, որից 169 ռուբլին գործարանատերերի մաքուր եկամուտն էր: Ստացած պղնձի արժեքի 1/10 մասը հանքարդյունաբերողները վճարում էին հողատերերին, իսկ ձեռնարկատիրական մաքուր եկամուտը կազմում էր մինչև 152 ռուբլի կամ հանքաքարի մեկ փթից՝ 1 ռ. 52 կոպ.: 1906 թ. դեկտեմբեր ամսին Կապանի երեք գործարաններում (Ա. Մելիք-Ազարյանցի, Կոնդուրովի և Խ. Նազարբեկովի), որոնք ունեին 1200 բանվոր (ածուխը և պղինձը փոխադրողներին չհաշված), միջին թվով օրական ձուլվում էր 1500 փութ հանքաքար: Դժվար չէ հաշվել, որ ամեն օր այդ գործարաններում արտադրվող պղնձի 4560 ռ. ընդհանուր արժեքից 2250 ռուբլին ստացել էին երեք հանքարդյունաբերողները, դրանից 225 ռուբլին մտել էր տեղի մի քանի հողատերերի ու միջնորդների գրպանը, իսկ մնացած 2000 ռուբլին բաշխվել էր 4000 հոգու՝ 1200 բանվորների և 1800 փոխադրողների միջև: Այսպիսով՝ մեկ բանվորի օրական միջին աշխատավարձը կազմում էր 50 կոպեկ, իսկ մեկ ձեռնարկատիրոջ օրական շահույթը միջին թվով՝ 50 ռուբլի1: Կապանի հանքեր այցելած Սիմոն Զավարյանը՝ դաշնակցության ականավոր ղեկավար գործիչներից մեկը, տեղում ականատես լինելով բանվորության թշվառ վիճակին, գրել է. «Բանվորն այստեղ շահագործվում է՝ ինչպես ոչ մի տեղ Ռուսաստանի և ոչ մի անկյունում»2: Առաջին համաշխարհային պատերազմին նախորդած 3-4 տարիներին արձանագրվում է մի հետաքրքիր երևույթ. մի կողմից Զանգեզուրից հեռանում էին, մյուս կողմից հեռացողներից շատերը վերադառնում էին հայրենի օջախները: Այդ շրջանում կարևոր փոփոխություններ տեղի ունեցան Զանգե1

Տե՛ս С. Заварян, նշվ. աշխ., էջ 19: Նույն տեղում, էջ 46:

զուրի տնտեսական կյանքում՝ հատկապես Կապանի պղնձահանքերի շրջանում: Ֆրանսիական մոնոպոլիաների տնօրինության տակ գտնվող «Կովկասյան արդյունաբերական և մետալուրգիական ընկերությունը», որին պատկանում էին Ալավերդու հանքարդյունաբերական շրջանի գրեթե բոլոր պղնձահանքերն ու գործարանները, 1908 թ. Զանգեզուրի կապիտալիստներից գնում է որոշ ձեռնարկություններ և ընդարձակում պղնձի արտադրությունը: Հետագա տարիներին ֆրանսիացի կապիտալիստները աստիճանաբար իրենց ձեռքն են վերցնում նաև արդյունաբերական մյուս ձեռնարկությունները և նոր ձեռնարկություններ հիմնելու նպատակով հողեր են գնում գյուղական համայնքներից: Հին հանքերի հետագա շահագործումը ֆրանսիացիներին ձեռնտու չէր, որովհետև չէին ցանկանում հավելյալ ծախսեր կատարել և նոր տեխնիկա ներդնել1: Օրինակ՝ բանվորների աշխատանքի պայմանները փոքր-ինչ բարելավելու և արտադրողականությունը բարձրացնելու համար անհրաժեշտ էր հանքահորերում ներդնել վագոնիկներ, բայց դա չէր մտնում օտարերկրյա կապիտալիստների հաշվարկների մեջ: Դրա փոխարեն առաջվա պես բանվորները պղնձաքարը հանքահորերից դուրս էին բերում կողովներով: Հանքերից քիչ թե շատ բարվոքը Ղաթարի հանքերն էին, որտեղ պղնձաքարը հանքախորշերից դուրս էր բերվում վագոնիկներով: Առաջվա պես ոչ ոք չէր մտահոգվում հանքահորերում ու գործարաններում տեխնիկական անվտանգության ապահովման հարցերով: Ճիշտ է, Զանգեզուրի պղնձարդյունաբերության մեջ ֆրանսիական կապիտալի ներթափանցումից հետո որոշ չափով բարելավվեց բանվորների վիճակը (նրանց սկսեցին ապահովագրել, 1 Տե՛ս М. Шостак, նշվ. աշխ., с. 7, Ա. Համբարյան, Դ. Մուրադյան, Ա. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 31:

դժբախտ պատահարներից տուժելու դեպքում վարձատրել և վճարել նպաստներ), բայց, միևնույնն է, բանվորների դրությունը մնում էր ծանր1: Դարասկզբի համեմատ Առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրյակին Կապանի պղնձահանքերում և ձուլարաններում բանվորների թիվը զգալիորեն կրճատվել էր: 1912 թ. այնտեղ աշխատում էր շուրջ 1000 բանվոր, որոնց մի մասը նորից Պարսկաստանից եկած թուրքեր էին: Չնայած պակասել էր բանվորների թվաքանակը, բայց պղնձի արտադրությունը ոչ միայն չէր պակասել, այլև զգալիորեն ավելացել էր: Ղաթարի շրջանի պղնձագործարանները 1914 թ. միասին արտադրել էին 85000 փութ մաքուր պղինձ՝ 1900 թ. 50000 փթի դիմաց2: Արտադրության ավելացման հիմնական պատճառը հանքերում ու գործարաններում տեխնիկական որոշ ներմուծություններն էին: Առաջվա նման Զանգեզուրի և Ալավերդու պղնձահանքերն ու պղնձաձուլարանները առաջնակարգ նշանակություն ունեին Ռուսական կայսրության ողջ տարածքում: 1913 թ. դրանք, միասին վերցրած, տվել են կայսրության մաքուր պղնձի պահանջարկի ավելի քան 12%-ը: Կապանի արդյունաբերական հանգույցն ուներ ավելի շատ արտադրանք տալու հնարավորություններ, բայց խանգարում էր այն, որ այդ հանգույցը երկաթուղային մոտակա կայարանից (Եվլախից) գտնվում էր 235 վերստ հեռավորության վրա: Սկզբում պղնձի խմբաքանակները Եվլախ էին տեղափոխվում ուղտերով, ձիերով ու ջորիներով, հետագայում նաև՝ սայլերով:

1 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 195, ց. 1, գ. 288, թ. 89, Ա. Համբարյան, Դ. Մուրադյան, Ա. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 101: 2 Տե՛ս «Ուրբաթ», 1990, 12 հոկտեմբեր:

Զանգեզուրում կապիտալիստական հարաբերությունների աստիճանական զարգացումը եթե մի կողմից առաջ էր բերում գյուղացիական լայն զանգվածների սեփականազրկում և սոցիալական շահագործման ուժեղացում, ապա մյուս կողմից մեծապես նպաստում էր, որ գավառի փակ բնատնտեսությունը հաղորդակցվում էր համառուսաստանյան տնտեսությանը, դառնում դրա մասը: Այդ առաջադիմական գործընթացն իր հետ անխուսափելիորեն բերում էր բնակչության կուլտուր-կենցաղային և կրթական մակարդակի ընդհանուր վերելք: Կապանի պղնձահանքերի ու գործարանների արտադրանքի անընդհատ ավելացումը և մաքուր պղինձը երկաթուղային ամենամոտ կայարան շտապ հասցնելու անհրաժեշտությունը պահանջում էին լրջորեն մտածել Կապան-Գորիս-Շուշի-Եվլախ մշտական ճանապարհի մասին: Մասնավորապես անբարեկարգ և խիստ բարձիթողի վիճակում էր այդ երկար խճուղու ԿապանԳորիս հատվածը: Դրա բարեկարգման համար աշխատանքներ էին տարվել դեռևս 1870-ական թվականներից, բայց դրանք լայն ծավալ ստացան ավելի ուշ՝ 1900-1904 թթ., երբ գավառի գյուղացիությունը ձրիաբար տարիներ շարունակ կոռի կարգով (անվարձ) աշխատեց այդ կառույցի վրա: Չափազանց բարդ ռելիեֆով անցնող Կապան-Գորիս հատվածը 1904 թ. լիովին պատրաստ էր և միացել էր Գորիս-Շուշի-Եվլախ խճուղուն: Միաժամանակ Կապանի հանքերից դեպի Ջաբրայիլ խճուղային ճանապարհ էր կառուցվել՝ Հանքերի պղնձի արտադրանքը այնտեղից նույնպես մոտակա երկաթուղագիծ հասցնելու համար: 1890-ական թվականներից գավառում միջգյուղական ճանապարհները քիչ թե շատ բարվոք վիճակի բերելու որոշ աշխատանքներ էին կատարվել: Չնայած դրան՝ դարասկզբին Կապանի և Մեղրիի շրջանների գյուղերի մեծ մասը զուրկ էր հաղորդակ46

ցության կանոնավոր ճանապարհներից: Գորիսի շրջանում ևս շատ գյուղեր իրար հետ կապված էին կածաններով, եթե հաշվի չառնենք Կապան-Եվլախ խճուղու Գորիս քաղաք-Քարաշեն-Տեղ հատվածը և Գորիս քաղաք-Սիսիան խճուղին, որը, սակայն, չէր անցնում բնակավայրերով: Ինչ վերաբերում էր Սիսիանին, ապա այստեղ՝ շրջանի որոշ մասերում, համեմատաբար հարթ մակերևույթի շնորհիվ գյուղերից շատերը կապված էին քիչ թե շատ տանելի միջգյուղական ճանապարհներով: Զանգեզուրի տնտեսական ու մշակութային նկատելի առաջընթացով էր պայմանավորված նաև կապի միջոցների նկատելի զարգացումը: 1874 թ. Գորիս քաղաքում սկսեց գործել գավառում առաջին փոստային կայանը: Ամսվա որոշակի օրերին Շուշիից Գորիս էր բերվում փոստը1: Կապանից, Սիսիանից և Գորիսից ժամանած փոստատարները փոստային կայանին էին հանձնում իրենց բերած նամակները, դրամական փոխադրումներն ու ծանրոցները և ստանում իրենց շրջանների հասցեներով ստացված փոստը՝ հասցեատերերին հանձնելու համար: Փոստից օգտվելու այդ ձևը Զանգեզուրում տևեց ավելի քան 16 տարի: 1890 թ. Թիֆլիսի փոստ-հեռագրական օկրուգի պետի հրամանով Գորիս քաղաքում բացվեց փոստի բաժանմունք: Երեք տարի հետո՝ 1893 թ., Շուշի քաղաքից անցկացվեց հեռագրալար: Փոստի բաժանմունքում տեղադրվեց «Մորզե» տիպի հեռագրական ապարատ, և այն վերանվանվեց փոստ-հեռագրական բաժանմունք2: Փոստի և հեռագրի մուտքը Զանգեզուր խոշոր իրադարձություն էր բնակչության տնտեսական և մշակութային կյանքում: 1 Տե՛ս Ռ. Կոստանյան, Զանգեզուրում կապի զարգացման պատմությունից, «Բանբեր Հայաստանի արխիվների», 1973, թիվ 2, էջ 253: 2 Տե՛ս նույն տեղում, էջ 254:

1904 թ. կապի բաժանմունք բացվեց Կապանի հանքերում: Փոստը Կապան-Սյունիք-Չայզամի-Շուռնուխ-Գորիս ուղիով և հակառակ ուղղությամբ առաքվում էր հիմնականում գրաստով կամ շալակով, երբեմն էլ՝ սայլով: Ինչ վերաբերում է Սիսիանի շրջանին, ապա այստեղ փոստային ծառայությունների ծավալը խիստ դանդաղ էր աճում. այստեղ փոստի բաժանմունք բացվեց խորհրդային կարգեր հաստատվելուց հետո: Նույնն էր վիճակը Մեղրիում, որն իր փոստը ստանում էր Օրդուբադից: Միայն 1916 թ. Մեղրի գյուղում բացվեց փոստի բաժանմունք: 1911 թ. շահագործման հանձնվեց Գորիս-Կապան հեռագրագիծը, և Հանքերի փոստի բաժանմունքում նույնպես դրվեց «Մորզե» ապարատ, որից հետո բաժանմունքը սկսեց կոչվել փոստ-հեռագրատուն: Կապանը հեռագրով կապվեց ոչ միայն Զանգեզուրի կենտրոն Գորիսի, այլև Շուշիի, Գանձակի և Ռուսաստանի մի շարք քաղաքների հետ: Մեսրոպյան գյուտից սկսած՝ հին-հին դարերում բազմաթիվ դպրոցներով հարուստ Զանգեզուրը 19-րդ դար էր թևակոխել՝ ունենալով հատ ու կենտ ծխական դպրոցներ: Ռուսական կայսրության հետ Արևելյան Հայաստանի միավորումից հետո վիճակն սկսեց աստիճանաբար փոխվել, և դպրոցական կրթությունը կարևոր տեղ գրավեց հայոց հասարակական կյանքում: Զանգեզուրը, որքան էլ աշխարհագրականորեն մեկուսացված էր Հայաստանի մյուս մասերից, չէր կարող դուրս մնալ այդ ընդհանուր առաջընթացից: 1852 թ. ռուսական տիրապետության պայմաններում բացվում է Զանգեզուրի առաջին թեմական մեկդասյա դպրոցը, որին հաջորդում են ուրիշները: Այդ դպրոցներն իրենց բովանդակությամբ ու ենթակայությամբ բաժանվում էին երեք խմբի՝ պետական, ազգային-ծխական և մասնավոր:

1897 թ. վիճակագրական տվյալների համաձայն՝ 1870-1897 թթ. Զանգեզուրի գավառում գործում էին 15 պետական դպրոցներ՝ Գորիս քաղաքում, Խնձորեսկում, Շինուհայրում, Կուբաթլիում, Տաթևում (բուն Զանգեզուրի շրջան), Շիկահողում, Արծվանիկում, Գյուտկումում (Կապանի շրջան), Շաղաթում, Ղարաքիլիսայում, Բռնակոթում, Բազարչայում, Անգեղակոթում (Սիսիանի շրջան), Մեղրիում, Կալադարասիում1: Բոլոր պետական դպրոցներում դասավանդումը տարվում էր ռուսերեն, թեև ռուս աշակերտների թիվը (բացի Բազարչայից) կարելի էր մատների վրա հաշվել: Պետական դպրոցներում ուսումը վճարովի էր և բավական թանկ: Ուսման բարձր որակով և աշակերտների առաջադիմությամբ առանձնանում էր գավառային կենտրոն Գորիս քաղաքի պետական դպրոցը, ուր սովորում էին ոչ միայն հայ, այլև թուրք և ռուս աշակերտներ: Այս դպրոցում են կրթվել բազմաթիվ պետական, կուսակցական, մշակույթի և գիտության նշանավոր գործիչներ, որոնք շատ բարձր են գնահատել այդ ուսումնական հաստատության դերն իրենց կյանքում: Այսպես, նրանցից մեկը՝ Ն. Հեյդարովը, տարիներ անց գրել է. «Մեր ընտանիքի համար շատ դժվար էր տարեկան տասը ռուբլի վճարել ուսման վարձ: Բայց, չնայած բոլոր դժվարություններին, մենք այնուամենայնիվ դպրոցն ավարտեցինք, տարրական կրթություն ռուսաց լեզվով ստացանք: Ադրբեջանական շատ գյուղերում ռուսերեն գրագետ առաջին մարդիկ եղել են Գորիսի դպրոցի սաները»2: Ավելի մեծ թիվ էին կազմում ծխական դպրոցները, որոնք գործում էին գավառի գրեթե բոլոր գյուղերում՝ Տեղ, Խնածախ, 1 Տե՛ս Ա. Գրիգորյան, Նախասովետական Զանգեզուրի դպրոցական կյանքից, «Բանբեր Հայաստանի արխիվների», 1973, թիվ 2, էջ 245, 246: 2 Н. Гейдаров, նշվ. աշխ., с. 16.

Քարահունջ, Խնձորեսկ, Քարաշեն, Նյուվադի, Շվանիձոր, Շաքի, Շինաթաղ, Մեղրի, Սիսիան, Ախլաթյան, Բռնակոթ և այլն: Ինչ վերաբերում է մասնավոր դպրոցներին, ապա դրանք սակավաթիվ էին: 1870-1896 թթ. Զանգեզուրում դպրոցաշինության բավական աշխույժ տարիներ են եղել: Բայց 1896 թ. ցարական կառավարության կարգադրությամբ փակվում են հայկական ծխական դպրոցները, այդ թվում՝ Զանգեզուրում, իսկ 1898 թ. բռնագրավվում է փակված դպրոցներին պատկանող ամբողջ գույքը՝ դատարկված դպրոցական շենքերում ռուսական դպրոցներ բացելու նպատակով: Հակահայկական գործողությունների բարձրակետը եղավ այն, որ Նիկոլայ II ցարի 1903 թ. հունիսի 12-ի հրամանագրի համաձայն՝ հայ եկեղեցու ունեցվածքը բռնագրավվեց: Այդ բոլոր հակամարդկային գործողությունները, որոնք հետապնդում էին ռուսացման նպատակ, հանդիպեցին հայության (այդ թվում՝ զանգեզուրցի հայերի) ուժգին դիմադրությանը: Արդյունքում ցարական կառավարությունը 1905 թվականին՝ ռուսական առաջին հեղափոխության օրերին, նույն Նիկոլայ II-ի՝ 1905 թ. օգոստոսի 1-ի հրամանագրի համաձայն, ստիպված եղավ թույլ տալ վերաբացել փակված դպրոցները: Զանգեզուրում ոչ միայն դրանք վերաբացվեցին, այլև հիմնվեցին նոր դպրոցներ, ավելացավ աշակերտների և ուսուցիչների թիվը: Օրինակ՝ 1906 թ. վերաբացված Տաթևի ծխական եռամյա երկսեռ դպրոցում 1914-1915 ուստարում սովորում էր 120, Սիսիանի Բռնակոթ գյուղի ծխական դպրոցում նույն տարում՝ 153 աշակերտ, Քարահունջի ծխական դպրոցը իր վերաբացման հինգերորդ տարում՝ 1910 թ., ուներ 89 աշակերտ, իսկ Խնձորեսկի պետական դպրոցը նույն տարում՝ 155 աշակերտ1:

Տե՛ս Ա. Գրիգորյան, նշվ. աշխ., էջ 249, 250:

19-րդ դարի կեսերից սկսած Զանգեզուրի հայության վրա դրական մեծ ազդեցություն են գործել արցախահայության մշակութային կյանքի բուռն վերածնունդը, հատկապես Շուշի քաղաքի աննախընթաց առաջադիմությունն ու ծաղկումը: Այստեղի բարձրակարգ ուսումնական հաստատությունները և հատկապես հռչակավոր թեմական դպրոցը առատ լույսի աղբյուրներ են եղել նաև զանգեզուրցիների համար. առավել աչքաբաց, ուսումնասեր զավակները կրթվելու էին մեկնում այնտեղ և, վերադառնալով իրենց բնակավայրերը, մեծապես նպաստում էին գավառի բնակչության մշակութային-կրթական մակարդակի բարձրացմանը: Առաջին համաշխարհային պատերազմը նոր արհավիրքներ բերեց պատերազմող երկրների ժողովուրդներին: Հայ ժողովրդին վիճակվեց ամենաահավորը. թուրք ոճրագործ պետության կողմից նրա արևմտյան հատվածը ենթարկվեց ցեղասպանության, իսկ արևելյանը նույն թուրք ռազմամոլների՝ Այսրկովկաս ներխուժելու օրերին կանգնեց ֆիզիկական լիակատար բնաջնջման սպառնալիքի առջև: Զանգեզուրի հայ բնակչությունը նույնպես կրեց պատերազմի բոլոր դառնությունները: Մի քանի հազար զանգեզուրցի հայ երիտասարդներ զորակոչվեցին բանակ, որոնց մեծ մասը նետվեց արևմտյան ռազմաճակատ: Գյուղական շատ ընտանիքներ, զրկված լինելով աշխատող ձեռքերից, չէին կարողանում վար ու ցանք անել և մատնվել էին սովի ու թշվառության: Դրան ավելացել էր և այն, որ 1918 թ. սկզբներից Կապանի հանքերում դադարեցվել էին աշխատանքները, քանի որ հանքերը լցվել էին ջրով: Այսպիսով՝ 1917 թ. դրությամբ Ելիզավետպոլի նահանգի Զանգեզուրի գավառը զբաղեցնում էր բավական ընդարձակ տարածություն՝ 7892 քառ. կիլոմետր: Գավառի մեջ էին մտնում Սիսիանի, Գորիսի, Կապանի, Մեղրու, Զանգեզուրի, Կուբաթլուի և

Լաչինի շրջանները: Այդ տարածքի վրա նույն թվականին եղել է 2222 դեսյատին կալվածք, 1939 դեսյատին այգի, 115224 դեսյատին վարելահող, 3250 դեսյատին խոտհարք, 84625 դեսյատին անտառներ և թփուտներ, 130258 դեսյատին արոտներ, 141277 դեսյատին ամառային արոտավայրեր և 17249 դեսյատին այլ հողատարածքներ1: Այդ ժամանակ Զանգեզուրի բնակչության թիվը շուրջ 150000 էր, որից 100000-ը հայեր էին2:

ԶԱՆԳԵԶՈՒՐԸ 1917 Թ. ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

ԶԱՐԳԱՑՈՒՄՆԵՐՈՒՄ

1917 թ. փետրվարին Ռուսաստանում տեղի ունեցավ հեղափոխություն, և ցարը տապալվեց: Կազմավորվեց ժամանակավոր իշխանություն՝ իշխան Գ. Լվովի գլխավորությամբ: Իշխանության առանձին մարմին դարձավ նաև բանվորների և զինվորների պատգամավորների Պետրոգրադի խորհուրդը: Այսպիսով երկրում հաստատվեց երկիշխանություն: Հեղափոխության հաղթանակի լուրը շուտով հասավ ազգային ծայրամասեր: Գնալով բուռն իրադարձություններ էին ծավալվում նաև Այսրկովկասում: Ինչպես ռուսական կայսրության մեջ ամենուր, այստեղ նույնպես պատերազմի և խաղաղության խնդիրները զուգորդվել էին հողի և ազգային ազատության հաՏե՛ս Н. Гейдаров, նշվ. աշխ., էջ 3, Известия Азербайджанского центрального статистического управления, № 3 (5), Баку, 1922, с. 7: 2 Տե՛ս Lá République arménienne et ses voisins. Questions territorales. Par la délégation de la République arménienne, Paris, 1919, p. 16, Armenia. Political and Ethnic Boundaries 1878-1948. Editor Anita L. P. Burdett, Archive Editions, London, 1998, p. 434, 442, 479, 524.

մար մղվող պայքարին: Աննախընթաց բուռն գործունեություն ծավալած քաղաքական կուսակցությունները և հոսանքները1 աստիճանաբար քաղաքական ցնցումների մեջ էին ներքաշում բնակչության նորանոր զանգվածների: Քանի որ Թիֆլիսը Կովկասի փոխարքայության կենտրոնն էր, ուստի քաղաքի դուման հանձն առավ դիմել ժամանակավոր կառավարությանը՝ խնդրելով ստեղծել երկրամասի ղեկավարման հատուկ մարմին2: Նիկոլայ II-ի գահընկեցության լուրն այնքան անակնկալ էր, որ առաջին օրերին Զանգեզուրում ոչ ոք չէր հավատում: Եվ երբ այն հաստատվեց, սկսեցին երկարատև բուռն խրախճանքներ հատկապես Գորիս քաղաքում: Բոլորը սպասում էին իրենց կյանքում աննախադեպ փոփոխությունների: Գավառի միակ բանվորական միջավայրում՝ Կապանի հանքերում, 1917 թ. մարտին ձևավորվեց բանվորական պատգամավորների առաջին խորհուրդը, որի փաստացի նախագահն էր տեղի հեռագրիչ, բոլշևիկ Լևոն Ղազարյանը3: Նույն գործընթացները տեղի էին ունենում նաև Արցախում, բայց ավելի բուռն ու լայնածավալ: 1917 թ. մարտի կեսերին Շու1 Տե՛ս Յ. Մելիքեան, Արեան ճանապարհով, «Հայրենիք», 1924 նոյեմբեր, թիվ 1 (25), էջ 73, Ա. Գիւլխանդանեան, Անդրկովկասը և Բագուի դէպքերը, «Հայրենիք», 1967 հունվար, թիվ 1, էջ 36-38, М. Туманян, Дипломатическая история Республики Армения 1918-1920 гг., Ереван, 2012, с. 41-42: 2 Տե՛ս С. Сеф, Революция 1917 года в Закавказье. Документы, материалы, Тифлис, 1927, с. 63, 64: 3 Տե՛ս «Փայլակ», Շուշի, 1917, 5 ապրիլի, «Մշակ», 1917, թիվ 55, 14 մարտի, Ս. Վրացեան, Հայաստանի Հանրապետութիւն, Թեհրան, 1982, էջ 326, 327, «Հին բոլշևիկների հիշողություններ», գիրք երկրորդ, Երևան, 1966, էջ 600-603, Վ. Մելիքյան, Փետրվարյան հեղափոխությունը և Հայաստանը (1917 թ. մարտհոկտեմբեր), Երևան, 1997, էջ 55, 57, Ս. Սողոմոնյան, Քաղաքացիական կռիվները Զանգեզուրում, Երևան, 1958, էջ 7:

շիում ստեղծվեցին բանվորների, գյուղացիների ու զինվորների պատգամավորների առաջին խորհուրդները, որոնք մի քանի ամիս անց միավորվեցին, և կազմվեց բանվորների, գյուղացիների ու զինվորների՝ Շուշիի խորհուրդը1: Մարտի 9-ին ժամանակավոր կառավարությունը որոշում ընդունեց Այսրկովկասյան հատուկ կոմիտե (ՕԶԱԿՈՄ) ստեղծելու մասին, որի մեջ մտան Պետական դումայի հինգ անդամներ՝ Վ. Խարլամովը (նախագահ), կադետներ Մ. Պապաջանովը, Մ. Ջաֆարովը, սոցիալիստ-ֆեդերալիստ Կ. Աբաշիձեն և մենշևիկ Ա. Չխենկելին2: Մարտի 17-ին ՕԶԱԿՈՄ-ը կարգադրություն հրապարակեց, համաձայն որի՝ Այսրկովկասում ստեղծվեցին գավառային, քաղաքային և գյուղական գործադիր կոմիտեներ, որոնց գլուխ կանգնեցին կոմիսարները: Զանգեզուրում այդ բոլոր մարմիններում ղեկավար դիրք գրավեցին ՀՅ դաշնակցության Սյունիքի կոմիտեի նշանակած մարդիկ և մուսավաթական վերադաս մարմինների կողմից երաշխավորված թուրքեր և քրդեր3: Այսրկովկասյան կոմիտեի հատուկ նպատակը և հիմնական խնդիրները հրապարակվեցին 1917 թ. մարտի 18-ին բնակչությանն ուղղված կոչում: Այնտեղ նշվում էր, որ կոմիտեն կազմավորվել է ժամանակավոր կառավարության կողմից՝ «ԱնդրկովՏե՛ս «Փայլակ», Շուշի, 1917, 9, 12, 16, 19 մարտի, Վ. Մելիքյան, նշվ. աշխ., էջ 19, 35, 55, Հ. Աբրահամյան, Մարտնչող Արցախը 1917-2000, գիրք Ա, 19171923, Երևան, 2003, էջ 11-13, Մ. Սողոմոնյան, Սովետական իշխանության հաստատումը Լեռնային Ղարաբաղում, «Բանբեր Հայաստանի արխիվների», 1968, թիվ 1, էջ 113, 114: 2 Տե՛ս С. Сеф, նշվ. աշխ., էջ 78-83, Վ. Մելիքյան, նշվ. աշխ., էջ 30, 31, Գ. Գալոյան, Հայաստանը և մեծ տերությունները 1917-1923 թթ., Երևան, 1999, էջ 12: 3 Տե՛ս Ա. Աստուածատրեան, Ադրբէյջանը եւ Հայաստանը անկախութեան նախօրէին եւ անկախութեան օրերին, «Հայրենիք», 1957 սեպտեմբեր, թիվ 10, էջ 46, Վ. Մելիքյան, նշվ. աշխ., էջ 31, 32:

կասյան երկրամասի հետագա կարգավորման, նաև Կովկասյան ռազմաճակատում պատերազմի իրավունքով գրաված մարզերում քաղաքացիական ղեկավարման կազմակերպման նպատակով: ... Համապետական նշանակություն ունեցող հարցերը, այն է՝ ազգային, եկեղեցական, ագրարային, բանվորական, կարող են իրենց վերջնական լուծումը ստանալ միայն Սահմանադիր ժողովում: Պատերազմը պետք է շարունակվի մինչև հաղթական վախճանը»1: ՕԶԱԿՈՄ-ը նաև հայտարարեց, որ «Անդրկովկասը շարունակում է մնալ Ռուսական կայսրության անբաժան մասը»2: Հեղափոխությունից հետո առաջին իսկ շաբաթների իրադարձությունները ցույց տվեցին, որ Այսրկովկասի երեք հիմնական ազգությունների՝ հայերի, վրացիների և կովկասյան թաթարների (հայտնի են նաև կովկասյան թուրքեր, ադրբեջանցիներ, ազերիներ անուններով) տնտեսական և հատկապես քաղաքական ձգտումները ոչ միայն չեն համընկնում, այլև հակոտնյա են3: Դա նկատելի էր երկրամասի բոլոր նահանգներում և գավառներում, այդ թվում՝ Զանգեզուրի գավառում: Երկրում և Այսրկովկասում տեղի ունեցող քաղաքական ցնցումները, տնտեսական փլուզումը, շարունակվող արյունահեղ պատերազմը իրենց անմիջական անդրադարձն էին ունենում նաև Զանգեզուրի գավառում: Հետզհետե վատթարանում էր ոչ միայն գավառի բնակչության տնտեսական վիճակը, այլև արագոՎՊԿՊԱ, ֆ. 2080, ց. 1, գ. 845, թ. 1, Վ. Մելիքյան, նշվ. աշխ., էջ 31, 32: Նույն տեղում, թ. 2, Վ. Մելիքյան, նշվ. աշխ., էջ 31, 32: 3 Տե՛ս Ա. Ահարոնեան, Աւարայրի ոգեկոչումը, «Հայրենիք», 1931 հուլիս, թիվ 9 (105), էջ 106-111, Ա. Աստուածատրեան, Ատրպէյճանը եւ Հայաստանը անկախութեան նախօրէին եւ անկախութեան օրերին, «Հայրենիք», 1957 օգոստոս, թիվ 8 (378), էջ 44, 45, Ա. Աստուածատրեան, նշվ. աշխ., «Հայրենիք», 1957 օգոստոս, թիվ 10, էջ 42-44:

րեն լարվում էին ազգամիջյան հարաբերությունները1: Երկրամասում շերտընդմեջ ապրող հայերը և թուրքերն ունեին խիստ տարբեր քաղաքական ձգտումներ: Իրենց հավատակիցների հետ համերաշխ և հայերի հետ մշտական հակասությունների մեջ էր նաև Զանգեզուրի կազմում գտնվող, այդ գավառի և Լեռնային Ղարաբաղի արանքում ընկած, հարավից հյուսիս խոր ձորերով ու բարձրաբերձ լեռներով ձգվող նեղ տարածքում (միջնամասում) բնակվող քուրդ բնակչությունը: Լաչինի շրջանի քուրդ բնակչության մի զգալի մասը, չունենալով ո՛չ բերրի հողեր, ո՛չ էլ ձմեռային լավ արոտավայրեր, սովորաբար աշնանը անասունների հետ քոչում էր ցածրադիր Ղարաբաղ: Դեպի հետ՝ Լաչին, քրդերը վերադառնում էին մայիսից ոչ շուտ և բարձրանում էին Սիսիանի սարերը: Լաչինի և Կուբաթլուի շրջաններում քրդերը աղքատիկ հողակտորների և հողազրկության պայմաններում չէին կարողանում ապահովել տանելի կյանք: Գյուղատնտեսության բնույթի վրա է՛լ ավելի մեծ չափով ազդում էր քոչվորական կյանքի ավանդույթը, երբ թուրքն ու քուրդն ամբողջ ընտանիքով ու տնտեսությամբ փոխադրվում էին այնտեղ, որտեղ անասունները կեր ունեին: Դա էր թուրքերից ու քրդերից շատերի նստակյաց չդառնալու և հողագործությամբ չզբաղվելու պատճառը: 1850-ական թթ. տվյալներով Այսրկովկասում 45000 քոչվոր ընտանիք կար2: Տե՛ս Ս. Մելիք-Եօլչեան, Բագուի հերոսամարտը, «Հայրենիք», 1925, թիվ 12 (36), էջ 124, Ե. Իշխանեան, Դեպքերը Ղարաբաղում, «Հայրենիք», 1933 սեպտեմբեր, թիվ 11 (131), էջ 85, Ա. Աստուածատրեան, նշվ. աշխ., «Հայրենիք», 1957 օգոստոս, թիվ 8 (378), էջ 44, 45, Ա. Աստուածատրեան, նշվ. աշխ., «Հայրենիք», 1957 սեպտեմբեր, թիվ 10, էջ 46: 2 Տե՛ս Լեւոն Սարգսեան, Մի քանի օր Արցախում եւ Սիւնիքում, Թիֆլիզ, 1905, էջ 28, 29, Արտ. Աբեղեան, Կովկասի ժողովուրդները, «Հայրենիք», 1924

Դեռևս XIX դարում քրդերի մի զգալի մասը Լաչինի և Կուբաթլուի շրջաններում սկսել էր խշեմներից դուրս գալ դեպի դաշտերը, մշակել մրգատու ծառեր, աճեցնել շերամ, զբաղվել զանազան արհեստներով: Երկրագործները մշակում էին ցորեն, գարի, կորեկ, բրինձ: Ավելի ցածրադիր վայրերի այգիներում աճում էին ծիրան, դեղձ, տանձ, կեռաս, բալ և այլն1: XIX դարի վերջին երկրամասի միջնամասի տարածքում բնակվում էր քուրդ բնակչության հոծ զանգված: 1905-1906 թթ. Այսրկովկասում թուրք-հայկական ընդհարումների ժամանակ այնտեղ դեռ մնացած հայկական գյուղերի (Մինքենդ, Հարար և այլն) մեծ մասը թուրքերի և քրդերի կողմից ենթարկվեց բազմաթիվ հարձակումների՝ արյունալի հետևանքներով: Հետագա տարիներին այդ տարածքից դուրս մղվեցին հայերի վերջին մնացորդները, և շրջանը կոչվեց Քուրդիստան: 1886 թ. տվյալներով քուրդ և եզիդի բնակչությամբ գյուղերի թիվը հասնում էր 113-ի: Ըստ որում՝ Զանգեզուրի գավառում դրանք 91-ն էին, մյուսները գտնվում էին Ջևանշիրի (13), Ջաբրայիլի (8) և Արեշի (1) գավառներում2: 1897 թ. տվյալներով, Ելիզավետպոլի նահանգում քրդերի թիվը 3042 էր, սակայն սրանք միայն այն քրդերն էին, որոնք դեռևս խոսում էին իրենց մայրենի լեզվով3: Քրդական բնակչության մեծ մասն այստեղ վաղուց արդեն խոսում էր աղավաղված թուրք-ազերի լեզվով: Ինչ խոսք, հետագա 20 տա-

հոկտեմբեր, թիվ 12, էջ 57, С. Зелинский, նշվ. աշխ., էջ 17, В. Худадов, Закавказье (Историко-экономический очерк), М.-Л., 1926, с. 90, Գ. Առաքելյան, նշվ. աշխ., էջ 76: 1 Տե՛ս Н. Гейдаров, նշվ. աշխ., էջ 6: 2 Տե՛ս Свод статистических данных извлеченных из посемейных списков населения Кавказа. Елисаветпольская губерния, Тифлис, 1888, с. V, Գ. Առաքելյան, նշվ. աշխ., էջ 69: 3 Տե՛ս Первая всеобщая перепись населения Российской империи 1897 г., том LXIII. Елисаветпольская губерния, СПб., 1904, с. 2, 3, 62, 63:

րիներին քրդերի թիվը մեծապես աճել էր, քանի որ քուրդ, ինչպես և թուրք ընտանիքներում ծնունդը բարձր էր: Սակայն հարկ է նշել, որ տեղի էր ունենում նաև քրդերի զանգվածային ձուլում մեծամասնություն կազմող թուրք-ազերի բնակչությանը1: «Իրենց կեանքի եղանակով, պարապմունքով, ընտանեկան և հասարակական նիստ ու կացով,- գրում էր հետազոտողը,- այստեղի (Զանգեզուրի: - Ա. Ս.) քրդերը թաթարներից չեն տարբերւում. չկայ տարբերութիւն նոյնիսկ նրանց դէմքի և հագուստի մէջ»2: Միջնատարածքի թուրքաբնակ և քրդաբնակ գյուղերում լիիշխան տերեր էին մուսուլմանական բեգերն ու աղալարները, ամենուրեք տեղաբաշխված էին մուսավաթական զինված ջոկատներ՝ հիմնականում թուրք հրամանատարների գլխավորությամբ: Մի կողմից՝ թուրք և քուրդ, մյուս կողմից՝ հայ բնակչության միջև հողի և մանավանդ ամառային արոտավայրերի համար տևական հակամարտությունները ժամանակավոր կառավարության անդրկովկասյան վարչության՝ ՕԶԱԿՈՄ-ի թույլ իշխանության պայմաններում խորանում և վտանգավոր ծավալներ էին ընդունում: Անիշխանությունը և խառնակչությունները թուրքերի ու քրդերի համար ստեղծել էին թալանի, սպանությունների և առևանգումների բարենպաստ միջավայր3: Տե՛ս Էլիզէ Ռեկլիւ, Ռուսական Հայաստան կամ Արաքսի աւազանը, Ուրմիա լիճ եւ Առաջաւոր Ասիա, Վաղարշապատ, ի տպարանի սրբոյ կաթ. Էջմիածնի, 1890, էջ 57, 58, Լ. Սարգսեան, նշվ. աշխ., էջ 28, 29, С. Зелинский, նշվ. աշխ., էջ 14: 2 Ե. Լալայեան, Զանգեզուրի գավառ, նիւթեր ապագայ ուսումնասիրութեան համար, հ. Բ, Զանգեզուր, Թիֆլիս, 1899, էջ 57: 3 Տե՛ս Արտ. Աբեղեան, նշվ. աշխ., «Հայրենիք», 1924 սեպտեմբեր, թիվ 11, էջ 128, 129, Վ. Մինախորեան, Խորհրդային Հայաստանի անասնապահութիւնը, «Հայրենիք», 1925 ապրիլ, թիվ 6 (30), էջ 72, Արտ. Աբեղեան, Մենք եւ մեր հարեւանները, «Հայրենիք», 1928 օգոստոս, թիվ 10 (70), էջ 115, Դ. Անանուն, Ռուսա1

1917 թ. ապրիլ-մայիսից Զանգեզուրի թուրքական գյուղերում կազմավորված ավազակախմբերը հարձակումներ էին գործում հայկական բնակավայրերի վրա: Գողություններն ու անկարգությունները, ճանապարհներին հայերի սպանությունները պարբերական բնույթ էին կրում1: Այդ պայմաններում Զանգեզուրի հայերին ոչինչ չէր մնում անել, քան դիմել ինքնապաշտպանության, ինչպես 1905-1906 թթ. թուրք-հայկական ընդհարումների ժամանակ: Քանի որ ժամանակավոր կառավարության՝ Զանգեզուրի վարչությունն ըստ էության անգործության էր մատնված, ուստի գավառի հայության պաշտպանության հոգսը հիմնականում իր վրա վերցրեց ՀՅ դաշնակցության տեղի կոմիտեն: Վերջինս բազմիցս դիմում է գավառի հայերին, որ օգտագործեն հնարավոր բոլոր միջոցները զենք ձեռք բերելու համար: Նկատի առնելով, որ ոչ բոլոր գյուղացիները հնարավորություն ունեին զենք գնելու՝ գյուղական կոմիսարների վրա պարտականություն դրվեց ամեն կերպ աջակցել չունևոր գյուղացիներին: Եվ դա պետք է արվեր հնարավորինս արագ, քանի որ թուրքերը հետզհետե ավելի համարձակ էին դառնում, հայկական գյուղերի վրա հարձակվում էին ամբողջ խմբերով, քշում ու տանում էին հոտերը և նախիրները: 1917 թ. մայիսին, օրինակ, խուժելով Կապանի Զեյվա (Դավիթբեկ) գյուղ, թուրքերը սպանում են բնակիչներից մի քանիսին: հայերի հասարակական զարգացումը (1870-1900), հատոր երկրորդ, Էջմիածին, 1922, էջ 34, Ե. Սարգսեան, Երեւանը 1917 թուականին, «Հայրենիք», 1950, թիվ 9 (296), էջ 95: 1 Տե՛ս «Զանգ», 1917, թիվ 8, 1 դեկտեմբերի, «Աշխատանքի դրօշակ», 1917, թիվ 15, 15 դեկտեմբերի, Ա. Գիւլխանդանեան, Անդրկովկասը և Բագուի դէպքերը, «Հայրենիք», 1967 հունվար, թիվ 1, էջ 40:

Ոմանք փախչում են, իսկ մի մասը ապաստան է գտնում եկեղեցում՝ սպասելով իր վախճանին: Առաջին պահին գյուղի՝ շփոթված երիտասարդները, ի մի գալով և հարմար դիրքեր գրավելով, սկսում են ուժգին դիմադրել կողոպտիչներին: Միաժամանակ շտապ սուրհանդակ են ուղարկում Կապանի հանքեր՝ օգնության խնդրանքով: Հանքերում հենց նոր ստեղծված զինված ջոկատը Գերասիմ Աթաջանյանի գլխավորությամբ շտապում է Զեյվա, փակում գյուղից դուրս եկող ճանապարհները, պատժում գյուղում իրենց խժդժությունները շարունակող թուրքերին, որոնք գլխակորույս փախչում են՝ թողնելով մեծ թվով սպանվածներ ու թալանը: Այդ դեպքը մեծ հուզում առաջացրեց Կապանի հայության մեջ: Միաժամանակ դա ահազանգ էր առ այն, որ գավառի հայ բնակչությունը իրավունք չունի անհոգ մնալու և պարտավոր է զենքով պաշտպանել իր օջախն ու պատիվը: Զեյվայի արյունոտ միջադեպը, բարձրացնելով Կապանի հայերի զգոնությունը, միաժամանակ տեղի թուրք բնակչության մեջ առաջ բերեց ակնհայտ անհանգստություն: Երկյուղ կրելով հայերի վրեժխնդրությունից՝ Կապանի թուրքական մի քանի գյուղերի բնակիչներ, թողնելով իրենց բնակավայրերը, հեռացան Զանգեզուրի թուրքաբնակ շրջաններ: Հեռանալով նրանք հրդեհում էին սեփական տները՝ հայերին ջարդարարության մեջ մեղադրելու համար: Զեյվայի դեպքը Կապանում և Զանգեզուրի հայկական մյուս բնակավայրերում արագացրեց ինքնապաշտպանական խմբերի ստեղծումը: Առաջին ջոկատները ձևավորվեցին Կապանի շրջանում: Խմբերի կազմակերպման համար գյուղերում հրավիրվում էին հավաքներ, որոնց ընթացքում զենք գործածել իմացող գյուղացիներին բացատրվում էր սեփական բնակավայրերի պաշտ60

պանության անհրաժեշտությունը: Կապանի ամեն գյուղ հանձնարարություն է ստանում ունենալու իր զինված ջոկատը՝ մեծ կամ փոքր: 20-40 տարեկան տղամարդիկ ընդգրկվում էին այնպիսի խմբերի մեջ, որոնք ցանկացած պահի պետք է հասնեին նաև հարևան գյուղերը, իսկ 40 տարեկանից բարձր տղամարդիկ պարտականություն ունեին հսկելու միայն իրենց գյուղերը*: 1917 թ. օգոստոսի 30-ին Թիֆլիսում կազմավորվեց Հասարակական անվտանգության անդրկովկասյան հատուկ կոմիտե, որը Խորհուրդների երկրամասային կենտրոնի աջակցությամբ 1917 թ. նոյեմբերի 14-ին (հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո) ընդունեց որոշում Այսրկովկասյան կոմիսարիատի ստեղծման վերաբերյալ: Նոյեմբերի 15-ին Այսրկովկասյան հատուկ կոմիտեն լուծարվեց: Նորաստեղծ Այսրկովկասյան կոմիսարիատի կազմում ընդգրկվեցին վրաց մենշևիկներ Ե. Գեգեչկորին, Ա. Չխենկելին, Ղ. Տեր-Ղազարյանը, դաշնակցականներ Գ. Տեր-Ղազարյանը, Խ. Կարճիկյանը, Հ. Օհանջանյանը, մուսավաթականներ Մ. Ջաֆարովը, Խուդադաթ բեկ Մելիք-Ասլանովը, Ֆ. Խան-Խոյսկին, Խ. Խասմամեդովը, վրաց սոցիալիստ-ֆեդերալիստ Շ. Ալեքսեև-Մեսխիևը, էսէռներ Դ. Դոնսկոյը, Ա. Ներուչևը: Այսրկովկասյան կոմիսարիատի նախագահ դարձավ Եվգենի Գեգեչկորին1: Այսրկովկասյան կոմիսարիատը հայտարարեց, որ ինքը ժամանակավոր իշխանություն է և «իր առջև նպատակ է դնում *

Զեյվա գյուղի դեպքերի և Կապանում ինքնապաշտպանական խմբերի ստեղծման մասին տվյալները քաղել ենք Գերասիմ Աթաջանյանի կենսագրությանը նվիրված՝ նրա որդու ձեռագիր աշխատությունից, որը պահվում է մեր անձնական արխիվում: 1 Տե՛ս «Հորիզոն», 1917, 14 նոյեմբերի, “Документы и материалы по внешней политике Закавказья и Грузии”, Тифлис, 1919, с. 4-8, Эльде, Закавказье и единая Россия, Ростов на Дону, 1919, с. 7, Գ. Գալոյան, նշվ. աշխ., էջ 18, Հ. Ավետիսյան, Հայկական հարցը 1918 թվականին, Երևան, 1997, էջ 31:

բնակչության ամենակենսական պահանջների իրականացումը. կարգավորել ֆինանսական համակարգը, փրկել ժողովրդին և բանակը սովից, բարելավել տրանսպորտի և ճանապարհների վիճակը, ապահովել հասարակական կարգուկանոն, սահմանել վերահսկողություն արտադրության և բաշխման գործում, անհապաղ ստեղծել դեմոկրատական հողային կոմիտեներ, որոնց վարույթին հանձնել ուդելային, եկեղեցական և ուրիշ մասնավոր խոշոր կալվածքները և, որոնք կմշակեն հողային օրենք Սահմանադիր ժողովի համար»1: Կոմիսարիատը հայտարարեց նաև, որ կկարգավորի ազգամիջյան հարաբերություններն Այսրկովկասում և անմիջապես զինադադար կստորագրի ռազմաճակատում: Մինչ այդ Այսրկովկասի հայաբնակ վայրերում ազգային կյանքը կազմակերպելու համար ստեղծվեցին ազգային խորհուրդներ: Հոկտեմբերի սկզբին Թիֆլիսում ստեղծվեց Հայոց Ազգային խորհուրդ, որը որոշակի դերակատարություն ունեցավ հայ հասարակության կազմակերպման գործում: 1917 թ. օգոստոսի 15-ին համազանգեզուրյան գործադիր կոմիտեն գավառի ներքին կյանքը կանոնավորելու, կառավարման ոլորտում ծագած անհետաձգելի խնդիրները լուծելու համար ստեղծեց չորս հոգուց բաղկացած դիվան, իսկ Մեսրոպ բեկ Սարատիկյանին նշանակեց գավառապետ2: Թեև 1917 թ. մայիսին Զեյվայի վրա կատարած հարձակումից հետո թուրք-ազերիները մի ամբողջ տարի (մինչև 1918 թ. մայիսհունիսը) չհամարձակվեցին հայկական բնակավայրերի վրա նման զանգվածային զինված հարձակում գործել, բայց շարունա-

«Հորիզոն», 1917, 18 նոյեմբերի: Տե՛ս Գր. Գրիգորյան, Ս. Հախվերդյան, նշվ. աշխ., էջ 201:

կում էին թալանել կամ սպանել պատահական հայ ճամփորդների, առևանգել անասունների հոտեր1: Ցարական կառավարությունը Կովկասի թուրք-թաթարներին բանակ չէր զորակոչում: Դրա դիմաց թուրք տղամարդիկ որոշակի տուրք էին վճարում պետությանը: Օգտվելով այն բանից, որ զենք բռնելու ընդունակ հայ տղամարդկանց զգալի մասը մարտնչում էր ռազմաճակատներում՝ թուրքերը զբաղվում էին ավազակությամբ, թալանով, թաքուն սպանություններով՝ մշտական սարսափի մեջ պահելով Զանգեզուրի ու Ղարաբաղի հայ գյուղերի խաղաղ բնակիչներին: Կապանի Շրվենանց գյուղի դպրոցի ավագ ուսուցիչ Գեդեոն Տեր-Մինասյանը (հետագայում՝ Զանգեզուրի ինքնապաշտպանության կազմակերպման նշանավոր գործիչ և այդ դպրոցի հիմնադիր-բարերար) նույն գյուղի ծնունդ, Բաքվում բնակվող նավթարդյունաբերող Գասպար Տեր-Մարգարովին 1917 թ. նոյեմբերի 20-ին ուղարկած նամակում գրում էր. «Թանկագի՛ն Գասպար Իվանովիչ, սովի պատճառով ավազակությունները մեր շրջանում սոսկալի չափերի են հասել: Օրը ցերեկով քշում, տանում են ապրանքը: Թուրքերը զինված են եռագիծ հրացաններով: Մոսինը 1500-2000 ռուբլով, փամփուշտը 3-5 ռուբլով են առնում: Մեր ապուշները վաճառել են բոլոր հրացանները և այսօր անզեն են: Անցյալ օրը ցերեկով մի Վերին Խոտանանցի են սպանել անտառում, իսկ երեկ մեր գյուղացի (Խլաթաղ) մեկի բինայում վիրավորել են երեք տղամարդու և մի կնոջ, քշել տարել են ամբողջ տավարը՝ 16 գլուխ: Ամենուրեք սարսափ է տիրում: Չգիտենք վաղվա օրը ինչպես է լուսանալու: Կամ մեր զինվորները պետք է վերադառնան (ռազմաճակատներից: - Ա. Ս.) և պաշտպանեն 1 Տե՛ս Ա. Գիւլխանդանեան, նշվ. աշխ., էջ 40, Ս. Վրացեան, Հայաստանի Հանրապետութիւն, Թեհրան, 1982, էջ 327:

իրենց հայրենիքը, կամ թե զորք պիտի պահանջել: Հացի խնդիրը դժվարացնում է ամեն բան...»1: 1917 թ. վերջերին Զանգեզուրի ընդարձակ գավառը փաստորեն բաժանված էր երկու մասի՝ հայկական և մուսուլմանաբնակ (թուրք-քրդական): Մուսավաթականները գավառի թուրքական մասը հռչակեցին Գորիսից անկախ և Դոնդարլու գյուղում կազմեցին առանձին ղեկավար մարմին՝ «Մահմեդական կոմիտե» անունով՝ Ջալիլ բեկ Սուլթանովի նախագահությամբ2: Թուրքական շրջանների հայերը տեղափոխվեցին հայկական վայրեր, իսկ Գորիսից թուրքերը քաշվեցին իրենց ցեղակիցների մոտ: Դրանց հետևեց հայերի պատասխանը. գավառի հայկական մասում ստեղծվեց հայկական վարչություն: Այդպիսով, Զանգեզուրը պաշտոնապես բաժանվեց իրարից անկախ երկու մասերի3: Հայկական մասը, որն անվանվել էր «Զանգեզուր», ընդգրկում էր Գորիս (բուն Զանգեզուր), Սիսիան, Կապան, Արևիք (Մեղրի) հատվածները, իսկ մահմեդական մասը՝ թուրք և քուրդ բնակչությամբ, գավառի Գորիս-Կապան-Գենվազ (Մեղրի, Արևիք) գծից արևելք ընկած Զանգելանի, Կուբաթլուի և Լաչինի շրջանները: Նույն ժամանակ դադարել էր երթևեկությունը նախկին միասնական գավառի երկու մասերի միջև4: ՀԱԱ, ֆ. 378, ց. 1, գ. 26, թթ. 6-7 և շրջ.: Տե՛ս «Ալիք», 1981, 2 հուլիսի, Ս. Վրացեան, Հայաստանի Հանրապետութիւն, Թեհրան, 1982, էջ 327: 3 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 34, թթ. 42-43, Ս. Վրացեան, Հայաստանի Հանրապետութիւն, Թեհրան, 1982, էջ 327, Г. Чурсин, Армяне Зангезура, Тифлис, 1931, с. 229, Ա. Աստուածատրեան, նշվ. աշխ., «Հայրենիք», 1957 հոկտեմբեր, թիվ 10, էջ 46: 4 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 34, թթ. 42-43, Ս. Վրացեան, Հայաստանի Հանրապետութիւն, Թեհրան, 1982, էջ 327, Г. Чурсин, Армяне Зангезура, Тифлис, 1931, с. 229, Ա. Աստուածատրեան, նշվ. աշխ., «Հայրենիք», 1957 հոկտեմբեր, թիվ 10, էջ 46:

Բաժանված Զանգեզուրի երկու մասերում համապատասխանաբար ստեղծվեցին իշխանության տեղական մարմիններ: Հայկական մասում ստեղծվեց երկու ազգային խորհուրդ՝ գավառի կենտրոն Գորիս քաղաքում և Կապան (Հանքեր) ավանում: Կապանի Ազգային խորհուրդն անմիջականորեն ղեկավարում էր այդ շրջանի գործերը, իսկ Գորիսի Ազգային խորհուրդը, որը կոչվում էր «Զանգեզուրի Կենտրոնական Ազգային խորհուրդ», տնօրինում էր գավառի ողջ գործերը: Կապանի Ազգային խորհուրդը ենթակա էր Կենտրոնական խորհրդին, Սիսիան և Արևիք (Մեղրի) շրջանները չունեին ազգային խորհուրդներ և ղեկավարվում էին Կենտրոնական Ազգային խորհրդի կողմից նշանակված շրջանային և ենթաշրջանային լիազորների միջոցով: Նման լիազորներ ունեին նաև Գորիսի և Կապանի շրջանները: Գավառի բոլոր գյուղերը ղեկավարում էին համայնքների կողմից ընտրված և Կենտրոնական Ազգային խորհրդի կողմից հաստատված գյուղական կոմիսարները1: Եվ այսպես՝ նախկին միասնական Զանգեզուրը 1917 թ. վերջին արդեն բաժանված էր երկու թշնամական մասերի: 1905-1906 թթ. թուրք-հայկական ընդհարումների կրկնություններից ահաբեկ՝ հայ և մահմեդական բնակչությունը սկսեց տենդագին զինվել: Հայկական մասի նկատմամբ մահմեդական մասն ուներ մի մեծ առավելություն. այնտեղ բնակչությունը միատարր էր՝ կազմված էթնիկ թուրքերից ու քրդերից, իսկ հայկական մասում հայ Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 222, ց. 1, գ. 21, թթ. 10-12, Ս. Վրացեան, Հայաստանի Հանրապետութիւն, Թեհրան, 1982, էջ 330, «Համահայկական խորհրդակցություններ (1912-1920 թթ.): Փաստաթղթերի և նյութերի ժողովածու», Երևան, 2004, էջ 184, Յով. Ստեփանեան, Արցախեան կամ Շուշուայ գնդի պատմութիւնը, «Հայրենիք», 1935, մարտ, թիւ 5 (149), էջ 80, Մ. Սողոմոնյան, Սովետական իշխանության հաստատումը Լեռնային Ղարաբաղում, «Բանբեր Հայաստանի արխիվների», 1968, թիվ 1, էջ 114:

բնակչության թիկունքում կային հայերի համար մեծ վտանգ ներկայացնող թուրք ստվար բնակչությամբ տասնյակ գյուղեր՝ հատկապես Սիսիանի և Կապանի շրջաններում: Այսպիսին էր Զանգեզուրի բնակչության ազգային ու կրոնական ընդհանուր պատկերը: Սրընթաց զարգացող իրադարձությունների պայմաններում այն չափազանց աննպաստ էր այդ տարածքում ապրող տարազգի հատվածների խաղաղ գոյակցության համար: Ինչպես թուրքերն ու քրդերը, այնպես էլ հայերը տագնապահար նախապատրաստվում էին գալիք արյունահեղ կռիվներին:

ԶԱՆԳԵԶՈՒՐԸ 1918 Թ. ԱՌԱՋԻՆ ԿԵՍԻՆ՝ ՄԻՆՉԵՎ ԹՈՒՐՔ

ԶԱՎԹԻՉՆԵՐԻ ՆԵՐԽՈՒԺՈՒՄՆ ԱՆԴՐԿՈՎԿԱՍ

1917 թ. հոկտեմբերյան հեղափոխության հաղթանակից հետո պատերազմը դադարեցնելու ուղղությամբ բոլշևիկյան իշխանությունների ձեռնարկած գործողությունների հետևանքով ռուսական բանակները ռազմաճակատում սկսեցին քայքայվել: Դրանում ամենամեծ դերը խաղաց «Խաղաղություն ռազմաճակատում և պատերազմ երկրի մեջ» բոլշևիկների այդ օրերի կարգախոսը: Հեղափոխական զորքը, բավական համարելով «խրամատներում փտելը», թողեց ռազմաբեմը: Նա այլևս ոչ ոքի չէր լսում. ինքն էր իր գլխի տերն ու տնօրենը: Հայրենիքի պաշտպանությունը, երեք տարվա թափած ջանքերը, թշնամու արշավանքի սպառնալիքը առանձնապես չէին մտահոգում նրան: Ռուս զինվորները զանգվածաբար թողնում էին ռազմաճակատը և հեռանում Ռուսաստան: Պարսկաստանի ռազմաճակատից զորքերը հետ էին քաշվում դեպի Բաքու, այնտեղից Դաղստանի վրայով մեկնում հյու66

սիս և Ջուլֆա-Ալեքսանդրապոլ-Թիֆլիս երկաթուղով՝ դեպի Հյուսիսային Կովկաս, իսկ այնտեղից՝ հեռուներ: Ռուս զինվորներին զինաթափելու համար թուրք պաշտոնյաների և ավազակախմբերի միջև առաջ եկավ մի կատաղի մրցակցություն: Ռուսական զորամասերի զենքերի մեծ մասն ընկավ նրանց ձեռքը1: Պարսկական ռազմաճակատը լքող ռուսական զորքերի շարքերում եղած զանգեզուրցի և ղարաբաղցի հայ զինվորները Ջուլֆայում անջատվում էին ռուսական զորամասերից և Գողթանի վրայով մեկնում Զանգեզուր, որտեղից ղարաբաղցիները, մահացու վտանգների ենթարկվելով, անցնում էին իրենց ծննդավայրերը: Եթե Զանգեզուրը Վայոց ձորի վրայով գոնե մի փոքր ելք ուներ դեպի Սևանի ավազան և Արարատյան դաշտ, ապա Ղարաբաղը աշխարհագրական տեսակետից գտնվում էր բացառիկ աննպաստ պայմաններում: Այն լիովին շրջապատված էր թուրքական գավառներով, որոնց վրայով էին ձգվում արտաքին աշխարհի հետ երկրամասը կապող գլխավոր ճանապարհները: Երբ ռուսական զորքերը տարերայնորեն բռնեցին տունդարձի ճանապարհը, Ղարաբաղը ամբողջապես կտրվեց դրսի աշխարհից և դատապարտվեց մեկուսացման: Պարսկաստանից նահանջող ղարաբաղցի հայ զինվորները Զանգեզուրի վրայով մի կերպ հասնում էին իրենց երկիր, բայց մյուս ռազմաճակատներում եղածները հնարավորություն չու1 Տե՛ս С. Сеф, Правда о Шамхоре 7-12 января 1918 г. Заккнига, 1927, с. 5-57, Эльде, նշվ. աշխ., с. 7-9, В. Худадов, Современный Азербайджан, “Новый Восток”, книга 3-я, Москва, 1923, с. 183, Լեո, Անցյալից (հուշեր, թղթեր, դատումներ), Թիֆլիս, 1925, էջ 368, Ռ. Դարբինեան, Փոթորիկի օրերուն, «Հայրենիք», 1948, թիւ 1 (264), էջ 22, Ա. Տօնեան, Ռուսական բանակի հայ սպայի մը յուշերը, «Հայրենիք», 1964, թիւ 7, էջ 5:

նեին տուն վերադառնալու և կանգ էին առել ճանապարհին: Տեղի հայությանը կառավարելու համար 1918 թ. սկզբին Շուշիում կազմվեց ժամանակավոր մարմին, որը կոչվեց «Միջկուսակցական բյուրո»: Նրա կազմի մեջ տեղ գտան 7 դաշնակցական և մեկական հոգի բոլշևիկներից, մենշևիկներից, էսէռներից ու հայ ժողովրդական կուսակցությունից: Ծանր դրությունը բոլոր հոսանքներին հարկադրեց մի պահ մոռանալ մանր խնդիրները, հանդես գալ միացյալ ուժերով և պաշտպանել երկրամասի հայության ֆիզիկական գոյությունը: «Միջկուսակցական բյուրոն» գոյությունը շարունակեց մինչև 1918 թ. հուլիսի 29-ը: Ղարաբաղի թուրքերն իրենց հերթին կազմեցին սեփական ազգային ղեկավար մարմին, որը կոչվեց «Միլի կոմիտե»: Այս երկու մարմիններից զատ՝ ազգային հողի վրա ծագած խնդիրները հարթելու համար կազմվեց նաև «Ազգամիջյան կոմիտե» անունով մի մարմին՝ բաղկացած 10 հոգուց՝ երկու կողմերից 5-ական ներկայացուցիչներով: Հունվարի 25-ին Գորիսում կազմվեց միջկուսակցական մի խորհուրդ ևս, որի 18 անդամների կեսը դաշնակցականներ էին, իսկ մյուս կեսը այլ կուսակցությունների ներկայացուցիչներ1: 1918 թ. սկզբին Թիֆլիսում կուտակվել էին թուրքական և արևմտյան ճակատներից վերադարձող բավական թվով զանգեզուրցի զինվորներ, որոնք նույնպես, ճանապարհները փակ լինելու պատճառով, հաղթահարելով մեծ զրկանքներ ու մահացու վտանգներ, գալիս էին իրենց հայրենի օջախները: Երկարատև պատերազմի բովով անցած, ռուսական բանակի կարգապահական կանոններով առաջնորդվող, զենքի տեսակներին լավ տիրապետող զանգեզուրցի զինվորների, հատկապես տարբեր մա-

Տե՛ս Ս. Վրացեան, Հայաստանի Հանրապետութիւն, Թեհրան, 1982, էջ 328:

կարդակներով մարտական գործողություններ ղեկավարելու փորձ ձեռք բերած սպաների վերադարձը մեծ նշանակություն ունեցավ գավառի ինքնապաշտպանության կազմակերպման համար1: Գնալով լարվածությունն ուժեղանում էր, մի կողմից՝ նախկին միասնական գավառի մուսուլմանական և հայկական մասերի միջև, մյուս կողմից՝ հայկական Զանգեզուրի հայ և թուրք ազգաբնակչության միջև: Անտեսելով հայկական իշխանությունների բազմաթիվ նախազգուշացումները՝ տեղի թուրքերը չէին դադարեցնում իրենց դավադիր գործողությունները: Գավառի այն մասերից, որտեղ հայերը փոքրամասնություն էին, նրանք փախչում և ապաստան էին գտնում հայաշատ ենթաշրջաններում: Իրենց հերթին նույնն էին անում թուրքերը՝ տեղափոխվելով մեծամասնություն կազմող ցեղակիցների մոտ: Այդ գործընթացի հետևանքով կազմավորվում է ազգային երկու միատարր գյուղախումբ: Թուրքերի օր օրի հաճախակի դարձող խժդժությունները Գորիսի ազգային իշխանություններին ստիպեցին դիմել անհրաժեշտ միջոցների: Հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ թուրքերի կողմից հայերի անհատական սպանությունները հիմնականում կատարվում էին ճանապարհներին՝ երիտասարդների զինված խմբերը թե՛ գավառի շրջանները միացնող և թե՛ միջգյուղային ճանապարհների առավել վտանգավոր հատվածներում հսկողություն սահմանեցին: Նաև ռազմաճակատներից վերադարձած զինվորների օգնությամբ ստեղծվեցին զինված ջոկատներ և լրացուցիչ միջոցներ ձեռնարկվեցին՝ զենք ու զինամթերք ձեռք բերելու համար: Բոլորը գիտակցում էին, որ զինված մարդը համարձակ ու վստահ է լինում, բայց երբ զենք չի ունենում, պատերազ1 Տե՛ս Ա. Տօնեան, Ռուսական բանակի հայ սպայի մը յուշերը, «Հայրենիք», 1964, թիւ 7, էջ 5, թիւ 8, էջ 56, 60:

մական իրավիճակում կորցնում է հոգեկան հավասարակշռությունը: 1917 թ. ամռանից սկսած Այսրկովկասի տարբեր վայրերում կազմավորվել էին ազգային խորհուրդներ, որոնք երկրամասում ազգային-տարածքային հստակ սահմանազատման բացակայության պայմաններում ստանձնել էին իրենց էթնիկ հավաքականությունների ղեկավարման մի շարք պարտականություններ: Հայկական առաջին Ազգային խորհուրդը ստեղծվել էր Բաքվում 1917 թ. ամռանը, այնուհետև հետագա ամիսներին մեկը մյուսի հետևից ստեղծվում էին հայ ազգային խորհուրդներ հայկական գավառներում և հայաբնակ վայրերում: Որպես կանոն, հայ ազգային խորհուրդների ստեղծման նախաձեռնողը ՀՅ դաշնակցությունն էր: Լուծարվում էին Ա. Կերենսկու կառավարության ստեղծած գործադիր կոմիտեները, և դրանց փոխարեն կազմավորվում էին ազգային խորհուրդներ, իսկ գավառապետների և նրանց ենթակա պաշտոնյաների փոխարեն սահմանվում էր գավառային, շրջանային և գյուղական կոմիսարների կառավարման համակարգ: 1917 թ. վերջին ՀՅ դաշնակցության Սյունիքի կենտրոնական կոմիտեի ջանքերով Գորիս քաղաքում ստեղծվեց Զանգեզուրի գավառային ազգային խորհուրդ, որին ենթակա էին լեռնավայրի տարածքում գործող քաղաքական և զինվորական կազմակերպությունները, այդ թվում՝ Կապանի հանքերում գործող բանվորների պատգամավորների խորհուրդը: Վերջինս 1918 թ. փետրվարին պղնձահանքերի և պղնձաձուլարանների փակվելու պատճառով ընդհանրապես դադարեցրեց իր գործունեությունը: Զանգեզուրի Ազգային խորհրդի կազմի մեջ մտան Մուշեղ Զաքարյանը (նախագահ), Մելիքսեթ Եսայանը (քարտուղար), անդամներ Արշակ Շիրինյանը, Նիկոլայ Հովսեփյանը, Միքայել

(Միշա) Պարոնյանը, Նիկոլայ Դորունցը, Երեմիա Բակունցը, Տիգրան Սազանդարյանը, Սահակ Տեր-Հայրապետյանը: Զանգեզուրը բաժանվեց վարչական չորս շրջանների՝ բուն Զանգեզուրի (Գորիսի), Սիսիանի, Կապանի և Գենվազի (Արևիք, Մեղրի): Յուրաքանչյուր շրջան ուներ իր խորհուրդը, որը ղեկավարում էր շրջանի գործերը և ենթակա էր Զանգեզուրի Կենտրոնական Ազգային խորհրդին: Իր հերթին ամեն շրջան բաժանված էր ենթաշրջանների (օրինակ՝ Գորիսի շրջանում կար երեք, Սիսիանի շրջանում՝ չորս ենթաշրջան): Ենթաշրջանների կոմիսարներն իրենք էին նշանակում գյուղերի կոմիսարներին՝ նրանց թեկնածությունը համաձայնեցնելով գավառի ազգային խորհրդի հետ: Գավառապետ դարձավ Մ. Պարոնյանը, որին երկու ամիս հետո փոխարինեց Ն. Հովսեփյանը1: Ստորև տրված են գավառի չորս շրջաններից մեկի՝ բուն Զանգեզուրի (Գորիսի շրջան) ենթաշրջանների, դրանց մեջ մտնող գյուղերի և գյուղական կոմիսարների վերաբերյալ տվյալները2. Գյուղերի անվանումը

Ծխերի թիվը

Գյուղական կոմիսարների անուն, ազգանունը*

1-ին ենթաշրջան Գորիս քաղաք Գորիս գյուղ Հին Գորիս Բուռուն **

Սահակ Բաբայան Նիկոլայ Տոռոզյան Հարություն Վանեսյան

Տե՛ս Գր. Գրիգորյան, Ս. Հախվերդյան, նշվ. աշխ., էջ 202: Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 34, թ. 44: * Որոշ անուն-ազգանուններ չի հաջողվել ճշտել: ** Այս չորս բնակավայրերը (Գորիս քաղաք, Գորիս գյուղ, Հին Գորիս, Բուռուն) կազմում էին վարչական մի խումբ:

Քարահունջ Մաղանջուղ Գեորու Ալիղուլիշեն

Մատթեոս Սևյան Աբգար Գրիգորյան Բալասան Վարդազարյան Դանիել Հովսեփյան

2-րդ ենթաշրջան Խոզնավար Խնածախ Բայանդուր Տեղ Քարաշեն Արավուս Կոռնիձոր Խնձորեսկ

Լևոն Հարությունյան Խաչատուր Զախարյան Բալասան Մկրտչյան Միքայել Բալաչյան Ավանես Սավադյան Միքայել Ղարախանյան Հայրապետ Առուշանյան

3-րդ ենթաշրջան Խոտ Շինուհայր Հալիձոր Երիցաթումբ Տանձատափ Տաթև Յայջի Ընդամենը

-

4782 ծուխ

Ներկայացնում ենք նաև Սիսիանի շրջանի չորս ենթաշրջաններն իրենց հայկական և ռուսաբնակ Բազարչայ և Բորիսովկա գյուղերով. 1. Բազարչայի ենթաշրջան՝ Բազարչայ, Բորիսովկա, Անգեղակոթ, Շաղաթ, Բալաք, Մուխութուրյան, Ղալաջուղ

2. Բռնակոթի ենթաշրջան՝ Բռնակոթ, Ղարաքիլիսե, Մազրա, Ուզ, Ալելու 3. Տոլորսի ենթաշրջան՝ Տոլորս, Աղքենդ, Բնունիս, Թազագյուղ, Ախլաթյան 4. Դարաբասի ենթաշրջան՝ Դարաբաս, Լոր, Գետաթաղ, Շնաթաղ, Լծեն: Տվյալ շրջանի ենթաշրջանային և գյուղական կոմիսարները կազմում էին կոմիսարների խորհուրդ, ուր քննարկվում էին ինչպես տվյալ գյուղին կամ գյուղերին վերաբերող, այնպես էլ համաշրջանային հարցեր: Հեռավորության և հաղորդակցության դժվարությունների պատճառով գավառի կենտրոն Գորիս քաղաքից Զանգեզուրի Ազգային խորհրդի ընդունած որոշումները ժամանակին տեղ չէին հասնում, ուստի տեղում հարցերը օպերատիվ լուծելու անհրաժեշտությունից ելնելով՝ Կապանի խորհուրդը վերափոխվեց Զանգեզուրի Ազգային խորհրդին ենթակա Կապանի Ազգային խորհրդի, որի ղեկավարությունը տարածվում էր և՛ Կապանի, և՛ Գենվազի վրա: Կապանի Ազգային խորհրդի առաջին կազմում ընդգրկված էին հետևյալ անձինք՝ Սմբատ բեկ Մելիք-Ստեփանյան (նախագահ), Իվան բեգ Մելիք-Քարամյան (ազգային խորհրդի անդամ, քարտուղար), Սամսոն բեգ Մելիք-Փարսադանյան, Սողոմոն Համբարձումյան, Եգոր Անտոնյան, Միքայել Էլչիբեկյան, Գեդեոն Տեր-Մինասյան, Հովհաննես Դանիելյան, Գարեգին Աղայան, Խաչատուր Դանիելյան, Ս. Թորոսյան, Ա. Ն.*, Հ. Տեր-Պետրոսյան1: * Մեր կարծիքով Ա. Ն.-ն պետք է լինի Ղափանի Վաչագան գյուղի բնակիչ Արշակ Նուրիջանյանը: 1 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 1457, ց. 1, գ. 364, թ. 1:

Կապանի Ազգային խորհուրդը կազմավորվելուց հետո Զանգեզուրի Ազգային խորհուրդը վերանվանվեց Զանգեզուրի Կենտրոնական Ազգային խորհուրդ: Կապանի Ազգային խորհրդի ստեղծումից հետո խորհուրդներ ունեին միայն բուն Զանգեզուրը և Սիսիանը: Բուն Զանգեզուրի խորհրդի նախագահը գավառի Ազգային խորհրդի նախագահն էր, իսկ Սիսիանինը՝ Զաքար Տեր-Ղազարյանը: 1918 թ. հունվարին խորհուրդների անդրկովկասյան երկրամասային կենտրոնը ընդունեց հետևյալ բանաձևը. «Երկրամասի կենսական շահերը պահանջում են մոտակա օրերին գումարել Անդրկովկասից և Կովկասյան ռազմաճակատից Սահմանադիր ժողովի համար ընտրված դեպուտատների ժողով, որն առաջին հերթին պետք է ստեղծի ուժեղ, հեղինակավոր իշխանություն՝ երկրամասում հեղափոխական կարգ ու կանոն պահպանելու և հասունացած ռեֆորմներն ի կատար ածելու նպատակով»1: Այդպիսի իշխանություն պետք է հանդիսանար Այսրկովկասյան սեյմը, որը բացվեց 1918 թ. փետրվարի 10-ին: Սեյմի մանդատային հանձնաժողովի տվյալների համաձայն՝ դեպուտատական մանդատները բաշխվեցին հետևյալ կերպ. 32 մենշևիկ, 30 մուսավաթական, 27 դաշնակցական, 19 էսէռ, 7 դեպուտատ «Մուսուլմանական սոցիալիստական բլոկից», 4 հումմեթական, 3 ներկայացուցիչ «Մուսուլմանությունը Ռուսաստանում» կուսակցությունից, 1 վրացական սոցիալիստ-ֆեդերալիստ, 1 դեպուտատ ժողովրդական ազատություն կուսակցությունից, 1 վրացական նացիոնալ-դեմոկրատ: Ընդամենը՝ 125 անդամ2: Սեյմի նախագահ ընտրվեց Ն. Չխեիձեն:

“Закавказский Сейм”. Стенографический отчет, заседание 13, Тифлис, 1918,

с. 4, 5.

Տե՛ս նույն տեղում, с. 5:

Այսրկովկասյան կոմիսարիատը միառժամանակ՝ մինչև երկրամասի անկախության ազդարարումը, գոյատևեց որպես Անդրսեյմի կառավարություն: Սակայն ինչպես Այսրկովկասյան կոմիսարիատի, այնպես էլ Սեյմի իշխանությունը Զանգեզուրում խորհրդանշական էր, բացարձակապես ձևական, քանի որ գավառի բոլոր գործերը վարում էին ազգային իշխանությունները: Որպես Անդրսեյմի կառավարություն՝ Այսրկովկասյան կոմիսարիատը գոյատևեց մինչև 1918 թ. ապրիլը: Ինչպես արդեն ասվեց, անկախ Այսրկովկասի առաջին կառավարության կազմավորումից հետո կոմիսարիատը լուծարվեց: Այսպիսով՝ վրացական և հայկական քաղաքական հոսանքների և գործիչների այն հույսը, թե հնարավոր կլինի Այսրկովկասի երեք ազգերի ֆեդերատիվ պետություն ստեղծել երկրամասի անկախությունը պաշտպանելու համար, ի դերև եղավ: Նրանք հաշվի չէին առել դեպի Տաճկաստան մուսավաթականների և ընդհանրապես կովկասյան թուրքերի հսկայական ձգտումը, որն էլ, ի վերջո, վերջիններիս տարավ տաճիկների շարքերը: Հենց դա էլ դարձավ Անդրսեյմի կազմալուծման գլխավոր պատճառը:

ՕՍՄԱՆՅԱՆ ԶՈՐՔԵՐԻ ՆԵՐԽՈՒԺՈՒՄԸ

ԱՆԴՐԿՈՎԿԱՍ ԵՎ ԶԱՆԳԵԶՈՒՐԻ ՀԱՄԱՐ ԱԴՐԲԵՋԱՆԻ

ԿՈՂՄԻՑ ԱՀԱԳՆԱՑՈՂ ՎՏԱՆԳԻ ՍՏԵՂԾՈՒՄԸ

Խախտելով ռուսական և թուրքական պատվիրակությունների միջև 1917 թ. դեկտեմբերին Երզնկայում կնքված կովկասյան ճակատում զինադադարի պայմանները՝ 1918 թ. հունվարի վերջերին թուրքական բանակն ամբողջ ճակատով անցավ հարձակման: Ռուսական զորքերի հեռանալուց հետո ռազմաճակատում օսմանյան զորքերին դեմ հանդիման մնացին միայն հայկական զորամասերը: Չնայած հերոսական դիմադրությանը՝ թուրքերին, այնուամենայնիվ, հաջողվեց պարտության մատնել հայերին: Մեկը մյուսի հետևից ընկան Երզնկան, Բաբերդը, Վանը, Արճեշը, Ալաշկերտը, Էրզրումը: Թուրքերն, այդ հաջողություններից մեծապես ոգեշնչված, անցան ռուսական նախկին կայսրության տարածքների զավթմանը: Օսմանյան զորքերը գրավեցին Բաթումը, Կարսը, Արդահանը, ներխուժեցին Արարատյան դաշտ: Սպառնալիքի տակ դրվեց հայ ժողովրդի գոյությունը: Պանթուրքական գաղափարախոսությունը որդեգրած երիտթուրք պարագլուխների ռազմական ծրագրերը ծավալապաշտական էին: Բաթումի խորհրդաժողովի օրերին հայկական պատվիրակության հետ ունեցած զրույցի ժամանակ երիտթուրք պարագլուխներից մեկը հետևյալ մտքերն է արտահայտել. «Դուք կը տեսնէք, որ ճակատագիրը կը քաշէ Թուրքիան արեւմուտքէն արեւելք. մենք հեռացանք Պալքաններէն, կը հեռանանք նաեւ Ափրիկէէն, բայց մենք պէտք է տարածուինք դէպի արեւելք. հոն է մեր արիւնը, մեր կրօնքը ու լեզուն: Եւ ասիկա տարերային ձգողութիւն ունի. մեր եղբայրները Պաքու, Տաղստան, Թուրքիստան եւ Ատրպէջան են: Մենք պէտք է ճամբայ ունենանք դէպի հոն: Եվ

դուք՝ հայերդ, կանգնած էք մեր այդ ճամբուն վրայ: Պահանջելով Վանը՝ դուք կը փակէք մեր ճամբան դէպի Պարսկաստան: Պահանջելով Նախիջեւանն ու Զանգեզուրը՝ դուք արգելք կը դառնաք մեզի իջնելու Քուրի հովիտը եւ երթալու Պաքու: Կարսն ու Ախալքալաքը կը փակեն մեր ճամբան դէպի Ղազախ ու Գանձակ»1: Այսրկովկասի վրա սկսած թուրքական ինտերվենցիայի հետևանքով 1918 թ. գարնան սկզբներից Զանգեզուրի և Ղարաբաղի դրությունը գնալով ծանրացավ: Թուրքական բանակը դեռ 1918 թ. փետրվարի 12-ին 700 կիլոմետր լայնությամբ ձգված ճակատով հարձակման էր անցել՝ նպատակ ունենալով գրավել ամբողջ երկրամասը: Օրհասական վիճակ ստեղծվեց Այսրկովկասի հայության համար, բայց նրան վերջնական կործանումից փրկեց սեփական ողջ ուժերի զորահավաքը: 1918 թ. մայիսյան ճակատագրական օրերին հայ ժողովուրդը կարողացավ իր մեջ ուժ գտնել, և Սարդարապատում, Բաշ-Ապարանում, Ղարաքիլիսայում տեղի ունեցած արյունահեղ կռիվներում հայկական կամավորական ջոկատները կարողացան ուժգին հարվածներ հասցնել օսմանյան զավթիչներին և նրանց ստիպել նահանջել: 1918 թ. մայիսի 26-ին Այսրկովկասյան սեյմը լուծարվեց, և երկրամասում ստեղծվեցին երեք ինքնուրույն՝ Վրաստանի (մայիսի 26-ին), Ադրբեջանի (մայիսի 27-ին) և Հայաստանի (մայիսի 28-ին) հանրապետությունները: Հայ ժողովուրդը հայրենիքի մի փոքր տարածքի վրա ազդարարեց իր անկախ պետականության ստեղծումը, որը վավերացվեց Բաթումի հունիսի 4-ի պայմանագրով:

1 Ալ. Խատիսեան, Հայաստանի Հանրապետութեան ծագումն ու զարգացումը: Բ տպագրություն, Պէյրութ, 1968, էջ 86:

Սակայն օսմանյան զավթիչները կանգ չառան և, շրջանցելով Հայաստանի մանուկ հանրապետության փոքր տարածքը, ուղղություն վերցրին դեպի Արևելյան Այսրկովկաս: 1918 թ. մայիսի 27-ին ստեղծված «արևելակովկասյան մուսուլմանական հանրապետությունը» թուրքերն անվանեցին «Ադրբեջան», որը փաստորեն դարձավ Օսմանյան կայսրության նահանգներից մեկը: Բնորոշ է Ադրբեջանի Հանրապետության առաջին վարչապետ Ֆ. Խան-Խոյսկու ճառը «իսլամի բանակի» հրամանատար Նուրի փաշայի Գանձակ մտնելու առթիվ. «Վերջապես Ադրբեջանի թրքությունը հասնում է իր նպատակին: Նա մտնում է իր սիրելի Օսմանյան խալիֆաթի գիրկը: Վերջապես, իրականանում է համայն մահմեդականության դարավոր իդեալը՝ բոլորի միացումը Սուլթանի կանաչ դրոշի տակ: Թուրք ազատարար զորքերին սրտատրոփ սպասում են Կովկասի լեռնականները, Թուրքեստանի թուրքերն ու կիրգիզները, Անդրկասպյան երկրի սարտերը, խիվացիները, բուխարացիները և վերջապես Աֆղանստանը և հզոր Հնդկաստանը»1: Այսրկովկասի խորքերը գնացող թուրքական զորամասերը մուսավաթականների ակտիվ աջակցությամբ թափանցում էին մուսուլմանաբնակ շրջանները և տեղաբաշխվում: Տաճիկ զինվորական հրահանգիչները, էմիսարները և առանձին զորախմբեր թափանցեցին նաև Դաշտային Ղարաբաղի ադրբեջանաբնակ գրեթե բոլոր գյուղերը և մուսավաթական ղոչիների հետ իրենց ձեռքը վերցրին տեղական իշխանությունը: Ղարաբաղի լեռնային հայկական մասը կտրվեց դրսի աշխարհից: Մուսավաթականների հրավերով թուրքական զորքերը շուտով մտան Գանձակ: Մայիսի 27-ին այնտեղ էր գտնվում թուրքա-

“Бакинский рабочий”, 13 июня, 1918.

կան բանակի շտաբը՝ Նուրի փաշայի գլխավորությամբ: Մտնելով Գանձակի նահանգ՝ օսմանյան զորքերը և նրանց միացած տեղական մուսավաթական ուժերը անմիջական սպառնալիք դարձան նաև Արցախի և Զանգեզուրի հայերի համար: Գանձակը դարձավ Արցախը և Զանգեզուրը նվաճելու հենակետ: Ամբողջ Այսրկովկասը նվաճելու նպատակով երիտթուրքերի օսմանյան կառավարությունը Ադրբեջան փոխադրեց ընտիր զորամասեր՝ թվով վեց դիվիզիա: Բացի այդ՝ տաճկական հրամանատարության տրամադրության տակ էր դրվել այսպես կոչված «իսլամի բանակը», որը կազմավորվել էր Կովկասի մուսուլմաններից և հիմնականում Ելիզավետպոլի նահանգում տեղակայված «վայրի դիվիզիայի» մնացորդներից ու բռնությամբ զորակոչված մահմեդականներից: Ադրբեջանի Ազգային խորհրդի նախագահ Մահմեդ Ռասուլզադեն հայտարարում էր. «Թուրքիան իր առջև խնդիր է դրել ստեղծել հարավարևմտյան Ադրբեջան՝ Երևանի և Թիֆլիսի նահանգների մի մասի (Ախալցխայի և Ախալքալաքի գավառները) և Ադրբեջանական Հանրապետության տերիտորիայի մասերից, այն բանից հետո, երբ Ադրբեջանին կմիացվեն հարավարևմտյան Ադրբեջանը, Աջարիան, Թերեքի, Դաղստանի, պարսկական Ղարադաղի, Թավրիզի, Մարանդի մահմեդական ազգաբնակչությունը: Այսպիսով, պետք է ստեղծվի մեծ Ադրբեջան՝ Թուրքիայի խնամակալության ներքո»1: Տվյալ պահին տաճիկ-մուսավաթական ուժերի առջև ծառացած հիմնական խոչընդոտը Բաքվի կոմունան էր, որի հերոսական պաշտպանները գերմարդկային ճիգերով փորձում էին կանգնեցնել թշնամու առաջխաղացումը:

ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 318, թ. 76:

Բաքվի կոմունան իր առանձնահատկություններն ուներ: Եթե Ռուսաստանում ծայր առած արյունալի քաղաքացիական կռիվների գաղափարական հիմքը դասակարգային անողոք ու անզիջում պայքարի քարոզներն էին, ապա Կովկասում վիճակը նկատելիորեն այլ էր: Ազգային հարաբերությունների բարդությունը ծնունդ էր տվել ազգամիջյան արյունալի ընդհարումների, որոնք զուգորդվում էին դասակարգային կռիվներին և շատ հաճախ առաջնային նշանակություն ստանում: Այդպիսին էր վիճակը նաև Բաքվի կոմունայի պարագայում: Կոմունան կյանքի էր կոչվել Կովկասի բոլոր ժողովուրդների տառապանքներից, որոնք խորացել էին չորսամյա համաշխարհային պատերազմի անթիվ արհավիրքների պատճառով: Բայց կոմունան ամենից առաջ պատերազմից առավել տուժած Այսրկովկասի հայ զանգվածների, ռուսահայ զինվորականության և իրենց երկիրը թողած արևմտահայ զինյալ մարտիկների պայքարի ծնունդն էր: Պատահական չէ, որ Բաքվի կոմունայի 19 հազարի հասնող զինյալ պաշտպաններից 17 հազարը հայեր էին՝ բոլշևիկներ, դաշնակցականներ, հնչակյաններ, էսէռներ, անկուսակցականներ: Կոմունայի գլուխն էին կանգնած հայ ժողովրդի նվիրյալ շատ զավակներ, որոնք թեև դավանում էին տարբեր գաղափարներ, գտնվում էին տարբեր կուսակցությունների շարքերում, բայց ճակատագրական այդ պահին միասնական էին: Դասակարգային պայքարի դրոշով կյանքի կոչված Բաքվի կոմունան հենց սկզբից ստիպված եղավ գոյապայքար մղել թուրքական բանակների և ադրբեջանցի թուրքերի միացյալ ուժերի դեմ: Փաստորեն կոմունայի պաշտպանները գերազանցապես հայեր էին, կո-

մունայի թշնամիները՝ թուրքեր: Ըստ էության շարունակվում էր թուրք-հայկական կռիվը1: Բաքվի կոմունայի ժամանակավոր հաջողությունները հայերի ժամանակավոր հաջողություններն էին, կոմունայի պարտությունը հայերի պարտությունն էր և թուրքերի հաղթանակը: Հարկ է շեշտել, որ օսմանյան, մուսավաթական ընդհանուր թշնամու դեմ նույն շարքերում մարտնչող հայերի նպատակները, այնուամենայնիվ, բավականաչափ տարբեր էին: Կոմունայի բազմազգ բոլշևիկյան ուժերի հիմնական նպատակն էր թուրքերին և թաթարներին հաղթելու միջոցով կոմունան փրկել և Կովկասում խորհրդային իշխանության հաստատման համար ստեղծել հեղափոխական հենակետ: Ի տարբերություն կոմունայի այլազգի պաշտպանների՝ հայ բոլշևիկ պաշտպանները, սկսած նրա ղեկավար Ստեփան Շահումյանից մինչև վերջին հայ կարմիր զինվորը, նաև մտածում ու գործում էին հանուն Բաքվի ու նահանգի հայության փրկության: Ավելին՝ ոչ միայն Բաքվի հայ բոլշևիկները, այլև քաղաքի ողջ հայությունը կանգնել էին կոմունան պաշտպանելու և մինչև վերջ թշնամուն դիմադրելու դիրքերում, այսինքն՝ բոլշևիկների հետ ճակատ էին կազմել ընդդեմ մյուս բոլոր ուժերի: Կոմունայի բաղկացուցիչ մասը ՀՅ դաշնակցությունն էր՝ իր բազմաքանակ զինված ուժերով: Դաշնակցական զինված ուժերն իրենց թվաքանակով մեծապես գերազանցում էին կոմունայի կարմիր բանակին, որի հրամանատարը և անձնակազմի բացարձակ մեծամասնությունը նույնպես հայեր էին: Դաշնակցության հիմնական մտահոգությունը թուրքերին հաղթելու միջոցով Բաք-

1 Մանրամասն տե՛ս Հր. Սիմոնյան, Անդրանիկի ժամանակը, գիրք Բ, Երևան, 1996, էջ 175-181:

վի և Ադրբեջանի հայությանը փրկելն էր և Հայաստանի Հանրապետության գոյությանը սատարելը: Դեպի Բաքու տաճկական զորքերի առաջխաղացմանը զուգընթաց ավելի ու ավելի անհագ էր դառնում նորահռչակ Ադրբեջանի Հանրապետության ղեկավարների՝ հայկական հողերը զավթելու ախորժակը: Օգտվելով այն հանգամանքից, որ Առաջին աշխարհամարտն սկսվելուց ի վեր Հայաստանի և հայ ժողովրդի գլխով անցել են անօրինակ արհավիրքներ՝ 1915 թ. ցեղասպանություն, օսմանյան զորքերի` Այսրկովկաս ներխուժման հետևանքով Արևելյան Հայաստանի տարածքների բռնազավթում և հայ բնակչության զանգվածային կոտորածներ, երկրամասի հայկական գավառների տնտեսության ծայրաստիճան քայքայում, սովի ու տարափոխիկ հիվանդությունների պատճառով օրական հարյուրավոր հայ կյանքերի մարում և այլն, կովկասյան թուրքերը թիկունքից հարվածում էին տաճկական զորքերի դեմ կռվող հայկական պաշտպանական ուժերին, հարձակումներ կատարում հայկական բնակավայրերի և զինվորական մասերի վրա, եռանդով կատարում խափանարար գործողություններ: Այդ ամենը, ի վերջո, հետապնդում էր հեռուն գնացող նպատակներ, այն է՝ կոտորակված ու թուլացած հայությունից խլել նրա ընդարձակ պատմական հայրենիքից մնացած բեկորներն անգամ1: Այսրկովկասյան սեյմի ցրումից և երկրամասում ազգային երեք հանրապետությունների ստեղծումից հետո նորաստեղծ Ադրբեջանի Հանրապետությունը, ելնելով Բաթումի 1918 թ. հունիսի 4-ի պայմանագրից, հենվելով Օսմանյան Թուրքիայի 1 Տե՛ս В. Худадов, Современный Азербайджан, с. 183, 184, Ռ. Դարբինեան, Փոթորիկի օրերուն, «Հայրենիք», 1948, թիւ 1 (264), էջ 22, Ե. Սարգսեան, Երեւանը 1917 թուականին, «Հայրենիք», 1950, թիւ 9 (296), էջ 94, 95:

բազմակողմանի աջակցության վրա, երկրամասի հայկական տարածքների մեծ մասը պաշտոնապես, կառավարության մակարդակով հայտարարեց ադրբեջանական: Մուսավաթական կառավարությունը պահանջում էր, որ հայերը ընդմիշտ ձեռք քաշեն Դաշտային և Լեռնային Արցախներից, Զանգեզուրի գավառից, ավելին՝ ձգտում էր Ադրբեջանին միացնել նաև Նախիջևանի գավառը, Շարուր-Դարալագյազի գավառից՝ Շարուրի գավառակը, Երևանի և Էջմիածնի գավառներից՝ Սադարակի, Վեդիբասարի, Զանգիբասարի շրջանները, գրեթե ամբողջ Սուրմալուի գավառը մինչև Կարսի մարզը: Նա պահանջում էր նաև տարածքներ Կարսի մարզից, եթե այդ մարզը չանցներ թուրքերին: Մուսավաթականներն իրենցն էին համարում նաև Բասարգեչարի շրջանը1: Մուսավաթականները ունեին հեռահար նպատակներ. փորձում էին իրականացնել պանթուրքական ծրագրերը: Նրանք նախատեսում էին իրենց օսման եղբայրների հետ գրավել Դաղստանը, Չեչնիան, Հյուսիսային Կովկասը, Պովոլժիեն, Ղրիմը, Միջին Ասիան և շարժվել դեպի Հնդկաստան2: Այդ հսկայական ծրագիրը թուրքերի համար դատարկ ցնորք չէր և ոչ էլ զառանցանք: Նրանք գտնում էին, որ դա միանգամայն իրատեսական ծրագիր է, և որ այն Հայաստանին վերաբերող մա-

ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 17, թ. 33, գ. 7, թ. 215-ի շրջ. - 216, գ. 235, թթ. 7-17, Ս. Մելիք-Եօլչեան, Բագուի հերոսամարտը, «Հայրենիք», 1925, հոկտեմբեր, թիվ 12, էջ 123, 124, Ա. Աստուածատուրեան, Ատրպեյճանը եւ Հայաստանը անկախութեան նախօրեին եւ անկախութեան օրերին, էջ 52, Нагорный Карабах в 1918-1923 гг., Сборник документов и материалов. Отв. ред. В. А. Микаелян, Ереван, 1992, с. 16, 23, 26-28, Ս. Վրացեան, Հայաստանի Հանրապետութիւն, Թեհրան, 1982, էջ 146: 2 Տե՛ս Эльде, նշվ. աշխ., էջ 11:

սով անառարկելիորեն պետք է կյանքի կոչվի 1918-1919 թվականներին: Այսպիսով՝ Ադրբեջանի հարևանությունը կատարյալ դժբախտություն էր Հայաստանի համար: Իր ֆանտաստիկ պահանջներով այդ երկիրը մահացու սպառնալիք էր Հայաստանի Հանրապետության գոյության համար: Այսրկովկասյան թուրքերի՝ Հայաստանի Հանրապետության, հայ ժողովրդի համար կործանարար ծրագրի իրականացումը սկսվում էր Արցախից և Զանգեզուրից: Բաքվի ուղղությամբ թուրքական զորքերի հաջողությունները մեծապես ոգեշնչել էին Զանգեզուրի թուրք ազգաբնակչությանը: Գավառի թուրքաբնակ գյուղերում ակտիվ եռուզեռ էր. թուրքերն ամենուրեք գաղտնի թե բացահայտ պատրաստություններ էին տեսնում՝ առաջիկայում իրենց ցեղակիցների հարձակման դեպքում թիկունքից հայերին հարվածելու համար: Թուրք-ազերի ասկյարները այնքան էին լկտիացել, որ իրենց զորամասերի շարային վարժությունների ժամանակ անընդհատ արտաբերում էին. «Բիր-իքի, բիր-իքի, Կավկազ, բիզիմքի» («Մեկերկու, մեկ-երկու, Կովկասը մերն է»)1: Ինչպես ամեն տարի, 1918 թ. գարնան վերջերից նույնպես հարավարևելյան Այսրկովկասի թուրքաբնակ հարթավայրերից տասնյակհազարավոր թուրքեր ու քրդեր իրենց հարյուրհազարավոր անասուններով շարժվում էին դեպի Զանգեզուրի, հատկապես Սիսիանի խոտառատ ու զովասուն սարերը: Քոչվորները հայ գյուղերի ճանապարհներով ու տարածքներով անցնելիս իրենց պահում էին սովորականից ավելի հանդուգն, հոտերն ու նախիրները համարձակորեն քշում էին արտերի ու խոտհարքնե1 Լեո, նշվ. աշխ., էջ 414, Ռ. Սիմոնյան, Անդրանիկ. Սիբիրյան վաշտի ոդիսականը, Երևան, 2006, էջ 63:

րի վրայով և հայ գյուղացիների բողոքներին ի պատասխան՝ սպառնում էին ավերել նրանց գյուղերը: Քոչվորների անվան տակ սարերն էին բարձրանում նաև մուսավաթական զինյալներ, որոնք իրենց հետ տանում էին մեծաքանակ զենք ու զինամթերք՝ գավառի թուրքերին զինելու համար: Հայության մեջ շերտընդմեջ ապրող Զանգեզուրի թուրք բնակչությանը Ադրբեջանի կառավարությունը համարում էր իր պահեստազորը՝ հինգերորդ շարասյունը, որը պետք է քայքայիչ աշխատանք տաներ, ներսից հարվածներ հասցներ հայերի թիկունքին: Մուսավաթական գործակալները և օսմանցի էմիսարները լայնածավալ աշխատանք էին տանում գավառի թուրքերի շրջանում, զինում երիտասարդությանը, նրան սովորեցնում զենք գործածել1: Հայը նստակյաց էր: Նա խաշնարածությամբ զբաղվում էր իր գյուղի սահմաններում կամ մերձավոր արոտավայրերում: Հայերն ու քրդերը ապրում էին Զանգեզուրի լեռնաստաններում, և նրանց համար հիմնականում արոտատեղիներ էին իրենց հողաբաժինների շարունակությունը: Արոտատեղիների հեռավորությունը Զանգեզուրի հայ գյուղերից հետևյալն էր. Սիսիանի շրջանի Ախլաթյան գյուղից գտնվում էին 3 վերստ հեռավորության վրա, Շնաթաղից՝ 4 վերստ, Բռնակոթից՝ 5 վերստ, Կապանի շրջանի Կավարտ և Առաջաձոր գյուղերից՝ 6-8 վերստ: Այնինչ թուրք քոչվորները սար էին բարձրանում՝ կտրելով հարյուրավոր վերստեր: Զանգեզուրի արոտատեղիներ հասնելու համար նրանք, օրինակ, Ջևաթի գավառի Ամիրանլար գյուղից կտրում էին 235 վերստ, Հալաջից՝ 240 վերստ, Մուղանլուից՝ 265, Հաջի-Քերիմբեկլուից՝ 290 վերստ: Այստեղ էին գալիս Կարյագինի, Սալյա-

Տե՛ս «Ժողովրդի ձայն», Կ. Պոլիս, 21 հոկտեմբերի, 1919:

նի, Շուշիի գավառների քոչվոր անասնապահները, ինչպես նաև բուն Զանգեզուրի ցածրադիր վայրերի թուրքերը: Սարագնացությունը և Զանգեզուրի ալպիական մարգագետինների անծայրածիր տարածությունների (141.277 դեսյատին պետական հողեր) օգտագործումը կատարվում էր 1884 թ. հունիսի 29-ի օրենքի համաձայն: Խաշնարածությանը հատկացված այդ հողերը որևէ անձի կամ համայնքի սեփականությունը չէին, այլ պետական հողային ֆոնդ էին, որ կապալով տրվում էր անասնապահներին: Արոտատեղիներից 1899 թ. օգտվելիս են եղել 26038 ծուխ, որոնցից թուրքեր էին 18919-ը, քրդեր՝ 3510-ը, հայեր՝ 3408-ը, թաթեր՝ 201-ը1: Առանց երկբայելու կարելի է ասել, որ 1918 թ. Զանգեզուրի սարեր բարձրացող խաշնարածների թիվը պետք է անհամեմատ պակաս լիներ, որովհետև թափառական անասնապահությունը՝ իբրև հետամնաց տնտեսական ճյուղ, գնալով կորցնում էր իր գրավչությունը և նպատակահարմարությունը2: Մտնելով Զանգեզուրի տարածք՝ թուրք և քուրդ խաշնարածները ոտնատակ էին տալիս հայ գյուղերի ցանքսերն ու մարգագետինները, ջարդում ծառատունկերը, խառնում հայի մոլորված անասունը իրենց խաշներին և այլն: Դրանով նրանք վրդովում էին երկրի հանգիստը և աղետների պատճառ դառնում հարևանների համար: Տեղի էին ունենում կռիվ, ընդհարում, սպանություն, և արդյունքում թշնամությունը խորանում էր*: Տե՛ս ՎՊԿՊԱ, ֆ. 23, ց. 2, գ. 282, թ. 21: Տե՛ս В. Худадов, Закавказье. ЦУ печати ВСНХ СССР, М.-Л., 1926, с. 91, 92: * Քոչի մասին ժամանակին մի պոեմ է տպագրել Եղ. Հայպետը (Տե՛ս «Հայրենիք», 1939, դեկտեմբեր, թիվ 2 (206), էջ 55-59), որտեղ պատկերավոր նկարագրված են քոչի սարսափները: Բերենք հատվածներ այդ պոեմից.

Դավիթ Անանունը, անդրադառնալով քոչի խնդրին, գրել է. «Կարելի է ասել, թե թուրք ժողովրդի բարքերի կոպտությունը, նրա մեջ արմատացած գողությունն ու ավազակությունն արդ*** Ծաղիկ, աղբիւր կեանք են տածում Հայոց բարձրումն էն սուրբ, դրա՜խտ. Ձգում է մութ օրդուն ցածում՝ Նախանձ բռնած ու տե՜նդ, հրա՜խտ. Մին էլ օշափն էն խանձ-խոտով՝ Աջ եւ ձախից փոշու թեւեր, Զանգեզուրի սար ու ձորով Զը՜նգ-դը՜նգ սողում է վե՜ր… Եռ է գալիս, յորդում ափից Հեղեղն էն գոռ, ագահ, քաղցած. Եւ աջ ու ձախ շեղւում ճամբից, Արտն է թափւում՝ հասկը բացած. Ա՜խ, ի՞նչ գիտէ վայրի քոչուոր Պագել, պաշտել եզ ու գութան, Իւրտ ու ճամբի միայն սովոր, Սովոր լափել թափան ու թան. Խոտ է կարծում շքեղ ցանքսեր – Քրտնոտ Հայի ցորենն էն սուրբ: Խարտեաշ ու ճոխ հասկի վարսեր, Խշշո՜ցն իրենց նուագ մի նուրբ. Ու՝ քանց անգութ մորեխ, կարկուտ, Ելնում է մեր սար ու ձորով, Քամուն տալիս Հայի կալ, կուտ Զնգում է վեր զօրո՜վ, զօրո՜վ… - Հայ, հա՜յ… գոռաց քոչի զօռբան Թրքոտ, ոջլոտ ու թուք ըռխին. Իր դէմ ելաւ Գիւքին չոբան. Զարկե՛ց. ընկա՜ւ… ինքն էլ գլխին…

Վա՜յ… որբ մնաց անտէր Նազին, Որ սեւ հագաւ՝ սրտում լեղի. Թուշը պատռած ու ցեխ մազին, Ցաւն է լալիս՝ առանց դեղի. Եարն իր սարի մի նառ չոբան, Ընկաւ արնոտ՝ խոտ ու ծաղկում. Ջա՜ն, ձիւն-ամպով ծածկուեց օբան, Ոչխա՛րն էլ որբ՝ գէլի ճանկում. Շապիկն էր լոկ արնով թաթխած, Որ տուն բերին, իբրեւ կտակ, Որ որբ Նազին գետը կախած՝ Հխպում է պաղ ջրում յստակ… Կը՜ռ, կը՜ռ… Աշունք… Օշափ օրդուն Որոտանի կեռ-մեռ ափով, Գետի նման էն գոռ, յորդուն, Իջնում է թունդ՝ վայրագ թափով: Կոխ է տուել հունձքը Հայի, Լափել փարթամ ձոր ու ծմակ. Թո՛ղ մեր սոված գառը մայի՜, Իսկ իր պոչին՝ մի լեռ դմակ. Մեր սուրբ սարի գլխին թրքած, Փէտով մեր հաստ քանդած կաշին, Ընկնում է մերթ՝ ճարպից կքած Ու յետ փախչում՝ ձիւնը բաշին. Իջնում է քոչն Աղուանք փութով, Ուր որ՝ մոռցած տենդ ու հրախտ, Շնչում է ճոխ գարնան շուրթով Ձմեռն անուշ – մի նոր դրա՜խտ…

յունք են թափառական խաշնարածության: Անշարժ սեփականությունը և նստակյացությունը այնպիսի վարք ու բարք են հաղորդում մարդուն, որ չի կարող պատվաստել թափառակաշրջիկությունը, արկածախնդրությունը սարերում ու ձորերում: Թուրք խաշնարածն իր զբաղմունքի զոհն է, թեև շնորհիվ մտավորի սակավապետության այդ չի զգում: Իսկ նրա առաջնորդները՝ Ադրբեջանի գոյության համոզված պաշտպանները, կամենում են իրենց ժողովրդի հետամնացությունը զենք ծառայեցնել հարևան Հայաստանի դեմ ու մշտաբորբոք պահել ազգային կռիվը: Եվ դա այն ժամանակ, երբ Ադրբեջանի տափաստանների ոռոգման, ճանապարհների կառուցման և ճահիճների չորացման հետևանքով կարող են ապրուստ հայթայթել իրենց բնակիչների համար: Այդ շինարար ուղիով չի զարգանում ադրբեջանցիների քաղաքական մտածողությունը, այլ թշնամության ու ներհակության»1: Այս պայմաններում Զանգեզուրի հայությունը ստիպված դիմեց հակամիջոցների, ուժեղացրեց ինքնապաշտպանությունը: Դա ամենից առաջ իր արտահայտությունը գտավ հայկական Զանգեզուրի Ազգային խորհրդի որոշման մեջ: Համաձայն այդ որոշման՝ քոչվորների առջև փակվեցին գավառի ամառային արոտավայրեր տանող ճանապարհները: Դա արվեց ոչ թե քոչվոր թուրքերին տնտեսական վնասներ հասցնելու, այլ գավառի անվտանգության համար: Նպատակն էր թշնամական քոչվոր զանգվածներին և նրանց հետ գնացող հազարավոր զինված մարդկանց թույլ չտալ անցնել հայերի թիկունքը2: Մայիսի վերջերին Զանգեզուր հասավ Խնուսի, Սասունի ու Վանի գաղթականների մի մասը՝ զինված ուժերով: Այդ ուժերը «Ուրբաթ», 12 հոկտեմբերի, 1990: Տե՛ս Ե. Իշխանեան, Լեռնային Ղարաբաղ (1917-1920), Երևան, 1999, էջ 147, 153, 154, 156, 158:

կազմեցին այն կորիզը, որի շուրջ համախմբվեցին զանգեզուրցի մարտիկները: Հունիսի սկզբներին հազարավոր զինված քոչվորներ խռնվեցին Հագարի գետի ափին՝ պատրաստ զենքի ուժով բանալու սարերի ճամփան: Նրանց օգնության էին եկել Հաջի Սամլուի ու Մուսուլմանլարի թուրքերը: Հարամի Դյուզ վայրում թուրքերի և հայերի միջև տեղի ունեցան արյունալի կռիվներ, և պարտված թուրքերը փախուստի դիմեցին՝ կռվի դաշտում թողնելով բազմաթիվ դիակներ: Կարճ ժամանակ անց Հաջի Սամլուի թուրքերը հարձակվեցին Սիսիանի վրա՝ կամենալով միանալ թուրքական Ջուլ շրջանին և այդպիսով Զանգեզուրը կտրել Դարալագյազից, բայց ջարդված այդտեղից էլ քշվեցին: Ընդհարումներ եղան նաև Զեյվա-Ագարակ գծի վրա՝ Մեղրիում. այստեղ ևս թուրքերը չդիմացան ու փախան Օրդուբադի կողմերը: Այսպիսով՝ Զանգեզուրն ազատվեց քոչի մղձավանջից1: Բայց Ադրբեջանից եկող ընդհանուր վտանգը ոչ միայն չթուլացավ, այլև գնալով ավելի ուժեղացավ: Գանձակի նահանգի մեծ մասը գրաված տաճկական զորքերի ներկայությունը խանդավառել ու սիրտ էր տվել մուսավաթական Ադրբեջանի իշխանություններին, որոնք չէին էլ կասկածում, որ իրենցն է լինելու հայկական Ղարաբաղն ու Զանգեզուրը: Իսկ զանգեզուրցի հայերի մտքով անգամ չէր անցնում, որ իրենք երբևիցե կանցնեն կովկասյան թուրքերի ու տաճիկների տիրապետության տակ: Նրանք պատրաստ էին կյանքի գնով տեր կանգնելու իրենց երկրին, իրենց ազատությանը: Ազատ ապրելու համար Զանգեզուրի հայերը շարունակ կռիվների մեջ են եղել օտար՝ պարսիկ, արաբ, թուրք, թաթար

Տե՛ս Ս. Վրացեան, Հայաստանի Հանրապետութիւն, Թեհրան, 1982, էջ 328:

նվաճողների հետ, երբեմն՝ հաջող, երբեմն՝ անհաջող, բայց ամեն անգամ զանգեզուրցին համառորեն, իր շահերի գիտակցմամբ, հանուն հայրենի երկրի պատերազմել է իրենից հզոր թշնամական ուժերի դեմ: Որո՞նք են եղել Զանգեզուրի հայության ըմբոստության շարժառիթները: Բազմաթիվ պատճառներից առանձնացնենք մի քանիսը: 1. Այն կացությունը, որի մեջ դարեր շարունակ ապրել է զանգեզուրցին՝ մշտապես կռիվ տալով բնության հետ, ծանր աշխատանքով հոգալով ընտանիքի հոգսը: 2. Նա երկար ժամանակ հալածված է եղել իր հայրենիքում՝ իբրև իրավազուրկ տարր, իբրև եկվորների հպատակ, ուստի միշտ թանկ է գնահատել իր կյանքի ազատ ժամանակները և պատրաստ է եղել արյան գնով պաշտպանել այն: 3. Զանգեզուրցին միշտ քաջ գիտակցել է, որ մայր Հայաստանի հետ մշտական կապ պահպանելու և հայ մնալու համար ինքը պարտավոր է ամեն ինչ անել, որ Զանգեզուրի թիկունքը կազմող Նախիջևան գավառը չբռնագրավվի թշնամու կողմից, այլապես դրանով մահացու հարված կհասցնի իրեն: 4. Եթե Հայաստանը զանգեզուրցու համար մայր հայրենիք էր, ապա Արցախը նա դիտում էր որպես բուն հայրենիք: Արցախը Զանգեզուրի շարունակությունն էր՝ իր տեղադրությամբ ու տնտեսական կյանքով: Դրանք տնտեսական մի ամբողջություն էին, բայց ոչ միայն տնտեսական: Արցախի և Զանգեզուրի հայերն ունեն նույն կենցաղն ու սովորույթները, նույն բարբառը, հոգեկան նույն կերտվածքը, ազատության համար պայքարի նույն ոգին: Արցախը բաժանել Զանգեզուրից և Հայաստանից, զանգեզուրցու համար նշանակում էր եղբորը բաժանել եղբորից, իրեն ձգել բախտի քմահաճույքին և ի վերջո դատապարտել ոչնչացման: Բաժանել իրենից Արցախը կամ հարված հասցնել նրան կնշանա90

կեր փշրել իր իսկ ողնաշարը: Ուստի պատահական չէ, որ Զանգեզուրի հայությունը պատմության ընթացքում միշտ մտահոգված է եղել ոչ միայն իր լեռնավայրի ազատությամբ, այլև ուժերը ներածին չափով օգնության է գնացել Նախիջևանի և Արցախի հայերին, աջակցել օտար զավթիչների դեմ նրանց մղած պայքարին: 5. Թվում է, թե համառ, աշխատող ու խնայող զանգեզուրցին միաժամանակ պետք է լիներ բիրտ ու անուս: Բայց իրականում եղել է հակառակը: Քաջ ու անվախ զանգեզուրցին, ի բնե լինելով ուսումնասեր, պաշտել ու փայփայել է ազգային մշակույթը, կրթությունը: Ռուբեն Տեր-Մինասյանը միանգամայն իրավացի էր՝ գրելով. «Հայաստանի քիչ անկիւններուն մէջ ուսումն ու կրթությունը այնքան հարգի են, որքան Զանգեզուրի մէջ: Կան շրջաններ, ինչպէս Մեղրին, ուր դեռ քանի մը տասնեակ տարիներ առաջ անուս մարդ չէր գտնուեր: Այնպէս որ, եթէ Զանգեզուրը իր մարտական ոգիով նմանեցնենք Չերնակորիային, իր կրթական և մտավոր մղումներով պէտք է նմանեցնենք Զուիցերիային»1: Ուստի օտար նվաճողներից իր երկիրը, դպրոցը, մշակույթը, ավանդույթները պաշտպանելու համար զանգեզուրցին միշտ ստիպված է եղել զգոն լինել, համատեղել զենքն ու գրիչը: Զանգեզուրի Կենտրոնական Ազգային խորհուրդը գավառի հայությանը հիշեցնում էր, որ Բաթումի հաշտության պայմանագրի համաձայն՝ Այսրկովկասում կազմվել են երեք հանրապետություններ՝ Վրաստանի, Ադրբեջանի և Հայաստանի, և Երևանի նահանգի հայությունը «ստիպված է եղել խայտառակ հաշտություն կնքելու» հայ ժողովրդի դարավոր ու արյունարբու թշնամու՝ թուրքի հետ:

«Դրոշակ», 1925, դեկտեմբեր, թիվ 6, էջ 168:

Ստեղծված «Հայաստանի Հանրապետությունը» նաև կոչվում էր «Արարատյան Հանրապետություն», և այդ անվանումն առավել ճշգրտությամբ էր արտահայտում հայերի պետության ողբերգական վիճակը: Հայաստանի Հանրապետության կազմի մեջ չէին մտնում Ռուսահայաստանի շատ տարածքներ, այդ թվում՝ պատմական Սյունիքը և Արցախը: Ինչ վերաբերում է տեղական թուրքությանը, ապա նա կամա թե ակամա ապավինել էր տաճիկ բեկերին ու փաշաներին, որոնց օգնությամբ Բաքվի և Թավրիզի ճակատներում կռիվ էր մղում անգլո-ռուսական ուժերի, իսկ երկրի ներսում՝ հայերի դեմ՝ նպատակ ունենալով նախ և առաջ նրանց խեղդել տնտեսապես, ապա նաև ոչնչացնել ֆիզիկապես: Ստեղծված պայմաններում Ազգային խորհուրդն ընդհանրություններ էր տեսնում հայկական զույգ երկրամասերի և Մակեդոնիայի ու Էլզաս-Լոթարինգիայի ճակատագրերի միջև: «Ինչպես Բուլղարիան երկար ժամանակ մնաց առանց իր Մակեդոնիայի,նշվում էր Ազգային խորհրդի կոչի մեջ,- իսկ Ֆրանսիան՝ առանց Էլզաս-Լոթարինգիայի, այնպես էլ Հայկական հանրապետությունից արհեստական կերպով անդամահատել են Արցախն ու Սյունիքը, որոնք Մակեդոնիայի և Էլզաս-Լոթարինգիայի պես շարունակ պիտի ըմբոստանան և հանգիստ կյանք չպիտի ունենան, մինչև որ չվերանան արհեստական բաժանումները …»1: Բաթումի պայմանագրի համաձայն՝ Գանձակի նահանգի հարյուր հազարների հասնող հայությունը, որ գլուխ չէր խոնարհել լենկ-թեմուրների և ալփ-արսլանների առջև, այժմ պիտի հպատակվեր Ադրբեջանին, ենթարկվեր եկվոր թաթարներին:

ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 33, թ. 5:

Կոչում նշվում էր, որ եթե հարևան թաթարները չդիմեին տաճիկների օգնությանը և նրանց միջոցով չուզենային կազմակերպել իրենց Ադրբեջանը, այդ դեպքում հայերը թերևս հնարավորություն կունենային փնտրելու մի ընդհանուր ուղի երկու ազգությունների համար և ստեղծելու համակեցության որոշ տանելի պայմաններ: Բայց մի կողմից՝ իրենց ցեղակից թուրքերին ապավինելը, մյուս կողմից՝ հայերի նկատմամբ ոխերիմ թշնամությունը, երկար ու ձիգ ամիսների ընթացքում ճանապարհները փակելը, հարյուրավոր հայ անցորդների սպանությունները, բոլոր շուկաներում հայերին բացարձակ բոյկոտ հայտարարելը, զանազան մութ նպատակներով շտապ զորահավաքներ անցկացնելը վկայում են, որ անհնար է հարևանների հետ խոսել մի ընդհանուր քաղաքական լեզվով1: Այնուհետև նշվում էր. «Մեր առաջ երկու ճանապարհ կա. կամ պետք է առանց կռվի զինաթափ լինենք, հանձնվենք տաճիկին ու թաթարին, մեր աչքերի առջև նրանց բռնաբարելու տանք մեր քույրերին, ապա բոլորս մորթվենք ոչխարի պես, կամ ամենքս միանգամից պետք է պատրաստ լինենք զենքը ձեռքներիս պաշտպանելու մեր գոյությունն ու պատիվը»2: Ազգային խորհուրդը Զանգեզուրի բնակչությանը տեղյակ էր պահում, որ Գանձակի նահանգի հայության ամենամեծ հատվածը՝ Գյուլիստանը, Ջրաբերդը, Խաչենը, Վարանդան և Դիզակը, հրաժարվել են թաթարին հպատակվելու մտքից և վճռել են զենքով պաշտպանել իրենց գոյությունն ու պատիվը: «… Զանգեզուրի հայ ժողովուրդը չի կարող ուրիշ ճանապարհ բռնել. պիտի գնա իր մեծ եղբոր՝ Ղարաբաղի հայության ուղիով, որովհետև,

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 33, թ. 5: Նույն տեղում:

եթե նույնիսկ ուզենա ուրիշ գործելակերպ էլ բանեցնել, ոչ ոք չի հավատա նրա անկեղծությանը և նա չարաչար կպատժվի»1: Արտահայտելով Զանգեզուրի ժողովրդի հաստատուն կամքը՝ Կենտրոնական Ազգային խորհուրդը կոչ էր անում. «Ուրեմն, գործի անցնենք, կազմակերպենք մեր սեփական զորքն ու զինված խմբերը, ունենանք խիստ կարգապահություն և հավատանք, որ դա է մեր փրկության միակ ճանապարհը»2: Զանգեզուրը օրհասական օրեր էր ապրում, և գավառին անհրաժեշտ էին վճռական իշխանություն և երկաթյա կարգապահություն: Այս առումով Ազգային խորհուրդը հայտնում է Զանգեզուրի ժողովրդին, որ 1918 թվականի սեպտեմբերի 4-ից գավառում մտցվում է պաշարողական դրություն, և երկրամասի զինվորական դիկտատոր է ճանաչվում Շուշիի գնդի հրամանատար, գնդապետ Մելիք-Շահնազարյանը: Այս օրերին, Բաքվից ստանալով մեծաքանակ զենք ու ռազմամթերք, Լաչինի, Կուբաթլուի, Զանգելանի, Ջաբրայիլի տեղական իշխանությունները Ադրբեջանի կառավարության հրահանգներով սկսեցին զորահավաքի ենթարկել զենք բռնելու ունակ թուրք և քուրդ երիտասարդներին և հարձակումներ կազմակերպել Զանգեզուրի տարբեր սահմանային բնակավայրերի վրա: Պարզ էր, որ ահագնացող վտանգի պայմաններում բացառված չէր, որ դեպի Բաքու շտապող օսմանյան բանակի առանձին զորամասեր ներխուժեին Լեռնային Ղարաբաղ, այնտեղ իրենց միացնեին մուսավաթական զինված ուժերին, հարձակում գործեին Զանգեզուրի վրա և ռազմակալեին գավառը:

ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 33, թ. 5: Նույն տեղում:

Դժվար է ասել, թե ճակատագրական ու բախտորոշ այդ օրերին ինչ ընթացք կստանար թուրք-հայկական առճակատումը, եթե իր զորքով թշնամիներով շրջապատված Զանգեզուր չմտներ հայ ժողովրդի ազգային հերոս զորավար Անդրանիկը: 1918 թ. օգոստոսից մինչև 1919 թ. մարտ ամիսը, երբ Անդրանիկն իր զորամասով գտնվում էր Զանգեզուրում, դարավոր թշնամին չկարողացավ մուտք գործել լեռնավայր: Անդրանիկի «Հարվածող զորամասը» և տեղի հայկական ուժերը ջախջախիչ հարվածներ էին հասցնում թշնամուն և դուրս շպրտում գավառի սահմաններից1:

Մանրամասն տե՛ս Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 309-552: Հայ պատմագրության մեջ Անդրանիկի գործունեությունը Զանգեզուրում հավուր պատշաճի լուսաբանված է: Թեման ուսումնասիրել են նաև Հովակ Ստեփանյանը, Եղիշե Քաջունին, Եղիշե Իշխանյանը, Վարդգես Ահարոնյանը, Ստեմելը, Անդրանիկ Չելեպյանը, Հովհաննես Այվազյանը, Համբարձում Կարապետյանը, Ռուբեն Սիմոնյանը և ուրիշներ: Մեր աշխատությունը գրելիս օգտվել ենք նշված հեղինակների (հատկապես Հր. Սիմոնյանի) աշխատություններից: Կարող է հարց առաջանալ՝ այդ դեպքում ինչու տողերիս հեղինակը մեկ անգամ ևս անդրադարձել է թեմայի շարադրմանը: Երկու պատճառով: Նախ առանց Անդրանիկի և նրա զորամասի գործունեության անհնար է ներկայացնել Զանգեզուրի գոյամարտի պատմությունը: Եվ հետո, միշտ էլ գտնվում են առանձին մանրամասներ և եզրահանգումներ, որոնք լրացնում են եղածը: Այդ տրամաբանությամբ էլ առաջնորդվելով՝ սույն աշխատության մեջ կարևորագույն տեղ ենք հատկացրել 1918 թ. հուլիսի վերջ 1919 թ. մարտի վերջ Անդրանիկի և հարվածող ջոկատի գործունեությանը:

ԶՈՐԱՎԱՐ ԱՆԴՐԱՆԻԿԻ ԶՈՐԱՄԱՍԻ

ԵՎ ՇՈՒՇՎԱ ԳՆԴԻ ՄՈՒՏՔԸ ԶԱՆԳԵԶՈՒՐ:

ԳԱՎԱՌԻ ԻՆՔՆԱՊԱՇՏՊԱՆԱԿԱՆ ՆԵՐՈՒԺԸ

Յուրաքանչյուր հայի համար Անդրանիկ Օզանյանի կերպարը անձնվիրության և անեզր հայրենասիրության լուսեղեն մարմնացում է: Իր հաղթական սրով նա պաշտպանում էր պաշտելի ժողովրդի պատիվն ու իրավունքը: Հայ ժողովրդի ազգայինազատագրական պայքարի պատմության անդաստանում նրա կատարած գործը բացառիկ մեծ է, այն ոգեշնչման ու հավատի աղբյուր է ներկա և գալիք սերունդների համար: Անդրանիկը չէր ընդունել Թուրքիայի և Հայաստանի Հանրապետության միջև 1918 թ. հունիսի 4-ին Բաթումում կնքված հաշտության պայմանագիրը, որի համաձայն՝ Հայաստանի կենսագործունեության գլխավոր լծակները դրվել էին թուրք զավթիչների վերահսկողության տակ: Զորավարին հավասարակշռությունից հանել էր այն հանգամանքը, որ իր զորամասը (Հայկական առանձին Հարվածող զորամաս) Բաթումի պայմանագրով փաստորեն պետք է զինաթափվեր ու ցրվեր կամ հեռանար Հայաստանի սահմաններից1: Անդրանիկն ընտրում է երկրորդ տարբերակը: Նրա մտքով անգամ չէր անցնում, թե իր ձեռքով կարող է ցրել «Հարվածող զոՏե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 11, թթ. 99-100, Յով. Ստեփանեան, Անդրանիկը Սիւնեաց երկրում, «Վէմ», 1936, Դ տարի, թիւ 3, մայիս-յունիս, էջ 70, Հ. Ազատյան, Բախտորոշ պայմանագրեր, Երևան, 2002, էջ 87, Բ. Ուլուբաբյան, Արցախյան գոյապայքարը, Երևան, 1994, էջ 28, ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 12, թ. 1, ց. 2, գ. 11, թ. 35, «Նոր հորիզոն», Թիֆլիս, 1918, թիվ 18, 11-ը դեկտեմբերի, “Наше время”, 3 января, 1919, № 4, “Кавказское слово”, 12 декабря, 1918, № 269, Ա. Միքայէլեան, Ղարաբաղի վերջին դէպքերը, «Հայրենիք», 1923, Ա տարի, մայիս, թիվ 7, էջ 161, «Բանբեր Հայաստանի արխիվների», 1991, թիվ 1 (89)-2 (90), էջ 320, 326, Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 161-165, 182, 183:

րամասը», մանավանդ որ զինվորները, հատկապես ստորաբաժանումների հրամանատարները, որոնց բացարձակ մեծամասնությունը արևմտահայեր էին, հույս ունեին, թե ի վիճակի են ճեղքել Նախիջևանի ու Պարսկաստանի մուսուլմանական պատը, անցնել Միջագետք, որն արդեն գտնվում էր «դաշնակից» անգլիական զորքերի ռազմակալման տակ, և նրանց աջակցությամբ մտնել Վանի շրջան ու այնտեղ տեղավորել զորամասին ապավինած հազարավոր արևմտահայ գաղթականությանը1: Դիլիջանից հասնելով Նախիջևան՝ Անդրանիկն իր զորամասով ու գաղթականների հոծ զանգվածով մտնում է Պարսկաստան, բայց հանդիպելով նախօրյակին այնտեղ հասած թուրք բազմաքանակ զորքի պատնեշին, արյունալի մարտ տալով՝ վերադառնում է Նախիջևան: Այստեղ նա օրհասական կռիվ է մղում Արարատյան դաշտի կողմից գավառ մտած թուրք գերակշիռ ուժերի դեմ, բայց չի կարողանում դիմակայել նրանց ճնշմանը: Նախիջևանի գավառը թուրքերի ձեռքն անցնելուց հետո Անդրանիկը ստիպված է լինում իր 3500 զինվորներով Գողթանի վրայով բարձրանալ Զանգեզուր: Անդրանիկի՝ Զանգեզուր գալը բխում էր տեղի հայության շահերից: Այդ հանգամանքն ուներ ինքնապաշտպանական կարևոր նշանակություն, ուստի Անդրանիկին Զանգեզուր հրավիրելու նախաձեռնություն է հանդես բերում Զանգեզուրի Ազգային խորհուրդը և որպես պատվիրակ նրան ընդառաջ ուղարկում Արշակ Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 35, թ. 23, ց. 2, գ. 11, թ. 36, գ. 14, թ. 45: «Նոր հորիզոն», Թիֆլիս, 1918, թիվ 18, 11-ը դեկտեմբերի, “Наше время”, 3 января, 1919, № 4, “Кавказское слово”, 12 декабря, 1918, № 269, «Ժողովուրդ», Կ. Պոլիս, 1919, 6 ապրիլի, Ա. Միքայէլեան, Ղարաբաղի վերջին դէպքերը, «Հայրենիք», 1923, Ա տարի, մայիս, թիվ 7, էջ 161, Յով. Ստեփանեան, Անդրանիկը Սիւնեաց երկրում, «Վէմ», 1936, Դ տարի, թիւ 3, մայիս-յունիս, էջ 70, Ա. Ամուրեան, Գասպար Գասպարյանի ոդիսականը, «Հայրենիք», 1962, նոյ.-դեկտ., թիվ 11-12, էջ 33, «Բանբեր Հայաստանի արխիվների», 1991, թիվ 1 (89)-2 (90), էջ 300, 320, 326, Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 182-192:

Շիրինյանին: Պատվիրակության ճանապարհն անցնում էր Կապանով: Այդ ժամանակ Անդրանիկը գտնվում էր Գողթան գավառում: Արշակ Շիրինյանը Գողթան է հասնում և Անդրանիկին ներկայանում Բիստ գյուղում ու Զանգեզուրի Ազգային խորհրդի կողմից նրան հրավիրում Սյունիք՝ նկարագրելով երկրի բնական ամրությունները, լեռնային օդը, որտեղ կարող էր հանգիստ գտնել տարափոխիկ ու ջերմախտ հիվանդություններից տառապող նրա զորամասը1: Անդրանիկը ուշադրությամբ ունկնդրում է Զանգեզուրի պատվիրակին, բայց անմիջապես իր համաձայնությունը չի տալիս, քանի որ զբաղված էր Նախիջևանի և Գողթանի շրջանում: Արշակ Շիրինյանը վերադառնում է Զանգեզուր և հիացմունքով պատմում Անդրանիկի մասին՝ նշելով. «Ես կարծում էի, թե կհանդիպեմ նախկին հայդուկ Անդրանիկին, բայց տեսա գեներալ Անդրանիկին, ուսադիրներով, որն ավելի ակնածություն և պատկառելիություն էր տալիս նրա դեմքին»2: Զորավարի հետ էր թուրքահայ գաղթականության հոծ զանգվածը, որին միացել էին իրենց տուն ու տեղը, հայրենի երկիրը թողած հազարավոր նախիջևանահայեր: Անդրանիկի հետ գնացող գաղթականների ընդհանուր թիվը հասնում էր շուրջ 35 հազարի: Գաղթականների մի մասը անկորուստ անցնում է Սիսիանի շրջան, բայց 2000 հոգանոց մի խումբ սխալմամբ մտնում է Կապանի թուրքաբնակ Գեղվա ձորը, որտեղ նրանց անխնա կոտորում են թուրք-ազերիները3: Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 35, թթ. 23-25: ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 12, թ. 1, Ստեմել, Անդրանիկը Զանգեզուրի մէջ, «Հայրենիք», 1962, թիվ 7-8, էջ 13: 3 Տե՛ս ՀԱԱ ֆ. 370, ց. 2, գ. 45, թ. 18, ց. 1, գ. 35, թ. 25, ց. 2, գ. 14, թթ. 29-34, գ. 89, թ. 7: «Նոր հորիզոն», Թիֆլիս, 1918, թիվ 18, 11-ը դեկտեմբերի, «Հայկական առանձին հարուածող զօրամասը. Ժենէրալ Անդրանիկ», Պոսթոն, 1921, էջ 80,

Մինչև Անդրանիկի Հարվածող զորամասի և գաղթականության Զանգեզուր գալը՝ դեռևս հուլիսի սկզբներին, Նախիջևանից Սիսիան էր մտել Անդրանիկի զորքի մի մասը՝ բաղկացած գլխավորապես սասունցիներից, վանեցիներից, և այդ իսկ պատճառով զորամասը կոչվում էր Սասունի կամ Սասունցիների գունդ, որը Մուշեղի հրամանատարությամբ հետագա ամիսներին մեծ դեր խաղաց Սիսիանի շրջանի պաշտպանության գործում1: Հուլիսի 23-ին, անցնելով ծովի մակերևույթից 4000 մետր բարձրություն ունեցող Կապուտջուղ լեռան փեշերով ձգվող դժվարանց լեռնանցքով, զորքը (հետևակ, հեծելազոր, հրետանի) և գաղթականությունը մտան Զանգեզուր: Լեռնաշղթան կտրելով՝ առաջին հերթին նրանք մտնում են Բաղաբերդի ձորը: Բարձրաբերձ և անդնդախոր ժայռերի արանքում՝ Գեղվա և Կռաթաղի գետակների միացման հովտում, կար կղզիացած բլրաձև մի բարձր ժայռ: Այդ ժայռի վրա կառուցված էր Զեյվայի հինավուրց անառիկ բերդը, որի պարիսպները կարծես թե կախված էին օդի մեջ՝ լրացնելով անառիկ ժայռի բնական ամրությունները: Անդրանիկը հիացմունքով դիտում է այդ բնական ամրությունները և ասում. «Իրավ որ Սյունիքը ետ չի մնա Զեյթունէն և Սասունէն»: Յով. Ստեփանեան, Անդրանիկը Սիւնեաց երկրում, «Վէմ», 1936, Դ տարի, թիւ 3, մայիս-յունիս, էջ 74, «Բանբեր Հայաստանի արխիվների», 1991, թիվ 1 (89)-2 (90), էջ 306, Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 302, 303, 309, 310, Հ. Կարապետյան, Անդրանիկ, Երևան, 1994, էջ 558, Հ. Այվազյան, Զորավար Անդրանիկ և Հովհաննես Թումանյան, Երևան, 2004, էջ 212: Հայկական առանձին հարուածող զօրամասը. Ժենէրալ Անդրանիկ, էջ 80: 1 Տե՛ս Ա. Աստուածատրեան, Ադրբէյջանը եւ Հայաստանը անկախութեան նախօրէին եւ անկախութեան օրերին, «Հայրենիք», 1957, հոկտեմբեր, թիվ 10, էջ 47, Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 296: ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 18, թ. 8, գ. 35, թ. 2, Յով. Ստեփանեան, Արցախեան կամ Շուշուայ գնդի պատմութիւնը, «Հայրենիք», 1935, թիւ 4 (148), փետրուար, էջ 95, 101, թիւ 5 (149), մարտ, էջ 82, Ստեմել, Զանգեզուրի գոյամարտը, «Հայրենիք», 1960, օգոստոս, թիվ 8, էջ 90:

Ջրախորի էլեկտրական կայանն անցնելով՝ Անդրանիկը հանդիպում է մի պատվիրակության՝ կազմված Շհարջիկ և Աչաղու (Աչախլու) թուրք գյուղերի հասարակությունից: Մոլլաների ուղեկցությամբ այդ պատվիրակությունը Հալիձորի նախկին պղնձագործարանի մոտ աղ ու հաց է բերում Անդրանիկին: Թուրք-թաթարական պատվիրակները մնում են ապշած ու սարսափած՝ այդ նեղ ձորերում մեծաքանակ հայկական զորք և հայ զորավար տեսնելով: Զորքն անցավ ավելի քան 30 թուրքական գյուղերով, բայց ոչ մի անախորժություն տեղի չունեցավ: Թեև թուրք բնակիչները մնացել էին իրենց գյուղերում, բայց Անդրանիկի ձեռնարկած խիստ միջոցների շնորհիվ ոչ մի թուրք նյութական վնաս չկրեց: Զորավարն անձամբ հսկում էր զորքի և գաղթականության անցման կարգի մասին իր կարգադրությունների կատարմանը: Հուլիսի 26-ին հասան Կապանի հանքեր, որտեղ սիրալիր ընդունվեցին Կապանի Ազգային խորհրդի կողմից, որի նախագահն էր Սմբատ բեկ Մելիք-Ստեփանյանը1: Ականատեսը գրել է. «Բոլորն ալ հոգնած, փոշոտած, անոթի, սպառուած, սևացած … գաղթականների մեծ մասը անճանաչելի դարձած են … կոշիկները պատռուած, գլխամազերը արձակուած, հագուստները փոշոտած, շատերն այլևս չեն կրնար քալել…»2:

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 89, թ. 7, Հայկական առանձին հարուածող զօրամասը. Ժենէրալ Անդրանիկ, էջ 80, Ստեմել, Անդրանիկը Զանգեզուրի մէջ, էջ 13, 14, Հ. Կարապետյան, նշվ. աշխ., էջ 309-311, 558, Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 309-311, Հ. Այվազյան, նշվ. աշխ., էջ 212: ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 89, թ. 7, “Кавказское слово”, 12 декабря, 1918, № 269, Յով. Ստեփանեան, Անդրանիկը Սիւնեաց երկրում, «Վէմ», 1936, Դ տարի, թիւ 3, մայիս-յունիս, էջ 74, 75, «Բանբեր Հայաստանի արխիվների», 1991, թիվ 1 (89)-2 (90), էջ 306-307, 321: ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 2, գ. 14, թ. 1, Ռ. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 124-126: 2 ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 2, գ. 14, թթ. 29-34, գ. 19, թ. 8:

Երեք օր հանգստանալուց հետո Անդրանիկը Կապանում թողեց մի փոքր ջոկատ՝ կապիտան Հայկ Բոնապարտյանի, հարյուրապետեր Պանդուխտի և Սարգիս Ջեբեջիի գլխավորությամբ, ինչպես նաև ավելի քան 2000 գաղթական՝ շրջանում տեղավորելու համար, ինքը Հարվածող զորամասով ու շուրջ 33 հազար գաղթականների հետ շարժվեց առաջ և օգոստոսի 4-ին հասավ գավառի կենտրոն՝ Գորիս քաղաք*: Գավառային իշխանությունները և ժողովուրդը մեծ ոգևորությամբ ընդունեցին Զորավարին, նրա զորքին ու գաղթականությանը1: Գորիս հասնելով՝ Անդրանիկը իջևանեց Զանգեզուրի Կենտրոնական Ազգային խորհրդի նախագահ, բժիշկ Միքայել (Միշա) Պարոնյանի տանը: Նույն օրը քաղաքի իշխանությունները Զորավարին հանձնեցին նրա անվամբ հիմնադրամը՝ 100 հազար ռուբլի՝ զորքի սկզբնական ծախսերը հոգալու համար: Որոշ ժամանակ անց Անդրանիկը տեղափոխվեց և տևական ժամանակով հյուրընկալվեց քաղաքի առևտրականներից մեկի՝ Մալունց Ղազարի տանը2:

Մինչ Գորիս մտնելը Անդրանիկը Ա. Մելիք-Ազարյանցի հանքերի և գործարանի ճարտարապետ Արամ Ֆեթվաճյանի ուղեկցությամբ եղավ Տաթևի վանքում: 1 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 12, թ. 1, ց. 2, գ. 14, թ. 1, ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 2, գ. 14, թ. 1, Ա. Միքայէլեան, Ղարաբաղի վերջին դէպքերը, «Հայրենիք», 1923, Ա տարի, մայիս, թիվ 7, էջ 161, Յով. Ստեփանեան, Արցախեան կամ Շուշուայ գնդի պատմութիւնը, «Հայրենիք», 1935, մարտ, թիւ 5 (149), էջ 81, նույնի՝ Անդրանիկը Սիւնեաց երկրում, «Վէմ», 1936, Դ տարի, թիւ 3, մայիս-յունիս, էջ 75, Ստեմել, Զանգեզուրի գոյամարտը, էջ 14, 16, նույնի՝ Անդրանիկը Զանգեզուրի մէջ, էջ 14, Հ. Կարապետյան, նշվ. աշխ., էջ 559, Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 316, 317: Ա. Չելեպյան, Զորավար Անդրանիկ և հայ հեղափոխական շարժումը, Երևան, 1990, էջ 518: 2 Տե՛ս Ստեմել, Անդրանիկը Զանգեզուրի մէջ, էջ 14, Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 317, Ռ. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 127: *

Կապանի շրջանի համեմատությամբ դրությունը Գորիսի շրջանում միանգամայն այլ էր: Անդրանիկի այստեղ հասնելու նախօրյակին տեղի էին ունեցել ազգամիջյան ընդհարումներ, խզված էին գավառի երկու ազգությունների հարաբերությունները: Թուրք ազերիները փակել էին Գորիս-Շուշի և Գորիս-Սիսիան խճուղիները, որի հետևանքով հայերը փաստորեն ենթարկված էին շրջափակման1: Անդրանիկից առաջ մեծաքանակ զենք-զինամթերքով Զանգեզուր էր եկել նաև Արցախյան կամ Շուշվա գունդը, որը կազմված էր 1918 թ. սկզբներին Թիֆլիսում կուտակված կովկասյան ռազմաճակատներից վերադարձած բավականին թվով արցախցի զինվորներից: Գնդի հրամանատարն էր գնդապետ Միքայել բեկ Մելիք-Շահնազարյանը: Նրա հետ եկել էր Թիֆլիսի Հայ զինվորական միության վարչության կողմից Արցախի ընդհանուր զինվորական կոմիսար նշանակված Հովակ (Հովակիմ) Ստեփանյանը, որը կատարում էր նաև գնդի կոմիսարի պարտականությունը: Մեկնելուց առաջ Շուշվա կամ Արցախյան գնդին միացել էր Գանձակի հայ զինվորներից կազմված հրաձգային մի գումարտակ: Այդ երկու զորամասերի նպատակն էր Գորիս հասնելուց հետո անցնել Լեռնային ու Հյուսիսային Արցախ և ուժեղացնել տեղի հայության դիմադրական ուժը: Վերցնելով մեծ քանակի զենք ու ռազմամթերք՝ Շուշվա գունդը ճանապարհ ընկավ Ղարաքիլիսա-Դիլիջան-Նոր ԲայազետԴարալագյազ-Զանգեզուր գծով՝ Արցախ անցնելու համար: Մինչև 1 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 35, թ. 1, «Ժողովուրդ», Երևան, 1918, թիվ 4, 15 օգոստոսի, «Ժողովրդի ձայն», Թիֆլիս, 1918, թիվ 3, 4 սեպտեմբերի, «Զանգ», 1918, թիվ 58, 2 հոկտեմբերի, «Ժողովուրդ», Կ.Պոլիս, 1918, թիվ 47, 19 դեկտեմբերի, Սարուր (Քիրս Սարոտ), Ղարաբաղի կցումը Ատրբէջանի, «Հայրենիք», 1929, հունիս, թիվ 8 (80), էջ 131, Բ. Ուլուբաբյան, նշվ. աշխ., էջ 27, Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 324, 325:

Զանգեզուր հասնելը գունդը ճանապարհին կորցրեց ավելի քան երեք ամիս՝ մի քանի տեղ ընդհարվելով թուրքերի հետ1: Առաջին ընդհարումը տեղի ունեցավ մարտի կեսերին Ելենովկայի և Նոր Բայազետի միջև գտնվող թուրքական վեց գյուղերի շրջանում: Երբ Հաջի-Մուխան գյուղում Շուշվա գնդի բեռնակիր սայլերի սայլապանները մի քանի տասնյակ զինվորների հետ գյուղի փողոցներում հանգստանում էին, ենթարկվեցին թուրքերի տմարդի հարձակման: Սպանելով հայ երիտասարդ զինվորներին՝ նրանք դիակները նետեցին հորերը: Այդ ուխտադրուժ հարձակմանը ղարաբաղցի զինվորներն արագ հակադարձեցին, որի հետևանքն այն եղավ, որ վեց թուրքական գյուղերը՝ Բղլուն, Աֆանդին, Հաջի-Մուխանը, Աղզիբիրը, Աղկայան և Այրիվանքը ավերվեցին, իսկ բնակիչները դիմեցին փախուստի: Այս արգելքը վերացնելուց հետո Շուշվա գունդը բավական ժամանակ կանգ առավ Նոր Բայազետի գավառի հարավային մասում, որովհետև դեպի Դարալագյազ տանող ճանապարհը, որն անցնում էր Սելիմի լեռնանցքով, և որի վրա նույնպես թուրքաբնակ գյուղեր կային, փակված էր: Մինչև հնարավոր եղավ այդ ճանապարհը ևս մաքրել, անցան շաբաթներ2: Ճանապարհին՝ արդեն Դարալագյազում, Շուշվա գունդը հանդիպեց դեպի Նախիջևան Տե՛ս Յով. Ստեփանեան, Արցախեան կամ Շուշուայ գնդի պատմութիւնը, «Հայրենիք», 1934, դեկտեմբեր, թիւ 2 (146), էջ 83-93, 1935, յունուար, թիւ 3 (147), էջ 110-113, փետրուար թիւ 4 (148), էջ 89, 91, մարտ, թիւ 5 (149), էջ 82, Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 190, 191, ՀԱԱ, ֆ. 275, ց. 2, գ. 78, թթ. 278, 279, ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 30, թ. 2, գ. 35, թ. 1, 2, Արցախը կանչում էր Անդրանիկին (փաստաթղթեր), Երևան, 1995, էջ 10, Սարուր (Քիրս Սարոտ), Ղարաբաղի կցումը Ատրբէջանի, «Հայրենիք», 1929, հունիս, թիվ 8 (80), էջ 131, Եղիշէ Իշխանեան, նշվ. աշխ., էջ 180, Ս. Վրացյան, Հայաստանի Հանրապետություն, Երևան, 1993, էջ 348, Հ. Գևորգյան, Յապոն (Հովհաննես Պարոնյան), Երևան, 2013, էջ 160-161: 2 Տե՛ս նույն տեղում:

ընթացող Անդրանիկի զորամասին և նրա հետ գնացող գաղթականությանը: Գնդապետ Մ. Մելիք-Շահնազարյանը այստեղ առաջին անգամ թռուցիկ ծանոթացավ զորավար Անդրանիկի հետ1: Գունդը Զանգեզուր հասավ 1918 թ. հունիսին և այնտեղ կանգ առավ: Երկարատև երթի ընթացքում զորամասը որոշ առումներով կազմալուծվեց՝ զրկվելով շուրջ 200 զինվորից: Նրա կազմի մեջ մնաց 400 մարդ2: Գունդը, ինչպես և խիստ նոսրացած Գանձակյան գումարտակը Գորիսից չկարողացան անցնել Արցախ՝ թուրք և քուրդ ավազակախմբերի կողմից ճանապարհները շրջափակելու պատճառով: Զույգ զորամասերը տեղակայվեցին Գորիսի շրջանում՝ սպասելով բարենպաստ պահի՝ Արցախ մեկնելու համար3: Մինչև Անդրանիկի Զանգեզուր գալը Շուշվա գնդի հրամանատարությունը ամուր հարաբերություններ հաստատեց Զանգեզուրի Կենտրոնական Ազգային խորհրդի հետ և, միանալով բուն

Տե՛ս նույն տեղում, ինչպես նաև Յով. Ստեփանեան, Արցախեան կամ Շուշուայ գնդի պատմութիւնը, «Հայրենիք», 1935, յունուար, թիւ 3 (147), էջ 107113, փետրուար, թիւ 4 (148), էջ 91, 92, Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 191: 2 Տե՛ս Քիրս Սարոտ (Սարուր), Ղարաբաղի կռիւների շուրջը, «Ճշդում»ի ճշդումը, «Հայրենիք», 1934, մարտ, թիվ 5 (137), էջ 129, Յով. Ստեփանեան, Արցախեան կամ Շուշուայ գնդի պատմութիւնը, «Հայրենիք», 1935, յունուար, թիւ 3 (147), էջ 108: 3 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 309, թ. 205, Արցախը կանչում էր Անդրանիկին (փաստաթղթեր), էջ 15-16 (տողատակ), Յով. Ստեփանեան, Արցախեան կամ Շուշուայ գնդի պատմութիւնը, «Հայրենիք», 1935, յունուար, թիւ 3 (147), էջ 108, 1935, մարտ, թիւ 5 (149), էջ 82, ապրիլ, թիւ 6, էջ 106, Սարուր (Քիրս Սարոտ), Ղարաբաղի կցումը Ատրբէջանի, «Հայրենիք», 1929, հունիս, թիվ 8 (80), էջ 131, նույնի՝ Ղարաբաղի կռիվների շուրջը, «Ճշդում»ի ճշդումը, «Հայրենիք», 1934, մարտ, թիվ 5 (137), էջ 129, Ստեմել, Անդրանիկը Զանգեզուրի մէջ, էջ 16, Հ. Աբրահամյան, նշվ. աշխ., էջ 79:

Զանգեզուրի պաշտպանական ուժերին, ակտիվ մասնակցություն բերեց ինքնապաշտպանական կռիվներին1: Երբ Անդրանիկն իր զորամասով հասավ Գորիս, Շուշվա գնդի հրամանատար գնդապետ Մ. Մելիք-Շահնազարյանը և գնդի կոմիսար Հովակ Ստեփանյանը գտնվում էին Սիսիանում: Նրանք գնացել էին կազմակերպելու Վայոց ձորում գնդի թողած մեծաքանակ զենք-զինամթերքի փոխադրումը Գորիս քաղաք: Դա դժվարին գործ էր, որի հիմնական ծանրությունն ընկած էր սիսիանցիների վրա2: Տեղեկանալով Անդրանիկի գալու մասին՝ և՛ գնդի հրամանատարը, և՛ կոմիսարը պատրաստվել էին շտապ մեկնել Գորիս և հանդիպել ու «բարի գալուստ» մաղթել Զորավարին, բայց վերջին պահին որոշել էին, որ Գորիս է գնալու միայն կոմիսարը: Օգոստոսի 5-ի կեսօրին հասնելով Գորիս՝ նույն օրը Հովակ Ստեփանյանը Զանգեզուրի Կենտրոնական Ազգային խորհրդի նախագահ Միքայել Պարոնյանի հետ այցելում է Անդրանիկին3: Գնդի կոմիսարն ամենից առաջ Զորավարին է փոխանցում գնդապետ Մելիք-Շահնազարյանի նամակը, ուր մասնավորապես ասված էր. «… Հիշում եք երևի, որ մենք պատահեցինք Դարալագյազի Քեշիշքենդում: Մինչև այսօր զբաղվում էի ռազմաՏե՛ս Յով. Ստեփանեան, Անդրանիկը Սիւնեաց երկրում, «Վէմ», 1936, Դ տարի, թիւ 3, մայիս-յունիս, էջ 77: 2 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 35, թ. 3, Քիրս Սարոտ (Սարուր), Ղարաբաղի կռիվների շուրջը, «Ճշդում»ի ճշդումը, «Հայրենիք», 1934, մարտ, թիվ 5 (137), էջ 129, Յով. Ստեփանեան, Արցախեան կամ Շուշուայ գնդի պատմութիւնը, «Հայրենիք», 1935, թիւ 6 (150), ապրիլ, էջ 102, Բ. Ուլուբաբյան, նշվ. աշխ., էջ 27, Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 362, 372: 3 Տե՛ս Քիրս Սարոտ (Սարուր), Ղարաբաղի կռիվների շուրջը, «Ճշդում»ի ճշդումը, «Հայրենիք», 1934, մարտ, թիվ 5 (137), էջ 129, Յով. Ստեփանեան, Արցախեան կամ Շուշուայ գնդի պատմութիւնը, «Հայրենիք», 1935, մարտ, թիւ 5 (149), էջ 83:

մթերքի տեղափոխության գործով և նոր միայն, համարյա վերջնականապես, տեղափոխեցի այն: … Վճռել եմ մինչև վերջին շունչը դիմադրել դարավոր ոսոխին, վճռել եմ թույլ չտալ, որ նա ոտնահարի ասպատակություններից զերծ մնացած մի փոքրիկ շրջան, որի գիրկն են մտել հազարավոր տարագիր քույր ու եղբայրներ: Լիահույս եմ, որ լուր կտաք մեզ Ղափանի դրության մասին, կապ կհաստատենք ու ձեռք ձեռքի տված կշարունակենք գործել մեր տարաբախտ ազգի մնացորդի համար: Այդ հույսով է, որ վաղվանից մենք դուրս ենք գալիս Սիսիանի սարերը»1: Զորավարին այցի եկած Մ. Պարոնյանը և Հ. Ստեփանյանը նրան ծանոթացնում են Զանգեզուրի ներսում և շուրջը ստեղծված վիճակին, իսկ Մ. Պարոնյանը Անդրանիկին խնդրում է հանձն առնել գավառի պաշտպանության ղեկավարությունը: Կոմիսար Հ. Ստեփանյանը Շուշվա գնդի հրամանատարության անունից հայտնում է, որ գունդը ևս կգործի Զորավարի ցուցումներով՝ կատարելով նրա բոլոր կարգադրություններն ու հրամանները: Այդ օրվանից Զանգեզուրում գտնված ամբողջ ժամանակաշրջանում Շուշվա գնդի հրամանատարն ու կոմիսարը ամենասերտ հարաբերությունների մեջ են եղել Անդրանիկի հետ, գնդի ունեցած մեծաքանակ զենք-զինամթերքից բաժին հանել Հարվածող զորամասին, անթերի կատարել Զորավարի բոլոր հանձնարարականները2: Ստանալով Անդրանիկի համաձայնությունը՝ Զանգեզուրի Կենտրոնական Ազգային խորհուրդը օգոստոսի 7-ին հրավիրում

ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 6, թ. 10: Տե՛ս Արցախը կանչում էր Անդրանիկին (փաստաթղթեր), էջ 10, Յով. Ստեփանեան, Արցախեան կամ Շուշուայ գնդի պատմութիւնը, «Հայրենիք», 1935, մարտ, թիւ 5 (149), էջ 82, 83, 87, նույնի՝ Անդրանիկը Սիւնեաց երկրում, «Վէմ», 1936, մայիս-յունիս, էջ 77:

է շրջանների ներկայացուցիչների խորհրդակցություն, ուր քննության են առնվում գավառի պաշտպանության հետ կապված հարցերը, Անդրանիկին խնդրում ստանձնել գլխավոր հրամանատարությունը և գլխավորել գավառի պաշտպանությունը: Խորհրդակցությունում նաև ընտրվում է հինգ հոգուց բաղկացած ռազմական գլխավոր շտաբ, որի ղեկավարությունը նույնպես ստանձնում է Անդրանիկը1: Ստեղծվել էր նոր բարդ իրավիճակ. Անդրանիկի գալով մի կողմից Զանգեզուրը ունեցավ դիմադրական խոշոր ուժ՝ ընդդեմ թուրքական վտանգի, մյուս կողմից ծագեց ծանր կացություն պարենի ու կենսամթերքի հայթայթման տեսակետից: Զորավար Անդրանիկի, Զանգեզուրի Կենտրոնական Ազգային խորհրդի և նրան ենթակա շրջանային և գյուղական մարմինների, ՀՅԴ գավառային կենտրոնական կոմիտեի և նրա տեղական կոմիտեների ու բջիջների, մի շարք գյուղերի (առաջին հերթին գավառի ամենամեծ գյուղի՝ Խնձորեսկի) հնչակյան կազմակերպությունների առջև ծառացան կարևոր, ծայրաստիճան դժվարլուծելի խնդիրներ: 1. Անհրաժեշտ է տեղավորել ու կերակրել գաղթականության հսկա զանգվածը, հոգալ հազարավոր զինվորների կարիքները: 2. Պետք է պաշտպանել գավառը տաճկական զորքերի և մուսավաթական հրոսակախմբերի հարձակումներից: Այդ խնդիրներից առաջնահերթն Անդրանիկի համար, իհարկե, գաղթականության տառապանքը մեղմելն էր: Երկու խնդիրներն էլ բախտորոշ նշանակություն ունեին ինչպես բուն զանգեզուրցիների, այնպես էլ ճակատագրի բերումով գավառում հայտնված հայ զինվորների ու գաղթականության հսկա զանգվածի համար: 1 Տե՛ս Յով. Ստեփանեան, Արցախեան կամ Շուշուայ գնդի պատմութիւնը, «Հայրենիք», 1935, մարտ, թիւ 5 (149), էջ 83, 84, 86:

Հազարավոր տնազուրկ մարդկանց (այր թե կին, ծեր թե երեխա) հյուծված ու հոգնաբեկ մարմինները, վերջապես, մի պահ կարծես հանգիստ էին առնում: Նախիջևանյան սարսափներից հետո գորիսեցիների կողմից ցույց տված ընդունելությունը գաղթականության համար անհավատալի շռայլություն էր: Անդրանիկի զորամասի և գաղթականության՝ Գորիսի շրջան գալու ժամանակ այնտեղ զգացվում էր սննդամթերքի մեծ պակաս, իսկ հոծ գաղթականության և զինվորների ներկայությունը դրությունը դարձրեց աղետալի: Ճակատագիրը հայ ժողովրդի ազգային հերոս Անդրանիկին բերել էր Զանգեզուր, որի ժողովրդին կենաց ու մահու պայքար էր սպասվում օսմանյան զավթիչների և ադրբեջանական մեծաքանակ հորդաների դեմ: Ազգային հերոսը կանգնեց զանգեզուրցիների ազատամարտի գլուխ և դյուցազնամարտի նոր էջ գրեց լեռնաշխարհի հերոսական տարեգրության մեջ:

ԱՆԴՐԱՆԻԿԻ ԳԼԽԱՎՈՐՈՒԹՅԱՄԲ ԶԱՆԳԵԶՈՒՐԻ

ԻՆՔՆԱՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ԱՄՐԱՊՆԴՈՒՄԸ ԵՎ ԱՌԱՋԻՆ

ԸՆԴՀԱՐՈՒՄՆԵՐԸ ԹՇՆԱՄՈՒ ՀԵՏ 1918 Թ. ԱՄՌԱՆԸ

1918 թ. ամռանը Զանգեզուրը դժվարին օրեր էր ապրում: Այսրկովկաս ներխուժած օսմանյան զավթիչները և Ադրբեջանի կառավարությունը գավառի հայ բնակչությունից պահանջում էին զինաթափվել և անվերապահ հպատակվել Բաքվի մուսավաթական իշխանություններին: Զանգեզուրը և Արցախը նրանք համարում էին Ադրբեջանի անբաժան մաս՝ ելնելով նրանից, որ այդ տարածքները ցարական կառավարության վարչական բաժանումով մտել էին Ելիզավետպոլի նահանգի մեջ:

Առավել ծանր էր Արցախի հայության վիճակը: Մուսավաթական կառավարությունը, թիկունք ունենալով օսմանյան զավթիչներին, շարունակում էր մերժել Արցախի ինքնորոշման իրավունքը և չեղյալ հայտարարել Շուշիում ստեղծված երկրամասի գործադիր իշխանությունը՝ Արցախի Կոմիսարների խորհուրդը: Դրան ի պատասխան՝ 1918 թ. հուլիսի 22-26-ը Շուշիում տեղի ունեցած Արցախի հայության Առաջին համագումարը վճռականապես մերժել էր Ադրբեջանին ենթարկվելու պահանջը: Այդ պատճառով տաճիկները և թուրքերը արցախահայության նկատմամբ սպառնալիքներից անցան կոնկրետ քայլերի. փակեցին Ղարաբաղ տանող բոլոր ուղիները և նախապատրաստվեցին վճռական գործողությունների: Նրանք ոչ մի կասկած չունեին, որ ամենակարճ ժամկետում բռնազավթելու են Արցախն ու Զանգեզուրը: Այդ ժամանակ Զանգեզուրի Կենտրոնական Ազգային խորհուրդը 1918 թ. հուլիսի վերջին - օգոստոսի սկզբին գավառ եկած զորավար Անդրանիկին տվեց գերագույն զինվորական հրամանատարի լիազորություններ: Բայց խորհուրդը առաջվա պես շարունակում էր մնալ գավառի բարձրագույն իշխանություն, որի ձեռքին էին կենտրոնացել ներքին, վարչական, պարենավորման և ընդհանուր քաղաքականության գործերը: Անհրաժեշտ էր Հարվածող զորամասի անձնակազմին բացատրել, թե Զանգեզուրում գտնվելու ժամանակ որն է լինելու նրա դերը: Անդրանիկի հանձնարարությամբ սպաները զինվորներին հիշեցնում էին, որ թեև Նախիջևանում անհաջող գործողություններից հետո զորամասն այլընտրանք չունենալու պատճառով է եկել Զանգեզուր, բայց քանի որ լեռնավայրը հայոց հայրենիքի պատմական հատվածներից մեկն է, ուստի նրա պաշտպա109

նությունը սրբազան պարտականություն է զորամասի յուրաքանչյուր մարտիկի համար1: Հուլիսի 30-ին (օգոստոսի 12-ին) Անդրանիկը հանդես եկավ իր զորամասին ուղղված հրահանգ-հորդորով.

«ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁԻՆ ՀԱՐՎԱԾՈՂ ՋՈԿԱՏԻ ՍՊԱՅԱԿՈՒՅՏԻՆ ԵՎ ԶԻՆՎՈՐՆԵՐԻՆ

Նկատի ունենալով Երևանի Հայկական Հանրապետության քաղաքական, ռազմական և տնտեսական մեզ համար աննպաստ հանգամանքները, նկատի ունենալով, որ տաճկական և հայկական կառավարությունների հաշտության պայմանագրով* վերջինս պետք է ունենա մեկ դիվիզիա զորքից ոչ ավելի, թուրքական զինվորական իշխանության պահանջմամբ զինաթափ պիտի արվի ամբողջի ջոկատը**, որպես տաճկահայ առանձնահատուկ մի զորամաս, նկատի ունենալով, որ զինաթափ լինելուց հետո տաճկահայ գաղթականության և զորամասի ֆիզիկական գոյությունը վտանգվում է,

ԱՌԱՋԱՐԿՈՒՄ ԵՄ.

1. Չգնալ Հայկական հանրապետության սահմանների մեջ և ոչ մի պայմանով զինաթափ չլինել, առանց եվրոպական և հայկական պետությունների երաշխիքի: 2. Այն զինվորները, որոնք գտնում են իրենց ֆիզիկական ապահովությունը Երևանի նահանգում, և նրանք որոնք ինչ-ինչ պատճառներով չեն ուզում շարունակել իրենց զինվորական ծառայությունը, այդպիսիները կարող են հեռանալ ջոկատից: Տե՛ս Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 331: Անդրանիկը նկատի ուներ 1918 թ. հունիսի 4-ի Բաթումի պայմանագիրը: ** Նկատի ուներ իր «Հարվածող զորամասը»: *

3. Նրանք, որոնք պիտի մնան ջոկատում և պիտի շարունակեն իրենց զինվորական ծառայությունը, պետք է ենթարկվեն զինվորական խիստ դիսցիպլինի, սրբությամբ կատարելով ամեն մի զինվորական հրաման: 4. Երբ երաշխիք տրվեց և երաշխավորվեց եվրոպական պետական հայտնի անձնավորություններով և ներկայացուցիչներով, այդ դեպքում միայն կարող եմ շարժվել իմ ցույց տված վայրը, ուր ապահովված կլինի թրքահայ գաղթականության և զորամասերի ֆիզիկական և բարոյական գոյությունը: 5. Այս պայմանները չընդունելու դեպքում հարկադրված եմ հանուն թրքահայ վերջին մնացած բեկոր գաղթականության և զորամասերի ֆիզիկական և բարոյական ապահովության, զենքը վայր չդնել մինչև վերջին շունչը:

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁԻՆ ՋՈԿԱՏԻ ՀՐԱՄԱՆԱՏԱՐ

ԳԵՆԵՐԱԼ-ՄԱՅՈՐ՝ ԱՆԴՐԱՆԻԿ

1918 հուլիսի 30 (օգոստոսի 12), Գորիս»1: Նուրի թուրք փաշան, որին հայտնի էր դարձել, որ «Շուշիի և Զանգեզուրի հայերը գաղտնի ու բացահայտ կապերի մեջ են Գանձակի գավառի լեռնային գոտում բնակվող հայերի հետ»2, օգոստոսի 15-ին իր «պարտքը համարեց» Գանձակ քաղաքից Արցախի և Զանգեզուրի հայությանը դիմել մի կոչով, որը լեցուն էր կեղծ արտահայտություններով, սուտ խոստումներով ու սպառնալիքներով:

1 ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 61, թ. 8 նաև ֆ. 370, ց. 1, գ. 12, թ. 1 (տեքստը մեր կողմից դարձվել է բարեհունչ - Ա. Ս.): 2 ՀԱԱ, ֆ. 252, ց. 2, գ. 1, թ. 11:

«Ինչ եղել է, այն անցել է,- ասված է փաշայի կոչում: - Իմ Փադիշահի բարձրագույն հրամանով և իմ կառավարության վստահությունը վայելելով, ես, առաջին անգամ ոտք դնելով Կովկասի սահմաններին, ողջ անցյալը հանձնում եմ Ալլահի դատարանին: ... Ձեր պատրաստությունները Ղարաբաղում և շրջակայքում, Զանգեզուրի գավառում և Գանձակի գավառի լեռնային մասում ինձ հայտնի են: Ես տեսնում եմ նաև թշնամության այն կրակը ձեր սրտերում, որ պատրաստ է բռնկվել րոպե առ րոպե: Երկրի մեջ կարգ հաստատելու ձգտումով՝ անկեղծորեն խորհուրդ եմ տալիս ազգամիջյան թշնամությանը մասնակից անձանց՝ մարելու այդ թշնամության հրդեհը: Բավ է արյուն թափել»: Ապա հետևում էին սպառնալիքներ: «Իմացե՛ք,- գրում էր Նուրի փաշան,- որ սրանից հետո եղած ձեր ապստամբությունները պիտի ուղղված համարվեն օսմանյան զորքի դեմ: Ափսոսացե՛ք ձեր անմեղ զավակների կյանքը, մի՛ տարվեք խարդախ Անգլիայի ոսկով և բանսարկություններով, որ ողջ մարդկությունը զոհ է բերում իր նվաճողական ցանկություններին, մի՛ դարձեք գործիք վաճառված մարդկանց ձեռքին»: Ապա Նուրի փաշան հույս էր հայտնում, թե «Ադրբեջանի Հանրապետության հայ բնակիչները ... առանց առարկության պիտի կատարեն ... տեղական իշխանությունների բոլոր հրամաններն ու կարգադրությունները՝ անպատասխանատու խաբեբաներին համոզելով դեպի խոհեմություն ու կարգ»1: Նուրի փաշայի կեղծապատիր կոչը չէր կարող թյուրիմացության մեջ գցել Արցախի ու Զանգեզուրի հայությանը: Զորավար Անդրանիկի առաջին գործը եղավ գավառի պաշտպանության կազմակերպման ուղղությամբ մինչ այդ ձեռնարկված միջոցա-

«Մշակ», թիվ 38, 18 փետրվարի, 1919:

ռումներին ծանոթանալը: Այդ նպատակով նա զրույցներ էր ունենում ինքնապաշտպանության գործի կազմակերպիչների և պատասխանատուների հետ, քարտեզների վրա ուսումնասիրում բնակավայրերի տեղադրությունը, հաղորդումներ լսում զանգեզուրյան մարտիկների բարոյահոգեբանական վիճակի մասին և այլն: Այդ բոլորից հետո նա իր զորամասի ուժերը բաժանեց Գորիսի շրջանի մի քանի կարևոր տեղամասերի՝ Կոռնիձոր, Խնձորեսկ, Տեղ, Խնածախ գյուղերի վրա, իսկ հիմնական ուժերը պահեց բուն Գորիս քաղաքում: Զանգեզուր մտնելու առաջին իսկ օրերից Հարվածող զորամասը դարձավ գավառում օրինականության և կարգ ու կանոնի երաշխավոր՝ զինվորների ու սպաների անբասիր վարք ու բարքով, բարեխիղճ ու անթերի զինվորական ծառայությամբ: Հարվածող զորամասի՝ Գորիս քաղաքում տեղակայված մի հարյուրյակի կամավորներից Սարգիս անունով մեկը քաղաքի տերտերի աղջկան փախցնելու անհաջող փորձ է կատարում: Ներկայանալով Զորավարին՝ տերտերը խնդրում է պատժել անարգ զինվորին: Անդրանիկի այն հարցին, թե կճանաչի արդյոք զինվորին, տերտերը դրական պատասխան է տալիս: Զորավարի հրամանով հավաքվում են հարյուրյակի բոլոր կամավորները: Նրա թույլտվությամբ տերտերն անցնում է զինվորների շարքի առջևով և ոչ մեծ դժվարությամբ ճանաչում Սարգսին: Հենց նույն պահին շարքի առջև նրան ենթարկում են խիստ ծեծի: Սակայն Զորավարն էլ ավելի մտահոգ էր զանգեզուրյան մարտական խմբերի կարգապահության խնդրով, քանի որ այն հեռու էր բավարար լինելուց: Տեղի զինվորական մասերում հաճախ էին լինում կարգապահական խախտումներ, նույնիսկ դասալքության դեպքեր: Գավառում դժվար էր զինված մարտիկներին զանազանել զինված այն քաղաքացիներից և գյուղացիներից,

որոնք ընդգրկված չէին պաշտոնական զինական կառույցների (ջոկատ, խումբ, վաշտ, հարյուրյակ) մեջ: Դա հատկապես ցայտուն էր արտահայտված Գորիս քաղաքում, որի գրեթե բոլոր տղամարդիկ զենք էին կրում: Ինչպես սրանք, այնպես էլ գյուղերից տարբեր գործերով քաղաք եկած գյուղացիները, գավառային կենտրոնում միշտ շրջում էին զինված և շատ հաճախ դիմում անիմաստ հրացանաձգության՝ խանգարելով բնակիչների հանգիստը և աննպատակ սպառելով փամփուշտները: Դիմելով Կենտրոնական Ազգային խորհրդին՝ Անդրանիկը պահանջեց ամենակարճ ժամկետում անհրաժեշտ կարգ ու կանոն մտցնել: Միաժամանակ նա հրամաններ արձակեց գավառում ռազմական ժամանակաշրջանին համապատասխան կարգապահություն հաստատելու մասին: «Զանգեզուրի գավառի հայ ազգաբնակչությանը, գաղթականությանը և զինվորականներին. Ի նկատի ունենալով ներկայիս ծանր և լարված կացությունը, խուսափելու համար ամեն տիպի անկարգություններից, սրանով հրամայում եմ միանգամ ընդմիշտ վերջ տալ հրացանաձգություններին: Այս հրամանը խախտող յուրաքանչյուր ոք ենթարկվում է զինվորական խիստ պատժի»1: Ի կատարումն Զորավարի հրամանի՝ խստագույն պատիժներ սահմանվեցին նաև այն զինվորների նկատմամբ, ովքեր հանցանքներ էին գործում, ինքնակամ գործողություններով նեղություն պատճառում տեղացիներին: Բնակիչներին բացատրվեց զենքով շրջելու հետևանքները: Գորիս քաղաքի զինվորական պարետ Մ. Ալավերդյանը հանդես եկավ ազդով, որը տպագրվեց

ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 2, գ. 3, թ. 5:

ու տարածվեց նաև բուն Զանգեզուրի (Գորիսի շրջան) գյուղերում: «Հայտարարություն Համաձայն գեներալ-մայոր Անդրանիկի կարգադրության, հրամայում եմ թե՛ քաղաքիս և թե՛ գյուղացիությանը, որ այսուհետև արգելվում է զինված շրջել: Զենք կրողները կենթարկվեն ամենախիստ պատժի ու հետ չի տրվիլ վերցրած հրացանը»1: Անդրանիկի առաջարկով Զանգեզուրի Ազգային խորհուրդը իր կազմում ստեղծեց զինվորական ժամանակավոր դատարան՝ գավառում տեղի ունեցող զինվորական հանցանքների դեմ պայքարելու համար: Եռանդուն աշխատանքներ ծավալվեցին գավառի ինքնապաշտպանության ամրապնդման և հատկապես Գորիսի շրջանի սահմանների պաշտպանության ուժեղացման ուղղությամբ: Մարտական նոր խմբեր ստեղծելու համար զինվորական հրահանգիչները գյուղերում ցուցակագրեցին զենք բռնելու ունակ բոլոր տղամարդկանց, հաշվառեցին բնակիչների մոտ եղած բոլոր զենքերը և փամփուշտները, ինչպես նաև համայնքներին պատկանող զենքերը: Անդրանիկի հրամանով ոչ միայն Գորիսի, այլև գավառի մյուս բոլոր շրջաններում հայտարարվեց 20-30 տարեկան հայ երիտասարդների զորահավաք: Միջոցառումը հաջող էր ընթանում հատկապես Սիսիանում: Այնտեղից կոմիսար Զաքար ՏերՂազարյանը Անդրանիկին գրում էր. «Ստացա Ձեր նամակը, վաղվանից սկսում եմ դերս կատարել: Արդեն սկսել եմ գործել դեզերտիրների դեմ ... մոբիլիզացիան խոստանում եմ անցկացնել լուրջ»2:

ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 47, թ. 19: Նույն տեղում, գ. 34, թ. 42:

Ըստ Անդրանիկի հրամանի՝ զորակոչված յուրաքանչյուր երիտասարդ պետք է ներկայանար սեփական հրացանով և 150200 փամփուշտով, հագնված լիներ վայելուչ, իր հետ բերեր փամփշտակալ, շինել, երեսսրբիչ, օճառ, ներքին սպիտակեղեն, ջրաման, բաժակ, գդալ, ափսե, գուլպա, մի զույգ չհագած տրեխ, նաև հացի երեքօրյա պաշար1: Ովքեր չունեին այս ամենը, գյուղական համայնքը պարտավոր էր տրամադրել նրանց: Զորահավաքի արդյունքում ստեղծվեցին զինական նոր ստորաբաժանումներ, փորձված ու քաջարի գյուղացիներից նշանակվեցին պետեր: Սկսվեցին զինավարժություններ, որոնք անցկացնում էին Անդրանիկի զորամասի սպաները: Գյուղերում կազմակերպված վաշտերի կամավորներից շատերն իրենց ցանկությամբ մտնում էին Անդրանիկի Հարվածող զորամասի մեջ: Ամեն գյուղի զինված ուժը բաժանվում էր երկու մասի՝ տեղական և թռուցիկ խմբերի: Տեղական խումբը կոչված էր պաշտպանելու գյուղը, իսկ թռուցիկ խումբը՝ նաև օգնության գնալու վտանգված հարևան գյուղերին: Զորակոչային նշված տարիքից բարձր տարիք ունեցողները, հրամանի համաձայն, ցուցակագրվում էին իբրև տեղական պաշտպանական ուժ և ենթարկվում ենթաշրջանային կոմիսարներին: Նրանք հատկապես գիշերները հերթով էին իրականացնում դիրքապահությունը2: Զորահավաքի ենթարկվեցին նաև հարյուրավոր տարեց գյուղացիներ, որոնք հարկավոր վայրերում զինվորների հետ փորում

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 47, թ. 15: Տե՛ս նույն տեղում:

էին խրամատներ, գյուղերի բնական թույլ պաշտպանված մասերում կառուցում փոքր ծավալի ամրություններ: Հատուկ ուշադրություն դարձվեց կանոնավոր կապի ստեղծմանը: Ճակատային բոլոր գյուղերը դաշտային հեռախոսներով հաղորդակցվում էին Գորիս քաղաքի և իրար հետ: Այդ տեսակետից խիստ կարևոր դեր կատարեց Նախիջևանից բերված դաշտային հեռախոսների խմբաքանակը: Դեռևս 1918 թ. հուլիսի սկզբներին, այսինքն՝ մինչև թուրքական զորքերի կողմից Նախիջևանի գավառի գրավումը, Նախիջևանի Ազգային խորհրդի հատուկ կոմիտեի նախագահ, գյուղատնտես Լևոն Մինասյանը Ջուլֆայի Ազգային խորհրդից ստացել էր 25 հեռախոս՝ իր պարագաներով՝ Գորիս ուղարկելու համար, ինչպես նաև երկու հեռագրական սարք՝ Գորիս քաղաքի և Նախիջևանի միջև կապ հաստատելու համար: Նախիջևանից Անդրանիկի զորամասի և գաղթականության նահանջի ժամանակ, հեռախոսները վերցրած, Զանգեզուր էր անցել նաև Լ. Մինասյանը և Տաթևում դրանք հանձնել էր Անդրանիկին1: Հեռախոսային և հեռագրական այդ սարքերը մեծ օգնություն եղան զանգեզուրյան պաշտպանների համար ոչ միայն գավառում Անդրանիկի գտնվելու ժամանակ, այլև դրանից հետո՝ ընդհուպ այնտեղ խորհրդային կարգերի հաստատումը: Գորիս քաղաքում գտնվող ռազմամթերքի ու զենքի պահեստներից տեղի իշխանությունները բաժին էին հանում Անդրանիկի զորամասին: Օրինակ՝ մի ստացականով Գորիսի զինամթերքի պահեստը բաց էր թողել լեբել հրացանի 50, մոսինի՝ 20, բերդանի՝ 20 արկղ փամփուշտ, անհրաժեշտ քանակի ռմբաձիգ և ռումբ, 600 զինվորի համար հագուստ և կոշիկ, վրաններ և այլն2: Մի այլ

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 14, թթ. 1-2: Տե՛ս նույն տեղում, գ. 15, թթ. 14-15:

ստացականով Հարվածող զորամասը նույն պահեստից ստացել էր հագուստ՝ 500 զինվորի համար1: Գավառի (հատկապես բուն Զանգեզուրի) պաշտպանության ամրապնդման ուղղությամբ ձեռնարկած միջոցառումները, զորահավաքի հաջող անցկացումը հույս էին ներշնչում, որ թուրքական վտանգը առաջիկայում նույնպես կասեցվելու է հաջողությամբ: Բայց պարենամթերքի խիստ պակասի պատճառով սկսվել էր մի գործընթաց, որը սպառնում էր հարվածել Անդրանիկի զորքի մարտունակությանը, հետևապես՝ խիստ թուլացնել գավառի պաշտպանական ուժը: Այդ գործընթացի կանխումը վեր էր նույնիսկ Անդրանիկի ուժերից: Դեռ Նախիջևանից Զանգեզուր անցնելու ճանապարհին Հարվածող զորամասում նկատվել էին որոշ տատանումներ, որոնք գնալով ուժեղացան և արդեն գավառում առաջ բերեցին պառակտման և լեռնավայրից հեռանալու իրական վտանգ: Զանգեզուրից հեռանալու առաջին բացահայտ փորձը կատարվեց Գորիս քաղաքում՝ Սմբատ Բորոյանի գլխավորած զորամասում: Այդ զորամասում էր նաև տարոնցի Պանդուխտը, որը հայտնի էր իր քաջությամբ և մեծ հեղինակություն էր վայելում զինվորների շրջանում: Նա իր շուրջը համախմբել էր մի խումբ մարտիկների, որոնց կենդանի մնացած հարազատները հանգրվանել էին Թիֆլիսում: Նա նրանց համոզում է հեռանալ Գորիսից ու Գանձակի վրայով անցնել հարազատների մոտ: Գաղթականներից նույնպես 400-500 մարդ հարում է այդ մտքին և միանում Պանդուխտի խմբին: Իմանալով այդ մասին՝ Անդրանիկը չի արգելում ձեռնարկը, բայց զգուշացնում է սպասվող վտանգի մասին: Երբ խումբը

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 14, թ. 4:

մտնում է Զաբուղի ձորը, շրջակայքում դարանակալած թուրքքրդական ուժերը հանկարծակի հարձակվում են խմբի վրա և, առանձին դիմադրության չհանդիպելով, կոտորում մի մասին, իսկ մյուս մասը փախուստով վերադառնում է Գորիս1: Երբ Պանդուխտն իր խմբով արդեն Գորիսից մեկնել էր, Սմբատը ժողովի է հրավիրում իր զորամասի սպայական կազմին, ուր ևս որոշվում է ամբողջ զորամասով հեռանալ Երևան: Ժողովից հետո այդ մասին Սմբատը Անդրանիկին գրել էր. «Այսօր մեր սոթնիի և ռոտնիի կամանտիրներու հետ, իրենց ստիպման վրա, ժողով ունեցանք, նրանք միաձայն որոշեցին յառաջիկա երկուշաբթի մեկնիլ այստեղից: Շատ զինուորներ, համաձայն ձեր տուած յայտարարութեան, գնացեր են: Մնացածը՝ թե՛ զինուորներն ու թե՛ ղեկավարները մեկնելու ցանկություն ունին՝ նկատի առնելով ներկա պայմանները: Ի գիտություն քեզ հայտնում եմ: Սմբատ»2: Օրեցօր խորանում էին հեռանալու տրամադրությունները Հարվածող զորամասի մյուս ստորաբաժանումներում: Օգոստոսի 18-ին պորուչիկ Բագրատ Ղազարյանը Անդրանիկին գրում էր. «Հարգելի՛ փաշա, 1918 թ. հունիսի 8-ից մինչև այժմ ես պարտականություններս կատարել եմ նկատի ունենալով ներկա հանգամանքները՝ թե՛ զինվորական և թե՛ տեղական պայմանները: Տեսնելով զորամասի ցրումը, քայքայումը և բոլոր ընկերների հեռանալը՝ [մտածում եմ, որ] իմ մնալը օգուտ չունի: Խնդրում եմ Ձեզ համարել ինձ

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 2, գ. 40ա, թ. 126: ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 13, թ. 4:

ազատ, որի համար Ձեզ դիմել էի դեռ Բիստում: Փաշա՛, խնդրում եմ, չնեղանալ ինձնից: Ընտանիքիս անդամների մի մասին կոտորել են Նուխվա գավառի մեր կալվածքներում, մյուսները փախել են Թիֆլիս և այնտեղ շատ ծանր վիճակի մեջ են»1: Զանգեզուրից հեռանալու տրամադրությունները արմատներ էին ձգել նաև գավառի մյուս շրջաններում տեղաբաշխված եկվոր զորամասերում: Սասնո գնդի՝ Սիսիանի Մազրա գյուղում տեղաբաշխված ստորաբաժանման հրամանատարը Անդրանիկին գրում է. «Մեր գնդի զինվորների մեջ այժմ մի տրամադրություն է առաջացել՝ գնալ Երևանի շրջան: [Նրանց] հազիվ եմ համոզել, որ մնան: Երևան գնալու ճանապարհը նկատի է առնվում Մազրայից Բազարչայ և Մարտիրոս: Այդ ճանապարհի վրա կան ընդամենը երեք-չորս թուրքական փոքր գյուղեր: Ես չեմ իմանում, թե Դուք դրա վրա ինչպես եք նայում»2: Զինվորներից և սպաներից շատերը մեկնում էին Երևան՝ նպատակ ունենալով ծառայության անցնել հայկական բանակում: Մյուսների գնալը Զանգեզուրից ժամանակի հարց էր: Զորավարը վշտացած էր, բայց մյուս կողմից նա զորքը սովից փրկելու ուրիշ ելք չէր տեսնում, ուստի հրամանատարական մի ժողովում նա ուղղակի հայտարարում է, թե քանի պարենամթերքի հարցը չի վճռվում, ցանկացողը կարող է հեռանալ Զանգեզուրից3: 1918 թ. օգոստոսի կեսերից օսմանյան և մուսավաթական զորքերը Զանգեզուրի հայերին հղած սպառնալիքներից անցան կոնկրետ գործողությունների: Հատկապես տագնապալի լուրեր

ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 27, թ. 2 և շրջ.: Նույն տեղում, գ. 6, թ. 5 և շրջ.: 3 Տե՛ս “Наше время”, 3 января, 1919, № 4:

էին գալիս Զանգեզուրի հարավ-արևմուտքում գտնվող Գողթանի և Գենվազի (Մեղրի) կողմերից: Երբ 1918 թ. հուլիսին օսմանյան զորքերը գրավել էին Նախիջևանի երկրամասը, նրա Գողթան գավառակի մի մասը, որը հարում էր Կապան և Մեղրի շրջաններին, զերծ էր մնացել կոտորածներից, չնայած գտնվում էր եղեռնի ենթարկվելու մշտական սպառնալիքի տակ: Նախիջևանում տաճկական զորամասի հրամանատար Խալիլ բեյի հրամանով հուլիսի վերջերին Գողթանի նշված մասի հայերը ստիպված ընդունել էին օսմանյան հպատակություն: Տանակերտցի Քրիստափոր Տեր-Մկրտչյանը տաճիկներին ակտիվ օգնել էր հայերին զինաթափելու և օսմանյան լծի տակ բերելու գործում: Այդ ծառայության համար որոշ ժամանակ անց Խալիլ բեյը նրան նշանակել էր Գողթանի շրջանի պրիստավ1: Զանգեզուրի հարավ-արևմուտքում ամենաթեժ կռիվները տեղի ունեցան Արևիքի (Մեղրի) շրջանում: Նախիջևանը գրավելուց հետո օսմանյան զորքերի հրամանատարությունը համոզված էր, որ դեպի բուն Ադրբեջան, դեպի Բաքու գնալու ճանապարհին իրենք այլևս չեն հանդիպելու որևէ քիչ թե շատ լուրջ դիմադրության: Բայց այդպես չեղավ: Բաքվից Վ. Լենինին հղած զեկուցագրերից մեկում Ստեփան Շահումյանը նկարագրում էր Նախիջևանից Զանգեզուրի ուղղությամբ օսմանյան զորքերի առաջխաղացման և այն կասեցնելու ուղղությամբ զանգեզուրցի հայերի ջանքերի մասին: Դեպի Բաքու օսմանյան նվաճողների հարձակման հավանական ուղիներից մեկը նա համարում էր Մեղրու կիրճով անցնող ճանապարհը: Շահումյանը գրում էր. «Երկաթգծի պաստառին զուգահեռ լավ 1 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 314, ց. 10, գ. 5, թ. 6, Ս. Վրացեան, Հայաստանի Հանրապետութիւն, Թեհրան, 1982, էջ 298-299:

ուղի կա Ջուլֆայից Արաքսի ափով և այնուհետև Մուղանով մինչև Բաքու ... Հնարավոր և հավանական է նրանք (տաճիկ զորքերը: – Ա. Ս.) այդ ուղղությամբ կշարժվեն անմիջապես»1: Օսմանյան զորքերի հրամանատարությունը Նախիջևանից նամակներ էր ուղարկում Մեղրի՝ առաջարկելով բացել Օրդուբադից Մեղրիի վրայով Զանգեզուր տանող ճանապարհը՝ դեպի Բաքու շարժվելու համար: Մեղրեցիները ամեն անգամ վճռականապես մերժում էին ներկայացված պահանջը՝ ասելով, որ իրենք լիազորություն չունեն ինքնագլուխ գործելու, քանի որ ճանապարհը կառուցել են ռուսները, և այն պատկանում է ռուսական պետությանը, ուստի եթե օսմանյան զորքերը նպատակ ունեն այդ ճանապարհով անցնել Ադրբեջան, ապա պետք է ունենան Ռուսաստանի կառավարության գրավոր թույլտվությունը: Օգոստոսի երկրորդ տասնօրյակի սկզբին Խալիլ բեյը վերջնագիր է ներկայացնում մեղրեցիներին և պահանջում, առանց որևէ դիմադրության, ընդունել օսմանյան հպատակություն: Մեղրեցիները կտրուկ մերժում են պահանջը, որին հետևում է Էդիֆ բեյի գլխավորությամբ Օրդուբադի կողմից տաճկական մի խոշոր զորամասի հարձակումը Մեղրու շրջանի վրա: Այդ վճռական պահին Տաշտուն գյուղում հրավիրվում է Լիճք, Վանք, Փուշկագ, Վահրավար, Գուդեմնիս, Կուրիս, Ագարակ, Մեղրի, Շվանիձոր, Մալեպ, Կարճևան և Տաշտուն գյուղերի ներկայացուցիչների խորհրդակցություն. որոշում է ընդունվում մինչև վերջ կռվել թշնամու դեմ: Գյուղերի զինված ջոկատները համախումբ դուրս են գալիս թշնամու դեմ: Կապանից իրենց 52 մարտիկներով Մեղրի են անցնում Անդրանիկի զորամասից անջատված Հայկ Բոնապարտյանը և Սարգիս Ջեբեջին: Բոնա-

Ս. Գ. Շահումյան, Երկերի լիակատար ժողովածու, հ. 4, Երևան, 1978, էջ 302:

պարտյանը ստանձնում է Մեղրի շրջանի զինված ջոկատների ընդհանուր հրամանատարությունը: Հարձակման անցած տաճկական զորքը հանդիպում է ուժգին դիմադրության: Մեղրու և Կապանի միացյալ հայկական զինված ջոկատներն ամուր փակում են Նախիջևանից Ադրբեջան տանող բոլոր ուղիները: Հայերի հերոսական պաշտպանության և շեշտակի հակագրոհների շնորհիվ թշնամին, մեծ թվով զոհեր տալով, ստիպված խուճապահար նահանջում է Օրդուբադ: Այդ պարտությունից մեկ շաբաթ անց թշնամին, համալրելով իր շարքերը մուսավաթական խմբերով, ուժեղացրեց ճնշումը Արևիքի և Կապանի սահմանների վրա, բայց այս անգամ էլ նրան չհաջողվեց էական հաջողություն ունենալ: Տեղական ինքնապաշտպանական ուժերը, Հարվածող զորամասի՝ Կապանում մնացած ու Արևիք անցած ստորաբաժանումները, խափանելով թշնամու կատաղի գրոհները, ջախջախիչ հարվածներ էին հասցնում նրան: Նույն ժամանակ թշնամու սպառնալիքների դեմ միակամ ու վճռական էին կապանցիները: Օսմանյան զորամասերը և մուսավաթական հրոսակախմբերը Նախիջևանի կողմից, իսկ տաճիկ սպաների հրամանատարությամբ ադրբեջանական զինված խմբերը Զանգելանի կողմից անընդհատ հարձակումներ էին կատարում Կապանի սահմանների վրա՝ փորձելով ճեղքել հայերի պաշտպանական դիրքերը և մտնել Զանգեզուր: Բայց թշնամու բոլոր փորձերը խափանվում էին հայ ինքնապաշտպանական ջոկատների բուռն հակագրոհներով:

ԶՈՐԱՎԱՐ ԱՆԴՐԱՆԻԿԻ ՂԵԿԱՎԱՐՈՒԹՅԱՄԲ ՍԻՍԻԱՆՈՒՄ

ՄՂԱԾ ԿՌԻՎՆԵՐԸ ՕՍՄԱՆՅԱՆ ԶԱՎԹԻՉՆԵՐԻ ԵՎ

ՄՈՒՍԱՎԱԹԱԿԱՆ ՀՐՈՍԱԿԱԽՄԲԵՐԻ ԴԵՄ

(1918 Թ. ՕԳՈՍՏՈՍ – ՍԵՊՏԵՄԲԵՐ)

1918 թ. օգոստոսի վերջերից շուրջ մեկամսյա լայնածավալ տևական կռիվներ տեղի ունեցան հատկապես Զանգեզուրի գավառի Սիսիանի շրջանում1: Մինչ մուսավաթական զորքերը արևելքից Զանգեզուր մտնելու նոր ուղիներ էին փնտրում, օգոստոսի կեսերին Սիսիանում լուր տարածվեց, թե Նախիջևանի երկրամասը ռազմակալած օսմանյան ուժերը, որոնք գտնվում էին գնդապետ Խալիլ բեյի հրամանատարության տակ, մեծ համալրում ստանալով, պատրաստվում են հարձակման անցնել շրջանի վրա: Սիսիանի շրջանի թուրքական բնակավայրերը, որոնց թիվը հասնում էր 25-ի, 1918 թ. ամռանը այլևս նախկին խաղաղ հողագործ գյուղերը չէին, այլ ներքաշված էին դրացի հայերի հետ ազգամիջյան վեճերի ու կռիվների մեջ: Այդ գյուղերում տաճիկ կոմիսարների, մուսավաթական բջիջների և տեղական զինված հրոսակախմբերի մասնակցությամբ եռանդուն աշխատանք էր սկսվել՝ օսմանյան զորամասի ներխուժելու դեպքում թիկունքից հարվածելու հայերին: Օսմանյան կանոնավոր բանակի սպաները և մուսավաթ գործիչները զենք ու զինամթերք էին բաժանում գյուղացիներին և նրանց հետ զինավարժություն անցկացնում: Վերջիններս հարձակումներ էին գործում հարևան հայկա1 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 2, գ. 85, թ. 2, Ա. Չելեպյան, Զորավար Անդրանիկ և հայ հեղափոխական շարժումը, կենսագրական ակնարկ, Երևան, 1990, էջ 522, Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 323:

կան գյուղերի վրա, փակում ճանապարհները, թալանում կամ սպանում պատահական հայ անցորդներին, գերում ու անհետացնում հարևան հայկական մի գյուղից մյուսը գնացող մարդկանց, հրացանաձգությամբ խանգարում շրջակա գյուղերին՝ կատարելու գյուղատնտեսական աշխատանքներ1: Սիսիանի թուրքերը բացեիբաց հայտարարում էին, թե մեկերկու ամիս հետո ոչ միայն շրջանում, այլև ամբողջ Զանգեզուրում ոչ մի հայ չի մնալու2: Սիսիանի շրջանի թուրքաբնակ գյուղերը դարձել էին Զանգեզուրում մուսավաթականների և գերմանա-տաճկական բանակի ամրակետը, իսկ Սիսիանի տեղական փոքրաթիվ հայկական ուժերը ի վիճակի չէին միայնակ զսպելու թուրք զինված ավազակախմբերին: Այս պայմաններում անխուսափելի էին դառնում պատժիչ գործողությունները: Նկատի առնելով, որ թշնամին գավառին սպառնում է բոլոր կողմերից (նաև ներսից), Զանգեզուրի Կենտրոնական Ազգային խորհուրդը, խորհրդակցելով Սիսիանի շրջանային կոմիսար Զաքար Տեր-Ղազարյանի և շրջանի պաշտպանական ուժերի հրամանատարների հետ, օգոստոսի 10-ին որոշում է ընդունում. օգտվելով գավառի սահմաններում ժամանակավոր հարաբերական հանգիստ վիճակից՝ Գորիսի ուժերով առաջին հերթին զսպել Սիսիանի թուրքական գյուղերը և չեզոքացնել ներքին վտանգը3: Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 51, թ. 1, Յով. Ստեփանեան, Արցախեան կամ Շուշուայ գնդի պատմութիւնը, «Հայրենիք», 1935, մարտ, թիւ 5 (149), էջ 87, 88, Հ. Կարապետյան, նշվ. աշխ., էջ 565, Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 324, 325: 2 Տե՛ս Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 324: 3 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 35, թ. 1, Յով. Ստեփանեան, Արցախեան կամ Շուշուայ գնդի պատմութիւնը, «Հայրենիք», 1935, մարտ, թիւ 5 (149), էջ 85, 86, Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 325:

Շուշվա գնդի հրամանատար Միքայել բեկ Մելիք-Շահնազարյանը և գնդի կոմիսար Հովակ Ստեփանյանը, տեղեկանալով Սիսիանի թուրք ավազակախմբերի դեմ արշավանք սկսելու որոշման մասին, պատրաստակամություն են հայտնում միանալ ծրագրվող ձեռնարկին: Բայց այն համոզմունքը չկար, որ առանց Հարվածող զորամասի մասնակցության՝ արշավանքը կարող է հաջողություն ունենալ: Ահա թե ինչու, անկասկած Ազգային խորհրդի թելադրանքով, Ղարաբաղի և Զանգեզուրի գլխավոր լիազոր Հովակ Ստեփանյանը օգոստոսի 12-ին հետևյալ գրությունն է ուղարկում Զորավարին. «Հայկական հարվածող առանձին զորամասի հրամանատար գեներալ-մայոր Անդրանիկին. Ի նկատի ունենալով, որ տեղիս Ազգային խորհուրդն ինձ հետ միասին, ինչպես և Շուշվա գնդի հրամանատար գնդապետ Մելիք-Շահնազարյանը, մի շարք պատճառներից դրդված՝ վճռել են զենքի ուժով բաց անել Անգեղակոթից-Գորիս-Շուշի տանող խճուղին՝ ոչնչացնելով ճանապարհի մոտ գտնվող գյուղերը, խնդրում եմ Ձեզ՝ հրահանգել Ձեր զորամասին, որ մասնակցի տեղի ունենալիք ռազմական գործողություններին, որոնց հետևանքների պատասխանատվությունը մեզ վրա է ընկնում»1: Սիսիանի հայությանը իր զորամասով օգնության գնալու խնդրանքով Անդրանիկին է դիմում նաև Ազգային խորհուրդը: Զորավարը տալիս է իր համաձայնությունը: Մինչ այդ՝ դեռ օգոստոսի 8-ին, Անդրանիկի և Մ. Մելիք-Շահնազարյանի ստորագրությամբ* նամակ էր ուղարկվել Սիսիանի ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 35, թ. 1: Քանի որ խոսքը վերաբերում էր Սասունի գնդին, որը միայն Անդրանիկին էր ենթարկվում, իսկ Մելիք-Շահնազարյանը այդ գնդի վրա որևէ ազդեցություն *

Բռնակոթ գյուղում տեղակայված Հարվածող զորամասի Սասունի գունդ՝ սասունցի Մուշեղին, որով առաջարկվել էր պատրաստ լինել ռազմական մեծ գործողության, միաժամանակ նրան հանձնարարվել էր Շուշվա գնդին պատկանող, Բռնակոթում պահեստավորված զենքն ու զինամթերքը դեռ չուղարկել Գորիս, որովհետև դրանք խիստ անհրաժեշտ են լինելու Սիսիանում լայնածավալ գործողություններ իրականացնելու համար: Անդրանիկին և Մ. Մելիք-Շահնազարյանին հասցեագրած «օգոստոսի 12» թվակիր պատասխան նամակում Մուշեղը գրում էր. «Ստացանք ձեր երկրորդ հրահանգը՝ ապրանքներն այստեղ թողնելու … մասին: Այսօր՝ ամսոյս 12-ի վաղ առավոտյան, մենք սուրհանդակներ ենք ուղարկել ձեզ՝ նկարագրելով Նախիջևանում կատարվող անցուդարձի մասին»1: Նույն Սասունի գնդից Անդրանիկը ստացավ ուրիշ մի նամակ**, ուր նշված էր. «… Մեր զինվորական աշխատանքները ընթանում են նորմալ կերպով: Նախիջևանի կողմից խուժանը սկսել է շարժվել այս ուղղությամբ՝ խճուղով: Ասում են, որ խուժանի հետ կան նաև տաճկական զորքեր՝ թնդանոթներով և գնդացիրներով, որքան է ճիշտ, չեմ իմանում. պաշտոնական ոչ մի տեղեկություն չունենք: Ղրկել եմ խոր հետախուզման՝ մինչև Սալասուզ թուրքական գյուղը, բայց դեռ չեն վերադարձել, արդյունքն անհայտ է: Այս շրջանում թե՛ տեղական և թե՛ եկվոր շատ մեծ ուժ կա. գյուղերը լիքն են զինվորներով, բայց՝ անկազմակերպ …»2:

չուներ, ուստի, ամենայն հավանականությամբ, նամակի տեքստը պատրաստել էր Սիսիանում գտնվող գնդապետը և ստորագրելու ուղարկել նաև Գորիսում գտնվող Անդրանիկին: 1 ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 6, թ. 14: ** Նամակի ստորագրությունից չի երևում հեղինակի ով լինելը: 2 ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 6, թ. 5 և շրջ.:

Այնուհետև նամակագիրը Զորավարին հարցնում էր, թե վտանգի վերջին պահին, երբ «անկարող լինենք դիմադրել թշնամուն, ո՞ր ճանապարհով պիտի նահանջենք՝ դեպի Երևա՞ն, թե՞ դեպի Գորիս-Շուշի: Խնդրում եմ՝ այդ մասին Ձեր կարծիքը հայտնեք»1: Այնուհետև գնդի ներկայացուցիչը գրում էր, որ եթե հրաման լինի չնահանջել, իրենք կկռվեն մինչև վերջին փամփուշտը: «Մենք մեր ամբողջ ուժով պատրաստ ենք գործելու՝ ուր որ կամենաք և որ ուղղությամբ ուզենաք»2: Վերջում նամակագիրը Զորավարին հաղորդել էր ավելի մանրամասն տեղեկություններ Սիսիանում եղած զենք-զինամթերքի մասին: «Պիտի ասեմ,- գրում էր նա,- որ այստեղ մեծ քանակությամբ մոսինի ու լեբելի փամփուշտներ կան, ինչպես և ամեն կարգի մթերք, նաև՝ երկու դաշտային թնդանոթ ու մի քանի գնդացիր: Դա Շուշվա գնդինն է, որ պիտի տանեն Շուշի և այնտեղ կազմակերպեն (նոր) գունդ: Առայժմ մենք օգտագործում ենք այդ մթերքները, ինչպես և ռազմամթերքը: Այդ հսկա ռազմամթերքով կարելի է ամիսներ կռվել»3: Նամակագիրը նաև հայտնում էր, որ միջոցներ են ձեռնարկվում Շուշվա գնդի՝ Վայոց ձորում մնացած զենքի և ռազմամթերքի զգալի քանակությունը Սիսիան տեղափոխելու համար և այդ նպատակով Սասնո գնդից այնտեղ են ուղարկվել Մուշեղի, Չոլոյի և Մանուկի 300 զինվորներ, որոնք «երեք-չորս օրից կլինեն այստեղ»4: Սասնո գնդի ներկայացուցչի նամակում կային և՛ հուսադրող, և՛ տագնապահարույց հաղորդումներ, բայց մտահոգիչը Նախի-

ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 6, թ. 5: Նույն տեղում: 3 Նույն տեղում: 4 Նույն տեղում:

ջևանի կողմից միացյալ մեծ ուժերով Սիսիանի վրա թուրք-տաճկական հարձակման վտանգն էր: Հենց դա էր պատճառներից մեկը, որ երբ ստացավ դեպի Սիսիան համատեղ արշավանքի դուրս գալու Զանգեզուրի Կենտրոնական Ազգային խորհրդի անունից օգոստոսի 12-ին Հովակ Ստեփանյանի գրած գրությունխնդրանքը, Անդրանիկն անհապաղ տվեց իր համաձայնությունը: Պետք է նշել, որ Հարվածող զորամասի՝ Զանգեզուրից հեռանալու մտադրություն չունեցող հրամանատարների մի մասն այն կարծիքին էր, որ եթե զորամասն անցնի Սիսիան, ապա մուսավաթական ուժերը, ոգևորված դրանից, լայնածավալ հարձակում կսկսեն բուն Զանգեզուրի (Գորիսի շրջան) արևելյան սահմանների վրա, որոնք դեռ կարիք ունեն ամրապնդման և համալրման: Այս տեսակետի կողմնակիցները գտնում էին, որ իր զորքի հիմնական ուժերն Անդրանիկը պետք է կենտրոնացնի Գորիսի շրջանի Տաթևի ենթաշրջանում, որն անմիջականորեն հարում է Սիսիանի շրջանին: Այդ դեպքում այնտեղից հնարավոր կլիներ վտանգի պահին արագ օգնության հասնել և՛ Սիսիանի, և՛ Գորիսի պաշտպաններին: «Ձեր Տաթև փոխադրվելը,- գրում էին Զորավարին,- շատ կարևոր է: Նախ՝ կենտրոն է, երկրորդ՝ Ձեր ներկայությունը կոգևորի տեղական ժողովրդին, ով գործնականապես ակտիվանալու տրամադրություն և նշաններ է ցույց տալիս: Եթե մեզ հաջողվի ժողովրդի (Տաթևի ենթաշրջանի: - Ա. Ս.) ուժերը շարժման մեջ դնել, վստահ եմ, որ մեծ գործ կարելի է տեսնել»1: Բայց վճիռն արդեն կայացած էր, և Սիսիան տեղափոխվելու հարցն այլևս վիճահարույց չէր: Սակայն երաշխիք չկար, թե տեղափոխվելու ընթացքում ամեն բան հեշտ ու խաղաղ կանցներ՝

ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 6, թ. 5-ի շրջ.:

հաշվի առնելով Սիսիանի շրջանի թուրք գյուղերի բացահայտ խռովարար վիճակը: Ռազմատենչ ավազակություններով, հանդուգն կողոպուտներով և սպանություններով հատկապես աչքի էին ընկել Սիսիան-Գորիս խճուղու մերձակայքի Աղուդի, Վաղուդի և Ուրուտ գյուղերի թուրքերը: Նրանք բացեիբաց հայտարարում էին, որ երբեք չեն ենթարկվի ո՛չ Զանգեզուրի Ազգային խորհրդին և ո՛չ էլ Անդրանիկին, որ իրենց համար միակ օրինական իշխանությունը Ադրբեջանի կառավարությունն է: Այդ գյուղերի թուրքերը խաղաղ ժամանակ էլ հանգիստ չէին մնում, բայց այժմ, փակելով ԳորիսՍիսիան ճանապարհը, դադարեցրել էին հայերի երթևեկությունը, ուստի հաղորդակցությունը ստիպված կատարվում էր ԳորիսՇինուհայր-Յայջի-Դարաբաս-Ղարաքիլիսա կրկնակի երկար ու դժվարին լեռնային կածաններով, որոնք անմատչելի էին սայլերի համար: Պարզ է, որ Հարվածող զորամասն իր գումակով, հոծ գաղթականության հետ չէր կարող անցնել այդ երթուղով 1: Հետևաբար անհրաժեշտ էր խճուղին բանալ հայերի համար, և դա դժվարին կացության առջև կանգնեցրեց Անդրանիկին: Նա դեմ էր, որ վերսկսվեն ազգամիջյան կռիվները Զանգեզուրում, իսկ խճուղին ուժով բանալը կարող էր հանգեցնել այդպիսի կռվի: Ահա այդպիսին էր դրությունը Սիսիանի թուրքական այն գյուղերում, որոնց տարածքներով ստիպված էր անցնել Անդրանիկը: Զորավարը լավ գիտեր թուրքերի իրական ուժի մասին, գիտեր, որ նրանք շատ թույլ են իր տրամադրության տակ եղած ուժերի համեմատ և եթե փորձեն ճակատել, համոզված էր՝ երկու-երեք ժամ հազիվ դիմանան: Չնայած Անդրանիկն ամեն ինչ արեց, որ խուսափի Սիսիանի թուրք գյուղերի հետ ընդհարվելուց, բայց դա նրան չհաջողվեց:

Տե՛ս Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 324:

Սիսիան անցնելու որոշումն ընդունելուց անմիջապես հետո Անդրանիկը մշակել էր նաև մանրամասն հրահանգ՝ խճուղով զորամասի և գաղթականության անցնելու կարգի մասին, որը պիտի բացառեր ամեն տեսակ միջադեպ, եթե թուրքերը նույնպես իրենց կողմից բարի կամք դրսևորեին: Հրահանգը կազմելուց հետո Զորավարը նախապես գրավոր հայտնեց թուրք գյուղերին, որ իր զորամասն անցնելու է խաղաղությամբ և ոչ մի շփում չի ունենալու նրանց հետ: Բացի այդ՝ թուրք գյուղեր ուղարկվեց գորիսեցի և սիսիանցի հեղինակավոր ծերունիներից կազմված մի պատվիրակություն, որը, գնալով Սիսիանի թուրքական մի շարք գյուղեր, հայտնել էր առանց կռվի Անդրանիկին ճամփա տալու մասին: Զորավարի առաջարկը սկզբում հավանություն էր գտել. Վաղուդի, Աղուդի, Շաքի, Ղզլջուղ և այլ գյուղերի աղսախկալ թուրքերը խոստացել էին ազատ ճամփա տալ զորամասին ու գաղթականությանը, ամեն միջոց ձեռք առնել ընդհարման տեղիք չտալու համար: Զորքին խստագույնս հրամայված էր՝ գնալ միմիայն կենտրոնական խճուղով, խիտ շարքերով, թուրք գյուղերի մոտ ոչ մի պատճառաբանությամբ կանգ չառնել: Արգելված էր ճանապարհին ձիերը ջրել, կերակրել, արածեցնել, արտերից բերք վերցնել: Ըստ պայմանավորվածության՝ օգոստոսի 27-ին, այսինքն՝ զորամասի անցնելու օրը, թուրքերը չպետք է աշխատանքի դուրս գային խճուղամերձ դաշտերը: Եվ եթե պատահմամբ թուրքեր հանդիպեին, ապա զինվորներին և գաղթականներին խստիվ պատվիրված էր նրանց հետ խոսքի չբռնվել, որևէ բան չհարցնել: Մի խոսքով՝ կարծես բոլոր միջոցները ձեռք էին առնված: Հավատացած լինելով, որ ոչ մի թյուրիմացություն տեղի չի ունենալու, զորամասը հանգիստ, անփույթ առաջանում էր և նոր էր մտել Սիսիանի տարածք, երբ, նախապես ձեռք բերած պայմանավորվածության հակառակ, Գորիս-Սիսիան խճուղու ձախ կողմում

գտնվող Աղուդի և Վաղուդի գյուղերի զինված ավազակախմբերը, որոնք տաճիկ և մուսավաթ սպաների գլխավորությամբ վաղօրոք դիրքավորվել էին ճանապարհի երկու կողմերում և կազմ ու պատրաստ սպասում էին Անդրանիկի զորամասի մոտենալուն, հրացանային կրակ բացեցին1: Առաջապահ ջոկատի հրամանատար սեբաստացի Զատիկը, սպիտակ թաշկինակը թափահարելով, առաջանում է դեպի թուրքերի դիրքերը և բարձրաձայն կոչ անում դադարեցնել կրակը, քանի որ կար համաձայնություն՝ զորքի ու գաղթականության խաղաղ անցնելու մասին: Սակայն թուրքերը նրան պատասխանում են հայհոյանքներով ու կրակոցներով սպանում վերջինիս: Ջոկատի զինվորներն անմիջապես մարտական դիրք են ընդունում, և սկսվում է կռիվը: Անդրանիկը մի քանի հոգու հետ կանգնել էր Վաղուդու վերևի մի բլրակի վրա, որտեղից մի սայլուղի իջնում է ներքև՝ դեպի գյուղ: Վաղուդին երևում էր ինչպես ափի մեջ: Ամեն կողմից լսվում էր ուժեղ հրացանաձգություն: Ներքևից՝ Վաղուդի գյուղի կողմից, բլրակի ուղղությամբ կրակը գնալով ուժեղանում էր: Արդյոք թուրքերը կռահե՞լ էին, որ այդտեղ կանգնած էր ինքը՝ Անդրանիկը, թե դա միայն պատահականություն էր2: Կռիվը կարճ տևեց: Ուժերը միանգամայն անհավասար էին: Վաղուդիի զինյալները, չկարողանալով դիմանալ հայ մարտիկների գրոհներին, թողնելով իրենց դիրքերը, խմբերով սկսեցին Տե՛ս “Наше время”, 3 января, 1919, Յով. Ստեփանեան, Արցախեան կամ Շուշուայ գնդի պատմութիւնը, «Հայրենիք», 1935, մարտ, թիւ 5 (149), էջ 87, նույնի՝ Անդրանիկը Սիւնեաց երկրում, «Վէմ», 1936, Դ տարի, թիւ 3, մայիսյունիս, էջ 77, 78, Ա. Չելեպյան, նշվ. աշխ., էջ 518-520, Հ. Կարապետյան, նշվ. աշխ., էջ 567, 568, Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 335, 336, Հ. Այվազյան, նշվ. աշխ., էջ 215, 216: 2 Տե՛ս նույն տեղում:

փախչել և մտնել գյուղ: Դիրքավորվելով այնտեղ՝ նրանք շարունակեցին հրացանաձգությունը: Անդրանիկի զինվորները նրանց ճնշում էին դիպուկահար կրակով: Քիչ անց գյուղում տեղ-տեղ ծուխ բարձրացավ: Հրդեհվում էին խոտի դեզեր ու շենքեր: Հայ զինվորները դեռ գյուղ չէին իջել, հետևաբար հրդեհողները իրենք՝ թուրքերն էին: Դա նշանակում էր, որ գյուղը դադարեցնում էր դիմադրությունը: Վերջապես գյուղի ծայրից երևացին փախստականները. փախչում էին բաց դաշտով՝ ծանրաբեռնված տնային իրերով, գրկած կամ շալակած երեխաներին, քշելով անասունները: Փախստականների միջից երիտասարդները մերթընդմերթ կանգ էին առնում, հարմար դիրք գրավում, մի պահ անկանոն կրակում զորամասի կողմը ու նորից վազեվազ գնում միանում իրենց խմբին: Նրանցից զատվեցին մոտ երկու տասնյակ ընտիր ձիավորներ ու, լքելով ժողովրդին, սրարշավ անհայտացան Որոտանի ձորում: Անշուշտ, գյուղի ղեկավարներն էին և օսմանյան էմիսարները, որոնք, ժողովրդին թողնելով կրակի տակ, փախուստով փրկում էին իրենց կյանքը: – Խեղճ, անտե՛ր ժողովուրդ,- դառնությամբ ասաց Անդրանիկը և դառնալով դեպի շրջապատը՝ ավելացրեց,- տեսնո՞ւմ եք, ամեն տեղ տուժվողը միշտ էլ ժողովուրդն է: Ապա, կանչելով սուրհանդակին, հրամայեց սրարշավ հասնել զորամասի ձիավորներին և հայտնել, որ փախչողներին հետապնդելը դադարեցնեն: Անդրանիկի հրամանը վաղուդցիներին հնարավորություն տվեց առանց կորստի հեռանալ կռվի դաշտից1: 1 Տե՛ս “Наше время”, 3 января, 1919, Յով. Ստեփանեան, Արցախեան կամ Շուշուայ գնդի պատմութիւնը, «Հայրենիք», 1935, մարտ, թիւ 5 (149), էջ 87, նույնի՝ Անդրանիկը Սիւնեաց երկրում, «Վէմ», 1936, Դ տարի, թիւ 3, մայիս-

Երբ հայ զինվորները մտան Վաղուդի, ոչ ոք այլևս չկար այնտեղ: Բայց շուտով պարզվեց, որ մի խումբ զինված վաղուդցիներ, չհասցնելով կամ չուզենալով փախչել, թաքնվել էին գյուղից ոչ հեռու գտնվող ձորակի այրերում: Առաջարկություն եղավ պաշարել այրերը և ձեռնառումբեր նետելով ոչնչացնել նրանց: Անդրանիկը կտրականապես մերժեց այդ առաջարկը և հրամայեց վերացնել պաշարումն ու հետապնդումը: – Թող գնան հասնեն իրենց ընտանիքներին,- ասաց Անդրանիկը և քիչ անց կարգադրեց թողնել Վաղուդին ու բարձրանալ Եռաբլուր (Ուչ-Թափա): Այդ գիշեր Անդրանիկը անցկացրեց այնտեղ՝ իր վրանում: Զինվորական խորհրդակցությունից հետո էլ վրանը լի էր մարդկանցով: Մեղրամոմի աղոտ, բեկբեկուն լույսի տակ հազիվ նշմարվում էին մարդկանց դեմքերը: Տիրում էր մի տեսակ անբացատրելի տխրագին լռություն: Ամենևին չէր զգացվում, որ հաջողություն էին ունեցել1: Շարունակելով ճանապարհը՝ Զորավարը կանգ չառավ Սիսիանի կենտրոն Ղարաքիլիսայում. ուղղություն վերցրեց դեպի Անգեղակոթ: Ճանապարհին զորքը հանդիպեց նաև Շաքիի թուրքերի զինված դիմադրությանը: Զանգեզուր մտնելու նպատակով Խալիլ բեյը Նախիջևանից ամուր կապ էր հաստատել Սիսիանի թուրքաբնակ բոլոր գյուղերի, հատկապես Շաքիի հետ2:

յունիս, էջ 77, 78, Ա. Չելեպյան, նշվ. աշխ., էջ 518-520, Հ. Կարապետյան, նշվ. աշխ., էջ 567, 568, Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 335, 336, Հ. Այվազյան, նշվ. աշխ., էջ 215, 216: 1 Տե՛ս նույն տեղում և ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 2, գ. 14, թթ. 24-30: 2 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 2, գ. 84, թ. 1-3, 13, գ. 85, թ. 1, Յով. Ստեփանեան, Արցախեան կամ Շուշուայ գնդի պատմութիւնը, «Հայրենիք», 1935, մարտ, թիւ 5 (149), էջ 87, նույնի՝ Անդրանիկը Սիւնեաց երկրում, «Վէմ», 1936, Դ տարի, թիւ 3,

Հասնելով Շաքի՝ Զորավարը ճանապարհը բացելու առաջարկ արեց Շաքիի բնակիչներին: Գյուղ մտած հայ պատվիրակները, երբ հանդիպում ունեցան տեղի ուսուցիչ, մուսավաթական գործիչ Աբդուլազիմ Ռուստամովի հետ, վերջինս բացեիբաց ասաց. «Անդրանիկը մեզանից ճանապարհ է ուզում, իսկ օսմանցիները մեզանից պահանջում են ճանապարհ չտալ: Մեր գյուղի մեծատունները որոշել են ճանապարհ չտալ, իսկ տալու դեպքում պահանջել 25 հազար ռուբլի»1: Նման հանդգնությունը պետք է իր արժանի պատասխանը ստանար: Զորավարի հրամանով զորքը գրոհեց և ճանապարհից վերացրեց արգելքը: Բացի Շաքի գյուղից, որի բնակիչները փորձեցին դիմադրել հայկական զորքին, Սիսիանի մնացած թուրքական գյուղերը գերադասեցին խոհեմություն հանդես բերել և հայտարարեցին Զանգեզուրի իշխանություններին ենթարկվելու մասին: Օգոստոսի 29-ին Զորավարն իր զորքով ու գաղթականներով հասավ Անգեղակոթ և այստեղ ժամանակավորապես հաստատեց իր ռազմակայանը2: Նույն օրը նա Անգեղակոթից նամակ է գրում՝ ուղղված Գժաձորի, Նորսի և Նորս Մազրայի, Գյոմուրի գյուղական կոմիսարներին, Ազգային խորհրդին և բնակչությանը: Նա կոչ է անում անհապաղ զորահավաք (զորակոչ) հայտարարել և վճռական դիմադրություն ցույց տալ թուրքական զորքերին3:

մայիս-յունիս, էջ 78, Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 336, 337, Հ. Այվազյան, նշվ. աշխ., էջ 216: 1 ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 2, գ. 85, թ. 1: 2 Տե՛ս Ստեմել, Անդրանիկը Զանգեզուրի մէջ, էջ 16, Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 337: 3 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 6, թ. 14:

Հարվածող զորամասի՝ Սիսիան տեղափոխվելուց հետո, բնականաբար, թուլացավ բուն Զանգեզուրի (Գորիսի շրջան) և Կապանի պաշտպանությունը: Իսկ Բաքուն, տեղեկանալով, որ Անդրանիկը հեռացել է Սիսիան, որոշեց ուժեղացնել ճնշումը Զանգեզուրի արևելյան շրջանների վրա: Մինչ հարձակում սկսելը Ադրբեջանի կառավարությունը փորձեր արեց Զանգեզուրին տիրանալ Նախիջևանում օսմանյան զորքերի հրամանատար Խալիլ բեյի օրինակով: Բաքվի կողմից Զանգեզուրի գավառի (հայկական և թուրքական մասերի) ընդհանուր պարետ նշանակված կապիտան Իզզահ բեյը օգոստոսի 27-ին գավառի թուրքական մասի կենտրոն Դոնդարլու գյուղից Զանգեզուրի հայերին ուղղեց մի կոչ, ուր նշված էր. «Մարդասիրական բուռն զգացումով լցված հայտարարում եմ բոլոր զանգեզուրցիներին՝ առանց ազգի և դավանանքի խտրության համախմբվեցե՛ք և այսուհետև համատեղ հոգացե՛ք ձեր գավառի բարօրության ու բարգավաճման մասին, որը հնարավոր կդառնա միայն Ադրբեջանի սահմանների մեջ: Ուստի ես պատրաստ եմ ձեզ մոտ ուղարկել մի հեղինակավոր հանձնախումբ, որը ձեզ հետ կքննարկի այն հարցը, թե Զանգեզուրն ինչպիսի խաղաղ եղանակով պետք է ենթարկվի Ադրբեջանի իշխանությանը: Հանձնախմբի բոլոր կարգադրություններին պետք է հնազանդվել, ինչպես վայել է ամեն մի հայրենասեր քաղաքացու, հակառակ դեպքում հանցավորները կենթարկվեն ամենախիստ պատասխանատվության և պատժի»: Միաժամանակ Իզզահը Զանգեզուրի հայերին խորհուրդ է տալիս «լինել բարի ու հավատարիմ, չըմբոստանալ և չխախտել երկրի անդորրությունը»1:

ՀԱԱ, ֆ. 252, ց. 2, գ. 25, թ. 1:

Զանգեզուրցիների համար պարզ էր, որ դա հերթական խորամանկ խաղ է: Ելնելով ստեղծված վտանգից՝ Զանգեզուրի Կենտրոնական Ազգային խորհուրդը սեպտեմբերի 4-ին գավառում հայտարարեց ռազմական դրություն և Զանգեզուրի դիկտատոր հայտարարեց Շուշվա գնդի հրամանատար Մ. Մելիք-Շահնազարյանին՝ մինչև Անդրանիկի վերադարձը Սիսիանից: Այդ մասին տպագրված ազդում ասված էր. «Ծանր օրեր է ապրում Զանգեզուրը: Դրությունը ժամ առ ժամ օրհասական է դառնում հայ ժողովրդի համար: Մեզ հարկավոր է ուժեղ և վճռական իշխանություն ու երկաթյա կարգապահություն: Այդ առիթով Կենտրոնական Ազգային խորհուրդը հայտնում է ի գիտություն Զանգեզուրի ժողովրդին, որ այսօրվանից գավառումս մտցվում է պաշարողական (осадное) դրություն և գավառիս զինվորական դիկտատոր է ընտրված Շուշվա գնդի հրամանատար գնդապետ (Միքայել բեկ) Մելիք-Շահնազարյանը»1: Հաջորդ օրը Մելիք-Շահնազարյանը տալիս է իր առաջին հրամանը. «Հրաման Զանգեզուրի գավառին Հ. 1 Այսօրվանից Զանգեզուրի Կենտրոնական Ազգային խորհրդի կողմից ընտրված եմ զինվորական դիկտատոր, որի առթիվ հայտարարում եմ. 1) Զանգեզուր գավառը պաշարողական (осадное) դրության մեջ: Ամեն տեսակի անհնազանդությունը կամ իմ հրա-

ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 33, թ. 17:

մանները չկատարողները ենթարկվելու են մահվան պատժի: 2) Ի նկատի առնելով ներկա օրհասական ժամանակը, հրամայում եմ նրանց, որոնք ընդունակ են զենք կրելու, իմ հրամանը լսելուն պես պետք է ներկայանան իմ ցույց տված տեղը: 3) Իշխանության դեմ եղած ագիտացիան և քննադատությունը կխեղդվեն իմ ուժով և միջոցներով: 4) Ինձ օգնականներ եմ նշանակում կապիտան Բորտին և քաղաքացի Սաքոյին*: 1918 թ. 5-ին սեպտեմբերի. Գորիս. Զինվորական դիկտատոր, Գնդապետ /ստորագրություն/»1: 1918 թ. սեպտեմբերի առաջին օրերին Զանգեզուրի սահմաններում հարաբերական հանգիստ էր: Դրա պատճառն այն էր, որ տաճիկները և Ադրբեջանի թուրքերը, իրենց ողջ ուժերը նետելով Բաքվի դեմ, բնականաբար թուլացրել էին ճնշումը Արցախի ու Զանգեզուրի վրա: Օգտվելով դրանից՝ Անդրանիկը անցավ Հարվածող զորամասի շարքերի վերակազմության, տեղական զինված ուժերի թվի ավելացման ու մարտունակության բարձրացման, շրջանի պաշտպանության ամրապնդման գործին: Անդրանիկն այդ գործն առաջին հերթին սկսեց հենց Անգեղակոթից: Գյուղը գտնվում էր Նախիջևանից Սիսիան եկող ճա* Հավանաբար խոսքը վերաբերվել է Համբարձում Սարգիսջանյանին (Յապոնացի Սաքո): 1 ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 47, թ. 6:

նապարհի սկզբին՝ Բիչանակ լեռան ստորոտում: Անհրաժեշտ էր փակել ճանապարհի մուտքը և պատնեշ ստեղծել թշնամու առջև: Հարվածող զորամասի մի հարյուրյակ Զորավարն ուղարկեց Բիչանակ լեռան բարձունքը՝ հսկելու համար ճանապարհը1: 1918 թ. սեպտեմբերի 5-ին Անդրանիկը Սիսիանի ընդհանուր շրջանային կոմիսար Զաքար Տեր-Ղազարյանի խնդրանքով խորհրդակցության հրավիրեց Սիսիանի 4 ենթաշրջանների կոմիսարներին և 14 հայ գյուղերի ներկայացուցիչներին: Օրակարգում դրված էին մի քանի կարևոր հարցեր՝ Հարվածող զորամասի՝ Սիսիանի շրջանում մնալու և նրա պահանջներին բավարարություն տալու հնարավորությունները, զորահավաք անցկացնելը, տեղի վաշտերի պարենավորման խնդիրը, Զանգեզուրի Կենտրոնական Ազգային խորհրդին մասնակցելու համար Սիսիանից երկու ներկայացուցիչներ ընտրելը և Սիսիանի շրջանի ընդհանուր կոմիսարի ընտրության հարցերը2: Զորավարը հանդես եկավ ելույթով, ապա ցանկացավ պարզել՝ Սիսիանը կկանգնի՞ իր կողքին, թե՞ ոչ, սիսիանցիները փափագու՞մ են Զորավարին տեսնել իրենց մոտ, թե՞ ոչ: Նրանք կուզե՞ն կռվել, թե՞ խաղաղ ապրել ու ենթարկվել ամեն տեսակ ռեժիմի: Եթե համաձայնեին, որ Զորավարը մնա, այդ դեպքում պետք է զորահավաք կատարվեր, և ապագայում որևէ դժգոհության տեղիք չտալու համար ի սկզբանե հանձն առնվեր զորամասի պարենավորման հոգսը: Ապրելու համար, շեշտում էր Անդրանիկը, սիսիանցիները պետք է պատրաստ լինեն մեռնել զենքը ձեռքին: 1 Տե՛ս Յով. Ստեփանեան, Անդրանիկը Սիւնեաց երկրում, «Վէմ», 1936, Դ տարի, թիւ 4, յուլիս-հոկտեմբեր, էջ 59, Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 357: 2 Տե՛ս “Наше время”, 3 января, 1919, № 4, Յով. Ստեփանեան, Արցախեան կամ Շուշուայ գնդի պատմութիւնը, «Հայրենիք», 1935, մարտ, թիւ 5 (149), էջ 89, նույնի՝ Անդրանիկը Սիւնեաց երկրում, «Վէմ», 1936, Դ տարի, թիւ 4, յուլիս-հոկտեմբեր, էջ 59, Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 354, Հ. Այվազյան, նշվ. աշխ., էջ 218:

Ինչ վերաբերում է շրջանի ռուս մոլոկաններին, ապա նրանք իրենց նախնիների պես չպետք է հրաժարվեն արյուն թափելուց այս լեռների վրա, որը նաև իրենցն է1: Պատասխան ելույթում Զաքար Տեր-Ղազարյանը հայտարարեց, որ Սիսիանի հայությունը գոհ է և ուրախ, որ Զորավարը ժամանել է իրենց երկրամաս: Նույն միտքն արտահայտեց նաև Դարաբասի ենթաշրջանի կոմիսար Դավիթ Տեր-Մկրտչյանը2: Առաջին ենթաշրջանի (Բազարչայի) կոմիսար Ռոդիոն Կասմինինը իր ելույթում նշեց, որ իրենից առաջ հանդես եկած երկու կոմիսարների հայտարարությունը, թե Սիսիանը պատրաստ է օգնել գեներալին, պետք չէ լուրջ ընդունել. դա նրանց անձնական կարծիքն է: Անհրաժեշտ է ժողովրդի կարծիքն իմանալ, այլ ոչ թե մեկ-երկու ղեկավարի: Այդ նպատակով պետք էր ամեն մի գյուղից ընտրել 5-6 ներկայացուցիչ և բոլորի ներկայությամբ քննության առնել շատ լուրջ խնդիրը: «Գեներալի զորամասի հիմնական ուժին՝ թվով 700 զինվորի մենք չենք կարող կանոնավոր կերակրել»3,- վերջում շեշտեց նա: Ռ. Կասմինինի ելույթից հետո կրկին հանդես եկավ Զորավարը և նշեց, որ նրա ասածները ճիշտ են, և ինքն էլ խիստ մտահոգ է, քանի որ մինչև այժմ զինվորները մերկ ու քաղցած են, իսկ տեղացիներից ոչ մեկը դեռ ինքնակամ որևէ օժանդակություն ցույց չի տվել: Անդրադառնալով Ռ. Կասմինինի այն առաջարկին, թե որոշում կայացնելու համար պետք է ընդհանուր ժողով հրավիրել՝ Անդրանիկն ասաց. «Ոչինչ, գումարեք ժողովը և որոշում

1 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 30, թ. 5, Յով. Ստեփանեան, Արցախեան կամ Շուշուայ գնդի պատմութիւնը, «Հայրենիք», 1935, մարտ, թիւ 5 (149), էջ 89, Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 354-355, Հ. Այվազյան, նշվ. աշխ., էջ 218: 2 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 30, թ. 5, Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 355: 3 ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 33, թ. 5, Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 355:

տվեք: Իսկ մինչ որոշում ընդունելը պետք է զինվորներիս նայեք ու կերակրեք»1: Զորավարը առաջարկեց այլևս չշարունակել խորհրդակցությունը, դադարեցնել մտքերի փոխանակումը և օրակարգի բոլոր հարցերը տեղափոխել ընդհանուր ժողով: Որոշում ընդունվեց ընդհանուր ժողովը հրավիրել առաջիկա կիրակի օրը՝ սեպտեմբերի 8-ին, որպեսզի յուրաքանչյուր կոմիսար ժամանակ ունենար ժողովրդի ներկայացուցիչների հետ խորհրդակցել և արդյունքը գրավոր ներկայացնել ժողովի նախագահությանը2: Սիսիան հասնելուն պես Հարվածող զորամասի մի շարք ստորաբաժանումներում իսկական շարժում սկսվեց՝ աստիճանաբար, խումբ առ խումբ Զանգեզուրից տարբեր կողմեր և, առաջին հերթին, Երևան հեռանալու համար3: Թեև Զորավարը ներքուստ շատ ծանր էր տանում տեղի ունեցող այդ գործընթացը, բայց արգելք չէր ստեղծում հեռացողների համար: Նա հատկապես խոր ապրումներ ունեցավ, երբ 1500 զինվորներով Զանգեզուրը թողեց Սմբատը: Վերջինս իր մեկնելը պատճառաբանում էր Հայաստանի Հանրապետությանը ծառայելու ցանկությամբ: Նպատակը թեև ազնիվ էր, բայց Անդրանիկի սրտով չէր: «Չնայած գոնե կարճ ժամանակով ինձ հետ մնալու իմ խնդրանքներին, նրանք չլսեցին ինձ»4,- դառնությամբ ասել է նա: Զանգեզուրից հեռանալու տրամադրությունները համակեցին նաև Շուշիի և Գանձակի գնդերին: Գանձակի գնդի հրամանատար պոդպորուչիկ Մ. Հովհաննիսյանը Անդրանիկին գրում է

ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 33, թ. 5-ի շրջ., Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 356: Տե՛ս նույն տեղում: 3 Տե՛ս Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 349-353: 4 “Наше время”, 3 января 1919, № 4, Ստեմել, Անդրանիկը Զանգեզուրի մեջ, էջ 16:

հետևյալ զեկուցագիրը. «Պատիվ ունեմ զեկուցելու Ձեզ, որ գնդումս (իրականում՝ գումարտակ: - Ա. Ս.) եղող սպաները և զինվորները դիմել են ինձ և խնդրել միջնորդել Ձեր առաջ, որ Դուք թույլատրեք նրանց վերադառնալ Երևան, մտնել հայկական գնդերը կամ թե հնարավորություն ստեղծեն այնտեղից վերադառնալու հայրենիք (այսինքն՝ Գանձակ), որովհետև տարուց ավելի կտրված են ընտանիքից և հայրենիքից: Բացի դրանից, սպայությունը և զինվորությունը աչքի առաջ ունեն, որ այստեղով անցնելը Շուշի, ապա՝ Գանձակ, հարցական է, իսկ վերահաս ձմեռը ստիպում է նրանց օր առաջ տեղափոխվել»1: Զորավարին մեծ ցավ պատճառեց նաև Սասունի գնդում Մանուկի գլխավորած շարժումը: Թեև այս դեպքում նույնպես Անդրանիկը որևէ արգելք չհարուցեց, բայց, այնուամենայնիվ, նպատակահարմար գտավ նախատինքի մի քանի խոսք ուղղել նրան: Սեպտեմբերի 2 (15)-ին Անգեղակոթից Մանուկին գրած նամակում կար սրտի ցավով թղթին հանձնած այս տողերը. «Մանուկին. Ամենի հայտնածի համաձայն որոշած եք եղեր մեկնել այս շրջանէն և անցնիլ Դարալակեազ: Սիսիան մնալ որոշելէ վերջ չեմ հասկնար ինչու այտ նոր որոշումը. երևի կամք ըսուած բանը չկայ Ձեզ մոտ: Ինկած այնքան նահատակներու անունով ես Ձեզ առաջարկում եմ մնալ: Մեր գործը արդեն որոշ չափով յաջողութեան մեջ է: Հակառակ պարագային եթէ համառիք ու մեկնիք, այն ատեն իրավունք ունինք Ձեզ նկատելու ոչ թե յեղափոխական տեմպերամենտ ու վրեժի ծարավ ունեցող հայեր, այլ լոկ ավանտիւրիստներ»2:

ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 27, թ. 5: Նույն տեղում, գ. 6, թ. 16:

Զանգեզուրի խնդիրը գնալով դառնում էր ավելի տագնապահարույց, ինչպես գավառի ողջ հայության, այնպես էլ անձամբ Անդրանիկի համար: Ուստի լեռնավայրից ամեն մի զինվորի հեռանալը մի հարված էր նրա պաշտպանության գործին: Զանգեզուրի Կենտրոնական Ազգային խորհուրդը, Շուշվա գնդի հրամանատար գնդապետ Մ. Մելիք-Շահնազարյանը և Հովակ Ստեփանյանը Անգեղակոթ հղած նամակում գրում էին, որ եթե Զորավարը որոշել է առայժմ մնալ Սիսիանում, պետք է փորձի լուծել բուն Զանգեզուրի համար խիստ կարևորություն ներկայացնող մի շարք հարցեր, այն է՝ Հարվածող զորամասի միջոցով Գորիսի համար Մալիշկայից տեղափոխել տա Շուշվա գնդի այնտեղ մնացած երկու թնդանոթները և արկերը, ինչպես նաև նույն գնդին պատկանող Սիսիանում գտնվող ռազմամթերքը առաքի Գորիս: Նաև հարց է բարձրացվում, որ Սիսիանում Հարվածող զորամասի ստորաբաժանումներից կազմվի մի գումարտակ և ուղարկվի Գորիս, որպեսզի միջոցը կամ առիթը ներկայանալու դեպքում Շուշվա գնդի հետ զենք ու զինամթերք հասցվի Արցախ: Անդրանիկը պատասխանում է. «Խնդիրներից ոչ մեկը հնարավորություն չունեմ կատարելու, որովհետև Սմբատը իմ բանակի մեծ մասի հետ մեկնել է Երևան: Ինձ մոտ հիմա ընդամենը ունեմ 300 ձիավոր և նույնչափ հետևակ, որոնց կազմակերպման խնդրով եմ զբաղված: Եթե ձեզանից մարդ կա այդ խնդիրներով զբաղվելու, ես հնարավորության սահմաններում կօժանդակեմ ձեզ: Սասնա պոլկի հարցը առ այժմ առկախ է. նրանք ևս գնալու տրամադրություն ունեն»1: Հարվածող զորամասից Զանգեզուրում մնացել էր զորքի միայն մեկ երրորդը՝ ընդամենը 1200-1300 հոգի, բայց դա բավա-

ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 35, թ. 26:

կան եղավ, որ Զորավարը ձեռնարկի Սիսիանի շրջանի ինքնապաշտպանության կազմակերպումը: Մնացողները ազգային հերոսին մինչև վերջ նվիրված մարդիկ էին, որոնք պատրաստ էին նրա հետ դիմակայել բոլոր վտանգները և կիսել դժվարությունները: Զանգեզուրի Ազգային խորհրդին և Մ. Մելիք-Շահնազարյանին սեպտեմբերի 4-ին Անգեղակոթից գրած նամակով Զորավարը կրկին հիշեցնում էր, որ երկու թնդանոթները՝ իրենց արկերով, Մալիշկայից Գորիս հասցնելու համար առաջին հերթին պետք է հոգա ոչ թե Սիսիանը, այլ Գորիսը: Նա ավելորդ չէր համարում զգուշացնել, որ թնդանոթներից մեկի անիվը չկա, հետևապես այն շատ դժվար է լինելու փոխադրել: Անդրանիկը պահանջում էր առաջադրանքը կատարելու համար Դարալագյազ ուղարկել շտաբս-կապիտան Յակով Ռոմանովիչ Բորտին կամ Հովակ Ստեփանյանին՝ խոստանալով նրանց ուղեկցելու համար տրամադրել մեկ հարյուրյակ զինվոր: Միաժամանակ, թնդանոթները և արկերը տեղափոխելու համար նա հրահանգում էր բուն Զանգեզուրի 22 գյուղերից մոբիլիզացնել 350 ձի1: Սեպտեմբերի 6-ին Անգեղակոթում Անդրանիկը տվեց իր առաջին հրամանը, որը վերաբերում էր Հարվածող զորամասին: Քանի որ զորամասից հեռացել էր ստորաբաժանումների հրամանատարների կեսից ավելին, և Զորավարը նշանակել էր նորերի, ուստի հրամանի առաջին կետով զորամասի ողջ զինվորական կազմին տեղյակ էր պահվում, թե ովքեր են ստորաբաժանումների նորանշանակ հրամանատարները: Զորամասի բոլոր պաշտոնյաներին հրամայվում էր անհապաղ ստանձնել պարտականությունները: Զորավարը պահանջում էր խիստ կարգապահություն հաստատել ինչպես սպայակազմի մեջ, այնպես էլ բոլոր

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 16, թ. 14:

ստորաբաժանումներում: Սպաները պարտավոր էին մարզանքներ կատարել շաբաթական երեք անգամ, իսկ այրուձին և հետևակը՝ ամեն օր, ըստ որում, հեծյալները՝ մեկ ժամ, հետևազորայինները՝ երկու: Հրամայված էր խստորեն հետևել աստիճանահարգությանը. բոլոր սպաներն ու զինվորները պարտավոր էին պատիվ տալ իրենց մեծավորներին: Հրամանով կարգավորվում էր հրամանատարությանը ստորաբաժանումներից տեղեկություններ տալու գործը, լուծվում էին պահակային ծառայության հստակեցման, անձնակազմի սննդի կազմակերպման և այլ հարցեր: Հրամանի պահանջները չկատարողները ենթակա էին խիստ պատիժների: Հրամանը, որը բաղկացած էր 11 կետից, կարևոր նշանակություն ունեցավ Հարվածող զորամասի խիստ նոսրացող շարքերում ստորաբաժանումների զինվորական կարգապահությունն ամրապնդելու, անձնակազմի մարտական ոգին բարձրացնելու համար1: Պահը թելադրում էր առավելագույնն անել տեղական ուժերի շարքերի ընդլայնման ու ամրապնդման համար: Զորավարը համոզված էր, որ Սիսիանի պաշտպանությունը շարունակելու է վտանգված մնալ, եթե տեղական զինվորական ուժերը մնան խղճուկ վիճակում: Հայ գյուղերի մի մասի երիտասարդները խուսափում էին զինվորական ծառայությունից, իսկ վաշտերի մեջ ընդգրկվածները ծառայությունը կատարում էին անփույթ, ավելին՝ նրանցից շատերը փախչում էին տները և դրա համար որևէ պատասխանատվություն չէին կրում: Մինչև Զորավարի Սիսիան գալը գնդապետ Մ. Մելիք-Շահնազարյանը փորձել էր որոշ կարգ ու կանոն մտցնել տեղական

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 11, թ. 17-18:

վաշտերի շարքերում, բայց դրանից ոչինչ չէր ստացվել: Այդ ուղղությամբ մեծ ջանքեր էր գործադրել նաև Զաքար ՏերՂազարյանը, բայց դարձյալ սպասված արդյունքը չէր եղել: Անդրանիկը ստացել էր Բազարչայի վաշտի հրամանատարի զեկույցը, ուր ասված էր, որ իր վաշտից տուն են փախել համարյա բոլոր զինվորները (թվով 109-ը), որ Զաքարն անցել է գյուղերը՝ դասալիքներին հավաքելու համար, բայց ոչինչ չի ստացվել1: Շատ գյուղերում հայտարարված զորահավաքը նույնպես սպասված արդյունքը չէր տվել: Սեպտեմբերի 7-ին Անդրանիկն Անգեղակոթից Սիսիանի շրջանի չորս ենթաշրջանների կոմիսարներին հրաման արձակեց՝ զորահավաք կազմակերպելու և այն անթերի անցկացնելու մասին, համաձայն որի զորակոչվում էին 25-30 տարեկան երիտասարդները: Նրանց բոլոր կարիքները պարտավոր էին հոգալ գյուղական համայնքները: Զինծառայության կանչվածները իրենց հետ պիտի բերեին երեք օրվա հաց: Զորահավաքի ենթակա չէին Սիսիանի շրջանային խորհրդի անդամները, Զանգեզուրի Կենտրոնական Ազգային խորհրդի ներկայացուցիչները, շրջանային ու գյուղական կոմիսարները, գյուղական դատավորները, գյուղի զինվորական խմբապետը և տան միակ նեցուկ աշխատավորը: Եթե ընտանիքում կար երկու արու զավակ, ապա զորակոչվում էր նա, ով մինչ այդ ծառայել էր, երեք և ավելի զավակների դեպքում չէր զորակոչվում ամենափոքրը: Զինվորական ծառայության կանչվածների ցուցակները կազմելու էին գյուղերի կոմիսարները: Իսկ գյուղական խմբապետերը պիտի ցուցակագրեին գյուղերում եղած բոլոր զենքերը, փամփուշտները և առհասարակ ռազմամթերքը, ռազմաճակատներից բերված պետական բոլոր

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 27, թ. 3:

իրերը1: Հրամանի համաձայն՝ շրջանում զորակոչված բոլոր երիտասարդները սեպտեմբերի 10-ին պետք է հավաքվեին Ղարաքիլիսա գյուղում: Վերջում հրահանգվում էր. «Որոշեալ ատենին չներկայացողները պիտի նկատուին դասալիքներ և պիտի ենթարկուին մահապատժի»2: Զորահավաքը թեև մեծ դժվարությամբ, բայց ընդհանուր առմամբ հաջողությամբ կատարվեց: Զորակոչիկներով համալրվեցին շրջանի նոսրացած վաշտերը, կազմակերպվեցին տեղական զինական նոր խմբեր: Եթե մինչ այդ տեղական ինքնապաշտպանական բոլոր ուժերը ենթարկվում էին Զաքար Տեր-Ղազարյանին, ապա զորահավաքից հետո դրանք միավորվեցին մի գումարտակի մեջ, որի հրամանատար նշանակվեց փոխգնդապետ Հայկ Գրիգորյանը3: Զինվորական խմբապետերի հրամանով գյուղացիները հարկավոր վայրերում դիրքեր էին փորում: Հատկապես գիշերները հերթով պահպանում էին դիրքերը: Բոլոր գյուղերի և շրջանային կենտրոն Ղարաքիլիսայի միջև ստեղծվեց կանոնավոր կապ: Նորաստեղծ վաշտերն անմիջապես գրավեցին ԲազարչայԳյոմուր-Գժաձոր-Բնունիս-Թազագյուղ-Ախլաթյան-Ալիլու ռազմագծերը4:

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 47, թ. 7, նույն տեղում, թ. 14 և շրջ.: “Наше время”, 3 января, 1919, № 4, Յով. Ստեփանեան, Արցախեան կամ Շուշուայ գնդի պատմութիւնը, «Հայրենիք», 1935, ապրիլ, թիւ 6 (150), էջ 101: 2 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 47, թ. 7 և թ. 15: 3 Տե՛ս Յով. Ստեփանեան, Անդրանիկը Սիւնեաց երկրում, «Վէմ», 1936, Դ տարի, թիւ 4, յուլիս-հոկտեմբեր, էջ 64, Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 363: 4 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 6, թ. 14, Յով. Ստեփանեան, Անդրանիկը Սիւնեաց երկրում, «Վէմ», 1936, Դ տարի, թիւ 4, յուլիս-հոկտեմբեր, էջ 64, Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 363:

Սիսիանին սահմանակից Նախիջևանում անարգել իշխող տաճիկ Խալիլ բեյը և տեղական մուսավաթական ղոչիները աչք էին տնկել հայկական հարուստ շրջանի վրա: Տաճկական հրամանատարությունը սիսիանցիներին փորձում էր ահաբեկել՝ հայտարարելով, թե հարձակման համար արդեն պատրաստ է 20 հազար ասկյար1: Նախիջևանի կողմից թուրքական զորքերի հարձակումը պետք է զուգակցվեր Սիսիանի թուրք բնակչության զինված գրոհի հետ2: Հարվածող զորամասի՝ Բնունիս գյուղում տեղակայված ստորաբաժանման հրամանատար Դ. Աղախանովը Թազագյուղի զորամասի հրամանատարին դեռ սեպտեմբերի 1-ին գրել էր. «Գյոմուրից մեզ հաստատ աղբյուրից հաղորդել են, որ Ղազանչու վրայով մեծ զինված ուժեր են շարժվել՝ հարձակվելու Ձեր գյուղի և Ախլաթյանի վրա, ուստի հայտնում ենք Ձեզ, որ ձեր դիրքերը գիշեր ու ցերեկ պաշտպանեք, նույնը և հայտնել ենք Ախլաթյանին: Մենք էլ մեր դիրքերն ենք պաշտպանում»3: Անդրանիկն իր հերթին տեղեկություն էր ստացել, որ Նախիջևանի տաճիկ իշխանությունների կողմից Գյոմուրի, Գժաձորի, Նորսի և Նորս Մազրայի գյուղական կոմիսարներին զինաթափության առաջարկ է եղել: Նույն օրն իսկ՝ սեպտեմբերի 7-ին, Զորավարը Անգեղակոթից նամակ է գրում նշված գյուղերի կոմիսարներին և պահանջում վճռական դիմադրություն ցույց տալ տաճիկ զորքերին, եթե նրանք փորձեն ներխուժել իրենց տա-

1 Տե՛ս Յով. Ստեփանեան, Անդրանիկը Սիւնեաց երկրում, «Վէմ», 1936, Դ տարի, թիւ 4, յուլիս-հոկտեմբեր, էջ 61, Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 365: 2 Տե՛ս Յով. Ստեփանեան, Արցախեան կամ Շուշուայ գնդի պատմութիւնը, «Հայրենիք», 1935, թիւ 5 (149), էջ 87, 88, Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 365: 3 ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 35, թ. 6:

րածքները: Նամակում ասված էր. «Հրամայում եմ անմիջապես մոպիլիզացիա ընեք ու մի երկու րոտայով բռնեք ձեր սարերն ու դիմադրեք … Այստեղ որոշուած է մոպիլիզացիա ընել: Սիսիանը որոշում է կռվել: Ձեր կողմանե անձնատուր և զինաթափ ըլնելը ամբողջ Զանգեզուրը այդ գործը պիտի նկատե դավաճանութիւն հայ ազգի դեմ և, ի սեր հակառակորդներու, երկար ժամանակ պիտի հետապնդե (ձեզ)»1: Անդրանիկը առաջնահերթ խնդիր համարեց Նախիջևանի սահմանին հարող Արավուսի և Շխլարի ձորերի Ջոմարդլու, Օրթաքյուզ, Արավուս գյուղերի հնազանդեցումը և սահմանի այդ վտանգված հատվածի ամրապնդումը: Օսմանյան հրամանատարությունն արդեն զորքեր էր մտցրել այդ գյուղերը2: Հետախուզական տեղեկությունների համաձայն՝ թուրքմուսավաթական ուժերը Սիսիանի վրա պետք է հարձակվեին սեպտեմբերի 15-ին, ուստի Զորավարը որոշեց կանխել թշնամուն և նախահարձակ լինել: Նա պարզ տեսնում էր, որ եթե տաճկական ուժերին հաջողվի հիմնավորվել այդ գյուղերում, որոնք իրենց դիրքով իշխում են դաշտերի վրա, ապա նշանակում է հենց սկզբից նախաձեռնությունը տալ թշնամուն և վտանգի ենթարկել ամբողջ շրջանը3: Զորավարը սեպտեմբերի 7-ին երեք հոգուց բաղկացած մի պատգամավորություն է ուղարկում Ջոմարդլու և Օրթաքյուզ գյուղերը՝ օսմանցիներից գաղտնի բանակցություններ վարելու տեղացիների հետ, որպեսզի նրանք ձեռնպահ մնան հայկական ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 6, թ. 14: Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 2, գ. 15, թ. 24: 3 Տե՛ս Քիրս Սարոտ (Սարուր), Ղարաբաղի կռիվների շուրջը, «Ճշդում»ի ճշդումը, Հայրենիք, 1934, մարտ, թիվ 5 (137), էջ 30, Յով. Ստեփանեան, Անդրանիկը Սիւնեաց երկրում, «Վէմ», 1936, Դ տարի, թիւ 4, յուլիս-հոկտեմբեր, էջ 61, Հ. Այվազյան, նշվ. աշխ., էջ 219:

Սիսիանի վրա հարձակվելուց, բայց գնացած պատգամավորները հետ չեն դառնում, քանի որ թուրքերը նրանց սպանում են1: Սեպտեմբերի 9 (22)-ին Անդրանիկի հրամանով կայացավ Սիսիանի հայ գյուղերի ներկայացուցիչների ժողով, որը քննության առավ վերը նշված թուրքաբնակ երեք գյուղերի խնդիրը: Հարցը ներկայացրեց Զորավարը և մանրամասն բացատրեց այդ գյուղերի ռազմավարական նշանակությունը: Նա շեշտեց, որ գործողությունը ծրագրվում է զուտ ռազմագիտական նկատառումներով, որովհետև տաճկաց ռազմական ուժերի Սիսիան մտնելու միակ հարմար ճանապարհը անցնում է այդ գյուղերի տարածքներով: Գործողությունը հաջող իրականացնելու դեպքում, ասում էր Զորավարը, հայերի ձեռքը կանցնի ռազմավարական կարևորագույն նշանակություն ունեցող ճանապարհը, և ըստ այդմ տաճիկ հրոսակները կզրկվեն Սիսիան ներխուժելու և տեղի հայությանը ոչնչացնելու հնարավորությունից: Հակառակ դեպքում կիրականանա թուրք-մուսավաթական ուժերի ծրագիրը, մանավանդ որ շրջանի մեծաքանակ թուրք զանգվածն իր բարբարոսություններով ոչնչով չի տարբերվում տաճիկ զավթիչներից2: Եթե թուրքերին հաջողվեր Նախիջևանից Սիսիան ներխուժել Արավուս-Շխլար ուղղությամբ, ապա նրանք կմտնեին Աղուդի ու Վաղուդի թրքաբնակ գյուղերը, և Սիսիանը կկտրվեր Գորիսից3: Ժողովականների մի մասը այն կարծիքին էր, թե նշված թրքաբնակ գյուղերի վրա հարձակման դեպքում ուրիշ տեղերից կարող էին գալ և Նախիջևանում գտնվող թշնամական զորքերին Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 2, գ. 15, թթ. 24-25: Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 35, թ. 7 և շրջ., Յով. Ստեփանեան, Անդրանիկը Սիւնեաց երկրում, «Վէմ», 1936, Դ տարի, թիւ 4, յուլիս-հոկտեմբեր, էջ 62, Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 367, 368: 3 Տե՛ս Յով. Ստեփանեան, Անդրանիկը Սիւնեաց երկրում, «Վէմ», 1936, Դ տարի, թիւ 4, յուլիս-հոկտեմբեր, էջ 62, Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 366:

միանալ տաճկական ուրիշ զորամասեր ու համատեղ ուժերով ներխուժել Սիսիան: Այդ դեպքում շրջանը չէր կարող կանգնեցնել թշնամու մեծաքանակ զորքը, ուստի հայությունը ստիպված կլիներ, տուն ու տեղ թողած, փրկություն որոնել Գորիսում, Կապանում կամ Հայաստանի Հանրապետության Վայոց ձորի գրեթե հացազուրկ գավառում: Զորավարը վճռականորեն հանդես եկավ այդ տեսակետի դեմ՝ ասելով. «Միևնույն է, ես իմ զորամասով սկսելու եմ արշավանքը և եթե սիսիանցիները ամուր կանգնած լինեն իմ թիկունքում, ապա թշնամական գյուղերի տեղահանումը մեկ-երկու օրվա հարց է: Ինչ վերաբերվում է Աղուդու և Վաղուդու ձորին, [ապա] առանց ձեր կարծիքը հարցնելու՝ պիտի ավարտին հասցնեմ կիսատ թողած գործս և ավերեմ այդ գյուղերը»1: Այնուհետև Անդրանիկն ասում է, որ Շխլար ձորի երեք գյուղերը գրավելուց հետո եթե նախիջևանցի հայ գաղթականները համաձայնեն ապրել այնտեղ, ապա նրանց խնդրանքը անմիջապես կբավարարվի, իսկ եթե ոչ, Օրթաքյուզը և Ջոմաթլուն կպահպանվեն հետագա վերաբնակեցման համար, իսկ Արավուսը... կմատնվի կրակի2: Թրքաբնակ երեք գյուղերի մասին երկար բացատրությունից հետո Անդրանիկը հեռանում է՝ ժողովականներին հնարավորություն տալով ազատորեն վճիռ կայացնելու: Ժողովը որոշում է Շխլարի ձորը թուրքերից մաքրել տեղացիներից կազմակերպված նոր վաշտերի միջոցով, բայց Հարվածող զորամասի աջակցությամբ3:

ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 35, թ. 7-ի շրջ.: Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 35, թ. 7-ի շրջ., Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 367, 368, Հ. Այվազյան, նշվ. աշխ., էջ 219, 220: 3 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 35, թ. 7-ի շրջ.:

Սակայն Զորավարը, հաշվի առնելով խնդրի լրջությունը, նպատակահարմար գտավ գործողությունն իրականացնել բացառապես իր զորամասի ուժերով: Արդեն մանրամասն ուսումնասիրած լինելով շրջանի տեղանքը՝ Անդրանիկը, նախքան նշված թուրքաբնակ գյուղերի վրա արշավանք ձեռնարկելը, կարգադրեց ամուր փակել Նախիջևանից Սիսիան եկող բոլոր ուղիները: Սեպտեմբերի 10 (23)-ին Անդրանիկի գլխավորությամբ Հարվածող զորամասի ստորաբաժանումները շեշտակի հարվածով մտան նշված գյուղերը: Կարճատև դիմադրությունից և մի քանի տասնյակ զոհ տալուց հետո թուրք և տաճիկ զինված խմբերը ջախջախվեցին ու քաշվեցին սահմանից այն կողմ1: Փախան նաև այդ գյուղերի թուրք բնակիչները, որոնք սերտորեն համագործակցել էին օսմանյան ուժերի հետ: Զոհերի թիվը մեծ չէր, քանի որ հայկական զորամասերի առջև դրված խնդիրը բնավ էլ այդ գյուղերի բնակիչներին ջարդելը չէր: Այնուամենայնիվ, թշնամու պարտությունը կատարյալ էր2: Այդ գործողությանը հետևեց Սիսիանի թուրքական ևս 14 գյուղերի տեղահանումը, որոնց բնակիչները անցան Մինքենդ և Քելբաջարի շրջան կամ Նախիջևանի երկրամաս: Այսպիսով՝ վնասազերծվեցին գավառամասի առավել վտանգված վայրերը: Շրջանում մնացած թուրքական գյուղերն այլևս չէին կարող խարիսխ ծառայել Նախիջևանից հարձակվելու պատրաստվող տաՏե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 33, թ. 21: Տե՛ս Ա. Միքայէլեան, Ղարաբաղի վերջին դէպքերը, «Հայրենիք», 1923, Ա տարի, մայիս, թիվ 7, էջ 162, Յով. Ստեփանեան, Արցախեան կամ Շուշուայ գնդի պատմութիւնը, «Հայրենիք», 1935, թիւ 6 (150), ապրիլ, էջ 102-104, նույնի՝ Անդրանիկը Սիւնեաց երկրում, «Վէմ», 1936, Դ տարի, թիւ 4, յուլիս-հոկտեմբեր, էջ 62, 63, Ստեմել, Անդրանիկը Զանգեզուրի մեջ, էջ 17, Ա. Չելեպյան, նշվ. աշխ., էջ 522, 523, Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 368, 369, Հ. Այվազյան, նշվ. աշխ., էջ 220:

ճիկների և մուսավաթականների համար: Նրանք խիստ նախազգուշացում ստացան: Անդրանիկը թուրքերին կոչ արեց հանգիստ մնալ և թշնամություն չանել հայերի հետ: Սիսիանի թուրք գյուղերի մեծ մասը ստիպված էր, գոնե խոսքով, ընդունել Զանգեզուրի Ազգային խորհրդի իշխանությունը1: Թուրքական անհնազանդ գյուղերի դեմ ձեռնարկված գործողությունները բարենպաստ իրադրություն ստեղծեցին Սիսիանի շրջանի և ողջ Զանգեզուրի համար՝ թե՛ քաղաքական-ռազմական, թե՛ հաղորդակցական-տնտեսական տեսակետից: Ջոմարդլու, Օրթաքյուզ և Արավուս գյուղերից հետո հերթը հասավ Ուրուտ թուրք գյուղին, որի գրավման գործը Անդրանիկը հանձնարարեց Դարաբասի ենթաշրջանի կոմիսար Դավիթ ՏերՄկրտչյանին՝ խոստանալով օգնություն ուղարկել Հարվածող զորամասի մեկ վաշտ: Դարաբաս գյուղի տեղական ուժերը Դ. Տեր-Մկրտչյանի գլխավորությամբ պաշարեցին Ուրուտը: Թուրքերը, նկատելով այդ, հարձակում գործեցին Դավթի ջոկատի վրա: Դարաբասցի զինվորները համարձակ գրոհով նրանց հանեցին դիրքերից, մտան գյուղ: Մեչիդից և երկու տներից թուրքերը կրակ բացեցին, որի հետևանքով սպանվեց մեկ, վիրավորվեցին երեք հոգի: Անդրանիկին ուղարկած զեկուցագրում Դ. Տեր-Մկրտչյանը գրում էր. «Այդ պահին հայ տղաները բարձրացան մեչիդի կտուրը, երդիկով ռումբ գցեցին, և թուրք զինյալները հանձնվեցին: Մութը վրա հասավ, և անձրև սկսվեց, և ես տղաներիս հետ քաշեցի: Այժմ գյուղը դատարկ է, առավոտյան նորից մտնելու ենք գյուղ: Սպասում եմ Ձեր կարգադրությանը»2:

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 2, գ. 84, թ. 10: Նույն տեղում, ց. 1, գ. 6, թ. 23:

Այնուհետև նա հաղորդում է, որ իրենք պատրաստ են հարձակվելու նաև Վաղուդի գյուղի վրա և խնդրում է Զորավարին շարժվել դեպի Վաղուդի՝ համատեղ ուժերով գյուղը գրավելու համար: «Սպասում ենք անհամբեր վաղը մաքրված տեսնել Վաղուդու ձորը Ձեզ հետ միասին: Չգիտեմ՝ ինչ փոփոխություն եղավ, որ չեկաք: Գրեցե՛ք, խնդրում եմ»1: Թե ինչու Անդրանիկը զինվորներ չուղարկեց՝ դարաբասցիներին միանալու և համատեղ գրոհելու Վաղուդին, մեզ հայտնի չէ, քանի որ արխիվներում չկան այդ մասին վկայություններ: Ենթադրում ենք, որ Զորավարը մտածում էր, թե ինքն անպայման վերադառնալու է Գորիս և ճանապարհին, միևնույնն է, ընդհարվելու է Վաղուդիի թուրքերի հետ և այդ ժամանակ էլ իր զորամասի հիմնական ուժերով գյուղը մաքրելու է հրոսակախմբերից: Ինչպես վերը նշվեց, Անդրանիկի հրավիրած խորհրդակցությունը նախատեսել էր սեպտեմբերի 8-ին հրավիրել համաշրջանային ժողով, բայց այն նշանակված օրը տեղի չունեցավ, քանի որ գյուղերի կոմիսարները Անդրանիկին խնդրել էին 3-4 օրով հետաձգել՝ Սիսիանում Հարվածող զորամասի մնալու մասին ժողովրդի հիմնավոր կարծիքը իմանալու համար: Սեպտեմբերի 12-ին Անգեղակոթի եկեղեցում տեղի ունեցավ Սիսիանի հայ և ռուս 14 գյուղերի կոմիսարների ու 20 ժողովրդական ներկայացուցիչների ժողով, որին ներկա էին նաև Հարվածող զորամասի և Զանգեզուրի Կենտրոնական Ազգային խորհրդի պատվիրակները: Օրակարգի առաջին հարցը Հարվածող զորամասի Սիսիանում մնալու կամ չմնալու հարցն էր: Նախագահ ընտրվեց Հովակ Ստեփանյանը, քարտուղարներ՝ Ռոդիոն Կասմինինը և Եղիշե

ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 6, թ. 23-ի շրջ.:

Քաջունին: Նախագահը հայտնեց, թե Զանգեզուրի Ազգային խորհուրդը և Շուշվա գնդի հրամանատարը Անդրանիկին խնդրել են չհեռանալ գավառից և պաշտպան կանգնել զանգեզուրցիներին, ավելին՝ հույս են հայտնել, որ Զորավարը օգնության ձեռք կմեկնի նաև Արցախին: Պարզաբանելով օրակարգի հարցը՝ զորավար Անդրանիկն ասաց, թե ինքը և իր զինվորները չեն եկել, որ վրդովեն ժողովրդի հանգիստը և վնասեն նրան: Եթե սիսիանցին փափագ հայտնի, որ զորամասը մնա, այն կմնա, բայց անհրաժեշտ է նախ զորահավաք անել, բավարարել զորքի պահանջմունքները: Սասունի գնդի ներկայացուցիչ Արմեն Սասունին իր գնդի անունից հայտնեց, որ եթե իր զորամասը մնա Սիսիանում կամ Զանգեզուրի մի ուրիշ շրջանում, այլևս դա չպիտի լինի հնի պես, այլ պետք է բավարարվեն նրա բոլոր պահանջները: Նույնը վերաբերում է նաև մյուս զորամասերին: Շրջանային կոմիսար Զաքար Տեր-Ղազարյանը հայտնեց, թե Սիսիանի ժողովուրդը փափագում է, որ Զորավարն իր զորքով մնա շրջանում, և խոստացավ բավարարել զորքի կարիքները: Գեդեոն Տեր-Մինասյանը խոսեց Զանգեզուրի շուրջը ստեղծված քաղաքական վիճակի մասին, նշեց, որ Այսրկովկասը բաժանվել է երեք պետությունների, և իրենց ուզում են զենքի ուժով ենթարկել Ադրբեջանի կառավարությանը: Արցախի շրջանները որոշել են չենթարկվել թուրքերին: Հիմա հերթը Սիսիանինն է, որը պետք է որոշի՝ ուզում է ենթարկվել Ադրբեջանին, թե ոչ: Իսկ դա նշանակում է՝ սիսիանցին պետք է որոշի՝ փափագում է արդյոք, որ Զորավարը մնա Սիսիանում: Դարաբասի ենթաշրջանային կոմիսար Դավիթ Տեր-Մկրտչյանը գտնում էր, որ խնդիրը միայն զորամասի մնալը չէ, այլ նաև այն, որ առանց Անդրանիկի լուրջ միջամտության հնարավոր չի

լինի Սիսիանում ստեղծել տեղական ամուր զինվորական կազմակերպություն: Ազգային խորհրդի ներկայացուցիչ Արշակ Շիրինյանն այն տեսակետը հայտնեց, որ Սիսիանի շրջանն ամեն պարագայում անձնատուր չի լինելու: «Սիսիանը կռվող շրջան է, և շատ լավ կարելի է կռվել, եթե կազմակերպված լինի: Հայի և մոլոկանի միջև էլ թուրքերը տարբերություն չեն դնելու, եթե կարողանան հաղթահարել Սիսիանի ուժը»1: Հավանություն տալով Ա. Շիրինյանի խոսքերին՝ Անդրանիկն ասաց, որ մեր լինել-չլինելու հարցը կախված է մեծ պետությունների պայքարի արդյունքից: «Կրնայ ըլլալ որ մեր ցեղը բնաջնջուի, բայց գեթ Ղարաբաղը (նկատի ունի Զանգեզուրը: - Ա. Ս.) պետք է լավ անուն թողնի: Կռուինք թե չկռուինք պիտի միանանք: Մեր ուժերով մեծ յաղթանակ չենք կրնար տանիլ, բայց մենք մեր սկզբունքներէն շեղելու չենք. եթէ Ղարաբաղը մէկ տիւիզիա հանէ՝ վեց ամիս ալ կապրի, իհարկե հարձակողական ձևով չէ, այլ ինքնապաշտպանութիւն պիտի կազմակերպուի»2: Օրակարգի առաջին հարցի առթիվ ժողովն ընդունեց հետևյալ որոշումը. «Ժողովը միաձայնությամբ որոշեց ոչ մի կերպ չհամակերպվել Ադրբեջանի կամ տաճիկ իշխանության զինաթափության հնարավոր առաջարկին և դիմադրություն ցույց տալ մինչև վերջ: Հետևաբար խնդրել գեներալ-մայոր Անդրանիկին, որ

ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 30, թ. 7-10, գ. 33, թ. 8, Ե. Քաջունի, Հայկական առանձին Հարուածող զօրամասը: Ժեներալ Անդրանիկ, Պոսթոն, 1921, էջ 101, Յով. Ստեփանեան, Արցախեան կամ Շուշուայ գնդի պատմութիւնը, «Հայրենիք», 1935, թիւ 6 (150), ապրիլ, էջ 100, 101, նույնի՝ Անդրանիկը Սիւնեաց երկրում, «Վէմ», 1936, Դ տարի, թիւ 4, յուլիս-հոկտեմբեր, էջ 60, Ստեմել, Անդրանիկը Զանգեզուրի մեջ, էջ 17, Ա. Չելեպյան, նշվ. աշխ., էջ 520, Հ. Կարապետյան, նշվ. աշխ., էջ 570, Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 357, 358: 2 ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 33, թ. 8:

իր և մյուս զորամասերը մնան Սիսիանում կամ այն շրջաններում, որոնք ռազմական տեսակետով հարմար կնկատվեն զինվորական իշխանության կողմից: Իսկ խառը (տեղացի և դրսի) զորամասերի պարենավորման ծանրությունը պիտի բաժանվի Ղափանի, Գորիսի և Սիսիանի շրջանների վրա՝ համեմատական չափով: Միաժամանակ ներկայացուցիչները պարտավորվում են զորամասերի կարիքների համար առձեռն հավաքել, Շրջանային կոմիսարների միջոցով, 6000 փութ ցորեն, 1000 փութ գարի և 50 փութ յուղ, որոնց կենտրոնացման վայրը ցույց կտա գեներալը»1: Անցնելով օրակարգի երկրորդ խնդրին՝ նախագահող Հովակ Ստեփանյանը հայտնեց, որ անհրաժեշտ է կազմակերպել զորահավաք, ստեղծել զինվորական ուժ, որպեսզի Շուշվա գնդի համար Վայոց ձորից բերվելիք զենքերն ու ռազմամթերքը նպատակային գործածվեն: Այդ զորահավաքի համար Զանգեզուրի Ազգային խորհուրդը որոշ սկզբունքներ ուներ. եկած զենքերն ու ռազմամթերքը համապատասխան ձևով բաշխելու էր շրջանների վրա: Այնուհետև համաշրջանային ժողովը որոշեց հայտարարել նոր զորահավաք՝ նախ զորակոչելով 20-25, ապա՝ 25-30 տարեկաններին: Յուրաքանչյուր զինվոր իր հետ պետք է բերեր իր հրացանն ու որոշ թվով փամփուշտ: Եթե զինվորը հրացան չունենար, այն դեպքում տարիքավորների հրացանները տրվելու էին երիտասարդներին2: Կրկին հանդես գալով՝ Զորավարն ասաց, որ շրջանի ամբողջ ժողովուրդը պետք է բարեխղճորեն հրապարակ բերի բոլոր ինչ-

1 ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 33, թ. 8-ի շրջ., “Наше время”, 3 января, 1919, № 4, Յով. Ստեփանեան, Արցախեան կամ Շուշուայ գնդի պատմութիւնը, «Հայրենիք», 1935, թիւ 6 (150), ապրիլ, էջ 101, Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 360: 2 Տե՛ս Յով. Ստեփանեան, Արցախեան կամ Շուշուայ գնդի պատմութիւնը, «Հայրենիք», 1935, թիւ 6 (150), ապրիլ, էջ 101:

քերը՝ ցորեն, տրեխ, գուլպա և ունեցած պետական գույքը, ու այն հանձնի զինվորական իշխանությանը, որպեսզի զորակոչված հանրությունը օգտվի դրանից1: Անդրանիկից հետո խոսք վերցրեց Ռոդիոն Կասմինինը և առաջարկեց, առանց տարիքային սահմանափակման, յուրաքանչյուր գյուղից պահանջել որոշ թվով զինվորներ: Հովակ Ստեփանյանը, պատասխանելով Կասմինինին, նշեց, որ առավելագույն արդյունք կարող է տալ տարիքային սկզբունքով կատարվող զորահավաքը: Նա տեղեկացրեց, որ զորահավաքից կազատվեն դատավորները, պաշտոնյաները, միլիցիոներները, ընտանիքի միակ աշխատավորը, գյուղի զինվորները, խմբապետերը, կոմիսարը, Ազգային խորհրդի անդամները, շրջանային կոմիսարները: Ներկաների հետ միահամուռ համաձայնություն ձեռք բերվեց՝ ընդունել Հովակ Ստեփանյանի առաջարկած պայմանները և Զորավարի հայեցողությամբ գլուխ բերել զորահավաքը: Նկատի ունենալով, որ ընդունվել է թե՛ Հարվածող զորամասի Սիսիանում մնալու, թե՛ պարենավորման և թե՛ զորակոչի հարցերը, ժողովը այլևս ավելորդ նկատեց պարենավորման խնդրի հատուկ քննարկումը2: Օրակարգի 3-րդ խնդրին անցնելով՝ նախագահողը զեկուցեց. «Մեզ համար պետություն չունենալով՝ անհրաժեշտ է ունենալ կենտրոնական իշխանություն: Այդպիսի մի մարմին կա Գորիսում՝ հանձին Զանգեզուրի Կենտրոնական Ազգային խորհրդի, որը, սակայն, թերի է: Նրանում չկան մի քանի տեղերի ներկայա-

1 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 33, թ. 9, Յով. Ստեփանեան, Անդրանիկը Սիւնեաց երկրում, «Վէմ», 1936, Դ տարի, թիւ 4, յուլիս-հոկտեմբեր, էջ 60, Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 358: 2 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 33, թ. 8-9, Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 360:

ցուցիչներ, ինչպիսինը Սիսիանն է»: Եվ Հ. Ստեփանյանը առաջարկեց նույն պահին ընտրել այդ ներկայացուցիչներին: Նա նաև շեշտեց, որ Ազգային խորհուրդը ամենից առաջ պետք է զբաղվի զինվորական գործերով: Նախքան Զանգեզուրի կենտրոնական խորհրդի համար ներկայացուցիչների ընտրությունը՝ ժողովը հարմար գտավ, որ Սիսիանի չորս ենթաշրջանների կոմիսարները միասին կազմեն Սիսիանի շրջանային խորհուրդ, որը միջնորդ կլինի Ազգային խորհրդի և ժողովրդի միջև: Ապա ժողովը ձեռնարկեց գաղտնի քվեարկությամբ ընտրելու Սիսիանի շրջանի Զանգեզուրի Ազգային խորհրդի անդամներին: Քվեների մեծամասնությամբ ընտրվեցին Հակոբ Տերունին՝ անդամ, Ալեքսան Ալեքսանյանը և Հակոբ Բադալյանը՝ թեկնածուներ: Այնուհետև ժողովն անցավ Սիսիանի շրջանի ընդհանուր կոմիտեի ընտրությանը: Բաց քվեարկությամբ, միաձայն, շրջանի կոմիսար ընտրվեց Զաքար Տեր-Ղազարյանը: Որոշվեց, որ այսուհետև ենթաշրջանային կոմիսարների ընտրությունը պետք է կատարվի շրջանային ընդհանուր կոմիսարի միջոցով1: Ժողովից անմիջապես հետո Արշակ Շիրինյանը մեկնեց Երևան: 1918 թ. սեպտեմբերի երկրորդ կեսին Զանգեզուրի թուրքաբնակ բնակչության հակահայկական ըմբոստացումը և խժդժությունները թևակոխել էին ամենաեռուն շրջանը: Ինչպես Գորիսում, Սիսիանում նույնպես ոչ միայն ղեկավարները, այլև բնակիչները արտահայտում էին խոր դժգոհություն Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունից, որը շարու-

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 33, թ. 9-ի շրջ., Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 358:

նակում էր կրավորական կեցվածք՝ տաճիկների հետ նոր բարդություններ չստեղծելու զգուշավորությունից դրդված: Այն, ըստ էության, ոչ մի աջակցություն չէր ցուցաբերում հայկական այդ երկու երկրամասերին: Զանգեզուրի, Արցախի, մասնավորապես սիսիանցիների՝ Երևանի հանդեպ ունեցած տրամադրությունները, ինչ խոսք, համահունչ էին այն խիստ բացասական վերաբերմունքին, որ Անդրանիկը տածում էր Հայաստանի կառավարության և դաշնակցական ղեկավարության նկատմամբ: Եվ ահա, Ա. Շիրինյանը, մեկնելով Երևան, նպատակ ուներ հանրապետության կառավարությանը համոզել փոխել անտարբեր վերաբերմունքը Զանգեզուրի ու Արցախի հանդեպ և օգնության ձեռք մեկնել նրանց: Երևանում Ա. Շիրինյանը անձամբ համոզվել էր, թե կառավարությունը ինչպիսի անբարյացակամ վերաբերմունք ունի արցախ-զանգեզուրյան խնդրի նկատմամբ: Սեպտեմբերի 20 (7)-ին Արշակ Շիրինյանը Անդրանիկին գրում էր. «Սիրելի՛ փաշա Դժբախտաբար իմ գալը մի քանի օրով ևս դանդաղում է, դրածս խնդիրներին տեղիս կառավարության և ընկերների անբարիացակամ վերաբերվելու պատճառով: Այստեղ ստեղծված է ստրկական մի մթնոլորտ, որը ամեն կերպ աշխատում է սիրաշահել տաճիկներին, ինչ գնով էլ ուզում է լինի: Այդպիսի քաղաքականության շարունակության դեպքում մենք ստիպված ենք ևս խաչ դնել հայկական հանրապետության վրա և խզել մեր հարաբերությունները, որը կորստաբեր կարող է լինել մեզ երկուսիս համար: Ամբողջ հայությունը պիտի ունենա մի քաղաքականություն և նրա բոլոր հատվածների վրա պիտի համահավասար ուշադրություն դարձնել և ոչ թե ամբողջ շրջան, ինչպիսին Ղա160

րաբաղն ու Զանգեզուրն է, զոհ բերել հանրապետության շահերին, որը ավելի մինիատուր է… (մեկ բառ չի հասկացվում: - Ա. Ս.) քան ինքը Ղարաբաղը: Սիրելի՛ փաշա, մի փոքր համբերություն ևս և բոլորովին կորոշվի մեր անելիքը: 20 (7).. 18 Երևան»1: Զանգեզուրը հույսը ամբողջովին կապել էր Անդրանիկի, նրա Հարվածող զորամասի և իր քաջազուն զավակների հերոսական սխրանքների հետ, որը տվյալ իրավիճակում ամենաիրատեսականն էր:

ՂԱՐԱՂՇԼԱՂԻ ԱՎԵՐՈՒՄԸ: ԲԱՔՎԻ ԱՆԿՈՒՄԸ.

ՕՍՄԱՆՅԱՆ ԶՈՐԱՄԱՍԻ ՄՈՒՏՔԸ ՇՈՒՇԻ

Այս ժամանակ էր, որ տեղի ունեցավ Ղարաղշլաղ* հայկական գյուղի ավերումը: Նախորդ էջերում նշվել է, որ Զանգեզուրից Շուշի տանող ճանապարհը նախ իջնում է մի խորունկ ձոր, որտեղ գալիս խառնվում են Զաբուղ և Հագարու գետերը, ապա սկսվում է վերելք դեպի Ղարաբաղի լեռնաշղթան, որի ողնաշարի վրա է գտնվում Թթու ջուրը՝ Լիսագորսկը: Այս շրջանը թուրքաբնակ էր: 1918 թ. սկզբներից թուրքերը սկսել էին վտանգել ճանապարհը: Զանգեզուրի հայկական Տեղ գյուղից մինչև Շուշի ձգվող 70 վերստ ճանապարհը միանգամայն անանցանելի կդառնար, եթե չլիներ դեպի Թթու ջուր տանող վերելքի վերջին բարձունքների վրա թա1 *

ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 32, թթ. 2-3: Այժմ՝ Բերդաձոր:

ռած, 6-7 գյուղից բաղկացած, շուրջ 5 հազար բնակչություն ունեցող Ղարաղշլաղ մեծ գյուղը: Թուրքական գազանաբարո միջավայրում իրենց գոյությունը պահպանելու համար ղարաղշլաղցիները միշտ ի հայտ էին բերում արտակարգ տոկունություն: 1918 թ. օգոստոսի 2-ին Ղարաբաղի Հայոց Ազգային խորհուրդը նոր համագործակցության և փոխօգնության մասին նամակ է հղում Զանգեզուրի Ազգային խորհրդին, սակայն այն մնում է անպատասխան: Օգոստոսի 11-ին Արցախի ղեկավարությունը Զանգեզուրի Ազգային խորհրդին նոր նամակ է հղում՝ նշելով, որ օգոստոսի 2-ին Գորիս ուղարկած նամակով բարձրացվել էին մի շարք կարևոր հարցեր, որոնց տարօրինակ անտարբերությամբ ոչ մի պատասխան չի տրվել: Այդ ծանր, տագնապալից օրերին Արցախի ղեկավարությունը կրկին դիմում է Զանգեզուրի ղեկավարությանը՝ խնդրելով անհապաղ պատասխանել իրենց նամակին: Առաջին հարցը, որ բարձրացնում էր Արցախի ղեկավարությունը, Շուշվա գնդին հնարավորինս շուտ իրենց մոտ տեսնելն էր կամ գոնե գնդի ռազմապաշարներից Արցախ հասցնելը: «Մենք կանգնած ենք ճակատագրական անխուսափելի անակնկալների առաջ և եթե մինչև ամսոյս 25-ը ռազմամթերքի պաշար չստանանք, կարելի է վճռականապես և հաստատ ասել, որ մենք կորած ենք»1: Շուշվա գնդի երկու սպաներ դրանից երկու շաբաթ առաջ կարողացել էին Գորիսից անցնել Շուշի և գնդապետ Մ. ՄելիքՇահնազարյանի ու Հովակ Ստեփանյանի անունից առաջարկել, որ համապատասխան փոխադրամիջոցներ ուղարկեն Գորիս՝ ռազմամթերքը Արցախ տեղափոխելու համար: Քանի որ Արցա-

ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 38, թ. 1:

խը կռվող ուժերի և հատկապես ռազմամթերքի խիստ կարիք ուներ, ուստի Արցախի ժողովրդական կառավարությունն առանց ուշացնելու ձեռնամուխ եղավ փոխադրամիջոցների կազմակերպման գործին: Կազմվեց փոխադրամիջոց, որը բաղկացած էր 200-ից ավելի սայլերից, մոտ 200 ձիերից և ջորիներից: Այս աշխատանքի համար ներգրավվեց մոտ 900 մարդ1: Նախատեսվում էր, որ մոտավորապես օգոստոսի 18-20-ը այդ փոխադրամիջոցը հասներ Ղարաղշլաղ: Դրանից հետո հնարավոր չէր լինի առաջ շարժվել, եթե Գորիսից ընդառաջ չգար Շուշվա գունդը կամ գոնե նրա մեծ մասը: Սակայն գնդի գալը գաղտնիք չէր տեղի թուրքերի և քրդերի համար: Նրանք նախապատրաստվում էին խափանել գնդի առաջշարժումը, հարձակվել փոխադրամիջոցի վրա: Այդ նպատակով նրանք նույնիսկ զորակոչ էին հայտարարել: Շուշիից այդ մասին նախազգուշացնում են Զանգեզուրի Ազգային խորհրդին և Մ. Մելիք-Շահնազարյանին, խնդրում ամենակարճ ժամանակահատվածում իրագործել հետևյալ միջոցառումները. Առաջին՝ որոշել և Շուշիից նամակը Գորիս բերած սուրհանդակի միջոցով գրություն ուղարկել և հայտնել, թե որ օրը (18-ին, 20-ին թե՞ 21-ին) փոխադրամիջոցը կարող է շարժվել Ղարաղշլաղից դեպի Գորիս: Երկրորդ՝ սահմանային Տեղ գյուղում կենտրոնացնել 500-600 զինվոր՝ գնդացիրներով և թնդանոթներով: Այդ ուժը պետք է զբա1 Տե՛ս Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 372, 373: Հ. Ստեփանյանը կասկածի տակ էր առնում վերը նշված թվական տվյալները, համոզված լինելով, որ հազիվ 120 մարդ էր գնացել Շուշիից: Արխիվային մի փաստաթղթում զինվորների թիվը նշվում է 150 (տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 309, թ. 205): Իր հերթին Քիրս Սարոտը Ղարաղշլաղում կռվող հայ զինվորների թիվը հասցնում է 620-ի (ի հակառակ Ե. Իշխանյանի նշված 1800-ի): Տե՛ս «Հայրենիք», 1933, թիվ 11, էջ 87:

ղեցներ Զաբուղ և Հագարու գետերի միջև տարածված լեռնաշղթան, ինչպես նաև Տեղից Զաբուղ գետն իջնող սարահարթը, որպեսզի այդ կողմից ապահովեր փոխադրամիջոցի անվտանգությունը1: Երրորդ՝ այդ անհրաժեշտ պայմանները կատարելուց հետո հարկավոր էր որոշել, թե ինչ ազդանշանով (լուսազդանշան, ձայնազդանշան և այլն) պետք է իմաց տրվի փոխադրամիջոցին, որ Ղարաղշլաղից առաջ շարժվի2: Դրանից բացի՝ Շուշիից նախազգուշացնում էին, որ փոխադրամիջոցի վրա հարձակումը կարող է լինել երկու կողմից՝ վարից և վերից: Ուստի նշում էին, որ «Հագարու գետի մեր ափի անտառոտ լեռնաշղթան ղարաղշլաղցիների աջակցությամբ մենք կաշխատենք բռնել՝ ապահովելու տրանսպորտի անցը այս կողմից և դիմավորել գնդին»3: Բայց սայլերն ու գրաստները չկարողացան տեղ հասնել, որովհետև այդ միջոցին Ղարաղշլաղի վրա շարժվեցին մի կողմից Հաջի Սամլու կոչվող շրջանի քրդերը՝ Սուլթան բեկ Սուլթանովի ղեկավարությամբ (հետագայում Բաքվի կողմից Ղարաբաղ-Զանգեզուրի գեներալ-նահանգապետ նշանակված բժիշկ Խոսրով բեկ Սուլթանովի եղբայրը), իսկ մյուս կողմից՝ սարերից իջնող զինված թուրք և քուրդ քոչվորները, որոնց ղեկավարում էին մուսավաթական սպաներ ու զինվորներ4: Ղարաղշլաղը չցանկացավ դյուրությամբ տեղի տալ և, հենվելով իր անառիկ լեռներին, հինգ օր քաջաբար դիմադրեց թշնամուն: Բայց նա մենակ էր, իսկ թշնամու ուժերը գնալով ավելա-

Տե՛ս Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 374: Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 38, թ. 2-ի շրջ.: 3 Նույն տեղում, թ. 1-ի շրջ.: 4 Տե՛ս Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 377:

նում էին: Ուստի համառ ու հերոսական դիմադրությունից հետո Ղարաղշլաղը ի վերջո տեղի տվեց, և սեպտեմբերի 17-ին Զանգեզուր ուղարկվող սայլերի ու գրաստների վրա բարձելով իր գույքի մի մասը՝ Ղարաղշլաղի համայնքը անցավ Շուշի1: Գորիսում գտնվող Շուշվա կազմալուծվող գունդը Զանգեզուրից փորձեց օգնության հասնել Ղարաղշլաղին, բայց դա ևս չհաջողվեց: Գյուղախումբը մենակ մնաց և ավերվեց թուրքերի ու քրդերի կողմից: Լիովին խզվեց կապը Զանգեզուրի և Արցախի միջև2: Վրաստանում հայկական դիվանագիտական առաքելությանը կից ինֆորմացիոն բյուրոյի պետին փոխարինող Ա. ՄելիքՔարամյանը Թիֆլիսից Երևան է հղում մի գաղտնի տեղեկագիր, ուր մեծ ուշացումով նշված էր. «Ելիզավետպոլից եկածները հաղորդում են, որ ադրբեջանական իշխանությունները ստացել են զեկույց Զանգեզուրի* գավառապետից՝ հետևյալի մասին. գյուղի մոտ մարտեր են գնում հայերի և թաթարների միջև, որոնց մասնակցում է նաև Անդրանիկը իր զորամասով: Գավառապետը խնդրել է ուղարկել պատժիչ էքսպեդիցիա՝ նկատի ունենալով մուսուլմանական բնակչության ոչնչացման վտանգը: Ելիզավետպոլից ուղարկված է թուրքական զորամաս՝ հնազանդեցնելու (հայերին)»3:

Տե՛ս “Наше время”, 3 ноября, 1919, № 4, նաև Քիրս Սարոտի հոդվածը (Ղարաբաղի կռիվների շուրջ, «Ճշդում»ի ճշդումը, «Հայրենիք», 1934, մարտ, թիվ 5, էջ 129), որպես պատասխան Ե. Իշխանյանին: 2 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 275, ց. 2, գ. 78, թթ. 275, 278: Ղարաղշլաղի ավերման մանրամասն նկարագրությունը տրված է Միրզա Տեր-Սարգսյանի անտիպ գրվածքում՝ «Լեռնային Ղարաբաղ. 1917-1923 թթ.», Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 377: Տե՛ս նաև Ստեմել, Անդրանիկը Զանգեզուրի մեջ, էջ 16, 17: * Խոսքը Զանգեզուրի ադրբեջանական հատվածի մասին է: 3 ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 49, թ. 38:

Թուրքերին հատուկ խաբեբայությամբ հայկական գյուղի ոչնչացման մեղքը ադրբեջանական իշխանություններն ամբողջովին բարդում էին հայերի վրա: Ղարաղշլաղի ավերումը թևեր տվեց Զաբուղ և Հագարու ձորերի թուրքերին ու քրդերին, որտեղից նրանք սպառնալից գրություններ էին ուղարկում բուն Զանգեզուրի իրենց ծանոթ հայերին և պահանջում ենթարկվել Բաքվին՝ այլապես խոստանալով շրջանի բնակավայրերը ենթարկել Ղարաղշլաղի բախտին: Օրինակ՝ Զանգեզուրի թուրքական մասի կենտրոն Դոնդարլու գյուղից այդ տարածքների մուսուլմանական Ազգային խորհրդի նախագահ Սուրխայ բեկը Գերենզուր (Կոռնիձոր: – Ա. Ս.) գյուղի բնակիչ, իր հին ծանոթ «քիրվա» Գալուստին ուղարկել էր ռուսերեն գրված հետևյալ բովանդակությամբ նամակը*, որը շատ բնորոշ էր այն օրերի սահմանակից տարածքների թուրքերի տրամադրություններին ու հոգեբանությանը. «Առաջին տեղամասում հայերի գործած գազանությունները մուսուլմանական բնակչության նկատմամբ, վերջապես, լցրել են նրանց համբերության բաժակը: Քեզ, իհարկե, հայտնի է, որ նրանք օրերս, ոչ մեկին չտեղեկացնելով, հարձակվել են իր խիզախությամբ հայտնի հայկական Կալադարասի (Ղարաղշլաղ: - Ա. Ս.) գյուղի վրա և լիովին ջախջախել այն: Այժմ այնտեղ միայն մոխիր է: Տևականորեն չհնազանդվելը Ադրբեջանի կառավարությանը, ձեր գործիչների ու երիտասարդության բռնած դիրքը ի վերջո գավառի մյուս գյուղերին նույնպես կբերեն նույն տխուր ճակատագիրը: Եվ դա անխուսափելի է: Որպես ներկայացուցիչ (Ադրբեջանի) օրինական իշխանության, որը վայելում է օսմանյան բարձր հովանավորությունը, խորհուրդ եմ տալիս անմիջա-

*

Նամակը ներկայացված է ազատ ոճի թարգմանությամբ:

պես մի կողմ դնել ձեր դավերն ու մեքենայությունները, չունկընդրել Անդրանիկին և մյուս ավազակներին ու սրիկաներին և հայտարարել խոնարհության ու հնազանդության մասին: Եթե իմ այս առաջարկությունը (որը կլինի վերջինը) ընդունելի է, ապա ուղարկեցեք ինձ մոտ ձեր ներկայացուցիչներին, որոնց ես կներկայացնեմ գավառային վարչության պետ Մելիք-Նամազալիևին: Այսօր 1918 թ. սեպտեմբերի 8-ն (նոր տոմարով՝ 21-ը: - Ա. Ս.) է և պատասխանին սպասում եմ մեկ օր հետո»1: Այդ օրերին թուրք-մուսավաթական միացյալ շուրջ 15-18 հազարանոց «մուսուլմանական բանակը» մոտեցավ Բաքվին: Չնայած պաշտպանների համառ դիմադրությանը՝ սեպտեմբերի 15-ին բանակը խուժեց քաղաք2: Երեք օր շարունակ քաղաքի հայությունը ենթարկվեց սոսկալի ջարդի: Սեպտեմբերի 20 (7)-ին Երևանից Անդրանիկին հղած նամակում Արշակ Շիրինյանը գրում էր. «Բաքուն ընկել է, բայց ծովի կողմից կռիվները դեռ շարունակվում են: Ասում են, որ ջարդված հայերի թիվը 30000-ի է հասնում»3: Հայերի ջարդը քաղաքում տևեց երեք օր: Չորրորդ օրը Մուղանի անապատներ քշվեց ու կոտորվեց 8 հազար հայ տղամարդ: Բայց դրանով արյունալի գործողությունները չվերջացան. օգտվելով իրավիճակից՝ Բաքվի նահանգի Նուխի, Արեշ գավառների և այլ վայրերի թուրքերը տմարդի հաշվեհարդարի ենթարկեցին իրենց հարևան հազարավոր հայերի: Ընդհանուր առմամբ

ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 51, թ. 2 և շրջ., Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 377-378: Տե՛ս М. Туманян, նշվ. աշխ., էջ 63-64: 3 ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 31, թ. 3:

Բաքվում ու նահանգում սպանված հայերի թիվը մի քանի օրում հասավ 50 հազարի1: «Կավկազսկոյե սլովո» թերթը 1918 թ. սեպտեմբերի 29-ին գրում էր. «Կատարվել է անմարդկային արարք. զոհվել են տասնյակ հազարավոր մարդիկ: Այդ ամենը սարսափով և զարհուրանքով տեսածները ադրբեջանական կառավարությունից պահանջում են պաշտոնական քայլեր՝ մեղավորներին պատասխանատվության կանչելու համար: Հայկական հանրապետությունը և ամբողջ քաղաքակիրթ աշխարհը իրավունք ունեն պահանջելու, որպեսզի վերջապես, պաշտոնապես և փաստարկներով ասեն՝ ինչ է տեղի ունեցել Բաքվում»2: Բաքվի անկումը թևավորեց Զանգեզուրը շրջափակած մուսավաթականներին. նրանք հույս ունեին, որ հաղթություն տարած օսմանյան զորքերը շուտով թեքվելու են դեպի Արցախ ու Զանգեզուր, ու նրանց օգնությամբ իրենք տեր են դառնալու հայկական այդ երկրամասերին: Ադրբեջանից եկող տագնապալի լուրերը մի կողմից, Երևանի կառավարության շարունակվող անտարբեր վերաբերմունքը մյուս կողմից ստեղծել էին ծանրագույն վիճակ: Բաքվի կոմունան տապալած և քաղաքի տասնյակ հազարավոր հայերի արյունալի հաշվեհարդարի ենթարկած օսմանյան և մուսավաթական զորքերից առանձնացվել էին մի քանի խոշոր զորամասեր և գնացքներով ուղարկվել Եվլախ: Քաղաքը վերածՏե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 79, թթ. 5-8-ի շրջ., 39 շրջ., 49, ֆ. 223, ց. 1, գ. 50, թ. 5, ֆ. 275, ց. 2, գ. 34, թթ. 41-42, գ. 55, թթ. 63-64, Բ. Իշխանեան, Բագուի Մեծ սարսափները, Անկետային ուսումնասիրութիւն սեպտեմբերեան անցքերի 1918 թ., Թիֆլիս, 1920, էջ 102-105, Հայերի կոտորածները Բաքվի և Ելիզավետպոլի նահանգներում 1918-1920 թթ., փաստաթղթերի և նյութերի ժողովածու, Երևան, 2003, էջ 89-100, 117, 118, 120, 121, 142, 143, 145-150, 488, 489: 2 “Кавказское слово”, 29 сентября, 1918.

վել էր ռազմական մեծ ճամբարի: Այստեղ էին եկել նաև մի քանի ուրիշ զորամասեր, որոնք չէին մասնակցել Բաքվի գրավման գործողություններին, այլ թողնվել էին թիկունքում՝ Հյուսիսային Արցախի հայկական շրջանների բնակչության հնարավոր հուզումները զսպելու համար: Դրանցից էր կովկասյան Գալիբոլու կոչվող դիվիզիան, որը, իր հրամանատար Ջեմիլ Ջահիդ բեյի գլխավորությամբ Գանձակից դուրս գալով, Եվլախի վրայով եկել հասել էր Աղդամ1: Առավելագույնս օգտվելով իրենց համար ստեղծված բացառիկ բարենպաստ իրադրությունից՝ մուսավաթական կառավարությունը օսմանյան զավթիչների աջակցությամբ շտապեց օր առաջ ոչնչացնել Լեռնային Արցախի ինքնուրույնությունը և իր տիրապետությունը հաստատել այնտեղ: Վրա հասան ճակատագրական օրեր: Օսմանյան զավթիչները մուսավաթական կառավարության տրամադրության տակ դրեցին Ղարաբաղն ընկճելու բոլոր միջոցները: Միաժամանակ հայերի թիկունքը նախապես թուլացնելու համար թուրքական զորքերի հրամանատարությունը մեծաքանակ զենք ու ռազմամթերք առաքեց Արցախի ու Զանգեզուրի և հատկապես դրանց միջև սեպի պես խրված Քուրդիստանի թուրքերին ու քրդերին: Գալիբոլու դիվիզիայի հրամանատար Ջեմիլ Ջահիդ բեյը իր զորքով Արցախ խուժելուց առաջ Աղդամից մի նամակով դիմեց Արցախի հայոց առաջնորդին և հայ ազգաբնակչությանը և վերջնագրի տեսքով առաջարկեց ճանապարհները բացել սարերից իջնող քոչվորների առաջ և ոչ մի հարաբերություն չունենալ Զանգեզուրում գտնվող Անդրանիկի հետ, հակառակ դեպքում թուրքական զորքերը կշարժվեն Ղարաբաղի վրա: 1 Տե՛ս Ս. Վրացեան, Հայաստանի Հանրապետութիւն, Թեհրան, 1982, էջ 310-311:

Սեպտեմբերի 19 (6)-ից 24 (11)-ը Շուշիում տեղի ունեցավ Արցախի հայության երկրորդ համագումարը: Նախագահում էր միաձայն ընտրված հայտնի բոլշևիկ Ալեքսանդր Ռուբենի Ծատուրյանը: Մոտ 200 պատգամավորների մասնակցությամբ համագումարն անցնում էր խիստ լարված պայմաններում: Օրակարգում դրվել էր երկու ծանրակշիռ հարց: Առաջինը Ղարաղշլաղից գաղթած 5 հազար հայերի խնդիրն էր, որոնք մնացել էին Շուշվա փողոցներում բաց երկնքի տակ և մատնվել զրկանքների: Համագումարը դիմեց քաղաքի թուրքերի Ազգային խորհրդին և խնդրեց աջակցել, որ ղարաղշլաղցիները վերադառնան իրենց բնակության վայրերը, բայց թուրքերը հրաժարվեցին միջամտել այդ խնդրին: Երկրորդը թուրք հրամանատարության կողմից Արցախի հայերին տված վերջնագրին պատասխան տալու հարցն էր1: Ջեմիլ Ջահիդ բեյին պատասխան ուղարկելու խնդիրը բուռն քննարկումների տեղիք տվեց: Երկու օր շարունակ պատվիրակները վիճաբանում էին, բայց վերջնական եզրակացության չէին հանգում, թե ինչ պատասխան տան օսմանյան հրամանատարին: Վերջապես որոշվեց մի պատվիրակություն ուղարկել Աղդամ, որը պետք է Ջեմիլ Ջահիդ բեյին ներկայացներ համագումարի գրավոր խնդրանքը: Այն է՝ աջակցել, որ ղարաղշլաղցիները վերադառնան իրենց ավերված բնակավայրերը: Որոշումը կայացավ, բայց ոչ ոք չէր ուզում Աղդամ գնալ: Բանն այն էր, որ թշնամու հետ բանակցելու խնդրի շուրջ ձևավորվել էր երկու տեսակետ: Քաղաքի հայ բնակչության, մանավանդ նրա ղեկավարների տեսակետն արտահայտող պատգամավորները հակված էին համակերպվել օսմանցիների և մուսա-

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 275, ց. 2, գ. 78, թ. 279:

վաթական թուրքերի հետ, իսկ գավառների հայությունը դեմ էր դրան, ուստի նրանց մեղադրում էր թուլամորթության մեջ՝ անվանելով դավաճաններ: Այդ տեսակետն ունեին Դիզակը, Վարանդան, Խաչենը և Ջրաբերդը: Այդ շրջաններում կազմվել էին ինքնապաշտպանության զինվորական մասեր, որոնց հրամանատարները Դիզակի շրջանում Արտեմ Լալայանը և Ասլանիկ Մուրադխանյանն էին, Վարանդայում՝ Սոկրատ Մելիք-Շահնազարյանը, Խաչենում՝ Ալեքսան Բալայանը (Ելեքսան Դային), Ջրաբերդում՝ Բագրատ Ղազանչյանը: Երկարատև վիճաբանություններից ու խորհրդակցություններից հետո Աղդամ գնալու համար կազմվում է պատվիրակություն, որի անդամներն էին Շուշիի քաղաքագլուխ Գ. Մելիք-Շահնազարյանը, իրավաբան Ա. Մելիք-Հովսեփյանը, Ղուկասյան օրիորդաց դպրոցի տեսուչ Հ. Մուսայելյանը, թեմական դպրոցի ուսուցիչ Ա. Քամալյանը և գյուղացիներից՝ Դանիել Առաքելյանը1: Հայ պատվիրակների հետ Աղդամ պիտի գնային նաև ազգամիջյան կոմիտեի թուրք անդամները, բայց կոմիտեից համաձայնեց գնալ միայն մեկը՝ Լյութվալի բեկ Բեհբութովը, բարձրագույն կրթությամբ մի մարդ, որը ճանաչված էր իբրև երկու ժողովուրդների միջև հաշտության ձգտող անձնավորություն: Այդպիսի կազմով պատվիրակությունը մեկնեց Աղդամ: Երբ պատվիրակությունը տեղ հասավ, Ջեմիլ Ջահիդ բեյը պատվիրակությանը նույնիսկ չցանկացավ մինչև վերջ լսել: Նրանց ձերբակալեց և պահանջեց պաշտոնապես ընդունել իր երեք պահանջները, այն է՝ ա) Ղարաբաղն անառարկելիորեն պետք է հպատակվի Ադրբեջանի կառավարությանը, բ) հայկա-

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 275, ց. 2, գ. 78, թ. 278-279, “Кавказское слово”, 22 октября, 1918:

կան բոլոր զորամասերը և ողջ բնակչությունը պետք է զինաթափվեն, գ) օսմանյան զորքերին պետք է տրվի անարգել ճանապարհ՝ Շուշի մտնելու1: Պատվիրակությունը անակնկալի եկավ: Օսմանյան հրամանատարության հետ բարեկամական կապ հաստատելու և ղարաղշլաղցիներին իրենց տեղը վերադարձնելու հույսեր փայփայող հայ պատվիրակները կանգնեցին անելանելի իրավիճակի առջև: Նրանց այնպիսի առաջարկներ արվեցին, որոնց ընդունման համար նրանք լիազորություններ չունեին: Ուստի պատվիրակությունը խնդրեց թուրք հրամանատարին, որ թույլ տա վերադառնան Շուշի՝ հայերի նոր համագումարում ներկայացված առաջարկները քննարկելու և պաշտոնական պատասխան տալու համար: Համաձայնելով այդ խնդրանքին՝ Ջեմիլ Ջահիդ բեյը թույլ տվեց Շուշի վերադառնալ պատվիրակության անդամներից միայն երկուսին՝ Հ. Մուսայելյանին և Դ. Առաքելյանին, որոնք պետք է քաղաքի հայերի ղեկավարությանը հայտնեին թուրքերի պահանջը, իսկ մյուս երեքին, ինչպես և թուրք ներկայացուցչին, պահեց պատանդ2: Ջեմիլ Ջահիդ բեյի ներկայացրած կտրուկ պահանջները հրամայաբար պահանջում էին նոր համագումար հրավիրել: Սեպտեմբերի 18-ից 22-ը Շուշիում գումարվեց Արցախի հայության արտակարգ համագումարը, որին մասնակցում էին 200 պատգամավորներ: Աշխատանքներն ընթանում էին խիստ լարված մթնոլորտում: Բաքուն արդեն ընկել էր, և թուրքերն ու մուսավաթականներն իրենց ուժերը բերում էին Շուշի: Դարձյալ սև ամպեր էին կուտակվում Արցախի գլխին: Այս պայմաններում 1 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 275, ց. 2, գ. 78, թ. 279, «Խորհրդային Ղարաբաղ», 1989, 8 նոյեմբերի: 2 Տե՛ս նույն տեղում:

երեքօրյա աղմկալի նիստերից հետո համագումարը կայացրեց հետևյալ որոշումները. 1) նկատի ունենալով ուժերի իրական փոխհարաբերությունը և Բաթումի դաշնագիրը, որի տակ ստորագրել էին Թիֆլիսի հայոց ազգային խորհրդի ներկայացուցիչները, ըստ որի Արցախի հարցը վերջնականապես պիտի լուծվեր Պոլսի խորհրդաժողովում, ճանաչել Ադրբեջանի իշխանությունը, 2) չընդունել զինաթափման պահանջը, մինչև որ արցախահայության ֆիզիկական գոյությունն ու գույքը պահպանելու համար չտրվեն իրական և ամուր երաշխիքներ1: Մինչ համագումարի նիստերը շարունակվում էին, հոկտեմբերի 2-ին Գանձակից Աղդամ եկավ Նուրի փաշան՝ իր հետ բերելով Գանձակի առաջնորդ Լևոն վարդապետ Պսուրյանին և Ս. Տեր-Իսրայելյանին, արձակեց պատանդ պահված արցախցի պատվիրակներին և ավտոմոբիլ հատկացնելով՝ նրանց բոլորին ուղարկեց Շուշի՝ պահանջելով 24 ժամում կատարել թուրքական հրամանատարության պահանջները: Պատվիրակները և Գանձակի հայոց առաջնորդը, դեռ Շուշի չհասած, ճանապարհին ձերբակալվում են հայ գյուղացիների կողմից և տարվում Խանքենդ: Մի շարք անախորժություններից հետո նրանք ազատ են արձակվում և հասնում Շուշի: Պատվիրակության Շուշի ժամանումից հետո որոշվում է թուրք հրամանատարության հետ բանակցելու համար Աղդամ ուղարկել քաղաքագլուխ Գ. Մելիք-Շահնազարյանին, Լևոն վարդապետին և համագումարի նախագահ Գ. Ղարագյոզյանին, որպեսզի նրանք հասնեն այն բանին, որ խնդիրը լուծվի առանց զորքի միջամտության: Այս նոր պատվիրակության խնդիրն էր նաև ճանապարհին Ասկերանի շրջակա հայկական գյուղերի գյուղացիներին համոզել, որ նրանք օսմանյան զորքերին դիմադ1

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 275, ց. 2, գ. 78, թ. 279:

րություն ցույց չտան՝ վերջինիս Աղդամից Ասկերանի վրայով Շուշի անցնելու ժամանակ1: Ծագած մի շարք անհամաձայնությունների պատճառով այս նոր պատվիրակությունն Աղդամ է մեկնում մեծ ուշացումով: Ճանապարհին նրա անդամները փորձում են հայ գյուղացիական ջոկատների հրամանատարներին համոզել թուրքերին ազատ ճանապարհ տալ: Վերջիններս կտրուկ մերժում են, ավելին, պատվիրակներին անվանելով դավաճաններ, նրանց ձերբակալում են և պատրաստվում դիմադրության2: Պատվիրակներին մի օր պահելուց հետո այնուամենայնիվ ազատում են, որոնք և Աղդամ են հասնում հաջորդ օրը3: Բայց արդեն լրացել էր նշանակված ժամկետը: Թուրք հրամանատարությունը հենց սպասում էր այդ առիթին: Ռազմական արշավանքի համար անհրաժեշտ պատրաստություն տեսած Ջեմիլ Ջահիդ բեյն իր ուժերը շարժում է Լեռնային Արցախի վրա: Թուրքերին միացել էին մուսավաթական զորամասերը: Մտնելով Ասկերան՝ թշնամին այդ և հաջորդ օրերին գրավում և ավերում է Միրիշալու, Վարազաբույն, Դահրավ, Փիրզամալ, Նախիջևանիկ, Քյաթուկ, Խրամորթ, Խանաբադ, Ղլիջբաղ, Քարագլուխ և ուրիշ հայկական գյուղեր, ապա շարժվում դեպի Շուշի: Այդ օրերին Շուշիում տարածվում է հետևյալ հայտարարությունը, որն ստորագրել էր քաղաքի նոր նշանակված պարետը. «Քաղաքացինե՛ր, Թուրքական բանակը գալիս է և նրա նպատակն է առանց կրոնի ու ազգի խտրության ապահովել Ադրբեջանի բնակչության 1 Տե՛ս “Кавказское слово”, 22 октября, 1918, Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 387, 388: 2 Տե՛ս նույն տեղում: 3 Տե՛ս նույն տեղում:

խաղաղ գոյությունը: Այսօրվանից քաղաքում կատարված յուրաքանչյուր հրացանաձգության համար հանցավորները դիվիզիայի հրամանատարի կողմից կենթարկվեն մահապատժի: Շրջանային կոմիտեները պարտավոր են հրացան արձակողներին անմիջապես ներկայացնել ոստիկանատուն, հակառակ դեպքում տվյալ շրջանային կոմիտեն կենթարկվի 10000 ռուբլու տուգանքի կանխիկ դրամով՝ հօգուտ Ադրբեջանի Հանրապետության: Շուշի քաղաքի պարետ՝ Հասան Բասրի բեյ»1: Սեպտեմբերի 23 (հոկտեմբերի 6)-ին Ջեմիլ Ջահիդ բեյի հրամանատարությամբ և գանձակեցի խոշոր կալվածատեր, հայտնի մուսավաթական գործիչ Իսմայիլ խան Զիաթխանովի ուղեկցությամբ թուրքական զորաբանակը Աղդամից շարժվեց դեպի Շուշի՝ առաջանալով հայկական զորքերի բացած նեղ միջանցքով: Թեև պայմանավորվածության համաձայն զորամասը առաջանում էր, բայց թուրքերը երախտամոռ գտնվելով ընթացքում հրետանակոծության ենթարկեցին Նախիջևանիկ, Փիրջամալ և այլ գյուղեր2: 1918 թ. սեպտեմբերի 25 (հոկտեմբերի 8)-ին (որոշ աղբյուրներում՝ 26 (հոկտեմբերի 9)-ին) Ջեմիլ Ջահիդ բեյի զորաբանակը՝ մոտ 1500 զինվորով*, մտավ Շուշի, որի մահմեդական բնակչու-

ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 6, թ. 2, Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 388: Տե՛ս “Кавказское слово”, 22 октября, 1918, Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 388: * Շուշի մտած թուրք-մուսավաթական միացյալ զորամասի մասին գրականության մեջ և աղբյուրներում բերված են իրարից խիստ տարբեր տվյալներ: Այսպես, Հարություն Թումյանի վկայությամբ զորամասում հաշվվում էր 1500 հոգի (տե՛ս «Խորհրդային Ղարաբաղ», 1989, 8 նոյեմբերի), “Кавказское слово” թերթը 1918 թ. հոկտեմբերի 13-ի համարում բերում էր 500 թիվը, ադրբեջանցի

թյունը նրան դիմավորեց տների պատշգամբներն ու պատուհանները գորգերով պատած: Շատ չանցած՝ եկան նաև նոր ստորաբաժանումներ, այդ թվում՝ մուսավաթական, և քաղաքում թուրք ասկյարների թիվը հասավ 2000-ի: Նրանք այստեղ մնացին 22 օր: Շուշի մտնելուց հետո թուրքերը քաղաքում հայտարարեցին ռազմական դրություն, որով քաղաքացիներին արգելվում էր տնից դուրս գալ երեկոյան ժամը 9-ից մինչև առավոտյան ժամը 6-ը: Քաղաքի հայկական մասում հայերը պարտավոր էին անառարկելի կատարել թուրք հրամանատարության և մուսավաթական կառավարության ու նրա տեղական ներկայացուցիչների բոլոր կարգադրությունները: Հայ բնակչությունը զինաթափվեց, փոխարենը սպառազինվեցին տեղի թուրքական ուժերը: Տաճիկ և մուսավաթական սպաները տեղավորվեցին ռեալական ուսումնարանի շենքում և հայերի լավագույն տներում: Անօրինական համարվեց և լուծարվեց Արցախի կառավարությունը: Բայց դա դեռ բոլորը չէր. թուրք զինվորականներն ու մուսավաթականները անպատիժ դատաստան էին տեսնում խաղաղ հայ բնակչության նկատմամբ: Ձերբակալվեցին ու բանտ նետվեցին բազմաթիվ հայ մտավորականներ, հասարակական ու քաղաքական գործիչներ՝ Ե. Իշխանյանը (Արցախի կառավարության նախագահ, դաշնակցական), Ա. Իոանիսյանը (քաղաքի նախկին կոմիսար, էսէռ), Լ. Վարդանյանը (սոցիալ-դեմոկրատ), Ն. Իսախանյանը (ռազմական խորհրդի նախկին նախագահ, սոցիալ-դեմոկրատ), Մ. Այվազյանը (կառավարության անդամ, դաշնակցական) և ուրիշներ1: Ավելին՝ ձերբակալված հայ քաղաքացիներից մեկը կախաղան բարձրացվեց՝

պատմաբան Ֆ. Շուշինսկու գրքում զորամասի զինվորների ու սպաների թիվը նշված է 4000 (տե՛ս Ф. Шушинский, Шуша, Баку, 1968, с. 83) և այլն: 1 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 49, թթ. 41-42, “Кавказское слово”, 22 октября, 13 ноября, 1918:

զենքը չհանձնելու համար, իսկ մյուսները նետվեցին քաղաքային բանտ1: Առաջին շաբաթվա ընթացքում Շուշիում կատարելով բազմաթիվ ոճրագործություններ՝ օսմանյան զորքը հետագա օրերին իրեն պահում էր զուսպ, իսկ քաղաքում մնացած Արցախի կառավարությունը գործում էր բացեիբաց2: Պատճառը Անդրանիկի՝ Հարվածող զորամասով ու տեղական վաշտերով Զանգեզուրում լինելն էր: Թուրք և մուսավաթական հրամանատարությունը տեղեկացված էր, որ Անդրանիկը Արցախ անցնելու պատրաստություններ է տեսնում: Թշնամին համոզված չէր, թե Զանգեզուրից եկող զորքի հետ կռվում կարող է որևէ հաջողություն ունենալ: Բացի այդ, ինչպես իր հուշերում նշել է Հարություն Թումյանը, «Աղդամ-Շուշի ճանապարհի մատույցներն ամբողջ երկարությամբ հսկում էին հայկական զորամասերը, որոնք անհրաժեշտության դեպքում կարող էին ոչնչացնել թշնամական պահակախմբերը, և Շուշիի թուրքական զորքը կմնար կրակե օղակի մեջ»3: Շուշիում եղած երեք շաբաթների ընթացքում «օսմանցիների ձեռնարկած բոլոր միջոցառումները՝ Արցախն Ադրբեջանին ենթարկելու համար, դաժան հակահարվածներ ստացան»4: Թուրքերի հիմնական նպատակն այն էր, որ մինչև գերմանա-թուրքական բլոկի նշմարվող պարտությունը և դրա հետևանքով իրենց զորքերի հետ քաշելը Բրեստի պայմանագրով նախանշված սահմանները կարողանան լուծել գլխավոր հարցը. հայկական հողերը, ամենից առաջ Արցախն ու Զանգեզուրը միացնեն Ադրբեջանին: Թուրքամուսավաթական ծրագիրը կոչված չէր իրագործվելու: Տե՛ս “Кавказское слово”, 13 ноября, 1918: Տե՛ս «Խորհրդային Ղարաբաղ», 1989, 8 նոյեմբերի: 3 Նույն տեղում: 4 Նույն տեղում:

ԳՈՐԻՍԻ ՇՐՋԱՆԸ ԹՇՆԱՄՈՒ ՆԵՐԽՈՒԺՄԱՆ

ՎՏԱՆԳԻՆ ԴԵՄ ՀԱՆԴԻՄԱՆ:

ԱՆԴՐԱՆԻԿԻ ՎԵՐԱԴԱՐՁԸ ՍԻՍԻԱՆԻՑ

Այս բոլոր իրադարձություններին Զանգեզուրում հետևում էին չթուլացող հետաքրքրությամբ և գալիքի վտանգավոր սպասումներով: Բոլորի համար պարզ էր, որ զանգեզուրցի հայերին մինչ այդ արված սպառնալիքներից օսմանյան և մուսավաթական զորքերը անցնելու են կոնկրետ գործողությունների: Եվ, իրոք, ներխուժման վտանգը շուտով կախվեց լեռնավայրի վրա: Հայրենի լեռնաշխարհի գլխին կախված ահեղ վտանգի ժամին ցայտուն դրսևորվեց հայ բնակչության գերազանց հատկություններից մեկը, այն է՝ մի կողմ դնել ներքին հակասությունները, համախմբվել, զորահավաքի ենթարկել բոլոր ուժերն ու հնարավորությունները և ամուր բռունցք դառնալ թշնամու դեմ: Միաժամանակ պարզ էր դարձել, որ գավառի ինքնապաշտպանության ուղղությամբ մինչ այդ ձեռնարկած միջոցառումները բավարար չեն, և որ անհրաժեշտ են ավելի վճռական գործողություններ: Թշնամին առաջին հերթին սպառնում էր հայաթափել բուն Զանգեզուրը (Գորիսի շրջանը): Քանի որ Անդրանիկն իր զորքով գտնվում էր Սիսիանում և զբաղված էր շրջանի պաշտպանության կազմակերպման գործով, Զանգեզուրի Ազգային խորհուրդը գավառը հայտարարեց պաշարողական դրության մեջ: Թուրքական զորքերի առաջխաղացումը վտանգում էր ոչ միայն Ղարաբաղի, այլև Զանգեզուրի անվտանգությունը: Այդ իրադարձությունները արտացոլված են նաև 1918 թ. սեպտեմբերին զորավար Անդրանիկի Նուրի փաշային ուղղված պատասխան նամակում, որտեղ նշվում էր.

«Ես կարդացի Ձեր օգոստոսի 15-ի նամակը, տեղեկացված եմ նաև իմ հասցեին արված Ձեր հերյուրանքների մասին: Ես պարտություն չեմ կրել, ինչպես դուք եք գրում և փախուստի չեմ դիմել: Ընդհակառակը, դուք այսօր իմ առջև բարոյապես պարտված եք, քանի որ հավանաբար, հիշում եք հազարի հասնող Ձեր զորքի փախուստը Սասունի, Մշո վանքի, Բալկանյան պատերազմի, Բիթլիսի գրավման կռվի ժամանակ ընդամենը 40 ֆիդայիների առաջ, ինչպես նաև ձեր թողած թնդանոթներն ու գնդացիրները մի քանի օր առաջ Խոյի մատույցներում: Եթե դուք չեք հիշում, ապա կարող եք հարցնել Յավեր փաշայից»1: Այնուհետև նամակի շարունակության մեջ Զորավարը փաստում էր, որ ինքն անգլիական կառավարությունից ոսկով կաշառք չի ստացել, իրավացիորեն արձանագրում, որ եթե աշխարհում կա մի երկիր, որն ամբողջությամբ պատված էր կաշառակերությամբ, ապա դա Թուրքիան է և նրա կառավարությունը, նրա պաշտոնատար անձինք: «Դուք ձեզ հերոս եք համարում, սակայն համաշխարհային պատմությունը ցույց է տալիս, որ դուք հերոս եք միայն անմեղ ու անզեն ժողովրդի առջև, դա ես բավականին լավ գիտեմ: Նրանից հետո, երբ ողջ աշխարհը իմացավ այն մասին, թե որքան արյունռուշտ է ձեր կառավարությունը և թե ինչ ....կավարնի քաղաքականություն է վարում, դուք, որ ձեզ համարում եք քաղաքակիրթ պետության պաշտոնավոր անձ և հրապարակում եք հայտարարություն, ցանկանում եք անմեղ ժողովրդին գցեք ձեր թակարդը: Այո՛, կարող է, որ դրանում հաջողության հասնեք և պատճառ կդառնաք անմեղ շատ մարդկանց արյունահեղու-

ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 7, թ. 2-3:

թյանը, սակայն իմացեք, որ դուք մեզ չեք խաբի: Աստծո կամոք, մենք շատ շուտով կհանդիպենք»1: Գորիսից ստանալով լուրեր Արցախում և նրա շուրջը կատարվող իրադարձությունների մասին՝ Անդրանիկն այնտեղ թողած իր ուժերին հրամայեց շարժվել և ամրանալ գավառի արևելյան սահմաններին մոտ, միաժամանակ հայտարարեց Գորիսի շրջանի արևելյան հատվածի բնակչության զորահավաք, որի կազմակերպումը հանձնարարեց Հարվածող զորամասի 1-ին գումարտակի հրամանատար, շտաբս-կապիտան Յ. Ռ. Բորտին: Մեծ եռանդով անցնելով գործի՝ Յ. Ռ. Բորտը մի քանի օրում կազմակերպեց զինված ջոկատ, որի մեջ մտան Ղարաղշլաղից Գորիսի շրջան գաղթած տղամարդիկ և բուն Զանգեզուրի գյուղացիները: Հայկական ուժերը դիրքեր գրավեցին Մաղանջուղ-Կոռնիձոր-Տեղ-Խնածախ-Խոզնավար գծի վրա: Թշնամու բազմաքանակ ուժերը՝ թուրք, քուրդ և օսմանյան զորամասերը, հարձակում սկսեցին Խնածախի և Կոռնիձորի ուղղություններով2: Ղարաղշլաղն ավերելուց հետո թշնամին ավելի էր երես առել և մտադրվել էր հայերի Կոռնիձոր-ԽոզնավարԽնածախ պաշտպանական գիծը խորտակելուց հետո խուժել Զանգեզուրի կենտրոն Գորիս քաղաք: Մահացու սպառնալիք կախվեց Զանգեզուրի վրա: Սեպտեմբերի 26-ին թշնամին մեծաքանակ ուժերով անցավ հարձակման: Սկսվեցին կատաղի կռիվներ: Տեղական վաշտերը և Հարվածող զորամասի՝ Գորիսի շրջանում տեղակայված զինվորները կռվում էին հերոսաբար: Ինքնապաշտպանական մարտերը ղեկավարում էին բուն Զանգեզուրի դիկտատոր Մ. Մելիք1

ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 7, թ. 2-3: Տե՛ս “Наше время”, 3 января, 1919:

Շահնազարյանը և Անդրանիկի զորամասի գումարտակի հրամանատար, շտաբս-կապիտան Յ. Ռ. Բորտը: Եթե կռիվը երկար տևեր, ապա հայկական ուժերը կարող էին տեղի տալ և նահանջել: Սակայն բուն կռվի ընթացքում հրամանատարությանը հաջողվեց նոր զորահավաքով առավելագույն չափով զինել թե՛ շրջանի այդ հատվածի, թե՛ արևմտյան կողմի գյուղերի երիտասարդությանը: Իսկ թշնամին շարունակում էր նորանոր զորամասեր նետել կռվի ճակատ: Չնայած բոլոր ջանքերին՝ թշնամուն չհաջողվեց հաջողության հասնել: Հարվածող զորամասի առաջին գումարտակը, Շուշվա գունդը, տեղական մարտական ջոկատները և դրանց միացած մի քանի հարյուր զինված գաղթականներն աներեր կանգնեցին թուրք-քրդական միացյալ ուժերի դեմ: Ութ օր տևած ծանր կռիվներում, ըստ Անդրանիկի տվյալների, տալով 200-ից 300 սպանված, հակառակորդը պարտություն կրեց և նահանջեց ելման վայրերը1: Զավթիչների սեպտեմբերյան դառը պարտությունը Զանգեզուրի հարակից թուրքաբնակ ու քրդաբնակ տարածքների բնակչության մեջ առաջ բերեց բարոյահոգեբանական ծանրագույն վիճակ: Հարկ է նաև նշել, որ Զանգեզուրի հայերի դրությունը շատ ավելի ծանր չէր նրանց դեմ կռվող թուրքերի վիճակից: Սրանք նույնպես կրում էին մեծ դժվարություններ և տառապանքներ: Թուրք փաշաները և ասկյարները տնտեսապես քամել էին Ադրբեջանի թուրքերին, նրանց ուժասպառ արել նաև ֆիզիկապես՝ երիտասարդներին շարունակ ուղարկելով Բաքվի և Թավ-

Տե՛ս “Наше время”, 3 января, 1919, Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 391:

րիզի ճակատները, որտեղ նրանք տալիս էին մեծ կորուստներ: Բացի այդ՝ 1918 թ. ամռանը դաշտային շրջանների թուրքերը, չկարողանալով ազատորեն սարը բարձրանալ, իրենց հոտ ու նախրի հետ մատնվեցին ջերմախտի տենդին և երաշտի զուլումին: Մյուս կողմից էլ Զանգեզուրին հարևան թուրքական շրջաններում խոլերան էր իր հունձն անում: Թշնամու պարտությունը չթուլացրեց զանգեզուրցիների զգոնությունը: Բացառված չէր, որ նա շուտով կարող էր նոր, ավելի մեծ ուժերով հարձակում գործել գավառի արևելյան սահմանների վրա: Այս անգամ թշնամին հարվածը հասցնելու էր Արցախին, որին հպատակեցնելուց հետո օսմանյան-մուսավաթական ուժերը վճռական հարձակում էին գործելու Զանգեզուրի վրա: Ծրագրված էր այս գավառը նվաճելուց և տեղի հայությանը բնաջնջելուց հետո միանալ Նախիջևանին, այնուհետև, թիկունքից հարվածելով Հայաստանի Հանրապետությանը, գրավել Երևանը և վերջ տալ հայության գոյությանը հայոց մանուկ հանրապետության մեջ: Այս բախտորոշ իրադրության մեջ Զանգեզուրի Ազգային խորհուրդը փորձ արեց պարզելու, թե Անդրանիկի զորամասի բացակայության պայմաններում բուն Զանգեզուրը արդյոք կարո՞ղ է դիմանալ թշնամու զանգվածային հարձակմանը: Այդ նպատակով Խորհուրդը դեռ սեպտեմբերի 15 (2)-ին հրավիրեց շրջանային ժողով, որին ներկա էին բուն Զանգեզուրի բոլոր գյուղերի ներկայացուցիչները: Խորհրդակցության նյութն էր՝ արտաքին թշնամուն դիմադրե՞լ, թե՞ ոչ: Մի շարք գյուղերի ներկայացուցիչներ պնդում էին, թե պետք է վճռականորեն կռվել Ղարաբաղի կողմից մեր երկիրը խուժող թուրք թշնամու դեմ, եթե անգամ նրանց միանան թուրքական

կանոնավոր զորամասերը: Մյուս ներկայացուցիչները, ի թիվս մտավորականությունը ներկայացնող ժողովականների, առաջարկում էին կռվել տեղի թուրք խուժանի և թուրքական զորքի դեմ այն ժամանակ, երբ նա հարձակման անցնի: Իսկ եթե թուրք պետական ներկայացուցիչները բանակցելու համար նախօրոք դիմեն նշված գյուղերի և Գորիս քաղաքի ներկայացուցիչներին, ապա այդ դեպքում նրանց առաջարկը պետք է ընդունել առանց կռվի: Այս առաջարկով հանդես եկողները նկատի ունեին բուն Զանգեզուրում՝ ա) զինամթերքի ոչ բավարար լինելը, բ) պարենավորման գործի անկազմակերպ լինելը և գ) ռազմական տեսակետից զորքի բարոյահոգեբանական ոչ բարձր մակարդակը1: Ընդհանրապես շատերն այն կարծիքին էին, որ քանի որ կար կռվող զորքի պակաս, դիմադրելու դեպքում կարող էին լինել մարդկային զոհեր և հողերի կորուստներ: Վերջում ժողովը որոշեց այդ ամենի մասին տեղեկացնել Սիսիանում գտնվող Անդրանիկին և նրան խնդրել պատասխանել, թե որն է Գորիսի շրջանի բնակչության անելիքը, և ինչ է մտածում Զորավարը այդ բնակչությանը օգնության ձեռք մեկնելու մասին: Զանգեզուրի վրա կախված մահացու վտանգի ճակատագրական պահին Զանգեզուրի Կենտրոնական Ազգային խորհուրդը և իշխանության տեղական մարմինները թեև տենդագին գործողություն ծավալեցին թշնամու կողմից սպասվելիք լայնածավալ հարձակումներին դիմակայելու համար, բայց ժողովրդի գլխավոր հույսը Անդրանիկն էր, նրա Հարվածող զորամասը: Անդրանիկի և նրա զորամասի Սիսիանում գտնվելու ժամանակ, երբ հսկայական աշխատանքներ էին ծավալվել շրջանի

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 35, թ. 22:

պաշտպանության ամրապնդման ուղղությամբ, բուն Զանգեզուրում (Գորիսի շրջանում) տարերային լայն շարժում սկսվեց՝ Անգեղակոթից նրան հրավիրելու համար: Այդ նպատակով գումարվում էին համայնքների ժողովներ, ընդունվում որոշումներ և ուղարկվում Զանգեզուրի Կենտրոնական Ազգային խորհուրդ՝ պահանջելով Զորավարի վերադարձը: Նման պահանջով Ազգային խորհրդին էին դիմում նաև բազմաթիվ երևելի անհատներ՝ թե՛ Գորիս քաղաքում, թե՛ գյուղերում: Բացի դրանից՝ համայնքներում ընտրվում էին պատգամավորություններ, որոնք ուղղակի մեկնում էին Անգեղակոթ և իրենց գյուղերի կամ գյուղախմբերի անունից կազմած գրավոր հավաքական խնդրանքներն անմիջականորեն հանձնում Զորավարին: Օրինակ՝ Գորիս քաղաքի հասարակայնության ժողովի արձանագրությունը Անգեղակոթ տարավ Սմբատ Խոջաբաղյանը1, Տեղ գյուղինը՝ Համբարձում Մոհբաթյանցը2, Խնձորեսկինը՝ Խաչատուր Ավանեսյանը3 և այլն: Այս պայմաններում Ազգային խորհուրդը չէր կարող անտարբեր դիտողի դերում մնալ և հաշվի չառնել գնալով ծավալվող բողոքի ալիքը, մանավանդ որ Ազգային Խորհրդի ներսում ևս արդեն մեծամասնություն էին Զորավարին հրավիրելու կողմնակիցները: Մտահոգության հիմնական պատճառը արագ փոփոխվող իրադրությունն էր: Գորիսում լավ էին հասկանում, որ թշնամին փորձելու է Զանգեզուր մտնել իրենց շրջանի վրայով, իսկ շրջանի՝ Ադրբեջանին հարող սահմանային գյուղերի պաշտպանության համակարգը դեռ հեռու էր բավարար լինելուց: Հետևապես բոլորի համար պարզ էր, որ առանց Անդրանիկի զորամասի հարվածող Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 6, թ. 18 և շրջ.: Տե՛ս նույն տեղում, թ. 19: 3 Տե՛ս նույն տեղում, թ. 17 և շրջ.:

ուժի դժվար է լինելու կանգնեցնել ագրեսորի արշավանքը: Սեպտեմբերի 22 (9)-ին Զանգեզուրի Ազգային խորհուրդը Մ. Պարոնյանի ստորագրությամբ առանձին նամակ է ուղարկում Անգեղակոթում գտնվող Անդրանիկին և նրան խնդրում Հարվածող զորամասի հետ, որքան կարելի է շուտ, վերադառնալ Գորիս1: Անդրանիկը, կարդալով նամակը, Ազգային խորհրդին գրում է իր պատասխանը, ուր թվարկում է, թե ինչ պատճառներով ինքը ցանկություն չունի կրկին լինել Գորիսում. I. Իմ՝ զորավարի հանդեպ Ձեր շրջանի ցոյց տուած անհիւրընկալ վերաբերմունքը. II. Այն իրողութիւնը, որ իմ այդտեղ եղած 50-ի մօտ հիվանդներս ու վիրավորներս թողնուած են քաղցած ու անխնամ. III. Ձեր անբարեացակամ վերաբերմունքը հանդէպ գաղթականութեանը, որին նոյնիսկ ուզեցիք զինաթափ ընել զենքի ուժով. IV. Այն փաստը, որ Դուք այստեղ ունեցած ռազմամթերքը չփոխադրեցիք Ձեր միջոցով. V. Այն, որ առհասարակ դեռ կը շարունակուի (Ձեր կողմից) կասկածելի ու սիրալիր յարաբերություններ մշակվեն թուրքերի հետ *. VI. Որ Զապուղի ձորի օպերացիային համար 1000 մարդ չկարողացաք տուրս պերել, պատճառաբանելով, թե Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 35, թ. 9, Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 390, Ստեմել, Անդրանիկը Զանգեզուրի մեջ, էջ 17: * Անդրանիկը, հավանաբար, այն նկատի ուներ, որ Գորիս քաղաքի հարուստ առևտրականները և քաղքենի մտավորականներից ոմանք գտնում էին, որ, միևնույնն է, թուրք-տաճկական զորքերը գրավելու են Զանգեզուրը, ուստի կիսաձայն առաջարկում էին ենթարկվել թշնամուն՝ զանգվածային կոտորածների չենթարկվելու համար:

ինչպես կը լսեմ, (դրա հետևանքով) Ղարաղշլաղը կենթարկուի քանդումի. VII. Որ մինչև հիմա չտեսայ Ձեր յայտարարած մօպիլիզացիայի հետևանքով ստեղծուած զորքը և ամբարած ցորենը. VIII. Ապոզի ձիերուս 11 հատը հին գորիսեցիների կողմանե գողացուելը. IX. Որ ամեն մի առիթով՝ «Ազգային խորհուրտի գանձարկղում կոպեկ չկա» հայտարարելը. X. Շրջանի մեջ 8000 զենք լինելով, կարողացաք բռնի ուժով հազիվ 200 հոգի տրամադրել պոլկովնիկին (Շուշվա գնդի: - Ա. Ս.): Այս բոլորը իմ աչքովս տեսած լինելով, կասկածում եմ, թե Գորիս գալով կրկին խաբված լինեմ»1: Սակայն Զորավարի համար պարզ էր, որ Գորիսից եկող տագնապալի կանչերն իսկապես զուր չեն, որ շրջանի համար, իրոք, ստեղծվել է խիստ վտանգավոր վիճակ, ուստի նա հաղթահարեց հոգու խռովքը, տրամադրվեց օգնության հասնելու ծանր կացության մեջ հայտնված գորիսեցիներին: Նույն պատասխան նամակում իր հիասթափության պատճառները թվարկելուց հետո Զորավարը նշում է, որ Գորիս վերադառնալը բացառված չէ: Նա գրում է. «Մյուս կողմանէ նկատի ունենալով, որ I. Սիսիանի շրջանում արդեն կատարուած է 20-25 տարեկաններու առաջին մօպիլիզացիա և կազմուած է երկու ռոտա. II. Հավաքված է բանակի համար անհրաժեշտ մթերքի մեծ մասը.

ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 33, թ. 39 և շրջ.:

III. Սկսուած է 25-31 տարեկաններու երկրորդ մօպիլիզացիան, որը դեռ չէ ավարտուած. IV. Որ Սիսիանի ժողովուրտը, ըմբռնելով տրությունը, որոշ չափով ընտառաջ է գնացած իր գոյութիւնը պաշտպանելու բնազտին. V. Հակառակ անոր, որ թեև մինչև այժմ փող հանգանակելու ուղղութեամբ Սիսիանում ոչինչ չէ արուած, բայց, այնուամենայնիվ, եթե հարկ լինի, հոյս ունեմ, որ սիսիանցին կըմտածէ այդ մասին. VI. Որ այստեղ դեռ կայ Աշոտի* վոլոստի կիսատ մնացած օպերացիան, որը, հավանական է, վաղը չէ մյուս օրը գլուխ հանուի: Այս ամենը նկատի առնելով, հնարավոր եմ համարում Գորիս գալը»1: Բոլոր կարևոր խնդիրները ավարտին հասցնելու համար, գրում էր Զորավարը, անհրաժեշտ է առնվազը 5-6 օր, քանի որ չէր կարող սկսած գործերը կիսատ թողնել: Նամակի վերջում Զորավարը Ազգային խորհրդին նախատում է այն բանի համար, որ Գորիսում արմատ է ձգել վախը թշնամուց: «Իսկ եթե մինչև իմ գալը Սութխայ բեկը գա ձեզ քարուքանդ անելու, մի քիչ էլ դուք մտածեք, որովհետև այդտեղ ունեք պոլկովնիկը (Շուշվա գնդի: - Ա. Ս.) և ուրիշ զինվորականներ: Նկատի ունեցեք, որ եթե դուք Սութխայ բեկերի նմաններին ձեր զենքը և ձեր պատիվը տաք, դուք դժբախտացած պիտի լինեք ամբողջովին և դավաճանած մի ամբողջ գործի…»2:

*

Գողթանի ղեկավար Աշոտ Մելիք-Մուսյան: ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 33, թ. 39-ի շրջ.: 2 Նույն տեղում, թ. 39 և շրջ.:

Անդրանիկի պատասխան նամակը թեև Զանգեզուրի Ազգային խորհրդին հույս էր ներշնչել, որ Զորավարը աչքաթող չի անելու իր խնդրանքը, սակայն չէր վերացրել տագնապը՝ ազգային հերոսի վերադարձը ուշանալու կապակցությամբ: Գորիսում մտածում էին, եթե Զորավարն ընդհանրապես չվերադառնա, կործանումն անխուսափելի է: Ազգային խորհրդում տագնապը մեծացել էր հատկապես այն պատճառով, որ թուրքերը Զաբուղի ձորերից զանգվածային հարձակում էին սկսել շրջանի Խոզնավար և Խնածախ գյուղերի ուղղությամբ: Սեպտեմբերի 25 (12)-ին Զանգեզուրի Ազգային խորհրդի նախագահ Միշա Պարոնյանը և խորհրդի անդամ Գեդեոն Տեր-Մինասյանը Անգեղակոթում գտնվող Անդրանիկին ուղարկած նոր նամակում Զորավարին թախանձագին խնդրում են շտապ վերադառնալ Գորիս՝ խոստանալով բոլոր հնարավորությունները ստեղծել զորամասի համար: Նրանք գրում են. «Զանգեզուրին վտանգ է սպառնում մի քանի ճակատներից: Թուրքական (իհարկե՝ տեղացի) մեծ ուժեր են նկատվում Կոռնիձոր-Խնձորեսկ և Խոզնավար-Խնածախ կողմերում: Այսօր Խոզնավարից, Սաքոյից (Յապոն) նամակ ենք ստացել, որում գրում է, թե (երկու օր առաջ)՝ ամսի 11-ին, կեսօրի մոտերքը թուրքերը հարձակում են գործել դիրքերի վրա, բայց հետ են շպրտվել: Հայերը տվել են մի սպանված և մի վիրավոր: Մեր կողմից ուժեր են կենտրոնացված Կոռնիձոր, Խնձորեսկ, Տեղ, Խնածախ և Խոզնավար գյուղերում: Կարգադրված է դիրքապահությունը ուժեղացնել այդ բնակավայրերում: Հայտնում ենք նաև, որ շրջանում հաջող է ընթանում զորահավաքը: Այս ամենով հանդերձ Ազգային խորհուրդը և մանավանդ ժողովուրդը րոպե առ րոպե սպասում է, թե ե՞րբ պիտի Գորիսի

հորիզոնում տեսնի սիրելի հերոսին, որի շուրջը հավաքվելով մեր հազարավոր քաջ երիտասարդները՝ արժանի ապտակ պիտի տան թուրքությանը՝ Ղարաղշլաղն ավերողներին»1: Ընդամենը մի օր անց՝ սեպտեմբերի 26 (13)-ին, Միշա Պարոնյանը հերթական նամակն է ուղարկում Սիսիան, Զորավարին: «Գերազնի՛վ գեներալ,- գրում էր նա,- նամակս ներկայացնող Աստվածատուր Գևորգյանը և Դավիթ Խուրշուդյանը գալիս են Գորիս քաղաքի կողմից հայտնելու Ձեզ Խոզնավարի դրության մասին: Թուրքերի կողմից նկատելի են մեծ ուժերի ներկայություն: Գորիսը, Խնածախը և առհասարակ բուն Զանգեզուրը ենթակա են վտանգի Խոզնավարի կողմից: Ազգային խորհուրդը կրկին ու կրկին խնդրում է Ձեզ, առանց մի րոպե կորցնելու, շտապել Ձեր զորամասով և փրկել մեր շրջանը կորստից: Կոռնիձորի մոտ գերի վերցված թուրք զինվորի ցուցմունքը և տված տեղեկությունները կներկայացնեն Ձեզ գրաբերներ Գևորգյանը և Խուրշուդյանը. միաժամանակ նրանք կպատմեն Ձեզ թուրքերի առաջխաղացված ճանապարհը»2: Չբավարարվելով այդ նամակով՝ նույն օրը՝ սեպտեմբերի 26 (13)-ին, Զանգեզուրի Ազգային խորհրդի նախագահը երկրորդ նամակն է ուղարկում Անդրանիկին՝ դարձյալ Գորիս վերադառնալու աղերսանքով. «Մեծարգո գեներալ-մայոր Անդրանիկին. Ձեր վերջին գրությունը ստանալով՝ Ազգային խորհուրդս աղերսում է Ձեզ անմիջապես վերջացնել Ձեր կիսատ թողած օպերացիան, որոշ զգուշավոր միջոցներ ձեռք առնել Սիսիանի նկատմամբ և մնացած ամբողջ ռազմական ուժով անցնել Գորիս՝

ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 51, թ. 4-5, Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 390: ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 6, թ. 20 և շրջ., Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 390:

այստեղ միահամուռ ջանքերով որոշելու մեր անելիքը ու գործի դիմելը: Մեծարգո գեներալ, Ազգային խորհուրդս ավելորդ է համարում Ձեզ ավելորդ խոստումներ անելու. մենք մեր ամբողջ ֆիզիկական ուժերով Ձեր տրամադրության տակ ենք՝ պատրաստ Ձեզ հետ գործելու ու Ձեզ հետ մեռնելու: Ձեր բոլոր տնտեսական պահանջները մեր կողմից չէ, համենայն դեպս, որ պիտի անկատար մնան: Այդ առթիվ Ձեզ հրավիրելու համար գրությանս հետ գալիս են Ձեզ մոտ մեր գյուղերի ներկայացուցիչները: Նախագահ՝ բժ. Մ. Պարոնյան»1: Սիսիանից Անդրանիկի վերադարձով մեծապես շահագրգռված էին նաև Արցախում: Նախիջևանից Զորավարի Գորիս գալուց անմիջապես հետո Շուշիից և Արցախի տարբեր վայրերից նա բազմաթիվ նամակներ էր ստանում, որի հեղինակները նրան խնդրում էին իր զորամասով անցնել Արցախ և ուժեղացնել այդտեղի դիմադրական ուժը: Բայց հիմա Անդրանիկը ոչ միայն չէր գնացել Արցախ, այլև Գորիսից մեկնել էր Սիսիան՝ էլ ավելի հեռանալով Արցախից: Արցախ մտնելու խնդրանքով ու կոչերով Անդրանիկը Սիսիանում նույնպես Արցախից ստանում էր նամակներ: Արցախցիներն իրենց նամակների մի մասը հասցեագրում էին Գորիս՝ գնդապետ Միքայել բեկ Մելիք-Շահնազարյանին, Հովակ Ստեփանյանին և Միշա Պարոնյանին՝ Անդրանիկին փոխանցելու համար: Վերջիններս Անդրանիկին գրել էին, որ Շուշիից ստացվել է հերթական գրությունը, որով արցախցիները գեներալից խնդրում

ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 33, թ. 19 և շրջ.:

են որևէ պատկառելի զորամասով անցնել Շուշի: Նշում էին, որ այն զորամասը, որ կանցնի Շուշի, Շուշվա գնդի բոլոր մթերքներից կստանա իր բաժին հագուստը, կոշիկը, վրանը և այլն, կստանա նաև ռոճիկ, իսկ Հարվածող զորամասի մյուս մասը, որ կմնա Գորիսի շրջանում, կստանա կանոնավոր սնունդ, գուլպա, տրեխ, բնակարան: Հակառակ դեպքում, եթե հերոսը վճռել է մնալ Սիսիանում, ապա արցախցիները խնդրում են մի քանի հարյուր զինվոր տրամադրել գնդապետ Մ. Մելիք-Շահնազարյանին, որ նրանց միացնեն Շուշվա գնդին և հնարավոր լինի անցնել Արցախ1: Հարվածող զորամասի՝ Սիսիանի սահմաններում տեղաբաշխված Սասունի գնդի ստորաբաժանումների հրամանատարներ Մանուկին և Մուշեղին սեպտեմբերի 27 (14)-ին Անդրանիկը տեղեկացնում է Գորիսի շրջանում ստեղծված ծանր վիճակի և գորիսեցիներին օգնության գնալու իր որոշման մասին: «Գորիսէն տեղեկութիւններ կը ստացուին,- գրում էր նա,- որ Շուշինսկի բոլկի բոլկովնիկը փորձեր է Զապուղը անցնիլ ու անյաջողութեան մատնուեր է, որ այդ շրջանին մէջ կը կենտրոնանան թուրքական (տեղական) ստուար ուժեր, որ թուրքերը հայերուն առաջարկած են զինաթափ ըլլալ և կը սպասի ընդհարումներու, որ Ղարաղշլաղ հայկական գեղը ավերուած է: Գորիսի Ազգային խորհուրդը և շրջանի բոլոր ժողովուրդը կը խնդրեն որ Զորամասը գնայ Գորիս: Այս տեղեկութիւններու վրայ անշուշտ որով կը յայտին, թե կռիվը սկսած է արդեն Կոռնիձորի շուրջ, անհնար է անտարբեր մնալ, հետևապես վճռեցի վաղն իսկ, 15 սեպտեմբերի*, Զորամասով մեկնիլ դեպի Գորիս»2: Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 35, թ. 2-3: Հին տոմարով: 2 ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 33, թ. 20-ի շրջ.: *

Անդրանիկը շեշտում էր, որ Գորիս գնալիս ճանապարհի վրա գտնվող Աղուդի և Վաղուդի թուրքական գյուղերը ավերելու է հիմնահատակ: Մեկնումի նախօրյակին Անդրանիկը Սիսիանում հայտարարել էր երրորդ զորահավաքը՝ անխտիր զորակոչելով մինչև 31 տարեկաններին: Թեև, օրինակ, Բազարչայ գյուղում պաշտպանության գործը կազմակերպելուն դիմադրողներ եղան1, այնուամենայնիվ զորահավաքի արդյունքները գոհացրել էին իրեն: Սակայն դա բավական չէր համոզված լինելու, որ Սիսիանի անվտանգությունը արդեն ապահովված է2: Այդ մտահոգությամբ նա իր նամակում շարունակում էր. «Նկատի ունենալով ֆրոնտի մեծութիւնն ու կազմակերպութեան թուլութիւնը, նաև այն, որ այտ շրջանը այժմ այնքան ալ կարիք չունի մեծ ուժերու, յանուն Սիսիանի և Զանգեզուրի (նկատի ունի բուն Զանգեզուրի: - Ա. Ս.) ժողովուրդի ֆիզիքական գոյութեան և գործի, հրամայում եմ ձեզ անմիջապես գալ Սիսիան (նկատի ունի Սիսիանի շրջանի կենտրոն Ղարաքիլիսա գյուղը: Ա. Ս.) և վերցնել պարտականութեան այն բաժինը որը կ’իյնայ այս րոպեիս ամեն հայու վրայ»3: Նույն օրը՝ սեպտեմբերի 27 (14)-ին, Անդրանիկը հետևյալ շրջաբերական հրամանն է ուղարկում Սիսիանի շրջանային և գյուղական կոմիսարներին, շրջանի ազգաբնակչությանը. «(Բուն) Զանգեզուրի ազգաբնակչության և թե գործի պահանջմամբ հայ(կական) առանձին հարուածող զորամասը վաղը կը շարժվի դեպի Գորիս: Զորամասի բացակայութիւնը Սիսիանի սահմաններէն ժամանակաւոր է: Շրջանի մեջ ինքնապաշտպաՏե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 33, թ. 24-25-ի շրջ.: Տե՛ս Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 392: 3 ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 33, թ. 21, Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 391:

նութեան համար սկսուած գործը պետք է շարունակել ու գլուխ հանել: Հետևաբար իմ բացակայութեան տեղի գործերը պիտի վարե Սիսիանի Ազգային խորհուրդը և ադյուտանտ Հայկ Գրիգորեանը: Հայտնում եմ, որ բոլոր անոնք, որոնք չեն ենթարկուիր այդ իշխանութեան հրամաններուն, կ՚ենթարկուին մահապատժի»1: Նույն պահին Զորավարը Զանգեզուրի Կենտրոնական Ազգային խորհրդին ուղարկում է հետևյալ երկտողը. «Վաղը, 15 (28) սեպտ. կես օրի ժամը 10-ին կը շարժվիմ դեպի Գորիս … Աշխատեցեք ամեն գնով պահպանել ու պահել ֆրոնտը»2: Վերջապես, Սիսիանի պաշտպանության համար անհրաժեշտ կարգադրություններ անելուց հետո՝ սեպտեմբերի 28-ին, Անդրանիկը, իր զորամասի հիմնական ուժերի գլուխն անցած, շարժվեց դեպի Գորիս: Ճանապարհին Զորավարը նորից ստիպված եղավ ընդհարվել Աղուդի և Վաղուդի թուրք գյուղերի ավազակախմբերի հետ: Առաջին պարտությունից հետո այդ գյուղերի զինված խմբերը գյուղացիների հետ փախել էին ապահով վայրեր, բայց հետո Անդրանիկի համաձայնությամբ նորից վերադարձել էին իրենց բնակավայրերը3: Նրանց հետ եկել էին թուրք-մուսավաթական գործակալներ և կազմակերպել զինված նոր հրոսակախմբեր: Եվ ահա այդ գյուղերի թուրքերը կրկին փորձեցին արգելք հանդիսանալ Անդրանիկի զորքի առաջխաղացմանը և կրակ բացեցին նրա առաջապահ ջոկատի վրա4: Կարճատև ընդհարումից հետո հրոսակախմբերը փախան ձորերը: Զորավարը նպատակահարմար

ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 6, թ. 21, Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 391: ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 33, թ. 20: 3 Տե՛ս նույն տեղում, թ. 25: 4 Տե՛ս նույն տեղում, ց. 2, գ. 15, թ. 25:

չգտավ մտնել խռովարար գյուղերը և ներքաշվել կռվի մեջ, որովհետև ժամանակը թանկ էր1: Դեռ Գորիս չհասած՝ այնտեղից նոր պատգամավորություն եկավ Անդրանիկի մոտ և խնդրեց շտապել: Սեպտեմբերի 29 (16)-ի երեկոյան Անդրանիկն իր զորամասով մտավ Գորիս2: Նույն օրը՝ երեկոյան, Զորավարն իր մոտ հրավիրեց գնդապետ Մ. Մելիք-Շահնազարյանին, Շուշիի ու Գանձակի գնդերի և Հարվածող զորամասի բարձրաստիճան սպաների: Շուշիի անկման կապակցությամբ, ամենից առաջ նկատի ունենալով Շուշիի գնդի զենքի պահեստները, Զորավարն ասաց, թե Գորիս քաղաքում կա մեծ թվով փամփուշտ ու զենք, բայց այժմ դրանք վտանգի տակ են, քանի որ եթե տաճիկները և մուսավաթականները մեծաթիվ ուժերով հարձակման անցնեն Գորիսի վրա, իսկ Շուշիի գնդի և Հարվածող զորամասի ուժերը չկարողանան պահել ճակատը, այն ժամանակ հնարավոր է, որ թշնամին գրավի Գորիս քաղաքը և տեր դառնա այստեղ գտնվող զինապահեստին: Զգուշանալով դեպքերի նման զարգացումից՝ նա առաջարկեց զինապահեստը ամբողջովին տեղափոխել ավելի ապահով տեղ՝ Սիսիանի որևէ գյուղ, իսկ եթե դա հնարավոր չէ իրագործել, ապա այդ դեպքում թշնամու՝ քաղաքին մոտենալուց առաջ պետք է պայթեցնել զինապահեստը: Խորհրդակցությունում այլ ելույթներ, նոր առաջարկություններ չեղան: Անդրանիկի առաջարկը ձևակերպվեց որպես որոշում, որի տակ, Զորավարի պահանջով, իրենց ստորագրությունները դրեցին խորհրդակցության բոլոր 14 մասնակիցները3: Տե՛ս Ստեմել, Անդրանիկը Զանգեզուրի մեջ, էջ 17: Տե՛ս նույն տեղում: 3 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 33, թ. 37 և շրջ., Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 393:

Այդ խորհրդակցությունից անմիջապես հետո Անդրանիկը հանդիպում ունեցավ Զանգեզուրի Ազգային խորհրդի անդամների հետ, հաղորդումներ լսեց սեպտեմբերի 26-28-ին թուրքերի հարձակումների և հայերի ցույց տված համառ դիմադրության մասին: Ազգային խորհրդի անդամները Զորավարին նաև տեղեկացրին, որ Շուշին գրավելուց հետո թուրք հրամանատարությունը քաղաքում գտնվող զանգեզուրցի երեք հայերից (Մուշեղ Զաքարյան, Արսեն Բակունց, Սերգեյ Բաղիրյան) կազմում է պատգամավորություն և նրա միջոցով Զանգեզուրի Ազգային խորհրդին ուղարկում մի վերջնագիր, որով պահանջում է գավառն անհապաղ հռչակել Ադրբեջանի մաս: Հասնելով Գորիս՝ պատվիրակները Ազգային խորհրդի նախագահին են հանձնում վերջնագիրը, միաժամանակ բանավոր հայտնում, որ թուրք հրամանատարությունը Միքայել (Միշա) Պարոնյանին նշանակել է Զանգեզուրի գավառապետ, իսկ Ազգային խորհրդի անդամ Նիկոլայ Հովսեփյանին՝ բուն Զանգեզուրի (Գորիսի շրջանի) շրջանապետ: Անդրանիկը զայրույթով ընդունեց նշված երկու գործիչներին թուրք հրամանատարության կողմից պաշտոնների նշանակելու փաստը և վերջիններից պահանջեց ժողովրդին բացատրություն տալ դրա պատճառների մասին1: Զորավարի զայրույթը հասկանալի էր, բայց բանն այն է, որ նշված գործիչները ո՛չ ընդունել էին արված առաջարկը, ո՛չ էլ տրամադիր էին կատարել թշնամու որևէ հանձնարարություն: Անդրանիկը Զանգեզուրի Ազգային խորհրդից պահանջեց վաղն ևեթ Գորիս քաղաքում հրավիրել բուն Զանգեզուրի հայու-

Տե՛ս Ստեմել, Անդրանիկը Զանգեզուրի մեջ, էջ 17, 18:

թյան ներկայացուցիչների համագումար, դրան մասնակից դարձնել նաև գավառի բոլոր մյուս երեք շրջանների ղեկավար գործիչներին կամ նրանց ներկայացուցիչներին: Նույն օրը Զորավարը Կապանի ղեկավար գործիչներին անձամբ ինքն է հրավիրում Գորիս: Այնտեղի Ազգային խորհրդին ուղարկած նամակի մեջ նա գրում էր. «Երեկ Շուշուց եկան երեք հայ ներկայացուցիչներ և հայտարարեցին, որ Շուշին առանց կռվի ընկել է թուրքերի ձեռքը և զինաթափ է արված: (Այն) զինված ուժերը, որոնք չեն կամեցել հպատակվել թուրքերին, դուրս են եկել քաղաքից: Թուրքերը կարող են շուտով երևալ և Զանգեզուրի շրջանում: Այդ առթիվ հրամայված է՝ շրջանիս գյուղերից վաղը յուրաքանչյուր 50 տնից մի լիազոր ընտրել և ուղարկել Գորիս՝ խորհրդակցելու և մեր բռնելիք դիրքը որոշելու: Լիազորները բերելու են գյուղի կարծիքը իրենց հետ: Հայտնում ենք Ձեզ՝ քանի որ այդ ժողովին հասնել չեք կարող, գրությունս ձեզ հասնելուն պես, խորհրդիդ ամբողջ կազմով կամ առնվազն երեք անդամով շտապել Գորիս՝ իրազեկ լինելու լիազորների որոշմանը և ընդհանուր գործելակերպ ունենալու»1: Այնուհետև հետգրությամբ նա ավելացրել էր. «Ձեզ հետ բերե՛ք շրջանում եղած հրացանների տեսակների և փամփուշտների մոտավոր ճշգրիտ քանակությունը: Այլև գրությանս հետ ուղարկում ենք Ձեզ մի գրություն՝ հանձնելու ֆրանսիական ընկ(երության) դիրեկտորին՝ պահանջելով 30 փ(ութ) նալ և 30 փ(ութ) մեխ: Որքան էլ լինի՝ անպատճառ Ձեզ հետ բերեք, որովհետև մեծ կարիք ունենք»2:

ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 33, թ. 16: Նույն տեղում:

Փաստաթղթի լուսանցքում գրված է հետևյալը. «Ընտրված է զինվորական խորհրդի կազմ՝ գեներալ-մայոր Անդրանիկի գլխավորությամբ: Հայտարարված է 19-45 տարեկանների զինակոչ: Դուք ևս հայտարարեցե՛ք զորահավաք՝ առանց րոպե կորցնելու: Հապաղումը ծանր կլինի և ժողովրդի առաջ պատասխանատուն Դուք կհանդիսանաք: Սույն գրությունը Ձեր կազմին հայտնելով՝ միաժամանակ տեղեկացրե՛ք և գյուղերին»1: Սեպտեմբերի լույս 30-ի (13 հոկտեմբերի) ամբողջ գիշերը պատգամավորները բուն Զանգեզուրի գյուղերից հավաքվում են Գորիսում, ուր առավոտյան բացվում է համագումարը: Համագումարում Անդրանիկը կոչ է անում մեկ մարդու պես կանգնել թշնամու սպառնալիքներին դեմ հանդիման և նրան թույլ չտալ մուտք գործել գավառի սահմաններից ներս: Ելույթ ունեցողների մեծ մասը պաշտպանում էր Զորավարի առաջարկը, բայց լինում են նաև դեմ արտահայտվողներ: Վերջում քվեարկության է դրվում երկու կետից բաղկացած որոշման հետևյալ նախագիծը. 1) կռվով դիմադրել թշնամուն, 2) կատարել գեներալ Անդրանիկի՝ զինական և պարենավորման բնույթ կրող բոլոր պահանջները: Նախագիծը դրվում է քվեարկության և ընդունվում է 27 ձայնով: Անդրանիկը վշտացել էր, որովհետև 42 պատգամավորներից 14-ը դեմ էր քվեարկել, իսկ մեկը մնացել էր ձեռնպահ2: Համագումարից անմիջապես հետո՝ սեպտեմբերի 30-ի երեկոյան, Զորավարը Հարվածող զորամասի Գորիսի և Կապանի շրջաններում տեղակայված բոլոր հարյուրյակների և վաշտերի հրամանատարներին, գնդացրային հաշվարկների ու գումակի ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 33, թ. 16-ի շրջ.: Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 33, թ. 16 (Ստեմելը բերում է ուրիշ տվյալներ՝ 37 կողմ և 31 դեմ, տե՛ս Ստեմել, Անդրանիկը Զանգեզուրի մէջ, էջ 18):

պետերին հրաման է տալիս անմիջապես հայտնել, թե յուրաքանչյուր ստորաբաժանում որքան զինվոր ունի, որքան փամփուշտ, քանի ձի: Միաժամանակ նա գավառի շրջանային մարմիններից պահանջում է հայտնել տեղական զինվորների թիվը, հրացանների թիվը՝ առ 1 (14)-ը հոկտեմբերի դրությամբ: Օրինակ՝ Կապանի Ազգային խորհրդի կողմից Անդրանիկին ուղարկած տեղեկանքը պարունակում էր հետևյալ տվյալները.

Կապանի շրջանում եղած զենք-զինամթերքը և ռազմական ուժերը 1918 թ. հոկտեմբերի 1-ի տվյալներով 1

Ուժանիս

Անվարժ

Ընդամենը

Ռազմիկ ուժերի թիվը

Վարժված

Ընդամենը

Բերդան

Տաճկական

Ֆրանսիական

Հրացանների ծայրերի թիվը

Մոսին

Ընդամենը

Տաճկական Բերդան

Ֆրանսիական

Ենթաշրջանների անվանումը

Մոսին

Հրացանների թիվը և տեսակները

28 3

4000 10500 850

2850 54200 192

Արծվանիկ

21 2

2340 150

3250 10540

Աջանան

26 3

208 10357

2940 190

4000 17297 121

Վ. Կապան

26 1

Ուգուրչայ

31 9

241 25300

6248 50863

7029 1650

4876 38355

Շիկահող

37 12 144

Ընդամենը

726 138 30 512 1456 172777 55007 5070 30841 222264 692 1398 2090

9627 81760 137

376 54630 15353 2150

Բուն Զանգեզուրի արևելյան սահմանների վրա սեպտեմբերի վերջերին թուրքերի կրած պարտությունը խիստ հանգստացրել էր տեղական վաշտերի զինվորներին ու հրամանատարներին:

ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 16, թ. 9:

Ոմանք, առանց հրամանի, թողնում էին դիրքերը և վերադառնում տները: Զինվորական կարգապահության խախտման դեպքերը գնալով դառնում էին հաճախակի: Անհրաժեշտ էր խիստ միջոցներ ձեռնարկել կարգազանցների դեմ: Հոկտեմբերի 3 (սեպտեմբերի 20)-ին Գորիս քաղաքի զինվորական պարետ Մ. Փիրումյանը Զորավարին հղած երկտողով թույլտվություն էր խնդրում՝ զինվորական կարգապահությունը խախտողներին խիստ պատիժների ենթարկելու: Նա գրում էր. «Ի նկատի ունենալով ներկա մոմենտի լրջությունը, երբ հայ զինվորները, մոռանալով իրենց սրբազան պարտականությունը դեպի հայրենիքի պաշտպանության գործը, տմարդի կերպով թողնելով դիրքերը, հեռանում են, այդ իսկ պատճառով խնդրում եմ Գերազանցությանդ՝ թույլատրել բանալու զինվորական դաշտային դատարան՝ դեզերտիրներին և անպարտաճանաչներին պատժելու համար»1: Նույն օրն իսկ Զորավարը գնդապետ Մ. Մելիք-Շահնազարյանից՝ որպես Զանգեզուրի դիկտատորի, պահանջում է ստորաբաժանումներում անմիջապես հաստատել ամուր կարգապահություն, խիստ լինել ոչ միայն զինվորների, այլև հենց սպաների նկատմամբ: Նաև գրում էր. « … Կիմանամ որ քաղաքի կոմենտանտը միաժամանակ Շուշինսկի րոտայի կամանդիր է. այտ բանը անկարելի լինելով, զինուորական մը միաժամանակ չի կրնար քաղաքի կոմենտանտ լինել, հրամայում եմ անոր փոխարեն նշանակել ուրիշ րոտնի կամանդիր մը»2: Հոկտեմբերի 3-ին Անդրանիկը Զանգեզուրի Կենտրոնական Ազգային խորհրդին ուղարկեց գրություն, որով տեղեկացնում էր, թե հաջորդ օրը՝ հոկտեմբերի 4-ի առավոտյան ժամը 9-ին, իր զո1

ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 27, թ. 4: Նույն տեղում, գ. 47, թ. 15:

րամասի ստորաբաժանումները կշարժվեն դեպի դիրքերը: Միաժամանակ պահանջվում էր. «Անմիջապես հեռախոսով տեղեկություն տալ այդ գյուղերին և հրամայել, որպեսզի զինվորների համար պատրաստեն ուտելիք, ձիերի համար՝ խոտ և գարի»: Ըստ Զորավարի հրամանի՝ Արամի* առաջին հարյուրյակի առաջին վաշտի 1-ին և 2-րդ դասակները մեկնում էին Խոզնավար, նույն վաշտի 3-րդ և 4-րդ դասակները՝ Բայանդուր, Հարությունի** 2-րդ հարյուրյակը և Արամի ամբողջ երկրորդ վաշտը մեկնում էին Խնածախ, Շուշիի գնդի առաջին վաշտը՝ Տեղ: Ամսի 22-ին Շուշիի գնդի այդ վաշտի առաջին և երկրորդ դասակները պիտի մեկնեին Կոռնիձոր, իսկ 3-րդ և 4-րդ դասակները շարունակեին մնալ Տեղ գյուղում: Ազգային խորհրդին ուղղված այս գրությունը Զորավարը վերջացնում էր՝ կրկնելով իր պահանջը. «Հրամայում եմ անմիջապես տեղեկացնել այդ գյուղերին, որ ամեն ինչ պատրաստ լինի զինվորների այնտեղ հասած ժամանակ»: Հետգրությամբ Անդրանիկը ավելացրել էր. «Կարդացե՛ք, ստորագրե՛ք և վերադարձրե՛ք»***: Արխիվային փաստաթղթի վրա, որ վերադարձված էր Զորավարին, կան Միքայել (Միշա) Պարոնյանի և Գեդեոն ՏերՄինասյանի ստորագրությունները1: Երբ Անդրանիկը վերադառնում է Սիսիանից, զինվորականները դժգոհում են գնդապետ Մ. Մելիք-Շահնազարյանից: Այն է՝ գնդապետը հանդես չէր բերում անհրաժեշտ վճռականություն՝ Հարվածող զորամասի հարյուրապետ: Հարվածող զորամասի հարյուրապետ: Սովորաբար այդպիսի դեպքերում Անդրանիկը ղեկավարներից պահանջում էր կարևոր գրությունների տակ դնել ստորագրություն՝ հանձնարարականների կատարման գործում նրանց պատասխանատվությունը բարձրացնելու համար: 1 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 47, թ. 10: *

**

զինակոչի գործը առաջ մղելու և զորամասերում զինվորական կարգապահություն ամրապնդելու համար: Ազգային խորհրդի անդամները Զորավարին թախանձագին խնդրեցին դառնալ Զանգեզուրի բոլոր զինված ուժերի գերագույն հրամանատար: Զորավարը տալիս է իր համաձայնությունը՝ նկատի առնելով նաև այն, որ սեպտեմբերի 30-ին Գորիսում հրավիրված գյուղացիական համագումարը ևս այդ հարցով դիմել էր Ազգային խորհրդին: «Հ Ր Ա Մ Ա Ն Զանգեզուրի բոլոր զորամասերին և հայ ժողովրդին. Սրանով հայտնում եմ, որ Զանգեզուրի գյուղացիական համագումարի ներկայացուցիչների և Կենտրոնական Ազգային խորհրդի հրավերով ես կոչված եմ իբրև Գերագույն զինվորական հրամանատար՝ իր բոլոր լիազորություններով: Պահանջում եմ բոլոր զորամասերի հրամանատարներից անշեղ կատարել իմ բոլոր հրահանգները՝ առանց մազաչափ անգամ փոխելու: Պահանջում եմ բոլոր զինվորներից նույն եղանակով կատարել իրենց անմիջական գլխավորներից ստացված հրահանգները: Հայտնում եմ նույնպես, որ երկրի գերագույն իշխանությունը միշտ հանդիսանալու է Զանգեզուրի Կենտրոնական Ազգային խորհուրդը, որի ձեռքին են մնում ներքին վարչական, պարենավորման և ընդհանուր քաղաքականության գործերը: Ազգային խորհրդի այդ ասպարեզում արված կարգադրությունները ժողովուրդը պետք է իրագործի անտրտունջ: Որևէ ինքնագլուխ ձեռնարկում կամ անիշխանական երևույթ թե՛ զինվորականների, և թե՛ ժողովրդի կողմից պետք է խեղդեմ տեղն ու տեղը՝ իմ ունեցած բոլոր միջոցներով:

Հրահանգում եմ մեր բոլոր զինական ուժերին՝ ցույց տալ հարկ եղած դեպքում ինչպես Ազգային խորհրդին, նույնպես և նրա բոլոր պաշտոնյաներին ամենալայն աջակցություն: 6-ին հոկտեմբերի 1918 թ. Գեներալ, մայոր՝ ԱՆԴՐԱՆԻԿ»1: Հոկտեմբերի 7-ին Անդրանիկը 10 կետից բաղկացած գրություն է ուղարկում Զանգեզուրի Ազգային խորհուրդ և պահանջում շտապ կենսագործել իր առաջադրած կետերը: Զորավարի հանձնարարությամբ Եղիշե Քաջունին, հոկտեմբերի 8-ին ներկայանալով Ազգային խորհուրդ, նրա անդամների ուշադրությունը հրավիրում է Անդրանիկի գրության վրա և կրկին հիշեցնում, որ Զորավարի պահանջները պետք է կատարվեն ամենասեղմ ժամկետում, որպեսզի, ինչպես շեշտել է ազգային հերոսը, «դեպքերը չկարողանան կանխել մեզ»: Զորավարը պահանջել էր. 1) Անմիջապես կազմակերպել տեղական երկու վաշտ, որոնք զինված լինեն ֆրանսիական լեբել հրացաններով, 2) Արագացնել զորահավաքը, որի հաջողությունից է կախված ամեն բան, 3) Գորիս քաղաքի կարգապահությունը հսկելու համար պարետի տրամադրության տակ դնել մեկ վաշտ, որը զինված լինի բերդան հրացաններով, 4) Անմիջապես սուրհանդակային կապ հաստատել Սիսիանի, Կապանի և Արևիքի միջև, 5) Գորիսի շրջանի գյուղերից պահանջել և կենտրոնացնել 80000 մոսինի փամփուշտ՝ իբրև պահուստ, 6) Հավաքել և ամբարել կենսամթերք՝ կազմվելիք վաշտերի համար, 7) Հավաքել 2000 գուլպա և 2000 տրեխ, 8) Նոր զորահավաքի առթիվ ձիավոր լինելու ցանկություն ունեցողներից կազմել մեկ կամ կես հար-

ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 47, թ. 12:

յուրյակ՝ իրենց զենքերով, 9) Ամենակարճ ժամկետում լրացնել զորամասի պետքերի համար հոկտեմբերի 1-ի (սեպտեմբերի 17-ի) թվով ներկայացրած պահանջագիրը, 10) Գրավոր պատասխանել թիվ 312 գրությանը և ուղարկել հոկտեմբերի 6-ին (սեպտեմբերի 23-ին) տեղի ունեցած ժողովի արձանագրությունը՝ ստորագրված ժողովրդական բոլոր ներկայացուցիչների կողմից1: Անդրանիկը, մտահոգ իր զորամասի մատակարարման խնդրով, ուզում էր հնարավորինս արագ լուծում տալ դրան: Այդ նպատակով նա երկու գրություն էր ուղարկել Զանգեզուրի Ազգային խորհրդին: Թիվ 312 գրությամբ նա փորձել էր ճշտել մի շարք հարցեր. «Հայ(կական) առանձին հարուածող զորամասը, հասնելով Գորիս, նրա ապագայ գործունեութիւնը պարզելու համար անհրաժեշտ է որոշել հետևեալ կետերը. I. Ի՞նչ պիտի լինի զորամասի գործունեութեան կետ-նպատակը (բուն) Զանգեզուրի շրջանում, II. Մոպիլիզացիան 20-30 տարեկաններու համար (բուն) Զանգեզուրի շրջանի մէջ լրիվ կատարուա՞ծ է, թե՞ ոչ: Եթէ չի կատարուած, պէտք է ամբողջացնել, III. (Բուն) Զանգեզուրի 22 գյուղերու մէջ ինչքան անհատական զենք և պատրոն կայ և ինչքան հասարակական, IV. Անուանապէս գոյութիւն ունեցող Շուշինսկի և Գանձակի բոլկերը իրենց պահեստներուն մեջ ինչքան ռազմամթերք օբմունդիրովկա ունին և մասնավորապէս դաշտային երկու թնդանոթները ինչքան սնարիատ ունին,

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 47, թ. 11 և շրջ.:

Տեղական (նկատի ունի Գորիսի շրջանի: - Ա. Ս.) Ազգ(ային) խորհուրդը ինչքան հասարակութեան պատկանող ռազմամթերք ունի և առհասարակ ինչեր ունի, VI. Որքան օֆիցեր կայ աստիճանական զենքերով, որոնք են գործողները և որոնք են բացակայողները, VII. Որչափ զինուոր կայ այտ անուանապէս գոյութիւն ունեցող Գանձակսկի և Շուշինսկի բոլկերու մէջ և որչափ հայաստանցի (նկատի ունի թուրքահայաստանցի: - Ա. Ս.) զինուորներ կան, որոնք իմ քովէս եկած են, VIII. Վերջին օրերու օպերացիաներու ընթացքին … …* ինչքան պատրօն ծախսուած է: Ազգային խորհուրդը, որպես Զանգեզուրի կենտրոնի իշխանութիւն այդ զօրամասերուն օգնելու համար նիւթական ինչքան միջոց ունի պատրաստ, ինչքան մթերք ունի պարենավորելու համար: Կարևոր կետ մը. Գործի յաջողութիւնը այն կը պահանջէ որ Գորիսը, իր շրջանը, Ղափանը և Սիսիանը պետք է ունենան միօրինակ գործելակերպ՝ բոլորը միացած»1: Թիվ 313 գրությամբ Զորավարը Կենտրոնական Ազգային խորհրդի առջև դրել էր մի շարք կոնկրետ պահանջներ: «Հայկ(ական) առանձին հարուածող Զորամասը, (բուն) Զանգեզուրի շրջանը մնալու և գործողությունս սկսելու համար անմիջականօրեն անհրաժեշտ է հայթայթել ամէն մի զինուորի [համար] օրաV.

կան 1

ֆունտ հաց, զորամասի համար 100 փութ կարտօֆիլ, 50

փութ ձավար, 50 փութ յուղ, 10 փութ աղ, 50 ձի, 30 հազար րուպլի, առ այժմ 30 հազար պատրօն, 1000 փութ գարի, 3 փութ հրացանի *

Նախադասության երկու բառերը ձեռագրում չեն հասկացվում: ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 47, թ. 8 և շրջ.:

յուղ, 5 փութ օճառ, 30 փութ պայտ, 10 փութ մեխ, 1000 գուլպա և 1000 զույգ տրեխ: Հետևաբար հրամայում եմ անմիջապէս հայթայթիլ վերոյիշեալ իրեղենները և յանձնել զորամասին: Զորքին տրվելիք միսը կը հայթայթուի զորամասի միջոցներով»1: Այդ բոլոր օրերին Զորավարը չէր կարողանում հաղթահարել իր վրդովմունքը, որ արցախցիները թուրքերին թողել են մուտք գործել Շուշի, ավելին՝ համաձայնել են մտնել Ադրբեջանի լծի տակ: Նա ցավով շեշտում էր, որ պարտվողականության ախտով վարակված են նաև Գորիս քաղաքի մտավորականության մի մասը և քաղաքային դասը, ուստի գավառի իշխանությունները պետք է ժողովրդի մեջ խուճապ առաջացնող անձանց դեմ ձեռնարկեն կտրուկ միջոցներ: Շուշին թուրքերին հանձնելուն և Գորիս քաղաքում առաջացած պարտվողական տրամադրություններին անդրադառնալով՝ Կապանի Ազգային խորհրդի նախագահ Սմբատ բեկ Մելիք-Ստեփանյանը նախօրյակին Անդրանիկին գրել էր. «Պինդ և հպարտ եղիր՝ ինչպես միշտ: Ղափանն ու (բուն) Զանգեզուրն իրենց խոսքը աշխարհին կասեն գործով … Նամարդ դուրս եկավ Շուշին, բայց Շուշին դեռ Ղարաբաղ չէ, ինչպես Գորիս քաղաքը դեռ (բուն) Զանգեզուր չէ: … Վայ գորիսեցիներին ու բոլոր բողբողազներին հրամայեցե՛ք ղոչաղ լինեն: Այժմ նրանց պիտի ստիպել գրոհ տալ թշնամուն, որպեսզի ապագայում իրավունք ունենան մարդավայել ապրելու …»2: Նամակին Սմբատ բեկը կցել էր հայրենասիրական բովանդակությամբ և թշնամու դեմ աներեր մարտի գնալու մի կոչի տեքստ, որ այն տպագրվի Գորիսի տպարանում ու ցրվի: Հետ1

ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 18, թ. 12 և շրջ.: Նույն տեղում, գ. 33, թ. 18 և շրջ.:

գրությամբ նա ավելացրել էր. «Հրամայե՛ք այս կոչը տպագրել որքան կարելի է արագ: Մի 40 հազար օրինակ պետք է այստեղ ուղարկել, իսկ 50-60 հազարը ցրել Սիսիանի և (բուն) Զանգեզուրի շրջաններում»1: Այդ իրադրության մեջ Արցախի կողմից թշնամու եկող սպառնալիքին դիմագրավելու համար Անդրանիկի Հարվածող զորամասի ստորաբաժանումները բռնեցին բուն Զանգեզուրի արևելյան ճակատը և պատրաստվեցին դիմագրավել նրան: Դեռ հոկտեմբերի 7-ին Անդրանիկը հրաման արձակեց Գորիսի շրջանում նոր զորահավաք անցկացնելու մասին: Այս անգամ զորակոչվում էին զենք բռնելու ունակ 20-50 տարեկանները: Զորահավաքն անցավ արագ և հաջող2: Անդրանիկը սահմանների ամրապնդումը համարում էր առաջնահերթ խնդիր, թեև համոզված էր, որ թուրքերը չեն համարձակվի իր զորքերի ներկայության պայմաններում հարձակում գործել Գորիսի վրա: Ավելին՝ ինչպես երևում է Զորավարին ուղարկած արխիվային մի նամակից, որի վրա չկա հեղինակի անունը, Գորիսին սահմանակից շրջաններում՝ թուրքերի ու քրդերի միջավայրում, տագնապալից վիճակ էր տիրում, շատերը պատրաստվում էին մինչև հայկական զորքերի ներխուժումը Զանգեզուրի և Արցախի միջև ընկած տարածքներ, հեռանալ անմատչելի վայրեր: «Ձեր դիմաց թուրքական ուժերը շատ քիչ են,ասված է նամակում,- նրանք սիրտ չեն անի հարձակում գործել Ձեր 3-4 հազարանոց բանակի վրա. դա թե՛ թուրքերի, թե՛ տաճիկների համար մահաբեր հարված կլինի և այստեղի* կամ թե

ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 33, թ. 18 և շրջ.: Տե՛ս Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 404: * Հավանաբար՝ Գորիսի:

Ղարաբաղի հայության փրկությունը կախված է Ձեզանից, միայն թե ուշացնելը վատ է, պետք է գործողությունը շուտ սկսել»1: Համոզվելով, որ զգալիորեն մեծացել են Գորիսի և Կապանի շրջանների ինքնապաշտպանական հնարավորությունները, իսկ իր զինակիցներ Հայկ Բոնապարտյանը և Սարգիս Ջեբեջին Զանգեզուրի հարավային՝ Մեղրու հատվածը դարձրել են անառիկ, Անդրանիկը որոշեց նորից մեկնել Սիսիան: Մեկնելու գլխավոր պատճառն այն էր, որ Զորավարը լուր էր ստացել, թե Նախիջևանից թուրքերը Նորս, Մազրա, Գյոմուր, Գժաձոր գյուղերի հայ բնակիչներին կրկին անվերապահորեն ենթարկվելու առաջարկ են արել: Օսմանյան և մուսավաթական էմիսարներին և լրտեսներին կրկին հաջողվել էր շրջանում մնացած թուրքական գյուղերում քարոզչական մեծ աշխատանք ծավալել և բնակչությանը գաղտնի նախապատրաստել խռովությունների: Անդրանիկի ներկայությունը Սիսիանում տեղի թուրքերին զսպաշապիկ կհագցներ: Հոկտեմբերի 15 (2)-ին Անդրանիկը Ղարաքիլիսա գյուղում հրավիրեց շրջանի գյուղերի ներկայացուցիչների ժողով: Ներկա էին 17 գյուղերի 21 ներկայացուցիչներ: Զորավարը բացեց ժողովը և համառոտ պատմեց Գորիսում կատարած գործերի մասին: Նա նշեց, որ ինքը այնտեղ էր գնացել ժողովրդի և իշխանությունների խնդրանքով, բայց երբ տեղ հասավ, կռիվը արդեն դադարած էր: «Ուզեցա այնտեղ կազմակերպել և 19-40 տարեկանները մոպիլիզացիայի ենթարկել, բայց այն մարդիկ տեղերնուն չշարժեցան: Եվ միայն այն ատեն ժողով ունեցան, երբ իմացան թէ Շուշին ինկած է: Յետոյ պահանջեցի, որ

ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 38, թ. 6:

ինձ ցուցակ տան, թե շրջանի 22 գյուղերու մեջ ինչքան հրացան և պատրոն կա՝ այդ ցուցակագրությունն ալ չկատարուեցավ»1: Չնայած դրան՝ շարունակեց Անդրանիկը, այնուամենայնիվ Գորիսը նույնպես որոշեց կռվել: «Միայն թէ պէտք է այտ որոշումը հաստատ լինի և չտաւաճանեն իրենց խոստումին»2: Այնուհետև Զորավարը պահանջեց էլ ավելի ամրապնդել Սիսիանի պաշտպանությունը: Քանի որ շրջանում հատկապես շատ կա լեբել հրացանի փամփուշտ, ուստի այդ հրացանները պետք է կենտրոնացնել և կազմել լեբելով զինված առանձին մի վաշտ: Նա առաջարկեց իսկույն ևեթ կատարել 20-40 տարեկանների զորահավաք, ամեն մի գյուղի նպաստավոր դիրքերում խրամատներ փորել. «Այն զինուորացուները որոնք կը փափաքին ձիաւոր լինել, իրենց ձիերով կարող են կազմել սոտնի* մը յարաբերության պահելու** համար»3: Ժողովը միաձայնությամբ որոշեց պաշտպանել Զորավարի բոլոր պահանջները և ընդունեց հետևյալ որոշումը. «1. Տալ ազնիվ խոսք, որ Սիսիանի ժողովուրդը և, մասնավորապես, կռվող մասը որևէ պայմանով չպիտի համակերպվի թշնամու զինաթափման ու անձնատվության մասին կատարելիք առաջարկության: 2. Ցուցակագրել և ներկայացնել, թե Սիսիանի շրջանում ինչ քանակությամբ սեփական զենք և ռազմամթերք կա և ինչ քանակի հասարակական զենք ու պատրոն կա:

ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 33, թ. 40: Նույն տեղում: * Հարյուրյակ: ** Հետևակ զորամասերի միջև կապ պահպանելու համար: 3 ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 33, թ. 40:

3. Վաղվանից հայտարարել 20-40 տարեկանների լրացուցիչ մոբիլիզացիա: 4. Բավարարել զինվորների տնտեսական և պարենավորման բոլոր կարիքները: 5. Նորակոչիկներից նրանք, ովքեր կցանկանան ձիավոր լինել, նրանցից կազմել մի հարյուրյակ հարաբերություն պահելու և հետախուզում կատարելու համար: 6. Հավաքել ժողովրդի մոտ գտնվող լեբել հրացանները և դրանցով զինել մեկ կամ երկու վաշտ: 7. Զինվորական կարգապահություն հաստատելու համար ընդունել ամենախիստ պատիժներ, մինչև իսկ՝ մահապատիժ»1: Ժողովը նոր էր վերջացել, երբ Երևանից Ղարաքիլիսա հասավ Արշակ Շիրինյանը, որն այնտեղ լավատեղյակ էր դարձել ինչպես Հայաստանի Հանրապետության կյանքին, այնպես էլ միջազգային անցուդարձերին2: Քանի որ ժողովի մասնակիցները դեռ չէին մեկնել իրենց բնակավայրերը, ցանկություն հայտնեցին կրկին հավաքվել և լսել Ա. Շիրինյանի հաղորդումը Երևանում տեսածի ու լսածի մասին: Ա. Շիրինյանը հաղորդեց, որ Երևանում Հայաստանի Հանրապետության ներկայացուցիչներից, խորհրդարանի դաշնակցական ֆրակցիայից, դաշնակցության կենտրոնական կոմիտեից և բյուրոներից կազմվել էր 20 հոգանոց մի հանձնախումբ, որի անդամները, իրենից բացի, այն կարծիքին էին, որ Ղարաբաղի հայությունը պետք է ամեն զիջման գնա, նույնիսկ զինաթափ լինի: Նա նշեց, որ երբ ինքը հայտնել է՝ «մենք* արդեն հունվար ամսից ի ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 33, թ. 40 և շրջ.: Տե՛ս Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 419: * Այսինքն՝ զանգեզուրցիները:

վեր թշնամական դրության մեջ ենք տեղացի թուրքերի հետ», պատասխանը եղել է՝ «այն ատեն պետք է այդ գավառի վրա խաչ քաշել»: Այդպես է պնդել հատկապես Ռուբենը1: «Մեծամասնությունը,- շեշտեց Ա. Շիրինյանը,- տրամադիր չէ մեզ օգնել ո՛չ փողով, ո՛չ էլ ռազմամթերքով: Փոքրամասնությունը միայն մեզ համակիր է, որոնց մեջ է Դրոն: Իսկ Քաջազնունին հայտնեց, որ թուրքերի դիրքն ավելի կամրանա: Վերջիվերջո Ղարաբաղի մասին չկարողացան մեզ որոշակի վճիռ տալ»2: Այնուհետև Ա. Շիրինյանը պատմեց Երևանում իր ունեցած ուրիշ հանդիպումների մասին. «Դիմեցի Սիլիկովին, որը հայտնեց, թե եղած պահանջները եթե սրանից չորս ամիս առաջ ներկայացվեր, կարող էր բավարարել, (բայց) այժմ իր ձեռքին չէ: Պահանջեցի գեթ Յապոնի մոտ գտնված մեր ռազմամթերքը տալ. կարգադրեցին տալ մեզ 500 արկ և 20000 փամփուշտ: Դրանից հետո ժողովականներին հայտարարեցի, թե մինչև այժմ մեր միջև կար բարոյական կապ, այժմ դա էլ խզված է: Երևանում ամեն կերպ ջանում են հաճոյանալ թուրք կառավարությանը և Անդրանիկի գործունեության մասին վատ կարծիք ունեն ասելով, թե նա այդ շրջանի դժբախտության պատճառ պիտի դառնա»3: Անդրադառնալով շտաբս-կապիտան Ստեփան Սարգսյանի և Գարեգին Մուսայելյանի առաքելությանը՝ Ա. Շիրինյանն ասում է, թե «անոնք եկած պիտի լինեն տեղի վրա զինվորական կազմակերպություն առաջացնելու համար, բայց, իմ կարծիքով, նրանք ուրիշ բան չեն, եթե ոչ հայկական կառավարության ագենտներ, որոնք իրենց հետ բերել են հարյուր տասը հազար (110000) ռուբլի»4:

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 33, թ. 41: Նույն տեղում: 3 Նույն տեղում: 4 Նույն տեղում, թ. 41 և շրջ.:

Շիրինյանի ասածի մեջ ճշմարտություն կար: Դաշնակցության ղեկավարության մեջ կային ոչ քիչ թվով ազդու անձնավորություններ, որոնք Նախիջևանի ողբերգության համար փորձում էին իբրև գլխավոր մեղավոր ներկայացնել Անդրանիկին, պահանջում էին ձերբակալել և դատի տալ նրան: Եվ դա այն դեպքում, երբ Ռոստոմը Բաքվից Գորիս Անդրանիկին ուղարկած նամակում գրել էր. «Ես պիտի գամ Գորիս՝ քու անարատ և սուրբ ճակատդ համբուրելու»1: Գիշերը Ա. Շիրինյանը նորից հանդիպեց Անդրանիկին, նրան փոխանցեց թերթերի հաղորդումների հիման վրա իր ստացած տեղեկությունները, նշեց ռազմաճակատներում դաշնակիցների ունեցած հաջողությունների մասին և վստահաբար պնդեց, թե մեկ-երկու ամսից պատերազմը ավարտվելու է գերմանա-թուրքական զինակցության պարտությամբ: Իսկապես որ, այդ ժամանակ տեղի էին ունենում բախտորոշ իրադարձություններ: Սեպտեմբերին Եվրոպայում, Պաղեստինում և Սիրիայում կրած ծանր պարտություններից հետո քառյակ դաշինքի զինված ուժերը բոլոր ռազմաճակատներում ամբողջովին կազմալուծվել էին: Դեռ դրանից մեկ շաբաթ առաջ, երբ Ա. Շիրինյանը գտնվում էր Երևանում, այնտեղից Անդրանիկին հոկտեմբերի 7-ին գրել էր. «Տղաները* կպատմեն քաղաքական անց ու դարձերի հանկարծակի փոփոխման մասին: Բուլղարիան այլևս համարյա թե

1 Գ. Սուրենեան, Ինչու՞ զորավար Անդրանիկ հեռացավ Հ. Յ. Դաշնակցութենէն, Կ. Պոլիս, 1920, էջ 16: * Խոսքը Շիրինյանի հետ Երևան մեկնած ընկերների մասին էր, որոնք վերադառնում էին Գորիս, իսկ ինքը դեռ որոշ ժամանակ մնալու էր Երևանում՝ մեկ անգամ ևս փորձելով փոխել կառավարության վերաբերմունքը Զանգեզուրի և Արցախի նկատմամբ:

գոյություն չունի. Տաճկաստանն ամեն կերպ ուզում է հաշտություն կնքել. անգլիացիները վերցրել են Դամասկոսը: Արևմտյան ֆրոնտում համաձայնության եկած պետությունները հսկայական հաջողություններ են ունեցել: Զարզանդը պատել է կենտրոնական պետություններին: Թվում է թե մոտ, խիստ մոտ է այն րոպեն, երբ կենտրոնական պետություններն իսկ զենքերը պիտի վայր դնեն և մեզ համար պիտի ստեղծվի մի դրություն, որում կարող ենք ամոքել մեր ցավերը, մոռանալ մեր կսկիծները: Թուրքերը հապճեպորեն դեպի Պոլիս են քաշում իրենց զորքերը, Պարսկաստանի ֆրոնտում ևս ըստ ոչ լրագրական լուրերի թուրքերը մեծ անհանգստություն են ունեցել և լուր կա նույնիսկ, որ անգլիացիները իբր թե Սոֆիա են հասել: Վերջին լուրը որքան ճիշտ է, անկարող եմ երաշխավորել: Խալիլ փաշան Երևանի վրայով դիմում է Պարսկաստան՝ զինադադար կնքելու փորձ անելու»1: Այս նույն ժամանակ բոլշևիկ ղեկավարները ևս ուշիուշով հետևում էին Կովկասում կատարվող իրադարձություններին: Հետաքրքրական է, որ հենց նրանք էլ փաստում են հայերի համար ստեղծված ծանր կացությունը և Բաքվի հայության կոտորածը: Դրա վառ վկայությունն է Օրջոնիկիձեի՝ զորավար Անդրանիկի մասին Լենինին ուղղված 1918 թ. հոկտեմբերի 12-ով թվագրված հեռագիրը. «...Հայաստանի դրությունը ողբերգական է. Երևանյան նահանգի երկու ոչ մեծ գավառներում կուտակվել է 600 հազար փախստական, որոնք զանգվածներով մեռնում են սովից ու խոլերայից: Գրաված տարածքներում թուրքերը կոտորել են Ղարաբաղի բնակչության կեսը: Շուշիի և Զանգեզուրի գավառները գրավված են թուրքերի կողմից: Բնակչությունը համառ

ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 32, թթ. 2-3:

դիմադրություն է ցույց տալիս: Անդրանիկը դավադրաբար սպանվել է Ղարաբաղում*: Հայ բնակչությունը Խորհրդային Ռուսաստանից օգնություն է ակնկալում: Ադրբեջանական Հանրապետությունը կազմված է բացառապես կալվածատերերից՝ ԽանԽոյսկու գլխավորությամբ: ...Թաթարները պայթեցրել են երկաթուղին Շամխորի ու Ելիզավետպոլի մոտ: Նուխիի և Արեշի գավառներում ողջ հայկական բնակչությունը կոտորածի է ենթարկվել թուրք-թաթարական բանդաների կողմից: Բաքվում կողոպտվել և կոտորվել են մոտ 30 հազար հայեր և բանվորներ...» 1: Հոկտեմբերի 9-ին Սիսիանի խորհրդի նախագահ Զաքար Տեր-Ղազարյանը Անդրանիկին Ղարաքիլիսայից գրում էր. «Նոր եկավ Գյոմրու առաջին վաշտից մի զինվոր, որը հաղորդեց, թե երեկ ամբողջ օրը Ջուլֆայից լսվում էին թնդանոթի ուժգին ձայներ: Վաշտի զինվորները բռնել են մի թուրքի, որը պատմել է, թե Նախիջևանի շրջանի գյուղերում չկա ո՛չ թուրք, և ո՛չ էլ զորք: Թուրք բնակչությունը և զորքը փախել են: Նորս գյուղի դիրքերից երևում է, որ այրվում են Նախիջևանը և մի քանի հայ գյուղեր: Տեղի թուրքերի քոչերը գնում են դեպի Արաքսի ափերը: …

Անդրանիկին դավաճանաբար սպանելու մասին ոչ ճիշտ տեղեկությունը նա ստացել էր մամուլում ի հայտ եկած մի սխալ հաղորդումից: Ենթադրում ենք, որ սխալ լուրը տարածվել էր Երևանից: Մեր այդ ենթադրության համար հիմք է ծառայում Գորիսում գտնվող Անդրանիկին Երևանից Սմբատի ուղարկած նամակը, որով զորավարին հաղորդվում էր, որ նրա սպանության մասին լուրը տարածվել էր այն ժամանակ, երբ Խալիլ փաշան եկել էր Երևան: Մի ճաշկերույթի ժամանակ, նշում էր Սմբատը, հայ գործիչներից մեկը, ոտքի ելնելով և բաժակ բարձրացնելով, իբր, Խալիլին ասել է. «Դուք միշտ (պատճառ) բռնած եք Անդրանիկը, նա էլ խփուավ գնաց» և որ, իբր, «Նրանք (տաճիկները:- Ա. Ս.) շատ ուրախացել են, մերոնք ալ միասին» (ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 32, թ. 31): 1 Г. Орджоникидзе, Статьи и речи, т. 1, Москва, 1956, с. 45. *

Ժողովուրդը լսել է անգլիացոց գալը, բոլորն ուրախ են և սպասում են Ձեզ, որ միասին ձեզ հետ անցնեն դեպի Նախիջևան»1: Գերմանա-թուրքական դաշինքի պարտության նախօրյակին Զանգեզուրի Կենտրոնական Ազգային խորհուրդը հանդես եկավ գավառի հայ ժողովրդին ուղղված ազդարարությամբ, ուր ասված էր. «Այն ժամանակ, երբ տաճիկ զորքը, միացած Ադրբեջանի խուժանի հետ, թալանելով ոգևորված ու անմեղների արյունով արբեցած Նախիջևանի, Ղարաբաղի և Բաքվի ազգաբնակչությանն է ջարդում, այդ միևնույն ժամանակ մի այլ տեղ, թուրքական մայրաքաղաքի դռների տակ, համաշխարհային նշանակություն ունեցող պատմական դեպքեր են տեղի ունենում: Բուլղարիան դաշնակիցների հուժկու բանակներից ջախջախված զինաթափ է եղել: Հունաստանը, իբրև թարմ ուժ, միացած է դաշնակիցներին և նրանց հետ դեպի Չաթալջա-Պոլիս են արշավում: Տաճկաստանը իր Կովկաս և այլուր գտնվող իր զորքերը հապճեպով իր մայրաքաղաքն է ժողովում՝ վերջին անգամ իր ուժերը փորձելու: … Գերմանացիք գլխակորույս հետ են նահանջում. գերիների թիվը հարյուր հազարներ է հաշվվում, իսկ պատերազմական ավարի գումարը միլիարդների. գոռոզ Վիլհելմը Վիլսոնից հաշտություն է աղերսում «հանուն մարդասիրության»: Հաշտություն մարդասիրության 30 միլիոնանոց զոհերի գանգերի վրայով: Հաշտություն է խնդրում և Տաճկաստանը՝ միլիոնավոր անմեղների արյունով գետեր հոսեցնելուց հետո: … Հաշտություն: Եվ այդ բոլորից հետո էլ նույնիսկ Ադրբեջանի ոճրագործ բեգերն ու աղալարները, թուրք ժողովրդի գռեհիկ ինստինկտների վրա կռթնած, հանդգնություն ունեն մեզնից հպատակություն

ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 33, թ. 25-ի շրջ.:

պահանջել: … Մենք նրանց մի պատասխան պիտի տանք, համեցե՛ք և փորձե՛ք մեր ուժը: Իսկ մեր ուժը՞: Նա ահեղ է ոչ միայն թուրք խուժանի դեմ, այլ անգամ թուրքական դիվիզիաների դիմաց, եթե մենք կուռ շարքերով, իբրև մի հոգի, մի մարմին դարձած խմբվենք մեր պաշտելի ազգային հերոս Անդրանիկի շուրջը ու կուրծքներս դեմ տանք թշնամուն»: Ազգային խորհրդի ազդարարությունը վերջանում էր հետևյալ կոչերով. «Զանգեզուրի*, Սիսիանի, Ղափանի հայ կտրիչներ - դուք Իսրայել Օրիների և Դավիթ բեգերի հաջորդներ. պատմական այս անդառնալի օրերին դուք ձեր (հերոսական) էջերը, փառավոր ու լուսատու էջերը պիտի տաք մեր սերնդին: Թողե՛ք թուլամորթներն ու վախկոտները իրենց կանանց փեշերից պինդ բռնեն. զզվանքով լի արհամարհանքն է նրանց բաժինը, իսկ դուք դուրս եկեք ասպարեզ ձեր պարտքը կատարելու: Մեր անմեղների արյունը մեզնից գործ է պահանջում, նրանց անհանգիստ, թարմ դիակները՝ ձեզնից հանգստություն աղերսում: Գալոց սերնդի հայացքները դեպի մեզ են հառած: Ուրեմն, դեպի գործ, Զանգեզուրի կտրիճներ»1: Թշնամու պարտությունը մոտ էր, և հայ ժողովուրդը մեծ հույսով սպասում էր գալիք լավ օրերին: Սակայն արյունարբու ոսոխը շարունակում էր սպառնալ երկրամասի հայությանը: 1918 թ. հոկտեմբերի 27-ին Կապանի Ազգային խորհուրդը գրություն է ուղարկում գեներալ-մայոր Անդրանիկին՝ թուրքա*

Նկատի է առնված բուն Զանգեզուրը: ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 33, թ. 43:

կան հրամանատարության կողմից Գողթանի հայ բնակչության նկատմամբ գործադրվող բռնությունների և այդ բնակչության պաշտպանության համար միջոցներ ձեռնարկելու կապակցությամբ, որում նշվում է. «Հայկական Հարվածող զորամասի հրամանատար, գեներալ-մայոր Անդրանիկին, Վերջին օրերս Գողթանի Տաճկական կառավարության ներկայացուցիչ, ինքն իրեն Օրդուբադի կոմենդանտ անվանող Խալիլ-բեյը, զանազան ռեպրեսիաներով պահանջում է չգաղթող գյուղերից 75 հազար ռուբլի: Այս պահանջված գումարի մեծ մասը, մոտ 60 հազար ռուբ., արդեն վճարված է այնտեղի այսպես անվանյալ նախկին լիազոր Աշոտ Մելիք-Մուսյանցի ձեռքով: Այս քանակով չբավականանալով՝ Խալիլը նոր զինաթափության պահանջ է դրել»1: Խորհրդի գրության մեջ հայտնվում էր նաև, որ թուրքերն առանձին մեծ ուժ չեն ներկայացնում, որ նրանց ուժը կազմված է միմիայն խուժանից և թալանչիներից. պետք չէ ընդառաջ գնալ նրանց որևէ պահանջի: Այնինչ, նշվում էր, որ Գողթանի բնակիչները թշնամու ծարավը հագեցնում էին ոչ միայն փողով, այլ նաև մետաքսով, մատանիներով և գոհարներով: Նշվում էր նաև, որ, ի վերջո, Գողթանի հայերը սթափվել են և հայտնել Խալիլ բեյին, որ զինաթափ չեն լինելու և պատրաստ են զենքով մեռնելու: Կապանը իսկույն օգնություն է հասցրել Փառակա և Ռումիս գյուղերին՝ նախապես ուղարկելով 75 զինվոր: Թուրք խուժանը հասել էր Ցղնա: Խորհուրդը նշում էր, որ այդ մասին հայտնել էր Գնդեվազ և պատասխան ստացել, որ պատրաստ են իրենց լրացուցիչ ուժը երկու մասի բաժանել և հարձակում կատարել:

ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 34, թ. 6-8 շրջ.:

«Այսպիսով մտադիր ենք Խալիլ-բեյին յուր մարդկանցով հուփ տալ, ինչպես հարկն է: Սրանով հայտնում ենք Ձեզ ի գիտություն: Նախագահ խորհրդի Ս. Մելիք-Ստեփանյան Զինվորական հրաման[ատար] (ստորագրություն) Քարտուղար Ի. Մելիք-Քարամյան Հ. Գ. Ձեր գրությունը Գողթանից պուլեմյոտներ և թնդանոթներ բերելու վերաբերմամբ, ի նկատի ունենալով այն հանգամանքը, որ այնտեղ սպասվում են լուրջ գործողություններ, առայժմ հետաձգվում է: Քարտուղար Ի. Մելիք-Քարամյան»1: Դեռևս հոկտեմբերի 16 (3)-ին Սիսիանի շրջանում նոր զորահավաք անցկացվեց, որի պատասխանատվությունը Զորավարն անձամբ դրեց Գորիսից Սիսիան եկած Շուշիի գնդի հրամանատար Մելիք-Շահնազարյանի և Սիսիանի շրջանի խորհրդի նախագահ Զաքար Տեր-Ղազարյանի վրա, որոնց կազմակերպչական ունակությունները շատ բարձր էր գնահատում: Զորահավաքն ընդհանուր առմամբ հաջող ընթացք ունեցավ՝ բացի Դարաբասի ձորի գյուղերից: Զինակոչին մեծապես խանգարեց մի չնախատեսված հանգամանք: Սեպտեմբեր-նոյեմբեր ամիսներին Սիսիանում տարածվել էր վարակիչ մի հիվանդություն, որի ինչ լինելն անհայտ էր: Հիվանդության հիմնական ախտանիշը օրգանիզմի ցածր ջերմությունն էր և խիստ թուլությունը: Գնդապետ Մ. Մելիք-Շահնազարյանը հոկտեմբերի 22 (9)-ին Անդրանիկին գրում էր, որ թեև «վարակիչ հիվանդության լայն տարածման պատճառով մոբիլիզացիայի գործը արագ չի կա-

ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 34, թ. 6-8-ի շրջ.:

տարվում», բայց «զինապարտների մեծամասնությունը ներկայացել է ժամանակին, իսկ ֆիզիկապես բոլորովին քայքայվածները, որոնք չեն կարողացել ներկայանալ ժամանակին, կազդուրվելուն պես կներկայանան»1: Այդ անհայտ հիվանդության, նաև անհետևողականության պատճառներով Դարաբասի ձորերի գյուղերից ինչպես երկրորդ, այնպես էլ երրորդ զորահավաքին ոչ ոք չէր ներկայացել: Շրջանային խորհրդի նախագահ Զաքար Տեր-Ղազարյանը Զորավարին գրում էր. «Այդ բոլորը ես վերագրում եմ Դավիթ ՏերՄկրտչյանի թույլ աշխատանքին: Մոբիլիզացիայից հետո անպայման գնալու եմ Դավթի շրջանը՝ զինակոչության կանչված զինվորներից հինգերորդ վաշտը կազմակերպելու, որը կմնա Ուզ գյուղում: … Բոլոր վաշտերին պատվիրված է խոր ռազվետկաներ անել ամեն օր և հայտնել մեզ»2: Չնայած դրան՝ հիմնականում Զաքար Տեր-Ղազարյանի ջանքերով շրջանում կազմակերպվեց չորս նոր վաշտ: Այսպիսով՝ սեպտեմբերի վերջերին Սիսիանում արդեն կար տեղացիներից կազմված վեց լիարժեք վաշտ, որոնց ղեկավարությունը հանձնված էր ռազմական փորձ ունեցող և վստահելի անձանց: Առաջին վաշտը՝ պոդպորուչիկ Եգոր Իսկանդարյանի ղեկավարությամբ, ամրապնդվեց Գյոմուր, Գժաձոր, Նորս գյուղերում. 2-րդը՝ Հայկ Գրիգորյանի եղբայր, պոդպորուչիկ Գևորգ Գրիգորյանի հրամանատարությամբ, տեղաբաշխվեց Բազարչայում: Անգեղակոթցի պորուչիկ Հովնան Փիլիպոսյանի հրամանատարության տակ գտնվող 3-րդ վաշտը բաժանվեց երեք մասի: Դասակներից երկուսը տեղաբաշխվեցին Անգեղակոթ գյուղում, մեկը՝ Մուխուրթուրյանում, մյուսը՝ Ղարաքիլիսայում: 4-րդ վաշտը՝

ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 36, թ. 86 և շրջ.: Նույն տեղում, թ. 6:

ավագ ենթասպա Գևորգ Կրիկորովի (Բռնակոթ գյուղից) հրամանատարությամբ, նույնպես բաժանվեց երեք մասի: Այս դասակներից երկուսը տեղաբաշխվեցին Բնունիսում, մեկը՝ Թազագյուղում, մյուսը՝ Աղքենդում: 5-րդ վաշտը՝ պրապորշչիկ Սաֆրազբեկյանի գլխավորությամբ, տեղաբաշխվեց Ղարաքիլիսայում, իսկ 6-րդը՝ պոդպորուչիկ Բաղրամյանի հրամանատարությամբ՝ Բռնակոթում: Դրանցից բացի՝ Սիսիանում էին գտնվում Շուշիի գնդի 5-րդ և 6-րդ վաշտերը, որոնք հերթով պաշտպանում էին Մինքենդի ուղղությունը1: Անդրանիկը դեռ նոր էր հասել Սիսիան, երբ բուն Զանգեզուրում նորից շարժում սկսվեց Զորավարին հնարավորինս շուտ հրավիրելու համար: Գյուղական համայնքների բազմամարդ ժողովներում ընտրվում էին պատգամավորներ՝ Սիսիան գնալու և իրենց ուղերձները Զորավարին հանձնելու համար2: Հոկտեմբերի 15 (2)-ին Խնձորեսկի համայնքի ժողովում ընտրված պատգամավորները ժողովի կողմից Անդրանիկին ուղղված դիմումը և գյուղի կոմիսար Հայրապետ Առուշանյանի՝ Զորավարին գրած նամակը տանում են Սիսիան և Ղարաքիլիսա գյուղում դրանք հանձնում Զորավարին: Գյուղի կոմիսարն իր նամակում գրում էր. «Մեր Անդրանիկ եղբայր, ընկավ Ղարաբաղն* ու պատմական Արցախը**: Մեր դարավոր և արյունարբու թշնամին իր սուրն է բարձրացրել նաև Դավիթ-Բեկի և սպարապետ քաջազունների հմայիչ Սյունիքի վրա: Զանգեզուրի բերդը՝ Խնձորեսկը, իր հարազատ եղբայր Տեղ գյուղի և այլոց հետ, վերջապես, որոշեցին

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 36, թ. 9: Տե՛ս Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 420: * Նկատի ունի Դաշտային Ղարաբաղը: ** Նկատի ունի Լեռնային Ղարաբաղը:

դիմագրավել թշնամուն արիությամբ և հերոսությամբ՝ փրկելով մեր ընտանիքի պատիվն ու անարատությունը: Մեր այս անհողդողդ որոշումն ի կատար ածելու համար մենք Ձեզ ենք ընտրել անմահ դյուցազուն, քաջդ Անդրանիկ, մեր ղեկավար և ուղեցույց աստղ: Մահ դավաճաններին ու ազգադավներին: Մեր պատգամավորները կը լրացնեն ուղերձիս պակասը և վայրկյանիս իրերի դրությունը: Մենք պատրաստ ենք Ձեր բոլոր պահանջները կատարելու»1: Նույն օրը՝ հոկտեմբերի 15 (2)-ին, Տեղ գյուղի կոմիսար Միխայիլ Բալաչիխյանը Զորավարին գրում էր, որ Տեղի ժողովուրդը իր ընդհանուր ժողովում որոշել է «կռվել և պատվով մեռնել, բայց չհպատակվել դարավոր ոսոխին»: Գյուղի կոմիսարը նշում էր, որ մեծ ու փոքր նրան օգնության են կանչում: «… Հասեք, թե չէ փչացած ենք: Ժողովրդի կողմից ընտրված և ուղարկած մարդիկ Ձեզ մանրամասնորեն կպատմեն այն ողորմելի դրության մասին, որի մեջ գտնվում են հայ կինն ու երեխան»2: Մինչ Գորիսից Անդրանիկին ուղղված խնդրալից նամակները հաջորդում էին իրար, Անդրանիկը նպատակահարմար գտավ նեղ կազմով խորհրդակցություն հրավիրել և քննության առնել մի քանի անհետաձգելի հարցեր: Ներկա էին Հովակ Ստեփանյանը, Արմեն Սասունին, Երևանից վերադարձած Արշակ Շիրինյանը, Երվանդ և Զաքար Տեր-Ղազարյանները, Դավիթ Տեր-Մկրտչյանը, Ռոդիոն Կասմինինը, Շամիր Մելիք-Յոլչյանը, Հայկ Գրիգորյանը (Անդրեաս): Զանգեզուրի Ազգային խորհրդի անդամ Արշակ Շիրինյանը, ներկայացնելով Գորիսի տրամադրությունները, զորակոչի անհաջողությունը և Զաբուղի ձորը բանալու ձեռնարկի անհրաժեշ1

ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 53, թ. 42: Նույն տեղում, գ. 40, թ. 1:

տությունը, գտնում էր, որ Զորավարը իր զորամասով պետք է գնա այնտեղ, զորահավաք անի և Զաբուղը բանալով՝ կապ հաստատի Շուշիի հետ: Անդրադառնալով Ա. Շիրինյանի ելույթին՝ Անդրանիկը ասում է, քանի որ վերջինս առաջարկներն անում է բերանացի, այլ ոչ թե գրավոր, ինքը չի կարող իմանալ Զանգեզուրի Ազգային խորհրդի իսկական տրամադրությունը, ուստի երաշխիք չունի, թե Գորիսը կարող է լիովին բավարարել իր պահանջները: Հանդես գալով Զորավարի մտքի պաշտպանությամբ՝ Զաքար Տեր-Ղազարյանը առաջարկում է, քանի որ Ազգային խորհուրդը չի կարող անհրաժեշտ պարենամթերքը տալ, Անդրանիկն իր զորամասով մնա Սիսիանում, ուր կստանա ամեն բավարարություն1: Զորավար Անդրանիկն ասում է, թե ինքը պիտի փորձի բանալ Զաբուղը և վերադառնալ Սիսիան 10 օրվա մեջ: Այնուհետև նշում է, որ կազմակերպչական աշխատանքների համար իրեն պետք է հայտնեն, թե ինչքան փամփուշտ կա, ինչքան պիտի թողնվի Սիսիանում, Գորիսում և ինչքան պիտի տարվի Շուշի: Նա նաև նշում է, որ ինքն անձամբ Շուշի չի գնա: Որոշվում է՝ Սիսիանի գործին վնաս չբերելու համար այնտեղ թողնվի առնվազն 10 հազար բերդան հրացան, 15000 մոսինի, 10000 լեբելի փամփուշտ, մնացածը հասցնել Շուշի՝ չհաշված Զաբուղը բացելու գործողության ժամանակ ծախսվելիք փամփուշտները: Զաքար Տեր-Ղազարյանը մտավախություն է հայտնում, որ իմանալով Զորավարի՝ դեպի Գորիս շարժվելու մասին, թուրքերը կարող են դրանից օգտվել և հարձակում գործել Սիսիանի վրա: Հովակ Ստեփանյանը նշում է, որ Զ. Տեր-Ղազարյանի տեսակետը

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 33, թ. 11:

միակողմանի է, նա չպետք է միայն մտածի Սիսիանի մասին, և հարկ չկա կաշկանդել Զորավարին: Անդրանիկը նորից է շեշտում, որ չնայած անհրաժեշտ է Շուշի ուղարկել սպասված ռազմամթերքը, քանի որ այնտեղ բոլորի հույսը դրա վրա է, բայց ավելի շատ պիտի թողնել Սիսիանում, քանի որ այն ռազմաճակատ է: Ինչ վերաբերում է Գորիսին, այնտեղ համեմատաբար քիչ ռազմամթերք պետք է թողնել1: Շիրինյանը գտնում է, որ Գորիսի ու Կապանի համար նախատեսվածն առայժմ պետք է թողնել Սիսիանում՝ որպես ապահով տեղ, իսկ Շուշիի համար նախատեսվածը որքան կարելի է շուտ հասցնել Գորիս: Շուշիի գնդի ներկայացուցիչ Երվանդն ասում է, թե ինքն իրավունք ունի նույնիսկ ողջ ռազմամթերքը և զենքերը տրամադրելու փաշային, միայն թե փամփուշտները բաշխելիս Շուշիի բաժինը առանձնացնելուց հետո պետք է բաժին հանել նաև Գանձակի գնդին: Խորհրդակցության արդյունքում որոշվեց, որ Հովակ Ստեփանյանը և Երվանդ Տեր-Ղազարյանը պետք է Զորավարին ներկայացնեն ցուցակը այն ռազմամթերքի, որ առաջին հերթին տրվելու է Շուշիի և Գանձակի գնդերին, այնուհետև միայն նկատի ունենալ Սիսիանը, Գորիսը և Կապանը: Բաժանելիս պետք է հաշվի առնվի այն պարագան, որ Սիսիանը ռազմաճակատ է, հետևաբար նրան պետք է շատ տրամադրել: Խորհրդակցությունը հարմար գտավ, որ Զորավարը ԱղուդիՎաղուդի թշնամական գիծը հատելուց հետո անցնի Գորիս և Զաբուղը բանալով՝ Շուշիի և Գանձակի գնդերին հնարավորություն տա իրենց ռազմամթերքը փոխադրելու Շուշի:

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 33, թ. 11:

Հաշվի առնելով ռազմամթերքը Շուշի փոխադրելու առաջին փորձի խոշոր անհաջողությունը, որն ավարտվել էր Ղարաղշլաղի ավերումով՝ խորհրդակցությունը հարմար գտավ այն տեղափոխել ռազմական մեծ ուժի հսկողության և պաշտպանության տակ: Այնուհետև որոշվեց, թե Գորիսից Շուշի ռազմամթերքը ինչով պետք է փոխադրել՝ ձիերո՞վ, թե՞ սայլերով. ավելի հարմար նկատվեց փոխադրել ձիերով: Քանի որ փոխադրվելիքի ծանրությունը կազմում էր 1500 փութ, ուստի հարկավոր էր ձեռքի տակ ունենալ առնվազն 300 ձի1: Ձեռք առած միջոցառումների շնորհիվ Նախիջևանի կողմից տաճկական ուժերը և տեղի թուրքերը չհամարձակվեցին դիմել կոնկրետ գործողությունների: Բայց դրա փոխարեն դարձյալ լարված վիճակ ստեղծվեց Գորիսի շրջանի արևելյան սահմանների վրա: Հետախուզական տվյալները ցույց էին տալիս, որ օսմանյան ու մուսավաթական զորքերը Արցախից պատրաստվում են լայնածավալ հարձակում գործել: Ուստի Անդրանիկը ստիպված էր շտապ վերադառնալ Գորիս: Գորիսում Անդրանիկի գտնվելը կարևոր էր ոչ միայն Զանգեզուրի պաշտպանության տեսակետից: Այդտեղ նրա ներկայությունը գոտեպնդում էր Ղարաբաղի պայքարող հայությանը, որը շարունակում էր չենթարկվել թուրք բռնազավթիչներին, չնայած որ վերջիններս գրավել էին երկրամասի կենտրոնը՝ Շուշին: Ղարաբաղի հայերի զինված ջոկատները շարունակում էին տիրական լինել Շուշիից դուրս՝ գավառում: Ղարաբաղի գյուղական

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 33, թ. 11-ի շրջ.:

բնակչությունը լի էր հայրենի երկրամասը պաշտպանելու վճռականությամբ: Համաձայն Զանգեզուրի Կենտրոնական Ազգային խորհրդի հրավերի՝ 1918 թ. հոկտեմբերի 17-ին կայացավ շրջանի 16 գյուղերի՝ 35 ներկայացուցիչների ժողովը: Ժողովին ներկա էին զորավար Անդրանիկը, Շուշիի գնդի հրամանատար, գնդապետ Մ. Մելիք-Շահնազարյանը, մի շարք սպաներ, Ազգային խորհրդի անդամները և Սիսիանի ներկայացուցիչները: Ժողովը միաձայնությամբ նախագահ է ընտրում Արշակ Շիրինյանին, քարտուղար՝ Տիգրան Սազանդարյանին1: Բացելով ժողովը՝ նախագահողը ժողովականներին զեկուցում է աշխարհում տեղի ունեցող վերջին քաղաքական զարգացումների մասին՝ հատկապես ծանրանալով այն իրադարձությունների վրա, որոնք բախտորոշ նշանակություն ունեին հայության համար: Այդ հաղորդումից հետո ձայների մեծամասնությամբ ժողովը հայտարարվում է դռնբաց, հայտնվում է նաև այն մասին, որ ժողովին ներկա ոչ պատգամավորները և զինվորականները ունենալու են խորհրդակցական ձայն2: Այնուհետև Արշակ Շիրինյանը հայտնում է ժողովի օրակարգը, որն ընդգրկում էր միայն Արցախին օգնության գնալու հարցը: Նա նաև ժողովականներին տեղեկացնում է, որ Սոկրատ ՄելիքՇահնազարյանը իրեն նամակ է ուղարկել, որում խիստ պարտվողական տրամադրությամբ գորիսեցիներին կոչ է անում՝ որքան հնարավոր է շուտ օգնության հասնել արցախցիներին: Դահլիճից խնդրում են նամակն ամբողջությամբ կարդալ. Ա. Շիրինյանը կատարում է ժողովականների խնդրանքը*: Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 38, թ. 7-8, Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 430: Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 38, թ. 7: * Նամակը մեզ գտնել չհաջողվեց:

Սոկրատ Մելիք-Շահնազարյանի նամակի լրիվ բովանդակությանը ծանոթանալուց հետո ժողովն անցնում է մտքերի փոխանակության: Գեդեոն Տեր-Մինասյանն իր հակիրճ ելույթով արցախցիներին օգնություն գնալու սրբազան կոչ է անում: Նա ասում է, որ գորիսեցիները գոնե դրանով մասնակիորեն կսրբեն իրենց խղճի վրա նստած մուրը, որ Ղալադարասիի 4-5 օր տևած կռիվների ժամանակ չկարողացան որևէ օգնություն ցույց տալ նրա բնակիչներին: Ղարաբաղին օգնություն ցույց տալու առաջարկով հանդես է գալիս նաև Բ. Հովսեփյանը՝ նշելով, որ նախ պետք է աշխատել «երկյուղը վանել մեզնից»: Սիսիանի ներկայացուցիչ Զաքար Տեր-Ղազարյանը հարցն ավելի արմատական է դնում՝ ասելով, որ Ղարաբաղին օգնության չգնալը դավաճանություն կլինի: «Թուրք կառավարությունը շուտով շունչը պիտի փչի,- նշում էր նա,- ուստի չպետք է թույլ տալ, որ այդ դիակը հանդգնի հպատակեցնել մեզ և փորձի իշխել մեզ վրա»1: Սահմանային Տեղ գյուղի ներկայացուցիչ Սահակ Տեր-Հայրապետյանը գյուղի ողջ հասարակության անունից հայտարարում է, թե իրենք պատրաստ են օգնության գնալու Ղարաբաղին և թույլ չեն տա, որ թշնամին հաշվեհարդար տեսնի այնտեղի հայության հետ: Տաթևի պատվիրակ Մինասյանը, Ղարաբաղին օգնության հասնելը անհրաժեշտ համարելով, կարծում էր, որ օգնության կազմակերպման գործը ընկած է զինվորական ղեկավարների ուսերին, և նրանք պարտավոր են պատվով կատարել Գորիսի ժողովրդի կամքը: «Որքան մեր սահմաններից հեռու հանդիպենք թշնամուն՝ այնքան լավ»,- վերջում հայտարարեց նա: Հանդես գալով Հովակ Ստեփանյանը կոչ արեց ոչինչ չխնայել Ղարաբաղին օգնելու համար. «Ղարաբաղին օգնել նշանակում է օգնած

ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 38, թ. 7-ի շրջ.:

լինել ինքներս մեզ»1: Ն. Հովսեփյանը իր ելույթում կանգ է առնում «մեր գյուղացոց մի շարք պակասությունների վրա»: Նա նշում է, որ ձեռնարկը անպայման պետք է գլուխ բերել, բայց նախապես անհրաժեշտ է զինամթերքի պաշարը լրացնել: Այդ նպատակով նա առաջարկեց խոշոր գումարներով երկու ներկայացուցիչ ուղարկել Դարալագյազ՝ փամփուշտ ձեռք բերելու համար: Զինամթերքի պաշարը լրացնելու նպատակով այնուհետև նրանք պետք է մեկնեին Երևան՝ պատմելու ձեռնարկվող գործի մասին և օգնություն խնդրելու: Վերջում ելույթ է ունենում զորավար Անդրանիկը: Ցավով շեշտելով հայ զինվորականների անպարտաճանաչությունը, հայ ունևորի քարսրտությունը, կռվից երիտասարդների մի մասի փախուստ տալը և այլն, ապա դառնալով ժողովականներին՝ նա պահանջում է տալ ազնիվ ու անկեղծ խոսք. «Իսկապե՞ս դուք օգնելու եք մեր ձեռնարկին, թե՝ ոչ»: Դահլիճը աղմուկով պատասխանում է՝ այո՛: «Վա՛յ այն զինվորին,- ազդու ձայնով շեշտում է Զորավարը,- որը դավաճանորեն հետ կը փախչի կռվից: Այդպիսիք ամենախիստ պատիժը կկրեն ինձնից: Ինձ հետ կռվի եկողը ապրելու է ինձ հետ, մեռնելու ինձ հետ»2: Ապա Զորավարը առաջարկում է Ղարաբաղի և Զանգեզուրի անունից ՀՀ կառավարությունից խնդրել փող և փամփուշտ: «...Եթե անգամ չտան՝ հոգ չէ: Թող մեր խնդիրը նոքա մերժեն, ապագայում պատասխանատւութեան կը ենթարկուեն իրենց պարտքը չկատարողները»3: Այնուհետև Զորավարն ասում է, որ Ղարաբաղին օգնության հասնելու համար անհրաժեշտ են 245 ձի ու ջորի՝ թնդանոթի և ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 38, թ. 8: Նույն տեղում, թ. 8-ի շրջ.: 3 Նույն տեղում:

գումակի համար: Բացի այդ՝ բուն Զանգեզուրը պետք է տա 200 ձիավոր, Սիսիանը՝ 50, Կապանը նույնպես՝ 50: Ձիավորները պետք է լինեն 20-45 տարեկան՝ զորակոչվածներից: Այդ 300 ձիավորները պետք է բաժանվեն երեք վաշտի, և յուրաքանչյուր զինվոր առնվազն պետք է ունենա 200-ական փամփուշտ: Պետք է հոգալ նաև այն մասին, որ զինվորներն ունենան հաց, ձիերը՝ գարի1: Վերջում ելույթ է ունենում ժողովի նախագահ Արշակ Շիրինյանը: Դիմելով ժողովականներին՝ նա թվարկում է Արցախին օգնություն հասցնելու համար պահանջվելիք մի շարք զոհաբերությունները, մեկ առ մեկ պարզում բոլոր այն պահանջները, որոնց բավարարման դեպքում միայն կարելի կլինի ակնկալել արշավանքի հաջողությունը: Այնուհետև ժողովի նախագահը քվեարկության է դնում հետևյալ հարցը՝ Արցախին գնա՞լ օգնության, թե՞ ոչ: Բաց քվեարկությամբ միաձայն որոշում է ընդունվում Արցախին օգնության գնալ: Բանաձևն ընդունելուց հետո Արշակ Շիրինյանը ժողովականներին առաջարկում է չմեկնել իրենց բնակավայրերը, առավոտյան շարունակել աշխատել քաղաքում՝ ժողովում արծարծված հարցերի լուծման միջոցները գտնելու, ըստ գյուղերի՝ Անդրանիկին զինվորներ տրամադրելու, դրանց համար ձիեր, հաց և այլն ապահովելու նպատակով Ազգային խորհրդից անհրաժեշտ լիազորագրեր ստանալու համար2: Չնայած արցախահայության 3-րդ համագումարը, իր կամքին հակառակ, որոշում էր ընդունել հպատակություն հայտնել Ադրբեջանի կառավարությանը, չնայած օսմանյան զորքերը մտել էին Շուշի, դա չէր նշանակում, թե նրանք հաջողության էին հա1

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 38, թ. 8-ի շրջ.: Տե՛ս նույն տեղում:

սել: Արցախահայերը բնավ մտադիր չէին իրենց երկիրը թշնամուն տալ: Արցախում գործող քաղաքական տարբեր ուղղությունների հայ կազմակերպությունները միատեղեցին իրենց բոլոր ուժերն ու հնարավորությունները, և հրով ու սրով Արցախ խուժած թշնամին հանդիպեց հայերի կատաղի դիմադրությանը: Նրանք զենքի դիմեցին՝ պաշտպանելու հայրենի օջախը, իրենց պատիվն ու անկախությունը: Դիզակի, Վարանդայի, Խաչենի, Ջրաբերդի հայորդիները զենքով պաշտպան կանգնեցին իրենց հողին: Ամենուր ստեղծվում էին աշխարհազորային ջոկատներ, որոնք միավորվում էին ավելի մեծ ստորաբաժանումների մեջ: 1918-1920 թթ. Արցախի ազգային-ազատագրական պայքարի նշանավոր ղեկավարներից ու հերոսներից էին Արտեմ Լալայանը, Սոկրատ բեկ Մելիք-Շահնազարյանը, Ալեքսան Դային, Բագրատ Ղազանչյանը և ուրիշներ: Եթե նույնիսկ օսմանյան տիրապետությունը Կովկասում երկար տևեր, միևնույնն է, նրանց համար դյուրին չպիտի լիներ ընկճել Արցախը: Հայկական զինված ջոկատների չդադարող հարձակումների շնորհիվ թուրք և տեղական մահմեդական զորքը մեծ կորուստներ էր կրում: Մարտակերտի և հարևան գյուղերի հայերի հերոսական դիմադրությունը խափանեց թշնամական հրոսակախմբերի առաջխաղացումը դեպի Ջրաբերդի խորքերը, որտեղ տեղի հայերը նույնպես պատրաստվել էին արժանի հակահարված հասցնելու նրանց: Թշնամու դեմ կռվելու մեծ վճռականություն հանդես բերեց Դիզակի հայությունը: Երբ Շուշին, առանց մի կաթիլ արյուն թափելու, անձնատուր եղավ, Դիզակի շրջանը, որը ենթարկվում էր Շուշիին, առանձնացավ: Հադրութում կազմակերպվեց մշտական զորք, իսկ շրջանի զանազան վայրերում նշանակվեցին հրամանատարներ՝ ընդհանուր ինքնապաշտպանության գործը հաջողությամբ առաջ տա228

նելու համար: Միաժամանակ լքյալ հայ գյուղացիությանը հուսադրելու և քաջալերելու համար ծավալվեց լայն քարոզչություն: Գյուղացիներին ներշնչում էին, որ նրանք անկարող չեն, որ իրենց ֆիզիկական գոյությունը և շահերը պաշտպանելու համար պետք է իրենց հույսը դնեն զենքի և լավ կազմակերպվածության վրա՝ ստեղծելով կանոնավոր զորք1: Ավելին, Դիզակի հրամանատար Արտեմ Լալայանի նախաձեռնությամբ և զինվորական շտաբի կարգադրությամբ այստեղ կազմակերպվում է մի գումարտակի չափ հետևակ և ձիավոր ուժ, որն ուղարկվում է Վարանդայի գյուղերը՝ ժողովրդին ոգեշնչելու և խրախուսելու: Ղարաղշլաղի ու Վարանդայի 7 գյուղերի ավերումից ու Շուշիի անձնատուր լինելուց հետո մուսավաթականները Արցախի հարցը վերջնականապես փակելու նպատակով նախապատրաստվում են վճռական գրոհի Աղդամից և Հարավային Ղարաբաղից: Նրանք Ջաբրայիլում կուտակում են հսկայական քանակի զենք-զինամթերք և պատրաստվում հարձակվել Խծաբերդ գյուղի վրա, որը Արցախի հարավային ամրակետն էր, այն կամուրջը, որով այդ դժվարին ժամանակներում (Ղարաղշլաղի անկումից հետո) Արցախը կապ էր պահպանում Զանգեզուրի հետ: Թուրքերը մեծ ուժերով գյուղի վրա են հարձակվում երկու ուղղություններով. հյուսիսից՝ Քիրս լեռան կողմից և հարավից՝ Ալիանլուի կողմից: Իմանալով այդ մասին՝ թուրքական գյուղերով շրջապատված խծաբերդցիները թողնում են գյուղը և ուղղություն վերցնում դեպի Տումի գյուղ: Սակայն ճանապարհին վրա են հասնում մուսավաթական մեծաքանակ ուժերը, և սկսվում է մի կատաղի կռիվ: Խծաբերդցիներին օգնության են շտապում Տումի գյուղի քաջերը,

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 38, թ. 11:

ինչպես նաև Խծաբերդ գյուղի հարևան հայ չորս փոքր գյուղերի՝ Թեզխարաբի, Պետրոսաշենի, Սպիտակաշենի և Արփա-Գյադուկի զինյալները: Հայերին հաջողվում է անցնել թուրքերի թիկունքը և նրանց առնել աքցանի մեջ: Մեծ կորուստներ տալով՝ թշնամին խուճապահար նահանջում է: Հայերի ձեռքն են անցնում հրացաններ, ձիեր և հարյուրավոր դատարկ ջվալներ, որ թուրքերը բերել էին Խծաբերդից թալան տանելու համար, սակայն ջվալների մի մասի մեջ, ձիերին բարձած, տարան իրենց դիակները1: Սակայն թշնամին չէր հանդարտվում: Հետախուզական տվյալներից երևում էր, որ Ջաբրայիլում նոր ուժեր են կուտակվում Դիզակի վրա հարձակվելու համար: Այդ ճգնաժամային պահին Դիզակի գլխավոր հրամանատար Արտեմ Լալայանը սուրհանդակի միջոցով հոկտեմբերի 16-ին օգնության խնդրանքով մի գրություն է ուղարկում Անդրանիկին, որը, սակայն, տեղ չի հասնում. Կոռնիձորի հայերը, սուրհանդակին չճանաչելով, հրացանաձգությամբ հետ են դարձնում: Երկու օր անց Ա. Լալայանը օգնության խնդրանքով հաջորդ նամակն է ուղարկում Անդրանիկին: Նախքան այդ նամակը՝ Դիզակի հրամանատարությունը մի գրություն էր ուղարկել Անդրանիկին՝ օգնության խնդրանքով: Անդրանիկը Արշակ Շիրինյանին խնդրել էր իր անունից գրել պատասխան նամակ, որը շուտով տեղ էր հասել: Արցախցիների ազատագրական այդ պայքարի ամենափայլուն դրվագը Մսմնայի կռիվն էր:

1 Մանրամասն տե՛ս Ալեքսան Եգանյանի «Խծաբերդի հերոսամարտը կամ Արցախի գոյատևման պայքարի մասունքներից» հոդվածը («Մանկավարժ», 1990, 11 մայիսի):

Շուշիում հաստատվելուց հետո տաճիկ զորքերն անցան գավառների նվաճման գործողություններին: Շուշվա գավառապետ կարգվեց տեղացի մի ազդեցիկ թուրք՝ Խոսրով բեկ Փոլադովը: Սա, իր հետ վերցնելով 300 հոգուց բաղկացած օսմանյան մի զորամաս՝ 2 թնդանոթով և 8 գնդացիրներով, ինչպես նաև տեղացի թուրք և հայ գործիչներից 25 հոգու, այդ թվում՝ Խաչենի պրիստավ Ալեքս բեկ Փիրումյանին և շուշեցի Ներսես Նեյբաթյանին, ճանապարհ ընկավ դեպի իր պաշտոնատեղին՝ Վարանդայում գտնվող Ղաջար թուրքական գյուղը: Թուրքերից և մուսավաթականներից կազմված զորամասը պիտի ճեղքեր Վարանդայի տարածքը և միանար թուրքական մի ուրիշ զորամասի, որը, Մուղանի դաշտով շարժվելով, հասել էր Կարյագինո: Այդ երկու զորամասերը միացյալ ուժերով պետք է վճռական հարձակում գործեին Վարանդայի վրա, ջախջախեին հայկական զինված ջոկատները, ռազմակալեին բոլոր բնակավայրերը, ապա մտնեին Դիզակ և զինաթափ անեին հայկական գյուղերը: Շուշիից դուրս գալով՝ զորամասն անցավ Վարանդայի հայ գյուղերով և հոկտեմբերի 13 (26)-ին հանգիստ առավ դրանցից մեկում՝ Մսմնա գյուղում: Դա յուրատեսակ զորաշարժ էր, որի նպատակն էր թուրքական ազդեցությունը հետզհետե տարածել հայ բնակչության վրա: Վարանդայի և Դիզակի հայերը որոշեցին խափանել այդ մտադրությունը: Այն ճանապարհը, որով թուրքական զորամասը Մսմնայից պիտի անցներ դեպի Ղաջար, ձգվում էր մի խոր ձորի միջով: Մսմնայի ձորի վրա իշխող բարձունքները նախօրոք բռնեցին մոտ 400 զինված հայեր: Դրանցից 300-ը Վարանդայից էին՝ ղեկավարությամբ քարինտակցի սպա Արտեմ Պետրոսյանի, մնացյալը՝ Դիզակից՝ ղեկավարությամբ մի քաջ հայորդու՝ Դիզակի Կարմ231

րակուճ (Կեմրակուճ) գյուղի բնակիչ Ասլան Մուրադխանյանի (Ասլանիկ)1: Հոկտեմբերի 18-ին զորամասը, Մսմնա գյուղից դուրս գալով, մտավ նույնանուն ձորը: Հենց դրան էլ սպասում էին բարձունքները բռնած հայ զինյալները, որոնք իշխող դիրքերից սկսեցին հուժկու կրակ տեղալ օսմանյան զորամասի վրա: Մինչ այդ մեծ հաջողություններ դրսևորած զորամասը կատաղի դիմադրություն ցույց տվեց՝ գործի դնելով գնդացիրներն ու թնդանոթները, բայց ելքն արդեն կանխորոշված էր: Դիրքերից բացվող համազարկերը հնձում էին թշնամական զորամասի շարքերը: Կռիվը կարճատև եղավ, զորամասը դիմեց փախուստի՝ ձորի մեջ թողնելով 86 դիակ, 2 թնդանոթ, 2 գնդացիր: Ջարդված զորամասը նահանջեց Շուշի2: Դիզակի գլխավոր հրամանատար Արտեմ Լալայանը և շտաբի պետ Ասլան Շահնազարյանը Հադրութի հրամանատարական կայանից հոկտեմբերի 20-ին Անդրանիկին ուղարկած նամակում, նկարագրելով Մսմնայի ջարդը, գրում էին. «Թշնամին թնդանոթներով և գնդացիրներով կամեցել էր Շուշիից Վարանդայի միջոցով անցնել Կարյագինո՝ զինաթափելու Դիզակի գլխավոր գյուղերը: … Մեր քաջերը խլել են 2 թնդանոթ և 2 գնդացիր: Այդ հաղթությունը միանգամից բարձրացնում է Ղարաբաղի հայ գյուղացիության ոգին»3: Այս դեպքը, անշուշտ, չպիտի անհետևանք անցներ Վարանդայի և Դիզակի համար, եթե թուրքերը մի փոքր երկար մնային Արցախում: Մսմնա ձորի ջարդով փաստորեն վերջ տրվեց օս-

1 Տե՛ս Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 427, ինչպես նաև Հ. Աբրահամյան, Թևան (վավերագրություն), Երևան, 1998, էջ 7, 8: 2 Տե՛ս նույն տեղում: 3 ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 38, թ. 11-ի շրջ.:

մանյան կարճատև տիրապետությանը Արցախում: Դրա շնորհիվ նաև խափանվեց թշնամու՝ Զանգեզուր խուժելու մտադրությունը: Հաստատելով Զորավարի անունից Ա. Շիրինյանի՝ մի քանի օր առաջ գրած նամակի ստացումը՝ Մ. Լալայանը և Ա. Շահնազարյանը Զորավարին տեղեկացնում էին. «... Ձեր ուղարկած նամակը մեծ ցնծություն պատճառեց Ղարաբաղի ամբողջ հայությանը, նամանավանդ Դիզակի շրջանում: Այդ նամակի համաձայն (Շիրինյանցի գրած)՝ Դիզակի զինվորական շտաբը զինակոչի ցուցակ է պատրաստում, որ Ձեր կողմից պայմանավորված ազդանշանը լսելուն պես մեր ուժը Մուսուլմանլարի շրջանում պատրաստ լինի նոր գործողություն սկսելու: … Խծաբերդից մեզ հայտնեցին, թե կատաղի հրացանաձգության և թնդանոթաձգության ձայն է լսվում գետի կողմից: Դա համարելով Ձեզ մեզ գրած ազդանշանը, մեր ուժերը մի օրվա ընթացքում կենտրոնացնում ենք Խծաբերդի շրջանում, որպեսզի ավերենք շրջակայքի մի քանի վնասակար թուրք գյուղերը, բայց այդ ժամանակ այստեղ են հասնում Ձեր սուրհանդակները (5 հոգի): Դրանց ճանապարհում ենք Վարանդա. ահա մի շաբաթ է, որ մենք մեր զինված ուժերով սպասում ենք այստեղ: Դիզակի շտաբի ծրագիրն առայժմ Մուսուլմանլարի ավերումն է, որով կթեթևացնենք Ձեր գործը»1: Իր նամակում Զորավարը նաև հարցրել էր՝ եթե ինքն իր զորքով անցնի Ղարաբաղ, ապա կարո՞ղ է վստահ լինել, որ տեղացիները կօգնեն իրեն: Հոկտեմբերի 20-ի նամակում Ա. Լալայանը և Ա. Շահնազարյանը այդ հարցադրմանը այսպես էին պատասխանել.

ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 38, թ. 11-ի շրջ.:

«Գալով այն խնդրին, թե ինչպես կվերաբերվի Ղարաբաղի հայ գյուղացիությունը Ձեր այս կողմերն անցնելուն, (ապա) Դիզակի, նույնիսկ ամբողջ Ղարաբաղի հայ ժողովրդի ցանկությունն այն է, որ Դուք անցնեք մեր երկիրը մի քանի կարևոր և անհետաձգելի գործեր առաջ տանելու համար»1: Դիզակի հրամանատարները թվարկում են Ղարաբաղ գալուց հետո տեղացիների օգնությամբ այստեղ Անդրանիկի կատարելիք անհետաձգելի գործերը. Առաջին՝ ավերված ու կրակի մատնված Ղարաղշլաղ գյուղը ներկայումս դարձել է մահմեդականների որջ, իսկ գյուղացիները քայքայված, քաղցած ու գլխիկոր թափառում են այս ու այն կողմ՝ ահագին զոհեր տալով հիվանդությունների և քաղցի պատճառով: Հարվածող զորամասի և ղարաբաղյան ուժերի առաջին գործը պիտի լինի մահմեդականներին Ղարաղշլաղի շրջանից վանելը և ղարաղշլաղցիներին իրենց բնակավայրում հավաքելը, այլապես գյուղը կշարունակի մնալ ավերակների մեջ: Երկրորդ՝ Շուշիի անձնատուր լինելը թշնամուն, մի անպատվություն լինելով Ղարաբաղի ողջ հայության համար, միաժամանակ, ապագայի տեսակետից հեռուն գնացող խիստ բացասական հետևանքներ է ունենալու. մահմեդական տարրը երբեք չի մոռանալու իր այդ անարյուն հաղթությունը և, ոգեշնչված դրանով, մշտապես վերևից է նայելու և սպառնալիք է լինելու ոչ միայն Շուշիի, այլև ողջ արցախահայության համար: Հետևապես՝ երկրորդ նպատակը պիտի լինի Շուշին ազատագրել թշնամուց և արժանի պատիժ տալ նրա հայ կառավարիչներին: Երրորդ՝ Վարանդայի շրջանի ավերված 7 հայ գյուղերի ցրված գյուղացիներին պետք է վերադարձնել իրենց բնակության վայրերը, միաժամանակ պատժել Աղդամի մահմեդականներին և

ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 38, թ. 12:

նրանցից պահանջել հայ գյուղացիներին հասցրած վնասը: Չորրորդ՝ Ղարաբաղի հայությունը չի կարող հաշտվել այն մտքի հետ, որ տեղի մահմեդականների բռնած դիրքի պատճառով ինքն ամբողջ 5 ամիս գտնվել է սարսափի ազդեցության տակ, որ նրանք հայերին տանջել են թե՛ ֆիզիկապես, թե՛ բարոյապես: Ուրեմն, Հարվածող զորամասի և ղարաբաղյան հայ ուժերի չորրորդ գլխավոր խնդիրը լինելու է այն մահմեդականներին պատժելը, որոնք հանցանքներ են գործել արցախահայերի հանդեպ: Այդ բոլոր խնդիրներն իրականացնելու համար, ինչպես իրենց նամակում նշում էին Ա. Լալայանը և Ա. Շահնազարյանը, Դիզակի շրջանի շտաբն ուներ մեծ քանակի ռազմամթերք, որոնք կենտրոնացված էին տարբեր պահեստներում: Դիզակը զենք ու զինամթերքով օգնել է և այժմ էլ պատրաստ է օգնել Վարանդայի հայ գյուղացիներին: Ունեցած հնարավորությունները թույլ կտան երկար ժամանակ վարել ռազմական գործողություններ: Նամակի վերջում Դիզակի հրամանատարները, կրկին Զորավարին խնդրելով արագացնել Զանգեզուրից Արցախ անցնելը, գրում էին. «… Բոլորս անհամբեր սպասում ենք մեր պաշտելի հերոսին՝ մեր դարավոր ոխը հանելու և մեր պատիվը փրկելու, (բայց) հանկարծ լսում ենք, որ նա կարող է ուշանալ կամ ետ դառնալ առանց Ղարաբաղի ժողովրդին յուր բարի գալուստը ավետելու: Դիզակի ամբողջ շրջանի հայությունն անհամբեր սպասում է Ձեր շուտափույթ գալուն և նա սիրով ու ցնծությամբ կհյուրընկալի Ձեր բոլոր քաջերին յուր պաշտելի հայրենիքում: Մեր բոլոր ուժը այժմ կենտրոնացրել ենք Խծաբերդում և ամեն րոպե պիտի սպասենք Ձեզանից որևէ ազդանշանի»1:

ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 38, թ. 12:

Մսմնայի ջարդից մի շաբաթ հետո, նորից մի վաշտ հետևակ և ձիավոր ուժ պատրաստելով՝ Դիզակի հրամանատար Արտեմ Լալայանը այդ վաշտի հետ գնում է Վարանդայի շրջան, ուր տեսակցելով տեղի հրամանատար Սոկրատ բեկի հետ, իր մարդկանց հետ շրջում է գյուղերով, հուսադրում, խրախուսում, կազմակերպում գյուղացիներին, հորդորում ոչ մի կերպ չընկճվել և զենքը ձեռքին դիմադրել թշնամուն: Ա. Լալայանը այստեղից կապ է հաստատում նաև Խաչենի և Ջևանշիրի հրամանատարների հետ (Ալեքսան Դայի և Դալի Մարմա) և ամեն ջանք գործադրում, որ Ասկերանի ավերված գյուղերի բնակիչները հավաքվեն իրենց գյուղերում և հարկավոր դեպքում փակեն Ասկերանի անցքը՝ Շուշին դրսի աշխարհից կտրելու համար: Այդ խնդիրը կատարվում է մեծ հաջողությամբ: Ասկերանի անցքն այլևս փակ էր թշնամու առջև1: Հոկտեմբերի 21-ին զորավար Անդրանիկի, գնդապետ Մ. Մելիք-Շահնազարյանի և Հովակիմ Ստեփանյանի մասնակցությամբ տեղի ունեցավ Զանգեզուրի Կենտրոնական Ազգային խորհրդի նիստ, ուր քննարկման էր դրված դեպի Ղարաբաղ Անդրանիկի առաջնորդությամբ արշավանք սկսելու հարցը: Ելույթ ունենալով՝ Զորավարը հիշեցրեց, որ Զանգեզուրի գյուղացիական համագումարը որոշում է ընդունել օգնության փութալ Շուշիին, և որ ինքն էլ տրամադիր է կատարելու հիշյալ որոշումը՝ հոկտեմբերի 24-ին սկսել ծրագրի իրականացումը: Նա նշում էր, որ այդ արշավանքը լինելու է երկու փուլով. առաջին փուլում պետք է մաքրի ձախ թևը՝ Մինքենդ-Մոլլա Ահմեդլի-Սուրունլար-Հաքյարի տարածքը, և դրանից հետո միայն ձեռնարկի երկրորդ գործողությունը, այն է՝ Մարքիզ-Ղարաղշլաղը «զարնե-

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 38, թ. 10-11:

լով անցնել Շուշի»: «Այդ արշավանքը պիտի կատարեմ, եթե նույնիսկ տեղացիները չօժանդակեն ինձ»1,- իր ելույթը այս վճռական խոսքերով վերջացրեց Անդրանիկը: Հարցի քննարկման ընթացքում լուրջ տարաձայնություններ առաջացան Շուշիի գնդի հրամանատարի և կոմիսարի միջև: Գնդապետ Մ. Մելիք-Շահնազարյանը կարծում էր, որ անօգուտ է այժմ որևէ գործողության դիմելը, քանի որ եղած ուժերն անբավարար են, և, բացի այդ, հույս չկա, թե տեղացիները ակտիվ օժանդակություն ցույց կտան ձեռնարկին: Մյուս կողմից թուրքերը, առիթն օգտագործելով, կարող են կոտորել Շուշիի հայությանը: Պորուչիկ Հովակ Ստեփանյանը կտրուկ դեմ արտահայտվեց գնդապետի տեսակետին՝ նշելով, որ արշավանքը ոչ մի դեպքում չպետք է հետաձգել: Վերջինիս առաջարկը վճռականորեն պաշտպանեց Արշակ Շիրինյանը և հույս հայտնեց, որ գորիսեցիներն անպայման կմիանան Անդրանիկին: Նույն տեսակետը պաշտպանեց նաև Նիկոլայ Հովսեփյանը2: Չնայած որոշ տարաձայնություններին՝ Անդրանիկի զորամասը և բուն Զանգեզուրի տեղական ուժերը պատրաստվում էին արյունալի գոտեմարտի: Զորավարը և Զանգեզուրի Ազգային խորհուրդը միակամ էին՝ գտնելով, որ չպետք է նախաձեռնությունը թողնել թշնամուն, այլ պետք է նախահարձակ լինել և մարտերով մտնել Ղարաբաղ: Հոկտեմբերի 30-ի երեկոյան Հարվածող զորամասի ստորաբաժանումները և գորիսեցիների զինված խմբերը դուրս եկան քաղաքից և ուղղություն վերցրին դեպի Արցախ3: Բայց հենց նույն օրը Զանգեզուրից շատ հեռու տեղի էր ունեՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 34, թ. 2: Տե՛ս նույն տեղում, թ. 3: 3 Տե՛ս Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 433:

նում պատմական իրադարձություն: Գերմանիայի և նրա դաշնակիցներ Ավստրո-Հունգարիայի ու Բուլղարիայի պարտությանը հաջորդել էր Թուրքիայի պարտությունը: Իզեթ փաշայի գլխավորությամբ կազմված նոր կառավարության ներկայացուցիչը 1918 թ. հոկտեմբերի 30-ին հունական Մուդրոս կղզու ափին խարիսխ նետած «Ագամեմնոն» նավի վրա ստորագրեց դաշնակիցների ներկայացրած պայմանագիրը, որի համաձայն՝ Թուրքիան ճանաչում էր իր պարտությունը և դրանից բխող բոլոր ծանր հետևանքները. դադարում էր գոյություն ունենալ դարեր շարունակ բազում ժողովուրդների տառապանքներ բերած Օսմանյան կայսրությունը: Գորիսի շրջանի արևելյան հատվածում դիրքեր գրաված Հարվածող զորամասի ստորաբաժանումները և բուն Զանգեզուրի ուժերը, իմանալով Թուրքիայի պարտության մասին, նոյեմբերի 2-ին վերադարձան քաղաք: Ինչպես ամբողջ հայության, այնպես էլ Զանգեզուրի հայության ուրախությունը կատարյալ էր: Բոլորը տոգորված էին ապագայի վառ հույսերով: Թուրքիայի կողմից Մուդրոսի դաշնագրի ստորագրման կապակցությամբ Սմբատ Բորոյանը Երևանից Զորավարին գրում էր. «Սիրելի՛ Անդրանիկ. Գերմանիոյ կայսր գահընկեց եղավ, գերման ժողովուրդը հպատակություն է պահանջում: Դարդանելի և Չաթալջայի դիրքերը հանձնված են անգլիացոց: Էնվեր փաշան, արդեն գրած եմ, հրաժարած է, նոր նախարարութիւն ընտրուած է, որու մեջ երեքը հայ ներկայացուցիչներ են* եղել»1: * Հայ ներկայացուցիչների մասին հաղորդած լուրը իրականությանը չէր համապատասխանում: 1 ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 32, թ. 10:

Երևանից Գորիս ուղարկած, արխիվում պահպանվող անստորագիր մի նամակով Անդրանիկին տեղեկացվում էր, որ «Հորիզոն» թերթում լույս տեսած հեռագրերից երևում է, որ Թուրքիան ընդունել է Բրեստ-Լիտովսկի պայմանագիրը, համաձայն որի՝ Ախուրյան գետը դառնում է սահման Թուրքիայի և Հայաստանի միջև: Ըստ այդ հեռագրերի՝ Հայաստանին էին անցնում Ալեքսանդրապոլը՝ իր շրջաններով, Սուրմալու գավառի բոլոր մասերը և առհասարակ Երևանի նահանգի այն բոլոր վայրերը, որոնք Բաթումի պայմանագրով չէին մտնում հայկական հանրապետության սահմանների մեջ: Նամակագիրը նշում էր նաև, որ թուրքերը դեռ չեն հեռացել Այսրկովկասից, բայց արդեն առաջացել են հակասություններ հայերի մեջ՝ հայկական պետության զարգացման հեռանկարների վերաբերյալ, այն դեպքում, երբ անդունդի եզրին կանգնած լինելով՝ Թուրքիան, հայկական հանրապետության տարածքի և «մեր կաշվի վրա սակարկություններ կատարելով, փորձում է իսպառ թաղել մեր ազգային իղձերը»: Նշվում էր նաև, որ թուրքահայ և ռուսահայ գործիչների միջև առաջ են եկել խոր տարաձայնություններ: Այդ երևույթը արդեն նկատվում է նույնիսկ թուրքահայերի տարբեր հատվածների միջև: Օրինակ՝ վանեցի դաշնակցականները բաժանվել էին երկու մասի. մի մասը հետաքրքրված էր ոչ միայն թուրքահայ, այլև ռուսահայ դատով, մյուս մասը՝ միայն թուրքահայ դատով: Վերջիններս ռուսահայ դաշնակցականներին հորդորում էին ձեռք քաշել տաճկահայ դատից, ազատ թողնել իրենց և չխառնվել իրենց գործերին, չմիջամտել իրենց «Աշխատանք» թերթի աշխատանքներին: Բայց ռուսահայ դաշնակցականները ոչ միայն մերժել էին, այլև սպառնացել էին գրավել թերթի տպագրված համարները, նույնիսկ՝ տպագրական թուղթը, որպեսզի անհնարին լինի թերթի լույսընծայումը: Նման անցանկալի երևույթի կողքին, նշված է

նամակում, մխիթարական է հայ քաղաքական ուժերի մերձեցման և միաձուլման միտումը: Օրինակ՝ ռուսահայերի ժողովրդական կուսակցությունը թուրքահայերի ռամկավար կուսակցությանն առաջարկել է ձուլվել իր հետ, քանի որ «մեկ է հայու հայրենիք, հայու հանրապետական կառավարութիւն և հայու պետութիւն»: Թեև ռամկավարները մերժել էին այդ առաջարկը, բայց կարևորը այն փաստն էր, որ հայության բոլոր հատվածների մեջ հասունանում էր համազգային շահերով ապրելու գաղափարը1: Թեև այս և նման կարգի դատողությունները առայժմ ցանկությունների շրջանակում էին, բայց հեռու չէին իրականությունից: Հաղթանակած տերությունների հետ հոկտեմբերի 30-ին Մուդրոսում կնքած պայմանագրի 11-րդ հոդվածի համաձայն՝ Թուրքիայի նոր կառավարությունը պարտավորվեց վեց շաբաթվա ընթացքում զորքերը դուրս բերել Այսրկովկասի ողջ տարածքից: Շուտով օսմանյան զորամասերը բռնեցին նահանջի ճանապարհը: Թուրքերը սկսեցին զորքերը հետ քաշել նաև Շուշիից և Վարարակնից: Թեև հայկական գավառներից նրանք տեղահանվում էին չկամությամբ, դանդաղ ու հետ նայելով, բայց, ի վերջո, ստիպված էին հեռանալ: Զանգեզուրի սահմաններից և Արցախի տարածքից դուրս գալով՝ օսմանյան զորամասերը նախ անցնում էին Եվլախ, ապա Վրաստանի վրայով (հիմնականում ԹիֆլիսԿարս երկաթուղով)՝ Թուրքիա: Մուդրոսի պայմանագրի համաձայն՝ Թուրքիան պարտավորվում էր նաև զորացրել իր բանակը: Օգտվելով դրանից՝ Ադրբեջանում մնացին թուրք շատ սպաներ և փորձված մեծաթիվ զինվորներ՝ Նուրի, Քազիմ, Խալիլ փաշաների

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 32, թ. 4:

գլխավորությամբ: Օսմանյան բանակի այս պարագլուխները և հարյուրավոր տաճիկ սպաներ ձեռնամուխ եղան Ադրբեջանի բանակի կազմակերպմանը:

ԱՆԳԼԻԱՑԻՆԵՐԻ ՄՈՒՏՔԸ ԱԴՐԲԵՋԱՆ ԵՎ ՆՐԱՆՑ

ՀԱՅԱՎՆԱՍ ԿՈՂՄՆՈՐՈՇՈՒՄԸ

Այն ժամանակ, երբ տաճկական զորքերը Կովկասի մուսուլմանների և մուսավաթական ոճրագործների հետ կոտորում ու թալանում էին Այսրկովկասի հայ ազգաբնակչությանը, Պարսկաստանում գործող անգլիական բանակին անգնահատելի օգնություն էին ցույց տալիս հայկական զինված ուժերը, որոնք այնտեղ էին նահանջել թուրքական ռազմաճակատից և Այսրկովկասից: Հայկական զինված ուժերը՝ որպես անգլիացիների դաշնակիցներ, Պարսկաստանում համագործակցում և կռվում են անգլիական զորքերի հետ՝ ընդդեմ թուրքերի: Սակայն, Պարսկաստանում ամրացնելով իրենց դիրքերը և ընդհուպ մոտենալով Այսրկովկասի սահմաններին՝ անգլիացիները փոխեցին իրենց քաղաքականությունը և վերաբերմունքը հայերի նկատմամբ. նրանց այլևս չէին ընկալում իբրև դաշնակիցների, որոնք պատերազմում կրել էին ծանր և անվերականգնելի մարդկային, տարածքային և նյութական կորուստներ: Առաջին համաշխարհային պատերազմում կրած պարտությունից հետո օսմանյան զորքերը ետ քաշվեցին Այսրկովկասից: 1918 թ. նոյեմբերի սկզբներին երկրամաս մուտք գործեցին դաշնակից տերությունների զինված ուժերը: Առաջնությունը տրված էր անգլիացիներին. նրանց բաժին էին ընկել երկրամասի ամե241

նամեծ պատառները, առաջին հերթին՝ ընդամենը մի քանի ամիս առաջ Ադրբեջան անվանված ընդարձակ երկիրը: Անգլիացիները անցան Այսրկովկասի խնդիրների «լուծմանը»: Այստեղ ստեղծված փոքր հանրապետությունները կարող էին բուֆեր լինել Պարսկաստանի և ապագա Ռուսաստանի միջև: Բացի այդ՝ Այսրկովկասում քաղաքական հավասարակշռություն պահպանելու համար նրանց պետք էր կռվեցնել միմյանց հետ, ինչպես դա անում էին իրենց արևելյան գաղութներում: Անգլիացիների համար Այսրկովկասում ամենալուրջ գործոնը դարձավ մուսուլմանական բազմաքանակ բնակչությունը, որի հետ պետք էր պահպանել լավ հարաբերություններ: Անգլիական զինված ուժերի հրամանատար, գեներալ Լ. Չ. Դենստերվիլը կոչով դիմեց մուսուլմաններին՝ շեշտելով անգլիացիների պատմական հովանավորությունը մուսուլման բնակչության նկատմամբ և վերջիններիս նվիրվածությունը Բրիտանիային: Այսրկովկասում փոխարինելով թուրք-գերմանական զավթիչներին՝ անգլիական օկուպանտները բացահայտորեն իրենց պաշտպանության տակ առան երեկվա իրենց պատերազմական հակառակորդներին, այդ թվում՝ կովկասյան թուրքերին, Ադրբեջանի հայատյաց իշխանություններին: Հաղթանակած անգլիացիները չէին շտապում փոխհատուցել իրենց «փոքր դաշնակցին»՝ պատերազմի տարիներին կրած տառապանքների դիմաց: Մինչդեռ հայերը համոզված էին, որ Թուրքիայի պարտությունը, նրա զորքերի հեռանալը Այսրկովկասից և անգլիական ուժերի մուտքը լուրջ տեղաշարժեր առաջ կբերեն երկրամասում՝ ի վնաս մուսավաթի՝ որպես երիտթուրքերի կամակատարի ու զինակցի: Այնինչ հայերին վիճակված էր, այս էլ որերորդ անգամ, հուսախաբ լինել արևմտյան «դաշնակիցներից»:

Նավթի հոտն առած անգլիացիների համար առաջնայինը օրվա շահն էր, նամանավանդ որ Բաքվի անկումից հետո հայերին սիրաշահելու քաղաքականությունը ժամանակավրեպ էր: Բրիտանական իմպերիալիստների նպատակն էր թալանել ու դուրս տանել Այսրկովկասի հարստությունները, ուստի ճնշում էին իրենց դեմ ուղղված ամեն ընդվզում, չէին հանդուրժում որևէ հեղափոխական գործունեություն: Գեներալ Լ. Չ. Դենստերվիլի տեղակալ, գեներալ-մայորի պաշտոնակատար Վ. Թոմսոնը որևէ շահագրգռություն չէր դրսևորում հայերի հանդեպ: Բաքվից Պարսկաստան եկած հայ գաղթականներին սկզբում՝ մինչև 1918 թվականի սեպտեմբերի 26-ը, անգլիացիները կերակրում էին, բայց հետո դադարեցրին օգնությունը՝ նրանց նկատմամբ ցուցաբերելով բարբարոսական վերաբերմունք: Հայերի՝ Էնզելի գալու կապակցությամբ, որպեսզի հայ զինվորականները չցրվեն, որոշված էր Պարսկաստանում նրանցից կազմակերպել առանձին բրիգադ, որն անհրաժեշտության դեպքում Ջուլֆայի վրայով կշարժվեր դեպի Երևան: Այդ հարցի վերաբերյալ գեներալ Յ. Բագրատունին համապատասխան հուշագիր էր ներկայացրել գեներալ Վ. Թոմսոնին: 1918 թվականի հոկտեմբերի սկզբին գեներալ Յ. Բագրատունու մոտ տեղի ունեցավ խորհրդակցություն, որին մասնակցում էին անգլիական զորքերի արևելյան շտաբի պետ, գեներալ Վեբ Գիլմանը, գեներալ Վիլյամ Բիչը, գեներալ Չարլզ Ալեքսանդր Անդերսոնը և այլք: Այստեղ անգլիացիները հայտարարեցին, որ իրենք որոշել են հյուսիսային Պարսկաստանում դադարեցնել ռազմական գործողությունները, ուստի և հրաժարվում են հայկական բրիգադ կազմակերպելուց: Հենց այդ ժամանակ էլ հայտնի դարձավ Բաքվի անկման

մասին անգլիացիների սադրիչ ռադիոհեռագրի մասին, որում նրանք հայերին մեղադրում էին դավաճանության մեջ: Դեռևս 1918 թվականի օգոստոսի սկզբին Էնզելիում գտնվող հայերին հայտնի էր դարձել, որ անգլիացիների հետ առանձին հույսեր կապել չէր կարելի: Դեռ գարնանը Վանի շրջանի 60-70 հազար հայ գաղթականության հետ եկող վեց-յոթ հազարանոց հայկական զորամասը անգլիացիները զինաթափել էին: Միասնական հակախորհրդային ճակատ ստեղծելու իր ձգտման մեջ անգլիական հրամանատարությունը հիմնականում կարևորում էր Այսրկովկասի պետական այն կազմավորումները, որոնք կարող էին առավել մեծ նշանակություն ունենալ նախածրագրած պայքարում: Դրանք էին, անկասկած, Վրաստանը, որը, բոլորովին չտուժելով այդ տարիների իրադարձություններից, ամբողջովին պահպանել էր իր ուժերը, և Ադրբեջանը, որի բնական հարստությունները և անմիջական մոտիկությունը գործողությունների կիզակետին, ռազմավարական կարևոր նշանակություն էին ստանում այդ ծրագրերում: Այս պարագայում, անկասկած, պակաս հետաքրքրություն էր ներկայացնում քայքայված ու արյունաքամ եղած Հայաստանը, որն ավելի հեռու էր Խորհրդային Ռուսաստանի հետ նախատեսվող առճակատման վայրերից: Պատահական չէ, որ նոր զավթարարներն իրենց պայքարի հիմնական սլաքն ուղղել էին այն բոլոր ուժերի դեմ, որոնք Այսրկովկասի շահերը շաղկապում էին Ռուսաստանի շահերին: Եվ քանի որ նրանք հայությանը համարում էին Այսրկովկասի առավել «անհանգիստ» և ռուսամետ տարր, ուստի, բնականաբար, վստահություն չէին տածում նրա նկատմամբ՝ այստեղից բխող բոլոր հետևանքներով: Այս հանգամանքների բերումով անգլիական հրամանատարությունը զարմանալի անտարբերություն ցուցաբերեց Հայաս244

տանի շահերի նկատմամբ՝ խորապես զարմացնելով և ցավ պատճառելով հայ հասարակությանը: Կովկասյան անգլիական զորքերի հրամանատարության անմիջական մասնակցությամբ ու ջանքերով կազմակերպվում էր հարավարևմտյան մեծ Ադրբեջան, որի սահմաններում պետք է ներառնվեին նաև Ղարաբաղի, Զանգեզուրի, Նախիջևան-Շարուրի և Սուրմալուի գավառները: Տեղի ունեցավ պատմության պարադոքսներից մեկը. օսմանյան թուրքերի «կրտսեր եղբայր» կովկասյան թուրքությունն օրերի ընթացքում դարձավ անգլիացիների դաշնակիցը, իսկ հայ ժողովուրդը, որ սրանց դատին ծառայել էր անմնացորդ, տվել անհաշիվ մարդկային զոհեր, կորցրել իր հայրենիքի մեծ մասը, այժմ ստիպված էր շարունակել իր գոյապայքարը՝ կռիվը մուսավաթական Ադրբեջանի դեմ, որի թիկունքում այս անգամ արդեն ամուր կանգնել էր բրիտանական իմպերիալիզմը: Չի կարելի անտեսել մի կարևոր հանգամանք ևս: Պատերազմը դեռ նոր էր վերջացել, բայց Անգլիան իր դաշնակիցների թիկունքում ջանում էր Թուրքիայի հետ մերձենալու եզրեր գտնել, իսկ այդ խնդրի կատարման համար կարևոր դեր էր վերապահում Ադրբեջանին: Հայաստանի ռազմաքաղաքական դրության մասին դաշնակցական գործիչ Գարեգին Ենգիբարյանը նոյեմբերի 16-ին Անդրանիկին գրում է. «Դրությունը բարդանում է, և բազմաչարչար հայությունը դեռ չի կարողանում հանգիստ գտնել: Մինչդեռ ուրիշ ազգերը պատերազմի վերջանալու առիթով լցված են հույսերով՝ մեզ համար ապագան դեռ շատ մութն է: Չգիտենք, թե ինչ պայմաններով է Անգլիան հաշտվել թուրքերի հետ և արդյո՞ք մեզ չի զոհել նրանց»1:

ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 46, թ. 4:

Մուսավաթական կառավարությունը կարողացավ օրերի ընթացքում շահել անգլիացիների համակրանքն ու պաշտպանությունը: Այժմ էլ զանգեզուրցիներին ու արցախցիներին վիճակված էր իրենց հողը պաշտպանել Ադրբեջանի թուրքերի և այնտեղ մնացած օսմանյան զորամասերի հարձակումներից՝ սրանց նկատմամբ անգլիացիների բացահայտ թողտվության պայմաններում: Մտնելով Այսրկովկաս՝ անգլիական զավթարարները հայտարարել էին, թե նշված երկրամասերը «վիճելի» տարածքներ են, որոնց պատկանելության հարցը վերջնականապես կորոշի Փարիզի հաշտության վեհաժողովը1: Փաստորեն թուրքերի հեռանալուց հետո Այսրկովկասում ստեղծվել էր մի դրություն, որտեղ շուտ հասնողը իրեն տեր էր համարում: Լավ գիտակցելով այդ հանգամանքը՝ հայ-վրացական պատերազմից արդեն փորձ ձեռք բերած Երևանի քաղաքական շրջանակները համառորեն պնդում էին, թե կառավարությունը պետք է շուտափույթ օգնության գնա Արցախ-Զանգեզուրին՝ դրանով փաստի առաջ կանգնեցնելով անգլիացիներին2: Եթե Հայաստանի կառավարությունը Զանգեզուրում և Արցախում նշանակեր իր ներկայացուցչին, ապա նա, հենվելով տեղի հայության կազմակերպված ուժի վրա, հայկական այդ երկրամասերը կարող էր մեկընդմիշտ միացած համարել Հայաստանին և այդպիսով վերջ տալ Ադրբեջանի հետ երկամյա արյունալից ընդհարումներին ու սրված հարաբերություններին:

Տե՛ս Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 469, 470, 490: Տե՛ս Ա. Բաբալեան, Էջեր Հայաստանի անկախութեան պատմութիւնից, Գահիրե, 1959, էջ 30:

Բայց վարչապետ Հովհաննես Քաջազնունին լսել անգամ չէր ուզում այդ մասին և համառորեն մերժում էր Արցախ և Զանգեզուր Հայաստանի պաշտոնական ներկայացուցիչներ ուղարկելու բոլոր առաջարկները՝ մշտապես պատճառաբանելով, թե դաշնակիցների հետ հարաբերությունները փչացնելու ոչ մի առիթ չպետք է տալ և համբերատարությամբ պետք է սպասել հաղթանակած մեծ տերությունների՝ 1920 թ. հունվարին Փարիզում կայանալիք վեհաժողովի վճիռներին: Այսպիսով՝ Հ. Քաջազնունու կառավարությունն ի վիճակի չեղավ ըմբռնելու պահի լրջությունը և օր առաջ դիմել անհրաժեշտ քայլերի1: Կառավարությունը նոյեմբերի 16-ի նիստում որոշում ընդունեց. «Ի նկատի առնելով, որ Ադրբեջանը, չսպասելով Ղարաբաղի և Զանգեզուրի սահմանների վիճելի հարցերի փոխադարձ համաձայնությամբ խաղաղ լուծմանը, անցել է գործողությունների և բռնագրավելով Ղարաբաղի ու Զանգեզուրի լեռնային մասերը՝ ազգաբնակչության վերաբերմամբ գործադրում է բռնություններ, կազմակերպել զինական ուժեր վերոհիշյալ հայկական շրջաններում պահպանության, ինչպես և ազգաբնակչությունը ոտնձգություններից կասեցնելու համար»2: Արցախի Ազգային խորհուրդը խորհրդի նախագահի ստորագրությամբ Անդրանիկին նամակ է հղում, ուր նշում է, որ երկրամասը մինչև այժմ որևէ աջակցություն չի ստացել ոչ միայն Երևանի իշխանություններից, այլև Հայաստանի Հանրապետությունից դուրս հայկական կենտրոններից: Ավելին՝ «Վերջին երկու տարիների ընթացքում Ղարաբաղը միանգամայն մոռացության տրված է եղել մեր կենտրոնների կողմից: Թեև իր ժամանակին քանիցս կենտրոնների ուշադրությունն ենք հրավիրել,

Տե՛ս Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 395, 396, 398, 438: ՀԱԱ, ֆ. 206, ց. 1, գ. 2, թ. 92:

այնուամենայնիվ այստեղից ուղղված գրությունները և հատուկ ներկայացուցիչների միջոցով արված դիմումները մնացել են ձայն բարբառոյ յանապատի»1: Այնուհետև նամակում նշվում է. «Ղարաբաղը… իր աշխարհագրական դիրքով ընկած լինելով Հայաստանի մի կողմում, երբ իր հույսը կտրեց կենտրոններից, որոշեց մեն-մենակ ինքնապաշտպանվել թե՛ դրսի զորեղ թշնամիներից, թե՛ ներսում բուն դրած հայ կյանքի հիմքերը փորող անիշխանական տարրերից»2: Նույնիսկ այդ իրավիճակում հայ ժողովուրդը համոզված էր, որ դաշնակիցների հաղթանակի մեջ իր ներդրումը զուր չի անցնելու և նրանց օգնությամբ անպայման հասնելու է հայրենի հողերի ամբողջացման՝ իր հույսերի և իղձերի իրականացմանը: Ադրբեջանի կառավարությունը, որ Թուրքիայի պարտությունից հետո առաջին օրերին խիստ ընկճված և թմրած վիճակում էր, տեսնելով իր համար ստեղծված անսպասելի բարենպաստ իրադրությունը, ոգի առավ: Ավելին՝ նա վերսկսեց իր զավթողական քաղաքականությունը Ղարաբաղի և Զանգեզուրի նկատմամբ՝ այս անգամ ստանալով Ադրբեջանի վրա փաստական իշխանություն հաստատած անգլիական զորքերի հրամանատարության բացահայտ աջակցությունը: Վերջինս, «մոռանալով» «վիճելի» հայտարարված հայկական զույգ երկրամասերի պատկանելության հարցը Փարիզի վեհաժողովում քննության առնելու իր կառավարության խոստումները, կանգնեց մուսավաթականների հավակնությունների աներկբա պաշտպանության դիրքերում: Ավելին՝ անգլիացիները բոլոր միջոցներով օգնում էին Ադրբեջանի կառավարությանը՝ զենքի ուժով իր իշխանու-

ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 38, թ. 17 և շրջ.: Նույն տեղում:

թյունը Արցախի և Զանգեզուրի վրա հաստատելու նրա նկրտումներում1: Անգլիացիների քաղաքականությունը, նրանց կողմնորոշման կտրուկ փոփոխությունը՝ հօգուտ կովկասյան թուրքերի՝ որպես արդյունք մահմեդական-թուրքական գործոնի կարևորման ու դրան շաղկապվող շահախնդրությունների, սպառնում էին հայկական զույգ երկրամասերի ինքնիշխանությանը: Արդյունքում թուրքական նորաստեղծ ցեղամիավորի՝ այսպես կոչված Ադրբեջանի կապանքների մեջ հայտնվելու հնարավորություն էր ենթադրվում: Զանգեզուրցի հայերի համար մեծ բախտավորություն էր, որ ճակատագրական այդ օրերին նրանց հետ էր հայ ժողովրդի ազգային հերոս, զորավար Անդրանիկ Օզանյանը: Նրա գլխավորությամբ Հարվածող զորամասը և գավառի զինված ջոկատները 1918 թ. օգոստոս-նոյեմբեր ամիսներին հերոսական կռիվներ մղեցին թուրք-մուսավաթական զավթիչների դեմ՝ անառիկ պահելով երկրամասի սահմանները: Առավել մեծ վտանգը կախվել էր արցախահայերի գլխին: Ադրբեջանի մուսավաթական կառավարությունը նպատակ ուներ հրով ու սրով իրեն ենթարկելու ազատատենչ Արցախը՝ այն հայաթափելու հեռանկարով: Արցախահայերը Զանգեզուրից քանիցս օգնության էին կանչել զորավար Անդրանիկին, բայց զանգեզուրցիների ինքնա-

1 Տե՛ս Սարուր (Քիրս Սարոտ), Ղարաբաղի կցումը Ատրբեջանի, «Հայրենիք», 1929, հունիս, թիվ 8, էջ 134, Յով. Ստեփանեան, Անդրանիկը Սիւնեաց երկրում, «Վէմ», 1936, Դ տարի, թիւ 5, նոյեմբեր-դեկտեմբեր, էջ 62, Յրթ. Յ. Խաչատուրեան, Անգլիական քաղաքականութիւնն ի Անդրկովկաս, «Հայրենիք», 1945, մայիս-հունիս, թիվ 3 (248), էջ 28-32, Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 460:

պաշտպանության հոգսերը Զորավարին հնարավորություն չէին տվել ընդառաջ գնալու արցախցիների խնդրանքներին1: Այժմ, երբ անգլիացիների գալուց հետո էլ ադրբեջանական ռազմամոլները Արցախի հանդեպ նույնքան սանձարձակ էին, որքան Ադրբեջանում իրենց «ավագ եղբոր»՝ օսմանյան զավթիչների ներկայության օրերին, Զանգեզուրից արցախահայությանն օգնության հասնելը դառնում էր օրախնդիր: Թիֆլիսում լույս տեսնող «Նոր հորիզոն» թերթում 1918 թ. նոյեմբերի 4-ին Անդրանիկի մի նամակից տպագրվել էին քաղվածքներ: Նամակը, թերթի խմբագրի հավաստմամբ, պատահաբար էր ընկել իր ձեռքը: Նամակում նկարագրված էին Գորիսի, Սիսիանի, Կապանի ժողովրդի պաշտպանության ուղղությամբ ձեռնարկած միջոցառումները: Դրանով Զորավարը կոչ էր անում օգնության ձեռք մեկնել իր հետ Զանգեզուր եկած և այստեղ սովից մեռնող գաղթականությանը: Նամակը հաստատում էր Արցախին օգնության գնալու Անդրանիկի վճռականությունը: Նա գրում էր. «Սիսիանը, Զանգեզուրն ու Ղափանը սերտ կերպով իրար միացնելէ վերջ կմնար մեզ հետ կապել բուն պատմական Ղարաբաղը, որը, սակայն, նախքան այդ ընկավ թուրքերու տիրապետութեան տակ: Թեև քաղաքն ընկած էր և զինաթափ եղած, բայց շրջանները, գյուղերը չեն ենթարկված և անհամբեր կսպասեն մեզ»2: Զորավարն ընդգծում էր. «Շնորհիվ իմ և զորամասիս ներկայութեան և տեղական զորահավաքի՝ Սիսիանը, Զանգեզուրը (նկատի ուներ Գորիսի շրջանը՝ բուն Զանգեզուրը: - Ա. Ս.) և Ղափանը մինչև օրս զերծ մնացին որևէ ձևի թուրքական տիրապե1 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 30, թ. 2-3, գ. 35, թ. 1, գ. 38, թթ. 1-6, 11-12, 33-34, Հ. Աբրահամյան, նշվ. աշխ., էջ 79: 2 «Նոր հորիզոն», 1918, 4 նոյեմբերի, թիվ 18:

տութիւնէ, հակառակ անոր, որ Երևանի հայկական հանրապետութիւնը ոչ միայն ոչ մի օգնութիւն չէր ուզեր հասցնել, այլ նոյնիսկ չէր ուզեր հարաբերութեան մտնել (Զանգեզուրի գավառի իշխանությունների հետ: - Ա. Ս.) և խորհուրդ կուտար մինչև անգամ զինաթափ լինել և երբեք տեղի չտալ ընդհարումներու, հեռացնելով այդ շրջանէն Անդրանիկին իբր վտանգավոր մարդ»1: Այնուհետև շարունակում է. «Համենայն դէպս, անհրաժեշտ է օգտվել ամէն մի առիթէ նպաստավոր լուծում տալու համար Ղարաբաղի հարցին. փաստորեն Զանգեզուրի (Բուն Զանգեզուր: - Ա. Ս.), Սիսիանի և Ղափանի դրութիւնը որոշված է, իսկ Շուշու մասին կհուսամ շուտով իրագործել մեր որոշումը»2: Գորիսում բազմակողմանի նախապատրաստական աշխատանքներից հետո Զորավար Անդրանիկը վերջապես ծրագրում է 1918 թ. նոյեմբերի 5-ին ռազմերթ սկսել դեպի Շուշի: Նա նախապես պայմանավորվածություն է ձեռք բերում Դիզակի և Վարանդայի հրամանատարների հետ, ըստ որի՝ Դիզակի զինված ջոկատները պիտի գրավեին Մուսուլմանլարի բարձունքները, իսկ Վարանդայի ջոկատները՝ Թթու ջրինը3: Դիզակի հրամանատարը բարեխղճորեն կատարում է Զորավարի հրամանը, իսկ Վարանդայի հրամանատար Սոկրատ բեկ Մելիք-Շահնազարյանը Չա-

«Նոր հորիզոն», 1918, 4 նոյեմբերի, թիվ 18: «Նոր հորիզոն», 4 նոյեմբերի, 1918, թիվ 18: Տե՛ս նաև՝ Սարուր (Քիրս Սարոտ), Ղարապաղի կցումը Ադրբեջանի, «Հայրենիք», 1929, հունիս, թիվ 8 (80), էջ 128, Ե. Իշխանեան, Դէպքերը Ղարաբաղում, ճշդումներ եւ դիտողութիւններ, «Հայրենիք», 1933, հոկտեմբեր, թիվ 12 (132), էջ 111, Բ. Ուլուբաբյան, նշվ. աշխ., էջ 37: 3 Տե՛ս Սարուր (Քիրս Սարոտ), Ղարապաղի կցումը Ադրբեջանի, «Հայրենիք», 1929, հունիս, թիվ 8 (80), էջ 128, Ե. Իշխանեան, Դէպքերը Ղարաբաղում, ճշդումներ եւ դիտողութիւններ, «Հայրենիք», 1933, հոկտեմբեր, թիվ 12 (132), էջ 111, Բ. Ուլուբաբյան, նշվ. աշխ., էջ 37:

նախչիից նոյեմբերի 6-ին նամակ է գրում Զորավարին, որը Գորիս է բերում սուրհանդակը1: Զորավարին ուղղված հաճոյախոսություններից հետո Սոկրատ բեկը խնդրում է զորքի առաջացումը դեպի Շուշի 10 օրով հետաձգել: «... Իմ խնդիրքն այն է,- գրում էր Սոկրատ բեկը,- քանի որ տեղվույս ժողովուրդն ապրում է Ձեր անվամբ, կազմակերպվել է Ձեր անվամբ, եթե ես մի քայլ արեցի տաճիկների հարյուրավոր զորքերի դեմ և ունեցա հաջողություն, նույնպես այն հույսն էր, որ ինձ ասում էր. մի՛ վախեցիր, քեզ ունես փրկիչ, որը նստած է Գորիսում և սպասում է միայն հարմար մոմենտի՝ օգնության գալու: Ի վերջո, ես եկել եմ այն համոզմունքին, որ քանի որ թուրքերը բանակցության մեջ են մտնում, քանի որ տաճկաց զորքերը քաշվել են (և) Աղդամում կենտրոնացրել իրենց ուժերը, քանի որ երկաթե դիսցիպլինայի տակ են իմ զորքերը և ամբողջ Դիզակի և Խաչենի շրջանը, ինչու անել մի այնպիսի քայլ, որը կարող է կոտորածի պատճառ դառնալ: Բայց լավ իմացած եղեք, որ թուրքերի Աղդամ հավաքվելը ինձ թվում է, նրա համար է, որ Դուք գաք դեպի քաղաք, նրանք հարձակվեն գյուղերի վրա, գրավեն մեր ուշադրությունը և մի գուցե կարողանան, այդպիսով, թերի թողնել մեր ծրագիրը: Քանի որ կարելի է Ձեր անվան տակ, առանց արյունի, մտնել և գրավել քաղաքը այնպիսի մոմենտում, որ թուրքերը չկարողանան կոտորած սարքել հայերի մասում, ուստի ես Ձեզ խնդրում եմ միայն սպասել 10 օր Գորիսում: Այս 10 օրվա ընթացքում ես բոլոր միջոցները ձեռք կառնեմ քաղաքակա-

1 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 38, թթ. 9, 10, Սարուր (Քիրս Սարոտ), Ղարապաղի կցումը Ադրբեջանի, էջ 128-129, Բ. Ուլուբաբյան, նշվ. աշխ., էջ 38, Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 444:

նության (այսինքն՝ խաղաղ ճանապարհով: - Ա. Ս.) մտնել և գրավել քաղաքը...»1: Մտահոգված արցախահայությանը կոտորածից զերծ պահելու խնդրով՝ Սոկրատ բեկը շարունակում է. «... Նորից եմ ասում, որ Ձեր Գորիսում մնալը միայն կարող է հաջողացնել իմ ծրագիրը և շտապեցնել, իսկ եթե Դուք հեռանաք Գորիսից մինչև ծրագրիս կատարելը, ես պետք է ոչ թե գրավեմ քաղաքը, այլ պետք է պատրաստ լինեմ կռվելու տասնյակ անգամ ավել ուժերի դեմ, այն ուժերի դեմ, որոնց ցանկությունն էր Ղարաբաղը մոխրակույտ դարձնել, որով միայն կստիպեին Ձեզ երես դարձնել Ղարաբաղից: Ուրեմն, եթե մինչև 10 օր ինձ հաջողվի գրավել քաղաքը, ես նույնպես դիմում եմ Ձեզ անպատճառ գալ Ղարաբաղ, նստել մեր քաղաքում, կարգի բերել քաղաքը և շրջանը, հետո որտեղ կցանկանաք գնալ: Եթե չհաջողվի վերցնելը, նույնպես ձեռք եմ առնում միջոցներ Ձեր հրամանները կատարելու Ասկերանի և Ղարաղշլաղի առթիվ, որ Դուք հեշտությամբ մտնեք քաղաքը: Ուստի հավատացած եմ, որ թեև ծանր կլինի Ձեզ համար, բայց և այնպես ինձ չեք թողնիլ Ղարաբաղի հետ միասին երեսի վրա և կաշխատեք ամեն կերպ օգնել ինձ, որ Ղարաբաղի նամուսը ոտքի տակ չդնեք, այլ թողնենք արժանի յուր պատմությանը»2: Սոկրատ բեկի հետ նամակի տակ իրենց ստորագրություններն էին դրել Շուշիի ներկայացուցիչը (ստորագրությունն անընթեռնելի է) և Խաչենի ներկայացուցիչ Աղասին: Նամակը Զորավարին ուղարկելուց հետո Սոկրատ բեկ Շահնազարյանը, առանց նրան տեղյակ պահելու, Չանախչիից մեկ-

ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 38, թ. 9, 10: Նույն տեղում:

նում է Քարինտակ գյուղ և ինքնագլուխ բանակցությունների մեջ մտնում Ադրբեջանի թուրքերի հետ: Անդրանիկը խիստ անհանգստացած էր Վարանդայի հրամանատարի վեհերոտ պահվածքից: Նա, դեռևս Սոկրատ բեկի նամակը չստացած, գրել էր նրան. «Սոկրա՛տ բեկ … չլինի խաբվեք Ձեզ հղած առաջարկություններուն և Ձեր ունեցածները հանձնեք ու ամբողջ երկիր մը դժբախտացնեք ... Ձեր երկիրը իր պատմութիւնովը բարձր է եղած ... չպետք է արատավորել և մրոտել այդ պատմութիւնը...»1: Դժվար է այսքան տարվա հեռավորությունից բացահայտել Սոկրատ բեկի նամակի դրդապատճառները, քանի որ մեր ձեռքի տակ չկան անհրաժեշտ արխիվային նյութեր: Բայց ժամանակակիցները նրա կատարած քայլը որակել են բացահայտ դավաճանություն: Այս կապակցությամբ Դիզակի հրամանատար Արտեմ Լալայանը գրում է. «Վարանդայի ղեկավարությունը Սոկրատ Մելիք-Շահնազարյանի գլխավորությամբ դավաճան դուրս եկավ այնպես, ինչպես իր ապուպապ Մելիք-Շահնազարը»2: Իսկ «Դրոշակ» թերթում լույս տեսած հոդվածի հեղինակը վկայում է, որ դեպի Շուշի արշավանքը դադարեցնելու պատճառներին անդրադառնալով՝ Անդրանիկը զայրալից հայտարարել է. «Էն սրիկա Սոկրատ բեկի պատճառով եղավ, թե չէ ես վաղուց Շուշի կը լինեի»3: Հարկ է նշել, որ Սոկրատ բեկը միակը չէր, որ դեմ էր դեպի Շուշի Անդրանիկի արշավանքին: Այդ ձեռնարկի դեմ հանդես էին գալիս Երևանի կառավարությունը, Զանգեզուրի Ազգային խորհրդի անդամների մի մասը: Բայց Ազգային խորհրդում մեծաՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 35, թ. 17, «Հայրենիքի ձայն», 1990, 11 մարտի, թիվ 11: Նույն տեղում: 3 «Դրոշակի» այդ բնութագրումը տե՛ս «Ազատամարտ», 1993, 21-27 մայիսի:

մասնությունը կողմնակից էր սկսված գործը որքան հնարավոր է արագ իրականացնելուն: Արշավանքին դեմ արտահայտվող Ազգային խորհրդի անդամներին քննադատում էր Արշակ Շիրինյանը: Նա ասում էր, որ Արցախի համար ճակատագրական այդ պահին, երբ անգլիացիները բացահայտորեն կանգնել են Ադրբեջանի կողքին, անթույլատրելի է չեզոքություն պահպանելը, որ դավաճանության համազոր է հերոսական արցախահայությանը պաշտպան չկանգնելը: Ինչպես միշտ, այդ հարցում նույնպես Ա. Շիրինյանը և Ազգային խորհրդի անդամ Նիկոլայ Հովսեփյանը համախոհներ էին: Հենց նրանք երկուսով էին ուղղություն տալիս խորհրդի գործունեությանը:

ԶԱՆԳԵԶՈՒՐԻՑ ԱՐՑԱԽԻՆ ՕԳՆՈՒԹՅԱՆ ԳՆԱՑՈՂ

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՌԱԶՄՈՒԺԵՐԻ ԱՐՇԱՎԱՆՔԻ

ԽԱՓԱՆՈՒՄԸ ԱՆԳԼԻԱՑԻՆԵՐԻ ԿՈՂՄԻՑ

(1918 Թ. ՆՈՅԵՄԲԵՐ) 1918 թ. նոյեմբերի 18-ին Անդրանիկը նամակ է հղում Ադրբեջանի կառավարության նախագահ Խան-Խոյսկուն՝ դեպի Շուշի գնալու պատճառների մասին: «Ինչ վերաբերում է իմ Զանգեզուրից Շուշի առաջխաղացմանը, ես մի քանի պատճառներ ունեմ,- գրում էր Զորավարը: Գրեթե տարի է, երբ թաթարները կտրել են ամեն մի հաղորդակցություն Զանգեզուրի և Ղարաբաղի միջև: Զաբուղի և Հաքյարի գետերի ձորերում թափված են մի քանի հարյուր հայերի դիակներ՝ զինվորներ, որոնք վերադառնալով ռազմաճակատից՝ Զանգեզուրից Ղարաբաղ, հուլիսին և օգոստոսին գազանաբար ոչընչացվել են, ինչպես նաև Թուրքիայից եկած հազարավոր գաղթա255

կան հայեր, որոնք ցանկացել են բնակություն հաստատել Ղարաբաղում»1: Այնուհետև Զորավարն արդարացիորեն փաստում էր, որ մահմեդականներն իրականացրել են հայկական Կալադարասի մեծ գյուղի լրիվ ոչնչացումը, շարունակաբար կատարում են ասպատակություններ, կողոպուտ և սպանություններ Զանգեզուրում, այդտեղ կուտակված արցախցի հայերին հնարավորություն չեն տալիս վերադառնալ իրենց հայրենի օջախները և, վերջապես, չեն դադարում Արցախում բնակվող մահմեդականների գազանաբարո գործողությունները հայերի նկատմամբ: Այս ամենը, շեշտում էր Զորավարը, ստիպում են միացնել երկու հայկական երկրամասերը: Անդրանիկի զորքի 10-օրյա ուշացումը դեպի Շուշի իսկական տագնապ էր առաջացրել ողջ Արցախում, ուստի շարունակվում էին արցախահայերի թախանձագին խնդրանքները, որպեսզի նա շտապի իրականացնել փրկարար արշավանքը և երկրամասը պաշտպանի Ադրբեջանի ոտնձգություններից: Նրանք ևս խորապես համոզված էին, որ եթե Անդրանիկի զորամասը մուտք գործի Շուշի, ապա դրանով իսկ փաստի առաջ կկանգնեցնի Բաքվի կառավարությանը և Ադրբեջանում անգլիական զորքերի հրամանատարությանը, հնարավորություն կստեղծի Զանգեզուրը և Արցախը միավորել Հայաստանի Հանրապետությանը: Զանգեզուրի հայությունը փափագում էր, որ Անդրանիկի նոսրացած զորամասի հետ տեղական զինուժը նույնպես ժամ առաջ օգնության գնա արցախցի իր եղբայրներին ու քույրերին: Գավառի Ազգային խորհուրդը՝ բացարձակ մեծամասնությամբ, ընդառաջ գնալով զանգեզուրցիների ցանկությանը, դիմեց Անդրանիկին՝ գլխավորելու իր զորամասի և տեղական զինված

ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 52, թ. 1:

ուժերի համատեղ արշավանքը դեպի Արցախ1: Շուշիի արշավանքին Գորիսում դեմ էին Ազգային խորհրդի որոշ գործիչներ, միայն թե ուրիշ պատճառաբանությամբ: Երևան մեկնած և այնտեղից հենց նոր վերադարձած Զանգեզուրի Ազգային խորհրդի անդամ Գեդեոն Տեր-Մինասյանը, արտահայտելով Երևանի կառավարության և Զանգեզուրի Ազգային խորհրդի մեկ-երկու անդամների տրամադրությունը, Գորիս քաղաքից նամակ է ուղարկում Տեղ գյուղ հասած Անդրանիկին: Նա գրում էր. «Սիրելի՛ փաշա. Շտապեցի Երևանից ուրախալի լուրերով վերադառնալ և Ձեզ ուրախություն պատճառել, բայց, դժբախտաբար, Դուք արդեն մեկնել էիք Տեղ: Ցավում եմ, որ տկար լինելու պատճառով այժմ իսկ չեմ կարող Ձեզ հետ գալ, սակայն հույս ունեմ շուտով առողջանալ ու Ձեզ այցի գալ Շուշի: Ուղարկում եմ ջերմագին բարևներս Ձեզ, Ձեր շքախմբին և քաջարի զինվորներին: Բայց ինչու՞ եք գնում, փաշա՛, թուրքերը հեռանում են. չլինի՞ թե Ձեր ներկայությունը խուճապ առաջ բերե և կոտորածի առիթ լինի, որ գոնե այժմ ցանկալի չէ: Երևանում խոսվում էր, որ հայ զորամասերը պետք է առաջնորդեն գաղթականներին դեպի Նախիջևան, Շարուր, Սարդարապատ և այլն: Անշուշտ այս խնդրում Դուք ևս խոշոր պատմական դեր պիտի կատարեք, բայց թողնում և Շուշի եք մեկնում»2: Ապա Գ. Տեր-Մինասյանը Զորավարին լրացուցիչ տեղեկու1 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 33, թթ. 33-38, Ա. Միքայէլեան, Ղարաբաղի վերջին դէպքերը, «Հայրենիք», 1923, Ա տարի, մայիս, թիվ 7, էջ 162, Յով. Ստեփանեան, Անդրանիկը Սիւնեաց երկրում, «Վէմ», 1936, Դ տարի, թիւ 5, նոյեմբեր-դեկտեմբեր, էջ 53, Ստեմել, Անդրանիկը Զանգեզուրի մէջ, էջ 19, Հ. Աբրահամյան, նշվ. աշխ., էջ 81: 2 ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 32, թ. 18:

թյուն է հաղորդում, թե Երևանում ինչ կարծիքներ կան իր անձի ու գործի մասին: «Երևանում շատ թշնամիներ ունեք,- գրում էր նա,- բայց ունեք և շատ հարգողներ: Նախարարներից շատերը խոստովանում են Ձեր բարոյական մեծությունը և գնահատում են Ձեր խաղացած դերը Զանգեզուրի փրկության գործում»1: Անդրանիկի գործունեությունը Զանգեզուրում բարձր էին գնահատում գերազանցապես Երևանի և ընդհանրապես հանրապետության ոչ դաշնակցական շրջանակներում, նաև դաշնակցական անկողմնակալ գործիչների միջավայրում: Այսպես՝ նոյեմբերի 16 թվով Երևանից Գորիս Անդրանիկին հղած իր նամակում դաշնակցական գործիչ Գարեգին Ենգիբարյանը շեշտում էր, թե «արդեն բոլորը զգում են ձեր կատարած ներդրումը Սիսիանում և Ղարաբաղում»2: Զորավարը շատ հակառակորդներ ուներ հատկապես ՀՅ դաշնակցության Երևանի կենտրոնական կոմիտեում և կառավարության ուժային կառույցներում: Հենց այս շրջանակներում էր միտք հղացել դավաճանության մեղադրանքով նրա նկատմամբ դատ հարուցել3: ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 32, թ. 19: Քանի որ նամակի վերջավորությունը նույնպես կարող է որոշ հետաքրքրություն ներկայացնել, ուստի այն բերում ենք ամբողջովին. «Ներեցե՛ք, կարճ եմ գրում: Ձեզ համար ուղարկում եմ մեկ շիշ կոնյակ, 10 տուփ ծխախոտ “Египетская”, երեք զույգ գուլպա, որ բազարչայցիք են ուղարկել, մեկ հեռագիր, «Ժողովուրդ» թերթի 31, 32, 33 համարները, «Զանգ» թերթի 67, 68, 69, 70, 71 համարները: Թիֆլիսի թերթերը չկային (բայց հիշատակված «Զանգը» լույս էր տեսնում Թիֆլիսում: - Ա. Ս.): «Հորիզոնը» փակված է վրաց կառավարության կողմից: Ձեր նամակները, նոր ծրարում դրած, Գևորգ Խատիսյանի միջոցով ղրկած եմ Թիֆլիս: Սույն գրաբերովս ուղարկում եմ մի նոր գլխարկ Շիրինյանի համար (որը գտնվում էր արշավազորքի մեջ և Անդրանիկի հանձնարարությամբ կատարում էր զորքի «կոմիսարի» պարտականությունները: - Ա. Ս.): Թեև տձև է, բայց գլխին ձև կստանա»: 2 ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 46, թ. 4: 3 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 275, ց. 2, գ. 36, թ. 102-107, գ. 37, թթ. 44-48, Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 442:

Այդ օրերին Երևանից Անդրանիկին գրած նամակով Սմբատ Բորոյանը նրան տեղեկացնում էր, որ Զորավարի հակառակորդները հատկապես օգտագործում են Նախիջևանի դեպքերը և «զմեզ դավաճան են անուանում, և այդ բառն ընկած է ամբողջ ժողովրդի և պարագլուխներու բերան»1: Նա նշում էր, որ Նախիջևանի ինքնապաշտպանության ղեկավարներից Երվանդ (Երո) Խարազյանը, որ «իբր հանցավոր բանտարկուած է բանտում», Նախիջևանի ողբերգությանը վերաբերող իր մոտ եղած փաստաթղթերը ներկայացրել է կաթողիկոսին, որը զբաղվում է Անդրանիկին և նրա զինակիցներին ամբաստանող կողմի փաստարկները ստուգելով: Սմբատը նաև հայտնում էր, որ «Ղարաքիլիսեի կռվին* ալ մեղադրում են, (բայց) նրանց համար ևս պատասխաններ կան մեզ մոտ... Ես ամեն տեղն ալ խոսել եմ, (որ) մեր ամեն մի քայլի համար ունենք հաստատուն տոքումենտներ փաշայի** քով, որը կմնա ապագա քննութեան»2: Դեպի Շուշի ռազմերթից առաջ, որպես երախտագիտության նշան, «Գորիսի հայ կանանց միությունը» պատրաստել և Հարվածող զորամասին էր նվիրել մի դրոշ՝ շնորհակալություն արտահայտող մակագրությամբ3: Նոյեմբերի 27-ին, դրոշը ստանալու առիթով, զորավար Անդրանիկը պատգամ հղեց Զանգեզուրի հասարակությանը: «Մինչև հիմա,- նշում էր նա,- շատ դրոշներ նվիրուած են [ինձ], որոնք բո-

ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 32, թ. 29: Նկատի ունի 1918 թ. մայիսին հայերի մղած Ղարաքիլիսայի հերոսական ճակատամարտը օսմանյան զավթիչ զորքերի դեմ: ** Անդրանիկի: 2 ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 32, թ. 29: 3 Յով. Ստեփանեան, Անդրանիկը Սիւնեաց երկրում, «Վէմ», 1936, Դ տարի, թիւ 5, նոյեմբեր-դեկտեմբեր, էջ 56, Ա. Չելեպյան, նշվ. աշխ., էջ 527, Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 445, 446: *

լորն ալ նշանակ եղած են արյունի, ավերի, ջարդի և դժբախտութեանց: Կմաղթեմ, որ այս դրոշակը լինի վերջինը և բերէ հաջողություն, խաղաղութիւն»: Եղիշե Քաջունու վկայությամբ Զորավարը այնուհետև «կոչ կընե բոլոր հայ անհատի, մասնավորապես զանգեզուրցիին, արի լինել, պաշտպանել իր իրավունքը և կռվել ազգի ազատագրութեան ու իր կեանքի, պատվի ու ինչքի պաշտպանութեան համար: Ահա միակ ուղին ամեն մի պարտաճանաչ կռվողներու»1: Վերջապես, 1918 թ. նոյեմբերի 16 (29)-ին Զանգեզուրի զինված ուժերը (գորիսեցիներ, կապանցիներ, սիսիանցիներ, այդ թվում՝ բազարչայցի մոլոկաններ)՝ թվով շուրջ 5000 մարդ, որոնց միացել էին նաև շուրջ 200 արցախցիներ ու գանձակցիներ, և Հարվածող զորամասը (սասունցիներ, վասպուրականցիներ, սեբաստացիներ, մշեցիներ, խնուսցիներ, ալաշկերտցիներ և այլք)՝ թվով 1000-ից ավելի մարտիկներով, Գորիս քաղաքից դուրս գալով, Անդրանիկի գլխավորությամբ ուղղություն վերցրին դեպի Շուշի2: Արևմտահայ մարտիկները պատրաստ էին իրենց կյանքը անմնացորդ նվիրաբերելու արևելահայոց մի հատվածի՝ իրենց եղբայրների ու քույրերի ազատագրության գործին: Հենց այդպես էր բանաձևել իր խոսքը Գորիսի շրջանի զինված ջոկատների հրամանատար, գնդապետ Բողդան Մելիք-Հուսեյնովը՝ դիմելով իր մարտիկներին. «Մեզ համար նրանց արյունը նույնքան թանկ է, որքան մերը»: Ե. Քաջունի, նշվ. աշխ., էջ 143, 144: Տե՛ս «Ժողովրդի ձայն», Երևան, 1918, 7 նոյեմբերի, Ա. Միքայէլեան, Ղարաբաղի վերջին դէպքերը, «Հայրենիք», 1923, Ա տարի, մայիս, թիվ 7, էջ 162, Յով. Ստեփանեան, Անդրանիկը Սիւնեաց երկրում, «Վէմ», 1936, Դ տարի, թիւ 5, նոյեմբեր-դեկտեմբեր, էջ 57, Ստեմել, Անդրանիկը Զանգեզուրի մէջ, էջ 19, Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ. էջ 445:

Տեղ գյուղի տարածքում կարճատև դադար առնելուց հետո զորքը իջավ Զաբուղի ձորը*: Զանգեզուրի և Արցախի արանքում ընկած Զաբուղի ձորի և նրան հարող տարածքների, հատկապես Հաջիսամլուի թուրքքրդական մուսավաթական զինված խմբերը, որոնք նախապես բռնել էին բոլոր դիրքերը, ցույց տվեցին կատաղի դիմադրություն: Կռիվը շարունակվեց նոյեմբերի 17-ի վաղ առավոտից: Հաղթահարելով թշնամու դիմադրությունը՝ հայ մարտիկները գրավեցին շրջակայքի վրա իշխող Մարքիզ լեռը, Սուս և Զեյվա մեծ գյուղերը, ինչպես նաև Ղզլջան, Սումուքլու, Նովրուզլու, Թաթտարա բնակավայրերը, ապա գրոհով մտան Ավդալար գյուղաքաղաքը: Թուրք և քուրդ զինված խմբերը, ավելորդ համարելով հետագա կռիվը, խուճապով փախան Հագարու գետի ձորն ի վար1: Անդրանիկի հեծյալները, սպասելով Զորավարի հետագա հրամանին, մնում են Ավդալարում և հարակից տարածքում, իսկ Անդրանիկը՝ Հարվածող զորամասի հիմնական ուժերով, կանգ է առնում Հագարու գետի Ավդալարի կամրջի մոտ և հանգիստ տալիս զորքին՝ հաջորդ օրը դեպի Շուշի շարժվելու համար2:

Անդրանիկի արշավանքը դեպի Շուշի ամենայն մանրամասնությամբ տրված է Հր. Սիմոնյանի նշված աշխատությունում (տե՛ս էջ 445-461): 1 Տե՛ս Ա. Միքայէլեան, Ղարաբաղի վերջին դէպքերը, «Հայրենիք», 1923, Ա տարի, մայիս, թիվ 7, էջ 162, Ա. Բաբալեան, Էջեր Հայաստանի անկախութեան պատմութենէն, «Հայրենիք», 1923, յուլիս, թիվ 9, էջ 103, Սարուր (Քիրս Սարոտ), Ղարաբաղի կցումը Ատրբէջանի, էջ 128, Յով. Ստեփանեան, Անդրանիկը Սիւնեաց երկրում, «Վէմ», 1936, Դ տարի, թիւ 5, նոյեմբեր-դեկտեմբեր, էջ 60, 61, Ստեմել, Անդրանիկը Զանգեզուրի մէջ, էջ 19, Ա. Չելեպյան, Զորավար Անդրանիկ և հայ հեղափոխական շարժումը, կենսագրական ակնարկ, Երևան, 1990, էջ 530, Բ. Ուլուբաբյան, նշվ. աշխ., էջ 38, Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 449-451, Հ. Աբրահամյան, նշվ. աշխ., էջ 85, 86, Հ. Այվազյան, նշվ. աշխ., էջ 233, 234: 2 Տե՛ս Սարուր (Քիրս Սարոտ), Ղարաբաղի կցումը Ատրբէջանի, էջ 128, Յով. Ստեփանեան, Անդրանիկը Սիւնեաց երկրում, «Վէմ», 1936, Դ տարի, թիւ 5, *

Երկու կողմերից եղել էին բավականին զոհեր: Կռվի ժամանակ սպանվել էր նաև Անդրանիկին ուղեկցող արցախցի քաջ սպա Ստեփան Սարգսյանը, որի դին տեղափոխվեց Գորիս և թաղվեց զինվորական պատիվներով1: Երբ հայ զորքն արդեն որոշ դադար էր առել, հանգստացել և պատրաստվում էր շարունակել ռազմերթը, դեպքերը, սակայն, նոր ընթացք ստացան. Զորավարին չվիճակվեց ավարտին հասցնել սկսած գործը: Ադրբեջանի կառավարության ղեկավար Ֆաթալի Խան-Խոյսկին գեներալ Վ. Թոմսոնին դիմեց հետևյալ գրությամբ. «Զանգեզուրի գավառում հայերը Անդրանիկի գլխավորությամբ անխնա բնաջնջում են մահմեդականներին, … որոնք զուրկ են որևէ պաշտպանությունից: Խնդրում ենք շտապ և արագ միջոցներ ձեռք առնել»: Ապա շարունակում է. «Անդրանիկը, 5000 զինվորի գլուխ անցած, երրորդ օրն է պաշարում Զաբուղը, որպեսզի անցնի Շուշի… Աղերսում ենք, գոնե այժմ անգլիական և ամերիկյան կառավարությունների ուշադրությունը դարձրե՛ք դժբախտ մահմեդականների վրա»2: Տեսնելով, որ իրադարձությունները սրընթաց զարգանում են հօգուտ հայերի, ընդառաջ գնալով Ադրբեջանի կառավարության տագնապալի կանչերին, իրականում հաշվի առնելով իրենց քաղաքական շահերը՝ անգլիացիները դիմեցին շտապ հակամիջոցների՝ օգնության փութալով Բաքվին: նոյեմբեր-դեկտեմբեր, էջ 61-62, Ստեմել, Անդրանիկը Զանգեզուրի մէջ, էջ 19, Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 451: 1 Տե՛ս Սարուր (Քիրս Սարոտ), Ղարաբաղի կցումը Ատրբէջանի, էջ 128, Յով. Ստեփանեան, Անդրանիկը Սիւնեաց երկրում, «Վէմ», 1936, Դ տարի, թիւ 5, նոյեմբեր-դեկտեմբեր, էջ 59, Ստեմել, Անդրանիկը Զանգեզուրի մէջ, էջ 19, Բ. Ուլուբաբյան, նշվ. աշխ., էջ 38, Հ. Աբրահամյան, նշվ. աշխ., էջ 86: 2 «Մշակ», 1918, 12 դեկտեմբերի, թիվ 257:

Նոյեմբերի 18-ին (դեկտեմբերի 1-ին) Ավդալար է հասնում մի կապավոր և Անդրանիկին հանձնում Ադրբեջանում տեղակայված անգլիական 27-րդ դիվիզիայի հրամանատար, գեներալ-մայորի պաշտոնակատար Վիլյամ Մոնտգոմերի Թոմսոնի՝ Բաքվից Շուշի հղած հեռագիրը, որով հայ Զորավարին հրահանգված էր դադարեցնել զորաշարժը: Հեռագրում ասված էր. «… Ինձ հաղորդում են, որ Դուք մտադրվել եք գրոհել Շուշիի վրա: Թուրքական զորքերին դաշնակիցները հրամայել են թողնել Կովկասը: Ադրբեջանական զորքերին դաշնակիցների կողմից հրամայված է հայերի դեմ ռազմական գործողությունների չդիմել: Որպես դաշնակիցների ներկայացուցիչ հրահանգում եմ չգրոհել թուրքական կամ ադրբեջանական զորքերի վրա: Եթե Դուք չգործեք այս կարգադրության համաձայն, Ձեզ նախազգուշացնում եմ, որ անձամբ պատասխանատու կլինեք Ձեր գործողություններով արյունահեղության տեղիք տալու համար: Այսօր մի սպա եմ ուղարկում Շուշի՝ հանդիպելու Ձեզ հետ»1: Հեռագրի տոնը և սպառնալիքները Անդրանիկին խորհելու առիթ տվեցին: Թեև զորքի արցախցի մարտիկները Զորավարին խնդրեցին հաշվի չառնել Բաքվից ստացված հրահանգը և կիսատ չթողնել սկսած գործը, բայց նա խոհեմ համարեց սպասել անգլիացի զորավարի կողմից ուղարկվելիք սպային: Հաջորդ օրը՝ նոյեմբերի 19-ին, սպիտակ դրոշակ պարզած, ավտոմոբիլով Ավդալար է հասնում Վ. Թոմսոնի անունից ուղարկված «հաշտության պատվիրակությունը»՝ բաղկացած երկու սպաներից՝ անգլիացի Ջ. Ֆ. Սքուայրից և ֆրանսիացի կապիտան Նիկոլաս Գասֆիլդից: Ներկայանալով Ավդալարի գետամերձ այգիներից մեկում հանգրվանած հայ Զորավարին՝ բանա-

ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 52, թ. 2:

գնացներն Այսրկովկասում դաշնակից զորքերի հրամանատար, իր զորակայանը Բաքվում հաստատած անգլիացի զորավար Վ. Թոմսոնի անունից նրան հանձնեցին նախորդ օրը Շուշիում ստացված հեռագրի բովանդակությամբ նամակը: Նամակում շեշտվում էր, որ արշավանքը չդադարեցնելու դեպքում հազիվ թե Փարիզի խաղաղության վեհաժողովը որոշում ընդունի հօգուտ հայերի, այդ թվում՝ Արցախի և Զանգեզուրի պատկանելության հարցերը քննարկելիս1: Անդրանիկը տեղի տվեց, քանի որ նրա մոտ նոր պատրանք էր ստեղծվել: Նա մտածում էր, որ դաշնակիցները Արևմտյան Հայաստանը երբեք չեն թողնի Թուրքիային, որ պատերազմում երկու միլիոն զոհ տված հայերը բարոյական բոլոր իրավունքները պիտի ունենան իրենց հատուցումը պահանջելու: Նա մտածում էր, որ եթե ինքը շարունակի արշավանքը և մտնի Շուշի, ապա դա «դաշնակիցների» և հայերի փոխհարաբերությունների վատթարացման առիթ կդառնա և կունենա բացասական հետևանքներ: Անդրանիկը ենթադրում էր, որ Նուրի փաշան, որը մի զորամասով դեռ մնացել էր Ադրբեջանում, իբրև պատասխան քայլ, կներխուժի Գանձակի հայ գյուղերը և հրի ու սրի կմատնի բնակիչներին2:

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 50, թ. 13, գ. 52, թ. 1, Սարուր (Քիրս Սարոտ), Ղարաբաղի կցումը Ատրբէջանի, էջ 129-130, Յով. Ստեփանեան, Անդրանիկը Սիւնեաց երկրում, «Վէմ», 1936, Դ տարի, թիւ 5, նոյեմբեր-դեկտեմբեր, էջ 62, 63, Ե. Իշխանեան, Դէպքերը Ղարաբաղում, ճշդումներ եւ դիտողութիւններ, «Հայրենիք», 1933, հոկտեմբեր, թիվ 12 (132), էջ 116, Հ. Կարապետյան, նշվ. աշխ., էջ 607, 608, Բ. Ուլուբաբյան, նշվ. աշխ., էջ 39, Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 459, Ե. Իշխանյան, նշվ. աշխ., էջ 298, Հ. Աբրահամյան, նշվ. աշխ., էջ 89, Հ. Այվազյան, նշվ. աշխ., էջ 235: 2 Տե՛ս Լեո, նշվ. աշխ., էջ 426:

Նույն օրը՝ նոյեմբերի 19-ին, Անդրանիկը Վարանդայի, Դիզակի, Խաչենի և Ջևանշիրի զորքերի հրամանատարներին, բոլոր կոմիսարներին և հայ ազգաբնակչությանը հրաման (թիվ 640) արձակեց անմիջապես դադարեցնել ռազմական գործողությունները թուրքերի և Ադրբեջանի զորքերի դեմ1: Ինչ խոսք, Զորավարը սխալ գործեց՝ ավելորդ հավատ տածելով անգլիացիների արդարամտության և խոստումների նկատմամբ: Շատ չանցած՝ նա հայտարարելու էր. «Այս բոլորն էն սրիկա Սոկրատ բեկի պատճառով եղավ, թե չէ ես վաղուց Շուշի կլինեի»2: Անդրադառնալով այդ ճակատագրական սխալին՝ Արցախի Հայոց Ազգային խորհուրդն իր նախագահի ստորագրությամբ Անդրանիկին հղած նամակներից մեկում գրել է. «Ձերդ Գերազանցություն, այն օրվանից, երբ Ձեր քաջարի զորքերը եկան բանակ դրին Զանգեզուրի սահմաններում, Ղարաբաղի հայությունը մինչև վերջին ժամանակներս, թեև շրջապատված թշնամիների կուռ շղթայով, իր հույսը չէր կտրում և միշտ սպասում էր բազմաչարչար հայ ժողովրդի ալեզարդ հերոսապետի գալստյան: Նույնիսկ երբ թուրքերը տիրել էին Ղարաբաղի կենտրոնին՝ Շուշի քաղաքին, ժողովուրդը իր սրտի խորքում չհաշտվելով կատարված փաստի հետ, իր հայացքը ուղղել էր դեպի արևմուտք և այնտեղից էր սպասում իր փրկությունը: Անգլիական առաջին միսիան կարծեք եկավ խորտակելու ժողովրդի հույսը: Գեներալ Թոմսոնի հեռագրի համաձայն Դուք ակամայից կանգ առաք Հաքարուի ափերին, առաջ չանցաք և որից հետո 1 Տե՛ս “Вперед”, 24 января, 1919, «Մշակ», 1919, 28 հունվարի, թիվ 20, Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 461, Հ. Աբրահամյան, նշվ. աշխ., էջ 90: 2 ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 32, թ. 18:

Ղարաբաղը մնաց բախտի քմահաճույքին ենթակա»1: Զորավար Վ. Թոմսոնի ուղարկած սպաները Զաբուղից վերադարձան Շուշի: Նրանց հետ Շուշի անցան Արշակ Շիրինյանը և Նիկոլայ Հովսեփյանը, որոնք այնտեղից մեկնեցին Բաքու՝ կարևոր հանդիպումներ ունենալու և պարզելու Զանգեզուրի հետ կապված մի շարք անհետաձգելի խնդիրներ2: Նոյեմբերի 21-ին (դեկտեմբերի 4-ին) հայ զորքը, թողնելով Զաբուղի ձորը, վերադարձավ Գորիս*: Գորիսում Անդրանիկին ընդունեցին խանդավառությամբ, քանի որ, այնուամենայնիվ, Զորավարն իր բանակով ջարդել էր Զաբուղ և Հագարու ձորերի թուրք-քրդական ուժերին3: ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 38, թ. 17: Տե՛ս Սարուր (Քիրս Սարոտ), Ղարաբաղի կցումը Ատրբէջանի, էջ 129, 130, Ե. Իշխանեան, Դէպքերը Ղարաբաղում, ճշդումներ եւ դիտողութիւններ, «Հայրենիք», 1933, հոկտեմբեր, թիվ 12 (132), էջ 117, Յով. Ստեփանեան, Անդրանիկը Սիւնեաց երկրում, «Վէմ», 1936, Դ տարի, թիւ 5, նոյեմբեր-դեկտեմբեր, էջ 63, Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 461: * Ադրբեջանցի պատմաբան Ֆ. Շուշինսկին իր «Շուշա» գրքում, անդրադառնալով դեպի Շուշի Անդրանիկի ռազմերթին, չի հիշատակում անգլիացիների միջամտության փաստը, և ընթերցողը շարադրանքից այն տպավորությունն է ստանում, թե Անդրանիկի զորքը Շուշի գնալու ճանապարհին չի կարողացել հաղթահարել թուրքերի դիմադրությունը: Միաժամանակ, թունավոր ատելությամբ լցված դեպի հայ ժողովրդի ազգային հերոսը, նա գրել է. «Այդ ժամանակ մոլի դաշնակ գեներալ Անդրոնիկը իր ավազակային բանակով, թալանելով Զանգեզուրի գավառի ադրբեջանական գյուղերը, ներխուժել էր Ղարաբաղի տարածք: Այդ կատաղի նացիոնալիստը փորձում էր զավթել Շուշին: Օգտվելով Զանգեզուրի և Շուշիի դաշնակների աջակցությունից, Անդրոնիկը զավթում է Ղարաբաղի Ջրաբերդի, Վարանդայի ու Դիզակի շրջանները և հայտնվում Շուշիից 35 կիլոմետր հեռավորության վրա: Բայց Շուշին գրավել նրան չի հաջողվում, և նա իր բանակով քաշվում է Զանգեզուր: Ադրբեջանից Ղարաբաղը անջատելու անհաջող փորձեր կատարվել են նաև հետագայում» (Ф. Шушинский, նշվ. աշխ., էջ 83): 3 Տե՛ս Յով. Ստեփանեան, Անդրանիկը Սիւնեաց երկրում, «Վէմ», 1936, Դ տարի, թիւ 5, նոյեմբեր-դեկտեմբեր, էջ 63, Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 461, Հ. Այվազյան, նշվ. աշխ., էջ 237:

Գորիսից Անդրանիկը, հետևելով անգլիացի զորավարի տված սպառնալից հրահանգին, Զանգեզուրի բոլոր զինվորական ստորաբաժանումներին հրաման արձակեց: Կապանի Ազգային խորհրդին Գորիսից ուղարկած նամակում Անդրանիկը գրում էր. «… Հրամայում եմ իսկույն ևեթ դադարեցնել թշնամական գործողություն թուրքերու դեմ և կավելացնեմ, որ հակառակ իմ նախազգուշացումիս, եթե երբեք շարունակվի թշնամական գործողությունը, ես ինձ վրայից վերցնում եմ որևէ պատասխանատվություն և կը հայտնեմ, որ այդ արյունահեղության համար անձամբ պատասխանատու պիտի նկատվին ամեն անոնք, որոնք կը ղեկավարեն այդ գործը: Հայտնելով այս մասին՝ պարտք եմ դնում ձեր վրա ներկա գրությանս իսկականը ուղարկել Ղափանի և Մեղրիի շրջանի բոլոր ազգային խորհուրդներու և գործի ղեկավարներուն, որմէ վերջ նամակս՝ անոնց կողմէ ստորագրված կը պահեք ձեզ հետ: Նույն իմաստով գրած եմ նաև Ղարաբաղի զանազան շրջաններու ղեկավարներուն և վստահ եմ, որ անոնք ևս կը կատարեն իմ հրամանը»1: Շաբաթներ անց, ըմբռնելով բրիտանական հրամանատարության դիրքորոշումը և տեսնելով մահմեդական նկրտումների աշխուժացումը, Զորավարը Բաքվի դաշնակցային զորքերի գլխավոր հրամանատարին նամակ է հղում՝ արտահայտելով իր դժգոհությունը. «Անցյալ տարվա նոյեմբերի 18-ին դեպի Շուշի իմ տեղաշարժը կանգնեցվեց գեներալ Թոմսոնի առաջարկով: Ինձ հաղորդվեց դաշնակից երկրների մեծ պատերազմի դադարեցման և հաղթանակի մասին, որի համազինակիցն եմ համարում ինձ և հպարտ եմ դրա համար: Խոստացվեց, որ միջոցներ են ձեռք

ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 50, թթ. 9-10:

առնված մահմեդականների (կողմից հայերի) ճնշումների դեմ, և ես լսելով դա, վերադարձա Զանգեզուր, տալով երդում՝ ներդնել բոլոր ձգտումները և միջոցները խաղաղությունը վերականգնելու համար իմ հրամանատարության ենթակա տարածքներում: Ցավոք, ինձ հայտնի է դարձել մահմեդական զորքերի տեղաշարժի և կենտրոնացման մասին և նրանց տեղաշարժը դեպի Ղարաբաղ և Զանգեզուր»1: Զորավարն այդ ամենը համարում էր հայկական Զանգեզուրին, Արցախին և անձամբ իրեն մահմեդականների նետած մարտահրավեր, խնդրում էր, բնակչության շահերից ելնելով, միջոցներ ձեռք առնել իրավիճակը կարգավորելու համար: Զորավարը իր հոգու պարտք էր համարում հայտնել, որ «Ղարաբաղի և լայնածավալ Զանգեզուրի (նկատի ունի Բուն Զանգեզուրի: - Ա. Ս.) գավառի, ինչպես նաև Ղափանի, Սիսիանի և Մեղրիի մահալների հայությունը՝ ավելի քան 300 հազար հայ, ոչ մի դեպքում չի ընդունի… Ադրբեջանի (իշխանությունը)…»2: Թույլ տված սխալը՝ Շուշի չմտնելը, ծանր հետևանքներ ունեցավ: Ադրբեջանի կառավարությունը առավելագույնս օգտագործեց իր օգտին ստեղծված հոգեբանական մթնոլորտը, դիմեց լայնածավալ սադրանքների և անգլիական հրամանատարությանը ներկայացրեց նորանոր չհիմնավորված կեղծ մեղադրանքներ՝ ուղղված հայ Զորավարին: Նոյեմբերի 27-ին Ադրբեջանի կառավարության պաշտոնաթերթ «Ադրբեջանը» «Անդրանիկի գործողությունները» վերնագրի տակ տպագրել էր նախկին Զանգեզուրի գավառի ադրբեջանական մասից ստացված հեռագիրը, որի հեղինակ ոմն Հաջիևը գրում էր, թե Անդրանիկը, իր զորամասի գլուխն անցած, Մեղրու

ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 39, թ. 7: Նույն տեղում, թ. 7:

շրջանի հայերի հետ ջախջախել է 10-ից ավելի թուրքական գյուղեր՝ Լեհվազը, Կիլիտը, Վարդանազուրը և այլն ու պատրաստվում է շրջապատել ու ոչնչացնել Ալիդարան, Նյուվադին, Էրնաձուրը և շրջանի մյուս բոլոր թուրքական գյուղերը: Այնուհետև Հաջիևը ստապատիր հորինվածքով գրում էր. «Թուրք բնակչությունը խուճապի մեջ է և փորձում է փախչել Պարսկաստան: Շատ կանայք ու երեխաներ խեղդվել են Արաքս գետում: Ջարդերից փրկված բնակիչները թափառում են բաց երկնքի տակ, Արաքսի ափերին: Առաջիկայում նման վիճակ է սպասվում Զանգեզուրի գավառի և Օրդուբադի անպաշտպան մուսուլմաններին: Անդրանիկի ջոկատը որոշել է վերջնականապես բնաջնջել անպաշտպան բոլոր մուսուլմաններին: Ներկայումս, երբ ողջ Եվրոպան և ամբողջ աշխարհը, ցած դնելով զենքը, բացականչում են խաղաղության մասին, այդ նույն ժամանակ Անդրանիկի ջոկատը սրի ու կրակի է մատնում մուսուլմաններին, հաշվի չառնելով Կովկասում դաշնակից տերությունների ներկայությունը: Թախանձագին խնդրում ենք ձեռնարկել արտակարգ ու շտապ միջոցներ՝ խաղաղ մուսուլմաններին պաշտպանելու համար, նաև դաշնակից տերությունների ներկայացուցիչներին խնդրում ենք անհապաղ այստեղ գործուղել ադրբեջանական և վրացական կառավարությունների կողմից կազմած հանձնախումբ, որը տեղում կուսումնասիրի և կհամոզվի, թե ինչպիսի գազանություններ է կատարում Անդրանիկը: Օրդուբադը և Զանգեզուրի գավառի հարևան շրջանները մեկ տարուց ավելի է, ինչ կտրված են արտաքին աշխարհից: Բնակչությունը, փոստի ու հեռագրի բացակայության պատճառով, հնարավորություն չունի բարձր իշխանություններին հայտնելու իր վշտի մասին, ուստի խնդրում ենք ուշադրություն դարձնել այդ հանգամանքին»1:

“Азербайджан”, 10 декабря (27 ноября), 1918, № 56.

Զանգեզուրում տեղեկատվական միջոցների բացակայության պատճառով այդ սադրանքներին հնարավոր չէր հակահարված տալ: Թեև գավառի դեպքերին լավ ծանոթ և այնտեղից մեկնած գործիչները Թիֆլիսի և Բաքվի ռուսալեզու մամուլի էջերում հասարակայնությանը պատմում էին ճշմարտությունը, բայց դրա հետ հաշվի չէին նստում ո՛չ Բաքվի իշխանությունները, ո՛չ անգլիական օկուպանտները: «Ադրբեջան» թերթում տեղ գտած, Զանգեզուրում Անդրանիկի գործունեության հետ կապված փաստերի խեղաթյուրման դեմ ակտիվ հանդես էին գալիս Հարվածող զորամասի շարքերում կռված ռուս սպաներ շտաբս-կապիտան Յ. Ռ. Բորտը և պորուչիկ Ալեքսեյ Գրիգորևիչ Կոլմակովը, որոնք Թուրքիայի պարտության նախօրեին հեռացել էին գավառից: 1918 թ. դեկտեմբերի 2-ին, գալով Բաքու և կարդալով «Ադրբեջան» թերթի մի քանի համարները, նրանք «Զնամյա տրուդա» թերթի դեկտեմբերի 12-ի համարում տպագրում են մի ծավալուն հոդված բազմաթիվ փաստերով, մերկացնում Ադրբեջանի թուրքերի սադրանքները՝ ստապատիր մեղադրանքները և փաստերի միտումնավոր խեղաթյուրումները, միաժամանակ խիստ քննադատության ենթարկում նրանց պաշտպան անգլիական զինվորական իշխանությունների ծայրահեղ կողմնակալ հակահայկական քաղաքականությունը: Հոդվածի վերջում նրանք գրում էին. «Հայտարարում ենք ի գիտություն ամենքի, որ Զանգեզուրի շրջանը կտրված է ամբողջ աշխարհից: Եվ հնարավոր է, որ գեներալ Անդրանիկը մինչև այժմ լուր չունի գերմանացիների ու թուրքերի դեմ դաշնակիցների նվաճած հաղթանակից: Եվ եթե, իրոք, այնտեղ մարտեր են տեղի ունենում, ինչպես այսօր Խան-Խոյսկին գեներալ Թոմսոնին է հաղորդում “Бакинское слово” լրագրում (հ. 4, սույն ամսի 5-ին), ապա, հավանաբար, թուրք-մուսավաթիստական ավազակախում270

բը կփորձի Զանգեզուրի վրայով անցնել Նախիջևան, մի բան, որ հավասարազոր կլինի տակավին անփորձանք մնացած այդ երկրամասի բովանդակ հայ ազգաբնակչության լիակատար քայքայմանն ու ոչնչացմանը: Եվ եթե դա այդպես է, ապա մենք, իբրև գեներալ Անդրանիկի զինակիցներ ու մարտական ընկերներ, հավաստիացնում ենք, որ թուրքական ելուզակները կարող են առաջ անցնել միայն այդ լեռնային արծիվների դիակների վրայով»1: Բաքվի Հայոց Ազգային խորհուրդը և Հայաստանի Հանրապետության կառավարության կողմից Բաքվում դաշնակից օկուպացիոն զորքերի ղեկավարության մոտ Հայաստանի ներկայացուցիչ նշանակված գեներալ Յ. Բագրատունին էլ իրենց հերթին լայն գործունեություն էին ծավալել՝ հատկապես անգլիական հրամանատարությանը և հասարակայնությանը լայնորեն պարզաբանելու ճշմարտությունը2: Այդ ուղղությամբ իր կատարած աշխատանքների մասին գեներալ Յ. Բագրատունին նամակ է հղում Գորիս: «Վսեմափայլ տեր, Հարգելի բարեկամ, գեներալ Անդրանիկ. Շատ ուշ իմացա այն փայլուն կռիվների մասին, որ Դուք վարել եք վերջին ամիսների ընթացքում, այն հաջողությունների մասին, որոնց է պարտական, մասնավորապես, Զանգեզուրի հայ ժողովուրդը իր ֆիզիկական գոյության (համար): Այժմ, երբ արտաքին պայմաններն այնքան նպաստավոր են, լիահույս եմ, որ ոչ միայն վերացած պետք է համարել մեր բազմաչարչար ժողովրդի գլխին կանգնած վտանգը, այլ և ապահոված մեր քաղաքական ապագան:

“Знамя труда” (Баку), 12 декабря, 1918. Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 40, թ. 14:

Այստեղ անգլիացիների հաստատվելուց հետո հայերը, բնականաբար, խնդիր դրին թուրքերի գազանությունների մասին: Դրան ի պատասխան, տեղացին հեռագրեր Զանգեզուրի շրջանից, որոնք լիքն են գանգատներով մեր բանակի դեմ: Մենք համոզված ենք, որ այդ բոլորը զրպարտություններ են և որ մի կազմակերպված, կարգապահության ենթարկված բանակ թույլ չի տա մի քայլ, որ խախտեր զինադադարի պայմանները: Այդ իմաստով ես խոսել եմ անգլիական հրամանատարության հետ, ավելացնելով, որ թուրքերի նպատակն է աղմուկ հանելով ստիպել, որ հայ զորքերը քաշվեն Ղարաբաղից, ինչը, որ իհարկե, անհնարին է»1: Գեներալ Յ. Բագրատունին անհիմն լավատեսություն էր հանդես բերում՝ մեծ հույսեր կապելով Ադրբեջանում անգլիական վարչության քաղաքականության հետ: Ընդամենը օրեր անց՝ 1919 թ. հունվարի սկզբին, անգլիացիների թույլտվությամբ ու հովանավորությամբ Ադրբեջանի զորքերը լայնածավալ պատերազմ էին սկսելու Զանգեզուրի դեմ: Սադրանքների դիմելով և Անդրանիկին մեղադրելով ադրբեջանական գյուղերն ավերելու, բնակչությանը կոտորելու մեջ՝ մուսավաթականները, միաժամանակ ոգեշնչված անգլիացիների հովանավորությունից և նրանց անսքող աջակցությունից, արագացրին Արցախի և Զանգեզուրի հպատակեցմանն ուղղված իրենց ագրեսիվ գործողությունները: Սկսվեց հայ-թուրքական կռիվների նոր շրջանը2: Նոյեմբերի կեսերից վտանգավոր կացություն ստեղծվեց Կապանի և Մեղրու շրջաններում: Մուսավաթական զորքերը և Զանգեզուրին հարող թուրքական տարածքներում մնացած տաճկական զորամասերը համատեղ ուժերով հարձակման անցան գա1

ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 6, թ. 29: Տե՛ս նույն տեղում, գ. 39, թ. 7:

վառի հայկական բնակավայրերի վրա՝ հույս ունենալով ճեղքել հայերի պաշտպանական ամրությունները, ոտքի հանել տեղի ցեղակիցներին և համատեղ ուժերով վերջնականապես տեր դառնալ նշված տարածքներին: Սակայն թշնամին ի սկզբանե հանդիպեց հայերի անխորտակելի դիմադրությանը և արժանի ջարդ կրեց: Հետապնդելով հակառակորդին՝ հայերը մտան թուրքերի բնակավայրերը: Կապանի Ազգային խորհրդի նախագահ Ս. Մելիք-Ստեփանյանը Ղաթարի հանքերից նոյեմբերի 20-ին (դեկտեմբերի 3-ին) Անդրանիկին գրած նամակում տեղեկացնում էր. «Չնայած Զանգեզուրի ազգային խորհրդի և զորավարի՝ պատերազմական գործողությունները դադարեցնելու մասին կարգադրություններին, Ղափանի շրջանի բոլոր ճակատների երկարությամբ կռիվ է բռնկվել թուրքերի հետ»: Տալով այդ կռիվների ամփոփ բնութագրությունը՝ նամակագիրը Զորավարին հաղորդում էր. «Այստեղ դեպքերն ընդունել են լայն ծավալ: Իհարկե, առայժմ հաջողությունը մեր կողմն է, և թրքությունը գլխակորույս փախուստի է դիմում: Հաջողության համար բոլոր հարկավոր կարգադրություններն արվում են, և ձեռք են առնվում բոլոր միջոցները»: Շեշտելով, որ «մինչև այժմ ավերված են թուրքական 30 մեծ ու փոքր գյուղեր՝ Ս. Մելիք-Ստեփանյանը Զորավարին առաջարկում էր փոփոխություն մտցնել իր ռազմական ծրագրի մեջ: «Չէի՞ք գտնիլ ավելի նպատակահարմար,- հարցնում էր նա,- Զաբուղի հովտով պտույտ գործելու դեպի Դամիրչի Դոնդարլու՝ Իզզեթի բազան, որտեղ նրա ձեռքով ամբարված է ահագին քանակությամբ զինամթերք և հացի պաշար, որից հետո էլի ինչպես կուզենայիք: Կ՚խնդրեի տեղեկացնել Ձեր անելիքի մասին»1:

ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 35, թ. 18-19:

Վտանգավոր վիճակ էր ստեղծվել նաև Սիսիանում՝ Նախիջևանի կողմից: Այդ մասին զանգեզուրյան իշխանությունները հետախուզական տվյալներ էին ստացել Երևանից: Հենվելով այդ տվյալների վրա՝ Հայաստանի Հանրապետության արտգործնախարար Արարատյանը Թիֆլիս, Վրաստանում Հայաստանի առաքելության ղեկավար Եվանգուլովին նոյեմբերի 29-ին հաղորդում էր. «Թաթարական մեկ զորամաս, դուրս գալով Նախիջևանից, մոտեցել է Ջուլին և Սիսիանի շրջանի սահմանին՝ հարձակման նպատակով»1: Բայց թշնամին այդպես էլ սիրտ չարեց ներխուժել Սիսիան, քանի որ տեղեկացվել էր շրջանի զինված ուժերի հնարավորությունների մասին: Խայտառակ պարտություն կրելով Կապանի ուղղությամբ՝ մուսավաթականներն իրենց վրեժն առնում էին զավթված Նախիջևանի և Ադրբեջանի հայաբնակ բնակավայրերի հայերից՝ դիմելով նորանոր գազանությունների: Այսպես, «Մի քստմնելի դեպք» վերնագրի տակ «Մշակը» հետևյալ հաղորդումն էր անում. «Լավատեղյակ աղբյուրներից մեզ հաղորդում են, որ Արեշի գավառի Չանախ-Բուլաղ գյուղի ծխատեր քահանա Աստվածատուր Առուշանյանը, որ հունիսի 10-ին թյուրքերի կոտորածից խուսափելով 60 մարդու հետ ապաստանել էր լեռներում, վերջերս շրջապատվել է տեղական թուրքերից և բռնվել: Թուրքերը, հանելով նրա կաշին, մեջը լցրել են ծղոտ և դրել ճանապարհի վրա, ի ցույց մարդկանց, որպեսզի անցնող-դարձող թուրքերը թքեն նրա վրա»2:

ՀԱԱ, ֆ. 275, ց. 2, գ. 131, թ. 101: «Մշակ», 1918 թ., թիւ 264, 24 դեկտեմբերի:

1918 Թ. ՎԵՐՋԱՎՈՐՈՒԹՅԱՆ ԱՆՈՐՈՇՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Այսրկովկասից թուրք փաշաների և զորքերի հեռանալուն զուգընթաց նրանց տեղը գրավում էին դաշնակից պետությունների առաքելությունները և բարձրաստիճան զինվորականները, որոնք աստիճանաբար թափանցում էին երկրամասի խորքերը: 1918 թ. դեկտեմբերի կեսերին Բաքվից Շուշի եկավ դաշնակիցների առաջին առաքելությունը* բրիտանական բանակի մայոր Վիլյամ Դաֆ Գիբոնի գլխավորությամբ1: Երկու օր անց քաղաքի տների պատերին փակցվեց հետևյալ բնութագրական հայտարարությունը. «Շուշիի գավառի ազգաբնակչությանը. Քանի որ գոյություն ունի Շուշի քաղաք անգլիական առաքելության գալու մասին սխալ պատկերացում, ես՝ միսիայի ղեկավարս, հայտարարում եմ հետևյալը: Սույն առաքելությունը ուղարկված է Բաքվում գտնվող դաշնակից զորքերի գլխավոր հրամանատար գեներալ Թոմսոնի կողմից՝ օրենքն ու կարգը Շուշիի շրջանում վերականգնելու համար, մինչև որ այդ շրջանում յուրաքանչյուրը հնարավորություն կունենա գարնանը վերադառնալու իր տունը և իր խաղաղ աշխատանքին: Քաղաքական և սահմանային հարցերը միսիային չեն վերաբերվում, քանի որ դրանք կվճռվեն հաշտարար կոնֆերանսում**: Որպեսզի օրենքն ու կարգը այս գավառում ապահովվի, մահմեդական և քրիստոնյա բոլոր բնակիչներին ես կոչ եմ անում հնազանդվել այն բոլոր հրամաններին, որոնք ես կարձակեմ: * Գրականության մեջ այդ առաքելությունը անվանված է նաև «Անգլիական միսիա», «Անգլիական բանակի ներկայացուցչություն»: 1 Տե՛ս Ս. Վրացեան, Հայաստանի Հանրապետութիւն, Թեհրան, 1982, էջ 311: ** Նկատի ունի տերությունների՝ Փարիզում բացվելիք Վեհաժողովը:

Այն փաստը, որ անգլիական կառավարությունն ունի միլիոնավոր քրիստոնյա և մահմեդական հպատակներ, որոնք ինքնակամ մտնելով նրա զորքերի շարքերը, կողք կողքի կռվում են այդ պետության համար, գրավական է հանդիսանում, որ մենք անաչառ գործելով, կանենք այն, ինչ գտնում ենք օգտակար երկու կողմերի համար: Անգլիական միսիայի ղեկավար մայոր Գիբոն Շուշի»1: 25 նոյեմբերի (18.12) 1918 թ. Մի քանի օր անց Վ. Գիբոնը կապիտան Ջ. Սքուայրի հետ մեկնում է Գորիս՝ բանակցելու Զանգեզուրի Ազգային խորհրդի անդամների հետ2: Պատվիրակության կազմում էին նաև Բաքվի մուսավաթական կառավարությունից Աբդուլլա բեկ Հասանբեկովը և Բաքվի Հայոց Ազգային խորհրդի ներկայացուցիչ Չիլինգարյանը: Պատվիրակությունը Անդրանիկի հետ համաձայնության եկավ, որ վերջինս Զանգեզուրում իր զորամասով պիտի մնա մինչև 1919 թ. մայիսը: Շփումներ հաստատելով Անդրանիկի և Զանգեզուրի Ազգային խորհրդի հետ՝ Վ. Գիբոնը և պատվիրակության մյուս երկու անդամները մեկնում են Նախիջևան՝ ծանոթանալու տեղի վիճակին: Զանգեզուրում հույս էր արթնացել, թե նրանց օգնությամբ շատ շուտով գավառում և Դարալագյազում ապաստանած նախիջևանահայ գաղթականները կվերադառնան իրենց բնակավայրերը: Այդպես էին մտածում նաև Երևանում:

ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 309, թ. 204: Տե՛ս «Արև», 1919, 11 փետրվարի, թիվ 5:

1918 թ. նոյեմբերի 1-ին Կարո Սասունին Անդրանիկին գրում էր, որ անհրաժեշտ է շտապ հետախույզներ ուղարկել Նախիջևան և պարզել, թե ինչպիսին է վիճակն այնտեղ: «Հավանաբար արդեն այնտեղ են եկել անգլիացիները, և դա հեշտացնում է մեր գործը»1: Նույն լավատեսությամբ Սմբատ Բորոյանը Երևանից Զորավարին տեղեկացնում էր. «Գեներալ Սիլիկովի հետ տեսնուած ենք, (նա) առաջարկեց ինձ Լոռիի Ղարաքիլիսա գնալու, իսկ մյուսներին (օրինակ՝ ժողովրդական կուսակցությանը) առաջարկում են հավաքել ուժեր, գալ ձեզ հետ միանալ և սպասել նրանց (տաճիկների: - Ա. Ս.) քաշվելուն, խփել նրանց քամակից և իջնել Նախիջևան»2: Իրականում, սակայն, շարունակվում էր Շարուր-Նախիջևանի հայության արյունալի ոդիսականը: Նախիջևանի թուրքերը և այնտեղ մնացած օսմանյան թուրք ուժերը արգելում էին շեն օջախները թողած հազարավոր տնավեր նախիջևանահայերի վերադարձը հայրենի բնօրրան3: Առանց անգլիացիների համաձայնության՝ Անդրանիկը տրամադիր չէր Զանգեզուրից մտնել Նախիջևան և սպասում էր այնտեղից Վ. Գիբոնի՝ Գորիս վերադարձին: Նա հույս ուներ, որ Գորիսում անգլիացի մայորը նախիջևանահայերի վերադարձին

ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 32, թ. 14: Նույն տեղում, թ. 30: 3 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 211, թթ. 64, 89, 90, 91, ֆ. 370, ց. 1, գ. 48, թթ. 9-10, «Զանգ», 1918, թիվ 54, 17 սեպտեմբերի, «Ժողովրդի ձայն», Կ. Պոլիս, 1919, թիվ 361, 18 դեկտեմբերի, Հ. Կարապետյան, նշվ. աշխ., էջ 623, Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 481, Է. Զոհրաբյան, Նախիջևանյան հիմնահարցը և Հայաստանի «դաշնակիցները» (1918 թ. դեկտ. – 1920 թ. ապրիլ), Երևան, 2002, էջ 69, նույնի՝ Նախիջևանյան հիմնահարցը (1920-1921), Երևան, 2010, էջ 140-148:

կտա իր համաձայնությունը, և հարցը կկարգավորվի խաղաղ ճանապարհով1: Նման հեռանկարին սակայն չէր հավատում հայկական բանակի Դարալագյազի զորամասի հրամանատար, գորիսեցի Յապոնը (Հովհաննես Պարոնյան), որն իր նախաձեռնությամբ և ՀՀ կառավարության հավանությամբ սկսել էր ռազմական գործողություններ՝ նախիջևանահայ գաղթականների համար դեպի հայրենի եզերք ճանապարհ բացելու նպատակով2: 1918 թ. դեկտեմբերի 12-ին Հայաստանի Հանրապետության ներքին գործերի նախարարին հղած հեռագրով Յապոնը հաղորդում էր, որ իր զորամասը համառ դիմադրությունից հետո գրավել է Ամաղու գյուղը և պատրաստվում է շարժվել դեպի Շարուր: Նա նաև հայտնում էր, որ «տեղեկությունների համաձայն՝ Անդրանիկը Սիսիանից շարժվում է Նախիջևանի վրա: Անդրանիկի կողմից ուղարկված սպան գտնվում է Սուլթանբեկի շրջանում, որտեղ կազմակերպում է տեղական ուժերը»3: Սակայն, շատ չանցած, Երևան ուղարկած իր մի ուրիշ հեռագրով Յապոնը հաղորդում էր. «Նախիջևանից և Շարուրից եկած թուրքերը գրավել են Ուլիա-Նորաշենի և Յայջիի լեռները, և ես ստիպված եմ ժամանակավորապես կանգնեցնել առաջխաղացումը: Թուրքերը որոշել են համառ դիմադրություն ցույց տալ: ՍիսիաՏե՛ս «Ժողովրդի ձայն», Կ. Պոլիս, 1919, թիվ 361, 18 դեկտեմբերի, Յով. Ստեփանեան, «Անդրանիկը Սիւնեաց երկրում», «Վէմ», 1936, Դ տարի, թիւ 5, նոյեմբեր-դեկտեմբեր, էջ 67, Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 481, Հ. Այվազյան, նշվ. աշխ., էջ 240: 2 Տե՛ս Եապօնի (Հովհաննէս Պարոնեան) յուշերը, գրի առաւ Յակ. Տէրունի, «Հայրենիք», 1941, հունիս, թիվ 8 (224), էջ 95, 96, Տիգրան Դէոյեանց, Կեանքիս դրուագներից, «Հայրենիք», 1945, սեպտեմբեր-հոկտեմբեր, թիվ 5 (250), էջ 98, 99, Է. Զոհրաբյան, նշվ. աշխ., էջ 38, 39, 69, 70, Հ. Գևորգյան, Յապոն (Հովհաննես Պարոնյան), Երևան, 2013, էջ 158, 159, 164-166, 376-380: 3 «Զանգ», 1918 թ., 22 դեկտեմբերի:

նից Նախիջևան Անդրանիկի առաջխաղացման լուրը չի ճշտվում»1: Գորիսից Վ. Գիբոնի Նախիջևան մեկնելուց հետո՝ 1918 թ. դեկտեմբերի 23-ին, Անդրանիկը իր զորամասի բոլոր հրամանատարներին ժողովի է հրավիրում. ուր որոշում է ընդունվում Սյունիքից հեռանալ ավելի շուտ, քան ենթադրվում էր: Վտանգ կար, որ սովի կարող է մատնվել ոչ միայն գաղթականությունը, այլև զորքը, հետևապես նրանց հեռանալով կթեթևանար տեղի իշխանությունների հոգսը, և ձեռք բերած հացահատիկը ամբողջովին կտրամադրվեր գաղթականներին2: Երևան գնալու համար Անդրանիկին շտապեցնում էին այնտեղ գտնվող նրա զինակիցներն ու բարեկամները: Դեկտեմբերի 7-ին Երևանից Զորավարին Սմբատ Բորոյանի գրած նամակից երևում է, որ նա տեղյակ էր իր զենքի ընկերոջ՝ Հայաստանի Հանրապետություն անցնելու մասին: Սմբատը Զորավարին զգուշության կոչ էր անում Գորիսից Երևան գնալիս: Նա գրում էր. «Սիսիանի, Դարալագյազի և այլն ճանապարհներում շատ զգույշ պահելու ես քեզ: … Զինուորներուն պետք է հետդ բերես և դրամի մասին որևէ հոգ չը տանես: Հոս 400.000 ռուբլի կա, որ պիտի ստանաս …»3: Մի երկտողում, որը դժվարընթեռնելի է և հայտնի չէ, թե ում է ուղղված եղել, Զորավարը գրել է. «Հավանական է, որ մի ամիս վերջը ես այստեղից մեկնեմ իմ զորամասով: … Հնարավորություն չկա այստեղ զորք պահելու: Ձիերի ֆուրաժի և զինվորներու ուտելիքի համար խոսողներ շատ կան, իսկ գործիչներ՝ շատ քիչ: Մի խոսքով՝ հայերը սոլդատցու չունին, բոլորը գեներալ են»4:

«Զանգ», 1918 թ., 29 դեկտեմբերի: Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 243, թ. 55: 3 Նույն տեղում, ֆ. 370, ց. 1, գ. 32, թ. 25: 4 Նույն տեղում, գ. 15, թ. 12:

Բայց տարվա այդ եղանակին Արարատյան դաշտ մեկնելը ուղղակի անհնար էր: Գորիս-Սիսիան և Դարալագյազ-Վեդի ճանապարհները ծածկված էին ձյան հաստ շերտով, ճանապարհի Գորիս-Սիսիան հատվածում՝ Ուչ-Թափայում, պարբերաբար մոլեգնում էր ձնաբուքը: Մինչև գարնան սկիզբը մեկնելը չափազանց վտանգավոր էր: Զանգեզուրցիները և հատկապես արցախցիները դեմ էին Անդրանիկի և նրա զորամասի հեռանալուն: Արցախցիները վերջնականապես համոզվել էին, որ մուսավաթական զավթիչները եթե նույնիսկ ձեռք քաշեն Զանգեզուրից, ապա միանգամայն բացառված է, որ խաղաղությամբ հեռանան երկրամասից: Նրանք առավելապես շահագրգռված էին, որպեսզի Անդրանիկը մնա Զանգեզուրում, որովհետև այնտեղ նրա ներկայությունն իսկ իրենց տալիս էր ապահովության երաշխիքներ: Դիզակի զինվորական շտաբի պետ և ժողովրդական լիազոր Ասլան Շահնազարյանը և Վարանդայի հրամանատարի լիազոր Արսեն Տեր-Միքայելյանը 1918 թ. դեկտեմբերի 12 (25)-ին նամակ են գրում Գորիս, զորավար Անդրանիկին, որով տեղեկացնում են, որ իրենք 11 օր է, ինչ գտնվում են Շուշիում՝ անգլիական առաքելության մոտ, որին մանրամասն տեղեկություն են տվել նշված շրջանների ժողովրդի տնտեսական դրության և զինվորական գործի մասին: Առաքելությունը կոնկրետ պատասխան չի տվել և առաջարկել է սպասել մինչև մայոր Վ. Գիբոնի վերադարձը Գորիսից: «Դժբախտաբար,- ասված էր նամակում,- անգլիացոց միսիան իր միտքը բացարձակ չի հայտնում մեզ և մենք տարտամ վիճակում ենք. թեև քանիցս բացատրել ենք, որ Ղարաբաղի զինվորական շրջանները չեն ճանաչել Ադրբեջանի կառավարությանը, բայց նկատելի է, որ Շուշի քաղաքի և Ասկերանի շրջանի վերաբերյալ այս միսիան այլ կարծիքի է, այսինքն՝ համահավասար

տալ Ադրբեջանին: Բայց մենք չենք կարողանում հաշտվել այդ մտքի հետ: Ներկայումս քաղաքում ստեղծվել է երկու իշխանությունների տարբեր կարծիք՝ Ադրբեջանի և քաղաքագլխի: Մեր ցանկությունն այն էր, որ այս ձմեռ Դուք անցնեք այս կողմը, քանի որ Խանքենդ և Հադրութ կան ռուսներից մնացած զորանոցներ, ուր կարող կլինենք Ձեր զորքերը տեղավորել: Բացի դրանից Ձեր այս կողմերեն անցնելուց հետո այլևս Ադրբեջանի անուն չի կարող լինել: Եթե հնարավոր է, շատ խնդրում ենք Ձեզ, գեներա՛լ, հայտնել մեզ, թե անգլիացիք ինչ առաջարկություն են արել Ձեզ, ի՞նչ է նոցա միտքը Ղարաբաղի վերաբերյալ և ինչպիսին կլինեն արդյունքները»1: Այնուհետև նշվում էր. «Ձեր և գեն[երալ] Թոմսոնի հեռագրի համաձայն մենք վաղուց դադարեցրել ենք ընդհարումները թուրքերի հետ: Բայց այս գիշեր սուրհանդակներ հասան մեզ Շուշի և հայտնեցին, թե Ալիանլուի, Մուսուլմանլուի և այդ շրջանի այլ թուրքեր հարձակվելով շրջապատել են Դիզակի շրջանի Խծաբերդ, Հին Թաղեր և Խանձաձոր գյուղերը: Ահա երրորդ օրն է, որ կռիվը շարունակվում է և [հայերը] օգնություն են խնդրում: Տմարդի թուրքերը իմանալով, որ Դուք այլևս առաջ չպիտի գաք, և թե Դիզակի ու Վարանդայի հրամանատարները իրանց ուժերը քշել են այդ շրջանից, հարմար առիթ գտնելով, կամենում են ավերել այդ գյուղերը»2: Վերջում նամակագիրները շեշտում էին, որ Գորիսից օգնություն չգալու դեպքում նույնիսկ պետք է գլուխ բերել անգլիացիների ճնշումը թուրքերի վրա, որպեսզի նրանք դադարեցնեն հարձակումները: «Խնդրում ենք այդ մասին հայտնել մայորին ու բացատրել, որ եթե այս ձևով մնաց Ղարաբաղը, և Ադրբեջանը

ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 40, թ. 4: Նույն տեղում:

ոտնձգություն անե՝ շարունակելու յուր ավանտյուրան, այն ժամանակ դրությունը խիստ կծանրանա: Այսօր այդ մասին զեկուցում կտանք այստեղի անգլիացոց օֆիցերներին»1: Անդրանիկը պատասխանում է նամակի հեղինակներին*, որին հետևում է Ա. Շահնազարյանի՝ դեկտեմբերի 28-ին Շուշիից Զորավարին հղած նամակը: Նշելով, որ «այս երեկո» նշանակված է Դիզակի, Վարանդայի, Խաչենի և Ջևանշիրի հրամանատարների խորհրդակցություն՝ Շահնազարյանը գրում է. «Մենք չգիտենք, թե ինչ կարծիքի է գնդ. (մայոր: - Ա. Ս.) Գիբոնը մեր շրջանների հրամանատարների մասին, բայց և այնպես մեր որոշումը միանգամայն հաստատ է և վճռական, մինչև այժմ Ղարաբաղի հայը զենքը ձեռքին կռվել է թուրքի և Ադրբեջանի դեմ, այժմ էլ, դաշնակից և բարեկամ անգլիացիներին յուր մոտ տեսնելով, չէ կարող որևէ Ադրբեջանի կառավարություն ճանաչել. մենք կառաջարկենք միայն, որ Ղարաբաղում բարձր իշխանությունը անգլիացիներից լինի: Բացի դրանից՝ ներկայացուցիչներ պիտի ուղարկենք Բաքու՝ Ղարաբաղի ապագա վիճակը տնօրինելու համար հուշագիր ներկայացնել եվրոպական դաշնակից պետություններին»2: Ա. Շահնազարյանի նամակը Անդրանիկին էր հասցրել Գորիսի շրջանի Խնձորեսկի գյուղացի, սպա Լևոն Շահնազարյանը, որը Բաքվի կոմունայի խիզախ պաշտպաններից էր եղել: Նա Գանձակի վրայով հայրենի գյուղ վերադառնալիս Ջևանշիր գավառի Առաջաձոր գյուղում ենթարկվել էր հայ ավազակների հարձակմանը: Նրան կողոպտել էին, խլել զենքը: Ուստի նամակագիրը Զորավարին խնդրում էր. «Եթե հնարավորություն ունեք նորան տաք ատրճանակ կամ հրացան և թուր: Այս սպան արժանի է ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 40, թ. 4: Անդրանիկի այդ նամակի տեքստը չի պահպանվել: 2 ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 38, թ. 14: *

վարձատրության զենքով, քանի որ նա Բաքվում կռված հերոսներից մեկն է»1: Առաջվա պես արցախցիները Զորավարից խնդրում էին զենք ու զինամթերք, քանի որ երկրամասի տարբեր վայրերում թուրքերի զենքերն էին շաչում: Խծաբերդ գյուղից, որը ենթարկվել էր թուրքերի հարձակման, դեկտեմբերի 29-ին Անդրանիկին գրում էին. «Հայ ազգի հերոս գ. [եներալ] Անդրանիկին. Մեր գյուղը երկու անգամ ենթարկվելով հարձակման, համարյա թե վերջացրել է փամփուշտի պաշարը: Ձեռք բերելու հնար չկա ոչ մի տեղից: Ուստի շատ խնդրում ենք, եթե հնարավոր է, Շուշի անցկացնել մի 10 կամ 12 արկղ փամփուշտ՝ կեսը մոսինի, կեսն էլ լեբելի, յա ֆրանսիականի: Շատ և շատ խնդրում ենք, եթե հնարավոր է սուրհանդակ Ալեքսան բիձայի միջոցով այդ մասին, նեղությունը արժան համարեք, գրեք մեզ»2: Դեկտեմբերի 29-ին մայոր Վ. Գիբոնը և նրա առաքելության մյուս երկու անդամները Նախիջևանից վերադարձան Գորիս: Անգլիացի մայորը այստեղ մի քանի նոր հանդիպումներ է ունենում Անդրանիկի հետ, որոնց ընթացքում նա աստիճանաբար փոխում էր իր կարծիքը հայ Զորավարի մասին, համոզվում, որ նրա մասին Ադրբեջանի պաշտոնյաների և մուսավաթական մամուլի տարածած զրպարտիչ լուրերը հեռու են իրականությունից: Նման լուրեր տարածելով՝ նրանք նպատակ ունեին դաշնակիցների աչքում վարկաբեկելու հայ ժողովրդի ազգային հերոսին, հասնելու այն բանին, որ անգլիական հրամանատարությունը նրա նկատմամբ իրականացնի պատժիչ միջոցներ: Վ. Գիբոնը տեսնում և համոզվում էր, որ Անդրանիկը որևէ թշնամանք չունի

ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 38, թ. 14: Նույն տեղում, գ. 16, թ. 10:

հասարակ թուրք ժողովրդի հանդեպ, որ նրա գործունեությունը Զանգեզուրում հետապնդում է մեկ գլխավոր նպատակ՝ թուրք զավթիչների ոտնձգություններից պաշտպանել գավառի հայությանը և հայրենի լեռնաշխարհը: Երկու օր հետո մայոր Վ. Գիբոնը իր առաքելության երկու անդամների հետ Գորիսից մեկնում է Շուշի: Նրանց հետ Արցախ են մեկնում Շուշիի գնդի զինվորները՝ շուրջ 360 հոգի և ցրվում հայրենի բնակավայրերում: Մայոր Վ. Գիբոնի և նրա առաքելության Գորիսում եղած ժամանակ Գորիս-Շուշի-Եվլախ գծի վրա երթևեկությունն ազատ էր, իսկ Շուշի վերադարձից հետո ճանապարհը փակվում է: Շուշիից Վ. Գիբոնը ուղևորվում է Բաքու՝ գեներալ-մայորի պաշտոնակատար Վ. Թոմսոնին զեկուցելու իր ուղևորության արդյունքների մասին: Դեկտեմբերի 30-ին զորավար Վ. Թոմսոնը Բաքվում պաշտոնապես հայտարարեց, որ իր կառավարությունը Արցախի և Զանգեզուրի հարցում աներեր կանգնած է Ադրբեջանի կողքին: Այդ հայտարարությունը փաստորեն հայկական երկու լեռնավայրերի վրա ադրբեջանական բանակի նոր հարձակման ազդանշան էր1: Եվ հարձակումը տեղի ունեցավ:

1 Տե՛ս “Азербайджан”, 1 января, 1919, № 1, Արտաքին գործերի մինիստրի զեկուցումը Հայաստանի կառավարութեան կովկասեան կօնֆերանսի գործունէութեան մասին, 12 յունիս, 1919, Հայրենիք եռամսեայ, 1968, Ա տարի, թիվ 2, էջ 31, Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 469, 472, 473:

ԶԱՆԳԵԶՈՒՐՈՒՄ ԶՈՐԱՎԱՐ ԱՆԴՐԱՆԻԿԻ

ՕՐԵՆՍԴՐԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԻՑ

(ՀԱՄԱՌՈՏ ԱԿՆԱՐԿ)

Համաշխարհային պատերազմի ավարտից և Այսրկովկասի վրա դաշնակից պետությունների վերահսկողությունը հաստատվելուց հետո անխուսափելիորեն առաջ եկավ գավառի կյանքը հնարավորինս իրավական դաշտ փոխադրելու անհրաժեշտությունը: Հատկապես կարևորվում էր հանցագործություններ կատարած անձանց պատասխանատվության ենթարկելու խնդրի կանոնավորումը՝ առայժմ նախկինում Զանգեզուրում գոյություն ունեցած քաղաքացիական դատական համակարգի հիման վրա: 1918 թ. օգոստոս-նոյեմբեր ամիսներին գավառում գործող հիմնական իրավական ակտերը Անդրանիկի զինվորական հրամաններն էին և Զանգեզուրի Կենտրոնական Ազգային խորհրդի որոշումները, բայց բացակայում էր օրենսդրական դաշտը: Ցարիզմի ժամանակ, ինչպես Այսրկովկասի բոլոր գավառներում, այնպես էլ Զանգեզուրում, դատական իշխանությունը իրականացվում էր ռուսների, լեհերի և վրացիների կողմից: 1917 թ. փետրվարյան հեղափոխությունից հետո Զանգեզուրում էին մնացել այստեղ պաշտոնավարող ռուս պաշտոնյաներից մի քանիսը, այդ թվում՝ հաշտարար դատավոր Ֆ. Ֆ. Դուբրովինը, որը ճանապարհները փակ լինելու պատճառով գավառից դուրս չէր եկել, մնացել էր Գորիս քաղաքում և տեղացիների հետ կրել բոլոր դժվարությունները: Գալով Զանգեզուր՝ Անդրանիկը հրահանգեց հնարավորությունների սահմաններում հոգ տանել գավառում գտնվող բոլոր նախկին պաշտոնյաների նկատմամբ: Նրա անձնական կարգադրությամբ Հարվածող զորամասի պահուստից 10 փութ ցորեն տրվեց Ֆ. Ֆ. Դուբրովինին, որի

շնորհիվ գոյատևեց նրա բազմանդամ ընտանիքը1: Դեռ 1918 թ. սեպտեմբերին Կապանի Ազգային խորհրդի որոշումով ստեղծվել էր «Մոտավոր ձեռնարկ դատաստանական կանոնադրության՝ մինչև Հայկական Արարատյան Հանրապետության կառավարությունից կստացվի կարգադրություն այդ առթիվ» փաստաթուղթը, որով առաջնորդվում էին Կապանի և Մեղրու շրջաններում2: Ինչ վերաբերում է Գորիսի և Սիսիանի շրջաններին, ապա այստեղ քրեական գործերը առաջվա պես պետք է քննվեին Գորիսի դատարանում՝ Ռուսաստանում գործող քրեական օրենսդրության հիման վրա: Բայց, ինչպես ասվեց, այստեղ գործում էին միայն Անդրանիկի զինվորական հրամանները և Զանգեզուրի կենտրոնական խորհրդի որոշումները: Իրավիճակը թելադրում էր ունենալ գավառային դատարան, բայց առայժմ ոչ թե քաղաքացիական, այլ զինվորական: Այդ նախաձեռնության հեղինակը Անդրանիկն էր, որը դեռևս 1918 թ. հոկտեմբերի վերջին դիմել էր Զանգեզուրի Կենտրոնական Ազգային խորհրդին և առաջարկել հատուկ որոշմամբ ստեղծել զինվորական ժամանակավոր դատարան, որը կկարողանար արդյունավետ պայքար ծավալել միաժամանակ և՛ քրեական, և՛ զինվորական բնույթի հանցագործությունների դեմ3: Այդ նպատակով Անդրանիկի միջնորդությամբ Ազգային խորհուրդն ընտրում է հատուկ հանձնաժողով՝ հետևյալ կազմով՝ Զանգեզուրի հաշտարար դատավոր՝ Ֆ. Ֆ. Դուբրովին (նախագահ), միջնորդ դատավոր՝ Բաղրամյան, անդամներ՝ Մանուչարյան, Փանիլյան, Բակունց4:

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 54, թ. 6: Տե՛ս նույն տեղում, ֆ. 252, ց. 2, գ. 21, թ. 1: 3 Տե՛ս Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 527: 4 Տե՛ս նույն տեղում, էջ 527-528:

Հենվելով ռուսական օրենսդրության վրա՝ հանձնաժողովը նախապատրաստում և Անդրանիկին է ներկայացնում «Զանգեզուրի հայկական զինվորական դատարանի ենթակա օրենքների և հանցանքների օրինագիծ» դատաստանագիրքը, որը Զորավարի ստորագրումից հետո հոկտեմբերի 23-ին մտնում է ուժի մեջ: Շուտով հրապարակվեց նաև զինվորական ժամանակավոր դատարանի մասին օրենքը1: Զինվորական դատարանի օրենսդրական փաստաթղթի առաջին հոդվածով հիմնավորվում էր, որ տիրող անիշխանությունը վերացնելու, զորքում և քաղաքացիների շրջանում կարգ ու կանոն հաստատելու, ինչպես նաև ժողովրդական իրավագիտակցության վերականգնման նպատակներով գեներալ-մայոր Անդրանիկի նախաձեռնությամբ ձեռնարկված են անհրաժեշտ միջոցառումներ, որոնք պետք է կենսագործվեն անառարկելիորեն: Երկրորդ հոդվածով նշվում էր, որ ժամանակավոր զինվորական դատարանի կազմի մեջ մտնում է Ազգային խորհրդի նախաձեռնությամբ կազմված և գոյություն ունեցող քաղաքացիական դատարանի ամբողջ կազմը, որի նիստերի ժամանակ այդ կազմը լրացվում է հասարակական խավերի հետևյալ ներկայացուցիչներով՝ մեկ սպայով, Կենտրոնական Ազգային խորհրդի մեկ անդամով, քաղաքագլխով կամ գյուղական կոմիսարով: Փաստաթղթի երրորդ հոդվածով նշվում էր, որ Զինվորական դատարանին առընթեր գործում է մշտական մեղադրող՝ Ռուսաստանի պետական դատախազներին հատուկ բոլոր գործառություններով, որը պարտավոր է հսկել իշխանությունների գործողությունների օրինականությունը, մանավանդ կատարողա-

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 37, թթ. 1-7, Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 527-530:

կան (գործադիր: - Ա. Ս.) իշխանության մարմինների գործողությունների համապատասխանությունը օրենքին: Իրենց պարտականությունների մեջ թերանալու կամ զանցառությունների դեպքում իշխանության ներկայացուցիչները ենթարկվում են դատական պատասխանատվության: Վեցերորդ հոդվածով սահմանվում էր, որ դատարանին կից հաստատվում է քարտուղարի մշտական պաշտոն, որը պարտավոր է կազմել դատական նիստերի արձանագրությունները և դատական գործերին վերաբերող գրագրությունները: Զինվորական դատարանի գործունեության վրա մեծ էր Զորավարի ազդեցությունը: Դատաստանագրքում արձանագրված էր. «Զինվորական դատարանի այն վճիռները, որոնք կրում են մահվան պատժի բնույթ, ներկայացնում են ի հաստատության գլխավոր հրամանատարի, ներկա դեպքում գեներալ Անդրանիկի, որին տրվում է նաև պատժի թեթևացման իրավունք, որից հետո ի կատար է ածվում»1: Դատական ատյանը, այնուամենայնիվ, պահպանում էր զինվորական բնույթը, քանզի 10-րդ հոդվածում նշվում էր, որ զինվորական դատարանի անդամները իրենց պաշտոնավարության ժամանակ օգտվում էին զինվորական բարձր աստիճանին հատուկ իրավունքներից և արտոնություններից: Զորավար Անդրանիկը հոկտեմբերի 29-ին հաստատեց 13 հոդվածից բաղկացած «Դատաստանագիրքը», որն անմիջապես ուժի մեջ մտավ: Շատ չանցած, Զանգեզուրի Կենտրոնական Ազգային խորհրդի կողմից այն հրատարակվեց հայերեն և ռուսերեն2:

Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 530: Տե՛ս նույն տեղում:

Չնայած Անդրանիկի բազմաթիվ նախազգուշացումներին՝ Կապանի և Մեղրու հայկական իշխանությունները հաճախակի խախտում էին Գորիսի կենտրոնական իշխանության հրահանգները: Կապանի Ազգային խորհուրդը թեև անմիջականորեն ենթակա էր Զանգեզուրի Կենտրոնական Ազգային խորհրդին, բայց երբեմն, նույնիսկ վճռորոշ հարցեր լուծելիս, դրանք չէր համաձայնեցնում Գորիսի հետ: Դրանով էր բացատրվում այն, որ չնայած Անդրանիկի նախազգուշացումներին՝ կապանցիները երբեմն խախտում էին զինադադարը և հարձակումներ գործում հարևան թուրքական գյուղերի վրա: Նման գործելակերպը շատ դեպքերում առաջ էր բերում տարաձայնություններ երկու ազգային խորհուրդների միջև և հարվածում ընդհանուր գործին՝ միասնական կարգ ու կանոնի հաստատմանը: Դեկտեմբերի 11-ին Անդրանիկը Կապանի Ազգային խորհրդի նախագահ Սմբատ բեգ Մելիք-Ստեփանյանին գրում էր. «Ստացա Ձեր ուղարկած նամակը և տեղեկացա Ձեր տված բացատրություններուն: Այստեղի անցուդարձերու համար անշուշտ լսած կլինեք: Կլսեմ, որ իմ ուղարկած կոչերս զինադադարի մասին չեք հայտարարած և պահելով՝ անոր փոխարեն ուրիշներ հրապարակ եք հանած՝ Ձեր ստորագրությամբ: Շուտով այդտեղ կուգա Ազգային խորհրդի ներկայացուցիչ պ. Գեդեոնը* կատարելու համար իրեն տրված հանձնարարությունները. հրահանգ տրված է հավաքել Ձեր չորս շրջանի ներկայացուցիչները և Ազգ. խորհրդի նիստ կազմել: Կ’հուսամ, որ Ղափանը կըմբռնե րոպեն և այլևս հեռու կմնա անկարգություններէ»1:

*

Զանգեզուրի ազգային խորհրդի անդամ Գեդեոն Տեր-Մինասյան: ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 34, թ. 24:

Համազանգեզուրյան միասնական օրենսդրության հետևողական կիրառումը ձեռք էր բերում սկզբունքային նշանակություն և խիստ անհրաժեշտ էր դառնում լեռնավայրի ներքին կյանքը կանոնավորելու իմաստով, մանավանդ որ Զորավարի այս նամակից հետո էլ կապանցիները չէին դադարեցնում իրենց հակահարձակումները Ադրբեջանի թուրքական գյուղերի վրա, թեև առաջվա պես նախահարձակը մուսավաթական հրոսակախմբերն էին լինում: Անդրանիկի բռնած դիրքը հետևողական էր. առիթ չտալ թուրքերին խաղաղասեր երևալու անգլիացիների աչքին, խնդիրներ չստեղծել հայության համար, որի դատը պետք է որոշվեր Փարիզի խաղաղության վեհաժողովում: Գորիսի շրջանի Էյվազլար գյուղի թուրքերը հարձակվել էին Խոտ գյուղի այգիներում գտնվող ձմեռանոցի վրա: Հարձակմանը հետևել էր Խոտ և Շինուհայր գյուղերի զինյալների հակահարձակումը, որի հետևանքով սպանվել էին մեկ հայ և չորս թուրք: Նոյեմբերի 23-ին Անդրանիկը ստիպված հանդես եկավ ռուսերեն հետևյալ դիմումով՝ ուղղված գավառի հայ և մահմեդական բնակչությանը. «Ինչպես ներկայումս հայտնի է դարձել գավառի ազգաբնակչությանը, դեպի Շուշի կատարվող մեր առաջխաղացումը դադարեցվել է Բաքվում գտնվող դաշնակից զորքերի պետ գեներալ Թոմսոնի հրամանով: Հիշյալ հրամանի համար հիմք է ծառայել ադրբեջանական կառավարության նախագահ պ. Խան-Խոյսկու միջնորդությունը ... Ուստի ես կասեցրել եմ առաջխաղացումը դեպի Շուշի և դադարեցրել բոլոր մարտական գործողությունները: Հիշյալ հրամանի հիման վրա պահանջում եմ վերջ տալ միմյանց նկատմամբ բոլոր թշնամական գործողություններին: Նախազգուշացնում եմ, որ ամեն տեսակի ինքնակամ ելույթներ, ում

կողմից էլ դրանք նկատվեն, խստիվ կճնշվեն, իսկ մեղավորները կպատժվեն ռազմական ժամանակի օրենքներով»1: 1918 թ. դեկտեմբերին բացվեց Գորիս-Շուշի ճանապարհը, որը դրական նշանակության հետ մեկտեղ ունեցավ նաև խիստ անցանկալի հետևանքներ Զանգեզուրի գավառի համար: Բանն այն է, որ Շուշիում, Աղդամում և այլ վայրերում սննդամթերքի մեծ պահանջարկ կար, որի պատճառով Զանգեզուրում եղած գյուղատնտեսական ապրանքների մի իսկական արտահոսք սկսվեց: Դա կարող էր չափազանց ծանր դրության մեջ դնել գավառի աղքատ ու քայքայված բնակչությանը2: Անդրանիկը ստիպված էր լուրջ միջոցներ ձեռնարկել և արգելել գավառից պարենամթերք դուրս տանելը: Դրան էր ուղղված Զորավարի և Զանգեզուրի Կենտրոնական Ազգային խորհրդի համատեղ հայտարարությունը3, որով հիշեցում էր արվում «Դատաստանագրքի հիման վրա կարգազանցներին խստագույն պատիժների ենթարկելու անխուսափելիության մասին»: Անդրանիկը Զանգեզուրի Կենտրոնական Ազգային խորհըրդին բազմիցս հորդորել է չմիջամտել գավառային դատարանի գործերին: Գուցե դա արվում էր այն նպատակով, որ դատարանը վճիռներ կայացնելիս առաջնորդվեր միայն ու միայն ռուսական քրեական օրենսգրքով: Զորավարը սակայն գիտակցում էր, որ հայերի համար լեռնավայրի շուրջը ստեղծված աննպաստ իրավիճակը դատարանին դեռ հնարավորություն չի տալիս ամբողջովին իր վրա վերցնելու արդարադատություն իրականացնելու

1 ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 5, թ. 13: Վավերագրի վերջում կա Զորավարի ինքնագիրը՝ «Զանգեզուրի հայ, թե թաթար ժողովրդին հայտարարությունս» թռուցիկով: 2 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 18, թ. 9, Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 531: 3 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 34, թ. 24:

գործը, որի հետևանքով շարունակվում էր կամայական պատժիչ որոշումների ընդունումը Կապանի Ազգային խորհրդի, Զանգեզուրի Կենտրոնական Ազգային խորհրդի և անձամբ իր կողմից: Ինչ խոսք, իրավիճակը կարգավորվելու դեպքում աստիճանաբար կնվազեին խախտումները գավառի իրավական դաշտում:

ԶԱՆԳԵԶՈՒՐՈՒՄ ՀԱՅՏՆՎԱԾ ԳԱՂԹԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՀՈԾ

ԶԱՆԳՎԱԾԻՆ ԵՎ ԶԻՆՎՈՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆԸ ՍՈՎԻՑ ՓՐԿԵԼՈՒ

ՈՒՂՂՈՒԹՅԱՄԲ ՁԵՌՆԱՐԿԱԾ ՃԻԳԵՐԸ

Անդրանիկի և Զանգեզուրի իշխանությունների համար առաջնային դարձավ գաղթականության խնդիրը1: Նրանց կարիքները հոգալու համար Զանգեզուրի Կենտրոնական Ազգային խորհուրդն իր կազմում ստեղծեց հատուկ հանձնախումբ, որն առաջին հերթին կազմեց գաղթականներին գյուղախմբերի ու գյուղերի վրա բաժանելու ծրագիր և ձեռնամուխ եղավ դրա շտապ իրականացմանը, որը տևեց մի քանի օր: Այնուհետև հանձնախումբը շրջանային և ենթաշրջանային լիազորների ու գյուղական կոմիսարների հետ զբաղվեց գյուղեր հասած գաղթականներին տեղավորելու հարցերով: Հրահանգ իջեցվեց գյուղական համայնքներին, որով նրանց պարտավորեցվում էր ազատ կամ մասամբ ազատ տնտեսական շինություններն անմիջապես տրամադրել գաղթականներին: Կարճ ժամանակում գաղթականների մեծ մասը տեղավորվեց Գորիսի շրջանի գյուղերի լքված կիսավեր շինություններում ու քարանձավներում, մարագներում ու անասնագոմերում, տների նկուղներում

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 291, թ. 73, Кавказское слово, 15 марта, 1919:

ու բակերում հապճեպ սարքված քոլիկներում, այգիների հնձաններում1: Տնավեր հսկա զանգվածը «տեղավորելուց» հետո հանձնախմբի հրահանգով կատարվեց գավառում ապաստանած բոլոր գաղթականների հաշվառում: Պարզվեց, որ Գորիսի շրջանում օգոստոսին «տեղավորված» շուրջ 30 հազար գաղթականների մեծ մասը դեռ գիշերում է բաց երկնքի տակ: Նրանք տեղավորվել էին աղբյուրների մոտ, զբաղեցրել քաղաքի և գյուղերի հրապարակները, մերձակա դաշտերն ու պարտեզները: Ստեղծվել էր աննախադեպ հակասանիտարական վիճակ2: Ոչ պակաս դժվար էր զորքին տեղավորելը: Զանգեզուրի Կենտրոնական Ազգային խորհրդի համաձայնությամբ առավել հայտնի սպաները, հարյուրապետերը, խմբապետերը բաժանվեցին Գորիս քաղաքի ընտանիքների վրա, որոնք պարտավոր էին հոգալ նրանց կեցությունը և սնունդը3: Գորիս քաղաքում մնացած զինվորների հիմնական զանգվածը բաց երկնքի տակ էր, իսկ առավել «հաջողակ» մասը գիշերում էր վրանների տակ: Յուրաքանչյուր վրանում տեղավորվում էին 20-30 հոգի: Զորամասի՝ գյուղերում տեղաբաշխված ստորաբաժանումների պետերի կեցությունը իրենց ընտանիքների վրա էին վերցրել գյուղական կոմիսարները, իսկ զինվորները բաժանվել էին գյուղացիական ընտանիքների վրա4:

Տե՛ս Ստեմել, Անդրանիկը Զանգեզուրի մէջ, էջ 14: «Նոր հորիզոն», 1918, թիվ 18, 11 դեկտեմբերի, «Ժողովրդի ձայն», Կ. Պոլիս, 1920, թիվ 391, 24 հունվարի: 2 Տե՛ս «Հայկական առանձին հարուածող զօրամասը. Ժենէրալ Անդրանիկ», էջ 85, Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 326: 3 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 24, թ. 34: 4 Տե՛ս նույն տեղում, գ. 47, թ. 5ա, Ստեմել, Անդրանիկը Զանգեզուրի մէջ, էջ 14, Հ. Կարապետյան, նշվ. աշխ., էջ 559:

Չնայած նախապես տված խոստումներին՝ զինվորներին շինություններում տեղավորելու հարցը չէր լուծվում: Մի քանի անգամ բանավոր պահանջելով հարցի դրական լուծում, բայց չհասնելով որևէ արդյունքի՝ Անդրանիկը օգոստոսի 13-ին հետևյալ (թիվ 726) գրությունը ուղարկեց Զանգեզուրի Ազգային խորհրդին. «Այսօր 13 օգոստոսի ս/թ ժամը 3-ից մինչև 5-ը պետք է տեղավորեք շինություններում հրապարակում գտնվող բոլոր զինվորներին, եթե չէ, ես ինքս պետք է ռեկվիզիցիա անեմ շենքերը և տեղավորեմ, [իսկ] եթե չկարողանաք տնտեսական մասը վերցնել, հաց հասցնել, այն ժամանակ ես ինքս պիտի կազմակերպեմ: Անդրանիկ: Հ. Գ. Դուք ինքներդ խորհրդակցեք և նշանակեք տաքսա. ինչ ծախսվում է հրապարակում: Նույնը»1: Անդրանիկի զորքի նկատմամբ Ազգային խորհրդի կողմից ցուցաբերած անտարբերությունը և անբարյացակամությունը խիստ դժգոհություն էին առաջացրել Գորիսի շրջանի՝ հատկապես Ադրբեջանին հարող սահմանամերձ գյուղերում, որոնք առաջինն էին իրենց վրա ընդունելու թշնամու նոր հարձակումները: Ազգային խորհուրդը քննադատվում էր նաև քաղաքի նշանավոր մի քանի մտավորականների կողմից, որոնք գտնում էին, որ Զորավարի ու նրա զորամասի հեռանալը կարող է ճակատագրական լինել շրջանի և առաջին հերթին պաշտպանական հնարավորությունների տեսակետից խիստ խոցելի Գորիս քաղաքի համար: Անշուշտ դա էր պատճառներից մեկը, որ Ազգային խորհուրդը ստիպված էր հայտարարել, թե ինքը դեմ չէ Գորիսի շրջանում պահելու Հարվածող զորամասի մի մասը: Ազգային խոր-

1 ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 47, թ. 5: Փաստաթուղթը խունացած է, և որոշ բառեր վերծանել ենք ենթադրաբար:

հուրդը օգոստոսի 17-ին Զորավարին ուղարկում է մի գրություն՝ նշելով Զորավարի զորքին աջակցելու իր նախապայմանները: «Գեներալ – մայոր Անդրանիկին. Ազգային խորհուրդը, հիմնվելով շրջանային (բուն Զանգեզուրի: - Ա. Ս.) ժողովի կարծիքի վրա, հայտնում է իր լիակատար պատրաստակամությունը պահելու Ձեր զորամասից 10001500 հոգու՝ միայն այն դեպքում, եթե մեր շրջանի հայ գյուղերը ազատվեն գաղթականությունից՝ Ձեր կարգադրությամբ: Զուտ ռազմիկ ուժերից բաղկացած Ձեր 1000-1500 հոգանոց բանակը մեր շրջանում պիտի դասավորվի Ձեր և մեր փոխադարձ համաձայնությամբ: Միաժամանակ խորհուրդս հայտնում է, որ մնացող ռազմիկներին պետք է հայթայթենք կանոնավոր սնունդ և բնակարան: Նախագահ՝ բժ. Մ. Պարոնյան Անդամ-քարտուղար՝ Տ. Սազանդարյան»1: Հարվածող զորամասի մի մասը Գորիսի շրջանում պահելու համար Ազգային խորհրդի առաջադրած պայմանը («եթե մեր շրջանի հայ գյուղերը ազատվեն գաղթականությունից») անընդունելի էր Անդրանիկի համար: Գրեթե անլուծելի էին թվում գաղթականությանը սովից փրկելու և զինվորականներին սննդով ապահովելու խնդիրները: Զանգեզուրի, հատկապես Գորիսի շրջանի բնակչության վրա օգոստոսին ընկել էր անասելի ծանր բեռ: Գաղթականներին փրկելու համար կար երկու ճանապարհ՝ գավառում եղած պարենային ներքին հնարավորությունների առավել խնայողաբար օգտագործում և դրսից սպասվող օգնություն: Դրսից հացահատիկ 1 ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 47, թ. 5: Փաստաթուղթը խունացած է, և որոշ բառեր վերծանել ենք ենթադրաբար:

բերելու ամենափոքր իսկ հնարավորությունը բացառված էր, քանի որ այդ ժամանակ Զանգեզուրը բոլոր կողմերից շրջափակման սեղմ օղակի մեջ էր: Ճիշտ է, Վայոց ձորի վրայով հետիոտն ու հեծյալ մարդիկ անհատապես կապ էին պահպանում Հայաստանի Հանրապետության հետ, բայց այնտեղ ևս կուտակված էին հարյուրհազարավոր թուրքահայ գաղթականներ՝ իրենց խնդիրներով: Այնտեղ ամեն օր սովից մեռնում էին հարյուրավոր գաղթականներ, հետևապես Երևանից նույնպես որևէ օգնություն ստանալու հույս չկար: Ուրեմն միակ ելքը ներքին հնարավորություններն էին, որոնք խիստ սահմանափակ էին: Խաղաղ տարիներին անգամ Զանգեզուրը արտաքին շուկաներից տարեկան ներմուծում էր հարյուրհազարավոր փութ ցորեն1: Ապրուստը հազիվ ծայրը ծայրին հասցնող զանգեզուրցիները այժմ ստիպված էին իրենց ունեցած ոչ մեծ պաշարներից բաժին հանել և անորոշ ժամանակով պահել գաղթականության հսկա զանգվածը և մի քանի հազար զինվորականներին՝ իրենց ձիերի հետ2: Հացառատ չէր հատկապես Գորիսի շրջանը: Չնայած դրան՝ առաջին օրերին Գորիս քաղաքում և գյուղերում հանգանակություններ էին կատարվում գաղթականության օգտին: Գաղթականների փրկության համար Կենտրոնական Ազգային խորհրդի հրահանգով ոչ միայն Գորիսի, այլև գավառի բոլոր գյուղերում անցկացվեց հացահատիկի հանգանակություն, որի հաջող անցկացման պատասխանատվությունը դրվեց Գաղթականական հանձնաժողովի վրա: Հատկապես առատաձեռն էին Սիսիանի հայ գյուղացիները, որոնք իրենց հացի պաշարի 30-40 %-ը 1 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 53, թ. 10-ի շրջ., Ստեմել, Անդրանիկը Զանգեզուրի մէջ, էջ 14: 2 Տե՛ս Ստեմել, Անդրանիկը Զանգեզուրի մէջ, էջ 14:

տրամադրեցին սովահար գաղթականությանը: Իսկ քանի որ Գորիսի, Կապանի և Արևիքի (Մեղրու) շրջաններում ինչպես սովորաբար, այնպես էլ այդ տարի հացի պաշարը սուղ էր, ուստի այդ շրջաններում գյուղացիներից հացահատիկը վերցնում էին ոչ թե հարկի կամ մասնատրման միջոցով, այլ Հարվածող զորամասի բյուջեից կատարվող վճարումներով1: Անդրանիկի կարգադրությամբ ամենախիստ վերահսկողություն սահմանվեց ձեռք բերված հացահատիկի բաշխման վրա. այն օգտագործվում էր ծայրագույն խնայողությամբ, ամենափոքր իսկ յուրացման ու զեղծարարության համար նախատեսվում էին խիստ պատիժներ2: Չնայած ձեռնարկած բոլոր միջոցներին՝ սովը հաղթահարել չէր հաջողվում: Անդրանիկի յուրաքանչյուր զինվորի համար նախատեսված էր օրական 400 գրամ հաց, իսկ գաղթականների համար՝ 530 գրամ ալյուր, սակայն նրանց մեծ մասին հաճախ դրա կեսն էլ չէր տրվում3: Եթե Գորիս ժամանելու առաջին օրը ժողովուրդն ու տեղի իշխանությունները ցնծությամբ էին դիմավորել և ընդունել Անդրանիկի զորամասին և գաղթականությանը, ապա ընդամենը մեկ շաբաթ անց տեղացիները սկսեցին բացահայտ դժգոհություն հայտնել: Օգոստոսի 10-ին Հին Գորիս գյուղի հասարակության անունից Անդրանիկը ստացել էր հետևյալ բողոքը. «Նորին գերազանցության գեներալ Անդրանիկին Հին Գորիս գյուղի ժողովրդի կողմից ամենախոնարհ խնդիր. Տե՛ս Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 510, 511: Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 179, թ. 22: 3 Տե՛ս նույն տեղում, գ. 18, թ. 12, գ. 53, թ. 10-ի շրջ.:

Գերազնի՛վ գեներալ: Մեր Հին Գորիս գյուղը բաղկացած է ընդամենը 100 ծխից, որից 30 ծուխ կարողանում են հազիվ պահպանել իրենց գոյությունը, իսկ մնացած ծխերին բաժանված են զինվորներ՝ ամեն ծխի մեջ 3, 4, 5, անգամ 6 հոգի: … Մի փոքրիկ գյուղ անկարող է յուր ուսերի վրա տանել այդ ծանրությունը՝ պահել և կերակրել մոտ 300 զինվորի …»1: Օգոստոսի 11-ին Զանգեզուրի Կենտրոնական Ազգային խորհրդի նախագահ Միքայել բեկ (Միշա) Պարոնյանը Անդրանիկի զինվորական շտաբին գրում էր. «Ձեր զորամասերը կերակրելու համար մի շարք գյուղերից հաջողվել է մեզ ցորեն ստանալ և մինչև այժմ կերակրել: Սակայն հետայսու հաց հասցնելու նպատակով մենք անկարող ենք դիմել մնացած գյուղերին … Այնպես որ այսուհետև մեր բոլոր միջոցները սպառված են, և ոչ մի հնարավորություն չունենք Ձեր զորամասերը այստեղ պահելու, որի առթիվ հայտնում ենք Ձեզ ի գիտություն»2: Զորքի համար ստեղծված էր սպառնալից վիճակ: Հարվածող զորամասի երկրորդ գումարտակի առաջին հեծելավաշտի հրամանատար Փիլոսը մի երկտողով Անդրանիկին բողոքում էր, որ իր զինվորները սոված են և, չնայած բազմաթիվ խնդրանքներին, ալյուր չի տրամադրվում3: Շուտով Զորավարը ստանում է նույն գումարտակի հրամանատար Սմբատ Բորոյանի բողոքը: Նա գրում էր. «Նկատի ունենալով ներկա քաղաքական և ռազմական պայմանները, ճանապարհին շատ մը անպատեհութեանց տեղի չը տալու համար, մոտ 2000-ի չափ հետևակազորքին և հեծելազորՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 30, թ. 2 և շրջ.: Նույն տեղում, գ. 18, թ. 8: 3 Տե՛ս նույն տեղում, թ. 15:

քին յառաջնորդնելով մինչև հոս (Գորիս քաղաք: - Ա. Ս.) բերինք: Տեղւոյս Ազգ[ային] խորհուրտի տուած խօստումներին համաձայն, մոտ մի շաբաթ է կըսպասենք այստեղ: Ազգային իշխանութեան տուած տնտեսական աջակցութեան (խոստումին) բավարարութիւն չէ տրուած՝ հակառակ զորքի զրկանքին: Զորքը մինչև այսօր համբերութեամբ սպասած է. այս երկու օրը զինուորները ոչ մի ֆունտ հաց չեն ըստանար: Կերևի վաղը ևս չը պիտի ստանան: Հետևակա և հեծելազօրքի կողմանէ գրավոր և բերանացի վճռական զեկույցներ կան, որոնք կը պահանջեն 24 ժամուայ մեջ գեթ մասամբ բավարարութիւն ստանալ՝ զորքի գոյությունը պահպանելու համար: Իսկապես, լեռնավայրի մեջ հեծելազօրքի վիճակը և հետևազօրքի կացութիւնը անհանդուրժելի է: Այս բոլոր պարագաները ձեզի հաղորդելով, կը խնդրեմ Ձեր վերջնական կարգադրությունը և տնօրինութիւնը»1: Հավանաբար Անդրանիկը Սմբատին խորհուրդ էր տվել անձամբ դիմել Զանգեզուրի Կենտրոնական Ազգային խորհրդին, ինչը և վերջինս կատարել էր2: Շուտով՝ օգոստոսի 14-ին, Ազգային խորհրդի նախագահ Մ. Պարոնյանից ստացվել էր պատասխան, ուր ասված էր, թե Սմբատի զորամասը կստանա 60 փութ հաց, և որ խորհուրդը «այսուհետև անկարող է տալ թե՛ հաց և թե՛ միս: Մեր միջոցները միանգամայն սպառված են»3: Տեղացիների վերաբերմունքը դեպի վատն էր փոխվել հատկապես գաղթականների նկատմամբ: Հազարավոր քաղցած գաղթականներ, սփռված այգիներում ու դաշտերում, մի կերպ ապրում էին, սնվում Գորիսի շրջանի աղքատ գյուղացիության հաշՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 32, թ. 5: Տե՛ս նույն տեղում, գ. 24, թ. 2: 3 Նույն տեղում, գ. 18, թ. 10:

վին: Սովից ոսկրացած գաղթականները, մանր գողություններից զատ, խուժում էին հասած կամ հասնելու մոտ արտերը, պոկոտում կամ ուղղակի հնձում հացահատիկը և տեղնուտեղն աղանձում: Նույն բանը կատարվում էր այգիներում ու բանջարանոցներում: Անհաս կարտոֆիլը քանդում էին, հանում ու խորովում: Գիշեր ու ցերեկ թթաստաններում դեգերող գաղթականները, մեծ թե փոքր, թութ էին թափ տալիս, բայց ավելի շատ ոտնատակ տալիս, քան օգտագործում1: Դժբախտ մարդկանց հսկա զանգվածն իր հետ բերեց բազում անախորժություններ, գժտություններ: Նրանց և տեղացիների միջև տեղի էին ունենում սուր վեճեր և ծեծկռտուքներ, եղան նույնիսկ գաղթականների սպանության դեպքեր2: Հարվածող զորամասի զինվորներից մեկը՝ Թորգոմ Գևորգյանը, հետագայում վերհիշել է. «Մեկ տեսար՝ գաղթականները գրաստի վրա բարձած սպանված դիակը բերում են Անդրանիկի մոտ ու լաց ու շիվանով նրան խնդրում ու աղաչում դատ ու դատաստան անել: Անդրանիկն ինչո՞վ կարող էր օգնել: Զանգեզուրցին ինքն էր կանգնած սովի առաջ»3: Գորիս քաղաքի կենտրոնական հրապարակում մեծ միտինգ հրավիրվեց: Հավաքվել էր մի քանի հազար մարդ՝ մոտիկ ու հեռավոր գյուղերից: Հավաքվածներին Զորավարը դիմեց այսպես.

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 18, թ. 8, գ. 53, թ. 4 և շրջ., Յով. Ստեփանեան, Անդրանիկը Սիւնեաց երկրում, «Վէմ», 1936, Դ տարի, թիւ 3, մայիս-յունիս, էջ 75, Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 326, 327: 2 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 13, թ. 5, գ. 30, թ. 2, ց. 2, գ. 15, թ. 22, «Հայկական առանձին հարուածող զորամասը. Ժենէրալ Անդրանիկ», էջ 85, Յով. Ստեփանեան, Անդրանիկը Սիւնեաց երկրում, «Վէմ», 1936, Դ տարի, թիւ 3, մայիսյունիս, էջ 75, Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 326, 328: 3 ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 2, գ. 14, թ. 12:

«Պատմական Սյունիքի ազնի՛վ ու քաջամարտի՛կ ժողովուրդ: Հայերի կյանքը այնպես դասավորվեց, որ վասպուրականցին, տարոնցին, էրզրումցին ստիպված եղան թողնել իրենց հայրենի երկիրը, իրենց շեն օջախն ու ապաստան փնտրել հեռավոր Զանգեզուրի իրենց եղբայրների մոտ: Տասնյակ դարերի ընթացքում առաջին անգամ նա հյուր եկավ ձեզ՝ իր արյունակից եղբայրների մոտ: Բայց ձեզ մոտ գտնվեցին մարդիկ, որոնք խեթ աչքով նայեցին իրենց եղբայրներին: Ի՞նչ կասի հայոց պատմությունը, ինչպե՞ս կգնահատի ապագա պատմագիրը: Ի՞նչ կասեն ձեր ապագա սերունդները: Ես շատ լավ գիտեմ ձեր դժվարին դրության մասին, գիտեմ, որ ձեզանից ամեն մեկը արյուն - քրտինքով մշակած իր փոքրիկ հողակտորից սպասում է իր ընտանիքի, իր երեխաների ապրուստի տարեկան պաշարը, որպեսզի սովամահ չլինեն: Դա միանգամայն բնական է ու հասկանալի, բայց չէ՞ որ ձեր գաղթական եղբայրը կամ նրա երեխան հենց այսօր ուտելու ոչինչ չունեն, և եթե դուք չօգնեք, ապա ձեր օջախի առաջ սովամահ կլինեն»1: Միտինգին հաջորդած օրերին թեև էլի վեճեր ու ծեծկռտուքներ եղան, բայց սպանություններ՝ ոչ: Պարենավորման հարցը շարունակում էր տագնապ առաջացնել: Անհրաժեշտ էին շտապ լուծումներ, այլապես սպասելի էր լիակատար փլուզում, մանավանդ որ զորամասի պաշարներն էլ սպառվելու վրա էին: Մ. Պարոնյանը վերոնշյալ նամակում գրում էր, որ «գաղթականության հասցրած վնասները և ավերումները հսկայական չափերի են հասել»2 ոչ միայն բուն Զանգեզուրում, այլև Կապանում:

ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 2, գ. 14, թ. 12: Նույն տեղում, գ. 18, թ. 8:

Կապանում գտնվող գաղթականներից Վահան Բարսեղյանը Գորիսում գտնվող Անդրանիկին գրում էր. «Մենք այսքան ճանապարհներով եկանք ոչ մի բան չեղավ, բայց ես երեկ, Ձեզ մոտ գալուց, մեր գաղթականները իրենց գլխու գնացած են մոտ հարևան գյուղից թալան բերեն, ինչքան ուզեցի, որ այդ բերած թալանը հետ տալ թուրքերուն, չեն լսեր …»: Նամակի վրա կա Անդրանիկի ձեռքով արած այս մակագրությունը. «Սմբաթ պեկ. Այս նամակը, ինձ ուղղված, կարդա՛ և նամակումը գրի այնտեղի կոմիսարին, թող անպայման [թալանածը] տերերին վերադարձնեն»1: Այս իրավիճակում գաղթականների հոծ խմբերը առավել հուսալի ապաստարան գտնելու ակնկալիքով հեռանում էին այլ վայրեր: Օգոստոսի 15-25-ը Գորիսի շրջանից Վայոց ձորի վրայով ոտքով Հայաստանի Հանրապետություն մեկնեց մի քանի հազար գաղթական, որոնցից շատերը մեռան ճանապարհներին2: Մեծ թվով գաղթականներ Արևիքի վրայով անցան Պարսկաստան՝ Արաքս գետում և ճանապարհներին թողնելով բազում դիակներ: Մի քանի հազար գաղթականներ օգոստոս-նոյեմբեր ամիսներին սովից և հիվանդություններից մեռան հենց Զանգեզուրում: Սովի ճիրաններից փրկվելու համար գաղթականների մի մեծ խումբ՝ 4-5 հարյուր հոգի, օգոստոսի վերջերին փորձեց Գորիսի շրջանից անցնել Ղարաբաղ: Մտնելով Զանգեզուրի և Ղարաբաղի միջև ընկած թուրք-քրդական բնակչություն ունեցող տարածքը և անցնելով Զաբուղ գետի կամուրջը՝ խումբը մոտեցել էր մյուս՝ Հագարու գետի կամրջին: Բայց այստեղ տեղի էր ունեցել

Նամակի մեքենագիր պատճենը մեր անձնական արխիվում է: - Ա. Ս.: Տե՛ս Քիրս Սարոտ (Սարուր), Ղարաբաղի կռիւների շուրջը, «Հայրենիք», 1934, ապրիլ, թիվ 6 (138), էջ 126, Յով. Ստեփանեան, Անդրանիկը Սիւնեաց երկրում, «Վէմ», 1936, Դ տարի, թիւ 3, մայիս-յունիս, էջ 75, Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 327:

արյունալի ողբերգություն. հենց որ գաղթականները մոտեցել էին կամրջին, քարերի հետևում դարանակալ թուրք ազերիները և քրդերը թաքստոցներից փոթորկալի կրակ էին տեղացել: Տալով 80-ից ավելի սպանված՝ գաղթականները հետ էին փախել սահմանային Տեղ գյուղ1: Իրենց հայացքները հացառատ Ղարաբաղին հառած գաղթականները այնտեղ անցնելու նոր փորձեր էին անում: Օգոստոսի 10-ի վաղ առավոտյան Զանգեզուրի Կենտրոնական Ազգային խորհրդի խնդրանքով և Անդրանիկի համաձայնությամբ Գորիս քաղաքից դեպի Ղարաբաղ շարժվեցին ավելի քան 2500 տաճկահայ գաղթականներ: Բայց հասնելով Խնձորեսկ, Քարաշեն և Տեղ գյուղերի ցորենի հասունացած արտերին՝ նրանք հրաժարվեցին առաջ գնալու մտքից. մնացին արտերում և սկսեցին քաղել հասկերը: Օգոստոսի 13-ին Մ. Պարոնյանը Անդրանիկին հաղորդում է, որ գաղթականները տեղից չեն շարժվում, փչացնում են արտերը ու այգիները և «տրամադիր չեն կատարելու Ձեր հրամանը: Ուստի խորհուրդս կրկին խնդրում է Ձեզ՝ միջոցներ ձեռք առնել գաղթականությունը որևէ ուղղությամբ առաջ շարժելու»2: Ի վերջո, գաղթականության այդ հոծ խումբը Ղարաղշլաղի վրայով ուղղություն վերցրեց դեպի Շուշի: Գաղթականները նոր էին անցել Ղարաղշլաղից, երբ Զարսլու գյուղի թուրքերի կողմից ենթարկվեցին հարձակման: Շուշիից օգնության հասած հայ երիտասարդների շնորհիվ գաղթականներին հաջողվեց շարունակել ճանապարհը: Գաղթականներին Շուշիում պահելու հնարավորություն ևս չկար. քաղաքի բնակչությունը ևս այդ պահին մթերքի 1 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 53, թ. 10, գ. 56, թ. 16-17, “Наше время”, 3 января, 1919, № 4, “Вперед”, Баку, 26 февраля, 1919, № 13, «Ժողովրդի ձայն», Կ. Պոլիս, 1920, թիվ 390, 23 հունվարի, «Մշակ» (Ֆրեզնո), 1937, թիվ 1213, 3 սեպտեմբերի, Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 328, 449, 476, 507, 508: 2 ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 53, թ. 4 և շրջ.:

խիստ կարիք ուներ, ուստի նրանց մեծ դժվարությամբ տեղավորեցին մոտակա հայ գյուղերում1: Խորապես ըմբռնելով դժվարին կացությունը Գորիսի շրջանում, ինչպես նաև նեղված իր զորքի և գաղթականության նկատմամբ Գորիսի իշխանությունների ոչ բարեհաճ վերաբերմունքից՝ Անդրանիկը հարկադրված էր կատարել գաղթական զանգվածների նոր տեղաշարժեր: Տվյալ պահին միայն մի ընդունելի ելք կար՝ գնալ Սիսիանի գավառամաս: Բարեբախտաբար այդ տարի Սիսիանի շրջանը բարձր բերք էր ստացել, և, ընդհանրապես, Սիսիանը, համեմատած Գորիսի հետ, միշտ հացառատ է եղել: Գորիսում թողնելով ընդամենը 600 գաղթական՝ Անդրանիկը, վերցնելով գաղթականության հսկա զանգվածը և Հարվածող զորամասի գլխավոր մարտական ուժերը, օգոստոսի 27-ին Գորիսից մեկնեց Սիսիանի շրջան՝ այնտեղի հայկական գյուղերում և հատկապես դատարկված թուրքաբնակ գյուղերում տեղավորելով զորքը և գաղթականության մեծ մասին2: Սիսիանի հայկական մի քանի գյուղեր ի վիճակի չէին Գորիսից եկած գաղթականներին ապաստան տալու և կերակրելու, քանի որ մինչև Անդրանիկի Զանգեզուր գալը՝ 1918 թ. հունիսից սկսած, Նախիջևանի կողմից մեծ թվով գաղթականներ թափանցել էին Վայոց ձոր և Սիսիանի շրջան, տեղավորվել այնտեղ: Հիմա այդ գյուղերը անկարող էին նոր մարդկանց ընդունել և կերակրել3: 1 Տե՛ս «Զանգ», 1918, թիվ 54, 17 սեպտեմբերի, Յով. Ստեփանեան, Արցախեան կամ Շուշուայ գնդի պատմութիւնը, «Հայրենիք», 1935, ապրիլ, թիւ 6 (150), էջ 101, նույնի՝ Անդրանիկը Սիւնեաց երկրում, «Վէմ», 1936, Դ տարի, թիւ 3, մայիս-յունիս, էջ 75, Ե. Իշխանեան, նշվ. աշխ., էջ 178, Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 328: 2 Տե՛ս «Զանգ», 1918, թիվ 54, 17 սեպտեմբերի, Հ. Կարապետյան, նշվ. աշխ., էջ 566, 567, Հ. Այվազյան, նշվ. աշխ., էջ 215, Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 334: 3 Տե՛ս «Ժողովրդի ձայն», Կ. Պոլիս, 1919, թիվ 361, 18 դեկտեմբերի, Հ. Կարապետյան, նշվ. աշխ., էջ 623, Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 508-511:

Ղարաքիլիսա գյուղի հասարակության անունից գյուղի կոմիսարը և ուրիշ հինգ գյուղական ներկայացուցիչներ սեպտեմբերի 7-ին (հին տոմարով՝ օգոստոսի 25-ին) Անդրանիկին գրում էին. «Ամսոյս 25-ին ստացանք մեծարգո փաշայիդ հրամանը, այն է՝ Ղարաքիլիսայում տեղավորել 30 մշեցի ընտանիք: Պատիվ ունենք հայտնելու մեծարգո փաշայիդ, որ գյուղումս բոլորովին ազատ բնակարան չկա: Գորիսի Ազգային խորհրդի կարգադրությամբ գյուղումս բնակվում են 450 շունչ սարիղամիշցի: Բացի դրանից՝ այստեղ ապրում են նախիջևանցի և տաճկահայ գաղթականներ՝ մոտ 400 շունչ: Ուստի անհնարին է մշեցիներին տեղավորել»1: Թեև գաղթականների մեծ մասը 1918 թ. օգոստոսից նոյեմբեր ընկած ժամանակահատվածում արդեն հեռացել էր Զանգեզուրից, բայց առ 1-ը դեկտեմբերի այնտեղ դեռ կար շուրջ 17 հազար հայրենազուրկ գաղթական՝ 10498 թուրքահայ և 6214 ռուսահայ (նախիջևանցիներ): Գաղթականների թիվը Գորիսի շրջանում (բուն Զանգեզուր) 486 էր, Կապանի շրջանում՝ 1976, Արևիքում՝ մի քանի տասնյակ, Սիսիանի շրջանում՝ 14.250: Դրանից բացի՝ Սիսիանի Ղարաքիլիսա գյուղում Անդրանիկի բացած որբանոցում 137 որբեր կային2: Որբանոցի խնդրով անմիջականորեն զբաղվում էր Եղիշե Քաջունին, որը որբերի վիճակի մասին պարբերաբար հաշվետվություններ էր գրում Անդրանիկին: Նրա հոգածության տակ էր նաև գաղթականների և զինվորների համար Ղարաքիլիսայում բացված «հիվանդանոցը»: Այստեղ ևս լուրջ խնդիրներ կային: Հիվանդանոցն ուներ միայն մեկ բուժակ, չուներ անհրաժեշտ դեղաՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 53, թ. 6: Տե՛ս նույն տեղում, գ. 53, թթ. 6, 10, 11, 16-21, գ. 55, թ. 53, Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 508:

միջոցներ, «բուժումը» կատարվում էր պապենական եղանակներով: Սեպտեմբերի 20-ին Եղիշե Քաջունին Զորավարին գրում էր. «Շարունակական գանգատներ կան հիվանդանոցի դրության և խնամքի պակասության մասին: Խնդրում եմ, եթե հնարավոր է, կտրուկ կարգադրություններ անեք հիվանդների դրությունը բարելավելու համար»1: Անդրանիկի զորամասի Նախիջևանից Զանգեզուր անցնելուց հետո տաճկահայ և նախիջևանցի գաղթականներին գումարվել էին գավառի արևելյան կողմից՝ Ղարաղշլաղից և հյուսիսարևմտյան կողմից՝ Նախիջևանի Գյոմուր, Գժաձոր, Նորս և Նորս Մազրա գյուղերից տեղահանված մոտ 4000 հայ բնակիչներ: Սրանք հաշվառված չէին այն ցուցակներում, որոնք 1918 թ. օգոստոսին ներկայացվել էին ՀՀ կառավարությանը՝ օգնություն ստանալու նպատակով: Այդ իսկ պատճառով վերջիններիս կերակրելու հոգսը բացառապես ընկած էր զանգեզուրցիների վրա2: Չնայած բոլոր դժվարություններին, ի պատիվ սիսիանցիների, նրանք առավելագույն ջանքեր գործադրեցին և՛ զորքին, և՛ գաղթականությանը տեղավորելու, կերակրելու ուղղությամբ: Համենայնդեպս, Սիսիանում հաջողվեց գաղթականների սովից մահացությունը հասցնել նվազագույնի: Կապանից և Գորիսից չնչին օգնություն էին ստանում, որը, սակայն, էական նշանակություն չէր կարող ունենալ3: Կապանի Ազգային խորհրդի նախագահը հոկտեմբերի 18-ին Անդրանիկին գրում էր. «Խորհուրդս այսօր ուղարկում է Ձեզ՝ հասցնելու Ձեր զորքի պետքերի համար մի արկղ ծխախոտ (40 ՀԱԱ ֆ. 370, ց. 1, գ. 26, թ. 6: Տե՛ս նույն տեղում, գ. 53, թ. 11: 3 Տե՛ս «Ժողովրդի ձայն», Կ. Պոլիս, 1919, թիվ 361, 18 դեկտեմբերի, Յով. Ստեփանեան, Արցախեան կամ Շուշուայ գնդի պատմութիւնը, «Հայրենիք», 1935, ապրիլ, թիւ 6 (150), էջ 101:

տուփ), մի քսակի մեջ մի փութ շաքար և երեք տուփ մոմ: Ներեցեք, որ մոմը քիչ ենք ուղարկում, որովհետև շուկայում չգտանք: Իսկ պայտն ու մեխը դեռ պատրաստ չեն, պատրաստի լինելուց՝ իսկույն կուղարկենք»1: Թվում էր, թե Առաջին համաշխարհային պատերազմի ավարտից և տաճկական զորքերի՝ Այսրկովկասից հեռանալուց հետո այնտեղ մտած դաշնակիցների զինվորական իշխանությունները շտապ միջոցներ կձեռնարկեն Հայաստանի Հանրապետությունում և այլուր ապաստանած հարյուրհազարավոր արևմտահայ գաղթականներին, Այսրկովկասի առավել կարիքավոր շրջանների սովյալներին քաղցից ու հիվանդություններից փրկելու համար: Բայց դա տեղի չունեցավ: Զանգեզուրում այդ հոգսն առաջվա պես իր ամբողջ ծանրությամբ շարունակում էր ընկած մնալ զորավար Անդրանիկի և գավառի իշխանությունների վրա: Առ մեկը դեկտեմբերի 1918 թ. Զանգեզուրի գավառում կար 16712 գաղթական, որոնց կերակրելու համար կար 3620 փութ ալյուր: Ձմեռն անցկացնելու և մինչև հուլիս ամիսը, այսինքն՝ մինչև նոր բերքահավաքը, սովից չմեռնելու համար նրանց անհրաժեշտ էր ևս 96652 փութ ալյուր (մեկ շնչին ամսական մեկ փութ), որը ձեռք բերելը ստեղծված պայմաններում դարձել էր անհնարին, քանի որ անհրաժեշտ գումարը (շուրջ հինգ միլիոն ռուբլի) չկար2: 1918 թ. դեկտեմբերին զորավար Անդրանիկը և Զանգեզուրի Ազգային խորհուրդն իսկական տագնապ էին ապրում գաղթականության վիճակն անտանելի դառնալու կապակցությամբ: «Նաշե վրեմյա» թերթի խմբագրությանը դեռ նոյեմբերի 9 (22)-ին գրած նամակում Անդրանիկը, դիմելով հայ հասարակությանը, ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 18, թ. 13: Զանգեզուրի գաղթականական գործերի ընդհանուր լիազոր, 1918, թիվ 43, 6 դեկտեմբերի, ք. Գորիս:

ազդարարում էր. «Զանգեզուրի Սիսիանում այժմ գտնվում են տասնյակ հազարավոր փախստականներ, որոնք մեռնում են սովից, ցրտից, ապրում են բաց երկնքի տակ: Անհրաժեշտ է օգնություն և դարձյալ օգնություն»1: Դեկտեմբերի սկզբին Զորավարը Գորիսից նամակ էր գրել Երևան, խնամատարության նախարար Ալեքսանդր Խատիսյանին, որի հետ ջերմ հարաբերությունների մեջ էր: Նկարագրելով գաղթականության անտանելի վիճակը՝ նա խնդրել էր աջակցություն: Դեկտեմբերի 11-ին Ա. Խատիսյանը Անդրանիկին պատասխան նամակ է հղում. «Ձեր դիմումի համաձայն՝ ուղարկեցինք Սիսիանի կոմիսարին հիսուն հազար ռուբլի (50.000)՝ բաժանելու Սիսիանում գտնվող թուրքահայ և ռուսահայ կարիքավոր գաղթականներին»2: Մեկ այլ գրությամբ Ա. Խատիսյանը Սիսիանի գաղթականական մարմնին տալիս է հետևյալ հանձնարարականը. «Գեներալմայոր Անդրանիկի դիմումին և Ձեր ներկայացուցիչների բերանացի բացատրության վրա ուղարկուեցավ հիսուն հազար ռուբլի (50.000 ռուբլի)՝ բաժանելու թուրքահայ և ռուսահայ (նախիջևանցի) գաղթականներին ու մանրամասն հաշիվ ներկայացնել մեզի»3: Դեկտեմբերի 11-ի նամակով Ա. Խատիսյանը Անդրանիկին ՀՀ կառավարության հետ հաշտեցնելու իր բուռն ցանկությունն է նաև հայտնում. «Ես կարող եմ օգնել այդ գործում: Մեր ցանկություններն ու շահերը մին են ... Ձեզ տեսնել ես շատ կուզեի: Սեղմում եմ ձեռքդ: Քո՝ Ալ. Խատիսյան»4: Զորավարը, ի պատասխան Ա. Խատիսյանի գրության, 1918 թ. դեկտեմբերի 13-ի իր նամակում հանգամանալից ներկայացնում “Наше время”, 3 января, 1919. ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 53, թ. 6: 3 Նույն տեղում, թ. 13: 4 ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 53, թ. 7-8:

է Զանգեզուրում տիրող իրավիճակը: Զորավարը գրում էր, որ սովամահության տասնյակ դեպքեր են եղել Սիսիանում, և ավելի քան 100 որբեր կան Սիսիանում ու Ղարաքիլիսայում: «Իմ ջոկատի հացահատիկից ես գաղթականների համար առանձնացրել եմ 15 հազար փութ: Որբանոցը պահվում է իմ ջոկատի հաշվին: Լավ կլիներ ընդհանրապես չուղարկեիք այդ 50 հազարը, որը մեկ շնչի հաշվով կազմում է 2,5 ռուբլի: Ձեզ թվացել է, թե այդ գումարով կարող եք փրկե՞լ այս դժբախտներին»1: Այնուհետև Անդրանիկն անդրադառնում է իր և Հայաստանի կառավարության փոխհարաբերությունների խնդրին: Անհրաժեշտ ենք համարում այստեղ զետեղել Զորավարի պատասխան փաստաթուղթն ամբողջությամբ, որն ավելի հստակ պատկերացում է տալիս նրա ու ՀՀ կառավարության փոխհարաբերությունների մասին: «Անցնենք երկրորդ հարցին,- շարունակում է Զորավարը,Դուք գրում եք, որ ես հաշտվեմ կառավարության հետ: Առաջին. ես լսել անգամ չեմ ուզում այս ինքնակոչ կառավարության մասին, որը համարվում է թուրքական կառավարության միահեծան տիրույթը: Երկրորդ. եթե եվրոպական դաշնակցային պետությունները պաշտոնապես հայտարարում են Հայաստանի և նրա կառավարության ճանաչման մասին, ապա Հայաստանի ժողովուրդը երջանիկ կլինի. ուրեմն ինչ նշանակություն կարող է ունենալ իմ հաշտեցումը կամ անհամաձայնությունը: Երրորդ. Դուք անընդհատ հետապնդում եք ինձ, թող [այդպես] լինի, սակայն մի հետապնդեք հայ ժողովրդին: Չորրորդ. Զանգեզուր իմ գալու օրվանից ես հեշտությամբ տարել եմ բոլոր տանջանքները և տառապանքները: Կատարե՞լ

Նույն տեղում:

եմ արդյոք այստեղ՝ Զանգեզուրում, ինչ-որ վնասակար կամ օգտակար գործ՝ թող որոշի տեղի ժողովուրդը: Հինգերորդ. Շուտով պատրաստվում եմ հեռանալ Զանգեզուրից, թեպետ անգլիացի գեներալ Թոմսոնը պնդում է, որ ես մնամ այստեղ: Բայց այստեղ մնալն անհնար է: Ուղարկե՛ք այստեղ մեկին, որը կհետևի կարգ ու կանոնին, իսկ ես կհեռանամ աշխարհի մի անկյուն, որպեսզի ձեր կառավարությունը չունենա իր կողքին ինձ պես թշնամու: Վեցերորդ. Կտա՞ն արդյոք երբևէ գայլի մորթիով մարդիկ իրենց խղճի հաշվետվությունը, որոնք իրենց համարում են հայրենասերներ, ժողովրդասերներ և ամեն տեսակի արժանիքների կրող: Ես կարծում եմ, որ կանցնի միառժամանակ, և դիմակները կպատռվեն, այն ժամանակ մարդիկ կտեսնեն, ոչխարներ էին նրանք, թե գայլեր: Յոթերորդ. Թող այս ամենի մասին պատմությունը ճշմարտացիորեն պատմի ապագա սերունդներին: Եվ ոչ ավելի: Ութերորդ. Շատ ժողովներում եմ լսել, որ Ղարաբաղը Ձեր առաջնորդության (գուցե առաջնահերթությա՞ն: - Ա. Ս.) առարկան է, սակայն դուք նրան էլ եք հալածել այնպես, ինչպես ինձ: Ձեր մոտ մինչ օրս ցանկություն չի եղել օգնելու նրան... Իններորդ. Աշխատեք, որ ապագա սերունդը և ապագա պատմությունը Ձեզ հիշի լավ ձևով, այլ ոչ թե անեծքով… Ողջույններով Անդրանիկ»1: Անդրանիկը դեկտեմբերի 13-ի իր պատասխան նամակով փաստորեն կտրականապես մերժում է կառավարության հետ հաշտվելու Ա. Խատիսյանի առաջարկը: Հայաստանի Հանրապետության կառավարությանը համարելով ինքնակոչ՝ նա հայտ1

ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 53, թ. 17-21:

նում է, որ ինքը գերադասում է թողնել ու հեռանալ, քան ենթարկվել նրան: Անդրանիկը չէր կարողանում ներել այն, որ երբ ինքը նոր էր եկել Զանգեզուր, 1918 թ. օգոստոսի 17-ին թիվ 401 գրությամբ Վրաստանում ՀՀ գործերի հավատարմատար Արշակ Ջամալյանը Վրաստանում Ադրբեջանի դիվանագիտական ներկայացուցչի անունով, ի պատասխան վերջինիս հարցման, հետևյալ գրությունն էր ուղարկել նրան. «Հաստատելով Ադրբեջանական Հանրապետության տարածք գեներալ Անդրանիկի ջոկատի ներխուժման առիթով Ձեր օգոստոսի 15-ի թիվ 461 գրության ստացումը և այդ գրության հանձնումը իմ կառավարությանը՝ պատիվ ունեմ իմ կողմից հայտարարելու, որ ինչպես ինքը՝ գեներալ Անդրանիկը, այնպես էլ նրա ամբողջ ջոկատը առանձին հայկական կորպուսին տրված հրամանով վաղուց հեռացված են հայկական զորքերի կազմից և ցուցակներից, որից հետո նրանք հրաժարվել են ճանաչելու Հայաստանի իշխանությունն ու նրա պաշտոնատար անձանց և ենթարկվելու նրանց: Այսպիսով, գեներալ Անդրանիկն ու նրա ջոկատը ոչ մի առնչություն չունեն հայկական ազգային զորքերի և նրանց մարմինների հետ, և Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը, հետևաբար, ոչ մի կերպ չի կարող պատասխան տալ նրա անպատասխանատու գործունեության համար: Վրաստանի կառավարությանն առընթեր Հայաստանի Հանրապետության գործերի հավատարմատար՝ Ջամալյան»: Մուսավաթական կառավարության կիսապաշտոնական «Ազերբայջան» թերթը չորս ու կես ամիս հետո տպագրել էր Ջամալյանի սույն գրությունը1:

Տե՛ս “Азербайджан”, 1 января, 1919.

Ինչևէ, դեկտեմբերի 17-ին Անդրանիկը ստորագրում է Գորիս քաղաքում և շրջակա 12 գյուղերում եղած գաղթականներին 15.196 ռուբլի հատկացնելու հրամանը՝ յուրաքանչյուրին տալով 29 ռուբլի1: Հաջորդ օրը Անդրանիկը զորամասի միջոցներից Ազգային խորհրդին է հանձնում 101 հազար ռուբլի՝ Ղարաղշլաղից փախած և Զանգեզուրում ապաստանած գաղթականների համար հացահատիկ գնելու համար2: Դեկտեմբերի 22-ին Զորավարը կարգադրում է իր զորամասի պահուստից Գյոմուր, Գժաձոր, Նորս և Նորս Մազրա գյուղերից տեղահանված սովյալներին հատկացնել 200 փութ ալյուր3: Շատ չանցած՝ նա Ազգային խորհրդին փոխանցում է 44.000 ռուբլի՝ Կապանում մնացած գաղթականներին բաժանելու համար4: Միաժամանակ Անդրանիկը հույս ուներ Սիսիանում և Գորիսում ապաստանած Գյոմուր, Գժաձոր և հիշատակված մյուս նախիջևանյան գյուղերից փախածների, ինչպես նաև ղարաղշլաղցի գաղթականների համար Կապանից գնել ինչ-որ քանակի հացահատիկ: Այդ նպատակով նա դիմում է Զանգեզուրի Ազգային խորհրդին՝ այնտեղ գործուղելու Գեդեոն Տեր-Մինասյանին: Դեկտեմբերի 26-ին Զորավարը Կապանի Ազգային խորհըրդին, հասարակությանը և շրջանային ներկայացուցիչներին գրում է. «Զանգեզուրի Ազգային խորհրդի կողմից գալիս է Ղափան պարոն Գեդեոն Տեր-Մինասյանը: Օգտվելով առիթից, Գեդեոնին ըրած եմ հանձնարարություններ գաղթականության և իմ զորամասի վերաբերմամբ: Հավատացած եմ, որ Ազգային խորհուրդը ցույց պիտի տա պ-րն Գեդեոնին ջերմ աջակցություն՝ լրիվ կերպով գլուխ հանելու համար իմ հանձնարարությունները: ՈւղարՏե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 56, թ. 6: Տե՛ս նույն տեղում, թ. 1: 3 Տե՛ս նույն տեղում, թ. 2: 4 Տե՛ս նույն տեղում, թ. 3:

կում եմ նաև մի հարյուրյակ ձիավորներ, որոնց կեսը պետք է մնա քաղաքում (նկատի ունի Հանքերում: - Ա. Ս.)՝ որպես պահապան ցորենի ու գարու պահեստին, իսկ մյուս կեսը պետք է ցրվի մոտակա գյուղերում: Հարյուրյակը պիտի պահվի շրջանի ազգաբնակչության հաշվին: Ցորենի ու գարու գնման գործը աշխատեցե՛ք շուտ վերջացնել, որովհետև այստեղ գաղթականությունը մեռնում է սովից»1: Այնուհետև Զորավարը, այս էլ քանիերորդ անգամ, Կապանի ղեկավարությանը հրահանգում էր առիթ չտալ թուրքերի հետ նոր ընդհարումների և խստիվ հետևել դաշնակից տերությունների ներկայացուցիչների և իր միջև կայացած պայմանավորվածությանը: Այդ կապակցությամբ նա գրում էր. «Անհրաժեշտ եմ համարում շեշտել, որ պետք է միանգամ ընդմիշտ վերջ տալ միջցեղային անկարգություններին. սա կլինի չորրորդ անգամը, որ ձեզ նախազգուշացնում և արգելում եմ: Մեր դեմ գտնվող պետությունը ոչ ռուսական է, ոչ էլ թուրքական: Բոլոր անկարգությունները վնասակար են լինելու մեզ համար»2: Կապանում Գեդեոն Տեր-Մինասյանը հաջողությամբ կատարում է պատասխանատու հանձնարարությունը և գնումների միջոցով ձեռք է բերում նախատեսված քանակի հացահատիկ: Անհրաժեշտ էր այն որքան կարելի է շուտ հասցնել Գորիս, բայց դա դժվար խնդիր էր, որովհետև Կապան-Գորիս հիմնական ճանապարհը մնում էր վտանգված թուրքերի կողմից: Կապանի հանքերից Գեդեոն Տեր-Մինասյանը դեկտեմբերի 18-ին Անդրանիկին գրում էր. «Սիրելի՛ փաշա. … Ցորենի և գարու գործը կարգավորված է: Սպասում եմ Ձեր

ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 50, թ. 16: Նույն տեղում:

կարգադրությանը՝ թե ո՞ր ճանապարհով պետք է ուղարկել: Շուռնուխով ապահով չէ»1: Հացահատիկը Գորիս տեղափոխվեց հիմնական՝ Շուռնուխի խճուղով, որի պաշտպանությունը իր վրա վերցրեց Հարվածող զորամասի հեծյալ մի ստորաբաժանում: Դեկտեմբերի վերջերին օրհասական էր գողթանցիների վիճակը: Գողթանցի հայերը, որոնք 1918 թ. հուլիսին Անդրանիկի հետ անցել էին Զանգեզուր, հետագա ամիսներին օրեցօր կենտրոնացել էին Մեղրու շրջանում: Այստեղ նրանց անընդհատ միանում էին թուրքերի տիրապետության տակ գտնվող Գողթանի հայ գյուղերի բնակիչները: Գողթանցի փախստականները հավաքվել էին Մեղրիում, որպեսզի Արաքսի կողքով, որը միակ հարմար և մոտիկ ճանապարհն էր, վերադառնային հայրենիք, բայց Օրդուբադի շրջանի թուրքությունը փակել էր Մեղրի-Օրդուբադ, Օրդուբադ-Նախիջևան ճանապարհները՝ գողթանցիներին արգելելով վերադառնալ իրենց բնակավայրերը: Եվ ահա 6-7 հազար գողթանցիներ տառապում էին սովի ճիրաններում, և մահն ամեն օր տասնյակ զոհեր էր տանում2: Մեղրու շրջանի լիազոր ներկայացուցիչներ պոդպորուչիկ Ն. Տիրացույանը, Ա. Բարխուդարյանը և Ա. Ազատյանը 1918 թ. դեկտեմբերի 27-ին նամակով դիմում են զորավար Անդրանիկին՝ խնդրելով օգնության հասնել սովից մեռնող գողթանցիներին և զինուժով բացել Մեղրիից Գողթան տանող ճանապարհները3: Անդրանիկը ստիպված էր Կապանում գտնվող Գեդեոն ՏերՄինասյանին հանձնարարական տալ այնտեղ գնված ցորենից ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 50, թ. 14: Տե՛ս «Ժողովրդի ձայն», Թիֆլիս, 1918, թիվ 3, 4 սեպտեմբերի: 3 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 41, թ. 11:

150 փութ ուղարկել Մեղրի՝ գողթանցիներին սովից փրկելու համար: Ինչ վերաբերում է դեպի Գողթան ճանապարհները բացելու խնդրանքին, ապա Զորավարը կրկին ու կրկին հիշեցնում էր դաշնակիցների հետ ունեցած պայմանավորվածությունը՝ խուսափել թուրքերի հետ նոր ընդհարումներից: Պատերազմի ավարտից հետո Բաքվի հայությունը սկսել էր մասնակի դրամահավաք՝ Զանգեզուրի գաղթականությանը օգնելու համար: Այդ գործում հսկայական ջանքեր էին գործադրել Բաքվի Հայոց Ազգային խորհուրդը և Ադրբեջանում Հայաստանի Հանրապետության ներկայացուցիչները: Բայց անհայտ պատճառներով այդ գումարը Զանգեզուր չէր հասել: Միակ գործնական աջակցությունը զորավար Յ. Բագրատունու միջնորդությամբ զորավար Լ. Բիչերախովի կողմից տրված մեկ միլիոն ռուբլին էր՝ Անդրանիկին ուղարկելու համար: Այդ գումարը զորավար Յ. Բագրատունու դեկտեմբերի 12-ին գրած նամակի հետ դեկտեմբերի 20-ին Գորիս հասցրին Արշակ Շիրինյանը և Նիկոլայ Հովսեփյանը1: Զորավար Յ. Բագրատունին Անդրանիկին գրում էր. «Ուղարկում եմ Ձեզ մեկ միլիոն ռուբլի, որից 400.000-ը հատկացնել զինվորական պետքերի համար, իսկ մնացած 600.000-ը տեղական* և դրսի** գաղթականներին՝ Զանգեզուրի Ազգային խորհրդի միջոցով: Նկատի ունենալով, որ մոտիկ ապագայում դժվար կլինի դրամ հասցնելու Ձեզ, խնդրում եմ պատվիրեք, որ այդ դրամը ծախսվի խնայողաբար»2:

1 Տե՛ս «Հայկական առանձին հարուածող զօրամասը. ժենէրալ Անդրանիկ», Պոսթոն, 1921, էջ 166, Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 518: * Այսինքն՝ նախիջևանահայ գաղթականությանը: ** Այսինքն՝ տաճկահայ գաղթականությանը: 2 ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 6, թ. 30:

1918 թվականի դեկտեմբերի 26 (13)-ին Անդրանիկը Լ. Բիչերախովին գրում է պատասխան նամակ. «Ձերդ գերազանցություն գեներալ Բիչերախովին Զանգեզուրի Հայկական Ազգային խորհրդի անդամներ Արշակ Շիրինյանը և Նիկոլայ Օսիպովը, վերադառնալով Բաքվից, բերել են մեկ միլիոն (1.000.000) ռուբլի, որի դիմաց Ձեզ են թողել ստացական: Խորհրդի նշված անդամները ինձ հաղորդել են, որ այդ գումարը Դուք տվել եք գեներալ Բագրատունու միջնորդությամբ: Սրանով արտահայտում եմ Ձեզ իմ խորին ու անկեղծ շնորհակալությունն այն բանի համար, որ Դուք չեք մոռացել իմ ջոկատը և անբախտ փախստականներին: Գեներալ-մայոր Անդրանիկ»1: Անդրանիկը փորձեց օգնություն ստանալ նաև անգլիացիներից, սակայն ջանքերը զուր էին2: Դեկտեմբերի 24-ին Արշակ Շիրինյանը նորից մեկնում է Երևան՝ գաղթականության համար կառավարությունից փող խնդրելու3, ինչպես և արծարծելու Զանգեզուրի և Արցախի հրատապ խնդիրները: Լսելով Արշակ Շիրինյանի Երևան մեկնելու լուրը՝ արցախյան ղեկավարությունը մեծ հույսեր էր կապում նրա առաքելության հետ: Արցախի Ազգային խորհրդի նախագահ Եղիշե Իշխանյանը նամակով Զորավարին գոհունակություն է հայտնում այդ առթիվ: «Այստեղից ոչ մի հնարավորություն չկա ներկայացուցիչներ ուղարկելու Երևան և այնտեղ հայկական կառավարությանը իրազեկ դարձնելու մեր շրջանի ունեցած կարիքների և ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 34, թ. 14: Տե՛ս նույն տեղում, գ. 34, թ. 115: 3 Տե՛ս նույն տեղում, գ. 15, թ. 12:

պահանջների մասին: Խորհուրդս մասնավոր կերպով տեղեկացավ, որ Ձերդ գերազանցության հանձնարարությամբ Զանգեզուրի կենտրոնական խորհրդի կողմից ներկայացուցիչներ են գնացել Երևան և այնտեղ պիտի հրապարակի վրա դնեն նաև Ղարաբաղի հարցը: Խորհուրդս համոզված է, որ Ձերդ գերազանցության միջնորդությունները երևանյան հանրապետության և դաշնակիցների հետ դրական հետևանքներ կարող են ունենալ …»1: Լ. Բիչերախովի ուղարկած գումարով կարելի էր գաղթականներին պահել ևս երկու ամիս: Իսկ դրանից հետո՞. չէ՞ որ մինչև նոր բերքի ստացումը պետք էր աջակցել նրանց ևս չորս ամիս: Միայն երկու ելք կար՝ ձեռք բերած հացահատիկը ծախսել մեծագույն խնայողությամբ և օգնություն կազմակերպել դրսից2: Հետագայում՝ 1919 թ. հունվարի երկրորդ կեսին, Զանգեզուրի սահմաններում ստեղծված հարաբերական հանգիստ վիճակը հնարավորություն տվեց ավելի մոտիկից զբաղվել գավառի բնակչության և գաղթականության պարենավորման հարցերով: Բաքվից Լ. Բիչերախովի ուղարկած մեկ միլիոն ռուբլին, որը բաժանվել էր գաղթականներին, սպառվում էր, և, ըստ հաշվարկների, փետրվարի կեսերին գաղթականությունը կրկին կանգնելու էր սովամահության սպառնալիքի առջև: Զանգեզուրի գյուղացիության հացի պաշարները ևս սպառվում էին օր օրի, և եթե նույնիսկ ինչ-որ տեղից նոր գումարներ ստացվեին, այդ դրամով այլևս հնարավոր չէր լինելու գյուղացիներից գնել պարենամթերք: Միակ ելքը դարձյալ մնում էր սննդամթերքի խիստ խնայողաբար օգտագործումը և այն ամենափոքր չափով իսկ գավառից դուրս տանելու փորձերի խստիվ կանխումը: Այդ առիթով հունվարի 22-ին Անդրանիկը հանդես եկավ

ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 38, թ. 19: Տե՛ս Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 520:

կոշտ հայտարարությամբ, որով զգուշացվում էր, որ օրինազանցների համար խիստ պատիժներ կսահմանվեն1: Բայց ամենախիստ պատիժներն անգամ չէին կարող փրկել հազարավոր գաղթականների կյանքը, ուստի Անդրանիկի մեջ հասունանում էր իր զորամասով Զանգեզուրից հեռանալու գաղափարը: Դա թույլ կտար իր զորամասի սննդի համար ծախսվող գումարները տրամադրել գաղթականությանը, որը առայժմ մնալու էր Զանգեզուրում:

ԱՆԳԼԻԱԿԱՆ ՕԿՈՒՊԱՑԻԱՅԻ ՊԱՅՄԱՆՆԵՐՈՒՄ

ԱԴՐԲԵՋԱՆԻ ԹՈՒՐՔԵՐԻ ԱՌԱՋԻՆ ԽՈՇՈՐԱԾԱՎԱԼ

ՀԱՐՁԱԿՈՒՄՆԵՐԸ ԶԱՆԳԵԶՈՒՐԻ ԵՎ ԱՐՑԱԽԻ ԴԵՄ:

ՀՀ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԶՈՒՅԳ ԵՐԿՐԱՄԱՍԵՐԻ

ՆԿԱՏՄԱՄԲ (1919 Թ. ՀՈՒՆՎԱՐ - ՓԵՏՐՎԱՐ)

1919 թվականը Զանգեզուրի և Արցախի համար սկսվեց նոր տագնապներով, քանի որ անգլո-ադրբեջանական համագործակցությունը աստիճանաբար սպառնալից ծավալներ էր ընդունում: 1919 թ. հունվարի 1-ից Ադրբեջանի մի քանի հազարանոց բանակը՝ գնդացիրներով ու թնդանոթներով համալրված, մոտեցավ Զանգեզուրի և Լեռնային Արցախի մատույցներին: Դեպի Արցախ և Զանգեզուր շարժվող ադրբեջանական զորքերի հետ էին նաև թուրքական զորամասեր, որոնց գործողությունները կատարվում էին բրիտանական հրամանատարության գիտությամբ: Զորքերը գալիս էին՝ հայ ժողովրդին պատկանող հողերի վրա հաստատելու Ադրբեջանի թուրքերի բիրտ տիրապետությունը:

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 38, թ. 24:

Դա այն դեպքում, երբ նույն ժամանակ Փարիզում սկսվել էին տերությունների վեհաժողովի աշխատանքները: Այնտեղ թե՛ մեծ, թե՛ փոքր պետությունների ներկայացուցիչները շատ երկրների ու ազգերի համար պիտի գծեին նոր քարտեզ: Ադրբեջանի զորքերը հունվարի 1-ին առաջին հարվածը հասցրին Կապանի սահմաններին: Նրանք, մեծ ուժեր կուտակելով Ուժանիսի ուղղությամբ, փորձեցին ճեղքել գյուղի պաշտպանական դիրքերը և խորանալ Հանքերի ուղղությամբ: Հարձակումը սկսվեց և ավարտվեց նրանց պարտությամբ ու փախուստով: Մուսավաթական զինյալները նույն օրը հարձակում գործեցին նաև Դավիթբեկ գյուղի ուղղությամբ և կրկին պարտություն կրեցին1: Կապանցիների կամքն անկոտրում էր: Նրանք պատրաստ էին մեռնել, քան ապրել թուրքերի լծի տակ: Հունվարի 9-ին Կապանի Ազգային խորհրդի նախագահ Սմբատ բեկ Մելիք-Ստեփանյանը իր մի հուշագրում նշում էր. «... Մենք համարում ենք մեր երկիրը՝ Ղափանը, մեզ հետ էլ բոլոր պետականորեն անկերպարանք մնացած վայրերը, [այսինքն]՝ Հայաստանի մի մասը, չպիտի թույլ տանք, որ Ադրբեջանը հաստատի այստեղ իր կառավարությունը: Մենք պիտի մի քանի ժամանակ էլ կառավարենք ինքներս մեզ ամենալայն մտքով, մինչև որ սահմանների հարցը որոշվի վերջնականապես»2: Կապանի ուղղությամբ կրած խայտառակ պարտությունից կատաղած մուսավաթականները ձեռնարկեցին արյունալի նոր ոճիրներ Ադրբեջանի տարբեր վայրերի խաղաղ հայ բնակչության նկատմամբ: “Кавказское слово” թերթը գրում է. «Հունվարի 18-ին Ալյաթ կայարանում նորից տեղի է ունեցել քստմնելի ոճրագոր1

Տե՛ս Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 484, 485: ՀԱԱ, ֆ. 198, ց. 1, գ. 212, թ. 1:

ծություն. զինված թաթարները, խուժելով գնացք, ամբոխի աչքի առաջ սպանել են հինգ հայ ճանապարհորդների, բռնաբարել երեք հայուհիների, այդ թվում՝ վեցամյա մի աղջկա, որից հետո, մյուսների հետ, նրան նույնպես կտոր-կտոր են արել»1: Իր հերթին «Մշակը» հաղորդում էր հայերի նկատմամբ մուսավաթականների գործած ոճրագործությունների մասին Զաքաթալայի շրջանում: Այնտեղից թերթին ուղարկված մի թղթակցության մեջ կարդում ենք. «Ծանր է, շատ ծանր է քրիստոնյա ազգաբնակչության դրությունը մեր շրջանում, առավել ևս հայերի … Մտնել օրը ցերեկով խուզարկել տները, սրբել, տանել եղածչեղածը, ծեծել, ջարդել, բանտարկել, օրերով սոված, ծարավ պահել բանտում և վերջը ստորագրություն առնել, որ շատ գոհ են հայերը տեղական իշխանություններից – սովորական բաներ են: … Բելաքան գյուղի 60-70 հայ ընտանիքներից ոչ ոք չի մնացել, թողել են իրենց ահագին կալվածքները, կարողությունը և փախել զանազան կողմեր»2: Հունվարի 10-ին ադրբեջանական զորքերը և տեղական հրոսակախմբերը, թվով մի քանի հազար մարդ, թուրք սպաների առաջնորդությամբ արշավանք ձեռնարկեցին Ջաբրայիլի գավառի հայկական գյուղերի վրա, իսկ տեղական ադրբեջանական իշխանությունները հնազանդվելու և զենքերը հանձնելու վերջնագիր ներկայացրին գավառի հայ բնակչությանը3: Նույն ժամանակ, մտնելով Ասկերանի հայկական գյուղերը, ադրբեջանական զորքերը Ասկերանի բերդի շրջանում ոչնչացրին 1 “Кавказское слово”, 1 февраля, 1919, № 12 (հոդվածի թարգմանությունը տե՛ս «Մշակ», 1919, 11 փետրվարի, թիվ 32): 2 «Մշակ», 1919, 28 հունվարի, թիվ 20: 3 Տե՛ս նույն տեղում, նաև ՀԱԱ, ֆ. 223, ց. 1, գ. 74, թթ. 45-46, 52-ի շրջ.-54:

և ավերեցին բոլոր ջրաղացները, տարան դրանցում եղած հացամթերքը: Զինված թուրք հրոսակախմբերը, մտնելով հայերի տները, գոմերը, մարագները, հափշտակում և տանում էին ձեռքն ընկածը1: Այդ օրերին ավելի հաճախակի դարձան Արցախից Անդրանիկին ուղղված օգնության խնդրանքները: ՀՅ դաշնակցության Շուշիի շրջանային կոմիտեն Զորավարին գրում էր. «Ինչպես Դուք հայտարարել էիք անգլիական մայորին (Վ. Գիբոնին: - Ա. Ս.), թե թույլ չեք տա, որ 300 հազար հայություն ունեցող Ղարաբաղը տնքա թուրք-թաթարական վայրենի Ադրբեջանի անտանելի լծի տակ, մենք ևս՝ Ղարաբաղի հայությունը, չենք կարող հանդուրժել մի երկու տասնյակ հազար թրքության հպատակությունը, մանավանդ որ Սասնո արծիվը մեզնից շատ հեռու չէ»2: Ապա, նոր ստեղծված տագնապային վիճակից ելնելով, ՀՅԴ կոմիտեն շեշտում էր. «Այսօր, երբ ներքին և արտաքին այլևայլ պարագաները Ղարաբաղը հյուծել, թուլացրել, մեր դիմադրական ուժը ցրել ու անկազմակերպ են դարձրել, երբ մենք զուրկ ենք մի կենտրոնացնող ուժեղ անհատից, զինվորական հանճարից, Ղարաբաղի հայությունը, փաշա՛, իր աչքերը հառել է Ձեզ և իր ամբողջ էությամբ ցանկանում է Ձեզ տեսնել, ունենալ իր մեջ, ամբողջ գործի գլուխը կանգնած: Դրությունը միայն Դուք կարող եք փրկել, հետևապես հապաղելը հանցանք է: Երբ անցյալում գտնվել են մի քանի գծուծ անհատներ, որոնք ինչ-ինչ փոքրոգի նկատառումներով դեմ են եղել Ձեր տեղս 1 Տե՛ս «Մշակ», 1919, 28 հունվարի, թիվ 20, ՀԱԱ, ֆ. 223, ց. 1, գ. 74, թթ. 45-46, 52-ի շրջ.-54: 2 ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 40, թ. 7:

գալուն, և որոնք նույնիսկ շտապեցրել են անգլիական առաջին միսիայի Ձեզ մոտ գալը, որի շնորհիվ այսօր մեզ համար չէր ստեղծվի այս դժոխային վիճակը, այժմ Ձեր շուտափույթ Ղարաբաղ անցնելը դարձել է Ղարաբաղի համայն հայության փափագն ու իղձը: Ղարաբաղի հայությունը կանչում է Ձեզ, և Դուք պետք է գաք»1: Ադրբեջանական զորքերի նոր հարձակումները հայկական բնակավայրերի վրա բուռն բողոքներ առաջ բերեցին հայ քաղաքական շրջաններում: Դաշնակից զորքերի հրամանատարության մոտ Հայաստանի Հանրապետության ներկայացուցիչ գեներալ Յակով (Հակոբ) Բագրատունին Բաքվում մի քանի հանդիպումներ ունեցավ գեներալ-մայորի պաշտոնակատար Վ. Թոմսոնի հետ և պահանջեց զսպել մուսավաթական կառավարությանը, կանխել նրա զորքերի ագրեսիվ գործողությունները: Հանդիպումները կարևոր նշանակություն ունեցան: Նկատվում էր դրական փոփոխություն գեներալ Վ. Թոմսոնի՝ դեպի Անդրանիկն ունեցած բացասական վերաբերմունքի մեջ: Տրամադրությունների փոփոխման հարցում կարևոր դեր էր խաղացել մայոր Վ. Գիբոնի համեմատաբար անկողմնակալ զեկույցը: Հունվարի 25 (12)-ի թվով Բաքվից Գորիս ուղարկած նամակում գեներալ Յ. Բագրատունին Անդրանիկին գրում էր. «Ես շատ եմ խոսած դաշնակիցների գլխավոր հրամանատարի հետ Ձեր գործունեության, Ձեր կատարած դերի մասին (մանավանդ աչքի առաջ ունենալով այն կեղտոտ և անհիմն տեղեկությունները, որ տրված էին մեր թշնամիների կողմից Ձեր դեմ): Վստահ եմ, որ

ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 40, թ. 8:

անգլիացոց հայացքը դեպի Ձեզ փոխված է (մանավանդ մայոր Վ. Գիբոնի Ձեզ հետ տեսնվելուց հետո)»1: Անդրադառնալով Զանգեզուրի և Արցախի դեմ ադրբեջանական զորքերի վերջին հարձակումներին՝ գեներալ Յակով Բագրատունին շարունակում էր. «Թուրքերը, ըստ բոլոր մեր ստացած տեղեկությունների, արտահայտում են բոլորովին որոշ[ակի] ձգտում՝ տարածել իրենց իշխանությունը Ղարաբաղի զուտ հայկական բոլոր մասերի վրա: Ադրբեջանի կառավարությունն աշխատում է ամեն կերպ դիմել, կազմակերպել և մտցնել Ղարաբաղի մեջ իր վարչական մարմինները և նրանց օգնությամբ «խաղաղ» կերպով նվաճել երկրամասի հայաբնակ մասերը»2: Այնուհետև Յ. Բագրատունին Անդրանիկին տեղեկացնում է, որ դեպի Ղարաբաղ թուրքերի ունեցած ձգտումների մասին ինքը մի առանձին հուշագրով դաշնակիցների գլխավոր հրամանատարությանը տեղեկացրել է և պատճենը ուղարկել արտասահման՝ ցույց տալով, թե որքան անհիմն են նրանց պահանջները պատմական, ազգագրական և վիճակագրական տեսակետից: Եվ որ հատկապես կարևոր է, նա Երևանի կառավարությանը հորդորել է անմիջապես օգնություն հասցնել Արցախին և այնտեղ մտցնել հայկական վարչություն: Այդ վարչությունը չպետք է լինի Արարատյան Հանրապետության պաշտոնական վարչությունը: Դաշնակիցների և թուրքերի համար ընդունելի կլինի միայն տեղական ժողովրդի կողմից ընտրված տեղական ինքնավարությունը՝ մինչև Արցախի հարցի որոշումը Փարիզի կոնֆերանսում: «Մեզ համար,- գրում է նա,- շատ կարևոր է ներկա հանգամանքներում մի կերպ աշխատել, մի կողմից խաղաղությունը

ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 49, թ. 1-2: Նույն տեղում, թ. 2:

պահպանել, որ ոչ մի նոր կռիվ չառաջանա, մյուս կողմից թույլ չտալ, որ թուրքերը իրենց վարչությունով մուտք գործեն Ղարաբաղի հայկական մասերը»1: Գեներալ Յ. Բագրատունու նամակում բերված է պատմագիտությանն անծանոթ շատ հետաքրքիր մի փաստ: Գնդապետ Լազար Բիչերախովը Սիբիրի ռուսական կառավարության (Կոլչակի: - Ա. Ս.) կողմից նշանակվել էր կասպյան շրջանի ռուսական զորքերի հրամանատար, բայց նա կազմակերպված զորք չուներ, չհաշված այն մի քանի հավատարիմ հարյուրյակները, որոնք մինչև վերջ մնացել էին նրա հետ: Եվ որպեսզի անգլիացիներին ցույց տար, թե ինքը բոլորովին անզոր չէ, ինչպես նաև ելնելով այն հանգամանքից, որ Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը, ի տարբերություն Ադրբեջանի և Վրաստանի կառավարությունների, հետևողականորեն պաշտպանում է խորհըրդային կարգերի դեմ ուղղված սպիտակգվարդիական շարժումը, Լ. Բիչերախովը Յ. Բագրատունուն առաջարկել էր քննության առնել հայկական բոլոր զինված ուժերը, այդ թվում, բնականաբար, նաև Անդրանիկի՝ Զանգեզուրում գտնվող Հարվածող զորամասը իր ենթակայության տակ դնելու հարցը2: «[Քանի որ] մենք Բաքվում ունեցել ենք … դառը փորձ*, ուստի մի քանի խոսակցություններից հետո ես նրան (Լ. Բիչերախովին: Ա. Ս.) բացատրել եմ այդ քայլի անհարմարությունը: … Հարաբերությունները կտրել Բիչերախովի հետ՝ մեզ համար ձեռնտու չէ, աչքի առաջ ունենալով, որ մենք կարող ենք միշտ որոշ շահեր ստանալ: Մյուս կողմից մեր հարաբերությունները ոչ մի կերպ

ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 49, թ. 3-4: Տե՛ս նույն տեղում, թթ. 3-4: * Նկատի ունի այն, որ Բաքվի կռիվների օրերին հայկական զորամասերը ենթակա էին կոմունայի կարմիր բանակի հրամանատարությանը:

չպետք է ստանան ենթակայության կերպարանք»1,- շեշտում էր Յ. Բագրատունին: Նամակի վերջում Յ. Բագրատունին գրում էր. «Ուղարկում եմ հարյուր խաչ՝ բաժանելու, ըստ Ձեր որոշման, մեր քաջարի զինվորներին»2: Թեև իր նամակում գեներալ Յ. Բագրատունին հավաստիացնում էր, թե մայոր Գիբոնի զեկույցը գեներալ Թոմսոնին և վերջինիս հետ իր՝ Յ. Բագրատունու հանդիպումները նպաստել էին Անդրանիկի և Զանգեզուրի ու Արցախի հարցում նրա ադրբեջանամետ կոշտ դիրքորոշումների մեղմացմանը, բայց դա չէր դրսևորվում կոնկրետ գործողություններով: Ադրբեջանական զորքերը շարունակում էին իրենց խժդժությունները Արցախում և Զանգեզուրի սահմանների վրա, փորձում խորանալ Արցախի շրջաններից ներս: Հունվարի 15-ին Ասկերանով անցնում է ադրբեջանական դիվիզիայի մի զորամաս (300-400 հոգի) և տեղավորվում Խանքենդ ավանի զորանոցներում: Մինչ այդ անգլիացիները հայերին համոզում էին, թե այդ զորամասի զինվորները մաքրում են զորանոցները, որովհետև անգլիական զորքեր են գալու Արցախ և տեղավորվելու այդ շինություններում: Երբ այդ առթիվ հայերը դիմում են նրանց և խնդրում պարզաբանել կատարվածը, նրանք պատասխանում են, թե Արցախը նույնպես Ադրբեջան է, հետևապես թուրք-թաթարները ևս իրավունք ունեն կատարելու զինաշարժեր: Երբեմն էլ անգլիացիները պատասխանում էին, թե իրենք անզոր են նման հարցեր վճռելու3:

ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 49, թթ. 4, 5: Նույն տեղում, թ. 6: 3 Տե՛ս նույն տեղում, գ. 40, թ. 7 և շրջ., տե՛ս նաև Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 487, 488, 491:

Արցախահայության պայքարին օգնություն ցույց տալու նպատակով Բաքվի հայոց ազգային խորհրդի կողմից հայրենի երկրամաս ուղարկված դաշնակցական գործիչ, գրող, հրապարակախոս Միսակ Տեր-Դանիելյանն իր օրագրում 1919 թ. մայիսի 12-ին գրում էր. «Քանի գնում դրությունն ավելի է ծանրանում… Ղարաբաղի հարցում Հայաստանի կառավարության բռնած դիրքը ինձ միանգամայն ապշեցրել է… Ադրբեջանը չի խնայում միլիոնները, փողը հոսում է ջրի պես, կաշառվածները վխտում են ամեն անկյունում, իսկ մենք փող չունենք, որ սպային հացի փող տանք… Մեր կողքին Ադրբեջանն ամեն օր ուժեղանում է… Արդեն կազմակերպված զորք ունի…, ռազմամթերքի անհուն պաշար, Խանքենդում՝ թնդանոթներ, Շուշիում՝ գնդացիրներ, Ասկերանում՝ գնդացիրներ, ոտից գլուխ զինված թրքություն և այդ բոլորի վրա ավելացրած՝ հացի առատություն, ճանապարհների ազատություն ու … անգլիական հրամանատարության չափազանց բարեհաճ վերաբերմունք»1: Երբ Անդրանիկը Զաբուղի ձորում ստացել էր գեներալ Վ. Թոմսոնի հրամանը՝ դեպի Շուշի ռազմերթը դադարեցնելու մասին, ինքը ենթարկվել էր հրահանգին, ավելին, մեկ ու կես ամիս խստիվ հետևել էր, որ զանգեզուրցի ու արցախցի հայերը չխախտեն պայմանավորվածությունը և նախահարձակ չլինեն թուրքերի դեմ, սակայն տեսնելով, որ անգլիացիների բացահայտ աջակցությունից թևավորված թուրքերը շարունակում են կռիվներ սանձազերծել, այլևս հայերից չէր պահանջում զենքի չդիմել: Ավելին՝ նա մեղադրական հետևյալ բողոքագիրն է հղում Բաք-

ՀԱԱ, ֆ. 150, ց. 1, գ. 64, թ. 17-ի շրջ.:

վում Կովկասի անգլիական օկուպացիոն զորքերի հրամանատարությանը. «Իմ շարժումը դեպի Շուշի կանգնեցվեց դաշնակից պետությունների ընդհանուր հրամանատար գեն[երալ] Թոմսոնի կարգադրությամբ: Ինձ հայտնեցին համաշխարհային պատերազմի վերջանալը ի օգուտ դաշնակից պետությունների, որի զինակիցն եմ հաշվվում և հպարտ եմ նրանով: Ինձ խոստացան, որ այլևս տեղի չի կարող ունենալ և ոչ մի զինաշարժում և ագրեսիվ գործունեություն, ճնշում թրքերի կողմից հայերին: Ես ընդունեցի առաջարկը և վերադարձա Զանգեզուր, տալով իմ ազնիվ խոսքը իմ հրամանատարության տակ գտնվող ամբողջ տերիտորիայում գործադրել բոլոր միջոցները՝ խաղաղեցնելու երկիրը և վերականգնելու բարի դրացիական կենցաղ ժողովրդի մեջ առանց ազգի խտրության: Ցավոք սրտի, այժմ ինձ հայտնի են թրքության մեջ զորաց շարժումների և զինամթերքի փոխադրություններ մի տեղից մյուսը Ղարաբաղում և Զանգեզուրում: Այս հանգամանքները նկատելով կարգադրությանց ճգնաժամային փոփոխություններ ի վնաս հայության ապահովության ու երկրի անվտանգության, և մարտահրավեր Ղարաբաղի, Զանգեզուրի հայության և ինձ՝ խոնարհաբար խնդրում եմ Ձեզ, ընդհանուր ժողովրդի շահը նկատի առնելով, միջոցներ ձեռք առնել վերահաստատելու այն դրությունը, ինչպիսին էր մինչև նոյեմբերի կեսը: Կարգադրել հետ քաշվել այն զորամասերին, որոնք Աղդամի շրջանից Ասկերանով իջած մտած են Խանքենդ և ուրիշ տեղեր, որպեսզի խաղաղվեն մտքերը և պատճառ չդառնան նույնանման զորամասերի առաջխաղացմանց հայերի կողմից: Պարտք եմ համարում հայտնել հարգո միսիային, որ Ղարաբաղի և լայնածավալ Զանգեզուրի, Ղափանի, Սիսիանի և Մեղրիի

շրջանների 300 հազար շնչից ավելի հայության համար անհանդուրժելի է, ոչ մի կերպ այս հայությունը չի կարող ճանաչել Ադրբեջանի որևէ իրավունք իր տերիտորիայի նկատմամբ: Զանգեզուրի զորամասերի ընդհանուր հրամանատար գեներալ-մայոր

ԱՆԴՐԱՆԻԿ»1:

Թուրք-թաթարների նոր հարձակումներն ակտիվացրին Հայաստանի Հանրապետության կառավարության դիվանագիտական գործողությունները և նրան վերջնականապես դուրս բերեցին սպասողական վիճակից: Քանի որ Զանգեզուրը և Արցախը Ադրբեջանին հանձնելու դիմաց անգլիացիները հակված էին Նախիջևանի երկրամասը Հայաստանին թողնելու մտքին, Հայաստանի Հանրապետության նախարարների խորհուրդը 1919 թ. հունվարի 14-ին որոշում ընդունեց Նախիջևանի գեներալ-նահանգապետ նշանակել գեներալ-մայոր Գրիգոր Հարությունի Շելկովնիկյանին2: Դա հնարավոր դարձավ այն պատճառով, որ գերմանա-թուրքական բլոկի պարտությանը հաջորդած երկու ամիսներին Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը դիվանագիտական հսկայական ջանքերի գնով կարողացել էր հասնել այն բանին, որ դաշնակիցները ճանաչել էին Հայաստանի իշխանությունը հայկական պատմական այդ երկրամասի վրա: Հայաստանի կառավարության կողմից դրսևորված այդ հապճեպությունը թելադրված էր նաև նրանով, որ Երևանում հայտնի ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 39, թ. 6: Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 199, ց. 1, գ. 14, մաս 1, թ. 132: Տե՛ս նաև Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 548:

էր դարձել Բաքվի մտադրությունը՝ չսպասել Փարիզի վեհաժողովի որոշմանը, զավթել ոչ միայն Զանգեզուրը և Արցախը, այլև Նախիջևանը և այնտեղ հիմնել Ադրբեջանի Նախիջևանի գեներալ-նահանգապետություն: Չնայած դա Ադրբեջանին չհաջողվեց, բայց 1919 թ. հունվարի 15-ին անգլիացիների երաշխավորությամբ մուսավաթական կառավարությունը Ելիզավետպոլ նահանգի հարավարևելյան մասի՝ Շուշիի, Զանգեզուրի, Ջևանշիրի և Ջաբրայիլի չորս գավառներից կազմեց նահանգապետություն և նույն օրը դրա ղեկավարությունը հանձնեց գեներալ-նահանգապետ նշանակված Զանգեզուրի մուսուլմանական մասի Հաջիսամլու գյուղի Սուլթանովների մեծահարուստ քուրդ հայտնի գերդաստանից սերած, մասնագիտությամբ բժիշկ Խոսրով բեկ Սուլթանովին1: Սա խոշոր կալվածատեր էր, նախկին օսմանյան գործակալ, երիտթուրքական մարդատյաց գաղափարների ջերմ երկրպագու, մոլի հայատյաց մուսավաթական: Իր եղբայրների հետ Խոսրով բեկը հռչակվել էր հայերի նկատմամբ անլուր գազանություններով2: Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 50, թ. 31, ֆ. 370, ց. 1, գ. 40, թ. 15, ֆ. 200, ց. 1, գ. 243, թ. 55: Տե՛ս նաև Լեո, նշվ. աշխ., էջ 426, Ա. Աստուածատրեան, Ադրբէջանը եւ Հայաստանը անկախութեան նախօրեին եւ անկախութեան օրերին, «Հայրենիք», 1957, սեպտեմբեր, թիվ 9, էջ 50, Արտաքին գործերի մինիստրի զեկուցումը Հայաստանի կառավարութեան կովկասեան կօնֆերանսի գործունէութեան մասին, 12 յունիս, 1919, Հայրենիք եռամսեայ, 1968, Ա տարի, թիվ 2, էջ 20: Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 490, М. Туманян, նշվ. աշխ., էջ 224-225: Յու. Ղուլյան, ՀայաստանԱդրբեջան հարաբերությունների պատմությունից. 1918-1920 թվականներ, Երևան, 2009, էջ 216: Ռ. Հովհաննիսյան, Հայաստանի Հանրապետություն, հատոր առաջին, Երևան, 2005, էջ 175-178: 2 Տե՛ս Յ. Խաչատուրեան, Անգլիական քաղաքականութիւնն ի Անդրկովկաս, «Հայրենիք», 1945 մայիս-յունիս, թիվ 3 (248), էջ 31, Ա. Աստուածատրեան, Ադրբէջանը եւ Հայաստանը անկախութեան նախօրէին եւ անկախութեան օրերին, «Հայրենիք», 1957 սեպտեմբեր, թիվ 9, էջ 50:

Խոսրով բեկ Սուլթանովի՝ որպես հայերի դահճի համբավը վաղուց էր հայտնի մուսավաթական պարագլուխներին, որոնք, նրան այդ պաշտոնին նշանակելով, Արցախի և Զանգեզուրի հայությանը կանգնեցրել էին փաստի առջև՝ հասկացնել տալով, որ անզիջում են լինելու հայկական զույգ երկրամասերը Ադրբեջանի կազմի մեջ մտցնելու հարցում1: Արցախահայերի Ազգային խորհուրդը և Հայաստանի կառավարությունը երբեք չհաշտվեցին Ղարաբաղը Ադրբեջանին զիջելու մտքի հետ: Նրանք բոլոր հիմքերն ունեին չհավատալու անգլիացիների այն հավաստիացումներին, որ Խ. Սուլթանովի նշանակումը զորավար Վ. Թոմսոնի կողմից ժամանակավոր միջոցառում է՝ մինչև Փարիզի համաժողովի կողմից հարցի լուծումը: Հայերը այդ իրավիճակի հետ չէին կարող հաշտվել, որովհետև. ա. Արցախյան հարցը նրանք դիտարկում էին իրենց կենսական շահերի և պետականության ամրապնդման անքակտելի միասնության մեջ, բ. Արցախահայության մասնակցությունը հայոց ազգային կյանքի և քաղաքական շարժման մեջ միշտ եղել է նշանակալից և ծանրակշիռ թե՛ պատմական, աշխարհագրական-ազգագրական, թե՛ ռազմավարական տեսակետից, գ. Արցախը հնուց ի վեր շարունակ եղել է Հայաստանի ներքին զորության բաղկացուցիչ և կարևոր մասը: Այս գիտակցությամբ տոգորված՝ Արցախի Ազգային խորհուրդը և Հայաստանի կառավարությունը բողոքի նոտաներ ու ուղերձներ են հղում անգլիական զինվորական իշխանություննե1 Տե՛ս Ա. Աստուածատրեան, Ադրբէջանը եւ Հայաստանը անկախութեան նախօրէին եւ անկախութեան օրերին, «Հայրենիք», 1957 սեպտեմբեր, թիվ 9, էջ 21:

րին, Ադրբեջանի կառավարությանը, դաշնակից երկրների ներկայացուցիչներին ու ժողովուրդներին1: Անգլիական հրամանատարության և Բաքվի իշխանությունների կողմից Ադրբեջանի կազմում Ղարաբաղ-Զանգեզուրի գեներալ-նահանգապետության ստեղծումը մեծ դժգոհություն էր առաջ բերել ոչ միայն այդ երկու երկրամասերի հայ բնակչության և հայկական իշխանությունների շրջանում, այլև Հայաստանի Հանրապետությունում, որի կառավարությունը Արցախ-Զանգեզուրի շրջանի հայության արդարացի պահանջները համառորեն անտեսելու համար ուժգին քննադատության էր ենթարկվում ինչպես խորհրդարանում, այնպես էլ քաղաքական ուժերի, այդ թվում դաշնակցական նշանավոր շատ գործիչների կողմից: Հոգսն ընդհանուր էր. Արցախը և Զանգեզուրը հայկական տարածքներ էին, և դրանք պետք էր անհապաղ ներառել Հայաստանի Հանրապետության կազմի մեջ2: Հապաղումը կարող էր ճակատագրական լինել Ադրբեջանի կառավարության կողմից իրականացվող նոր դեմարշի պատճառով: Եվ կառավարությունը սկսեց գործել: Գեներալ-նահանգապետության ստեղծումը և Խ. Սուլթանովին գեներալ-նահանգապետ նշանակելը Երևանում համարեցին հերթական թշնամական գործողություն: Հայաստանի Հանրապետության արտգործնախարար Սիրական Տիգրանյանը բողոքի նոտա ուղարկեց Ադրբեջանի կառավարությանը՝ հայտարարելով, որ Զանգեզուրն ու Արցախը Հայաստանի անբաժան մասերն են3: 1 Տե՛ս «Ազատամարտ», 21-27 մայիսի 1993 թ., Ս. Վրացեան, Հայաստանի Հանրապետութիւն, Թեհրան, 1982, էջ 312: 2 Տե՛ս М. Туманян, նշվ. աշխ., էջ 225: 3 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 190, թ. 5, տե՛ս նաև Ա. Աստուածատրեան, Ադրբէջանը եւ Հայաստանը անկախութեան նախօրէին եւ անկախութեան օրերին, «Հայրենիք», 1957 սեպտեմբեր, թիվ 9, էջ 50:

Նոտայում նշվում էր, որ երկու պետությունների միջև սահմանները որոշելիս պետք է առաջնություն տալ ժողովրդագրական սկզբունքին: Այս բողոքին Ադրբեջանի կառավարությունը պատասխանեց, որ խնդրո առարկա շրջանները «Ադրբեջանի անվիճելի և անխախտ մասն են կազմում», ուստի «ընդհանուր նահանգապետություն հաստատելու որոշումը ոչ մի դեպքում չի խախտում Հայաստանի հողային իրավունքները: Ընդհակառակը, Հայաստանի կառավարության բողոքը մենք համարում ենք խախտում մեր գերիշխանության և մեր ներքին գործերին միջամտելու փորձ»1, ուստի իր իրավասությունն է ենթակա երկրամասերում կառավարման վարչական ձևերի ընտրությունը՝ տվյալ դեպքում միացյալ նահանգապետության սահմանումը2: Հայաստանի կառավարության նմանատիպ բողոքները Ադրբեջանում բացահայտորեն արհամարհում էին՝ անգլիացիների անթաքույց խրախուսանքով: Հայաստանի կառավարությունը բողոքներ հղեց նաև Կովկասում անգլիական հրամանատարությանը3: Իր բողոք-նամակում արտգործնախարար Ս. Տիգրանյանը հույս էր հայտնում, որ մինչև Փարիզի համաժողովի կողմից Լեռնային Արցախի վերաբերյալ որոշման ընդունումը պետք է պահպանվի նրա status quo-ն, որը չի կարող միակողմանիորեն փոփոխվել ադրբեջանական կառավարության կողմից4: ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 190, թ. 6, տե՛ս նաև Ա. Աստուածատրեան, Ադրբէջանը եւ Հայաստանը անկախութեան նախօրէին եւ անկախութեան օրերին, «Հայրենիք», 1957 սեպտեմբեր, թիվ 9, էջ 51: 2 Տե՛ս նույն տեղում: 3 Տե՛ս ֆ. 206, ց. 1, գ. 27, թ. 68 և շրջ.: 4 Տե՛ս Ա. Աստուածատրեան, Ադրբէջանը եւ Հայաստանը անկախութեան նախօրէին եւ անկախութեան օրերին, «Հայրենիք», 1957 սեպտեմբեր, թիվ 9, էջ

Սակայն բոլոր բողոքները ապարդյուն էին: Գաղութարար բրիտանացին լուռ էր: ՀՅ դաշնակցության Շուշիի կենտրոնական կոմիտեն 1919 թ. փետրվարի 19-ին դիմում է Անդրանիկին՝ չհեռանալ Զանգեզուրից: Դիմումում նշվում էր, որ Զորավարին ուղղված ՀՅԴ շրջանային կոմիտեի նախորդ նամակից հետո քաղաքական մթնոլորտն ավելի է վատթարացել: Ժամանել է անգլիական նոր առաքելություն, որը Բաքվում ստացել է որոշակի ցուցումներ: Կոմիտեն փաստում էր, որ խիստ որոշ էր անգլիացիների վարած քաղաքականությունը: Պատմական փորձը, մանավանդ անգլիացիների՝ անցյալում հայերի նկատմամբ վարած քաղաքականությունը ցույց էին տալիս, որ նրանք հանուն տնտեսական և այլևայլ շահերի ոչ մի միջոցի առաջ կանգ չեն առնի: Բրիտանիայի շահերը բարձր էին դասվում մյուս բոլոր խնդիրներից: Այդ պատճառով տնտեսական նորանոր թևակոխումների համար հզորացվում էին Ադրբեջանը և Վրաստանը, որոնք հենց իրենց՝ անգլիացիների թշնամիներն են, և որոնց, մանավանդ առաջինի իշխանությունը հիմնված է տասնյակհազարավոր հայ դիակների վրա: Այդ հայերը զոհ էին դարձել նույն անգլիացիների զինակցությանը մեր թշնամիների հետ1: ՀՅԴ Շուշիի կոմիտեն փաստում էր նաև, որ անգլիացիներն առաջնորդվում են հետևյալով. Փարիզյան համաժողովը հավանորեն մի ամբողջություն կկազմի մայր Հայաստանից և Ռուսահայաստանից, և քանի որ Անգլիան աչք ունի Կովկասի վրա, ուստի շահագրգռված է Ադրբեջանի և Վրաստանի հողերի ընդարձակմամբ, որովհետև վերջիններիս

51, Արտաքին գործերի մինիստրի զեկուցումը Հայաստանի կառավարութեան կովկասեան կօնֆերանսի գործունէութեան մասին, 12 յունիս, 1919, Հայրենիք եռամսեայ, 1968, Ա տարի, թիվ 2, էջ 21: 1 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 40, թ. 15, Արցախը կանչում էր Անդրանիկին (փաստաթղթեր), Երևան, 1995, էջ 92, 93:

հողերի ընդլայնումը նշանակում է ապագա՝ Բրիտանական Կովկասի սահմանների ընդլայնում: Այս հարցում Անգլիայի ու Ադրբեջանի շահերը միաձուլվում են: Հենց այս հանգամանքով է բացատրվում այն երևույթը, որ աշխարհամարտի ժամանակ Բրիտանիային թշնամի Ադրբեջանն այսօր մեծարվում է նույն Բրիտանիայի կողմից, իսկ զինակից հայերը շարունակ զսպվում, ճնշվում, ստորացվում են նրա կողմից1: Այդ ամենից հետո պարզից պարզ է, թե ինչու անգլիացիները և Ադրբեջանի թուրքերը ամեն ինչ անում են Զորավարին հեռու պահել ազգային գործերից: «Անգլիացիների կողմից մի հանգամանք ևս նկատելի է,նշում էր կոմիտեն,- նրանք աշխատում են, բացի իրենցից, Կովկասում քիչ թե շատ աչքի ընկնող ուժերին, ուժեղ անհատներին, որոնք անհրաժեշտ դեպքում լուրջ արգելք կարող են լինել իրենց ծրագրած քաղաքականության, աստիճանաբար չեզոքացնել, վերացնել՝ մեծ հնարավորություններ տալով՝ անգամ Եվրոպա ուղարկել. այդպես վարվեցին նրանք Բաքվում գեներալ Բիչերախովի հետ, այդպես են ուզում վարվել նաև... թվում է Ձեզ հետ: Նրանք շատ լավ են հասկանում և հաշվի առնում, թե ո՞վ եք Դուք և ի՞նչ կարող եք անել հարկ եղած դեպքում»2: Նամակում ցավ էր հայտնվում, որ այդ քաղաքականությունը աջակցություն է ստանում Հայաստանի իշխանությունների կողմից, և ավելացվում. «Բայց մենք համոզված ենք, Անդրանի՛կ, որ Ձեր հեռանալը կարող է մեծամեծ դժբախտությունների պատճառ դառնալ, որի նշաններն արդեն երևում են. Դուք Զանգեզուրում Ձեր ներկայությամբ թեկուզ հեռվից սանձահարում, զսպում եք 1 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 40, թ. 15-ի շրջ., Արցախը կանչում էր Անդրանիկին (փաստաթղթեր), Երևան, 1995, էջ 92, 93: 2 Նույն տեղում:

Ադրբեջանի ախորժակները, Դուք այդտեղից իսկ ազդում եք տեղիս իրերի դասավորության, երևույթների ընթացքի վրա: Ձեր՝ Շուշիում լինելը պատմական անհրաժեշտություն է. եթե այդ անկարող եք անել, գոնե այդտեղից՝ Զանգեզուրից, էլ չենք ասում հայ երկրից, Ձեր հեռանալը մեծամեծ չարիքների դուռ է բանալու»1: Փաստաթուղթն արձանագրում էր, որ Արցախի հայությունը դառնացած էր անգլիացիների վրա, և մոտ ապագան ցույց կտա, թե ինչ խոսք է ասելու նա ծանր ու խիստ պատասխաատու պահին: Արցախահայության վերջին ցանկությունն է, որ եթե Զորավարը չի կարող անցնել Արցախ, գոնե մնա Զանգեզուրում2: ՀՅ դաշնակցության Շուշու շրջանի Կենտրոնական Կոմիտեն հավատացած էր, որ Անդրանիկը կասի իր որոշիչ խոսքը3: Անգլիացիները շարունակում էին իրենց նմանատիպ գործունեությունը: Դիզակի զորքի շտաբի պետ Ասլան Շահնազարյանը Թիֆլիսի Հայոց Ազգային խորհրդին հորդորում էր Վրաստանի մայրաքաղաքում գտնվող բրիտանական թագավորական բանակի 27-րդ դիվիզիայի հրամանատար, գեներալ-մայոր Ջորջ Թաունզենդ Ֆորեստյե-Ուոկերի անունով կազմել մի հուշագիր՝ բացատրելով նրան, որ մինչև անգլիական առաքելության Շուշի գալը հայերը եղել են ազատ: «Ինչպես կարելի է այժմ,- գրում է նա,- այդ ազատ ժողովրդին ենթարկել նորաթուխ թշնամական պետությանը՝ Ադրբեջանին, որի գոյությունը չեն ճանաչում անգամ շատ մահմեդականներ, և որն ի վիճակի չէ իր երկրում ապահովելու կարգուկանոնը և անձի անձեռնմխելիությունը, էլ ուր մնաց, թե ղեկավարի ազատաՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 40, թ. 15-ի շրջ.: Տե՛ս նույն տեղում: 3 Տե՛ս նույն տեղում:

սեր և կուլտուրական առումով ավելի բարձր մակարդակի վրա գտնվող Ղարաբաղի հայերին»1: Ի վնաս հայերի Ադրբեջանին պաշտպանելը անգլիացիները փորձում էին բացատրել նրանով, որ Արևմտյան Հայաստանից և Այսրկովկասի հայկական գավառներից կազմվելիք ամբողջական Հայաստանի ստեղծմանը Փարիզում կողմ է քվեարկելու նաև բրիտանական կառավարությունը: Հայաստանի Հանրապետության կառավարության վրա թողած տհաճ տպավորությունը մեղմելու համար գեներալ-մայորի պաշտոնակատար Վ. Թոմսոնի հանձնարարությամբ մայոր Վ. Գիբոնը գալիս է Գորիս, հանդիպում Անդրանիկին, նոր քննարկումներ սկսում: Զրույցի ընթացքում Զորավարը մայորին պատմում է իր երեսնամյա պայքարի, թուրքական բռնակալության դեմ մղած իր կռիվների մասին: Երբ խոսք է բացվում Հայաստանի սահմանների հարցի շուրջ, Անդրանիկը նշում է, որ ինքը դեմ է Կասպից ծովից մինչև Միջերկրականի ափերն ընկած տարածքների վրա հայկական պետություն ունենալու ծրագրին, քանի որ ջարդերի հետևանքով խիստ նվազել է հայերի թիվը, և հազիվ թե նրանք կարողանան պաշտպանել նման մեծ պետությունը: Նա կարծում է նաև, որ Հայաստանը պետք է այնպիսի տարածք ունենա, որը համապատասխանի հայության ուժին և հնարավորություններին, բայց անպայման դեպի ծով ելքով՝ Կիլիկիայի կամ Տրապիզոնի վրայով: Նա մտածում է նաև, որ Հայաստանը գոնե մեկ սերնդի ընթացքում պետք է գտնվի որևէ պետության հովանավորության ներքո2: Գորիսից Վ. Գիբոնը մեկնում է Նախիջևան, տեսակցում անգլիացի զինվորական նահանգապետ կապիտան Ֆրեդերիկ Իստ1

ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 40, թ. 15: Տե՛ս նույն տեղում, ց. 2, գ. 64, թ. 5:

լենդ Լաուտոնին և գնում Երևան1: Այստեղ նա հանդիպումներ է ունենում նախարարների խորհրդի նախագահի, զինվորական և պարենավորման նախարարների հետ, որոնք բոլորն էլ վճռական անհամաձայնություն են հայտնում Զանգեզուրի և Արցախի հարցում վարվող անգլիական քաղաքականությանը: Երկու երկրամասերի և Երևանի միջև հաղորդակցության դժվարությունները հաշվի առնելով՝ Հայաստանի կառավարությունը նպատակահարմար է համարում Լեռնային Արցախի կառավարման գործը ժամանակավորապես հանձնարարել Զանգեզուրի Կենտրոնական Ազգային խորհրդին: Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը մուսավաթական կառավարության և անգլիացիների նվաճողական քայլերին ընդդեմ 1919 թ. հունվարի 21-ին որոշում է ընդունում՝ Զանգեզուրի և Արցախի հայկական շրջանների ժամանակավոր միասնական վարչություն ստեղծելու մասին՝ ղեկավար (պետական կոմիսար) նշանակելով շտաբս-կապիտան Արսեն Շահմազյանին: Պետական կոմիսարն ըստ էության դառնում էր երկու երկրամասերի գլխավոր դեմքը2: Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը, իր քաղաքականությունն ակտիվացնելով, փորձում էր կանխարգելել Զանգեզուրին և Ղարաբաղին տիրելու ադրբեջանական ոտնձգությունը: ՀՀ իշխանությունների՝ Զանգեզուրի Ազգային խորհրդին ուղղված փաստաթղթում արձանագրված էր, որ Զանգեզուրի և Արցախի հայկական մասերում ժամանակավոր վարչություն հաստատելու մասին որոշմամբ այդ երկու հայկական մասերը, կազմելով Հայաստանի Հանրապետության անբաժանելի մասը,

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 206, ց. 1, գ. 27, թ. 41: Տե՛ս նույն տեղում, ֆ. 199, ց. 1, գ. 38, թ. 7, ֆ. 206, ց. 1, գ. 27, թթ. 28-29:

կառավարվելու են հանրապետության կենտրոնական կառավարության համապատասխան մարմինների միջոցով և Հայաստանում գործող օրենքների հիման վրա: Ժամանակավորապես երկրի ընդհանուր վարչությունը հանձնվում էր Զանգեզուրի Հայկական Ազգային խորհրդին, որն այսուհետև կոչվելու էր Զանգեզուր-Ղարաբաղի շրջանային խորհուրդ: Խորհուրդը երկիրը ժամանակավորապես կառավարելու էր Հայաստանի Հանրապետության անունից և նրանից ստացած լիազորություններով: Խորհրդի գոյություն ունեցող կազմը լրացվելու էր Արցախի հայաբնակ մասերի ներկայացուցիչների, ինչպես նաև շրջանում ապրող թուրք ազգաբնակչության ներկայացուցիչների թվին համապատասխան: Խորհրդի կազմը պետք է ներկայացվեր ՀՀ կառավարությանն ի հաստատություն1: Կառավարության նիստում ընդունված փաստաթղթի 6-րդ կետով նշվում էր, որ մինչև նոր կարգի հաստատումը երկրամասի բոլոր պետական հաստատությունները և պաշտոնյաները պետք է ենթարկվեն Զանգեզուր-Ղարաբաղի շրջանային խորհըրդին, հիմնվեն և հաստատվեն խորհրդի կողմից ու պատասխանատու լինեն նրա առաջ: Փաստաթղթի 7-րդ կետը վերաբերում էր եկամուտներին, ըստ որի՝ երկրի եկամուտները (պետական հարկեր և ուրիշ հասույթներ) ծախսվելու են երկրամասի կարիքների համար, իսկ պակասը լրացվելու է հանրապետության գանձարանից: 1919 թ. փետրվար ամսի պետական ծախսերը հոգալու համար հանրապետության գանձարանից հատկացվեց 400000 ռուբլի: 9-րդ և 10-րդ կետերով ամրագրվում էին երկու երկրամասերի

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 199, ց. 1, գ. 38, գործավարական թիվ 268:

կառավարության ընդհանուր գործառույթները: Հայաստանի կառավարությունը Զանգեզուրի և Ղարաբաղի հայկական շրջանների վարչություններին իր բյուջեից տրամադրում է որոշակի միջոցներ1: Որոշման կայացումից հետո՝ 1919 թ. հունվարի 21-ին, ՀՀ կառավարությունում ներկայացվում է նաև ներքին գործերի նախարարի պաշտոնակատար Ալեքսանդր Խատիսյանի անմիջական մասնակցությամբ մշակված փաստաթուղթը, որն իր կետերով հանդիսանում էր Զանգեզուր-Ղարաբաղի կառավարման ծրագիր: Ըստ այդ ծրագրի՝ պետական կոմիսարի զինվորական լինելու դեպքում նրան էր հանձնվելու նաև Գորիսի վաշտի հրամանատարությունը, հակառակ դեպքում վաշտի հատուկ հրամանատար պետք է նշանակեր զինվորական կոմիսարը: Պետական կոմիսարի ընտրությունը հանձնարարվում էր նախարար-նախագահին՝ ներքին գործերի և զինվորական նախարարների համաձայնությամբ2: Հայկական կառավարությունն իր ընդունած որոշման մասին տեղյակ է պահում Զանգեզուրի տեղական ինքնավարության ներկայացուցիչներին, որի մասին վկայում է փաստաթղթի՝ Զանգեզուրի Ազգային խորհրդին ուղարկված օրինակի՝ արխիվում պահպանված պատճենը: Կառավարությունը 1919 թ. հունվարի 30-ի թվով Ա. Շահմազյանին հանձնում է հետևյալ փաստաթուղթը.

«ՎԿԱՅԱԳԻՐ

Սույն վկայագիրը ներկայացնող Արսեն Շահմազյանն է Հայաստանի Հանրապետության կառավարության կողմից նշանակ1

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 206, ց. 1, գ. 27, թ. 28-29-ի շրջ.: Տե՛ս նույն տեղում:

ված Զանգեզուր-Ղարաբաղի շրջանի պետական կոմիսար, առ որ վկայեմ ստորագրությամբ և կնիքի դրոշմամբ: Մինիստր-նախագահ՝ Ի տ. գործերի կառավարչի»1: Արամ Մանուկյանի մահվանից հետո Հայաստանի Հանրապետության ներքին գործոց նախարար նշանակված Ալեքսանդր Խատիսյանը 1919 թ. փետրվարի 2-ին Անդրանիկին գրում էր. «Մեր կառավարությունը նշանակել է Արսեն Շահմազյանին կոմիսար Զանգեզուրի և Ղարաբաղի համար և ես լիահույս եմ, որ Դուք նրան ամենայն կերպով կաջակցեք ամեն բանում»2: Այսպիսով՝ նույն հայկական տարածքների վրա նշանակվել էին երկու ղեկավարներ, մեկը՝ Բաքվի կողմից, մյուսը՝ Երևանի: Բաքվի նշանակած նահանգապետի թիկունքում կանգնած էին Ադրբեջանի ողջ թրքությունը, անգլիացիները, Զանգեզուրի և Ղարաբաղի միջև ընկած շրջանի քրդությունը: Երևանի կողմից նշանակված պետական կոմիսար Շահմազյանի թիկունքում երկու երկրամասերի հայությունն էր, Անդրանիկի Հարվածող զորամասը: Որոշ հանգամանքների պատճառով Ա. Շահմազյանը ստիպված էր Զանգեզուր մեկնել մեկ ու կես ամիս հետո միայն՝ մարտի 12-ին3: 1919 թ. հունվարի վերջերին զորավար Վ. Թոմսոնը, այլ պաշտոնի անցնելու կապակցությամբ, Բաքվից գալիս է Շուշի, այն-

ՀԱԱ, ֆ. 199, ց. 1, գ. 38, թ. 7: Նույն տեղում, գ. 47, թ. 21: 3 Տե՛ս Ա. Աստուածատրեան, Ադրբէյջանը եւ Հայաստանը անկախութեան նախօրէին եւ անկախութեան օրերին, «Հայրենիք», 1957 սեպտեմբեր, թիվ 10 (380), էջ 48, Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 548:

տեղից ժամանում Գորիս, ապա՝ Նախիջևան-Ղամարլու գծով անցնում Երևան՝ Թիֆլիս գնալու համար: Թեև Ջևանշիրի, Խաչենի, Վարանդայի և Դիզակի ազատասեր ըմբոստ գավառները ոտքի էին կանգնել թոթափելու թուրքական լուծը, բայց Արցախն ամբողջությամբ, որի հայությունը ռուսական պետությանը տալիս էր մինչև 30 հազար զինվոր1, չուներ զինվորական մի կուռ կազմակերպություն, հեղինակավոր մի անձնավորություն, որը կարողանար ի մի բերել երկրամասի բոլոր ուժերը: Կշռադատելով այդ բոլոր հանգամանքները՝ Արցախի հայ սպաները, որոնք պատկառելի թիվ էին կազմում և ունեին իրենց զինվորական զանգվածը, մի շարք ժողովներից հետո՝ 1919 թ. փետրվարի կեսերին, ստեղծեցին մի կազմակերպություն, որն իր առջև նպատակ էր դրել համախմբել արցախահայության ուժերը, հարթեցնել կուսակցական և անհատական տարաձայնությունները և թույլ չտալ Ադրբեջանի իշխանության հաստատումը երկրամասում: Հայ սպաների կազմակերպությունը ճանաչում էր միայն Արցախի հայոց ազգային խորհրդի հեղինակությունը, որի կազմում ուներ իր ներկայացուցիչը: Բաքվից գեներալ Յ. Բագրատունին իր հավանությունը տվեց հայ սպաների կազմակերպության ստեղծմանը և խոստացավ օժանդակել նրան: Այս մասին Արցախի հայ սպաների կազմակերպության ղեկավար մարմինը (շտաբը) 1919 թ. փետրվարի 21ին նամակով տեղյակ պահեց զորավար Անդրանիկին՝ միաժամանակ խնդրելով այդ առթիվ մի կոչ հղել Արցախին: «Առանց Ձեր հեղինակավոր կոչի,- ասված էր նամակում,- առանց Արցախի բոլոր գավառների հրամանատարներին և հայ հասարակությանն

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 38, թ. 21:

ուղղված Ձեր շրջաբերականի, մենք կասկածում ենք, հազիվ թե բոլորի կողմից ըստ արժանվույն կճանաչվեն Արցախի հայոց ազգային խորհրդի հեղինակությունն ու օրինականությունը: Լիահույս ենք, որ այդպիսի մի կոչի հրապարակումը չեք զլանա և այն կուղարկեք տպագրված և կնքված Ձեր հատուկ կնիքով»1: 1919 թ. հունվարի վերջին և փետրվարի սկզբին ավելի ու ավելի հաճախ էին Արցախից նամակներ հղվում Գորիս՝ Անդրանիկին: Վարանդայի զինվորական հրամանատար Սոկրատ բեկը հունվարի 27-ի նամակով Զորավարին գանգատվում էր, որ հայերի բազմաթիվ բողոքները հաշվի չեն առնում ո՛չ Բաքվի իշխանությունները և ո՛չ էլ անգլիացիները: Նա նշում էր, որ մայոր Գիբոնը Շուշիում հայտարարել է, թե քանի որ քաղաքը Ադրբեջանի կազմի մեջ է, ուստի այնտեղ ապրող ամեն հայ պարտավոր է ճանաչել այդ իրողությունը: Մայորը դա հիմնավորել էր նրանով, որ քաղաքի բոլոր, այդ թվում հայ պաշտոնյաներն իրենց ռոճիկը ստանում են Բաքվից2: Սոկրատ բեկը գրում էր, որ ինքը մայորին հետևյալն է պատասխանել. «Եթե մեզ փող չունենք ադմինիստրացիան պահելու, դա մեր մեղքն է, բայց փողի պատճառով ենթարկվել Ադրբեջանին, դա իմ գործը չէ: Եթե Դուք մեզ մտցնեք Ադրբեջանի մեջ, կստեղծվեն այնպիսի թյուրիմացություններ, որոնց առջևը Դուք չեք կարողանա առնել»3: Արցախի Հայոց Ազգային խորհուրդն ակնկալում էր Զորավարի աջակցությունը և անմիջական միջամտությունը երկրամասում կատարվելիք իրադարձություններին:

ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 38, թթ. 21-22: Տե՛ս նույն տեղում, գ. 40, թ. 12: 3 Նույն տեղում, թ. 12-ի շրջ.:

Ադրբեջանական զինված հրոսակախմբերը թուրք զինվորականների ղեկավարությամբ շարունակ հարձակումներ էին գործում սահմանագծի հայկական գյուղերի վրա: Ամեն օր տեղի էին ունենում կողոպուտներ Գորիս-Շուշի և Շուշի-Եվլախ խճուղիների վրա: Փոստը չէր գործում, Բաքվից և այլ տեղերից փոխադրված գումարները տեղ չէին հասնում: Թիֆլիս-Բաքու երկաթուղին հայերի համար շարունակում էր մնալ անապահով: Վագոններից հայ ճանապարհորդներին թուրքերը հաճախ դուրս էին քշում ու սպանում: Կատարվող խժդժությունների մասին տեղեկացնում էին Շուշիի անգլիական առաքելությանը, դաշնակիցների զորքերի հրամանատարներին, Բաքվի Հայոց Ազգային խորհրդին, բայց ոչ մի պատասխան չէր ստացվում1: Արցախի Ազգային խորհուրդը հնարավորություն չուներ ներկայացուցիչներ ուղարկել Բաքու՝ պարզելու իր խնդիրները և որոշ պահանջներ դնելու: Շուշիի առաքելությունը խոստովանում էր, որ ինքը անզոր է որևէ ակտիվ քայլ անելու ընդդեմ ադրբեջանական ոտնձգությունների: Իրավիճակի մասին նա ևս տեղեկացնում էր Բաքվի իր վերադասին, բայց վերջինից ոչ մի պատասխան չէր ստանում: Ադրբեջանցիները այլևս հաշվի չէին առնում առաքելությանը և դարձել էին անկառավարելի2: Արցախի Ազգային խորհրդի նախագահ Եղիշե Իշխանյանը հունվարի 28-ին Անդրանիկին գրած նամակում նշում էր, որ Արցախի հայությունն ավելի քան թշնամաբար է տրամադրված դեպի Ադրբեջանը, «որի ձգտումն է տիրանալ մեր երկրին ու իր հայադավ կարգերը հաստատել այստեղ», բայց Արցախի «հայ ժողովրդի միակ նպատակն ու որոշումն է՝ երբեք և ոչ մի դեպքում գլուխ չխոնարհել, չենթարկվել Ադրբեջանին և միանալ հայու1

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 38, թ. 18: Տե՛ս նույն տեղում:

թյան ընդհանուր կենտրոնին՝ Արարատյան Հանրապետության»1: Նա նշում էր, որ այդ ամենին խանգարում են որոշ «տխրահռչակ հերոսներ», որոնք «իրենց արտաքո կարգի ռուսասիրությամբ ձգտում են Ղարաբաղը առանձնացնել և նույնիսկ թուրքական հարթավայրերի հետ միասին ապագա Ռուսաստանի սահմաններում ինչ-որ քաղաքական ինքնավար միություն ստեղծել»2: Նամակագիրը այնուհետև փաստում էր, որ հայերի շրջանում առաջացած անհամաձայնությունների պատճառով Արցախում վերջին շրջանում թուլացել է զինվորական ուժը և շատ մոտ ապագայում գուցե միանգամից ոչնչանա: «Ժողովուրդն այսօր չգիտի ինչ անել, ում դիմել: … Վաղվան օրը մեր ժողովուրդը պիտի կանգնե կորստյան անդունդի առաջ և չի գտնվելու մեկը, որ փրկե նրան»3: Ազգային խորհրդի նախագահը գրում էր. «Այսօր մեր դրությունն ավելի անորոշ է, քան թուրքերի տեղս եկած ժամանակը: Այն ժամանակ մի կողմում հայ ազատասեր գյուղացիությունն էր զենքը ձեռին ու չէր ուզում խոնարհվել բիրտ ուժի առաջ, իսկ մյուս կողմում թուրքական բարբարոս կառավարությունն էր, որ պատրաստ էր ամեն րոպե ծվատելու հայությանը: Տագնապի այն օրերին ընդհանուր կամքն ավելի էր նկատելի, քան այժմ: Որոշ մարդիկ այժմ անձնական քաղաքականությունն են առաջ տանում առանց ժողովրդի կամքը հարցնելու: Ժողովուրդը վաղը կամ մյուս օրը բոլորովին պիտի լքվի և կորցնի իր գլուխը»4: Ստեղծված այդ ծանր պայմաններում Ե. Իշխանյանը Արցախի փրկության մի ելք էր տեսնում. Անդրանիկը իր զորամասով

ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 38, թ. 17-ի շրջ.: Նույն տեղում: 3 Նույն տեղում, թ. 18: 4 Նույն տեղում, թ. 19:

պետք է Գորիսից անցնի Շուշի: «Ժողովուրդը Ձեզ է ցանկանում և ուզում տեսնել իր մեջ՝ իր հարազատ, սիրած ու պաշտած հերոսապետին: Ձեր ներկայությամբ, իհարկե, այլևս անգլիական միսիան չի կարող լուռ հանդիսատես լինել (և) նա հարկադրված կլինի ակտիվ քայլերի դիմելու ադրբեջանյան ոտնձգությունների դեմ»1: Հինգ օր հետո՝ փետրվարի 2-ին, Արցախի Ազգային խորհրդի նախագահը մի նոր նամակով կրկին դիմում է Զորավարին՝ գրելով. «Ղարաբաղի հայությունը սրտատրոփ սպասում էր Ձերդ Գերազանցության տեղս գալուն, սակայն երբ զանազան հանգամանքների շնորհիվ Դուք կանգ առաք Հագարուի ափերին, մեր ժողովուրդը խորապես վշտացավ: Այժմ ևս նա իր հույսը չի կտրել և դարձյալ հուսով է, որ մի օր Ձերդ գերազանցությունը պիտի գա Ղարաբաղ, բայց եթե Ձեզանից անկախ պատճառներով կհետաձգվի Ձեր գալը, ապա մեր ժողովուրդը պատրաստ է միշտ Ձեր հրահանգներով գործելու»2: Հաջորդ օրը՝ փետրվարի 3-ին, Ե. Իշխանյանը դարձյալ գրում է Անդրանիկին՝ խնդրելով նույն բանը՝ անցնել Արցախ: «Նկատի ունենալով ստեղծված հանգամանքները,- գրում էր նա,- մենք նախատեսում ենք, որ շատ շուտով կռվի թատերաբեմ պիտի դառնա մեր երկիրը: Բայց մենք ո՞ւմ վրա դնենք մեր հույսը, եթե ոչ Ձերդ Գերազանցության, որին և խնդրում ենք ձեռք առնել ամեն միջոց մեր ժողովրդին ազատելու այս ճգնաժամային նեղ դրությունից: Կարող է պատահել, որ կրկին Զաբուղի կիրճը փակվի, դա նշան կլինի այստեղի կռիվների, հետևապես խնդրում ենք այդպիսի դեպքում առաջ շարժվեք, որովհետև մեր փրկու-

ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 38, թ. 19: Նույն տեղում, թ. 23:

թյունը միմիայն Ձեզանից է կախված. պաշար չունենք, դրամ չունենք - ահա մեր վիճակը»1: Փետրվարի 3-ին Սոկրատ բեկը նույնպես Անդրանիկին գրել էր հերթական նամակը՝ արտահայտելով արցախահայության տագնապն այն առթիվ, որ Ադրբեջանը բնավ մտադիր չէ ձեռք քաշել Արցախից, և արցախահայերը միայն զենքով կարող են մնալ իրենց երկրի տեր: «Այսօր,- գրում էր նա,- գալիս է Ադրբեջանի զինվորական մինիստրը, այս օրերս, մտցրել են Խանքենդի 2 հարյուրյակ ձիավոր զորք և հարյուրյակներով անցնում են դեպի Զաբուղ և Զանգիլան: Կարծես թե դրանք շրջապատում են մեզ»: Ելնելով իրավիճակից՝ նամակագիրը շեշտում է, որ թուրքերն ավելի համարձակ են դարձել, որովհետև «գիտեն, որ Դուք պետք է գնաք»2: Փետրվարի 3-ին Շուշի էր եկել Ադրբեջանի զինվորական նախարար, գեներալ Մեհմանդարովը, որը նպատակադրվել էր Արցախի սրտում զորանոցներ կառուցել և այդտեղ մեծաքանակ զինված ուժեր տեղակայել3: Երկու օր անց՝ փետրվարի 5-ին, Սոկրատ բեկը Զորավարին նամակով տեղեկացնում է, որ Խանքենդ եկած ադրբեջանական զինվորների թիվը հասել է 1500-ի՝ թնդանոթներով ու գնդացիրներով զինված, որ Շուշիում նույնպես Ադրբեջանը ունի 1000 զինվոր: Նա նշում է, որ երբ պահանջում են իրենց ուժերը ևս ավելացնել, թույլ չեն տալիս, ավելին, անգլիացիները պատասխանում են. «Այդ չենք կարող ձեզ խորհուրդ տալ, որովհետև դրանից կարող է ծագել կռիվ, և մեղքը կընկնի ձեր՝ հայերիդ վրա»4: Ապա

ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 38, թ. 24: Նույն տեղում, գ. 40, թ. 10: 3 Տե՛ս նույն տեղում, գ. 38, թթ. 24-25: 4 Նույն տեղում, գ. 40, թ. 10:

նամակագիրը տագնապով շարունակում է. «Դրությունը լուրջ է, մեզ ամբողջովին շրջապատել են, (թուրքերի կողմից) Շուշիում, Զաբուղում բավականաչափ ուժեր հավաքելուց հետո մենք թակարդի մեջ ենք ընկնում»1: Արցախում ստեղծված իրավիճակը նկարագրելուց հետո, Սոկրատ բեկը կրկին նշում է. «(Թե) որքան օգտավետ կլինի Ձեր մնալը և որքան վնասակար Ձեր հեռանալը (Զանգեզուրից)՝ այդ Դուք վճռեցե՛ք, բայց ինձ թվում է, որ Դուք պետք է դեռևս մնաք այդտեղ, որ վերջնական պարզվի անգլիացոց քաղաքականությունը, թե չէ, դրանց հավատալով, մենք կարող ենք հանկարծ տուժել, և մեր բոլոր գործողությունները ապարդյուն կանցնեն, ու Ադրբեջանը մեր գլխի տերը կդառնա»2: Արցախում տիրող ծանրագույն վիճակին պարբերաբար անդրադառնում էին Այսրկովկասի մամուլի օրգանները: Այսպես, «Կավկազսկոյե սլովո» թերթում տպագրվել էր Շուշիից ստացված մի թղթակցություն, ուր ասվում էր, թե քաղաքը նման է օվկիանոսի խորքերում ընկած կղզյակի՝ կտրված աշխարհից, թողնված բախտի քմահաճույքին: Շուշիի կյանքի միակ զարկերակը մնացել էր Եվլախի ճանապարհը, որը, սակայն, գտնվում էր խաղաղ բնակչությանն անպատիժ տեռորի ենթարկող ավազակային հրոսակախմբերի ձեռքին: Նշելով, որ ժողովուրդն անուժ հեծում է բռնադատիչներից՝ թղթակցության հեղինակը ընդգծում է, թե օր չի լինում, որ քաղաք չբերվեն սպանվածներ ու վիրավորներ, մինչև վերջ թալանված մարդիկ: «Օրերս քաղաք բերեցին ծանր վիրավոր մի հոգևորականի, որի վրա, ավազակների կողմից հանած զգեստի փոխարեն, երևում էին միայն լաթի ծվեններ: Բերել էին նաև երիտասարդ մի մարդու, որը մահացավ ստացած վերքերից, ինչպես և մի քանի սպանված

ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 40, թ. 11: Նույն տեղում:

ու վիրավոր զինվորների, որոնք նույնպես ենթարկվել էին ավազակների հանդուգն հարձակումների»1: Թղթակցության մեջ շեշտվում էր, որ քաղաքն անուժ է սեփական միջոցներով պայքարել ավազակային անարխիայի դեմ. մղձավանջային սարսափների սահմանափակման համար անհրաժեշտ է ուժեղ և վճռական կամք: Թղթակցության հեղինակը պատմում էր, որ Աղդամից Եվլախ ընկած տարածքների մահմեդական գյուղերը ավազակաբներ են, որոնց անհրաժեշտ է ցանկացած միջոցներով վնասազերծել և ապահովել անցորդների անվտանգությունը: Նշվում էր, որ դրա համար անհրաժեշտ է հանդերձավորել մի մեծ պատժիչ արշավախումբ: Հարկ է լավ ըմբռնել, որ ցանկացած դանդաղում կործանարար կլինի ժողովրդի համար, այն կբերի անհամար աղետներ2: Իր հերթին «Զնամյա տրուդա» թերթը «Ադրբեջանում» վերնագրով տպագրել էր թղթակցություն Ալյաթ երկաթուղային կայարանից: Թղթակիցը նշում էր, որ Բաքվի 1918 թ. սեպտեմբերի մղձավանջային ջարդերի օրերին ավելի քան 600 գերի հայերի տարել էին Ալյաթ, որոնք այնտեղ ամիսներ շարունակ ենթարկվել էին տանջանքների, մեծ մասը մահացել էր սովից ու կտտանքներից, հիվանդություններից ու տաժանակիր աշխատանքից: Մնացածներին կոտորել էին: Հանգուցյալների դիակների մի մասը, երկար ժամանակ ընկած մնալով, կեր էր դարձել շների ոհմակներին, իսկ մնացած դիակները փոսերի մեջ լցնելուց հետո՝ որոշ ժամանակ անց, հանել են և, վերածելով կտորների, ցրել են այս ու այն կողմ3:

“Кавказское слово”, 17 февраля, 1919: Տե՛ս նույն տեղում: 3 Տե՛ս “Знамя труда”, 28 февраля, 1919, № 46:

Գեներալ-նահանգապետ նշանակված Խոսրով բեկ Սուլթանովը փետրվարի 10 (23)-ին մեծ շուքով եկավ Շուշի: Նույն օրը քաղաքի թուրքական թաղամասում նա հայտարարեց, որ իր հիմնական նպատակն է զենքի ուժով կոտրել հայերի դիմադրությունը և Արցախն ու Զանգեզուրը ենթարկել Ադրբեջանին: Այդ հայտարարությունից անմիջապես հետո Սուլթանովը Շուշիի հայկական իշխանություններին ներկայացրեց անվերապահորեն իրեն ենթարկվելու պահանջ1: Փետրվարի 12 (25)-ին հրավիրվեց համաարցախյան 4-րդ համագումարը, որը կրկին որոշեց Արցախը համարել Հայաստանի անբաժան մաս, ոչ մի դեպքում չճանաչել Ադրբեջանի իշխանությունը և մերժել ադրբեջանական կառավարության պահանջը՝ Արցախի կողմից ուղարկել պատգամավորներ՝ մասնակցելու Ադրբեջանի խորհրդարանի աշխատանքներին2: Համագումարում ծավալվեց մտքերի լայն փոխանակում: Պատգամավորները նշում էին, որ ժամանակին անգլիական հրամանատարությունը հայ և թուրք ազգաբնակչությանը հայտարարեց, որ ինքը պետք է երկրում վերականգնի կարգ ու խաղաղություն և արգելի որևէ զորաշարժ կատարել Արցախի սահմաններում, իսկ երկու կողմերը պետք է դադարեցնեն միմյանց դեմ թշնամական գործողությունները: Հայությունն իր օրինապահությամբ ճշտորեն կատարեց դաշնակիցների հրամանը, այնինչ տեղական թուրքերն ու Ադրբեջանի կառավարությունը շարունակեցին իրենց ոտնձգությունները: Ամեն օր հայ-թուրքական սահմանագծի վրա տեղի են ունենում սպանություններ, ավազա-

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 40, թ. 15 և շրջ., Հ. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 491: Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 40, թ. 18-19, տե՛ս նաև Սարոտ (պետք է լինի Քիրս Սարոտ), Ղարաբաղի կցումը Ադրբեջանին, «Հայրենիք», 1929 հունիս, թիվ 8 (80), էջ 133-134, Հ. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 491, 492, М. Туманян, նշվ. աշխ., էջ 225:

կություններ: Մի քանի անգամ հարձակումներ են կատարվել Խծաբերդ, Քյուրաթաղ, Ճարտար և այլ հայկական գյուղերի վրա: Այդ ամենի մասին թե՛ հրամանատարները, թե՛ Ազգային խորհուրդը գրավոր բողոքներ են հղել անգլիական առաքելությանը և գեներալ Վ. Թոմսոնին: Պատգամավորները նշում էին, որ իրենց բոլոր բողոքները մնացել են ձայն բարբառոյ յանապատի: 1918 թ. դեկտեմբերից մինչև 1919 թ. փետրվար գործող ժամանակավոր Ազգային խորհուրդը հնարավորություն չի ունեցել ներկայացուցիչներ ուղարկելու Երևան՝ իրազեկ դարձնելու Արարատյան Հանրապետությանը տարածաշրջանի իրադարձությունների մասին: Երկար ժամանակ Արարատյան Հանրապետությունը դատապարտելի անտարբերություն է ցուցաբերել դեպի Արցախը, որի ազգաբնակչության մոտ 90%-ը հայեր են: Արարատյան Հանրապետությունը ժամանակին չկարողացավ ըմբռնել պատմության պահը և Արցախ ուղարկել իր ներկայացուցչին՝ անհրաժեշտ դրամական միջոցներով: Ելույթ ունեցողները փաստում էին, որ Ադրբեջանը փողի միջոցով, անարյուն կերպով փորձում է տիրել Արցախի կենտրոնին, իսկ հետագայում փորձեր կանի ձեռք բերել նաև ողջ գավառը: Արարատյան Հանրապետությունը շատ է ուշացրել Արցախում և Զանգեզուրում գեներալ-կոմիսարություն հաստատելը, որը մեծապես վնասել է գործին: Համագումարում նշվում էր, որ ստեղծված պայմաններում ոչ միայն չպիտի թողնել զորավար Անդրանիկին հեռանալ Զանգեզուրից, այլ բոլոր հնարավոր միջոցները պիտի գործադրել, որ նա անցնի Արցախ՝ ուշադրություն չդարձնելով անգլիական առաքելության հարկադրանքներին: Պատգամավորները մտահոգ էին, որ Արցախի ռազմական ուժերն ընդհանուր ղեկավար չունեն: Շրջանների՝ Դիզակի, Վարանդայի, Խաչենի և Ջրաբերդի հրամանատարներից և ոչ մեկը ի

վիճակի չէր իր ձեռքում կենտրոնացնել հայ զինվորությանը: Նրանք մեղադրում էին Արարատյան Հանրապետությանը, որ չի կարողացել Արցախ ուղարկել մի զինվորական գործչի, որի ներկայությունը մեծապես զարկ կտար ժողովրդի համախմբմանը: Շրջանների ղեկավար զինվորական ուժերի միջև գործելակերպի համանմանություն և համերաշխություն գոյություն չուներ: Նրանք ավելի շատ զբաղվում էին իրար բզկտելով, քան ընդհանուր գործի հաջողությանը նպաստելով: Առանց հմուտ գլխավոր հրամանատարի՝ անհնարին էր ի մի բերել բոլոր գործուն զինվորական ուժերը: Նա պիտի ուշադրություն դարձներ ինքնապաշտպանական գործի վրա, այսինքն՝ երկրի իրական ուժերի վրա հիմնված՝ կարողանար թշնամուն թելադրել հայոց կամքը: Համագումարն ընտրեց 6 հոգուց բաղկացած Արցախի Հայոց Ազգային խորհուրդ, նախագահ նշանակեց Եղիշե Իշխանյանին: Խորհրդին հանձնարարվեց հետևողականորեն կենսագործել ընդունված որոշումները, մասնավորապես, որպես երկրամասի իրավասու մարմին՝ կազմակերպել գավառի հայկական իշխանությունը և նպաստել Արցախի հարցի լուծմանը՝ հօգուտ հայերի1: Արցախի Հայոց Ազգային խորհուրդն իր ձևավորումից հետո դիմեց Զանգեզուրի և Ղարաբաղի գեներալ-կոմիսար Ա. Շահմազյանին և նրան տեղեկացրեց համագումարի աշխատանքների մասին և նշեց, որ Արցախի Հայոց Ազգային IV համագումարը, ամենաբուռն կերպով բողոքելով ադրբեջանական կառավարության ոտնձգությունների դեմ, պարզ ու որոշակի հայտարարել է, որ Արցախի հայությունը երբեք չի ենթարկվել և այսուհետև նույնպես չի ենթարկվելու Ադրբեջանին2:

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 243, թթ. 55-57-ի շրջ.: Տե՛ս նույն տեղում, թ. 57-ի շրջ.:

Արցախի Ազգային խորհուրդը գտնում էր, որ. «Հայաստանի Հանրապետությունը պետք է. 1) անմիջապես ուղարկի տեղս մի զինվորական ղեկավար՝ միացնելու բոլոր ցաքուցրիվ կենսունակ և ռազմիկ ուժերը: 2) Եթե անհնարին է գեներալ մայոր Անդրանիկին տեղս ուղարկելը կամ գոնե Զանգեզուրում պահելը, Հանրապետությունը պիտի գեթ մի գունդ ուղարկի Զանգեզուր: Պետք է նախօրոք ի նկատի ունենալ, եթե գունդ ուղարկվելու է, նա Շուշու գնդի պես ծանրաբեռնված չլինի զանազան խլամ ապրանքներով, որովհետև փոխադրության հարմար ճանապարհներ չկան: 3) Որ ամենագլխավորն է, պետք է հենց սկզբից խոշոր դրամական միջոցներ մտցնի մեր շրջանը, որպեսզի հնարավոր դառնա ոչ միայն զինվորական ուժերի ու ադմինիստրացիայի կազմակերպության գործը, այլև կյանքի կոչելու բոլոր հիմնարկությունները՝ դպրոցները, կոմիսարիատը, գանձարանը, դատարանը և այլն: Ղարաբաղի հայության լիազոր կառավարման կառույցը՝ Ղարաբաղի Հայոց Ազգային խորհուրդը, որին ընտրել էր Ղարաբաղի հայության IV համագումարը և, որը վերջինից հետո միակ լիազոր օրգանն է, որ կարող է ժողովրդի կամքն ու ցանկությունն արտահայտել, ուզում է իմանալ՝ արդյոք Հայաստանի Հանրապետությունը որոշել է գեթ այսուհետև լուրջ ուշադրություն դարձնել Ղարաբաղի վրա, որովհետև վերջինս միակն է հայկական բնագավառներից, որ ազատ է մնացել թուրք-ադրբեջանական ավերածություններից»1:

ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 243, թ. 57-ի շրջ.:

Ազգային Խորհուրդը եզրահանգում էր, որ Հայաստանի Հանրապետությունը պետք է համոզված լինի, որ եթե Փարիզի խորհրդաժողովում անգամ որոշվի Արցախի հարցը լուծել հօգուտ Հայաստանի, Ադրբեջանը չի հանդուրժելու և ամեն կերպ աշխատելու է կոնֆլիկտ ստեղծել: Ահա այդ ամենն ի նկատի ունենալով՝ պիտի նախազգուշական միջոցներ ձեռք առնել: Ադրբեջանական կառավարությունը օրեցօր Խանքենդում կենտրոնացնում է նորանոր ուժեր և մեծաքանակ ռազմամթերք՝ նպատակ ունենալով անցկացնել քոչը դեպի վեր՝ դեպի Զանգեզուրի սարերը1: Հիրավի ցայսօր արդիական են հնչում Արցախի Հայոց Ազգային խորհրդի զգուշացումները. «Քանի դեռ ուշ չէ, Հայաստանի Հանրապետությունը լուրջ միջոցների պիտի դիմե՝ կասեցնելու Ադրբեջանի առաջխաղացումը: Եթե այսուհետ ևս Հայաստանի Հանրապետությունը զաքարեական լռություն պահպանելու լինի, Արցախի հայությունն այդ համարելու է դավաճանական ակտ՝ ուղղված հայկական Արցախի դեմ»2: Չնայած անգլիացիների ջանքերին՝ Սուլթանովի և ադրբեջանական զորքի ազդեցությունը Շուշի քաղաքից այն կողմ չէր անցնում: Արցախի բոլոր գավառները՝ Վարանդան, Խաչենը, Ջևանշիրն ու Դիզակը, կառավարվում էին Արցախի Ազգային խորհրդի կողմից: Բայց թուրք-թաթարները չէին ընկրկում. նրանց ակտիվությունը պայմանավորված էր նաև նրանով, որ անգլիացիները հայտնել էին, թե Անդրանիկը վճռել է շուտով վերջնականապես հեռանալ Զանգեզուրից:

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 243, թ. 57-ի շրջ.: Նույն տեղում, ֆ. 252, ց. 1, գ. 1, թ. 3:

Փետրվարի 21-ին Շուշիից Զորավարին գրած նամակում Արցախի սպայական շտաբի անդամները, լսած լինելով Զանգեզուրից նրա հեռանալու մտադրության մասին, հարցնում են. «Ինչ ռազմամթերք կարող եք տրամադրել մեր երկրի ինքնապաշտպանությանը, Ղարաբաղի հայոց ազգային խորհրդին: Փոխադրությունը, իհարկե, կկատարվի Ձեր խորհրդի համաձայն, խիստ գաղտնի և միանգամայն վստահելի ձեռքերով»1: Զանգեզուրից հեռանալու Անդրանիկի վճիռը վերջնական էր, և դա ուներ իր հիմնավոր պատճառները: Նրան մտահոգում էր ոչ միայն իր, այլև զորամասի հետագա ճակատագիրը, բայց ամենից շատ Արևմտահայաստանի խնդիրը, որի լուծմանը ուզում էր ունենալ իր կոնկրետ մասնակցությունը: Պատերազմը վերջացել էր, և իր զորամասի ամեն մի ռուսահայ զինվոր, բնականաբար, շահագրգռված էր տուն վերադառնալով, իսկ արևմտահայ զինվորները պետք է սկսեին որոնումներ կատարել՝ իմանալու իրենց հարազատներից որևէ մեկի տեղը, եթե նրանք մի հրաշքով փրկվել էին թուրքական յաթաղանից: Զորավարը, որ իր հարաբերությունները լիովին խզել էր Երևանի դաշնակցական կառավարության հետ, բոլորովին մտադիր չէր վերականգնելու այդ կապերը: Նա ծրագրել էր զորամասը պատվավոր կերպով ցրելուց հետո նրա ունեցվածքը հանձնել Էջմիածնի վանքին և անցնել արտասահման2: Գեներալ-նահանգապետ Սուլթանովին աջակցելու համար 1919 թ. փետրվարի վերջերին Շուշի եկավ անգլիական երկրորդ առաքելությունը՝ Գոդֆրի Նոել Գրեյ Մոնք-Մեյսոնի գլխավորու-

ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 38, թ. 21: Տե՛ս նույն տեղում, գ. 34, թ. 21, գ. 40, թ. 15, 16, գ. 56, թ. 19: Տե՛ս նաև Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 538, 543, 548:

թյամբ, 400 զինվորներով*: Նրա հետ եկան նաև զորավար Թոմսոնի և մուսավաթական կառավարության համաձայնությունը ստացած Բաքվի Հայոց Ազգային խորհրդի և ՀՅԴ կենտրոնական կոմիտեի ներկայացուցիչներ Գերասիմ Բալայանը, Լևոն Զարաֆյանը, Իշխան Միրզաբեկյանը և Ներսես Նասիբյանը: Քանի որ անգլիացիները հրաժարվում էին պաշտոնական բանակցությունների մեջ մտնել Արցախի տեղական իշխանությունների հետ, ուստի համաձայնել էին իրենց հետ բերել նշված գործիչներին և բանակցություններ վարել նրանց հետ1: Սկսվեցին բանակցություններ, մի կողմից՝ Գ. Մոնք-Մեյսոնի և Սուլթանովի, մյուս կողմից՝ Բաքվից եկած հայ գործիչների միջև: Վերջիններիս անգլիական առաքելության գլխավորն առաջարկեց ստորագրել մի հայտարարություն, որ Արցախը մինչև Զաբուղ գետը ժամանակավորապես հանձնվում է Ադրբեջանին: Բայց հայ գործիչները, հատկապես Գ. Բալայանն ու Լ. Զարաֆյանը, կտրականապես մերժեցին անգլիացու առաջարկը՝ ցույց տալով, որ Ադրբեջանի հանդեպ բրիտանական կառավարության հովանավորչական քաղաքականության պատճառով մուսավաթականները փորձում են զինուժով Արցախը Բաքվին հպատակեցնել և այդ նպատակով Խանքենդում և Շուշիում արդեն կենտրոնացրել են մեծաթիվ զինական ուժ, առաջինում՝ 2000, երկրորդում՝ 1000 ադրբեջանցի զինվոր: Այնուհետև նշում են, որ երբ արցախահայ իշխանությունները Շուշիի անգլիական առաքելությունից պահանջում են, դրան ի պատասխան, թույլատրել, որ գավառներից քաղաք մտցվեն լրացուցիչ հայկական ուժեր, պա-

Համաձայն մի ուրիշ աղբյուրի՝ 200 զինվորներով: Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 211, թ. 63, ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 40, թ. 11, М. Туманян, նշվ. աշխ., էջ 229, Ս. Վրացեան, Հայաստանի Հանրապետութիւն, Թեհրան, 1982, էջ 312-313: *

տասխան են ստանում, թե դա կարող է ուժեղացնել լարվածությունը երկրամասում, և հետևանքների համար սպառնում են պատասխանատու համարել հայերին1: Չհանդուրժելով հայ գործիչների ըմբոստ վերաբերմունքը՝ մայոր Գ. Մոնք-Մեյսոնի կարգադրությամբ Գ. Բալայանին ու Լ. Զարաֆյանին նստեցնում են զրահապատ մեքենա և հեռացնում Արցախից: Երեք օր Աղդամում պահելուց հետո նրանց հեռացնում են իրարից և Գ. Բալայանին տանում Բաքու՝ որպես առավել հանդուգն խռովարարի2: Գ. Բալայանի և Լ. Զարաֆյանի ձերբակալությունն ու աքսորը մեծ վրդովմունք առաջացրեց Շուշիի հայ բնակչության մեջ, որոնք, փակելով խանութները, փետրվարի 25-ին բողոքի ցույց կատարեցին անգլիական ներկայացուցչության առջև3: Շուշիից Գորիս գրած նամակում բժիշկ Հայկ Մ. Շահնազարյանը, զորավար Անդրանիկին տեղեկացնելով այդ ամենի մասին, ավելացնում էր, որ Գ. Բալայանն ու Լ. Զարաֆյանը քաղաքից հեռացվել են Սուլթանովի սադրանքի պատճառով4: Մինչ մայոր Գ. Մոնք-Մեյսոնի ժամանումը Շուշի Արցախի Ազգային խորհուրդը դիմել էր Բաքու՝ գեներալ Յ. Բագրատունուն, և խնդրել այնտեղից ուղարկել զինվորական հեղինակավոր Տե՛ս Սարոտ (Քիրս Սարոտ), Ղարաբաղի կցումը Ադրբէջանի, «Հայրենիք», 1929, յունիս, էջ 134, М. Туманян, նշվ. աշխ., էջ 230-231: 2 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 40, թ. 16-17, Սարոտ (Քիրս Սարոտ), Ղարաբաղի կցումը Ադրբէջանի, «Հայրենիք», 1929, յունիս, թիվ 8 (80), էջ 134, М. Туманян, նշվ. աշխ., էջ 231, Ռ. Հովհաննիսյան, նշվ. աշխ., էջ 181: 3 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 40, թ. 17, Սարոտ (Քիրս Սարոտ), Ղարաբաղի կցումը Ադրբէջանի, «Հայրենիք», 1929 հունիս, թիվ 8 (80), էջ 135, Ա. Աստուածատրեան, Ադրբէջանը եւ Հայաստանը անկախութեան նախօրէին եւ անկախութեան օրերին, «Հայրենիք», 1957 սեպտեմբեր, թիվ 9, էջ 51: 4 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 40, թ. 19, գ. 38, թ. 31-32, Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 497:

մի գործչի՝ տեղի հայության ուժերը կազմակերպելու, Արցախի զանազան շրջանների հրամանատարների միջև սերտ համագործակցություն ստեղծելու համար: Պատասխանը ստացվել էր այն օրը, երբ մայոր Գ. Մոնք-Մեյսոնի հետ հայ գործիչները նստել էին խորհրդակցության: Պատասխանը այն հրամանն էր, որ ստացվել էր Սոկրատ բեկ ՄելիքՇահնազարյանի անունով: Գեներալ Յ. Բագրատունին վերջինիս շնորհել էր գնդապետի աստիճան և նշանակել Արցախի բոլոր զինվորական ուժերի հրամանատար: Հրամանի մեջ նշված էր, որ Սոկրատ բեկը ընդհանուր հրամանատար է մնում մինչև այն ժամանակ, երբ Հայաստանի Հանրապետությունը իր ներկայացուցիչը կուղարկի Արցախ1: Գեներալ Յ. Բագրատունու այդ որոշումը խիստ դժգոհություն առաջացրեց Ազգային խորհրդում, քանի որ նախքան իր հրամանի արձակումը նա չէր հարցրել Արցախի հայկական իշխանությունների կարծիքը: Սոկրատ բեկի՝ իբրև ընդհանուր հրամանատարի, նշանակումը, խորհրդի կարծիքով, ոչ թե նպաստելու էր շրջանների հրամանատարների միջև սերտ համագործակցության հաստատմանը, այլ, ընդհակառակը, առաջ էր բերելու նոր հակասություններ2: Մայոր Գ. Մոնք-Մեյսոնի առաքելության ժամանումը Շուշի և այնտեղ որպես Ադրբեջանի կառավարության ագրեսիվ քաղաքականության պաշտպան հանդես գալը թուրքերի ու քրդերի համար հանդուգն և արագ գործելու նոր ազդանշան եղան: Սկսվեցին մուսավաթական զորքերի նոր տեղաշարժեր և կենտրոնացում Արցախին ու Զանգեզուրին հարող ռազմավարական կա1 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 40, թ. 19, գ. 38, թ. 31-32, Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 497: 2 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 34, թ. 24:

րևոր նշանակություն ունեցող վայրերում, հատկապես՝ Աղդամում և Կարյագինոյում: Ավելին՝ ադրբեջանական զորամասերը թափանցեցին նաև բուն Արցախի խորքերը: Զորամասերն իրենց հետ փոխադրում էին մեծաքանակ զենք ու ռազմամթերք1: Բաքվից հայրենի Արցախ եկած Բաքվի Հայոց Ազգային խորհրդի անդամ Միսակ Տեր-Դանիելյանը (Արամայիս) Ասկերանով անցնելուց հետո իր օրագրում գրել էր. «Ասկերանում թուրք պահակներն ինձ կանգնեցրին, հարց ու փորձ արին և բաց թողեցին: Սիրտս պայթում է վշտից. Ասկերանում թուրք պահա՞կ … Այն Ասկերանում, որ կանգնեցնում էր ամբողջ թուրքական գրոհները, որ հաստատուն պատվարի նման Հայկական Ղարաբաղը դարձնում էր անմատչելի, և որից թուրքերն այնքան էին վախենում, որ Ասկերանից անցնելը տղամարդկություն էին համարում: Խոջալուում վարժեցնում են նոր հավաքած ասկյարներին, իսկ Խանքենդ ավանի զորանոցը արդեն դարձել է Ադրբեջանի զորքերի զորանոց»2: Անդրանիկը դեռ Գորիսում էր, որ Զանգեզուրի և Արցախի պետական կոմիսար նշանակված Արսեն Շահմազյանը 1919 թ. մարտի 12-ին հասնում է Գորիս և անմիջապես անցնում իր պարտականությունների կատարմանը: Ա. Շահմազյանի Գորիս ժամանելու հաջորդ օրն իսկ Անդրանիկը վար դրեց Զանգեզուրի զինված ուժերի գլխավոր հրամանատարի պարտականությունը և գավառին վերաբերող զանազան հանձնարարություններ տալու իրավունքը: Կապանում գտնվող Գեդեոն Տեր-Մինասյանին Զորավարը մարտի 17-ին գրում էր. «Արդեն ես ներքին գործերու չեմ խառնուիր: Գորիս հասած է ար1

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 243, թ. 5-6: ՀՀ ԳԱԱ պատմության արխիվի Լեոյի ֆոնդ, Միսակ Տեր-Դանիելյանի հու-

շեր:

դեն Զանգեզուրի համար ընդհ[անուր] նահանգապետ նշանակուած Արսեն Շահմազեանը և հետևաբար նրա գործն է հարկավոր կարգադրությունը ընել»1: Գորիս եկած Շահմազյանը լիազորված էր լայն իրավունքներով: Կառավարությունը նրա առջև երկու կարևոր խնդիր էր դրել. 1) Տեղական ուժերից կազմակերպել կանոնավոր զորամասեր՝ Ադրբեջանի ոտնձգություններից Զանգեզուրը և Արցախը պաշտպանելու համար, 2) Կարճ ժամկետում ամբողջ Զանգեզուրում մտցնել Հայաստանի կառավարությանը ենթակա վարչություն: Արցախում նոր վարչություն ստեղծելը Հայաստանի կառավարությունը համարել էր ավելորդ, քանի որ այնտեղ մեծ հաջողությամբ գործում էր ազգային մարմինների լայն ցանց, կային զինվորական, կուսակցական, քաղաքացիական բազմաթիվ փորձված գործիչներ: Հայաստանի Հանրապետության զինվորական հայտնի գործչին հայկական զույգ երկրամասերի ղեկավար նշանակելը չէր նսեմացնում Զանգեզուրի Ազգային խորհրդի դերը: Ընդհակառակը՝ դրանով տարածքը անքակտելի ամուր կապերով ձուլվում էր հանրապետության վարչապետական կառույցին: Դրա վկայությունն էր «Զանգեզուրի Կենտրոնական Ազգային խորհրդի» վերանվանումը «Հայաստանի Հանրապետության Զանգեզուրի խորհրդի»: Շահմազյանը կարողացավ չնչին միջոցներով կազմակերպել գավառի զինական ուժերը՝ ձեռքի տակ ունենալով մի քանի սպաներ միայն: Նա տեղի իշխանությունների հետ սերտ համագործակցությամբ ստեղծեց կարգ ու կանոն՝ բարձր պահելով Հայաստանի կառավարության վարկը:

ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 14, թ. 7:

Զանգեզուրի սահմաններում ստեղծված հարաբերական հանգիստը չէր կարող թուլացնել գավառի իշխանությունների ու հայության զգոնությունը, որոնք սևեռուն հետևում էին Սուլթանովի ու Բաքվի կառավարության խարդավանքներին և ձեռնարկում հարկ եղած միջոցներ: Միավորվել ու միաձույլ էին դարձել տեղացի բոլոր հայերը՝ դաշնակցական, բոլշևիկ թե անկուսակցական, ամենքը միավորվել և որոշել էին ասպարեզ չտալ ադրբեջանցիներին և նույնիսկ անգլիացիներին: Նույն ժամանակ ադրբեջանական իշխանություններն էլ կարգի էին բերում իրենց զորամասերը, զինանոցները համալրում նոր զենք ու զինամթերքով՝ նախապատրաստվելով լայնածավալ հարձակումների Զանգեզուրի հայության դեմ: Մարտի 18-ին Հայաստանի կառավարությունը նոր նոտա է ուղարկում Բաքու՝ բողոքելով ոխերիմ հայատյաց Խոսրով բեկ Սուլթանովի ռազմական նախապատրաստությունների առթիվ: Բրիտանական հրամանատարությունը դարձյալ անուշադրության մատնեց Լեռնային Ղարաբաղի և Զանգեզուրի հայերի՝ Հայաստանի Հանրապետությանը միանալու պահանջը, ինչպես նաև լիովին աչքաթող արեց Հայաստանի կառավարության մարտի 18-ի նոտայում պարունակած բողոքը: Ավելին՝ անգլիացիները առաջվա պես պաշտպանում էին Սուլթանովի բոլոր գործողությունները՝ ուղղված հայկական զույգ երկրամասերի զավթմանը: Նրանք շատ ակտիվ պաշտպանում էին հատկապես Սուլթանովի այն ջանքերը, որոնք ուղղված էին զենքի ուժով քոչվորների համար հայկական տարածքներով անցնող ճանապարհների բացմանը: Բաքվից եկած ցուցումների համաձայն Սուլթանովը թուրք և քուրդ քոչվորներին նախապատրաստում էր բարձրանալու Զանգեզուրի սարերը և նրանց հրահանգում էր չենթարկվել արոտա360

վայրերից օգտվելու Զանգեզուրի Ազգային խորհրդի սահմանած կարգին1: Դրանով իսկ Սուլթանովը քոչվորներին գրգռում էր Զանգեզուրի հայկական իշխանությունների և ընդհանրապես գավառի հայերի դեմ, առիթ ստեղծում արյունալի միջադեպերի և ազգամիջյան ընդհարումների համար: Զանգեզուրի սարեր քոչվորների բարձրանալը և արոտավայրերը նրանց կողմից օգտագործելն ունեին ոչ միայն տնտեսական, այլև քաղաքական կարևոր նշանակություն: Մուսավաթական կառավարության համար դա մի պատրվակ էր գավառ մուտք գործելու համար: «Կավկազսկոյե սլովո» թերթը տպագրել էր Արցախից ստացված թղթակցություն, որի հեղինակը, անդրադառնալով Արցախին տիրանալու Ադրբեջանի կառավարության համառությանը, գրում էր. «Դա անհնար է: Ղարաբաղի 300 հազարանոց հայ ժողովրդի կամքը արտահայտված է բացահայտորեն և ուժգին: Մենք նրա համար չենք ռազմաճակատ ուղարկել հազարավոր մեր զավակներին, պայքարել թուրքերի, սովի, տառապանքի դեմ, որպեսզի Ադրբեջանին հանձնենք Խաչենը, Վարանդան, Դիզակը և Ջիվանշիրը: … Ժամանակավորապես, մինչև (Փարիզի) կոնֆերանսի որոշումը, Ղարաբաղը պետք է կառավարեն հայերը՝ բրիտանական միսիայի վերահսկողությամբ ու ղեկավարությամբ, համոզված լինելով, որ կմիավորվենք վերածնվող Ռուսաստանի կամ Հայաստանի հետ»2: Արցախում և Զանգեզուրում ստեղծված դրությունը քննելու և իրավիճակի համեմատ որոշում ընդունելու համար Զանգեզուրի

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 146, թ. 36: “Кавказское слово”, 15 марта, 1919.

Ազգային խորհուրդը նպատակահարմար համարեց հրավիրել գավառի հայ բնակչության համաժողով: 1919 թ. մարտի 18-ին* Գորիս քաղաքում բացվեց Գորիսի և Սիսիանի շրջանների գյուղացիական համագումարը՝ 62 պատվիրակների մասնակցությամբ: Համագումարի նախագահ ընտրվեց Մուշեղ Զաքարյանը: Երեք օր տևած աշխատանքների ընթացքում քննության ենթարկվեցին գավառի պաշտպանության խնդիրները: Համագումարը դատապարտեց մուսավաթական կառավարության ոտնձգությունները Զանգեզուրի նկատմամբ և վճռականություն հայտնեց «Հայաստանի Հանրապետության երկրամաս Զանգեզուրը բռնագրավել ցանկացող Ադրբեջանի մուսավաթական կառավարության ոտնձգություններին պատասխանել զենքով»1: Քննելով քոչվորների՝ Զանգեզուրի սարերը բարձրանալու խնդիրները, համագումարը որոշում ընդունեց «թույլ չտալ, որ Ադրբեջանին հպատակ քոչվորները բարձրանան Զանգեզուրի արոտավայրերը, կռվել այն բոլոր ուժերի դեմ, որոնք կաշխատեն քոչվորներին ուժով բարձրացնել գավառի տարածքում գտնվող սարերը»2: Զանգեզուրի հայության համագումարին ներկայանում է Ղարաբաղ-Զանգեզուրում ՀՀ կոմիսարը, որին պատգամավորներն ընդունում են հոտնկայս, երկար ծափահարություններով և «Կեցցե՜ Հայաստանի Հանրապետությունը» ողջույններով: Պետական կոմիսարը, ամբիոն բարձրանալով, ասում է. «Շատ ուրախ եմ, որ բախտ ունեցա Հայաստանի Հանրապետության ներկայացուցիչը լինելու այն երկրում, որտեղ իմ երիտասարդական ժամանակն եմ անցկացրել: Մի ժամանակ գալիս Այլ տվյալներով՝ մարտի վերջին: Տե՛ս «Արև», 1919, թիվ 59, ապրիլի 24: ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 7, թ. 1, «Արև», 1919, թիվ 59, ապրիլի 24: 2 Նույն տեղում: *

էինք այս երկիրը գաղտնի, այժմ ոտք եմ դնում ազատ և այն էլ Հանրապետության կողմից, որը վաղուց մեր իղձն է եղել»1: Իր հետագա խոսքում պետական կոմիսարը շնորհակալություն է հայտնում պատշաճ ընդունելության համար, ապա փաստում, թե ով ծանոթ է իրավիճակին, նա կասի, որ «Հանրապետությունից շատ բան չէր կարելի սպասել, որովհետև նա առաջ է ընկել վատ պայմաններում, որը բոլորիդ էլ հայտնի է, և որից դուրս մտածելու հնարավորությունից նա միանգամից զրկված էր: Բայց այդպես չի մնա ապագայում, երբ պայմանները կփոխվեն, դրությունը կլավանա հօգուտ մեզ, նա կանի ավելին ձեզ համար, որ հերոսաբար պաշտպանեցիք այս երկիրը և հանձնեցիք Հանրապետությանը: Եվ ես վստահորեն կասեմ, որ դուք չեք խաբվել, որ ձեր բախտը կապել եք Հայաստանի Հանրապետության հետ»2: Համագումարն ափսոսանք հայտնեց Զանգեզուրից Անդրանիկի հեռանալու մտադրության կապակցությամբ: Թեև զանգեզուրցիների բացարձակ մեծամասնությունը, ինչպես նաև Արցախի ողջ հայությունը դեմ էին գավառից Անդրանիկի և նրա զորամասի հեռանալուն, բայց Զորավարին պահել չհաջողվեց: Նրա ուշադրությունը Փարիզի վեհաժողովի վրա էր, որը եթե ընդուներ Արևմտյան Հայաստանը Թուրքիայից անջատելու մասին որոշումը, ինքն օր առաջ իր զորամասով անցնելու էր այնտեղ: Ընդունվեց Զորավարին ուղղված շնորհակալական մի փաստաթուղթ, որտեղ արձանագրված էր, որ Անդրանիկի զորամասը 1918 թ. ամռանն ու աշնանը՝ շրջափակման դժվարագույն ժամանակաշրջանում, Զանգեզուրի և հարակից հայաբնակ գավառների ինքնապաշտպանության ոգին էր հանդիսանում: Համառ մարտերում զորամասը կարողացել էր հետ մղել թուրք-մուսավաթական

«Արև» 1919 թ. թիվ 59, 24-ը ապրիլի: ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 7, թ. 6-7:

զորքերի բազմաթիվ հարձակումները և կասեցնել նրանց մուտքը Զանգեզուրի հայկական շրջանները: Զորամասի այնտեղ եղած ողջ ժամանակահատվածում հայկական ոչ մի գյուղ ավերի չէր ենթարկվել և չէր գաղթել: «Դուք մնացիք մեր երկրամասում՝ Ձեր վրա վերցնելով մեր երկրի ինքնապաշտպանության գործի ողջ ծանրությունը…, Հերոսականությամբ, ինչն արժանի է Ձեզ հերոսական անվանելու, դուք տարաք այդ ամենը՝ բազմապատկելով Ձեր 30 տարիների փառքը»: Այնուհետև նշվում էր, որ Զանգեզուրի հայությունը խոր ցավ է ապրում Զորավարի՝ երկրամասից հեռանալու կապակցությամբ: Տեղի հայությունը պատրաստակամություն էր հայտնում հոգալու գաղթական եղբայրների և քույրերի կարիքները: «Քանի դեռ նրանք մեզ հետ են,- ասված էր հայտարարության մեջ,նրանց կցուցադրվի նույն հյուրընկալությունը և եղբայրական օգնությունը»1: Բարձր գնահատելով Զանգեզուրի ինքնապաշտպանության գործում ազգային հերոսի մատուցած անգնահատելի ծառայությունը՝ պատգամավորները միաժամանակ որոշեցին «մի հատուկ պատվիրակությամբ բարի երթ մաղթել զորավարին»2: Համագումարի աշխատանքների մասին նախագահ Մուշեղ Զաքարյանը, քարտուղարներ Նիկոլայ Դորունցը և Հովսեփ Ստեփանյանը գրավոր տեղեկացրին ՀՀ Զանգեզուր-Ղարաբաղի կոմիսար Արսեն Շահմազյանին՝ գրելով. «Վերոհիշյալ որոշումները ի նկատի առնելով՝ համագումարի կողմից խնդրում ենք Ձեզ անմիջապես անցնել Զանգեզուրի դիմադրական-ռազմական ուժերի կազմակերպման, որին իր ջերմ աջակցությունը ցույց տվեց համագումարը: Հայտնելով այս մասին Ձեզ՝ համագումարը համոզ1

ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 16, թթ. 11-13, գ. 34, թ. 41: Նույն տեղում:

ված է, որ իր որոշումներն էլ Ձեր սրտին մոտ են, և հույս ունի, որ շատ մոտիկ ապագայում մեր երկրի ապահովության վերաբերյալ որոշումներն ու Ձեր ցանկությունները գործ դառած կլինեն»1: 1919 թ. մարտի 19-ին Ղարաբաղի Ազգային խորհուրդը նամակ է հղում Զանգեզուր-Ղարաբաղի գեներալ կոմիսարին՝ շեշտելով, որ Ադրբեջանը օգտագործում է նպաստավոր յուրաքանչյուր պահ՝ Արցախին տիրելու համար: Ուստի այս պայմաններում Անդրանիկի՝ Զանգեզուրից հեռանալը ավելի էր արագացնելու Ադրբեջանի ակնկալվող հաջողությունը: Ազգային խորհուրդը կարծում էր, որ պետք է ամեն ջանք թափել, որ Զորավարը չհեռանա Զանգեզուրից, որովհետև երկրամասը կանգնած է նոր անակնկալների առաջ: Ավելին՝ պետք էր բոլոր միջոցներով աշխատել, որ Անդրանիկը մտնի Արցախ՝ ուշադրություն չդարձնելով անգլիական առաքելության բողոքներին: «Մենք համոզված ենք, որ եթե Անդրանիկը մտնի Ղարաբաղ, ապա անգլիական միսիան չի ստիպի նրան թողնել մեր շրջանը»,- ասված էր նամակում2: Զորավար Անդրանիկի հեռանալու հարցը և դրա հետ կապված Զանգեզուր-Ղարաբաղի խնդիրները քննարկվում են 1919 թ. մարտի 23-ին ՀՀ վարչապետի և անգլիացի զորավար Թոմսոնի միջև կայացած զրույցի ընթացքում: Անգլիացին հաղորդում է, որ Անդրանիկը խնդրել է թույլ տալ անցնել Եվլախ, և ինքը տվել է նրան այդ հնարավորությունը, սակայն Անդրանիկը հրաժարվել է, գնում է Երևան, իսկ հետո Լոնդոն: Վերջում Վ. Թոմսոնը խոստանում է, որ Զանգեզուրը կկառավարվի Ազգային խորհրդի կողմից 3: ՀԱԱ, ֆ. 201, ց. 1, գ. 1, թ. 41: Նույն տեղում, ֆ. 200, ց. 1, գ. 243, թթ. 55-57: 3 Տե՛ս , նույն տեղում, ֆ. 275, ց. 2, գ. 101, թ. 14-15:

1919 թ. մարտի 21-ին Երևանից ՀՀ արտաքին գործերի նախարար Ս. Տիգրանյանը Երևանի բրիտանական ռազմական ներկայացուցչին հղած նամակում նշում է Զանգեզուրը և Ղարաբաղը գեներալ-նահանգապետության կազմից հանելու անհրաժեշտության, ադրբեջանական զինուժը հանելու և բրիտանական հրամանատարությանը ենթարկելու մասին1: Ճգնաժամային այս օրերին Անդրանիկը մեկնելու վերջին նախապատրաստություններն էր տեսնում. նա երկար ճամփորդության համար կարգի էր բերում զորամասը: Գաղթականությանն առայժմ թողնելով Զանգեզուրում՝ Զորավարը գաղթականների կարիքները հոգալու համար գավառի Կենտրոնական Ազգային խորհրդին տրամադրեց Հարվածող զորամասի միջոցներով ձեռք բերած 4000 փութ հացահատիկը, զորամասի ունեցած գրեթե ողջ գումարը և դեղորայքի մեծ մասը: Նա նաև Գորիսի հատուկ գնդին և միլիցիայի գնդին թողեց Հարվածող զորամասի զենք-զինամթերքի մի մասը և ռազմական գործի հետ կապված բազմաթիվ իրեր՝ հեռախոսներ, թամբեր, բժշկական վիրակապեր և այլն2: Բազմաթիվ էին Անդրանիկին ուղղված նամակները հեռանալու կապակցությամբ: Ահա դրանցից մեկը՝ հղված 1919 թ. մարտի 21-ին, որի հեղինակը գրում էր. «Թանկագի՛ն Անդրանիկ, Գրում եմ առաջին անգամ, կարիքը ստիպում է դիմելու Ձեզ: Ես չեմ համարձակվում Ձեզ խորհուրդներ տալ և առաջարկել փոխելու Ձեր որոշումը: Ով գիտի, թե ինչ կպատահի հետո և քանի դեռ ուշ չէ, ես օգտվում եմ հնարավորությունից և ուզում եմ ասել իմ անկեղծ խոսքը:

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 243, թթ. 63-64: Տե՛ս նույն տեղում, ֆ. 370, ց. 1, գ. 16, թթ. 11-13:

Թանկագի՛ն փաշա, Դուք շատ բան եք արել հայ ժողովրդի համար, մշտապես բարձր եք պահել գիտակցականության և հայրենասիրության դրոշը: Դուք դարձաք ինքնազոհության ամենից լուսավոր և պայծառ օրինակը: Ձեր ներկայությունը Զանգեզուրում բավական էր, որ զսպվեր Ադրբեջանի և թուրքական զանգվածի նկրտումները… Անկասկած, առանց ձեր ներկայության, Զանգեզուրի կործանման պատկերը ներքին և արտաքին թշնամուց կլիներ լիովին: Այժմ հարց եմ տալիս՝ ում եք թողնում և ինչ միջոցներով եք երաշխավորում Ձեր իսկ ձեռքով ստեղծած խաղաղությունը: Իսկապես, այն ժամանակ, երբ հայության գլխին դամոկլյան սրի նման կանգնած էր լինել-չլինելու խնդիրը, ինչպես եք հիմա թողնում ու հեռանում և արդյոք դա ձեր վերջնական որոշումն է… Հայրը իրավունք չունի սրտնեղելու իր զավակների անշնորհակալությունից, որքան էլ նրանք այլասերված լինեն: Հայրը պետք է մշտապես զիջող լինի և մեծահոգի… Կրկնում եմ, Ձեր ներկայությունը կօգնի սանձելու ոչ միայն վայրենի թաթարներին, այլև իրենց տեղը դնելու անձնապաշտ ու եսասեր անգլիացիներին: Մտածե՛ք լրջորեն և մի՛ թողեք, որ մի քանի ժամում կործանվի այն, ինչ դուք կառուցել եք տանջանքով ու տառապանքով ամիսների ընթացքում: Եվ եթե իմ առաջարկները չունկնդրեք և դուք հեռանաք ընդմիշտ, ապա բարի ճանապարհ Ձեզ և հաջողություն Ձեզ...»1: Պայքարը՝ դաժան ու անզիջում, դեռ առջևում էր:

ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 34, թթ. 35-36:

ԱՐՑԱԽՆ ՈՒ ԶԱՆԳԵԶՈՒՐԸ ՆՎԱՃԵԼՈՒ ԱՆԳԼՈԱԴՐԲԵՋԱՆԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՂՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

1919 Թ. ԳԱՐՆԱՆԸ

Հասավ Զանգեզուրին Անդրանիկի հրաժեշտ տալու օրը: Մարտի 25-ի առավոտյան Գորիսից և մոտակա գյուղերից հազարավոր մարդիկ հավաքվել էին քաղաքի մեծ հրապարակում՝ հայ ժողովրդի ազգային հերոսին երախտագիտության խոսք ասելու և բարի երթ մաղթելու: Խուռներամ բազմությունը, աչքերը հառած Մանուչարյան փողոցի ուղղությամբ, սպասում էր Անդրանիկի երևալուն: Ժամը 10-ն էր: Անդրանիկը, հեծած Ասլան ձին, հետևից՝ շքախումբը, տան դարպասից դուրս եկավ փողոց, ապա գալով հրապարակ՝ կանգ առավ նրա կենտրոնում: Հրապարակում և փողոցներում ասեղ գցելու տեղ չկար: Ժողովուրդը Զորավարին դիմավորեց երկարատև ծափահարություններով: Շատերը բացականչում էին. «Մի՛ գնա, հերո՛ս»: Զորավարը ալեկոծված էր: Հենց ձիու վրայից դիմելով ժողովրդին՝ վերջին խոսքն ասաց: Ասաց, որ այլևս հնարավոր չէ մնալ և պահել զորամասը, հոգալ զինվորների տարրական պահանջները, ուստի պետք է գնա Երևան և այնտեղ մտածի հետագա անելիքների մասին: Իր կարճատև ելույթը Անդրանիկը վերջացրեց հետևյալ խոսքերով. «Երեսունհինգ տարիներ կռիվների մեջ եմ եղել, բազմաթիվ ճակատամարտեր եմ տվել մեր դարավոր թշնամուն: Մասնակցել եմ Բալկանյան պատերազմին, մեր դարավոր ոսոխի դեմ կռվել եմ ռուսական զորքերի կողքին … շփում եմ ունեցել շատ ժողովուրդների հետ, բայց այսպիսի քաջ ժողովրդի չեմ հանդիպել և նրան երբեք չեմ մոռանալու: Կեցցեն զանգեզուրցիները»1:

«Ալիք», 29 մայիսի 1974:

Խոսքը վերջացնելուց հետո Զորավարը զորքին հրամայեց շարժվել, բաց թողեց ձիու սանձը, սլացավ առաջ և երբ հասավ քաղաքի ծայրին, ձեռքի շարժումով կրկին հրաժեշտ տվեց հրապարակում հավաքված ժողովրդին, ապա դիմացի սարի լանջի կածանը կտրելով՝ բարձրացավ վեր, գնաց Սիսիանի ուղղությամբ: Համայն հայության ազգային հերոս, հայ ժողովրդի պարծանք Անդրանիկը լեռնաշխարհին հրաժեշտ տվեց՝ անջնջելի հիշողություններ թողնելով զանգեզուրցիների սրտում: Անդրանիկի՝ Զանգեզուրից հեռանալը անգլիացիների թելադրանքն էր, որոնք կատարում էին մուսավաթականների կամքը. չէ՞ որ հայ Զորավարը մեծ արգելք էր նրանց ծրագրերի իրականացման համար: Անգլիական հրամանատարությունը լիակատար տեղեկություն ուներ ազգային հերոսի ձգտումների, ըմբոստ ոգու, անկաշառ էության, անսահման հայրենասիրության մասին և լավ հասկանում էր, որ Զանգեզուրում նրա ներկայությունը անլուծելի է դարձնելու գավառն Ադրբեջանի կազմի մեջ մտցնելու իր խնդիրը: Հասնելով Սիսիանի Անգեղակոթ գյուղ՝ ապրիլի 1-ին Անդրանիկն այնտեղ հրավիրեց մի ժողով, որին մասնակցում էին Սիսիանի իշխանությունների ներկայացուցիչները, գաղթականության 12 ներկայացուցիչները, ինչպես նաև անգլիական առաքելության ներկայացուցիչ լեյտենանտ Հաուելսը: Ժողովը վարում էր Անդրանիկը: Օրակարգում դրվել էր Սիսիանի գյուղերից գաղթականության համար գնված 2635 փութ ցորենի և 119 փութ գարու ճիշտ բաշխման հարցը: Ցորեն գնելու համար անգլիական առաքելությունը Անդրանիկին տրամադրել էր 200.000 ռուբլի: Գնված ցորենի դիմաց այդ գումարից վճարվել էր 131.750 ռուբլի (փութը 50 ռուբլի), իսկ գա369

րու համար 3.570 ռուբլի (փութը 30 ռուբլի): Գնվել էր ընդամենը 135.320 ռուբլու հացահատիկ: Մնացած 64.680 ռուբլին Զորավարը վերադարձրել էր առաքելության ներկայացուցիչ Հաուելսին, և դա այն դեպքում, երբ Արարատյան դաշտ հասնելու համար Հարվածող զորամասի կարիքները հոգալու համար մնացել էր չնչին գումար: Ձեռք բերած հացահատիկի մեծ մասը, ժողովում ասաց Անդրանիկը, պետք է բաժանվի Սիսիանի շրջանում գտնվող որբ ու այրի գաղթականներին հավասարապես, 50 փութը տրվի Ղարաքիլիսայի որբանոցին, իսկ 100 փութը պիտի առայժմ մնա անձեռնմխելի՝ հատկացնելու համար այն որբերին ու այրիներին, որոնք, հացի կտոր մուրալով, թափառում են շրջանի գյուղից գյուղ և այդ իսկ պատճառով հաշվառման չեն ենթարկվել1: Անգեղակոթում երկու օր մնալուց հետո Անդրանիկը անցավ Բազարչայ ռուսական (մոլոկանների) գյուղը, որտեղ բնակիչները նրան արտակարգ ընդունելություն ցույց տվեցին: Գյուղացիները մորթում էին կովեր և կերակրում զինվորներին2: Դարալագյազի տարածքով անցնելիս Անդրանիկը ամենուր տեսնում էր ճանապարհների եզրերին մեկնված, սովից ուժասպառ եղած հազարավոր գաղթականների: Ամեն օր տասնյակ, հարյուրավոր գաղթականներ էին մեռնում: Հյուծված և ոսկրացած գաղթականների մի մասը, դաշտերն ընկած, քաղում և ուտում էր հողի տակից նոր դուրս եկած այն ամենը, ինչ կանաչ էր և կարող էր հագեցնել քաղցը: Ի տես այդ ամենի՝ Անդրանիկի մոտ իրար էին խառնվել վիշտն ու զայրույթը: Նա վերջնականապես համոզվում է, որ ինքը Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 56, թ. 20, Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 553, 554: Տե՛ս Վ. Ահարոնեան, Անդրանիկ. մարդը և ռազմիկը, Բոսթըն, 1957, էջ 172, 173, Հր. Սիմոնյան, նշվ. աշխ., էջ 555, 556:

սխալվել է՝ հավատալով «դաշնակիցներին», որոնք կարողացել էին իրեն խաբել և Զաբուղի ձորից վերադարձնել Գորիս, հասկանում է, որ սխալ են եղել անգլիացիների ստիպմամբ Ադրբեջանի թուրքերի դեմ կռիվները դադարեցնելու մասին իր հրահանգները՝ ուղղված ոչ միայն Զանգեզուրի, այլև Արցախի հայ ռազմիկներին: Մայոր Վ. Գիբոնը, որը անգլիական հրամանատարության հրահանգով Գորիսից սկսած ուղեկցում էր Անդրանիկին՝ թույլ չտալով նրա զորքի հնարավոր մուտքը Նախիջևան, 1919 թ. վերջերին իր տեսածը հանձնել էր թղթին: Դարալագյազի ճանապարհներով անցնելիս Անդրանիկի հոգեվիճակի մասին վերջինս գրել է. «Ցերեկվա ճաշին Անդրանիկը ո՛չ կերավ, ո՛չ խմեց և ամբողջ կեսօրից հետո լուռ էր: Ավելի ուշ, Քեշիշքենդի սովյալ ժողովրդին օգնելու մտածումով նրան հարցրի, թե ինչ պարեն կարող է թողնել այստեղ, եթե ես երաշխիք տայի, որ Դավալու հասնելուն պես նրա զինվորներին կփոխհատուցեմ սննդամթերքով, որ այնտեղ արդեն ստացված կլինի»1: Անկարող լինելով իրեն զսպել՝ Անդրանիկը պոռթկաց. «Գացե՛ք անգլիացիներուն ըսեք, որ այս օրերեն սկսեալ, ձեռքերս կը լուամ և դաշնակիցներուն հետ որևէ գործ չունիմ այլևս: Ինչ դրամ որ ստացած եմ իրենցմե, պիտի վերադարձնեմ, ձիերս ծախելով, երբ Երևան հասնիմ»2: Եվ Անդրանիկը զայրույթով բացատրում է, թե ինչու պետք է այդ քայլին դիմի. «Մեզի ըսիք որ այլևս չկռուինք և մեզի համար եղած անիրավութեանց համար սպասենք խաղաղութեան համաժողովին: Ձեզի վստահելով, հանդարտ կեցանք և համբերութեամբ սպասեցինք մեր փրկութեան: Կ՚ըսեք թե Թուր1 «Մշակ» (Ֆրեզնո), 1937, 3 սեպտեմբերի, թիվ 1213, արտատպված է «Բլեքվուդ մեգըզին» հանդեսի 1919 թ. դեկտեմբերյան համարից: 2 Նույն տեղում:

քիայէն անկախ Հայաստան մը պիտի ունենանք: Մոտ ատենէն այդ Հայաստանը լեցնող հայ պիտի չմնայ այլևս: Կը մերժեք որ մեր երկրին և մեր կեանքին համար կռուելով մեռնինք, և մեզ կը դատապարտենք սովամահ մեռնելու անպատվութեան: Մինչև հիմա հավատարիմ եղայ ձեզի, բայց ալ չեմ կրնար հանդուրժել: Էջմիածին պիտի երթամ, ինչպէս խոստացա ձեզի: Հոն հասնելէ ետք, պիտի ընեմ ինչ որ շիտակ գտնեմ իմ ժողովրդիս բարիքին համար: Եթէ դուք նոյնիսկ ինծի այո ըսեք, եթե Աստված ալ ինծի այո ըսե, թէ իմ ցեղիս հանդէպ արդարութիւն կա, ես պիտի ժխտեմ զայդ իմ ներկայութեան …»1: Անդրանիկի՝ Զանգեզուրից հեռանալու մասին Ռ. Խուդադովը 1923 թվականին գրում էր, որ հենց անգլիական հրամանատարության պահանջով էր, որ Անդրանիկը ցրեց իր ջոկատը, հեռացավ Զանգեզուրից, որտեղ նա կարող էր հաղթականորեն դիմանալ Արևելյան Այսրկովկասի թուրքական օկուպացիայի՝ հայերի համար օրհասական պահերին և գնաց արտասահման: Նրա կարծիքով և, իրոք, Անդրանիկի բացակայությունը շատ ազդեց Թուրքիայի և Ադրբեջանի դեմ հետագա պայքարի վրա: Ռ. Խուդադովը կարծում էր, որ եթե Անդրանիկը իր ուժերով մնար Զանգեզուրում կամ Հայաստանի որևէ այլ մասում, հազիվ թե Ղարաբաղի լեռնային մասը մտներ Ադրբեջանի Հանրապետության կազմի մեջ, իսկ Շուշին ավերածության ենթարկվեր: Ընդհանրապես, ըստ Խուդադովի, անգլիական հրամանատարության գործողությունները Այսրկովկասում աչքի էին ընկնում բացառիկ ցինիկ «իմաստությամբ» առ այն, որ Զանգեզուրը, որը խռովության տարիներին դարձել էր գրեթե բացառապես հայկական, գեներալ Վ. Թոմսոնի որոշմամբ մտավ Ադրբեջանի կազմի

«Մշակ» (Ֆրեզնո), 1937, 3 սեպտեմբերի, թիվ 1213:

մեջ այն դեպքում, երբ Նախիջևանի երկրամասը՝ գերակշիռ թուրք բնակչությամբ, մտավ Հայաստանի Հանրապետության կազմի մեջ, որի հետևանքով առաջացան մի շարք արյունահեղ ընդհարումներ, որոնք անչափ թուլացրին Հայաստանի Հանրապետությունը: Անգլիական օկուպացիան ակնառու կերպով բոլորին ապացուցեց, թե որքան ապարդյուն են եղել այն մարդկանց հույսերը, որոնք իրենց քաղաքականությունը կառուցում էին՝ հույսերը դնելով դաշնակիցների հաղթանակի վրա (ըստ իս, Խուդադովը ակնարկում է հայությանը: - Ա. Ս.): Այն ցույց տվեց, որ բոլոր մեծախոստում լոզունգները լոկ վարագույր էին, որոնց ետևում հարմար էր հետապնդել սեփական շահախնդիր նպատակները: Խուդադովը կարծում էր, որ հայ հասարակությունը մի շարք դառը հիասթափություններից հետո չզգաստացավ, որի վկայությունը հայկական քաղաքական ղեկավարների վարքագիծն էր: Ռ. Խուդադովն իրավամբ ճիշտ էր: Անգլիական հրամանատարությունը որոշեց հեռանալ Այսրկովկասից, քանի որ օկուպացիայի հետ կապված խոշոր ծախսերի պատճառով չկարողացավ ստեղծել միասնական հակախորհրդային ճակատ: 1919 թ. օգոստոսին՝ անգլիական զորքերի հեռանալուց հետո, ամբողջ Ադրբեջանում սկսվեցին ռազմական ուժգին նախապատրաստություններ՝ գլխավորապես Փոքր Կովկասի լեռնային շրջանները՝ Ղարաբաղը, Զանգեզուրը և Ղազախը, ենթարկելու համար, որոնց նկատմամբ տիրապետությունը անգլիական հրամանատարությունը թողել էր Ադրբեջանին, և որոնք մեծ արժեք էին ներկայացնում ամառային քոչերի համար: Ընդհարումները վերսկսվեցին արդեն 1920 թ. առաջին իսկ ամիսներից և շուտով ընդունեցին արտասովոր չափեր. մարտերը տեղի էին ունենում Փոքր Կովկասի լեռնաշխարհի ամբողջ երկարությամբ՝ Վրաստանի սահման373

ներից (Թիֆլիսի նահանգ) մինչև Արաքս գետը, որը հարավից ողողում է Ղարաբաղի լեռները: Պետք է նշել սակայն, որ Խուդադովը անարդարացիորեն հավասարության նշան է դնում ռազմական քայլերի առումով. «Այդ ընդհարումների ժամանակ, ինչպես մեկ, այնպես էլ մյուս կողմը կիրառում էր փոխադարձ ոչնչացման առավել կատարելագործված միջոցներ՝ ընդհուպ խեղդող գազերի և հրետանային ճիշտ կրակի կիրառումը»1: Թուրքերը կարծում էին, թե Անդրանիկի հեռանալուց հետո Զանգեզուրն այլևս չի կարող դիմադրություն ցույց տալ իրենց զանգվածային ճնշմանը: Բայց Զանգեզուրը, կանգնած ամուր ոտքերի վրա, աներեր և արթուն պատրաստ էր դիմագրավելու աջից ու ձախից՝ Նախիջևանից և Ղարաբաղի կողմերից եկող բոլոր վտանգները: Հենց դա էր, որ չէր մտնում անգլիական հրամանատարության ծրագրերի մեջ: Թիֆլիսից շատ կարճ ժամանակով գալով Երևան՝ Վ. Թոմսոնը մարտի 28-ին հանդիպում է ունենում նախարար-նախագահ Ալեքսանդր Խատիսյանի հետ և հայտնում իր դժգոհությունը, որ հայոց կառավարությունը, հակառակ դաշնակիցների ցանկության, եռանդուն գործունեություն է ծավալել Զանգեզուրն ու Արցախը ներառելու Հայաստանի Հանրապետության կազմի մեջ: Ա. Խատիսյանը և զրույցի մասնակիցներ Քրիստափոր Վերմիշևն ու Սիրական Տիգրանյանը իրենց հերթին բողոքում են հայկական զույգ երկրամասերի նկատմամբ Ադրբեջանի ագրեսիվ քաղաքականությունը բացահայտորեն պաշտպանող անգլիացիներից: Վ. Թոմսոնը Թիֆլիս է վերադառնում ձեռնունայն2: “Новый восток”, 1923, № 3, с. 186. Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 231, թ. 51, ֆ. 275, ց. 2, գ. 101, թթ. 14-15, գ. 131, թթ. 1-2, Գ. Գալոյան, նշվ. աշխ., էջ 67, М. Туманян, նշվ. աշխ., էջ 231-234:

Անգլիացիները համառորեն շարունակում էին անտեսել ՀՀ կառավարության կարծիքը և Արցախի ու Զանգեզուրի հայության կամքը: Բաքվի անգլիական զորքերի հրամանատար Վ. Թոմսոնին մարտի 9-ին փոխարինած գնդապետ (ապա՝ բրիգադի գեներալ) Դիգբի Ինգլիզ Շատլվորթը ապրիլի 3-ին այնտեղ հրապարակեց մի հայտարարություն, որտեղ ասված էր, որ ինչպես Ղարաբաղի, այնպես էլ Զանգեզուրի հայերը պարտավոր են անառարկելիորեն կատարել Ղարաբաղ-Զանգեզուրի ընդհանուր գեներալ-նահանգապետ Խոսրով բեկ Սուլթանովի «բոլոր հրամաններն ու կարգադրությունները», և որ անգլիական հրամանատարությունը նահանգապետի «ձեռք առած բոլոր օրինական գործողություններին» ցույց է տալու ամեն տեսակի աջակցություն1: 1919 թ. ապրիլի սկզբներին Զանգեզուրի Ազգային խորհրդի վերընտրությունից հետո նախկին խորհուրդը ներկայացրեց իր հրաժարականը: Հայաստանի կառավարությունը, ընդառաջ գնալով Զանգեզուրի ու Արցախի ժողովրդի միահամուռ փափագին, ինչպես նաև ելնելով Զանգեզուր-Արցախի համար ընդհանուր պետական կոմիսար նշանակելու փաստից, որոշեց ՀՀ Զանգեզուրի նորընտիր Ազգային խորհուրդը վերանվանել ԶանգեզուրՂարաբաղի միացյալ շրջանային (մարզային) խորհուրդ և նրա կազմը համալրել Արցախի ներկայացուցիչներով: Այդ ձևով պաշտոնապես նվիրագործվեց Ղարաբաղ-Զանգեզուրի միությունը և երկուսի կցումը մայր Հայաստանին: Զանգեզուր-Արցախի ընդհանուր պետական կոմիսար նշանակվեց շտաբս-կապիտան Արսեն Շահմազյանը, որի պարտականություններին ավելացվեց 1 Տե՛ս Գ. Լազեան, Հայաստան և հայ դատը ըստ դաշնագիրերու, Գահիրե, 1942, էջ 135, Ս. Վրացեան, Հայաստանի Հանրապետութիւն, Թեհրան, 1982, էջ 313:

նաև շրջանային խորհրդի գործունեությանն աջակցելու և ուղղություն տալու գործը: Ինչ վերաբերում էր Արցախի Ազգային խորհրդին, ապա այն շարունակելու էր գործել, բայց սահմանափակ իրավունքներով1: Զանգեզուր-Ղարաբաղի միացյալ շրջանային նորընտիր խորհրդի կազմում ընդգրկված էր 11 հոգի (Գորիսի շրջանից՝ 3, Սիսիանից՝ 2, Կապանից՝ 1, Արցախից՝ 5): Նորաստեղծ խորհրդի նախագահ ընտրվեց Մուշեղ Զաքարյանը (Սիսիանի շրջանից), փոխնախագահ՝ Արշակ Շիրինյանը (Գորիսի շրջանից), քարտուղար՝ Մելիքսեթ Եսայանը (Արցախից): Խորհրդի անդամներ ընտրվեցին Երեմիա Բակունցը և Սահակ Տեր-Հայրապետյանը՝ Գորիսի շրջանից, Սմբատ Մելիք-Ստեփանյանը՝ Կապանի շրջանից, Հակոբ Տերունին՝ Սիսիանի շրջանից, Խաչատուր Դանիելյանը, Գերասիմ Բալայանը, Եղիշե Իշխանյանը և Ավետիս Ասատուրյանը՝ Արցախից2: Ինքնապաշտպանության գործը ղեկավարելու համար ստեղծվեցին զինվորական խորհուրդ և գլխավոր սպայակույտ: Այդտեղ ակտիվ դերակատարություն ստանձնեցին արհեստավարժ զինվորականներ Պ. Տեր-Դավթյանը, Խ. Մալինցյանը, Մ. Հուսեյինյանը, Հ. Տեր-Պետրոսյանը և այլք3:

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 243, թթ. 31-32, ֆ. 1021, ց. 5, գ. 449, թ. 1, ֆ. 1457, ց. 1, գ. 390, թ. 1 և շրջ., Ա. Բաբալեան, Էջեր Հայաստանի անկախութեան պատմութենէն, «Հայրենիք», 1923, հուլիս, թիվ 9, էջ 105: 2 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 199, ց. 1, գ. 38, գործավարական թիվ 268, ֆ. 206, ց. 1, գ. 27, թ. 28 և շրջ., ֆ. 1457, ց. 1, գ. 390, թ. 1 և շրջ., Ա. Աստուածատրեան, Ադրբէյջանը եւ Հայաստանը անկախութեան նախօրէին եւ անկախութեան օրերին, «Հայրենիք», 1957, հոկտեմբեր, թիվ 10 (380), էջ 48, Ս. Վրացեան, Հայաստանի Հանրապետութիւն, Թեհրան, 1982, էջ 331, Գ. Ուլուբաբյան, նշվ. աշխ., էջ 57, Գր. Գրիգորյան, Ս. Հախվերդյան, նշվ. աշխ., էջ 205: 3 Տե՛ս Ս. Վրացեան, Հայաստանի Հանրապետութիւն, Թեհրան, 1982, էջ 331:

Ի պատասխան այդ ակտի՝ Դ. Շատլվորթը Բաքվում հրապարակեց հետևյալ հայտարարությունը. «Անգլիական հրամանատարությունը հայտարարում է, ի գործադրություն Շուշի, Զանգեզուր, Ջաբրայիլ և Ջիվանշիր գավառների բովանդակ ազգաբնակչության, որ՝ 1) Ազրբեջանի կառավարության 1919 թ. հունվար 15-ի որոշումով Սուլթանովը նշանակված է Շուշի, Զանգեզուր, Ջաբրայիլ և Ջիվանշիր գավառների ընդհանուր նահանգապետ և վայելում է անգլիական հրամանատարության աջակցությունը: 2) Գոյություն ունեցող օրենքի համաձայն, ամբողջ ազգաբնակչության կարիքների գոհացման համար ընդ[հանուր] նահանգապետին կից կազմակերպվում է հայ-մահմեդական վեց իրազեկ ներկայացուցիչներից մի խորհուրդ: 3) Անգլիական հրամանատարության ներկայացուցչի հանգամանքով կարող է խորհրդի մեջ մտնել անգլիական առաքելության սպաներից մեկը: 4) Ընդ[հանուր] նահանգապետության սահմաններում ծառայող բոլոր պաշտոնյաների ռոճիկը և մյուս ծախսերը հոգացվում են ադրբեջանյան գանձարանից: 5) Բոլոր վիճելի հարցերն իրենց վերջնական լուծումը կստանան [Փարիզի] Հաշտության վեհաժողովում: 6) Ընդ[հանուր] նահանգապետության սահմաններում կատարվող բոլոր զինվորական տեղափոխությունների մասին նախօրոք տեղեկացվում է անգլիական առաքելությանը: 7) Սույն հաղորդագրությամբ անգլիական հրամանատարությունը ուզում է մատնանշել, որ ընդ[հանուր] նահանգապետի վրա դրված պարտականությունների գործադրությունը՝ ի մասին ընդ[հանուր] նահանգապետության մեջ կարգի և անդորրության պահպանման, ընդ[հանուր] նահանգապետից և նրա մարմիններից բխող բոլոր հրամաններն ու կարգադրությունները պետք է իրագործվեն առանց առարկության, և անգլիական հրամանատարու-

թյունը աջակցություն է ցույց տալիս ձեռք առնված օրինական միջոցներին»1: Այս հայտարարությունը հանդիպեց Հայաստանի կառավարության, զանգեզուրցիների և արցախցիների դիմադրությանը, նախ՝ Զանգեզուր-Ղարաբաղի շրջանային խորհուրդը ապրիլի 7ին Գորիս քաղաքում, Կապանի հանքերում, գավառի բազմաթիվ գյուղերում կազմակերպեց բողոքի հանրահավաքներ ու ժողովներ՝ ուղղված Զանգեզուրին ուժով տիրանալու Բաքվի ոտնձգությունների դեմ: Միաժամանակ սկսվեց զինված նոր ջոկատների կազմակերպումը: Այսպես, Սիսիանում կազմակերպվեց լրացուցիչ չորս վաշտ՝ փորձված հրամանատարների գլխավորությամբ: Շրջանի զինված ուժերի ընդհանուր հրամանատար նշանակվեց Բռնակոթի գյուղացի Եղիա Իսկանդարյանը, ռազմական շտաբի պետ՝ ծննդով Կապանի շրջանի Վերին Խոտանան գյուղի բնակիչ Պողոս Տեր-Դավթյանը: Իր հերթին Ադրբեջանը անգլիացիների հովանավորությամբ աստիճանաբար սեղմում էր օղակը Ղարաբաղի և Զանգեզուրի շուրջը՝ մեծաթիվ զորքեր կենտրոնացնելով ռազմավարական կարևոր կետերում՝ Ասկերանում, Խանքենդում, Շուշիում, Զաբուղում, Կարյագինոյում, իսկ Նախիջևանի կողմից՝ Դարալագյազի ուղղությամբ: Մուսավաթական զորքերին միացել էին Ադրբեջանում և Նախիջևանում մնացած թուրքական ջոկատները: Այդ կապակցությամբ Արցախի ինքնապաշտպանության նշանավոր կազմակերպիչներից Հարություն Թումյանը գրել է. «Նույն անգլիացիների գիտությամբ ադրբեջանական բանակը կազմակերպելու գործում մեծ դեր էր խաղում այստեղ թաքնված հայակեր

ՀԱԱ, ֆ. 1457. ց. 1. գ. 389, թ. 2:

Էնվեր փաշան: Փաստորեն հայտարարված էր Ղարաբաղի տնտեսական շրջափակում, անհնար էր գյուղատնտեսական աշխատանքներով զբաղվելը: Սուլթանովի կազմակերպած ավազակախմբերը հսկում էին Շուշի մտնող ճանապարհները: Շուշիում անգլիացիները ուժեղացրել էին մուսուլման հնդիկներից կազմված զորամասը»1: Միաժամանակ Դ. Շատլվորթը Բաքվում վճռականորեն հայտարարել էր, որ 1919 թ. փետրվարի 12-ից 21-ը Շուշիում տեղի ունեցած Արցախի հայության չորրորդ համագումարում ընտըրված Ազգային խորհրդի հետ անգլիական առաքելությունը այլևս ոչ մի հարաբերություն չի ունենալու, հետևապես այն պետք է ցրվի2: Չնայած բոլոր սպառնալիքներին՝ Արցախի Հայոց Ազգային խորհուրդը շարունակում էր գործել գաղտնի և ուղղություն տալ արցախահայության պայքարին՝ առայժմ ստանալով միայն Հայաստանի Հանրապետության կառավարության, Զանգեզուրի ու Արցախի պետական կոմիսարի և Զանգեզուր-Ղարաբաղի շրջանային խորհրդի բարոյական աջակցությունը3: Ապրիլի 19 (21)-ին մեծ շքախմբով Բաքվից Շուշի ժամանեց բրիգադի գեներալ Դ. Շատլվորթը՝ մասնակցելու ապրիլի 23-ին Շուշիում սկսվող Արցախի հայության հինգերորդ համագումարի աշխատանքներին և տեղում կոնկրետ լուծելու արցախահայերին

«Խորհրդային Ղարաբաղ», 1989, 10 նոյեմբերի: Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 243, թթ. 32, 57, գ. 309, թթ. 123, 130, ֆ. 201, ց. 1, գ. 42, թ. 17, «Ժողովրդի ձայն», Թիֆլիս, 1919, թիվ 59, 20 մարտի, Գ. Գալոյան, նշվ. աշխ., էջ 67: 3 Տե՛ս «Արտաքին գործերի մինիստրի զեկուցումը Հայաստանի կառավարութեան կովկասեան կօնֆերանսի գործունէութեան մասին, 12 յունիս, 1919», «Հայրենիք», 1968, Ա տարի, թիվ 2, էջ 21:

մուսավաթական Ադրբեջանին ենթարկելու հարցը1: Դ. Շատլվորթը Արցախի Հայոց Ազգային խորհրդից պահանջեց հնարավորինս շուտ դրական պատասխան տալ իրեն հետաքրքրող հարցին, այսինքն՝ համաձայնություն տալ Արցախի ու Զանգեզուրի 300.000-ի հասնող հայությանը դնելու մուսավաթական կառավարության լծի տակ2: Համագումարի նիստերից մեկի ժամանակ ունեցած իր ելույթում գեներալը հնչեցրեց տարածաշրջանում բրիտանական հրամանատարության հետապնդած երեք նպատակները. 1) Այսրկովկասից դուրս քշել գերմանացիներին և թուրքերին, 2) վերագործարկել երկաթուղային կապը, 3) վերականգնել կարգուկանոնը: Նա մեծամտորեն հայտարարեց, որ բրիտանացիները հասել են իրենց նպատակին, և սպառնաց, որ եթե արցախահայությունը չզիջի ադրբեջանական պետության նկրտումներին, կենթարկվի տնտեսական շրջափակման3: Վերջում անգլիացին բրիտանական կառավարության անունից նորից պահանջեց անվերապա-

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 309, թ. 36 և շրջ., ֆ. 1457, ց. 1, գ. 441, թ. 1, Ս. Մելիք-Եօլչեան, Բագուի հերոսամարտը, «Հայրենիք», 1925, հոկտեմբեր, թիվ 12 (36), էջ 124, Սարուր (Քիրս Սարոտ), Ղարաբաղի կցումը Ատրբէջանի, «Հայրենիք», 1929, հունիս, թիվ 8 (80), էջ 136, Ա. Աստուածատրեան, նշված հոդվածը, «Հայրենիք», 1957, սեպտեմբեր, թիվ 9, էջ 51, Ս. Վրացյան, Հայաստանի Հանրապետություն, Երևան, 1993, էջ 333, Ե. Իշխանեան, նշվ. աշխ., էջ 393, Բ. Ուլուբաբյան, նշվ. աշխ., էջ 53, Հ. Աբրահամյան, նշվ. աշխ., էջ 128, 129: 2 Տե՛ս U. Մելիք-Եօլչեան, նշվ. աշխ., էջ 124, Սարուր (Քիրս Սարոտ), նշվ. աշխ., էջ 136, Ա. Աստուածատրեան, նշված հոդվածը, «Հայրենիք», 1957, սեպտեմբեր, թիվ 9, էջ 52, Ս. Վրացյան, Հայաստանի Հանրապետություն, Երևան, 1993, էջ 331-333, Ե. Իշխանեան, նշվ. աշխ., էջ 395, Գ. Գալոյան, նշվ. աշխ., էջ 68, Հ. Աբրահամյան, նշվ. աշխ., էջ 130: 3 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 199, ց. 1, գ. 218, թ. 1, ֆ. 200, ց. 1, գ. 293, թ. 40, М. Туманян, նշվ. աշխ., էջ 156-157:

հորեն կատարել գեներալ-նահանգապետ Խոսրով բեկ Սուլթանովի բոլոր կարգադրությունները1: Դ. Շատլվորթի սանձարձակ ելույթը բողոքի փոթորիկ առաջ բերեց համագումարում: Պատգամավորներն իրենց ելույթներում մերժեցին ներկայացված պահանջները՝ անընդունելի համարելով Ադրբեջանի հետ միավորվելու որևէ վարչական ձև2: Ի պատասխան գեներալի ելույթի՝ համագումարի պատգամավորները հանդես եկան հայտարարությամբ, ուր նշվում էր, որ Ադրբեջանի թուրքերը միշտ ունեցել են թուրքական կողմնորոշում և ամեն կերպ նպաստել են թուրքական զորքերի Այսրկովկաս մտնելուն: Նշվում էր, որ այժմ նույնպես Ադրբեջանը կողմնորոշված է դեպի Թուրքիա, թեև ադրբեջանական թուրքերը փորձում են դա ժխտել: Նշվում էր նաև, որ ավազակությունները, թալանը, մարդասպանությունները, ճանապարհներին հայերին առևանգելը Ադրբեջանի նպատակների իրականացման սովորական միջոցներն են: Համագումարը գտնում էր, որ Ղարաբաղի հայության քաղաքական, պատմական, կուլտուրական, իրավական և մանավանդ տնտեսական պայմանները չեն կարող ոչ մի դեպքում հիմք ծառայել հայ ժողովրդի վզին փաթաթելու Ադրբեջանի թեկուզ ժամանակավոր իշխանության վարչական ձևը3: Համագումարի պատվիրակները միահամուռ մերժեցին անգլիացի գեներալի պահանջները: Երկրորդ անգամ լսելով ԱդրբեՏե՛ս ՀՀ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտի արխիվ, Լեոյի ֆոնդ, Միսակ ՏերԴանիելյանի հուշեր: 2 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 199, ց. 1, գ. 38, թ. 27, Ե. Իշխանեան, նշվ. աշխ., էջ 393, Սարուր (Քիրս Սարոտ), նշվ. աշխ., էջ 136, Ա. Աստուածատրեան, նշվ. աշխ., «Հայրենիք», 1957, սեպտեմբեր, թիվ 9, էջ 52, «Արտաքին գործերի մինիստրի զեկուցումը ...», էջ 21, Հ. Ուլուբաբյան, նշվ. աշխ., էջ 54, Հ. Աբրահամյան, նշվ. աշխ., էջ 130-132: 3 Տե՛ս Ս. Վրացյան, Հայաստանի Հանրապետություն, Երևան, 1993, էջ 333, Ե. Իշխանեան, նշվ. աշխ., էջ 403, Հ. Աբրահամյան, նշվ. աշխ., էջ 132:

ջանի իշխանությանը ենթարկվելու մասին Դ. Շատլվորթի պահանջը՝ համագումարը կրկին շեշտեց, որ ինքը «միանգամայն անհնարին է գտնում փոխելու իր ժխտական որոշումը, որը թելադրված է Ղարաբաղի ամբողջ հայության անհողդողդ կամքով, որին դավաճանելը ոչ մի դեպքում չեն ուզում և չեն կարող»1: Համագումարի վճռական կեցվածքին հետևում է Շատլվորթի նույնքան վճռական հայտարարությունն այն մասին, որ ինքը օրենքից դուրս է համարում Արցախի հայության 4-րդ համագումարում ընտրված Ղարաբաղի Ազգային խորհուրդը, հիշեցնում, որ Բաքվի բրիտանական հրամանատարությունը հենց սկզբից չի ճանաչել այդ խորհրդի լիազորությունները, իսկ առավել ևս այժմ նրա գոյությունը անհանդուրժելի է համարում: Արցախի հայության 5-րդ համագումարից հետո անգլիացիները խարդավանքներով ու բացահայտ բռնություններով առժամանակ կարողանում են կասեցնել Ազգային խորհրդի ակտիվ գործունեությունը: Նրանք նախ Արցախից աքսորեցին հայտնի գործիչներից ոմանց, այդ թվում՝ Ազգային խորհրդի անդամներից մի քանիսին, իսկ ոմանց էլ ստիպեցին քաղաքական գործունեությամբ այլևս չզբաղվելու ստորագրություն տալ2: Աքսորներով ու ձերբակալություններով անգլիացիներին ու թուրքերին ի վերջո հաջողվեց դադարեցնել Ազգային խորհրդի գործունեությունը Շուշիում3: Բայց դա չկոտրեց արցախահայու-

ՀԱԱ, ֆ. 1457, ց. 1, գ. 390, թ. 4, Ս. Վրացեան, Հայաստանի Հանրապետութիւն, Թեհրան, 1982, էջ 314-315: 2 Տե՛ս Ա. Բաբալեան, նշվ. աշխ., էջ 104, Ե. Իշխանեան, Դէպքերը Ղարաբաղում, Ճշդումներ և դիտողութիւններ, «Հայրենիք», 1933, հոկտեմբեր, թիվ 12 (132), էջ 124, Ս. Վրացյան, Հայաստանի Հանրապետություն, Երևան, 1993, էջ 334: 3 Տե՛ս Ս. Մելիք-Եօլչեան, նշվ. աշխ., էջ 124, Ա. Բաբալեան, նշվ. աշխ., էջ 104, «Արտաքին գործերի մինիստրի զեկուցումը ...», էջ 21:

թյան դիմադրական ուժը: ժողովուրդը մերժեց անգլիական իշխանության հայադավ պահանջները: Վարանդայում կազմակերպվում է ինքնապաշտպանական մի մարմին, որը փոխարինում է Ազգային խորհրդին: Այդ մարմնի մեջ են մտնում խորհրդի դեռևս Արցախում գտնվող անդամները, զինվորական ու պետական հայտնի գործիչներ1: Այդպիսով, փաստորեն, Ազգային խորհուրդը շարունակում էր գործել: Ամեն ինչից երևում էր, որ Այսրկովկասի բրիտանական հրամանատարությունը ամուր բռնել է Արցախի ու Զանգեզուրի կոկորդից և չի ցանկանում բաց թողնել: Անգլիացիների օգնությամբ Արցախին տիրանալու համար մուսավաթականները պատրաստ էին ամեն տեսակի բռնությունների, նույնիսկ արյունահեղության: Անհանգստացնող էր հատկապես այն, որ մեղմանալու փոխարեն օրըստօրե ավելի էր սրվում ու բարդանում իրավիճակը, որից դուրս գալու երեք ուղի կար. 1. ենթարկվել Ադրբեջանի կառավարությանը, 2. կրկին ու կրկին խնդրել Հայաստանի կառավարությանը, որպեսզի նա իր ձեռքը վերցնի Արցախի դատը և դիվանագիտական կամ մեկ այլ ճանապարհով լուծի այդ ծանր խնդիրը, 3. դիմել զինված լայնածավալ պայքարի: Առաջին տարբերակը արցախահայությունը վճռականապես մերժում էր, երկրորդը հույս չէր ներշնչում. հազիվ թե մոտ ապագայում Երևանից օգնություն հասներ, թեև Արցախի հայերը չէին կորցնում իրենց հույսը: Ինչ վերաբերում էր Ադրբեջանի հետ վճռական կռվի մեջ մտնելուն, ապա պահը խիստ անհարմար էր, քանի որ, ինչպես տեսանք, նրան բացահայտորեն աջակցում էր Անգլիան՝ Այսրկովկասում գտնվող իր զորքերով:

Տե՛ս Ա. Բաբալեան, նշվ. աշխ., էջ 104:

Արցախում տեղի ունեցող վտանգավոր գործընթացները տագնապ էին առաջացնում նաև Զանգեզուրում: Բայց այդ դժվարին օրերին հուսադրիչ լուրեր էին գալիս գավառի հարավարևմտյան կողմերից: Բանն այն է, որ Հայաստանի արտաքին գործերի նախարար Ս. Տիգրանյանը և Նախիջևանի գավառի բրիտանական զինվորական կառավարիչ կապիտան Ֆրեդերիկ Իստլենդ Լաուտոնը դեռևս 1919 թ. փետրվարի 3-ին կնքել էին մի համաձայնություն, որով. 1) Նախիջևանի գավառը հանձնվում էր հայկական կառավարմանը (Ուվա-չայից մինչև նախկին Երևանյան գավառի հարավային սահմանը), սակայն երկրամասը անորոշ ժամանակով ենթակա էր լինելու բրիտանական վերահսկողությանը, 2) Նախիջևանի յուրաքանչյուր գյուղ ինքն էր ընտրելու իր տանուտերին, 3) նշված տարածքում կարգն ու կանոնը պաշտպանելու էին ոչ թե հայկական, այլ բրիտանական զորախմբերը, և այդ նպատակով բրիտանական մի զորամաս տեղաբաշխվելու էր Դավալու գյուղում, իսկ հայերն իրենց բոլոր զորախմբերը, բացառությամբ Դավալուի զորամասից, հետ պիտի քաշեին Ուվա-չայից հյուսիս, 4) առանց բրիտանական ներկայացուցչի հրամանի՝ հայկական զորամասերն առժամանակ չպետք է մտնեին թուրքաբնակ գյուղերը, 5) Երևանի կառավարությունը պարտավորվում էր վերահաստատել հեռագրական հաղորդակցությունը Նախիջևանի սահմանի և Երևան քաղաքի միջև1: Ինչպես տեսնում ենք, այս համաձայնագիրն անգլիացիների կողմից առաջին գործնական քայլն էր Նախիջևանի խնդիրը կարգավորելու, երկրամասը իր իսկական տիրոջը վերադարձնելու ուղղությամբ:

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 1457, ց. 1, գ. 391, թթ. 1-4, ֆ. 200, ց. 1, գ. 209, թ. 37:

Զանգեզուրցիները մեծ շահագրգռվածությամբ էին հետևում Նախիջևանում դեպքերի հետագա զարգացմանը, քանի որ գործընթացի հաջող ելքից էր կախված լեռնաշխարհում ապաստանած նախիջևանահայ բազմահազար գաղթականության վերադարձը հայրենի օջախներ, որով միայն կթեթևանար զանգեզուրցու ծանր բեռը: Շատ չանցած՝ Նախիջևանը լիովին անցավ Հայաստանի Հանրապետությանը, և նախիջևանահայ գաղթականները սկսեցին վերադառնալ իրենց բնակավայրերը, այդ թվում՝ Ջուլֆա և Ջուղա1: Զանգեզուրում ուրախությամբ ընդունեցին Նախիջևան-Շարուրի տարածքում անհապաղ պետական մարմիններ ստեղծելու մասին ՀՀ նախարարների խորհրդի ապրիլի 26-ի որոշումը2: Ապրիլի 29-ին ՀՀ նախարարների խորհուրդը քննարկում է այդ շրջաններում վարչական միավորներ կազմակերպելու հարցը և որոշում ստեղծել 3 գավառ. ա) Գողթան՝ Ագուլիս կենտրոնով, բ) Նախիջևան՝ Նախիջևան կենտրոնով, գ) Շարուր՝ ԲաշՆորաշեն կենտրոնով3: Հայաստանի կառավարության բազմաթիվ բողոքներից հետո անգլիական հրամանատարությունը համաձայնել էր, որ Հայաստանի պետությունը Արցախում ունենա հանրապետության զինվորական ներկայացուցիչ, բայց միայն այն պայմանով, որ նա գործի Շուշիի անգլիական առաքելությանը կից և զբաղվի միայն սովյալ բնակչության վիճակը բարելավելու հարցերով: Ըստ այդմ՝ 1 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 209, թ. 37ա, գ. 243, թ. 99, ֆ. 1457, ց. 1, գ. 391, թ. 1, Ա. Բաբալեան, նշվ. աշխ., էջ 109, Ա. Աստուածատրեան, նշվ. աշխ., «Հայրենիք», 1957, հոկտեմբեր, թիվ 10 (380), էջ 51, Գ. Գալոյան, նշվ. աշխ., էջ 77, М. Туманян, նշվ. աշխ., էջ 157-160: 2 Տե՛ս «Կառավարական լրաբեր», 1919, 12 մայիսի: 3 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 199, ց. 1, q. 14 (մաս առաջին), թ. 77:

ՀՀ կառավարությունն Արցախում իր զինվորական ներկայացուցիչ նշանակեց գնդապետ Միքայել Արզումանյանին1: Ճիշտ է, Խոսրով բեկ Սուլթանովի բողոքի հիման վրա Ադրբեջանի կառավարությունը անգլիական հրամանատարությանը խնդրել էր այդ պաշտոնում նշանակել մեկ ուրիշ հայ գործչի, բայց ապրիլի 28-ին Միքայել Արզումանյանը, հասնելով Շուշի, նրանց կանգնեցրել էր փաստի առաջ: Հայաստանի զինվորական ներկայացուցիչը Արցախ եկավ այն ժամանակ, երբ դրությունը օրըստօրե ծանրանում էր, որովհետև հայկական գյուղերի վրա թուրքերի հարձակումներն ու ալան-թալանն անցել էին չափ ու սահման: Պաշտոնապես լուծարված, բայց նախկինի պես ակտիվորեն գործող Ազգային խորհրդի և նրա նախագահ Եղիշե Իշխանյանի մոտ կուտակվել էին գյուղերից ստացված հարյուրավոր բողոքագրեր ու գանգատներ: Քանի որ Արցախի Ազգային խորհուրդը զրկված էր անգլիական առաքելության հետ անմիջական կապի մեջ մտնելու իրավունքից, ուստի առավել կարևոր դիմումները ստիպված եղավ շտապ փոխանցել Մ. Արզումանյանին՝ առաքելությանը ներկայացնելու համար: Սովորաբար, երբ առաքելության անդամները Արցախի հայերից գանգատներ ու բողոքներ էին ստանում, որպես կանոն, դրանց չէին պատասխանում, իսկ հազվադեպ տրված պատասխանը լինում էր միայն «բարի խորհուրդ»՝ դիմել ոչ թե իրենց, այլ գեներալ-նահանգապետ Խոսրով բեկ Սուլթանովին: Մ. Արզու-

1 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 201, ց. 1, գ. 42, թթ. 9, 10, Սարուր (Քիրս Սարոտ), Ղարաբաղի կցումը Ատրբէջանի, էջ 135, Ե. Իշխանեան, նշվ. աշխ., էջ 404, Հ. Աբրահամյան, նշվ. աշխ., էջ 124:

մանյանի կողմից առաքելություն ներկայացրած բողոքներն այս անգամ էլ արժանացան նույն ծաղրական պատասխանին1: Անգլիացիների բացահայտ հակահայկական դիրքորոշումը Սուլթանովին դարձրել էին ավելի լկտի ու անզիջում: Զանգեզուրին սահմանակից վայրերում և Արցախի կարևոր կետերում կուտակված զինական ուժերը համարելով բավարար՝ Սուլթանովը որոշեց դիմել վճռական գործողությունների՝ զենքով հայկական զույգ երկրամասերը նվաճելու համար: Նա նույնիսկ ադրբեջանական առաջին հետևակային դիվիզիայի հրամանատարին հատուկ նամակ էր գրել՝ Շուշիի վրայով դեպի Նախիջևան արշավելու ուղիների վերաբերյալ առաջարկով2: Ապրիլի 30-ին Ադրբեջանի թուրքերը մեծ ուժերով հարձակվեցին Դիզակի Դոլանլար հայկական գյուղի վրա: Օրենքից դուրս հայտարարված Արցախի Ազգային խորհուրդը զինվորական շտաբին կարգադրեց անպայման օգնության հասնել Դիզակի շրջանի հրամանատար Արտեմ Լալայանին և ամեն գնով պաշտպանել Դոլանլարը: Երկու օր տևած համառ կռիվներից հետո թուրքերի հարձակումը հետ մղվեց նրանց համար զգալի կորուստներով3: Թուրքական մի այլ բազմամարդ զորամաս նույն օրը հարձակում գործեց Գորիսի շրջանի Գերենզուր գյուղի ուղղությամբ, բայց, հանդիպելով զանգեզուրյան ուժերի կործանիչ դիմադրությանը, մեծ թվով դիակներ թողնելով, փախավ կռվի դաշտից:

1 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 309, թ. 123, «Արտաքին գործերի մինիստրի զեկուցումը Հայաստանի կառավարութեան...», էջ 22: 2 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 1021, ց. 4, գ. 463, թ. 1: 3 Տե՛ս նույն տեղում, ֆ. 200, ց. 1, գ. 309, թթ. 123:

Մուսավաթական մեկ ուրիշ զորամաս հարձակման անցավ Կապանի շրջանի Ուժանիս, Մողես, Հագարակ գյուղերի վրա, բայց տեղի հայկական ջոկատները շշմեցուցիչ հարված տվեցին թշնամուն և դուրս շպրտեցին գյուղերի տարածքներից: Ավելին, խորանալով հակառակորդի դասավորության մեջ՝ կարողացան նրան ջախջախել իր իսկ տարածքում և վերադառնալ ռազմական ավարով1: Համոզվելով, որ Զանգեզուրի սահմաններն անառիկ են՝ Ադրբեջանի կառավարությունը փոխեց գործելաձևը, սկսեց սպառնալից բողոքագրեր ուղարկել Երևանի կառավարությանը: Սակայն ո՛չ մուսավաթական կառավարության, ո՛չ էլ Խոսրով բեկ Սուլթանովի սպառնալիքները որևէ նշանակություն չունեցան, քանզի առաջվա պես զանգեզուրցիներն ամուր կանգնած էին հարազատ լեռնավայրի պաշտպանության դիրքերում: Անգլիական առաքելության ղեկավար մայոր Գ. Մոնք-Մեյսոնի կարգադրությամբ առաքելության ներկայացուցիչը Միքայել Արզումանյանի ուղեկցությամբ 1919 թ. մայիսի 1-ին Շուշիից ավտոմեքենայով մեկնեց Գորիս՝ Շրջանային խորհրդի հետ բանակցելու2: Գալով Գորիս՝ մայիսի 2-ին անգլիացին իր մոտ է հրավիրում Շրջանային խորհրդի անդամներին և անում բազմիցս կրկնված հայտարարություններ, ապա ներկայացնում երկու գլխավոր պահանջ. 1) Զանգեզուրում կարգ և իշխանություն հաստատելու, ճանապարհները բանալու և ժողովրդին պարեն հասցնելու համար

1 Տե՛ս Ստեմել, Զանգեզուրի հերոսամարտը եւ Արսէն Շահմազեան, «Հայրենիք», 1963, փետրվար, թիվ 2, էջ 30-31: 2 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 201, ց. 1, գ. 42, թ. 17, Բ. Ուլուբաբյան, նշվ. աշխ., էջ 61: Աղբյուրների մի մասում նշված է, թե Մ. Արզումանյանի ուղեկցությամբ Գորիս է մեկնել Շուշիում անգլիական առաքելության ղեկավար Գ. Մոնք-Մեյսոնը:

ճանաչել Ադրբեջանի իշխանությունը: Ըստ որում՝ այդ ճանաչումը պետք է կատարվեր պաշտոնապես, գրավոր՝ չսպասելով Փարիզի խաղաղության համաժողովի որոշմանը, նկատի առնելով, որ համաժողովը, միևնույնն է, հարցն անպայման վճռելու է Ադրբեջանի օգտին, 2) հնարավորություն ստեղծել, որպեսզի Ադրբեջանից եկող քոչվորներն անարգել բարձրանան Զանգեզուրի սարերը1: Շրջանային խորհրդի անդամները անգլիացուն տվեցին բանավոր մի շարք բացատրություններ, որոնցից կարևորներն էին՝ ա) Զանգեզուրում կարգ և իշխանություն հաստատելու անգլիացիների պահանջն ավելորդ է, քանի որ «ոչ միայն այժմ, այլև համատարած իշխանության օրերին*, Զանգեզուրում միշտ թագավորել է օրինակելի իշխանություն, և այժմ հարկ չկա իշխանություն հաստատել այնտեղ, ուր անիշխանություն չկա», բ) «Ուղիղ երկու տարի է, ինչ Զանգեզուրը կտրված է կուլտուրական աշխարհից, նրա առաջ փակված են հաղորդակցության ճանապարհները: Զանգեզուրը հաշտվել է այդ հանգամանքի հետ՝ գտնելով, որ իր ազատությունը վեր է ամեն տեսակ հարմարություններից և կուլտուրական բարիքներից: Համաշխարհային խաղաղարար կոնֆերանսի հայտարարությունը պարզորոշ թելադրում է ամենքին՝ պահպանելու եղած դրությունը, մինչև վերջնական որոշման հայտարարելը», գ) «Թուրք-ադրբեջանական ավանտյուրայի ամբողջ ընթացքում Զանգեզուրը միշտ եղել է ինքնուրույն և դաշնակից հրամանատարությունը այդպես էլ տեսել է Զանգեզուր մտնելիս», դ) «Ամեն մի ոտնձգություն մեր ինքնուրույնության դեմ, ում կողմից էլ որ երևան գա այն, «ստատուս-քվոյի» խախտում է և մեր 1 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 1021, ց. 8, գ. 100, թ. 2, Ս. Վրացեան, Հայաստանի Հանրապետութիւն, Թեհրան, 1982, էջ 332: * Նկատի է առնված ցարական միապետության ժամանակները:

կողմից կհանդիպի ամենաուժեղ դիմադրության», ե) Քոչը բաց թողնել նշանակում է Զանգեզուրի թիկունքն անցկացնել զինված թշնամի տարր, որը հարմար րոպեին կարող է մեծապես վտանգել գավառը: «Ոչ քոչը բաց կթողնենք և ոչ էլ լսել անգամ կուզենք Ադրբեջանի մասին»,- անգլիացուն ասում էին խորհրդի անդամները՝ համառորեն պնդելով, որ Զանգեզուրը Հայաստանին է պատկանում, և իրենց հրահանգներ կարող է տալ միայն Երևանը1: Կտրականապես մերժելով ներկայացված պահանջները և հենվելով Զանգեզուրի գյուղացիական համագումարի կամքի վրա՝ Շրջանային խորհրդի անդամները իրենց պատասխանը ձևակերպեցին գրավոր և պաշտոնապես ներկայացրին անգլիացուն: Այն բաղկացած էր երկու կետից՝ «1. Զանգեզուրի Առաջին գյուղացիական համագումարի որոշման համաձայն Հայաստանի Հանրապետության երկրամաս Զանգեզուրի դեմ կատարած ամեն մի ագրեսիվ գործողություն կհանդիպի ամենահամառ և կատաղի դիմադրության Զանգեզուրի հայ ժողովրդի կողմից, 2. Այն քոչվորները, որոնք չեն ապրում Հայաստանի Հանրապետության [Զանգեզուր] երկրամասում, ոչ մի դեպքում և ոչ մի պայմանով չի թույլատրվում բարձրանան սարերը»2: Խորհրդակցությունից հետո անգլիացին բողոքագիր ներկայացրեց պետական կոմիսար Արսեն Շահմազյանին՝ սպառնալով. «Զանգեզուրի գավառը Ադրբեջանի կառավարությանը ենթարկելու դեմ որևէ արգելք հարուցելու դեպքում Դուք կրելու եք անձնական պատասխանատվություն Անգլիայի կառավարության

1 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 1021, ց. 8, գ. 100, թ. 2, Ս. Վրացեան, Հայաստանի Հանրապետութիւն, Թեհրան, 1982, էջ 332: 2 ՀԱԱ, ֆ. 1021, ց. 8, գ. 100, թ. 3, Ս. Վրացեան, Հայաստանի Հանրապետութիւն, Թեհրան, 1982, էջ 332:

առջև»1: Ավելին՝ նա նույնիսկ հանդգնեց Ա. Շահմազյանին առաջարկել, որ հեռանա Զանգեզուրից: Այսուհանդերձ, անգլիացին Միքայել Արզումանյանի հետ փաստորեն մայիսի 4-ին դատարկաձեռն վերադարձավ Շուշի2: Խ. Սուլթանովի հետ ունեցած տեսակցությունից հետո Շուշիում գտնվող Դ. Շատլվորթը մանրամասն զեկույց ուղարկեց իր հրամանատարությանը, որտեղ խիստ բացասաբար էր նկարագրում Ա. Շահմազյանի գործունեությունը երկրամասում, աջակցություն էր հայտնում Խ. Սուլթանովի գործունեությանը և պնդում էր քոչը դեպի Զանգեզուրի սարերը կազմակերպելու անհրաժեշտությունը3: Դ. Շատլվորթի զեկույցին հետևեց գեներալ Վ. Թոմսոնի կտրուկ պահանջը Ա. Խատիսյանին՝ ներկայանալ Թիֆլիս և տալ անհրաժեշտ բացատրություններ: Մայիսի 3-ի խորհրդակցության ժամանակ Վ. Թոմսոնը, ՀՀ արտաքին գործերի նախարարին դիմելով, Հայաստանի Հանրապետության իշխանություններին մեղադրեց Արցախի ներքին գործերին խառնվելու և փաստորեն դրանով կարծես Անգլիային պատերազմ հայտարարելու մեջ: Զայրացած բրիտանացին հայտարարեց, որ իր հրամանով կասեցվել է հայկական զինված ուժերի մուտքը Նախիջևան մինչև հետևյալ պայմանների ընդունումը. 1) Շահմազյանը և նրա մյուս գործընկերները պետք է ետ կանչվեն Արցախից և Զանգեզուրից, 2) ՀՀ կառավարությունը պետք է հնազանդության կոչ հրապարակի զույգ երկրամասերի հայ բնակչությանը՝ ենթարկվելու

ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 309, թ. 25: Տե՛ս Ստեմել, Զանգեզուրի հերոսամարտը եւ Արսէն Շահմազեան, էջ 3233, Հ. Աբրահամյան, նշվ. աշխ., էջ 135: 3 Տե՛ս М. Туманян, նշվ. աշխ., էջ 235:

ադրբեջանական իշխանություններին, 3) պետք է չխոչընդոտվի քոչը: Պատասխան խոսքում Ա. Խատիսյանը հայտարարեց, որ իր կառավարությունը Արցախը և Զանգեզուրը ճանաչում է Հայաստանի Հանրապետության անբաժանելի մաս, սակայն մինչև Փարիզի վեհաժողովի որոշումը անհրաժեշտ է համարում զույգ երկրամասերի կառավարումը հանձնել անգլիացի գեներալ-նահանգապետին և տեղում գործող հայ և մահմեդական ազգային խորհուրդներին, քանի որ Արցախի ու Զանգեզուրի բնակչության ճնշող մեծամասնությունը կազմող հայությունը չի ենթարկվի ադրբեջանական իշխանություններին և անխուսափելիորեն կշարունակվեն ազգամիջյան բախումները: Ա. Խատիսյանը հայտարարեց, որ հայկական կառավարությունը Արցախում և Զանգեզուրում ունի երկու ներկայացուցիչ: Նշեց, որ նրանք են Ա. Շահմազյանը և Մ. Արզումանյանը, և որ Ա. Շահմազյանն արդեն կանչվել է Երևան՝ զեկույցի: Անդրադառնալով քոչի հարցին՝ Ա. Խատիսյանը հավելեց, որ Հայաստանի կառավարությունը դեմ չէ քոչին, միայն թե այն պետք է լինի կազմակերպված, ընթանա ՀՀ կառավարության մշակած կանոնների համաձայն, վերահսկվի անգլիացիների զինված ուժի և հայ ու մահմեդական հսկիչների կողմից: Այնուհետև Ա. Խատիսյանը հրաժարվեց բավարարել գեներալ Վ. Թոմսոնի պահանջը: Այն է՝ կոչով դիմել Արցախի և Զանգեզուրի հայ բնակչությանը՝ հնազանդվելու ադրբեջանական իշխանություններին: Նա համաձայնեց դեպի Նախիջևան հայկական զինված միավորումների մուտքը կասեցնելու բրիտանացիների որոշման հետ, բայց հիշեցրեց, որ հայ գաղթականության վիճակն այստեղ օրհասական է. 18 հազարից մահացել են 8 հազարը: Նշեց, որ դրությու-

նը գնալով ծայրաստիճան լարվում է, որը ոչ մի կերպ չի բխում բրիտանական ռազմական շահերից: Հանդիպումից հետո գեներալ Վ. Թոմսոնը, գոհ մնալով արդյունքներից, հայկական զինված կազմավորումների մուտքը Նախիջևան արգելող իր հրամանը ետ վերցրեց1: 1919 թ. մայիսի 5-ին ՀՀ կառավարությունը որոշում է. «Հանձնարարել ներքին գործերի մինիստրին՝ հաղորդելու Արզումանյանին, որ՝ ա) Հայոց կառավարությունը ոչ մի համաձայնություն չի տվել Ադրբեջանին Ղարաբաղը կառավարելու գործում: բ) Հայոց կառավարությունը ոչ մի արգելք չունի քոչվորներին սարը բարձրացնելու դեմ: գ) Շահմազյանը մնում է իր տեղում նախկին պաշտոնով»2: Բրիտանական պատվիրակության Զանգեզուրից Շուշի մեկնելուց հետո Զանգեզուր-Ղարաբաղի շրջանային խորհուրդը հանդես եկավ «Զանգեզուրի հայ ժողովրդին» դիմումով՝ նրան տեղեկացնելով Շուշիից եկած անգլիացի պաշտոնյայի՝ Գորիսում արած հայտարարություններին: Շուշի հասնելուց հետո անգլիացի պաշտոնյան և Մ. Արզումանյանը բրիտանական առաքելությունում մանրամասն պատմում են իրենց երկիրը Ադրբեջանի ոտնձգություններից պաշտպանելու զանգեզուրցիների միակամության ու վճռականության մասին: Առաքելության ղեկավար Գ. Մոնք-Մեյսոնին ոչինչ չի մնում անելու, և նա զեկուցագիր է գրում Բաքվի անգլիական զորքերի հրամանատար Դ. Շատլվորթին՝ առաքելության անդամի՝ Տե՛ս М. Туманян, նշվ. աշխ., էջ 235-239: «Կառավարության լրաբեր», 1919, 30 մայիսի, Հայաստանի Հանրապետությունը 1918-1920 թթ. (քաղաքական պատմություն): Փաստաթղթերի և նյութերի ժողովածու, Երևան, 2000, էջ 104:

Գորիս կատարած առաքելության ձախողման մանրամասները նկարագրելով: Արցախի Ազգային խորհուրդը հավանություն է տալիս Զանգեզուր-Ղարաբաղի շրջանային խորհրդի բռնած սկզբունքային ու վճռական դիրքին, բայց դժգոհում, որ Մ. Արզումանյանը Գորիսից իր հետ չէր բերել Երևանից Արցախի համար ուղարկած գումարը1, որով հնարավոր կլիներ հոգալ տեղի հայության որոշ կարիքները: Մինչդեռ Խոսրով բեկ Սուլթանովը Արցախ էր մտել 25 միլիոն ռուբլով, բացի այդ՝ Ադրբեջանի գանձարանում նրա համար բացված էր անսահմանափակ վարկ2: Զանգեզուրի մերժումը ստանալուց հետո Սուլթանովը, անգլիական առաքելության հետ խորհրդակցելով, որոշում է քոչը տեղավորել Արցախի սահմաններում3: Դա նշանակում էր, որ Արցախը ենթարկվելու էր ավերածության, հարյուրհազարավոր անասունները մորեխի պես ոչնչացնելու էին արցախցիների արտերն ու արոտավայրերը, իսկ զինված քոչվորները և նրանց միացած ավազակաբարո տարրերը շերտընդմեջ մտնելու էին հայության մեջ: Միաժամանակ Խ. Սուլթանովը նամակով դիմում էր ադրբեջանական 1-ին հետևակային դիվիզիայի հրամանատարին՝ մատնանշելով դիվիզիայի հնարավոր շարժման ուղիները Շուշիից Նախիջևան: Նա նշում է.

Մ. Արզումանյանը նաև Արցախի ազգային խորհրդից խնդրանք ուներ Շուշի տանել Հայաստանի կառավարության կողմից Արցախին հատկացված Գորիսում գտնվող 1.200.000 ռուբլին (տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 201, ց. 1, գ. 42, թ. 17, Բ. Ուլուբաբյան, նշվ. աշխ., էջ 61): 2 Տե՛ս Բ. Ուլուբաբյան, նշվ. աշխ., էջ 61: 3 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 199, ց. 1, գ. 38, թ. 28, ֆ. 201, ց. 1, գ. 41, թ. 40, ֆ. 1457, ց. 1, գ. 441, թ. 2:

«Անվտանգ է համարվում Աղդամ-Ջաբրայիլ և Գիլյանի տափաստանով Ջուլֆայով-Նախիջևան: Այս ուղին երկար է, սակայն անվտանգ: Մուսուլմանլար, Շաքի, Արիկլի և Ղալանով Նախիջևան տարածությունը մոտ 350 վերստ է: Այդ ուղին կարելի է գնալ հեծելազորով 5 օր, հետևակով՝ 9: Այս ճանապարհին հնարավոր է բախումներ հայերի հետ Սիսիանի շրջանում, Բազարչայի և Ղարաքիլիսայի, Ղարաբաբայի, Գյամրիի (Գյոմրի: - Ա. Ս.) և Գեղվաձորի շրջանում»1: 1919 թ. մայիսի 17-ին Սուլթանովը դիմում է Ադրբեջանի կառավարությանը՝ Ղարաբաղի հայության դեմ կռվելու համար զենքի և զինամթերքի պաշար տրամադրելու պահանջով: Դիմումում նշվում էր. «1919 թ. մայիսի 13-ին ժամանեցի Շուշի: Գեներալ Շատլվորթը 12-ին գնացել է Գորիս: Նրան ուղեկցում էր անգլիական մայոր Խիկկիի ջոկատը: Նա ինձ խնդրել էր սպասել իր վերադարձին: Նա վերադարձավ ամսի 15-ին և ինձ պատմեց հետևյալը. Դիգում (Տեղ գյուղում: - Ա. Ս.) անգլիական ջոկատը և գեներալը կանգնեցվել են զինյալ հայերի կողմից, հետո գեներալին, առանց ջոկատի, թույլ է տրվել մտնել Գորիս: Գորիսում հրավիրվել է Ազգային խորհրդի նիստ, որը հրաժարվել է ընդունել Ադրբեջանի իշխանությունը: Շատլվորթը պահանջել է հանձնել Շահմազյանին, Շիրինյանին, Հովսեփյանին և Ա. Գ. Կոլմակովին՝ տանելու համար: Սահմանված ժամին նշված անձինք ներկայացել են Շատլվորթին: Հենց այդ ժամանակ հնչել են զանգերը և հավաքվել են մեծ քանակությամբ զինված մարդիկ՝ երեք դաշտային հրանոթով, գնդացիրները ուղղվել են գեներալի կողմը, աղաղակել են՝ մա՛հ անգլիացիներին, և հայտարարել են, որ ոչ ոքու չեն

ՀԱԱ, ֆ. 1021, ց. 4, գ. 463, թ. 1:

տա: Այնպես որ անգլիացիների վրա հույս դնել չի կարելի, իսկ դուք ինձ խոստացված զենքը չտվեցիք: Ուստի ուզում եմ, որ ինձ շտապ պատասխանեք՝ կարող եք տալ 200-ի չափ զենք, միլիոն փամփուշտ, մեկ գումարտակ և 10 գնդացիր՝ իր պաշարով»1: Արցախին և Զանգեզուրին առաջիկայում սպասվում էին նոր փորձություններ:

ԳԵՆԵՐԱԼ ՇԱՏԼՎՈՐԹԻ ԱՌԱՔԵԼՈՒԹՅՈՒՆԸ ԶԱՆԳԵԶՈՒՐ

ԵՎ ԵՐԿՐԱՄԱՍԸ ՈՐՊԵՍ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԱՆԲԱԺԱՆ ՏԱՐԱԾՔ

ԼԻՆԵԼՈՒ ՓԱՍՏԱՑԻ ՃԱՆԱՉՈՒՄԸ ԱՆԳԼԻԱՑԻՆԵՐԻ ԿՈՂՄԻՑ

Անգլիական հրամանատարությունը Հայաստանի կառավարությանը առաջարկել էր Եվլախ ուղարկել մի ներկայացուցիչ, որը մայիսի 10-ին այնտեղ հանդիպեր գեներալ Դ. Շատլվորթին, այնուհետև նրա հետ մեկներ Շուշի-Գորիս2: Հայաստանի կառավարությունը որպես ներկայացուցիչ ընտրեց Հովսեփ Արղությանին3՝ նրա վրա դնելով հետևյալ պարտականությունները. 1. Պարզաբանել Հայաստանի կառավարության տեսակետը Ղարաբաղի վերաբերյալ այն իմաստով, որ Լեռնային Ղարաբաղը համարելով իր անբաժան մասը՝ Հայաստանի Հանրապետությունը ցանկանում է մինչև Փարիզի համաժողովի կողմից հարցի վերջնական լուծումը կառավարել

ՀԱԱ, ֆ. 1021, ց. 5, գ. 446, թ. 1: Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 199, ց. 1, գ. 252, թ. 81, Ե. Իշխանեան, Դէպքերը Ղարաբաղում, ճշդումներ եւ դիտողութիւններ. «Հայրենիք», 1933, թիվ 12 (132), հոկտեմբեր, էջ 125: 3 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 201, ց. 1, գ. 42, թ. 17, Ալ. Խատիսեան, նշվ. աշխ., էջ 182, Ռ. Հովհաննիսյան, նշվ. աշխ., էջ 189-190:

այդ երկիրը գոյություն ունեցող ազգային խորհուրդների միջոցով, տեղական թուրք ժողովրդի ներկայացուցիչների մասնակցությամբ, իսկ եթե անգլիական հրամանատարությունը կառավարման այդ ձևը ցանկալի չի գտնում, այն ժամանակ Հայաստանի կառավարությունը առաջարկում է Ղարաբաղի գեներալ-նահանգապետ նշանակել մի անգլիացու: 2. Նպաստել քոչի խնդրի դրական լուծմանը: Հայերը թույլ կտան, որպեսզի Ադրբեջանի քոչը բարձրանա Զանգեզուրի սարերը՝ անգլիական պահակների հսկողության տակ: 3. Զանգեզուր-Ղարաբաղի պետական կոմիսար շտաբս-կապիտան Արսեն Շահմազյանին հայտնել, որ կառավարությունը նրան կանչում է Երևան՝ զեկուցում տալու Զանգեզուրի դրության մասին: 4. Միջոցներ ձեռնարկել՝ բարիդրացիական հարաբերություններ ստեղծելու հայերի և թուրքերի միջև1: Կառավարական այս առաջարկներով Հ. Արղությանը մեկնեց Եվլախ: Մայիսի 10-ին Եվլախում Հ. Արղությանը հանդիպում է գեներալ Դ. Շատլվորթին, իսկ հետևյալ օրը՝ մայիսի 11-ին, նրանք մեկնում են Շուշի: Դա Բաքվից Դ. Շատլվորթի երկրորդ այցն էր Արցախի կենտրոն2: Տեղ հասնելուն պես Հ. Արղությանը հանդիպում է Արցախի Ազգային խորհրդի անդամներին: Նրան առաջադրվում են բազմաթիվ հարցեր՝ կապված Հայաստանի կողմից Արցախին ցույց տրվելիք օգնության և ընդհանրապես երկրամասի հայությանը փրկելու խնդրի հետ: Նրանք շեշտում են, որ չունեն բավարար

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 199, ց. 1, գ. 252, թ. 81: Տե՛ս նույն տեղում:

զենք ու զինամթերք, ուստի իրենց գլխին շարունակում է մնալ կախված մահացու վտանգը: Անհրաժեշտ քանակի զենք ու զինամթերք չունենալու դեպքում, ասում էին խորհրդի անդամները, Ադրբեջանն՝ իր սպառազինությամբ, անգլիական առաքելությունն՝ իր եռանդուն պահանջներով, կարող են հասնել իրենց նպատակին՝ Զանգեզուրն ու Արցախը ենթարկել Ադրբեջանին: Իշխան Արղությանը առաջադրված հարցերին որևէ հուսադրող պատասխան չտվեց՝ առաջ բերելով Ազգային խորհրդի անդամների դժգոհությունն ու հիասթափությունը1: Նույն օրվա՝ մայիսի 11-ի երկրորդ կեսին անգլիական առաքելության շենքում տեղի է ունենում Դ. Շատլվորթի և Հ. Արղությանի առաջին պաշտոնական հանդիպումը, որին ներկա է լինում նաև Միքայել Արզումանյանը: Գեներալը Հ. Արղությանին հայտարարում է հետևյալը. «Ես եկել եմ Ղարաբաղ՝ անգլիական հրամանատարության կողմից ունենալով հատուկ հրահանգներ: Ինչպես Հայաստանի կառավարությանը հնարավորություն է տրված ժամանակավորապես կյանքի խաղաղ պայմաններ ստեղծել Նախիջևանի և Կարսի շրջաններում*, նույնը պիտի կատարվի Ղարաբաղում՝ տալով այդ հնարավորությունը Ադրբեջանի կառավարությանը: Հայաստանի կառավարությունն այդ իմաստով տվել է իր դրական համաձայնությունը, և Դուք ուղարկված եք այստեղ՝ նպաստելու ինձ այդ գործում: Քոչը անպայման պիտի բարձրանա: Շահմազյանը պիտի հեռանա Զանգեզուրից և [դրա դեմ] որևէ դիմադրություն պիտի դիտեմ որպես անգլիական հրամանատարության դեմ [ուղղված դիմադրություն], [իսկ ես] հրահանգ ունեմ՝ դիմադրության դեպքում դիմեՏե՛ս նույն տեղում, թթ. 81-82: Խոսքն այն մասին էր, որ անգլիական օկուպացիոն իշխանությունները համաձայնել էին Հայաստանի կազմի մեջ մտցնել Նախիջևանի երկրամասը և Կարսի մարզը: *

լու զինական ուժի: Ասացե՛ք, Դուք ի՞նչ հրահանգներ եք ստացել Ձեր կառավարությունից»1: Հ. Արղությանը կտրուկ հայտարարում է, որ Հայաստանի կառավարությունը որևէ համաձայնություն չի տվել, որ Ղարաբաղում, թեկուզ ժամանակավորապես, մտցվի Ադրբեջանի իշխանությունը, միաժամանակ պարզում է իր ստացած հրահանգները՝ խոստանալով աջակցություն քոչի խնդիրը դրական լուծելու հարցում: Գեներալ Շատլվորթը բորբոքված բացականչում է, թե այս ամբողջ գործում առկա է մի մեծ թյուրիմացություն, կամ Հայաստանի կառավարությունը վարում է երկդիմի քաղաքականություն: «Պետք է պարզել այս թյուրիմացությունը,- ասում է գեներալը,- և եթե այս գործի մեջ կա հանցավոր, նա պիտի կրի արժանի պատիժ»2: Այս խնդիրների շուրջ երկար բացատրություններ լսելուց հետո Դ. Շատլվորթը որոշեց հաջորդ օրը մեկնել Գորիս: Շուշիի երևելի հայ գործիչներից մի քանիսը Դ. Շատլվորթին առաջարկում են Գորիս տանել նաև Զանգեզուրը և նրա մարդկանց լավ իմացող մի գործչի, որը տեղում աջակցի գործին, այն է՝ զանգեզուրցիներին համոզի՝ ընդունելու քոչի մի մասը, որպեսզի այն ամբողջապես չկենտրոնանա Արցախում, ինչպես որոշել էր Սուլթանովը3: Դ. Շատլվորթը համաձայնվում է իր հետ վերցնել Աշոտ Մելիք-Հովսեփյանին, որը լուծարված Ազգային խորհրդի անդամ էր: Մելիք-Հովսեփյանը միաժամանակ գաղտնի հանձնարարություն է ստանում Գորիսից բերել Արցախի համար Երևանից ուղարկած 1.200.000 ռուբլին4: Մայիսի 13-ին Դ. Շատլվորթը Շուշիից մեկնում է Զանգեզուր ՀԱԱ, ֆ. 199, ց. 1, գ. 252, թ. 82: Նույն տեղում, ինչպես նաև ֆ. 200, ց. 1, գ. 309, թ. 87, ֆ. 201, ց. 1, գ. 42, թ. 17: 3 Տե՛ս նույն տեղում, ֆ. 199, ց. 1, գ. 218, թ. 2, ֆ. 1457, ց. 1, գ. 441, թ. 2: 4 Տե՛ս նույն տեղում:

նույն նպատակներով, այն է՝ տեղի ղեկավարությանը պարտադրել գավառը Ադրբեջանին ենթարկելու անգլիական հրամանատարության կամքը և հարթել քոչի հարցը: Նրա հետ էին Հովսեփ Արղությանը և Աշոտ Մելիք-Հովսեփյանը1: Դ. Շատլվորթին ուղեկցում էր 11 ավտոմեքենայից և մեկ զրահապատ մեքենայից բաղկացած շարասյունը՝ մայոր Հիքքի հրամանատարությամբ, 25 հնդիկ զինվորներով2: Շուշիից դուրս գալուց հետո անգլիացի զորավարը փոխում է որոշումը և, առանց որևէ պատճառաբանության, Ա. Մելիք-Հովսեփյանին ճանապարհից հետ է ուղարկում3: Զանգեզուրի հենց սահմանագլխին՝ Տեղ գյուղում, անգլիացի զորավարն ընկնում է անախորժ դրության մեջ: Նրան կանգնեցնում է հայկական պահակախումբը՝ սպայի գլխավորությամբ: Եվ եթե չլիներ Հ. Արղությանի միջամտությունը, անախորժությունը գուցե երկար տևեր: Շատ չանցած՝ հասնում է նաև շրջանային կոմիսարը՝ ձիավորներով, և անգլիացուն ցույց է տալիս պատվավոր ընդունելություն: Բայց վերջինս այնքան խորն էր վիրավորվել, որ երկար ժամանակ չէր կարողանում կատարվածի համար ներել զանգեզուրցիներին4: Գորիս քաղաք մտնելիս Դ. Շատլվորթին ողջունում է Զանգեզուր-Ղարաբաղի պետական կոմիսար Արսեն Շահմազյանի կողմից ուղարկած հատուկ վաշտը: Իջևանելով Շուշիի անգլիական Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 201, ց. 1, գ. 42, թ. 17, Ա. Աստուածատրեան, Ադրբէյջանը եւ Հայաստանը անկախութեան նախօէին, եւ անկախութեան օրերին, «Հայրենիք», 1957, հոկտեմբեր, թիվ 10, էջ 47: 2 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 2, գ. 37, թ. 9, ֆ. 1457, ց. 2, գ. 6, թ. 9, ֆ. 1021, ց. 5, գ. 446, թ. 1, ց. 8, գ. 91, թ. 4: 3 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 199, ց. 1, գ. 218, թ. 2, ֆ. 1457, ց. 1, գ. 441, թ. 2: 4 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 2, գ. 37, թ. 9, ֆ. 201, ց. 1, գ. 42, թ. 17, ֆ. 1457, ց. 2, գ. 6, թ. 9, Ս. Մելիք-Եօլչեան, Բագուի հերոսամարտը, «Հայրենիք», 1925, հոկտեմբեր, թիվ 12 (36), էջ 126:

առաքելության Գորիսի բնակարանում՝ նա ցանկություն է հայտնում մեկ ու կես ժամ հետո իր մոտ տեսնել Շրջանային խորհրդի կազմին1: Խորհուրդը նախապես հավաքվում է պետական կոմիսար Ա. Շահմազյանի մոտ՝ նախնական խորհրդակցության, որին մասնակցում է նաև իշխան Հ. Արղությանը: Վերջինս պատմում է Տեղ գյուղում պատահած դեպքի մասին, ապա մտքերի կարճ փոխանակումից հետո ներկաներին իրազեկ է դարձնում քաղաքական դրությանը: Զրույցի ընթացքում Հ. Արղությանը առաջարկում է անգլիացիների հետ բարդություններ առաջ չբերելու համար քոչի հարցը զատել Ադրբեջանին ենթարկվելու հարցից, մանավանդ որ Հայաստանի կառավարությունն արդեն իր որոշ տարածքներում քոչ ընդունելու մասին որոշում էր ընդունել: Քոչը, նշում էր Հ. Արղությանը, տնտեսական խոշոր նշանակություն ունի թրքության համար, ուստի ինքը համոզված է, որ անգլիական ընդհանուր հրամանատարությունը՝ որպես Ադրբեջանի հովանավոր, ամեն միջոց գործ կդնի՝ գլուխ բերելու ադրբեջանցի թուրքերի ցանկությունը: Ինչ վերաբերում է Զանգեզուրի նկատմամբ Ադրբեջանի ոտնձգություններին, ասում էր Հ. Արղությանը, ապա որքան կարելի է, «պետք է ուժեղ բողոքել»2: Շրջանային խորհրդի անդամները վճռականապես դեմ արտահայտվեցին քոչի հարցում որևէ զիջման: Նրանք նշում էին, որ քոչը միշտ կապված է եղել Ադրբեջանի կողմից «մեր երկրին տիրանալու հետ»3:

1 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 2, գ. 37, թ. 9, ֆ. 201, ց. 1, գ. 42, թ. 17, ֆ. 1457, ց. 2, գ. 6, թ. 9, Ս. Մելիք-Եօլչեան, Բագուի հերոսամարտը, «Հայրենիք», 1925, հոկտեմբեր, թիվ 12 (36), էջ 126: 2 ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 2, գ. 37, թ. 9, ֆ. 1457, ց. 2, գ. 6, թ. 9: 3 Նույն տեղում:

Այնուամենայնիվ, մտքերի փոխանակությունից հետո նրանք եկան համաձայնության՝ գնալ որոշ զիջումների և թուրքերին հատկացնել առանձին արոտատեղիներ (գոտիներ): Հարցի նախնական քննարկումից հետո Շրջանային խորհրդի անդամների ընդհանուր համաձայնությամբ կազմվում է պատվիրակություն՝ անգլիական զորավարի հետ հանդիպելու համար: Պատվիրակության մեջ են մտնում պետական կոմիսարը, իշխան Հ. Արղությանը, խորհրդի նախագահության անդամները՝ Արշակ Շիրինյանը, Սմբատ բեկ Մելիք-Ստեփանյանը, Երեմիա Բակունցը և խորհրդի քարտուղարը՝ Դ. Եսայանը1: Դ. Շատլվորթին ներկայանալուց հետո պատվիրակության անդամները ստիպված են լինում համբերությամբ լսել նրա երկարաշունչ ճառը, որը մաս-մաս թարգմանում էր Ա. Շիրինյանը2: Շատլվորթը ասում է, որ այն օրից, երբ Անգլիան մտավ մեծ պատերազմի մեջ, նրա համար պարզ ու որոշ էր, որ մեծ խնդիրներ լուծելուց բացի՝ պետք է լրջորեն զբաղվի նաև փոքր ազգությունների ցավերով ու պահանջներով, նրանց համար ստեղծի կյանքի նոր կացություն: Ի թիվս այլ ազգությունների՝ նա նշում է հայերին և Ադրբեջանի թուրքերին, որոնց նկատմամբ Անգլիան միշտ բարյացակամ է եղել, թեև սրանք շարունակաբար մտահոգություններ են պատճառել բրիտանական կառավարությանը և՛ պատերազմից շատ առաջ, և՛ ընթացքում, և՛ այժմ նույնպես: Այնուհետև նշում է, որ Անգլիան իր անելիքը լավ գիտի. հաղթությունից հետո Կովկաս մտնելով՝ նա դաշնակից պետությունների հետ աշխատեց որքան կարելի է շուտ Այսրկովկասում հաստա-

1 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 199, ց. 1, գ. 252, թ. 82, ֆ. 200, ց. 2, գ. 37, թթ. 9-10, ֆ. 1457, ց. 1, գ. 6, թ. 9-10: 2 Տե՛ս նույն տեղում, ինչպես նաև՝ Ստեմել, Զանգեզուրի հերոսամարտը եւ Արսէն Շահմազեան, էջ 33:

տել կարգ ու կանոն և խաղաղություն բերել այնտեղ ապրող ժողովուրդներին: Եվ դաշնակիցները հովանավոր եղան անդրկովկասյան նորաստեղծ երեք պետություններին: Բայց, ցավոք, դեռ չի հաջողվել խաղաղություն ստեղծել Զանգեզուր-Ղարաբաղի շրջանում: Պատճառն այն է, ասում է Շատլվորթը, որ Ադրբեջանին պատկանող այդ երկրամասերի հայերը չեն ուզում ճանաչել Բաքվի իշխանությունը: Այդ պատճառով հայկական մասերում չեն ստեղծված կարգ ու կանոն, վարչական անհրաժեշտ մարմիններ: Երկու ժողովուրդների միջև եղած հակամարտությունը դաշնակիցներին հնարավորություն չի տալիս իրագործելու այսրկովկասյան ժողովուրդների կենցաղի և կյանքի կանոնավորման իրենց ծրագիրը1: Դիմելով հայ պատվիրակներին՝ գեներալ Դ. Շատլվորթը շարունակում է. «… Պարզ պիտի լինի Ձեզ, վոր Ձեր լեռներում յերկար ապրել չեք կարող, կտրված ամեն կողմից, փակ բոլոր ճանապարհները, ներքևից Արաքսի ափից, Որդուբատի կողմից, Նախիջևանի կողմից, ունեք մի ճանապարհ, այն ե՝ Յեվլախի, վորը կապված էր անշեղ Ադրբեջանի պետության հետ, վորը պարզ յեվ նույնպես, ընդունելուց բաց կլինի, չընդունելուց փակ. ուրեմն և փակ ամբողջ գյուղերից, այնպես ապրել չի կարելի, յերկար չի քաշիլ, վորքան ել քարշ տալու լինեք, միևնույն ե վերջ ի վերջո պիտի հասկանաք յերկրի դրությունը և հրամայական պահանջը: Այսoր Ձեզ մոտ ե իջել անգլիական գլխավոր հրամանատարության գեներալը՝ Ձեզ հասկացնելու դրությունը, պարզելու անմիտ լինելը ամեն մի հակառակությունների, բայց դուք փորձ եք անում նույն իսկ անգլիական զորքի առաջը կտրելու, անգլիական

Տե՛ս ֆ. 200, ց. 2, գ. 37, թ. 10, ֆ. 1457, ց. 1, գ. 6, թ. 10:

գեներալի ճանապարհը փակելու, վորի համար առ այժմս չեմ խոսում, հետո կվերադառնանք այն հարցին: Այսօր, վաղը թուրքերի քոչը պիտի գա, ինչպես միշտ իրա տեղերը, այդ հարցը ահագին տնտեսական նշանակություն ունի, անպատճառ պիտի գա և ինչու՞, դուք պիտի հասկանաք, դուք պիտի ընդդեմ կանգնե՞ք Ադրբեջանի քոչին, վորոնց պիտի ուղեկցեն հնդիկ անգլիական զորքերը. ո՞վ պիտի պատասխանե ձեզնից, ունե՞ք արդյոք պատասխան, այսօր ինձ կանգնեցրին. Տեղ գյուղի մեջ, Հայաստանի Հանրապետության անունից, դուք գիտեք արդյոք ի՞նչ ե նշանակում այդ, դուք գիտե՞ք Հայաստանը, ինչպես պետություն, Ձեր պաշտպանությունը իր վրա ե վերցնում, վոչ յեվ յերյեվի դուք չգիտեք, բայց դորան կվերադառնանք. ուրեմն Տեղում կկտրեք քոչի առաջը, այնպիսի քայլեր կթույլ տաք Ձեզ, բայց դուք պիտի իմանաք, վոր Ադրբեջանական կարգերին հակառակվելով, դուք հակառակվում եք Անգլիային, դուք ունի՞ք պատասխան, ինչ ե Ձեր պատասխանը»1: Շրջանային խորհրդի անդամները ամենայն վճռականությամբ հերքեցին Դ. Շատլվորթի պատճառաբանություններն ու փաստարկումները և միաբերան, շատ կտրուկ գեներալին հայտարարեցին, որ թեև Զանգեզուրի հայերը Մեծ Բրիտանիայի վրա նայում են որպես հայության բարեկամի և հովանավորի, բայց նրանք մեկընդմիշտ որոշել են ոչ մի գնով չընդունել Ադրբեջանի իշխանությունը և զենքի ուժով պատրաստ են դիմադրելու մինչև վերջին շունչը: «Իսկ եթե մեր ավագ եղբայր Մեծ Բրիտանիան կվճռի զենքի ուժով Զանգեզուրում մտցնել Ադրբեջանի իշխանությունը,- ասում էին նրանք,- այն ժամանակ մենք մի բան ենք խնդրում. նախապես զգուշացրե՛ք, ժամանա՛կ տվեք մեզ, որ մենք 1 ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 2, գ. 37, թթ. 10-11, ֆ. 1457, ց. 2, գ. 6, թթ. 10-11, ՀԱԱ, ֆ. 1021, ց. 5, գ. 490ա, թ. 3, ֆ. 1021, ց. 8, գ. 91, թ. 5:

թողնենք այս երկիրն ու գաղթենք այստեղից և այն ժամանակ անգլիական զենքի ուժով Ադրբեջանը թող գա՝ տիրելու Զանգեզուրի անմարդաբնակ լեռներին ու ձորերին»1: Ինչ վերաբերում է քոչին, Ազգային խորհուրդը հայտնում է, որ նա դեմ չէ, որ քոչը բարձրանա Զանգեզուրի սարերը, բայց այդ խնդիրը չպետք է կապել Ադրբեջանի քաղաքական նկրտումների հետ: Հայերը պատրաստ են քոչվորների ներկայացուցիչների հետ ունենալ խորհրդակցություն և քոչի հարցը լուծել փոխադարձ համաձայնությամբ2: Հայ գործիչները վճռական դիրք գրավեցին նաև մյուս բոլոր հարցերի քննարկման ժամանակ, բայց հատկապես Զանգեզուրի ինքնուրույնության պահպանման հարցում: Այսպես՝ իր խոսքում Կապանի Ազգային խորհրդի նախագահ Սմբատ բեկ Մելիք-Ստեփանյանը նշեց, որ բրիտանացի գեներալը սխալ պատկերացում ունի Զանգեզուրում և նրա շուրջը ստեղծված իրավիճակի մասին: Նրա և անգլիացի զորավարի միջև տեղի ունեցավ հետևյալ երկխոսությունը: «Ս. Մելիք-Ստեփանյան. – Գեներա՛լ, դուք շատ խոսեցիք, շատ հարցեր շոշափեցիք, կաշխատենք վորքան կարելի յե բավարարել Ձեր հարցերին. դեռ պատերազմի ժամանակից մեր այս փոքրիկ Զանգեզուրը, ամեն միջոց գործ դնելով, ընդդեմ կանգնեց, չթույլ տվեց այստեղ վոտք դնելու սահմաններին, և այնուհետև հետ եյին մղում ադրբեջանական բոլոր վոտնձգությունները, և մեր յերկրի վճիռն ե, գեներա՛լ, վոչ մի միջոցի առաջ չկանգնել, չթույլ տալ Ադրբեջանին վոտն դնել մեր յերկիրը մինչև վեհաժողովի վորոշումը, և այդ բանում մենք հույս ունենք մեզ կօգնե ՀԱԱ, ֆ. 199, ց. 1, գ. 252, թ. 82-83: Տե՛ս նույն տեղում, ինչպես նաև ֆ. 200, ց. 2, գ. 37, թ. 11-12, ֆ. 1457, ց. 2, գ. 6, թ. 11-12, ՀԱԱ, ֆ. 1021, ց. 8, գ. 91, թ. 5 և շրջ.:

մեր դաշնակից մեծ պետությունը՝ մեծն Անգլիան: Ադրբեջանի ադմինիստրացիայի մտնելը մեր յերկիրը ծածկում են բոլոր ճանապարհները վոր ևե բանակցությունների քոչի հարցի վերաբերյալ, յեթե Ադրբեջան են առաջարկում մեզ, ամեն ուժով ընդդիմանում է մեր ժողովուրդը և՛ Ադրբեջանի, և՛ քոչի, և՛ ամեն ինչի. ջոկ բան ե, հարցը բոլորովին կփոխվի, յեթե յերաշխավորեն մեզ ազատ լինել Ադրբեջանի ամեն վոտնձգություններից, այն ժամանակ մենք համաձայնություն կտանք թրքերի ներկայացուցիչների հետ: Վորոշ տեղեր կհատկացվի նրանց, վորոշ ճանապարհներով, նույնիսկ յերաշխավորելով հանգիստ կացություն: Դ. Շատլվորթ. – Այնուամենայնիվ, ադրբեջանական կարգերը պիտի մտցվեն այստեղ, կառավարության մեջ կլինեն հայեր, գլխավոր օգնականը նահանգապետի հայ, այլ կերպ չի կարող լինել, վճիռը անխախտելի յե, դուք մտածու՞մ եք ազգությունների մասին, դուք մտածո՞ւմ եք, վոր կառավարչական և վոչ մի ֆունկցիա չի կարող լրիվորեն հիմք ստանալ Զանգեզուրում, այս հանգամանքներում, այդպես ապրել չի կարելի, վոչ մի ներմուծում չեք ունենալ, ամեն տեղից կտրված կլինեք: Ս. Մելիք-Ստեփանյան. – Դեռ ռուսական տիրապետության ժամանակից յերբեք Զանգեզուրը չե տեսած այսպիսի խաղաղ կյանք, կացություն, կարգ, ինչ տիրում է մեր յերկրում այժմս, այդ մտքով վոչ մի կարիք չի զգացվում յերկրում, մի անգամ ընդ միշտ գեներալ, պարզ լինի Ձեզ, վոր Զանգեզուրը ի՞նչ գնով ել վոր լինի, չի ընդունելու ադրբեջանական ադմինիստրացիան, կարգերը և այլն... Մենք միայն մի ցանկություն ունենք մեզ Հայաստանի Հանրապետության կպած լինելու, Հայաստանի մի մասը կազմելու և վորու համար վոչ մի միջոցի առաջ չենք կանգնի»1: 1 ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 2, գ. 37, թթ. 11-12, ֆ. 1021, ց. 8, գ. 91, թ. 5 և շրջ., ֆ. 1457, ց. 2, գ. 6, թթ. 11-12:

Զանգեզուրի հայերի համառությունն ու վճռականությունը մի պահ շփոթմունքի էր մատնել Դ. Շատլվորթին, թեև նա լավ գիտեր, որ Գորիսում նույնպիսի վերաբերմունքի են արժանացել նաև անգլիացի ուրիշ պաշտոնյաներ: Շատլվորթը վերջնականապես համոզվեց, որ ոչ մի ուժ, այդ թվում՝ բրիտանական գլխավոր հրամանատարությունը, ի վիճակի չէ զանգեզուրցի հայերին բռնությամբ տանելու Ադրբեջանի լծի տակ: Երկար հարց ու պատասխանի վերջում Դ. Շատլվորթը համաձայնում է, որ այնուամենայնիվ քոչի հարցը պետք է առանձնացնել: Վերջապես նա անսպասելիորեն արտաբերում է հետևյալ խոսքերը. «Շատ ուրախ եմ, որ հայերը քոչի հարցում գալիս են ընդառաջ: Խոստանում եմ, որ Զանգեզուրում չի մտցվի Ադրբեջանի իշխանություն, մինչև որ այդ հարցի մասին ինքը նոր հրահանգներ չստանա իր կառավարությունից»1: Սա զարմանալի շրջադարձ էր: Այնուհետև խոսելով իր կրած վիրավորանքի մասին Զանգեզուրի սահմանի վրա՝ գեներալը նկատում է, որ դեպքը բնավ չի համապատասխանում Հայաստանի կառավարության բարեկամական քաղաքականությանը դեպի անգլիական հրամանատարությունը: Այդ երևույթին վերջ տալու համար նա պահանջում է իրեն հանձնել Զանգեզուրում հակաանգլիական քաղաքականության գլխավոր հեղինակներին՝ Ազգային խորհրդի անդամներ Արշակ Շիրինյանին և Նիկոլայ Հովսեփյանին, որպեսզի այդ երկուսին հաջորդ օրը՝ առավոտյան, իր հետ տանի Շուշի և այնտեղից աքսորի Երևան: Ինչ վերաբերում էր Ա. Շահմազյանին, նա ևս անհապաղ պետք է թողներ Զանգեզուրը և անցներ Երևան: Գեներալն անթույլատրելի համարեց նաև Ա. Գ. Կոլմակովի ներ-

ՀԱԱ, ֆ. 199, ց. 1, գ. 252, թ. 83:

կայությունը Զանգեզուրում, որը զինվորական ծառայության մեջ էր այնտեղ: Անգլիացին պնդում էր, որ նա պիտի բանտարկվի և հանձնվի իրեն, որպեսզի տարվի Բաքու: Հ. Արղությանը փորձեց միջամտել՝ աշխատելով գեներալին համոզել, որ նման պատժամիջոցը կարող է հուզում առաջ բերել ժողովրդի մեջ և բարդացնել վիճակը, բայց անգլիացին չլսելու տվեց խորհուրդը1: Բանակցությունից հետո Դ. Շատլվորթը իր այդ որոշումը գրավոր թողեց Շրջանային խորհրդին, որով հայտնում էր, որ բրիտանական հրամանատարությունը դեմ չի լինի Զանգեզուրի հայերի պահանջի կատարմանը, պայմանով, որ Զանգեզուր-Ղարաբաղյան շրջանային խորհուրդը լուծարվի, Զանգեզուրը նախկինի նման ունենա իր Ազգային խորհուրդը՝ անջատ Ղարաբաղից2: Շրջանային խորհուրդն ի գիտություն է ընդունում Դ. Շատլվորթի գրությունը: Այսպիսով՝ զանգեզուրցիների պողպատյա վճռականության դիմաց անգլիացիները տեղի տվեցին և ստիպված էին Զանգեզուրի նկատմամբ ընդունել status quo-ի սկզբունքը, պայմանով, որ Լեռնային Ղարաբաղը ենթարկվի Ադրբեջանին: Բացի այդ՝ գեներալը կապիտան Ա. Ֆ. Թաունզենդին հանձնարարում է իշխան Արղությանի հետ մնալ Գորիսում և տեղի

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 199, ց. 1, գ. 252, թթ. 83-84, ֆ. 200, ց. 2, գ. 37, թ. 17, գ. 309, ֆ. 1457, ց. 2, գ. 6, թթ. 16-17, Г. Г. Махмурян, Политика Великобритании в Армении и Закавказье в 1918-1920 гг. Бремя белого человека, Ереван, 2002, с. 72, М. Туманян, նշվ. աշխ., էջ 241: 2 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 199, ց. 1, գ. 252, թ. 84, ֆ. 200, ց. 1, գ. 309, թ. 69, ֆ. 252, ց. 1, գ. 1, թ. 66, ֆ. 275, ց. 2, գ. 131, թ. 13, ֆ. 200, ց. 1, գ. 502, թ. 342, Դ. Շատլվորթի Գորիս կատարած այցի մասին տե՛ս նաև «Աշխատավոր», 1919, 1 ապրիլի:

ղեկավարության հետ որոշել Զանգեզուրի և Ադրբեջանի Հանրապետության միջև անցնելիք սահմանը: Իշխան Արղությանի կանխատեսումը իրականացավ: Հաջորդ օրը՝ մայիսի 15-ի առավոտյան, երբ Դ. Շատլվորթը պատրաստվում էր մեկնել Շուշի, քաղաքի վրդովված ժողովուրդը դուրս եկավ ցույցի, խուռն բազմությամբ շրջապատեց ավտոմեքենաները և թույլ չտվեց նշված անձնավորություններին տանել: Գեներալը հանդգնություն ունեցավ սպառնալ, թե օդանավերից կռմբակոծվի Զանգեզուրի կենտրոն Գորիսը, բայց Գորիսի բնակիչները արհամարհանքով պատասխանեցին նրա սպառնալիքներին՝ հայտարարելով, որ նա կաշառված է Ադրբեջանից1: Դ. Շատլվորթը ստիպված էր տեղի տալ: Հ. Արղությանը Դ. Շատլվորթից համաձայնություն ստացավ Ա. Շիրինյանին և Ն. Հովսեփյանին Երևան ուղարկել լեռնային ճանապարհով՝ ավելացնելով, որ ինքը Գորիսում մնալու է ևս երեք օր2: Այդ համաձայնությունից հետո անգլիացի գեներալը խիստ դժգոհ ճանապարհվում է Շուշի. չէ՞ որ չի կարողանում զանգեզուրցիներին պարտադրել ո՛չ Ադրբեջանին ենթարկվելու և ո՛չ էլ քոչը թույլատրելու իր պահանջները3: Դ. Շատլվորթի գնալուց հետո բանակցելով Զանգեզուր-Ղարաբաղի շրջանային խորհրդի անդամների հետ՝ կապիտան Ա. Ֆ. Թաունզենդը և իշխան Հ. Արղությանը համաձայնում են, որ Զան-

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 252, ց. 1, գ. 1, թ. 66, Ա. Բաբալեան, նշվ. աշխ., էջ 31, Ս. ՄելիքԵօլչեան, նշվ. աշխ., էջ 126, 127, Ա. Աստուածատրեան, նշվ. աշխ., էջ 47, Ստեմել, Զանգեզուրի հերոսամարտը եւ Արսէն Շահմազեան, էջ 33, 34: 2 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 199, ց. 1, գ. 252, թ. 84: 3 Տե՛ս Լեո, նշվ. աշխ., էջ 429, Յ. Խաչատուրեան, Անգլիական քաղաքականութիւնն ի Անդրկովկաս, «Հայրենիք», 1945, մայիս-յունիս, թիվ 3 (248), էջ 32, Ստեմել, Զանգեզուրի հերոսամարտը եւ Արսէն Շահմազեան, էջ 34:

գեզուրի և Ադրբեջանի Հանրապետության սահմանն անցնի Զաբուղ գետով1: Այսպիսով՝ Զանգեզուրը Ադրբեջանի մուսավաթական կառավարությանը ենթարկելու նպատակով բրիտանական հրամանատարության կազմակերպած հերթական առաքելությունը ձախողվում է: Ինչպես Գորիսում անգլիական առաքելության ղեկավար կապիտան Ա. Ֆ. Թաունզենդի հաղորդումից, այնպես էլ երկու օր քաղաքում ստացած անձնական տպավորություններից անգլիացի գեներալը եկել էր այն համոզման, որ Զանգեզուրում անգլիական քաղաքականության իրագործման գլխավոր արգելքը Հայաստանի Հանրապետության Զանգեզուր-Ղարաբաղի պետական կոմիսար Արսեն Շահմազյանն է: Իր այդ հաստատուն կարծիքը գեներալ Դ. Շատլվորթը նորից փոխանցեց Կովկասում անգլիական գլխավոր հրամանատարությանը: Վերջինս մի քանի անգամ ևս խիստ հանդիմանական գրություններ ուղարկեց Հայաստանի Հանրապետության կառավարությանը՝ պահանջելով Ա. Շահմազյանին հետ կանչել: Կառավարությունը անուշադրության մատնեց այդ գրությունները: Ավելին՝ օր օրի Շահմազյանի իշխանությունն ամրապնդվեց Զանգեզուրում2: Ժամանելով Շուշի՝ Դ. Շատլվորթը Խոսրով բեկ Սուլթանովի հետ տեսակցելուց հետո թուղթ է ուղարկում Միքայել Արզումանյանին, նրան կանչում իր մոտ և սպառնալից տոնով ասում. «Վաղն առավոտյան ավտոմոբիլը պատրաստ կլինի հյուրանոցի առջև, և Դուք ուղիղ ժամը 7-ին պետք է թողնեք Շուշին և հեռանաք …»:

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 199, ց. 1, գ. 252, թ. 84: Տե՛ս Ստեմել, Զանգեզուրի հերոսամարտը եւ Արսէն Շահմազեան, էջ 33, 34:

Մ. Արզումանյանի այն հարցին, թե որն է իրեն Շուշիից արտաքսելու պատճառը, Դ. Շատլվորթը պատասխանում է, որ պատճառները հիմնականում երկուսն են. «Առաջին, որովհետև Դուք Ձեզ հետ Հայաստանից փող եք բերել՝ Ղարաբաղում Ադրբեջանի դեմ ագիտացիա անելու և, երկրորդ, երբ Դուք գնացել էիք Գորիս, այնտեղ չեք ասել, թե Հայաստանի կառավարությունը Ղարաբաղը զիջել է Ադրբեջանին»1: Անգլիացի զորավարի առաջադրած երկրորդ մեղադրանքին Մ. Արզումանյանը պատասխանում է, որ ինքը Գորիսում այդպիսի բան ասել չէր կարող, որովհետև նախապես տեղեկություն ուներ, որ Հայաստանի կառավարությունը Ղարաբաղը Ադրբեջանի տարածք համարելու մասին ընդհանրապես որևէ հայտարարություն չի արել: Այդ ասելով՝ նա անգլիացուն ցույց է տալիս մայիսի 8-ին Երևանից ստացած հեռագիրը՝ որպես պատասխան Ղարաբաղի մասին իր հարցման: Հեռագրում նշված էր, որ Հայաստանի կառավարությունը երբեք ոչ մի տեղ և ոչ ոքի որևէ խոստում չի տվել Ղարաբաղի վերաբերյալ*: Գաղութարարին հատուկ հանդգնությամբ Դ. Շատլվորթը զայրացած բացականչում է. «Հայաստանի կառավարությունը երկդիմի քաղաքականություն է վարում: Այս խնդրում մեղավորը մահապատժի կարժանանա և, առհասարակ, Ղարաբաղի շուրջը կատարվող գործերը, որոնք տարվում են անգլիական հրամա-

ՀԱԱ, ֆ. 150, ց. 1, գ. 64, թ. 16-ի շրջ.: Պետք է նշել, որ ՀՀ կառավարությունը մայիսի 5-ի նիստում որոշում էր ընդունել Ղարաբաղի կառավարման վերաբերյալ: Ի պատասխան Մ. Արզումանյանի հեռագիր հարցման՝ նիստը որոշել էր հաղորդել նրան, որ «... ոչ մի համաձայնություն չի տվել Ադրբեջանին Ղարաբաղը կառավարելու գործում... ոչ մի արգելք չունի քոչվորների սարը բարձրանալու դեմ...», և Արսեն Շահմազյանը նախկինի նման «...մնում է իր տեղում...»: Տե՛ս «Կառավարության լրաբեր», 1919, մայիսի 30: *

նատարության ծրագրին հակառակ, կարող են արժանանալ հազարավոր հայերի կյանք»: Ապա ավելացնում է. «Ես կհեռագրեմ, որ վերադարձող գաղթականներին թողնեն Ղարսում և Նախիջևանում, մինչև … Ղարաբաղը չընդունի Ադրբեջանի իշխանությունը... Հայաստանի կառավարությունն ընդունել է Ղարաբաղի վրա այդ իշխանությունը, ելնելով նրանից, որ դա կարող է ժամանակավոր լինել, մինչև որ Փարիզի խաղաղարար կոնֆերանսը կտա իր վճիռը»1: Մ. Արզումանյանին ոչինչ անել չէր մնում, քան զարմանքով նայել «դաշնակցի» երեսին: Դուրս գալով զորավարի մոտից՝ նա քայլերն ուղղում է Ազգային խորհուրդ, որտեղ պատմում է Դ. Շատլվորթի հետ իր հանդիպման մասին՝ ավելացնելով, որ ինքը չի ենթարկվելու Ղարաբաղից հեռանալու նրա կարգադրությանը: Մայիսի 16-ի առավոտյան ավտոմոբիլը հյուրանոցի առջև պատրաստ սպասում է Մ. Արզումանյանին, բայց նա չի ներկայանում: Դ. Շատլվորթը երկրորդ անգամ է նրան գրություն ուղարկում, կրկին իր մոտ կանչում և դարձյալ պնդում կատարել իր կարգադրությունը: Վերջապես, մայիսի 19-ին իր քարտուղար Լ. Տեր-Օհանյանի հետ Միքայել Արզումանյանը ստիպված թողնում է Շուշին և Եվլախ-Թիֆլիս ճանապարհով վերադառնում Երևան: Նույն ժամանակ գեներալ Դ. Շատլվորթը Գորիսի անգլիական առաքելության ղեկավար կապիտան Ա. Ֆ. Թաունզենդին կարգադրություն է ուղարկում ընդմիշտ թողնել Գորիսը և առաքելության պաշտոնյաների հետ վերադառնալ Շուշի՝ վերցնելով իր հետ և Հ. Արղությանին: Այնուհետև անգլիական փոքրիկ զորամասին, որ կարգադրություն էր ստացել գնալ Զանգեզուր,

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 199, ց. 1, գ. 252, թ. 84, ֆ. 200, ց. 1, գ. 146, թ. 37-38:

հրամայում է չմտնել Զանգեզուրի սահմանները և կանգ առնել Զաբուղի ձորում: Այս կարգադրությունները ցույց էին տալիս, որ անգլիական հրամանատարությունը խզում է իր բոլոր կապերը Զանգեզուրի հետ և գավառին է թողնում տնօրինելու իր ապագա բախտը1: Շուշիում Դ. Շատլվորթը անգլիական առաքելությանը հանձնարարություն է տալիս հետևողականորեն իրականացնել Ղարաբաղի նկատմամբ որդեգրած քաղաքականությունը, իսկ Խ. Սուլթանովին խորհուրդ է տալիս ուժեղացնել ճնշումը Զանգեզուրի վրա՝ նախապես նրան ներկայացնելով իր այցելության հետ կապված մանրամասները: Մասնավորապես առաջարկում է նրան «սննդի բոյկոտ» հայտարարել, համաձայն որի՝ Արցախում պարեն գնելու իրավունք կունենան օգնության Ամերիկյան կոմիտեն և այն հայերը, որոնք կընդունեն Ադրբեջանի տիրապետությունը: Դրանով չափազանց դժվար կացության մեջ են դրվում ոչ միայն տեղաբնակ հայերը, այլև Շուշիում և նրա շրջակայքում եղած բազմաթիվ հայ գաղթականներ2: Ուրիշ հրահանգներ տալուց հետո գեներալը վերադառնում է Բաքու: Հատկանշական է, որ դրանից անմիջապես հետո Սուլթանովը դիմում է հղում ադրբեջանական կառավարությանը՝ անհապաղ պահանջելով լրացուցիչ զորք, զենք և զինամթերք՝ 200 հրացան, 10 գնդացիր, մեկ միլիոն փամփուշտ և մեկ գումարտակ զինվոր3:

ՀԱԱ, ֆ. 199, ց. 1, գ. 252, թ. 84: Տե՛ս նույն տեղում, թ. 171, ֆ. 1457, ց. 1, գ. 441, թ. 3, Ս. Մելիք-Եօլչեան, նշվ. աշխ., էջ 127, Ստեմել, Զանգեզուրի հերոսամարտը եւ Արսէն Շահմազեան, էջ 34, Յրթ. Յ. Խաչատուրեան, նշվ. աշխ., էջ 32, ՀԱԱ, ֆ. 1021, ց. 5, գ. 446, թ. 1: 3 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 1021, ց. 5, գ. 446, թ. 1:

Շատ չանցած՝ Շուշիի անգլիական առաքելության ղեկավար մայոր Գ. Մոնք-Մեյսոնը Դ. Շատլվորթի կարգադրությամբ իշխան Հ. Արղությանին հայտնում է. 1) Առաքելությունը չի կարող Զանգեզուրի և քոչվորների ներկայացուցիչների խորհրդակցություն կազմակերպել, որովհետև Զանգեզուրի հետ այսուհետև որևէ կապ չի պահպանելու, 2) Անգլիական պահակները քոչվորներին կուղեկցեն միայն մինչև Զանգեզուրի սահմանը, այնուհետև նրանք Զանգեզուր կանցնեն առանց պահակների: Իր հերթին Զանգեզուր-Ղարաբաղի շրջանային խորհուրդը Դ. Շատլվորթի գնալուց հետո ուժը կորցրած համարեց այն բոլոր հանձնարարականները, որոնց հիման վրա Գորիսում պայմանավորվածություններ էին ձեռք բերվել քոչի առթիվ1: Հետևելով Դ. Շատլվորթի հրահանգին՝ Սուլթանովը ուժեղացրեց ճնշումը Զանգեզուրի սահմանների վրա: 1919 թ. մայիսի կեսերին մուսավաթական զորամասերը՝ Հաջիսամլուի և Մաղավուզի թուրքերի ու քրդերի մասնակցությամբ, հարձակում գործեցին Գորիսի շրջանի Խոզնավար գյուղի վրա: Հաղթահարելով հայ փոքրաթիվ մարտիկների դիմադրությունը՝ թշնամու ուժերը մտան գյուղ և կիսով չափ ավերեցին այն: Հայ մարտիկները, մագլցելով գյուղից վեր գտնվող բարձունքները, շարունակեցին գնդակոծության տակ պահել թշնամուն: Շուտով խոզնավարցիներին օգնության եկան Խնածախ և Տեղ գյուղերի զինված ջոկատները և համատեղ ուժերով հետ շպրտեցին թուրքքրդական միացյալ հրոսակախմբերին2:

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 199, ց. 1, գ. 252, թ. 84, ֆ. 200, ց. 1, գ. 146, թթ. 37-38, գ. 309, թ. 131: Տե՛ս նույն տեղում, ֆ. 200, ց. 1, գ. 50, թ. 126:

Մոտավորապես նույն ժամանակ հարձակման ենթարկվեցին Կապանի շրջանի Վերին և Ներքին Խոտանան գյուղերը: Հարձակվողները ակտիվ աջակցություն ստացան Կապանի իրենց ցեղակիցներից1: Ահա թե ինչու Զանգեզուրի ղեկավարները Սերգեյ ՄելիքՅոլչյանի առաջարկով որոշեցին անտեսել գավառը Ադրբեջանին միացնելու Խ. Սուլթանովի պահանջը և արագացնել Զանգեզուրի ռազմավարական կարևոր նշանակություն ունեցող տարածքներից թուրքերին վտարելու գործը, որ դեռևս 1918 թ. օգոստոսից սկսել էր զորավար Անդրանիկը2: Զանգեզուր-Ղարաբաղի շրջանային խորհուրդը քննության առավ Գորիսից դեպի Կապան ձգվող խճուղու վրա գտնվող թուրք գյուղախումբը տեղահանելու հարցը: Քննարկման ընթացքում խորհրդի նախագահ Մուշեղ Զաքարյանը կտրականապես դեմ արտահայտվեց թուրք գյուղախմբի տեղահանմանը՝ պատճառաբանելով, որ տվյալ պահին, երբ գավառը մեկուսացած է, կտրված Հայաստանի Հանրապետության մյուս շրջաններից, զանգեզուրցիների համար խիստ վտանգավոր է նման ծրագիր ձեռնարկելը: Զանգեզուր-Ղարաբաղի շրջանային խորհրդի անդամները Մ. Զաքարյանի տեսակետը համարեցին չափազանց վտանգավոր և հանրապետության վերադաս մարմիններից պահանջեցին առաջիկայում (հունիսի 21-23-ին) կայանալիք ընտրությունների կապակցությամբ Շրջանային խորհրդի նախագահի համար առաջադրվող թեկնածուների ցուցակում չհաստատել Մուշեղ Զաքարյանի թեկնածությունը:

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 309, թ. 77: Տե՛ս Յու. Ղուլյան, նշվ. աշխ., էջ 43:

Մ. Զաքարյանն ազատվեց խորհրդի նախագահի պարտականություններից, մնաց որպես խորհրդի անդամ, իսկ նրա փոխարեն ընտրվեց Արշակ Շիրինյանը: Ադրբեջանում Հայաստանի դիվանագիտական ներկայացուցչությունը 1919 թ. մայիսի 17-ին Հայաստանի նախարարների խորհրդին հղած նամակում անդրադարձել էր Զանգեզուրի, Արցախի և Նախիջևանի նկատմամբ ադրբեջանական կառավարության զավթողական ծրագրերին: Ադրբեջանը, նշված էր նամակում, ոչ մի բանի առջև կանգ չի առնում, որպեսզի բոլոր միջոցներով իր տիրապետությունը տարածի Զանգեզուրի և Նախիջևանի գավառների վրա: Ինչպես Զանգեզուրում, այնպես էլ Նախիջևանում տեղի են ունենում մուսուլման բնակչության ապստամբական առկայծումներ՝ նախապես մշակված ծրագրով: Այդ ամենն ուղղված է հայկական կառավարության դեմ և հետապնդում է հեռուն գնացող նպատակ՝ ուժեղացնել մուսուլմանների տիրապետությունը և հայությանը շրջափակել թշնամական օղակով, դրանով իսկ կաթվածահար անել կառավարության կողմից սկսած պետական շինարարությունը: Նամակով տեղեկացվում էր, որ Զանգեզուրում և Նախիջևանում տեղի ունեցող իրադարձությունները Բաքվի մուսուլմանական մամուլում լուսաբանվում են խտացված գույներով՝ հրահրելով խավար զանգվածների հակահայկական թշնամությունը, նրանց մղելով բախումների և ցույցերի: Նշվում էր նաև, որ ադրբեջանական ղեկավար շրջանների թշնամական վերաբերմունքը հայերի նկատմամբ այնքան էր սաստկացել, որ նավթահանքերում ու գործարաններում կազմակերպված միտինգներում կոչեր էին հնչում ստեղծել կամավորական ջոկատներ, դրանք Ղարաբաղի տարածքով ուղարկել Զան416

գեզուր ու Նախիջևան, որոնք իրենց ճանապարհին կվերացնեն հայությանը՝ Ադրբեջանի տիրապետությունը տարածելով մինչև Ռուսաստանի հին սահմանները՝ Թուրքիային միանալու համար: Այնուհետև ներկայացուցչության նամակում նշված էր, որ վերջին տեղեկությունների համաձայն՝ ադրբեջանական կառավարությունը լուրջ միջոցառումներ է ձեռնարկում՝ Արաքսի կիրճով և Օրդուբադի վրայով ճանապարհ բացելու դեպի Նախիջևան: Այդ խնդրի կատարման միակ արգելքը Զանգեզուրի Մեղրիի շրջանի հայկական գյուղերն են: Եվ որպեսզի այդ արգելքը կարողանան հաղթահարել, ադրբեջանական թուրքերը բանակցություններ են սկսել ավազակաբարո պարսիկ խաների հետ, որ վերջիններս թուրքերի հարձակման ժամանակ Արաքսի մյուս ափից ռմբակոծեն Մեղրի գյուղի բարձունքները՝ հայերի ուշադրությունը շեղելու համար: «Խաների ու ադրբեջանցիների միջև համաձայնությունն արդեն կայացել է, և խաների երկու ներկայացուցիչներ գտնվում են Բաքվում»1: Բաքվում գտնվող Դ. Շատլվորթը և Ադրբեջանի կառավարությունը նոր հնարքների դիմեցին արցախահայերին պատժելու նպատակով: 1919 թ. մայիսի 20-ին հայտարարվեց Արցախի տնտեսական բոյկոտը, որը ծանրագույն վիճակ ստեղծեց այնտեղի հայության համար: Հայաստանի Հանրապետության կառավարությանն ուղղված մայիսի 20-ի նամակում Արցախի Ազգային խորհուրդը հաղորդում էր, որ արցախահայության հինգերորդ համագումարում Դ. Շատլվորթի բոյկոտի սպառնալիքն այսօր կատարված փաստ է: «Մի շաբաթ է արդեն, որ թուրք ժողովուրդը մերժում է հայերին որևէ բան վաճառել, և դա այն ժամանակ, երբ թե մենք և թե Զան1 Ա. Ա. Սարգսյան, Լեռնային Ղարաբաղի պատմությունից (1918-1921 թթ.), «Բանբեր Հայաստանի արխիվների», 1989, թիվ 3 (85), էջ 69, 70:

գեզուրը համաձայնություն ենք տվել քոչը բաց թողնելուն: Բոյկոտը թուրք ժողովուրդը չէ հայտարարել, այլ Ադրբեջանի կառավարության կարգադրությամբ և գեներալ Դ. Շատլվորթի գիտությամբ ու կատարյալ համաձայնությամբ …»1: Արցախահայության պայքարին օգնություն ցույց տալու նպատակով Բաքվի Հայոց Ազգային խորհրդի կողմից հայրենի երկրամաս ուղարկված դաշնակցական գործիչ, գրող, հրապարակախոս Միսակ Տեր-Դանիելյանը, հասնելով Աղդամ, այստեղ ականատես է լինում սովի մատնված արցախցիների ստորացված վիճակին: Այդ կապակցությամբ 1919 թ. մայիսի 27-ին նա գրում է. «Լույսը նոր բացված՝ Աղդամ իջնող հայ գյուղացիների տուտը բացվեց: Նրանք գալիս էին անվերջ շարաններով, կային և մեծ թվով կանայք՝ ոտաբոբիկ, ցնցոտիներով: Ո՞վ է տեսել, որ հայ կինը Աղդամ գար՝ գնումներ անելու: Բայց այժմ սովը ստիպում էր, և նրանք եկել էին. որը՝ քսակով, որը՝ խուրջինով, կամ մի քանի հոգի՝ մի ավանակ վարձած: Շուտով պարզվեց, որ թուրքերը տնտեսական բոյկոտ են հայտարարել և հայերին ոչինչ չեն տալիս. ով կարող էր՝ ծածուկ մի քիչ բան էր առնում ու շտապում Աղդամը թողնելու, որովհետև մթնոլորտը ծանրացել էր … Աղդամում շուտով մի բան էլ պարզվեց. այս կամ այն թուրքը հայի ձեռքից խլում էր նրա ավանակը, ձին և եզը՝ պնդելով, թե իրենն է եղել, և հայը ժամանակներ առաջ գողացել է: Բողոքողը ծեծվում էր, և բողոքը տեղ էլ չէր հասնում …»2: Արցախի հայությունը մատնված էր սովի, այն հայությունը, որի հազարավոր զավակները պատերազմի տարիներին արյան գնով պաշտպանել էին դաշնակիցների դատը: Եվ ահա այդ դաշՀԱԱ, ֆ. 1457, ց. 1, գ. 441, թ. 3: ՀՀ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտի արխիվի Լեոյի ֆոնդ: Միսակ ՏերԴանիելյանի հիշողությունները:

նակիցներից մեկը՝ անգլիացին, գալով Այսրկովկաս, կանգնել էր Ադրբեջանի կուշտ ու լավ զինված թուրքերի նպատակների իրականացման կողմը և լուռ համաձայնությամբ հաշտվել էր նրանց կողմից հայտարարված անմարդկային տնտեսական շրջափակման հետ: Տնտեսական բոյկոտը ուղեկցվում էր թուրք հրոսակների կողմից կատարվող անհատական սպանություններով ու թալանով: Երբ հայերը բողոքներով դիմում էին Շուշիի անգլիական առաքելությանը և խնդրում ապահովել իրենց կյանքի և ունեցվածքի անվտանգությունը, այնտեղից պատասխանում էին, թե Խ. Սուլթանովին կխնդրեն համապատասխան միջոցներ ձեռնարկել, իսկ եթե հայերը թուրքերի դեմ ինքնագլուխ պատասխան քայլերի դիմեն, ապա նման քայլերը կդիտվեն որպես բրիտանական կառավարության դեմ ուղղված հանցագործ գործողություններ: Կովկասում բրիտանական իշխանությունների բացահայտ անարդար վերաբերմունքը հայերի հանդեպ և նրանց կողմից Ադրբեջանի հետևողական պաշտպանությունը առաջ էին բերել ոչ միայն բոլոր անկողմնակալ մարդկանց, այլև նույնիսկ անգլիացիների դաշնակից ֆրանսիացի դիվանագետների ու գործիչների դժգոհությունը: Այսպես՝ Հայաստանում Ադրբեջանի դիվանագիտական ներկայացուցիչ Մահմեդ խան Թեկինսկին, անհանգստացած դրանից, 1919 թ. մայիսի 20-ի գաղտնի գրությամբ իր կառավարությանը հայտնում էր. «Ինձ մոտ ճաշի ժամանակ Հայաստանում Ֆրանսիայի ներկայացուցիչը դժգոհություն հայտնեց Անգլիայի քաղաքականությունից, որը բացարձակորեն ուղղված է Ադրբեջանական կառավարության օգտին, և գլխավորապես, Վ. Թոմսոնի քաղաքականությունից, որը ճարպիկ գործողություններով հասել է Ղարաբաղը Ադրբեջանին հանձնելուն, մի բան, որ նրա

կարծիքով, բացահայտ անարդարություն է»1: Այսրկովկասում ֆրանսիական առաքելության ղեկավար, գնդապետ Պիեռ-Օգյուստ Շարդինյիի կարծիքով երկրամասում բրիտանական քաղաքականությունը խիստ միակողմանի, ադրբեջանամետ էր և բացարձակ չէր նպաստում խաղաղության ու կարգուկանոնի հաստատմանը2: Շուշիում գտնվող իշխան Արղությանը մայիսի 21-ին բոյկոտի հարցով դիմեց անգլիական առաքելությանը, բայց ստացավ հետևյալ պատասխանը. «Դա Ադրբեջանի ներքին գործն է»: Նույն օրը Հ. Արղությանը Երևան մեկնելու համար ճանապարհվեց Թիֆլիս: Հասնելով Թիֆլիս՝ Հ. Արղությանը մայիսի 27-ին այնտեղից զեկուցագիր է հղում ՀՀ արտգործնախարարին, ուր գրում է. «Քոչի հարցի այս ձևի լուծումը ես համարում եմ վտանգավոր…»: Նա նշում է, որ դա ուղի է հարթելու «… այն ցավալի ընդհարումներին, որոնք բնավ չեն համապատասխանում Ղարաբաղի հայության ձգտումներին: Այս բոլորի վրա պիտի ավելացնել մի նոր աննպաստ երևույթ: Ղարաբաղի վերջին հինգերորդ համագումարը միաձայն որոշել է բաց թողնել քոչը և ամեն կերպ աշխատել քոչի հարցը լուծելու խաղաղ, բարեկամական ճանապարհով: Չնայած այդ բարյացակամ տրամադրությանը՝ վերջին օրերը թուրքերը, անշուշտ կառավարության համաձայնությամբ, հայտարարել են տնտեսական բոյկոտ հայերին և ամեն տեղ մերժում են ծախել նրանց հացահատիկ, ալյուր և առհասարակ որևէ մթերք: Այս երևույթը հուզում է առաջ բերել հայության բոլոր շրջաններում: Հայերը այս վարմունքին կպատասխանեն մի քայլով՝ թույլ չտալ քոչվորներին սար բարձրանալ, որի 1 «Ազատամարտ», 1992, հ. 29, հուլիս, էջ 11, Ռ. Հովհաննիսյան, նշվ. աշխ., էջ 263-265: 2 Տե՛ս М. Туманян, նշվ. աշխ., էջ 244:

ծանր հետևանքները երկու հարևան ժողովուրդների համար կլինի չափազանց կորստաբեր: Զեկուցելով Ձեզ, պ. նախարար, Ղարաբաղում և Զանգեզուրում ստեղծված ծանր կացության մասին, որը հղի է ծանր անակնկալներով, խնդրում եմ Ձեզ դիմել բոլոր միջոցներին՝ խաղաղ լուծում տալու վերոհիշյալ հարցերին»1: Թեև Միքայել Արզումանյանը Դ. Շատլվորթին պատասխանել էր, որ Հայաստանի կառավարությունը որևէ մեկին խոստում չի տվել Արցախը Ադրբեջանի տարածք հայտարարելու մասին, բայց հայ, մանավանդ արցախահայ շրջաններում, չէր վերանում սաստիկ հուզումը: Մայիսի 24-ին Արցախի և Զանգեզուրի հայրենակցական միության վարչությունը Թիֆլիսից նամակ է հղում Երևան՝ Հայաստանի Հանրապետության արտաքին գործոց նախարարին խնդրելով հստակ պարզաբանումներով վերջ տալ տարակուսանքներին: «Վարչությունը խնդրում է Ձեզ,- ասված էր նամակում,առանց հետաձգելու 1) պաշտոնական հայտագրով՝ ուղղված բրիտանական հրամանատարությանը, հերքել գեներալ Դ. Շատլվորթի հայտարարությունները և 2) հուզված հասարակական միտքը հանգստացնելու համար հրապարակական հայտարարություն անելու մամուլի մեջ, որ գեներալ Դ. Շատլվորթի պնդումը չի համապատասխանում իրականության՝ պարզելով սրա հետ Հայաստանի կառավարության տեսակետը Ղարաբաղի և Զանգեզուրի քաղաքական դատի մասին»2: ՀՀ արտգործնախարարությունը, հիմք ընդունելով ՀՀ Կառավարության 1919 թ. մայիսի 7-ի պաշտոնական հաղորդագրու1

ՀԱԱ, ֆ. 199, ց. 1, գ. 252, թ. 80: Նույն տեղում:

թյունը, այն է՝ «Նկատի առնելով այն, որ տարբեր անձանց կողմից Հայաստանում և արտասահմանում լուրեր են տարածվում այն մասին, որ իբր Հայաստանի կառավարությունը իր համաձայնությունն է տվել Ղարաբաղը Ադրբեջանի գլխավոր նահանգապետի կողմից կառավարելու առթիվ, հայկական կառավարությունը միանշանակ հայտարարում է, որ ինքը ոչ ոքի, երբեք և ոչ մի առիթով իր համաձայնությունը չի տվել այդ կապակցությամբ: Ընդհակառակը, հայկական կառավարությունը միշտ հայկական Ղարաբաղը համարել և համարում է Հայաստանի անբաժան մասը: Այդ մասին բազմիցս հաղորդվել է բրիտանական հրամանատարությանը և Ադրբեջանի կառավարությանը»1, Արցախ-Զանգեզուրի հայրենակցական միության ղեկավարությանը պատասխանում է, որ Հայաստանի կառավարությունը Հաշտության կոնֆերանսից պահանջել է հայկական և այժմ էլ հայերով բնակեցված մարզերը (Ղարաբաղն ու Զանգեզուրը) անհապաղ մտցնել հանրապետության տարածքի մեջ: Թերևս այս կտրուկ պահանջը անգլիական բարձր հրամանատարությանը խորհելու առիթ է տալիս: Մայիսի 31-ին անգլիական 27-րդ դիվիզիայի նոր հրամանատարը՝ գեներալ-մայոր Ջորջ Նորտոն Կորին, Հայաստանի կառավարությանը նամակ է հղում, ուր նշում է, որ ինքը մեկնում է Բաքու և կբանակցի ադրբեջանական կառավարության հետ, որ նա սահմանափակի իր գործողությունների շրջանակը վիճելի շրջաններում և ներկայումս ձեռնպահ մնա Զանգեզուրի վրա իշխանության տարածումից2:

ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 309, թ. 45, տե՛ս նաև Нагорный Карабах в 1918-1923 гг.: Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 309, թ. 102, տե՛ս նաև Нагорный Карабах в 19181923 гг., с. 230, М. Туманян, նշվ. աշխ., էջ 242:

ԱԴՐԲԵՋԱՆԻ ՍԱՆՁԱԶԵՐԾԱԾ ԱՐՅՈՒՆԱԼԻ

ՆՈՐ ԿՌԻՎՆԵՐԸ 1919 Թ. ԱՄՌԱՆԸ՝ ԱՐՑԱԽԸ ԵՎ

ԶԱՆԳԵԶՈՒՐԸ ՌԱԶՄԱԿԱԼԵԼՈՒ ՀԱՄԱՐ

Բաքվի իշխանություններից և Ադրբեջանի հովանավորությունը ստանձնած անգլիական հրամանատարությունից ստանալով մեծաքանակ զենք և լրացուցիչ զինվորական կազմավորումներ՝ Խ. Սուլթանովն անցնում է վճռական գործողությունների: 1919 թ. մայիսի 20-ին հայտարարված բոյկոտի պատճառով հայկական շրջանները զրկվել էին հարևաններից կենսամթերք գնելու հնարավորությունից1: Ի լրումն դրա՝ քոչվորները հոծ խմբերով և լավ զինված սկսել էին բարձրանալ Արցախի և Զանգեզուրի սարերը: Մայիսի վերջին Շուշին շրջապատվում է կանոնավոր զորամասերով, իսկ այլ զորամասեր սկսում են ասպատակել Արցախի տարածքները2: Այս պայմաններում հայկական շրջաններից դիմում են Արցախի Հայոց Ազգային խորհրդին և առաջարկում թշնամուն հակահարված տալու համար օգտագործել իրենց ունեցած միակ հնարավորությունը՝ զենքով փակել քոչի ճանապարհը: Ազգային խորհուրդը մերժում է այդ առաջարկը և գյուղացիներին հորդորում չխանգարել քոչի ընթացքը՝ գտնելով, որ դա կարող է պատճառ դառնալ լայնածավալ ընդհարումների3: Շրջանները թեպետ ենթարկվում են Ազգային խորհրդի այդ հրահանգին, սակայն արցախահայությունը շարունակում էր վճռական մնալ Ադրբեջանին չենթարկվելու հարցում: Տե՛ս Հ. Գևորգյան, Դրո, Երևան, 2014, էջ 560: Տե՛ս “Кавказское слово”, 19 июня, 1919, М. Туманян, նշվ. աշխ., էջ 246: 3 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 199, ց. 1, գ. 252, թ. 172:

«Նրանք հայտարարում էին, որ այդ երկրի անունն անգամ լսել չեն ուզում: Զինվում էին, հատկապես գյուղերում, ով ինչով կարող էր. հրացան, ատրճանակ, կացին, դաշույն .... նույնիսկ երկաթից երկար շամփուրներ էին պատրաստում՝ կրծքեր շամփրելու»1,- իր հուշերում գրել է Մ. Տեր-Դանիելյանը (Արամայիս): Հունիսի սկզբներին Խ. Սուլթանովը դիմում է նոր սադրանքի՝ նպատակադրվելով Շուշիի հայկական թաղամասում գտնվող քաղաքային գանձատունը և հեռագրատունը տեղափոխել ադրբեջանական թաղամաս: Հայ ղեկավարները հավաքվում են թեմակալ առաջնորդի մոտ և երկար խորհրդակցելուց հետո որոշում են դիմել Շուշիի անգլիական առաքելությանը՝ տեղափոխությունը կանխելու խնդրանքով: Նրանք դա հիմնավորում են երկու հանգամանքով. ա) գանձատան և հեռագրատան ծառայողների մեծ մասը հայ կանայք են, որոնք չեն համաձայնի աշխատանքի գնալ ադրբեջանական մաս, բ) հայերը մեծ գումարներ ունեն պահ տված գանձատանը, ուստի չեն ցանկանում դրանք դնել ադրբեջանցիների հսկողության տակ2: Այս փաստարկներին անգլիական առաքելությունը համաձայնում է և գտնում, որ հայերի պահանջները տեղին են: Նրա ղեկավարը հայ եպիսկոպոսին հավաստում է, որ նշված հաստատությունները չեն տեղափոխվի: Սակայն հունիսի 2-ին Խ. Սուլթանովը, առանց որևէ նախազգուշացման, դրանք փոխադրում է: Այդ գործողության դեմ հայերը որևէ հակաքայլ չեն անում, իսկ անգլիացիները ստանձնում են լուռ հանդիսատեսի դերը3: Ոգևորված դրանից՝ Խ. Սուլթանովի կարգադրությամբ հունիսի 3-ին ադրբեջանական զորամասերը բռնում են Շուշիից դեպի «Ուրբաթ», 1991, 4 հոկտեմբերի: Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 199, ց. 1, գ. 252, թ. 171: 3 Տե՛ս նույն տեղում, թ. 172:

Գորիս տանող խճուղին: Միաժամանակ գնդացիրներով զինված մեկ այլ զորամաս՝ ռուս սպա Մաքսիմովիչի գլխավորությամբ, գրավում է քաղաքի բարձունքում գտնվող դիրքերը1: Հունիսի 4-ին հայերը, պատվիրակներ ուղարկելով ռուս սպայի մոտ, փորձում են նրան համոզել թողնել դիրքերը, բայց վերջինիս հրամանով նրան ենթակա զորամասը սկսում է կրակ տեղալ Շուշիի հայկական թաղամասի վրա: Քաղաքի հայկական թաղերից հետևում է նույնքան ուժգին պատասխան հրացանաձգություն: Այդ նույն ժամանակ թուրքական մասում աշխատող չորս տասնյակ հայեր ձերբակալվում և գնդակահարվում են: Հունիսի 5-ին անգլիացիների միջամտությամբ հրացանաձգությունը դադարում է: Շուշիից սկսում է հեռանալ մտավորականությունը՝ ապաստանելով շրջակա գյուղերում: Փոստը և մի քանի այլ հիմնարկություններ քաղաքի հայկական մասից փոխադրվում են թուրքական մաս: Հնդիկ սիպահների ջոկատի ուղեկցությամբ ադրբեջանական մի մեծ զորամաս մտնում է Շուշիի հայկական թաղամաս և տեղավորվում զորանոցներում՝ այնտեղից վռնդելով փախստականներին: Խ. Սուլթանովի կարգադրությամբ քաղաքի բոլոր ոստիկանները սկսում են կրել ադրբեջանական կանաչ ուսադիրներ2: Երբ Շուշիում սկսվում է հրացանաձգություն, Ղայբալիշեն (Ղայբալիքենդ) հայկական գյուղի բնակիչները պայմանավորվում են հարևան ադրբեջանաբնակ Խալֆալու գյուղի բնակիչների հետ զենք չգործածել միմյանց դեմ: Նրանք պարտավորվում են ոչ միայն խաղաղ մնալ, այլև պաշտպանել միմյանց3: Բայց հունիսի 5-ին ադրբեջանական կողմը խախտում է պայմանը: Նրանց միաՏե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 199, ց. 1, գ. 252, թ. 172: Տե՛ս “Кавказское слово”, 19 июня, 1919. 3 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 199, ց. 1, գ. 252, թ. 173:

նում են զինված քրդական խմբեր ու զինվորներ: Չունենալով զենք ու զինամթերք՝ հայ գյուղացիները՝ տղամարդ, կին, երեխա, ենթարկվում են կոտորածի, իսկ նրանց ունեցվածքը՝ թալանի: Ազերի և քուրդ ելուզակներին ղեկավարում էր նահանգապետի եղբայր Սուլթան բեկ Սուլթանովը1: Նախճիրը շարունակվում է նաև հունիսի 6-ին: Սպանվում է մինչև 600 մարդ, որոնց մեջ մեծ թիվ էին կազմում երեխաները2: Փրկվում են միայն 11 տղամարդ և 87 կին3: Հետագա երկու-երեք օրերին Խանքենդի (Վարարակն) ուղղությամբ ավերվում է ևս 5 հայկական գյուղ՝ Կրկժանը, Փահլուլը, Բաշուշենը, Խանաբադը, Ջամիլլուն, որոնց բնակիչները հասցնում են նախապես հեռանալ և ապաստանել մոտակա հայկական գյուղերում4: Ողջ Արցախը գիտեր, որ այդ շրջանում մնացել էին մեծ թվով թուրք սպաներ, զինվորներ և գործակալներ, որոնք ղեկավարում էին Խ. Սուլթանովի ավազակախմբերի գործողությունները5: Ղայբալիշենի կոտորածի ժամանակ անգլիական առաքելությունը նախճիրը դադարեցնելու ոչ մի միջոց չի ձեռնարկում՝ դա համարելով Ադրբեջանի ներքին գործը6: Նույն ժամանակ Եվլախից Շուշի վերադարձող բազմաթիվ հայեր անհետանում էին ճանապարհին՝ զոհ գնալով թուրքերի խժդժություններին7: Տե՛ս “Кавказское слово”, 19 января, 1919: Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 199, ց. 1, գ. 552, թ. 139: 3 Տե՛ս “Кавказское слово”, 19 января, 1919: Նշենք, որ գրականության մեջ, ժամանակի մամուլում, ինչպես նաև հուշագրություններում զոհերի մասին բերվում են տարբեր թվեր՝ 500-ից մինչև 700: Մենք վերցնում ենք միջինը: 4 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 199, ց. 1, գ. 232, թ. 138, Սիգմա, Կովկասեան կոնֆեդերացիա, «Դրօշակ» (Փարիզ), 1931, թիվ 9, սեպտեմբեր, էջ 198: 5 Տե՛ս նույն տեղում, գ. 252, թ. 173: 6 Տե՛ս նույն տեղում, թ. 174: 7 Տե՛ս նույն տեղում, թ. 173:

Ադրբեջանում Հայաստանի Հանրապետության դիվանագիտական ներկայացուցիչը ՀՀ արտգործնախարարին գրած զեկուցագրում նշում էր, որ հայերի կոտորածը մանրակրկիտ նախապատրաստված էր Բաքվից եկած հրահանգով և իրագործվել է Խ. Սուլթանովի անմիջական ղեկավարությամբ: «Մի հանգամանք, որ առանձնապես աչքի է ընկնում Ղարաբաղի շրջանում,- գրում էր նա,- դա այն է, որ Սուլթանովը, ունենալով կանոնավոր զորք, ամբողջ շրջանում միլիցիայի անվան տակ կազմակերպել է զանազան զինված ավազակային խմբեր, որոնք իրենց հանդուգն ու լկտի գործողություններով ուղղակի ահաբեկել են Ասկերանի շրջանի հայ գյուղացիներին: Սրանք հնարավորություն չունեն գյուղերից դուրս գալու և իրենց առատ բերք խոստացող արտերն ու այգիները հավաքելու: Տնտեսական քայքայման հեռանկարը նոցա տրամադրությունը փոխել է: Նոքա ելք են փնտրում այդ դրությունից մի կերպ դուրս գալու»1: Արցախի խաղաղ հայ գյուղացիների գազանային կոտորածների մասին տեղեկություններն առաջինը հասան Զանգեզուրի կենտրոն՝ Գորիս: Զանգեզուրցիները կրկին համոզվեցին, որ ազերիների և անգլիացիների հանդեպ իրենց վճռական ու անզիջում վերաբերմունքը միակ ճիշտ ելքն է: Ղարաբաղի կոտորածների դեմ առաջին պաշտոնական բողոքը հայտնեց Էջմիածինը: Կաթողիկոսը գեներալ Ջ. Կորիին հղեց հետևյալ հեռագիրը. «Մենք համոզված ենք, որ դաշնակիցների հովանավորության շնորհիվ մեր հոտի համար հասել է փրկությունը երկար տանջանքներից ու չարչարանքներից: Բայց և այնպես, Ղարաբաղում հոսում է անմեղ արյունը կանանց, երեխաների և նրանց հե1 ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 252, թ. 173: Տե՛ս նաև «Խորհրդային Ղարաբաղ», 1989, 20 դեկտեմբերի:

րոսական պաշտպանների, որոնց ողբն ու աղաղակը հասնում է մինչ մեր պատրիարքական աթոռը: Մենք չենք կարող մնալ անկարեկից դիտող կատարվող սարսափների և ձայն չբարձրացնել՝ ի պաշտպանություն անմեղ զոհերի: Այդ պատճառով դիմում ենք ձեզ՝ իբրև Մեծն Բրիտանիայի ներկայացուցչի և խնդրում պաշտպանել նոր բնաջնջման նախօրյակին գտնվող մեր հոգևոր զավակներին և վերացնել վիճելի խնդիրը: Կատարելապես հավատում ենք, որ հզոր Մեծ Բրիտանիայի ներկայացուցիչը կիրագործե մեր օրինական բաղձանքները»1: Ադրբեջանում ՀՀ դիվանագիտական ներկայացուցիչը ՀՀ արտգործնախարարին հունիսի 11-ին հղած նամակով խնդրում էր իրեն կանչել Երևան՝ «մի շարք քաղաքական նշանակություն ունեցող խնդիրներ լուսաբանելու համար»: «Ղարաբաղի հարցը,գրում էր նա,- վերջին դեպքերի հետևանքով բավական սուր կերպարանք է ստացել, և Ադրբեջանի կառավարությունը սպառնում է զենքի ուժով գրավել Ղարաբաղը, Շուշիի, Ջիվանշիրի և Կարյագինոյի գավառները՝ առժամանակ թողնելով բաց Զանգեզուրի խնդիրը»2: Հունիսի 16-ին հրապարակային մեծ ժողով տեղի ունեցավ Երևանում, ուր կրակոտ ճառերով հանդես եկան Դ. Անանունը, Ա. Խոնդկարյանը, Վ. Խորենին, Դրոն և ուրիշներ: Ժողովի ընդունած բանաձևում մասնավորապես ասված էր. «Բա՛վ է որքան կոտորվեց հայ ժողովուրդը Թուրքիայում, Ղարաբաղում, Ազրբեջանում: Մենք այլևս չենք կարող թույլ տալ, որ եվրոպական մեծ ժողովուրդների ներկայացուցիչների աչքերի առջև մեր կանայք ու երեխաները ենթարկվեն կոտորածի: Պահանջում ենք, որ դաշնակից պետությունների Կովկասում գտնվող ներկայացուցիչները

«Վերածնված Հայաստան», թիվ 4, 1990, էջ 52, 53: ՀԱԱ, ֆ. 199, ց. 1, գ. 252, թ. 137:

վերջ դնեն կոտորածի և ավերի քաղաքականությանը: Պահանջում ենք հայկական կառավարությունից բուռն կերպով բողոքել դաշնակիցների ներկայացուցիչներին և հանուն քաղաքակրթության ու մեր ժողովրդի ֆիզիկական գոյության պաշտպանել հայ ժողովուրդը՝ ձեռքի տակ ունեցած բոլոր միջոցներով»1: Այդ ժողովից հետո Հայաստանի Հանրապետության արտգործնախարարը նոտա է հանձնում ՀՀ-ում Ադրբեջանի ներկայացուցչին, ուր նշված էր, որ տեղի ունեցածի համար «Հայաստանի կառավարությունը պատասխանատու է համարում Ադրբեջանի կառավարությանը»2: Հունիսի 17-ին Երևանում հրապարակվեց կառավարական հաղորդագրություն, ուր նշված էր. «Հայաստանի կառավարությունը հարկ է համարում հայտարարել, որ նա երբեք ոչ մեկի և ոչ մի տեղ չի հայտարարել այն մասին, որ նա համաձայն է, թեկուզ և ժամանակավորապես, Ղարաբաղի կառավարմանը Ադրբեջանի կողմից: Հակառակը, նա մի քանի անգամ բացահայտ և գրավոր ձևով հայտարարել է բոլոր տերությունների ներկայացուցիչներին Կովկասում և Փարիզում, որ ինքը Ղարաբաղը համարում է Հայաստանի Հանրապետության անքակտելի մասը և խնդրում է անգլիական հրամանատարությունից մինչև փարիզյան կոնֆերենցիայի որոշումները հաստատելը, այնտեղ սահմանել անգլիական գեներալ-նահանգապետի իշխանությունը և ինքնակառավարում ի դեմս ազգային մուսուլմանական և հայկական խորհուրդների Ղարաբաղի համապատասխան մասերում: Այս տեսակետից, նա երբեք և ոչ մի հանգամանքներում չի հրաժարվել:

«Վերածնված Հայաստան», թիվ 4, 1990, էջ 53: “Кавказское слово”, 19 июня, 1919.

Ցանկացած ուրիշ պնդում չի համապատասխանում իրականությանը»1: Հունիսի 22-ին Թիֆլիսում տեղի ունեցավ հրապարակային մեծ ժողով, որին մասնակցում էին 40-ից ավելի ազգային կազմակերպություններ: Նախագահում էր Հովհաննես Թումանյանը: Ընդունվեց բանաձև, որով ժողովի մասնակիցները «դաշնակից» անգլիացիներից պահանջում էին Խ. Սուլթանովին վտարել Արցախից, կոտորածի հեղինակներին ձերբակալել ու ենթարկել պատժի, Արցախը միացնել Հայաստանին: Բողոքի ձայն բարձրացրեց նաև Ղարաբաղի Ազգային խորհուրդը, որը մի ընդարձակ հաղորդագրությամբ դիմեց դաշնակից հրամանատարությանը՝ պահանջելով պատասխանատվության կանչել կոտորածի գլխավոր մեղավորին՝ Խ. Սուլթանովին, որը Ղարաբաղ գալու առաջին օրից ձգտել է զենքի ուժով հնազանդեցնել հայկական շրջանները: Հաղորդագրության վերջում ասված էր, որ մուսավաթականների կողմից Շուշիի գրավումը դեռ չի նշանակում Արցախի նվաճում, և որ արցախահայությունը շարունակելու է իր անդուլ պայքարը Հայաստանի Հանրապետությանը միանալու համար: Նման հայտարարություններով հանդես եկան նաև ՀՅԴ Արցախի կոմիտեն, Հայ ժողովրդական կուսակցության Շուշիի մասնաճյուղի ժողովը և երկրամասի այլ կազմակերպություններ2: Ծայր առած աննախադեպ բողոքների ճնշման տակ գեներալ Դ. Շատլվորթը հանձնարարում է Շուշիում անգլիական առաքելության ներկայացուցիչ գնդապետ Սեսիլ Հ. Կլատերբակին տեղում ուսումնասիրել եղելությունը և զեկուցագիր ներկայացնել Ադրբեջանի կառավարությանը: Գնդապետը կատարում է առա1

“Кавказское слово”, 19 июня, 1919. Տե՛ս «Գործ», 1990, թիվ 15, ՀԱԱ ֆ. 199, ց. 1, գ. 23, 2-րդ մաս, թ. 430:

ջադրանքը և անկողմնակալ զեկուցագիր է գրում, ուր նկարագրում է սարսափելի դեպքերը: Նա պնդում է, որ կոտորածները հիմնականում կատարել են քրդերը և ակտիվ մասնակցել են ռուս սպաները: Ս. Հ. Կլատերբակը պահանջում է պատասխանատվության ենթարկել կոտորածների գլխավոր կազմակերպչին՝ Խ. Սուլթանովին1: Արցախում ընթացող արյունահեղության կապակցությամբ Ադրբեջանի խորհրդարանում հանդես եկան հայ պատգամավորները: Որոշում կայացվեց, որ երկու հայ (Պ. Չուբարյան, Ի. Խոջայան) և երկու ադրբեջանցի (Կ. Կարաբեկով և Շ. Ռուստամբեկով) պատգամավորներ մեկնեն Արցախ՝ տեղում ուսումնասիրելու իրավիճակը: Հունիսի 22-ին վերադառնալով Բաքու՝ Պ. Չուբարյանը խորհրդարանին ներկայացրեց մի զեկուցագիր, ըստ որի՝ արյունահեղության կազմակերպիչ էր ճանաչվում Խ. Սուլթանովը: Առաջարկվում էր նրան անհապաղ հեռացնել Արցախից: Սակայն խորհրդարանը գտավ, որ Արցախի ադրբեջանական իշխանությունների և անձամբ նահանգապետի գործողություններում ապօրինի ոչինչ չկա2: Հունիսի 23-ին Բաքվի Հայոց Ազգային խորհուրդը քննարկում է Արցախի վերջին դեպքերը և, նկատի առնելով ստեղծված ծանր վիճակը, որոշում է ժամանակավոր զիջումների գնալ Ադրբեջանի իշխանություններին, մինչև կպարզի ՀՀ կառավարության դիրքորոշումը: Այդ նպատակով խորհուրդը ընտրում է մի պատգամավորություն (Հ. Մանանդյան, Բ. Իշխանյան և Հ. Խաչատրյան), որը նույն օրը մեկնում է Երևան3:

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 1457, ց. 1, գ. 465, թ. 1, տե՛ս նաև “Кавказское слово”, 19 января,

1919:

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 199, ց. 1, գ. 252, թ. 1: Տե՛ս նույն տեղում, թ. 189:

Նույն օրը՝ հունիսի 23-ին, Ադրբեջանում ՀՀ դիվանագիտական ներկայացուցիչը ՀՀ կառավարությանը հաղորդում է, որ Շուշիում արդեն կան 300-ից ավելի անգլիացի զինվորներ, որոնց մեծ մասը մահմեդական սիպահներ են, որոնք ամեն րոպե պատրաստ են աջակցել Խ. Սուլթանովին: «Ամեն ինչից երևում է, որ Զանգեզուրի դեմ լուրջ պատրաստություններ են տեսնվում և ով գիտե, թե ինչ է սպասվում այդ գավառի հայությանը, եթե կտրուկ և լուրջ միջոցներ ձեռք չառնվեն այդ ամենը կանխելու»1: Այդուհանդերձ, Ադրբեջանի կառավարությունում կային անձինք, որոնք մտավախություն ունեին, որ եթե Արցախում դեպքերը զարգանան նույն կերպ, ապա հնարավոր է, որ արցախցիներին օգնության գան ՀՀ զինված ուժերը, և այդժամ դժվար կլինի կանխատեսել իրադարձությունների ելքը: Հունիսի 24-ին ՀՀ կառավարությանը հղած մեկ այլ զեկուցագրում Ադրբեջանում ՀՀ դիվանագիտական ներկայացուցիչը նշում է, որ նախորդ օրը Ադրբեջանի խորհրդարանականներից մեկը խորհրդարանում հանդիպել է Ադրբեջանի նախարարներից մեկի՝ Խուդադաթ բեկ Մելիք-Ասլանովի հետ և մասնավոր խորհրդակցություն է ունեցել Ղարաբաղի հարցի շուրջ: Այդ խոսակցության ժամանակ խորհրդարանականը կարծիք է հայտնել, որ Ղարաբաղի հարցը պետք է հարթել կառավարության, այլ ոչ թե խորհրդարանի միջոցով, որովհետև այնտեղ կրքերը կբորբոքվեն, հարցը կբարդանա և նոր բախումների տեղիք կտա: Նախարարը պատասխանել էր, որ ինքը ղարաբաղցի է, շատ է սիրում Ղարաբաղը և «չէր ցանկանա, որ այնտեղ խլրտում առաջ գա, որովհետև այն կարող է կորստաբեր լինել Ադրբեջանի համար»: ՀՀ դիվանագիտական ներկայացուցիչը, ուշադրություն հրավիրե-

ՀԱԱ, ֆ. 199, ց. 1, գ. 252, թ. 168:

լով Խուդադաթ բեկ Մելիք-Ասլանովի խոսքերի վրա, ավելացնում է. «Թե ինչ շարժառիթներից դրդված նա Ղարաբաղում ազգամիջյան ընդհարումները կորստաբեր է համարում Ադրբեջանի համար, դա անհայտ է խոսակցի համար»1: Հունիսի վերջերին Շուշիի անգլիական առաքելությունը թողեց Արցախը և մեկնեց Բաքու: Փաստորեն դեմ հանդիման մնացին երկրամասի հայերն ու ազերիները: Սակայն, անգլիացիների հեռանալով Արցախի հարցը չէր լուծվում: Վերջիններս առաջվա պես Արցախը դիտում էին Ադրբեջանի անբաժանելի մասը: Անգլիացիների այդ տեսակետը նաև արցախահայերի պաշտոնական տեսակետը դարձնելու համար Խ. Սուլթանովը որոշեց նպաստել ղարաբաղցի հայերի հաջորդ՝ 6-րդ համագումարի հրավիրմանը2: Համագումարը հրավիրվեց հունիսի 28-ին Շուշիից ոչ հեռու Վարանդայի Շոշ գյուղում: Բացի պատգամավորներից՝ մասնակցում էին Բաքվի ղարաբաղցիների ներկայացուցիչները և Ադրբեջանի կառավարության ներկայացուցիչ Շ. Ռուստամբեկովը: Խ. Սուլթանովը կանչված էր Բաքու: Համագումարը չափազանց կարճ տևեց: Ընտրվեց 3 հոգուց բաղկացած մի պատվիրակություն՝ Ռուբեն Շահնազարյան, Արամայիս Տեր-Դանիելյան, Գերասիմ Խաչատրյան կազմով, որին տրվեց Ղարաբաղի կողմից Ադրբեջանի կառավարության հետ բանակցելու լիազորություն3: Այնուհետև համագումարը ցրվեց: Լիազորված երեք անձինք մեկնեցին Բաքու: Գերասիմ Խաչատրյանը ճանապարհին սպանվեց թուրքերի ձեռքով, իսկ մյուս երկուսը հասան տեղ, խորհրդակցեցին տեղի Ազգային խորհրդի ՀԱԱ, ֆ. 199, ց. 1, գ. 252, թ. 170: Տե՛ս նույն տեղում, թ. 2: 3 Տե՛ս Ռ. Հովհաննիսյան, նշվ. աշխ., էջ 200:

հետ, որից հետո հանդիպեցին այնտեղ գտնվող Խ. Սուլթանովի հետ և հանգեցին որոշ համաձայնության: Դրանից հետո նրանք վերադարձան Ղարաբաղ: «Հաջողություններից» ոգևորված՝ Խ. Սուլթանովը պահը հարմար գտավ՝ Զանգեզուրի վրա հարձակում գործելու համար: Նա մտածում էր, քանի որ Արցախի հայերը ահաբեկված են, իսկ թուրքերի ու քրդերի բարոյահոգեբանական վիճակը, ընդհակառակը, բարձր է ինչպես երբեք, պետք է գործել: Հավանաբար նա նաև լուր էր ստացել, թե Զանգեզուրի ղեկավարության մեջ, իբր, կան տարաձայնություններ: Բայց նա սխալվում էր. իրականում Զանգեզուրի ղեկավարությունը համերաշխ էր ու միակամ: Բացառություն էր Զանգեզուր-Ղարաբաղի շրջանային խորհրդի նախկին նախագահ Մ. Զաքարյանը, որն իր պարտականությունից ազատվելուց հետո սկսել էր պայքարել Շրջանային խորհրդի նոր ղեկավարության դեմ, բայց որևէ արդյունքի չհասնելով՝ հուլիսի 22-ին հայտարարել էր, թե ընդհանրապես հեռանում է խորհրդի աշխատանքներից: Այդ քայլի համար գեներալ-կոմիսար Սերգեյ Մելիք-Յոլչյանը նրան պատասխանատվության էր կանչել, բայց վերջինս, հետապնդումներից խուսափելով, Գորիսից տեղափոխվել էր Սիսիանի շրջան՝ հայրենի Բռնակոթ գյուղը: Ադրբեջանական 1500 զինվորից բաղկացած կանոնավոր զորամասը և նրան միացած շուրջ 2000-անոց խուժանը՝ Քյարիմ բեյի հրամանատարությամբ, դուրս գալով Կարյագինոյից, շարժվում է դեպի Կապանի սահմանը: Զորամասն ուներ 7 գնդացիր և 10 բեռնասայլ փամփուշտ1: Հունիսի 28-ին, լույսը չբացված, այն հարձակում ծավալեց Ղարաբաբա, Ուժանիս, Ագարակ և Եղվարդ գյուղերի վրա2:

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 201, ց. 1, գ. 169, թ. 56: Տե՛ս նույն տեղում, նաև՝ ֆ. 200, ց. 1, գ. 501, թթ. 12-14:

Ղարաբաբայի բնակիչները առանց լուրջ դիմադրության լքում են գյուղը: Թշնամին մտնում է գյուղ, թալանում, ապա՝ հրդեհում: Այդ օրը հայերից սպանվում են 3-ը, վիրավորվում 2-ը1: Սակայն Ագարակի ուղղությամբ ազերիները չկարողացան հաջողության հասնել: Հարմար դիրքեր գրավելով՝ լուսաբացին նրանք բոլոր կողմերից հարձակվեցին գյուղի վրա: Ճիշտ է, հաջողվեց կրակի տալ գյուղի գոմերը, բայց ավելին անել չկարողացան: Ագարակի պաշտպանները շտաբս-կապիտան Ս. Թորոսյանի գլխավորությամբ դուրս եկան իրենց մի քանի անգամ գերազանցող թշնամու դեմ: Չորս ժամ տևած կռվից հետո հակառակորդը մեծ կորուստներով փախուստի դիմեց: Հայերը տվեցին 5 զոհ և երկու վիրավոր2: Դրան հակառակ՝ ազերիներին հաջողվում է մտնել Եղվարդ: Փողոցներում կատաղի մարտ է սկսվում: Վճռական պահին հայերին օգնության են գալիս շրջանում Զանգեզուրից Անդրանիկ զորավարի հեռանալուց հետո (1919 թ. մարտ) ապաստանած վանեցիները: Նրանց օգնությամբ թշնամին հետ է շպրտվում: Եղվարդը տալիս է 8 զոհ և 7 վիրավոր3: Հունիսի 29-ին հայկական ուժերն անցնում են հակահարձակման Եղվարդի, Ագարակի ու Ուժանիսի ուղղություններով և, կոտրելով հակառակորդի դիմադրությունը, գրավում Ղորդարա, Խաղդափ և Էմանլու, Հաջի-Ղուրբանլար, իսկ ապա՝ Սարալու և Աղբիս ադրբեջանական գյուղերը: Այս կռիվներում հայերից սպանվում են 18-ը, 10-ը՝ վիրավորվում: Հակառակորդի կորուստները 100-ից ավելի էին: Հայերի ձեռքն էին անցել 120-ից ավելի

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 309, թ. 208: Տե՛ս նույն տեղում: 3 Տե՛ս նույն տեղում, ֆ. 275, ց. 2, գ. 42, թ. 219:

հրացան, 3 գնդացիր, զգալի քանակությամբ փամփուշտ, նաև ձիեր և պարեն1: Հակառակորդի սպանված զինվորների գրպաններում գտնվել էին վկայականներ՝ տրված Շուշիում և Խանքենդում տեղակայված Ադրբեջանի հեծյալ 2-րդ գնդի թուրք հրամանատարի ստորագրությամբ: Եղվարդի մարտի ժամանակ սպանված Հեյդար բեկի մոտ գտնվել էին փաստաթղթեր, որոնցից պարզվել էր, որ կռվին մասնակցել էին բազմաթիվ թուրք ժանդարմներ2: Իսկ Կապանի կռիվներում սպանված զինվորների մոտ կային անձնագրեր՝ տրված Էրզրումում, Սվազում, Երզնկայում3: Ազերիների նահանջող զորամասը կենտրոնացավ Դոնդարլու գյուղում և սկսեց զորավարժություններ՝ նոր հարձակումների համար: Հուլիսի 2-ին հարձակումներ տեղի ունեցան Կապանի Զեյվա և Մողես գյուղերի վրա, սակայն դրանք հետ շպրտվեցին4: Մեկ այլ զորամաս հուլիսի 1-ին հարձակման անցավ Գորիսի շրջանի Խոզնավար գյուղի վրա, իսկ հուլիսի 2-ին՝ Երիցաթումբի ուղղությամբ: Հայկական ջոկատները, թշնամուն ջարդելով, ստիպեցին նահանջել դեպի ելման դիրքերը5: Չնայած այս ամենին՝ զանգեզուրցիները համոզված էին, որ թշնամին չի խաղաղվելու: Գավառի վրա սպասվում էին նոր լայնածավալ հարձակումներ: Ուստի անհրաժեշտ էր կազմ ու պատրաստ լինել: Թուրքական հարձակումների ակտիվացումը և ազգամիջյան նոր ընդհարումների բորբոքումը գավառի իշխանությունների առջև դրեցին կարևորագույն խնդիրներ՝ բոլոր ուժերը զորահավաքի ենթարկել և բռունցքվել: Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 201, ց. 1, գ. 169, թ. 57: Տե՛ս նույն տեղում, ֆ. 200, ց. 1, գ. 309, թ. 208: 3 Տե՛ս նույն տեղում: 4 Տե՛ս նույն տեղում, ֆ. 113, ց. 3, գ. 37, թ. 104: 5 Տե՛ս նույն տեղում, ֆ. 201, ց. 1, գ. 169, թ. 56-ի շրջ.:

Այդ նպատակով Զանգեզուր-Ղարաբաղի շրջանային խորհուրդը, հուլիսի 1-ի նիստում քննության առնելով գավառի պաշտպանությանն ուղղված մի շարք կարևորագույն հարցեր, որոշեց գավառում հաստատել ռազմական դրություն. «Զանգեզուրի* թուրքության կողմից վարվող ագրեսիվ քաղաքականության և հարձակումների առթիվ Շրջանային խորհուրդը հայտարարում է երկրում ընդհանուր զինվորական դրություն: Զանգեզուրի բոլոր զինվորական ուժերի Գերագույն հրամանատար է նշանակվում սպա Արսենը»1: Հուլիսի 3-ին Արսեն Շահմազյանը տվեց իր առաջին հրամանը. «Ահեղ վտանգի պահին, երբ Ադրբեջանի զորքերը և խանական-բեկական հրոսակախմբերը ձգտում են ավերել ու ոչնչացնել մեր երկրամասը, ես Զանգեզուրի բոլոր զինված ուժերին կոչ եմ անում ազնվությամբ և արիաբար կատարել իրենց պարտքը հայրենիքի հանդեպ: Հունիսի 28-ին Եղվարդի տակ թշնամին արդեն փորձել է քաջակորով Ղափանի որդիների զենքի ուժը»2: Հաջորդ օրը հայտարարվեց 18-25 տարեկան երիտասարդների զորահավաք: Ստեղծվեց մի նոր կադրային գումարտակ, իսկ գոյություն ունեցող վաշտերը համալրվեցին3: Դեռևս մայիսին Շուշի էր եկել ամերիկյան մի առաքելություն, որն, ըստ էության, հնազանդ հետևում էր անգլիացիների վարած քաղաքականությանը: Զանգեզուրի ինքնապաշտպանության կազմակերպման ամենապատասխանատու ժամանակաշրջանում՝ հուլիսի 14-ին, Գորիս քաղաք է ժամանում Շուշիի ամերիկյան առաքելության կող* Նկատի է առնվում Զանգեզուրի նախկին գավառի թուրքական մասը՝ Դոնդարլու կենտրոնով: 1 ՀԱԱ, ֆ. 1021, ց. 8, գ. 95, թ. 1: 2 Նույն տեղում, ֆ. 1022, ց. 3, գ. 97, թ. 1: 3 Տե՛ս նույն տեղում, ֆ. 1021, ց. 9, գ. 91, թ. 11:

մից ուղարկված ամերիկյան մի հանձնախումբ՝ գնդապետ Ժ. Հ. Ֆորդի գլխավորությամբ՝ գավառի բժշկական և սանիտարահիգիենիկ վիճակին ու գաղթականության խնդիրներին ծանոթանալու համար: Առաքելությունը 10 օր մնաց գավառում, բայց ըստ էության ոչինչ չարեց: Նրանք հուլիսի 17-ին այցելեցին Տաթևի վանք, հուլիսի 21-ին Ազգային խորհրդի որոշ անդամների ուղեկցությամբ եղան գավառի սահմանամերձ Խոզնավար գյուղում: Գյուղի շրջակայքում շրջելիս նրանք ականատես եղան Ադրբեջանի տարածքից հայկական դիրքերի ուժգին գնդակոծությանը: Հուլիսի 24-ին առաքելության անդամները վերադարձան Շուշի1: Զանգեզուրցիները այնպես էլ չհասկացան ամերիկյան առաքելության՝ գավառ գալու նպատակները: Այդ ժամանակ Նախիջևանի գավառում տեղի էին ունենում բախտորոշ իրադարձություններ, որոնք իրենց ծանր հետևանքներով մեծապես դժվարացնելու էին Զանգեզուրի ինքնապաշտպանության գործը: 1919 թ. հուլիսի 17-ին Ադրբեջանում Հայաստանի դիվանագիտական ներկայացուցչությունից վարչապետին հղված գրության մեջ արձանագրվում էր. «Ադրբեջանը տենդագին նախապատրաստվում է՝ ամեն միջոցներով իր տիրապետությունը տարածելու Զանգեզուրի և Նախիջևանի գավառների վրա: Ինչպես Ղարաբաղում, այնպես էլ Նախիջևանում և Զանգեզուրում տեղ են գտել ապստամբական ելույթներ, որոնք օրգանապես կապված են միմյանց հետ, և այդ ամենը կատարվում է՝ նախապես մշակված պլանի համաձայն: Բնականաբար, այս ամենը ուղղված են Հայաստանի կառավարության դեմ և նպատակ ունեն ուժեղացնելու մահմեդականների տիրապետությունը և դրանով օղակել հայությանը մահմե1

Տե՛ս «Հայաստանի աշխատավոր», 1919, 22 օգոստոսի:

դականությամբ և կաթվածահար անել կառավարության աշխատանքը»1: Ինչպես նաև վկայություններ կային, որ թուրք-թաթարական քաղաքական կազմակերպությունները իրենց գործակալների միջոցով ձգտում են Հայաստանին սահմանակից մուսուլմանաբնակ մարզերում ուժեղացնել հակահայկական տրամադրությունները, ուստի նրանց մատակարարում են ինչպես դրամական միջոցներ, այնպես էլ զենք և ռազմական այլ պարագաներ: Ոչ միայն ծայրամասերում, այլև Բաքվի բանվորական մահմեդական կազմակերպություններում տարվում էր հակահայկական ուժեղ քարոզ, ինչը հղի է հայկական ջարդերի վտանգով: Զանգեզուրի և Նախիջևանի վերջին իրադարձությունները մահմեդական տեղական մամուլում լուսաբանվում էին այնպիսի խտացված գույներով, որ բացահայտ թշնամանք էին սերմանում թուրք-թաթարական բնակչության մեջ և նրանց դրդում ընդհարումների: Հանրահավաքների ժամանակ որոշ գաղտնի գործակալներ կամավորական ջոկատներ կազմավորելու կոչեր էին անում: Վերջիններս պետք է Բաքվից Ղարաբաղով և Զանգեզուրով շարժվեին դեպի Նախիջևան և, իրենց ուղին ազատելով հայկական տարրերից, Ադրբեջանի տիրապետությունը տարածեին մինչև ռուսական հին սահմաններ՝ Թուրքիայի հետ միանալու համար: Իր նկրտումների հաջողությունը ապահովելու համար Ադրբեջանն իր ներկայացուցիչներին՝ ռազմական պարագաներով և դրամական միջոցներով, պարբերաբար Վրաստանի վրայով ուղարկում է Արդահանի շրջան: Միայն Պարսկաստանով Նախիջևանի շրջան է ուղարկվում 200.000 փամփուշտ, իսկ Սուլթանո-

ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 50, թ. 10-11:

վի կողմից Նախիջևան է ուղարկվում 3 մլն նիկոլաևյան ռուբլի: Վարչապետին ուղղված գրության մեջ նշվում էր, որ ուժեղ քարոզչություն է իրականացվում նաև սևծովյան շրջանի թուրքական զորքերի շրջանում՝ ադրբեջանական զորքերի կազմում թուրքական սպաներին ներգրավելու նպատակով: Այդ աշխատանքի հետևանքը եղավ թուրքական 15 սպաների ժամանումը Բաքու: Աղդամում կենտրոնացած 600 հոգանոց հեծելագունդը Ադրբեջանի կառավարության հրահանգով պետք է ուղղվեր Զանգեզուր: Ադրբեջանում ստեղծվել էր կամավորական ջոկատ, որը նախատեսված էր հասցնելու զորամիավորման աստիճանի: Հավաքագրվել էր հրամանատարական կազմ, որի մի մասը թուրք սպաներ էին: Այս ջոկատը պետք է ունենար հատուկ արտահագուստ և տարբերվելու էր մյուս զորաջոկատներից: Թեպետ այս ամենն ուղղված էր հայ ժողովրդի և նրա կառավարության դեմ, սակայն այս շարժման բուն նպատակն էր դաշնակիցներին խանգարել երկրամասի խաղաղեցումը հատկապես այն վայրերում, որտեղ կար մահմեդական և քրիստոնյա խառը բնակչություն1: 1919 թ. գարնանը անգլիական զորքերը ռազմակալել էին Շարուրն ու Նախիջևանը և մայիսի 19-ին դրանք պաշտոնապես ճանաչել որպես Հայաստանին պատկանող պատմական տարածքներ: Շարուր գավառակից և Նախիջևան գավառից ստեղծվել էր գեներալ-նահանգապետություն, որի գեներալ-նահանգապետն էր գեներալ-մայոր Գրիգոր Հարությունի Շելկովնիկյանը2: Հայկական զորքերը զբաղեցրել էին Պարսկաստանի հետ Շարուր-Նա-

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 50, թ. 10-11: Տե՛ս «Կառավարական լրաբեր», 1918, 4 սեպտեմբերի:

խիջևանի սահմանային ուղեկալները, ինչպես նաև զինվորական կայազորներ հաստատել կարևոր բնակավայրերում1: Բայց Հայաստանը հազիվ երկու ամիս կարողացավ իր ձեռքում պահել Նախիջևանի գավառը և Շարուրի գավառակը: Տեղի թուրք ազգաբնակչությունը, ղեկավարվելով թուրք սպաների կողմից, 1919 թ. հուլիսի 20-21-ին Նախիջևան քաղաքում, Ջուլֆայում, Շահթախտում, Բաշ-Նորաշենում ապստամբություն բարձրացրին Հայաստանի իշխանության դեմ2: Նախիջևանում գտնվող ամերիկյան փոքրաթիվ զորամասի հրամանատարությունը ապստամբների առաջնորդներ Քերբալայ խանին և Խալիլ բեյին առաջարկում է դադարացնել ռազմական գործողությունները, բայց նրանք կտրականապես մերժում են: Նույն առաջարկով հանդես է գալիս մայիսի սկզբներից Նախիջևանում գտնվող ամերիկյան դիվանագիտական ներկայացուցիչ Էդմոնդ Դևին, որը նույնպես կտրուկ մերժում է ստանում3: Ընդհարումները տևեցին 10 օր, և թուրքերը, հաջողության հասնելով, դարձան դրության տերը: Հայկական զորքերը, մեծ կորուստներ տալով, ստիպված նահանջեցին Երևանի և Վայոց ձորի ուղղություններով, իսկ սահմանապահների մի մասը կարողացավ անցնել Արաքսը և կենտրոնանալ Թավրիզում: Հաղթանակած թուրքերը սրի քաշեցին հազարավոր նախիջևանահայերի՝ տղամարդ, կին, ծեր ու մանուկ: Օրինակները շատ են՝ մեկը մյուսից սարսռազդու: Այսպես՝ թշնամին օղակի մեջ էր առել Ջուլֆան: Երեք կող-

1 Տե՛ս Է. Ա. Զոհրաբյան, Նախիջևանյան հիմնահարցը (1920-1921), Երևան, 2010, էջ 215-217: 2 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 275, ց. 2, գ. 42, թ. 230: 3 Տե՛ս նույն տեղում, ֆ. 200, ց. 1, գ. 501, թ. 12, նաև՝ ֆ. 113, ց. 3, գ. 37, թ. 104:

մում թուրք գյուղեր էին, և հայերի համար հեռանալու հնարավորություն չկար: Չորրորդ կողմը Արաքսն էր: Ջուլֆայի վրա հարձակվեցին 300-ից ավելի յայջիցիներ, իսկ ավանի հայ պաշտպաններից զենք վերցնելու ունակ էին միայն 18-ը, քանի որ նոր էին գաղթից վերադարձել, սովից ու տառապանքներից հյուծված էին, անուժ, հետևապես՝ անկարող կռվելու: Մինչ այդ թուրքերը կամրջի մոտ կոտորել էին հայ զինվորներին և մաքսատան ծառայողներին՝ թվով 40 հոգու, բայց ավանի 18 հայ մարտիկները կարողացել էին յայջիցիներին հաղթել և հետ գրավել կամուրջը: Ապա հայերը դիմեցին պարսից խանին, որը Ջուլֆայի հայ բնակիչներին թույլատրեց անցնել Պարսկաստան: Հաջորդ օրը Նեհրամից, Յայջուց և այլ գյուղերից հազարավոր թուրքեր հարձակվեցին Ջուլֆայի վրա: Այնտեղ մնացած հիվանդ երկու կանանց նրանք անմիջապես սպանեցին: Այդպիսով՝ սպանված հայերի թիվը Ջուլֆայում հասնում է 43-ի: Հայկական գյուղերի՝ արդեն խիստ նոսրացած բնակչության մի մասը գաղթեց Սիսիանի, Կապանի և Գորիսի շրջաններ, իսկ մի հատված էլ անցավ Վայոց ձոր1: Օգոստոսի 1-ին ամբողջ Նախիջևանը և Շարուրը գրավված էր թշնամու կողմից: Ապստամբության ղեկավարները, սակայն, չբավարարվեցին դրանով: Մի կողմից նրանք կապվեցին Կապանի շրջանի Օխչի և Գեղի ձորերի հետ՝ Արցախ թափանցելու համար, մյուս կողմից՝ ծրագրեցին գրավել Վայոց ձորը և այնտեղից հարձակվել Զանգեզուրի վրա: Հետագա դեպքերը ցույց տվին, թե որքան ժամանակին էր ռազմական դրության հաստատումը գավառում: 1 Տե՛ս, ֆ. 205, ց. 1, գ. 541, թ. 58-59, տե՛ս նաև Э. А. Зограбян, Шарур-Нахичеван в 1918-1919 гг., Ереван, 2012, стр. 270, 271:

Օգոստոսի 6-ին Հաջիսամլուի և Մաղավուզի քրդական ուժերը փորձում են Զանգեզուր մտնել Սիսիանի շրջանի Մուխուրթուրյան հայկական գյուղի ուղղությամբ: Նրանց հաջողվում է մտնել գյուղ: Հանկարծակիի եկած հայերը, վերադասավորելով ուժերը, անցնում են հակահարձակման: Տալով 20-ից ավելի զոհ՝ թշնամին խուճապահար բռնում է փախուստի ճանապարհը1: Օգոստոսի 7-ին տեղի է ունենում նոր ընդհարում Սիսիանի Իշխանասար լեռան փեշերին: Շրջապատման վտանգից խույս տալով՝ ազերիների և քրդերի ուժերը նահանջում են՝ իրենց հետ տանելով հայերի նախիրը2: Օգոստոսի 11-ին Նախիջևանի ազերիները մեծ ուժերով հարձակում են սկսում Դարալագյազի Ղուշչիբիլակ, Սիսիանի Նորս գյուղի, ինչպես նաև Մեղրիի ուղղությամբ: Առաջին ուղղությամբ հակառակորդին հաջողվում է գրավել Նորս, Գյոմուր, Գժաձոր, Մազրա գյուղերը, որոնց հայ բնակիչներն ապաստանում են Սիսիանում և Գողթն գավառում: Մյուս ուղղությունում հայոց ուժերը ըստ արժանվույնս դիմակայում են հակառակորդին, որը մեծ կորուստներով վերադառնում է ելման դիրքերը3: Օգոստոսի 15-ին Հաջիսամլուի և Մաղավուզի ավազակախմբերը հարձակվում են Գորիսի շրջանի Խնածախ գյուղի վրա4: Նույն օրը հակառակորդն իր հարձակման թիրախը դարձնում է Կապանի Զեյվա և Մողես գյուղերը, բայց այստեղ ևս մատնվում է անհաջողության5:

Տե՛ս “Борьба” (Тифлис), 26 августа, 1919: Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 50, թ. 126-ի շրջ.: 3 Տե՛ս նույն տեղում: 4 Տե՛ս նույն տեղում: 5 Տե՛ս նույն տեղում:

Կռիվների ժամանակ երկու կողմից մասնակցում էր 15003000 մարդ1: Չնայած որոշ հաղթանակներին՝ Զանգեզուրի վիճակը առաջվա պես մնում էր ճգնաժամային: Գավառը կարծես հանձնված էր բախտի քմահաճույքին, չուներ հաղորդակցություն հայկական Արցախի հետ, վտանգված էին նաև դեպի Հայաստանի Հանրապետություն տանող ճանապարհները: 1919 թ. օգոստոսի 18-ին ՀՀ արտաքին գործերի նախարար Ա. Խատիսյանը Վրաստանում ՀՀ ներկայացուցչին հեռագիր է ուղարկում թշնամու զինուժի կողմից ինը հայկական գյուղերի շրջապատման մասին, որտեղ նշում է, որ Գողթանի ինը հայկական գյուղեր շրջապատված են հրոսակների կողմից, որոնք թուրքական բանակի մնացուկներ են և ադրբեջանական կանոնավոր բանակի զինվորներ: Նախարարը հաղորդում էր նաև, որ Գողթանի դրությունը ծայրահեղ է, և հարկավոր է անհրաժեշտ և շտապ միջոցներ ձեռնարկել2: Հակառակորդի զինված ուժերի կազմում մեծ ակտիվություն էին հանդես բերում ադրբեջանական բանակում ծառայության անցած ցարական բանակի ռուս բազմաթիվ սպաներ և բարձրաստիճան զինվորականներ, այդ թվում՝ գնդապետներ ու գեներալներ: Օրինակ՝ նրանցից գեներալ-լեյտենանտ Սուլկևիչը, լինելով Ադրբեջանի բանակի շտաբի պետը, քաջ հասկանում էր, որ եթե չհաջողվի գրավել Զանգեզուրը, ապա հնարավոր չի լինի հնազանդեցնել Արցախը, ուստի Ադրբեջանի բանակի առաջնահերթ խնդիրը համարում էր Զանգեզուրի նվաճումը: Բոլոր տեսակետներից Ադրբեջանը առավելություններ ուներ փաստորեն բախտի քմահաճույքին թողնված Զանգեզուրի հան1

Տե՛ս Ս. Վրացյան, Հայաստանի Հանրապետություն, Երևան, 1993, էջ 352: Տե՛ս , ՀԱԱ, ֆ. 275, ց. 2, գ. 42, թ. 230:

դեպ: Գավառը չուներ ոչ մի հաղորդակցություն հայկական Ղարաբաղի հետ. բոլոր ճանապարհները փակ էին և գտնվում էին Խոսրով բեկ Սուլթանովի եղբայր Սուլթան բեկ Սուլթանովի հսկողության տակ: Թշնամու համար պահը հարմար էր նաև այն տեսակետից, որ ամերիկյան դիվանագիտական առաքելությունը Շուշիի ամերիկյան օգնության կոմիտեին հրահանգել էր անհապաղ մեկնել Թիֆլիս, որը և կատարվել էր օգոստոսի 12-ին: Ինչպես վերը նշվել է, Շուշիի անգլիական առաքելությունը հեռացել էր Բաքու ավելի վաղ, և ահա այժմ՝ ամերիկացիների հեռանալուց անմիջապես հետո՝ օգոստոսի 13-ին, այդտեղից հեռացավ նաև անգլիական կայազորը: Զանգեզուրի և Ադրբեջանի սահմանը Զաբուղ գետը ճանաչելուց հետո անգլիական գլխավոր հրամանատարությունը արդեն վերջնականապես լուծված էր համարում Ադրբեջանին Լեռնային Ղարաբաղի ենթակա լինելու հարցը և իր վերջին զինվորը հանում էր այնտեղից: Այդ երկու հանգամանքները տեղի հայ բնակչությանը դրել էին ծանր դրության մեջ, մանավանդ որ հենց այդ ժամանակ էր, որ Խ. Սուլթանովը հայերի վրա ուժեղացրել էր ճնշումը և փակել բոլոր ճանապարհները: Թեև Արցախի հարցում Մեծ Բրիտանիայի քաղաքականությունը ադրբեջանամետ էր, բայց անգլիական զորքի ներկայությունը երկրամասում, այնուամենայնիվ, որոշ զսպիչ դեր ուներ երկու կողմերի համար: Այս խիստ բարենպաստ պայմաններում Արցախի գրավումը կատարված փաստ համարելով և ստանալով գործողությունների լիակատար ազատություն՝ Սուլթանովը չէր դադարեցնում իր կանոնավոր զորքերի և անկանոն հրոսակախմբերի հարձակումները Զանգեզուրի վրա:

Բայց արդյոք զանգեզուրցի հայը պատրա՞ստ էր առաջիկայում նույնպիսի ոգևորությամբ ու անձնազոհությամբ պաշտպանելու իր լեռնավայրը, ինչպես մինչ այդ: Իրադրությունը մեծապես փոխվել էր ի վնաս զանգեզուրցու: Նույնն էր վերջինիս բարոյահոգեբանական կերպարը՝ բարձր ու անկոտրում, բայց նվազել էին հայրենիքը պաշտպանելու անհրաժեշտ միջոցները՝ զենքը և զինամթերքը: Զենք-զինամթերքի խիստ պակասը Զանգեզուրի ղեկավարությանը ստիպում էր պարբերաբար մերժել Գորիսից զենք ստանալու արցախցիների ակնկալիքը: Հայաստանի Հանրապետությունից օգնություն ստանալու հույսը լիովին կորցրած Արցախի Ազգային խորհուրդը հերթական անգամ դիմեց Գորիս՝ Արսեն Շահմազյանին: Վերջինս այդ կապակցությամբ Դրոյին գրում էր. «Սիրելի՛ Դրո, ուղարկում եմ Ղարաբաղից ստացած գրությունները, որից ինքներդ կտեսնեք, թե դրությունը որքան լուրջ է և կրիտիկական: Ուզում են ինձանից օգնություն: Հայտնում եմ, որ մեր դրությունը նույնպես քանի գնում վտանգավոր է. որոշ տեղերում թարաքաման երևացել է, այս մի շաբաթվա ընթացքում թուրքերի կողմից Սիսիանում, Ղափանում, Խոզնավարում քշել են հայերի տավարը: Փամփուշտ ունեմ 120 հազար՝ երեքգծանու համար … Հրացանի խիստ պակաս ունենք: Այս պայմաններում տեղական ուժերով Ղարաբաղին օգնության գնալ դժվար թե ինձ հաջողվի, նամանավանդ …, որ զինվորները բոլորը տեղացի են, կապված են իրենց հարստության և ընտանիքի հետ: Երկրորդ, այստեղից մի որևէ բան սկսելը կլինի ազդանշան նույնպես և Նախիջևանի շրջանի ու այլ տեղերի համար և անվերջ կռիվների դուռ կբացի: … Աշխատեցե՛ք, քանի ուշ չէ, դրսի միջամտություն կազմակերպել և չպետք է ուշացնել: Եթե Ղարաբաղի խնդիրը դիվանագիտական ճանապարհով չի վճռվելու, այլ կռվով, [այդ

դեպքում] անհրաժեշտ է անմիջապես Զանգեզուր մտցնել դրսի ռազմական ուժ, լեռնային թնդանոթներ և փամփուշտներ: Միայն այդ դեպքում, ապահովելով մեզ, կարելի կլինի գնալ օգնության ղարաբաղցիներին»1: Զանգեզուր-Ղարաբաղի շրջանային խորհուրդը և անձամբ Արսեն Շահմազյանը, ելնելով Զանգեզուրի համար ստեղծված ծանրագույն վիճակից, ապրիլ-հուլիս ամիսներին բազմիցս Հայաստանի կառավարությանը խնդրել էին օգնել զենքով, ռազմամթերքով, բայց օգնություն այդպես էլ չէին ստացել2: Իբրև բողոք, Ա. Շահմազյանը Հայաստանի կառավարությանը հասկացնել էր տվել, որ նրա անուշադրության ու անտարբերության պայմաններում ինքն այլևս չի կարող շարունակել աշխատանքը և, թողնելով Զանգեզուրը, կվերադառնա Երևան: Իր այդ մտադրության մասին նա տեղյակ էր պահել նաև Զանգեզուրի խորհրդին: 1919 թ. օգոստոսի 17-ի թվով Զանգեզուր-Ղարաբաղի շրջանային խորհրդի նախագահ Արշակ Շիրինյանը նամակ է հղում ՀՀ կառավարության նախագահին, ուր ասված էր, որ «Եթե իրերի դրությունը շարունակվի այնպես, ինչպես մինչև այժմ», ապա հանրապետության Զանգեզուրի ներկայացուցիչ պետական կոմիսար Արսեն Շահմազյանը մոտ մի ամսից հետո մտադիր է վերադառնալ Երևան՝ ժամանակավոր կամ ընդմիշտ՝ «նայած թե կառավարությունը որքան կկարողանա ընդառաջել նրա մի շարք պահանջներին»3: Արշակ Շիրինյանը Հայաստանի վարչապետին հիշեցնում է, որ Զանգեզուրի հայությունը վերջին մեկ ու կես տարում անասեՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 309, թ. 77: Տե՛ս նույն տեղում, ֆ. 199, ց. 1, գ. 76, թ. 239: 3 Նույն տեղում, ֆ. 201, ց. 1, գ. 41, թ. 66:

լի տառապանքներ է կրել, տեսել է թշնամու չդադարող հարձակումներ, սով, ավեր ու մահ: Նա գավառում ստեղծված իրավիճակը ներկայացնում է չորս հիմնական կետերով: 1. Շեշտելով Զանգեզուրում ռազմամթերքի բացակայության փաստը՝ գրում է. «Մեր դրությունը օր օրի վրա գնալով ավելի վատթարանում է, որովհետև թեև մեր տակտիկը ինքնապաշտպանողական է եղել, բայց այնուամենայնիվ հարկադրված էինք մի շարք կռիվների դիմել, որի ընթացքում շատ ավելի փամփուշտ է մսխված, քան այդ ժամանակամիջոցում մենք ստացել ենք դրսից»: Թվարկելով առավել ուժեղ կռիվները՝ մղված Զանգեզուրի տարբեր վայրերում, նամակագիրը ավելացնում է. «Թեպետ ամենուրեք էլ հաջողությունների ենք հանդիպել, բայց, այնուամենայնիվ, ռազմամթերքի մեծ մինուս ենք ստացել», որը և մնացել է բաց 1: 2. Թուրքերի և քրդերի հետ զանգեզուրցիների բոլոր ընդհարումները, թերևս բացառությամբ Նորսի, կապված են եղել քոչվորների սար բարձրանալու հետ, որը ցանկացել է օգտագործել Ադրբեջանի իշխանությունը: Նրա համար 200.000-ի չափ քոչվորները մեծ ուժ են: Վերջիններս զանգեզուրցիների դեմ կռվի դաշտ են դուրս բերում 10-15 հազար զինյալներ, «մի հանգամանք, որ մեզ ստիպել է զինված ուժը պարփակել մեր սահմաններում և պատրաստ լինել կռվի բոլոր ճակատներում»: 3. Քոչվորների սար բարձրանալուն զուգընթաց սկսվում են դաշտային աշխատանքները: Որչափ էլ սպառնալից լինի դրսի վտանգը, և որքան անհրաժեշտ լինեն դրսի գործո-

ՀԱԱ, ֆ. 201, ց. 1, գ. 41, թ. 66:

ղությունները, գրում է Ա. Շիրինյանը, այնուամենայնիվ անկարելի էր անուշադրության մատնել գավառի տնտեսությունը և թույլ չտալ ժողովրդին, անգամ անխուսափելի և անհրաժեշտ պատերազմական գործողությունների պատճառով, իր տարվա պարենը հայթայթել, մանավանդ այնպիսի մի երկրում, ինչպիսին Զանգեզուրն է, ուր ներկա պայմաններում դրսից որևէ կենսամթերք հայթայթել երազել անգամ չէր կարող: 4. Ա. Շիրինյանը այնուհետև վարչապետի ուշադրությունը հրավիրում է Զանգեզուրի վարչական և զինվորական ներքին կազմակերպվածության վրա՝ շեշտելով. «Գավառի իշխանությունը իր բոլոր տեսակի ֆունկցիաներով գրեթե վերջնականապես կազմակերպված է, ուժեղ է ու անարխիայի հետքերն անգամ իսպառ չքացել են գավառում: Զինվորական գործը կանոնավորված է ու այժմ աշխատանք է տարվում ավելի ստվար կադրեր ստեղծելու»1: Խոսելով կատարված դրական զգալի փոփոխությունների մասին՝ Ա. Շիրինյանը ավելացնում է. «Այս բոլոր, անշուշտ, ոչ աննշան, հետևանքներին հասել ենք անպայման պետական կոմիսարի ուժեղ աջակցության շնորհիվ, և որը ինչպես հիշեցինք, մի ամսից մտադիր է հեռանալ ժամանակավորապես կամ ընդմիշտ»2: Անդրադառնալով Զանգեզուրի քաղաքական ապագային՝ Շրջանային խորհրդի նախագահը վարչապետին տեղեկացնում է, որ գավառը երբեք այնպիսի աննպաստ պայմաններում չի եղել, ինչպես այժմ: Դրա հիմնական պատճառը նա համարում է Նախիջևանը թուրքերի ձեռքն անցնելը, որով «կտրվեց այն կենսական

ՀԱԱ, ֆ. 201, ց. 1, գ. 41, թ. 66-ի շրջ.: Նույն տեղում:

երակը, որը Զանգեզուրին ոգի և շունչ էր ներշնչում»: Այնուհետև խոսելով Ղարաբաղի կարգավիճակի մասին՝ Ա. Շիրինյանը նշում է, որ հայկական այդ երկրամասը Ադրբեջանի ձեռքն անցնելու դեպքում «փշրվելու է այն ռեդուտը, որպեսզի [որպիսին] համարվել է միշտ Ղարաբաղը Զանգեզուրի համար»: Այդ ամենը ցույց է տալիս, որ «այժմ Զանգեզուրը օդից է կախված. նա չի կարող Դարալագյազի կածաններով կենդանի կապ պահպանել հանրապետության հետ ու իրեն վերջինիս մի կենսական մասը համարել»: Ուստի պատահական չէ, ընդգծում է Ա. Շիրինյանը, որ «այսօր մեր ամբողջ ուշքն ու միտքը դեպի Նախիջևանն է դարձված. պետք է օր առաջ լուծել այդ՝ Հայաստանի Հանրապետության համար Գորդյան հանգույց դարձած հանելուկը, որի համար մենք պատրաստ ենք մեր ամբողջ ուժի թափով ասպարեզ նետվելու, այլապես Հայաստանի Հանրապետության համար ընդմիշտ կորած է Զանգեզուրը, էլ չենք խոսում Ղարաբաղի մասին, եթե այդ բոլոր կորուստներից հետո Հայաստանի Հանրապետությունը դեռ շարունակի գոյություն ունենալ: Նախիջևանի հանգույցը լուծելուց հետո միայն կարելի է լուրջ միջոցներ ձեռնարկել Ղարաբաղի նկատմամբ, թեև այս հանգամանքը չի խանգարում, իհարկե, այժմվանից և եթ այնտեղի համար նախապատրաստական աշխատանքների դիմելու»1: Վերջում կրկին անդրադառնալով Ա. Շահմազյանի՝ Երևան վերադառնալու մտադրությանը՝ Արշակ Շիրինյանը գրում է. «Հայտնելով այս բոլորի մասին Ձեզ, հարգո՛ նախագահ, խնդրում ենք լիուլի բավարարել պետական կոմիսարի բոլոր պահանջները. անկարելիության դեպքում նշանակել անպայման Ձեր կողմից նրան փոխարինող, այլապես սկսած գործը հսկայական չափերով կտուժի»2:

ՀԱԱ, ֆ. 201, ց. 1, գ. 41, թ. 66-ի շրջ.: Նույն տեղում, թ. 67:

Բարեբախտաբար Արսեն Շահմազյանը Զանգեզուրից չի հեռանում, քանի որ Հայաստանի նախարարների խորհրդի նախագահ Ա. Խատիսյանին հղած Արշակ Շիրինյանի օգոստոսի 17-ի նամակից հետո վարչապետը խոստացել էր, որ կառավարությունը շատ շուտով օգնություն է հասցնելու գավառին: Ավելին՝ այդ օրերին էր, որ 180 հոգուց բաղկացած հեծյալ մի ջոկատի հետ Գորիս հասավ հայկական բանակի կապիտան*, ծնունդով նախիջևանցի Գարեգին Նժդեհը1: Նա Երևանից ուղարկԿապիտանի կոչումը Նժդեհն ստացել է Զանգեզուր մեկնելու նախօրեին: 1919 թ. մարտ-օգոստոս ամիսներին նա ծառայում էր Գառնիի գումարտակում որպես հրամանատար, և այստեղ էլ, օգոստոսի 5-ին նրան տրվել էր այդ կոչումը: Նժդեհի հետ էր նաև բաշգյառնեցի հայտնի խմբապետ Ղազար Քոչարյանը: 1 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 475, թ. 52, Ա. Սիմոնյան, Զանգեզուրի գոյամարտը 1920-1921 թթ., Երևան, 2000, էջ 38: Երկար տարիներ Գարեգին Նժդեհի կյանքն ու գործունեությունը հետազոտել, նրա գիտական ժառանգությունը ուսումնասիրել և նրա մասին արժեքավոր աշխատություններ են հրատարակել Մուշեղ Լալայանը և Ռաֆայել Համբարձումյանը: Գ. Նժդեհ, Երկեր, կազմ.՝ Ա. Բադալյան, Հ. Գևորգյան, Մ. Լալայան և ուրիշներ, Երևան, 2002, նույնի՝ Ասոյթներ (1910-1955 թթ.) (կազմ. և առաջաբ.՝ Ռ. Համբարձումեան, խմբ.՝ Ռ. Թորոսեան), Երեւան, 2002, նույնի՝ Գրական երկեր (բանաստեղծություններ, աֆորիզմներ, էպիգրամներ) (կազմ., առաջաբ. և ծանոթագր.՝ Բ. Յովակիմեան, խմբ.՝ Ռ. Համբարձումեան), Երևան, 2003, նույնի՝ Գրական երկեր (կազմ., առաջաբ. և ծանոթագր.՝ Ռ. Համբարձումեան, խմբ. Վ. Օհանեան), Երևան, 2012: Մ. Լալայան, Ցեղակրոնություն (քննական վերլուծություն), Երևան, 1994, նույնի՝ Տարոնականություն (քննական վերլուծություն), Երևան, 1994, նույնի՝ Ցեղակրոն և տարոնական շարժումներն ու Գարեգին Նժդեհի գործունեությունը, Երևան, 2001, նույնի՝ Գարեգին Նժդեհ (կենսագրական ակնարկ): Ցեղակրոն շարժումը (պատմություն և գաղափարախոսություն), Երևան, 2002, նույնի՝ Գարեգին Նժդեհ (կենսագրական ակնարկ): Ցեղակրոն շարժումը (պատմություն և գաղափարախոսություն), Երևան, 2006, նույնի՝ Տարոնական շարժում, Երևան, 2007, նույնի՝ Ազգային գաղափարախոսության խնդիրների շուրջ, Երևան, 2008, նույնի՝ Ցեղակրոն և տարոնական շարժումները (պատմություն և գաղափարախոսություն), Երևան, 2011: Ռ. Համբարձումեան, Վարք Նժդեհի: Ասոյթներ, Երեւան, 2001, նույնի՝ Գարեգին Նժդեհ: Համառոտ կենսագր., ասոյթներ և կենսատարեգր., Երեւան, 2003, նույնի՝ Ղարաքիլիսայի համատարած խուճապը յաղթանակի վերածող ոգին, Երեւան, 2005, նույնի՝ Գարեգին Նժդեհ, կենսագրական *

վել էր Նախիջևանի Գողթան գավառը՝ տեղի հայության բեկորները պաշտպանության տակ առնելու համար: Նախքան Գորիսից Գողթան մեկնելը նա այստեղ հանդիպում է ունենում Արսեն Շահմազյանի և Արշակ Շիրինյանի հետ, որոնք նրան առաջարկում են ստանձնել ոչ միայն Գողթն գավառակի, այլև Զանգեզուրի հարավարևելյան ռազմաճակատի, այն է՝ ողջ Կապարգողթի (Կապան, Արևիք, Գողթն) ընդհանուր հրամանատարությունը1: Գարեգին Նժդեհը ծնվել էր 1888 թ. Նախիջևանի Կզնութ գյուղում: Հայրը, լինելով քահանա, իր զավակի կրթության և դաստիարակության մասին հոգ էր տարել: Գարեգինը՝ որպես ուշիմ աշակերտ, դպրոցական դասընթացն ավարտելուց հետո՝ 1906 թ., ուղարկվել էր Բուլղարիա՝ հետևելու զինվորական վարժարանի դասընթացներին: Գարեգին Նժդեհը 1912 թ. Անդրանիկի հետ մասնակցել էր Բուլղարիայի պատերազմին՝ իբրև հայկական լեգեոնի հրամանատար: 1914 թ. նա մասնակցել էր հայ-կամավորական շարժմանը՝ երկրորդ գումարտակի մեջ ներգրավվելով որպես փոխհրամանատար: 1918 թ. նա մասնակցել էր Ղարաքիլիսայի կռվին:

յաւելումներ, անտիպ գրութիւններ ու խորհրդածութիւններ, Երեւան, 2005, նույնի՝ Գարեգին Նժդեհ (Համառօտ կենսագրական եւ կենսատարեգրութիւն): Նուիրւում է Գարեգին Նժդեհի ծննդեան 120-ամեակին, Երեւան 2006, նույնի՝ Գարեգին Նժդեհ (Համառօտ կենսագրական եւ կենսատարեգրութիւն), Երեւան, 2006, նույնի՝ Գարեգին Նժդեհ: Ամբողջական կենսագրութիւն, Երեւան, 2007, նույնի՝ Գարեգին Նժդեհ (Համառօտ վարք, ասոյթներ և կենսատարեգրութիւն), Երեւան, 2008, նույնի՝ Գարեգին Նժդեհ (Համառօտ վարք, ասոյթներ և կենսատարեգրութիւն), Ստեփանակերտ, 2008, նույնի՝ Ղարաքիլիսայի ճակատամարտը յաղթանակի վերածող ոգին, Երեւան, 2010, նույնի՝ Նժդեհ: Հարցուպատասխան, Երեւան, 2012: 1 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 475, թ. 52, Ռ. Համբարձումեան, Վարք Նժդեհի, էջ 58, 59:

1919 թ. ՀՅԴ Բյուրոյի կողմից ուղարկվել է Զանգեզուր՝ Կապանի ինքնապաշտպանությունը ղեկավարելու: 1919 թ. օգոստոսին, գալով Գորիս, նա տեսակցեց Արսեն Շահմազյանի հետ և անմիջապես անցավ Կապան: Կապանի Ազգային խորհուրդը, իրազեկ դառնալով Նժդեհի առաքելության նպատակին, ընդառաջ գնաց նրան և վերսկսեց բարձիթողի վիճակում գտնվող ինքնապաշտպանության գործը: Նժդեհի առաջին գործը եղավ Կապանի գյուղերին ծանոթանալը: Նա իր հռետորական-քարոզչական տաղանդով արթնացնում էր ժողովրդի հերոսական ոգին, հաղթանակի հույս ներշնչում: Կապանը դարձավ Նժդեհի գործունեության գլխավոր հենարանը, այնուհետև նա գործունեություն պիտի ծավալեր ամբողջ Լեռնահայաստանում: Բոլոր գյուղերում Նժդեհը կազմեց վաշտեր՝ իրենց վաշտապետներով, ծանոթացավ իր բոլոր ռազմական գործակիցների հետ: Կազմակերպվեցին երեք ռազմական շրջաններ. 1. Կապան, որ հին Բաղաց իշխանների երկիրն էր և կոչվում էր Բաղաբերդ, 2. Գողթան, որ պատմական գրականության մեջ հայտնի է որպես գուսանների, աշուղների երկիր, 3. Արևիք-Մեղրիի շրջան, որ կոչվում է նաև Գենվազ: Այսպիսով, այդ երեք շրջանների առաջին վանկերով (ԿապԱր-Գողթ) կազմվեց Կապարգողթ անունը, որով կոչվեց Նժդեհի հրամանատարության ենթակա երկրամասը: Այդ երկրամասով էր, որ Հայաստանի Հանրապետության անկումից հետո հայ վտանգված զանգվածը և մտավորականությունը անփորձանք անցան դեպի Պարսկաստան: Նժդեհի ռազմական գործունեությունը կարելի է բաժանել երկու մասի.

Առաջին՝ պայքար հայ ժողովրդին սպառնացող մահմեդականության դեմ, որը կամենում էր ամբողջ Սյունիքը ընկճել և դնել Ադրբեջանի գերիշխանության տակ, Երկրորդ՝ պայքար բոլշևիկների դեմ, որոնք հետապնդում էին նույն նպատակը: Ընդամենը երկու-երեք ամիս հետո 33-ամյա հայ զորականը՝ որպես տաղանդաշատ զորավար և հարգի մտավորական, հայտնի էր դառնալու Զանգեզուրում և նրա սահմաններից շատ հեռու1: Անցնելով Կապանի հանքեր՝ Նժդեհը արձակում է իր թիվ 1 հրամանը. «Ղափան-Գենվազ-Գողթանի միացյալ զորամասերին. 1. Այսօրվանից ես ստանձնում եմ Ղափան-Գենվազ-Գողթանի միացյալ ուժերի հրամանատարությունը: Ընդսմին հրամայում եմ բոլոր պաշտոնական գործերով դիմել ինձ: 2. Զորամասերի շտաբը գտնվում է Հանքերում, ուր բոլոր ռազմաշրջանների պետերը պետք է ուղարկեն իրենց հաղորդագրությունները: 3. Ոչ ուշ, քան ամսոյս 12-ի ժամը 16-ը տեղեկացնել զինվորների հրացանների ինչ սիստեմի լինելու, փամփուշտների քանակի մասին: Ղափան-Գենվազ-Գողթան Միացյալ ռազմ. ուժերի ընդհ. հրամանատար՝ Նժդեհ»2:

1 Տե՛ս Ա. Սիմոնյան, Զանգեզուրի գոյամարտը 1920-1921 թթ., էջ 36, 37, Է. Ա. Զոհրաբյան, Նախիջևանյան հիմնահարցը (1920-1921), Երևան, 2010, էջ 228: 2 Վ. Գէորգեան, Լեռնահայաստանի հերոսամարտը (1919-1921), Երևան, 1991, էջ 29, «Նժդեհ. կեանքն ու գործունէութիւնը: Նշխարներ, վկայութիւններ», Լոս Անջելես, 1989, էջ 80, Ռ. Համբարձումեան, Գարեգին Նժդեհ: Ամբողջական կենսագրութիւն, Երևան, 2007, էջ 148:

Առաջին հրամանը տալուց հետո Կապարգողթի հրամանատարը մեկնում է Մեղրի, ուր հանդիպումներ է ունենում տեղի ժողովրդի հետ, մարդկանց ոգևորում ու հավատ ներշնչում, հորդորում վստահ լինել սեփական ուժերին և մեկ մարդու պես պաշտպան կանգնել հայրենի երկրին: Նա շեշտում էր, որ առանց հապաղելու բոլոր երիտասարդները պիտի զինվեն և աչալուրջ հսկեն հարազատ ժողովրդի անվտանգությունը1: Վերադառնալով Կապանի հանքեր՝ Նժդեհը պատրաստվում է մեկնել Գողթան: Այդ ժամանակ Երևանից Հանքեր է հասնում Գողթանի միլիցիայի պետ Մ. Գյուլնազարյանը, որն իր հետ բերել էր Հայաստանի Հանրապետության կառավարության կողմից Գողթանի հայության 5-րդ համագումարի նախագահությանը հասցեագրած մի նամակ, որտեղ ասված էր, որ կառավարությունը ի վիճակի չէ օգնության ձեռք մեկնելու Գողթանի ժողովրդին, և ելքը այն է, որ գողթանցիները գաղթեն Գենվազի և Կապանի շրջաններ: Խորհրդակցելով Կապանի Ազգային խորհրդի ղեկավարության հետ՝ Նժդեհը որոշում է ՀՀ կառավարության որոշման մասին տեղյակ չպահել ժողովրդին, որ նա խուճապի չենթարկվի, միաժամանակ վճիռ է ընդունվում թույլ չտալ Գողթանը լքել, որովհետև այն թշնամուն հանձնել նշանակում է նրա ձեռքը տալ Զանգեզուրի և Ղարաբաղի բանալին: Այսպիսով հետաձգվում է գողթանցիների գաղթը: Գարեգին Նժդեհի գործունեության հիմնական կենտրոնը դառնում է Կապանի հանքերը: Չնայած մեծ դժվարությամբ տարած հաղթանակներին՝ Զանգեզուրի վիճակը առաջվա պես մնում էր տագնապալի, որով-

Տե՛ս «Նժդեհ. կեանքն ու գործունէութիւնը ...», էջ 81:

հետև թշնամին ուներ քանակական ու նյութական առավելություն, իսկ երկրամասը կտրված էր հայկական Արցախից, վտանգված էին Հայաստանի Հանրապետություն տանող ճանապարհները, սաստկանում էր սովի սպառնալիքը: Այդ պայմաններում անգամ զանգեզուրցին պատրաստ էր անձնազոհությամբ պաշտպանելու իր լեռնավայրը: Ճիշտ է, իրադրությունը մեծապես փոխվել էր ի վնաս զանգեզուրցու, բայց նրա բարոյահոգեբանական գիտակցությունը բարձր էր, իսկ ոգին՝ անկոտրում: Դա հաստատվեց գալիք ամիսների կռիվներում:

ՂԱՐԱԲԱՂԸ ԺԱՄԱՆԱԿԱՎՈՐԱՊԵՍ ԱԴՐԲԵՋԱՆԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆՆ ԱՆՑՆԵԼԸ:

ԶԱՆԳԵԶՈՒՐԸ ՄԻԱՅՆԱԿ ՄՈՒՍԱՎԱԹԱԿԱՆ

ԱԳՐԵՍԻԱՅԻՆ ԴԵՄ ՀԱՆԴԻՄԱՆ

Նախիջևանի կորուստը մեծապես վտանգել էր Զանգեզուրի հայության ինքնապաշտպանության գործը, բայց գավառի վիճակն ավելի բարդացավ, երբ հայկական Ղարաբաղը նույնպես ստիպված էր տեղի տալ և առերևույթ ընդունել Ադրբեջանի իշխանությունը: Հիմա արդեն, երբ Շուշին գրավված էր, և մուսավաթական հրոսակախմբերը կարևոր դիրքեր էին ստեղծել հայկական Ղարաբաղի շուրջը, Խ. Սուլթանովը դիմեց ավելի արմատական քայլերի: 1919 թ. օգոստոսի 12-ին Շոշ գյուղում գումարվեց արցախահայերի 7-րդ համագումարը: Պատգամավորները հենց սկզբից ժխտողական դիրք գրավեցին Բաքվում Խ. Սուլթանովի հետ

ղարաբաղցի պատվիրակների հանդիպման պայմանավորվածությունների նկատմամբ: Դրան ի պատասխան՝ Խ. Սուլթանովը համագումարին ներկայացրեց մի վերջնագիր՝ պահանջելով 48 ժամվա ընթացքում ընդունել Բաքվում ձեռք բերած համաձայնությունը՝ հակառակ դեպքում սպառնալով Ղարաբաղը Ադրբեջանին ենթարկացնել զենքի ուժով: Միաժամանակ նրա հրամանով փակվեց Եվլախ-Շուշի ճանապարհը1: Անդրանիկի՝ Զանգեզուրից հեռանալը թեև արցախցիները ծանր էին տարել, բայց տեղի Ազգային խորհուրդը շարունակել էր ակտիվ գործունեություն՝ հենվելով հայ գյուղացիության ուժի վրա: Թե՛ թուրքերի օրոք, թե՛ հետո Արցախի հայ ղեկավարությունը, առանց միջոցների, առանց դրսի օգնության, իր վարած զգույշ ու հաստատուն քաղաքականությամբ կարողացել էր երկրամասի հայությանը հեռու պահել կոտորածներից և ավերից: Ձգտելով Արցախը միացնել Հայաստանի Հանրապետությանը՝ Ազգային խորհուրդը խուսափեց ազգամիջյան ընդհարումներից և խոհեմությամբ կարողացավ պահպանել հայ բնակչության ֆիզիկական գոյությունը: Այժմ ևս, հաշվի առնելով ստեղծված ծայրահեղ վտանգավոր կացությունը, համագումարը օգոստոսի 15-ին խոհեմություն համարեց հայտարարելու, թե պատրաստ է զիջումների դիմելու2: Նման եզրահանգման պատճառներից մեկն այն էր, որ բրիտանական առաքելությունը Շուշիից հեռանալիս տեղի հայ ղեկավարությանը խոստացել էր Բաքվում քայլեր ձեռնարկել, որ ադրբեջանական կառավարությունը դադարեցնի հարձակումնեՏե՛ս “Слово”, 28 августа, 1919: Տե՛ս Սիգմա, Կովկասեան կոնֆեդերացիա, էջ 198, «Նոր աշխատավոր», 1919, 7 և 16 սեպտեմբերի, Հայաստանի Հանրապետության պառլամենտի նիստերի արձանագրություններ 1918-1920 թթ., Երևան, 2010, էջ 258:

րը Արցախի վրա: Թերևս Բաքվում նրանց միջամտության շնորհիվ էլ կառավարությունը պարտավորվել էր այլևս ոչ մի զորամաս չուղարկել հայկական գյուղերը, չզինաթափել հայերին1: Հաջորդ օրը համագումարում ընտրվում է 16 հոգուց բաղկացած մի պատվիրակություն, որը, գալով Շուշի, օգոստոսի 22-ին գնում է գեներալ-նահանգապետ Խ. Սուլթանովի մոտ և ստիպված ստորագրում 26 կետից կազմված մի համաձայնագիր: Փաստաթղթում ասված էր, որ Լեռնային Ղարաբաղի ճակատագրի հարցը լուծվելու է Փարիզի հաշտության վեհաժողովում, հետևապես «ամեն մի ընդհարում վնասակար է Ղարաբաղի ազգաբնակչության համար»: Ուստի, հետագա բարդություններից խուսափելու համար, կողմերն ընդունում են «սույն ժամանակավոր համաձայնությունը», մինչև որ հարցը վճռվի Փարիզում: «Նման լուծումը հավասարապես պարտադիր է երկու կողմերի համար էլ»,ասված էր փաստաթղթում2: Համաձայնագրի պայմանների համաձայն՝ Ղարաբաղը կառավարվելու էր մահմեդական գեներալ-նահանգապետի միջոցով, որն ունենալու էր մեկ հայ օգնական, բացի այդ՝ նահանգապետին կից գործելու էր 6 հոգուց բաղկացած մի խորհուրդ, որի անդամներից 3-ը հայեր էին լինելու3: Ըստ համաձայնագրի՝ երկրամասում ազատորեն գործելու էր Արցախի Հայոց Ազգային խորհուրդը: Միայն նրա համաձայնությամբ երկրամասում կարող էին տեղաշարժվել զորամասերը: Այլևս քաղաքական համոզմունքների համար ոչ ոք չպետք է ենթարկվեր հետապնդման: Բնակչությանը տրվում էր խոսքի ու մամուլի ազատություն, միություններ կազմելու իրավունք, կուլՏե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 501, թ. 164-170, 196-198: Գ. Լազեան, նշվ. աշխ., էջ 135, 136: 3 Տե՛ս “Слово”, 28 августа, 1919:

տուր-կրթական մարմինները գործելու էին անարգել, բոլոր բնակիչները, առանց ազգի ու կրոնի խտրության, ենթակա էին զինաթափման և այլն: Բայց համաձայնագրի մեխը, այնուամենայնիվ, երկրորդ կետն էր, որով հայտարարվում էր, թե Ղարաբաղ, Շուշի, Ջևանշիր և Ջաբրայիլ գավառների հայերով բնակեցված լեռնային մասը (Դիզակ, Վարանդա, Խաչեն, Ջրաբերդ) ժամանակավորապես իրեն համարում էր Ադրբեջանի Հանրապետության սահմաններում1: Այսպիսով՝ օգոստոսի 22-ի համաձայնագիրը հայերն ընդունել են մի պայմանով, որ Ադրբեջանը այսուհետ չի միջամտելու Լեռնային Ղարաբաղի ներքին գործերին: Խ. Սուլթանովը հպարտ էր, որ կարողացել էր արցախահայության 7-րդ համագումարում ընդունել տալ, իր խոսքերով ասած, «պատմական որոշումը»: «Նրանք, որ երազում են Ղարաբաղի հայկական լեռնային մասը բաժանել նրա մահմեդական մասից,- ասում էր նա,- կարող են համարվել կա՛մ ցնորամիտներ, և կա՛մ իրենց ժողովրդի թշնամիներ: Ղարաբաղի դաշտավայրից պոկված՝ լեռնամասի ազգաբնակչությունը սովից կկոտորվի. դաշտավայրի բնակչությունն էլ առանց լեռների կկործանվի թե՛ տնտեսապես (անասնաբուծություն) և թե՛ ֆիզիկապես (մալարիա): Իսկ թե մի անգամ ընդունենք իբրև անժխտելի ճշմարտություն, որ Ղարաբաղը տնտեսապես և քաղաքականապես անբաժան է, հեշտ կլինի լուծել այն հարցը, թե ո՞ր պետությանն է պատկանելու նա: Եվլախից սկսած մահմեդական հոծ բնակչության շրջանն է տարածված: Մոտենալով լեռան ստորոտին՝ տեսնում ենք հայ-մահմեդական խառը բնակչության շրջան: Բարձրանալով լեռները՝ 1 Տե՛ս նույն տեղում, ինչպես նաև М. Туманян, նշվ. աշխ., էջ 250-251, Ս. Վրացեան, Հայաստանի Հանրապետութիւն, Թեհրան, 1982, էջ 322-323:

գտնում ենք համարյա բացառապես հայ ազգաբնակչություն: Այդ վերջին շրջանի հետևները դարձյալ մահմեդական շրջաններ են՝ Զանգեզուրը և ավելի հեռուն՝ Նախիջևանը, որից հետո սկսվում է Հայաստանի հողը: Այսպիսով, հայկական շրջանը շրջապատված է մահմեդական շրջաններով: Բացի այդ՝ պետք է նկատել, որ ձմեռվա երեք ամիսների ընթացքում ճանապարհը Նախիջևանից Զանգեզուր, ուրեմն և Հայաստանից Զանգեզուր, բոլորովին կտրվում է: Այսպիսով, Ղարաբաղը, իբրև տնտեսական մի ամբողջություն, ճնշիչ մեծամասնությամբ բաղկանալով մահմեդական ազգաբնակչությունից և հայկական շրջանը լինելով շրջապատված մահմեդական շրջաններով, իր ոչ մի մասով կապ չունի Հայաստանի հետ և ֆիզիկապես հնարավորություն չունի հարաբերություն պահելու նրա հետ: Մյուս կողմից՝ Ղարաբաղը գտնվում է տնտեսական և, այսպես ասենք, բնախոսական սերտ կապակցության մեջ Ազրբեջանի հետ, և միացումը այս վերջինի հետ պահանջում են Ղարաբաղում ապրող երկու ազգությունների շահերը»1: 1919 թ. օգոստոսի վերջին ՀՀ կողմից հուշագիր է հղվում Փարիզի խաղաղության համաժողովին Արցախի և Զանգեզուրի բնակչության իրավունքների պաշտպանության մասին: Հուշագրում նշված էր. «Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը, մտահոգվելով թուրքական կոտորածներից միակ փրկված Զանգեզուրի և Ղարաբաղի բնակչության և Կովկասում խաղաղության հաստատման մասին, անհրաժեշտ է համարում կրկին խնդրել Խաղաղության կոնֆերանսին վերը նշված հինավուրց հայկական և ներկայումս հայերով բնակեցված մարզերը անհապաղ կերպով հանրապետությանը միացնելու համար:

«Վերածնված Հայաստան», հ. 4, 1990, էջ 56:

Կառավարությունը շարունակում է Ղարաբաղը և Զանգեզուրը համարել ՀՀ անբաժանելի մասը, և դա Հայաստանի կառավարության հաստատուն կարծիքն է և չի կարող որևէ հաշտությամբ փոխվել, ինչը տեղի է ունեցել օգոստոսի 22-ին Հայաստանի կառավարության և Ադրբեջանի Հանրապետության միջև կնքված հաշտությամբ»1: Մինչդեռ, «երբ … Ղարաբաղի հայերի ազգային համագումարը ստիպւած եղաւ ժամանակաւոր ու պայմանական կերպով ճանաչել ազրբէջանեան իշխանութիւնը, «Մուսաւաթ»ի պարագլուխ Ռասուլ Զադէն թուրքերէն «Ազրբէջան» թերթում (28 օգոստոս) ահա ինչպիսի ցնծագին յօդւած գրեց, որով ողջունում էր Ղարաբաղի ու Նախիջեւանի գրաւումը եւ յոյս էր յայտնում Զանգեզուրն էլ շուտով կցւած տեսնել Ազրբէջանին»2: Մ. Ռասուլզադեն գրում էր. «Ղարաբաղը՝ մեր հայրենիքի այդ սիրուն վայրը, ազատվեց մեր համառ դրացիների ոտնձգություններից, որոնք ջլատում էին մեր տնտեսական կյանքը և մեր ջրերի վերին հոսանքը բռնելով՝ ուզում էին մեզ նեղ դրության մատնել: Առանց տեղի տալով ավելորդ արյունահեղության՝ հայ ժողովուրդը բռնեց հարցի խաղաղ լուծման ճանապարհը և ընդունեց Ազրբեջանի գերիշխանությունը: Նախիջևանը, որ իր բնական պայմաններով իսկապես «Նախշը-Զիհան» (աշխարհի զարդանկար) է և անբաժան մասն է Ազրբեջանի, շնորհիվ իր հերոս ու անձնվեր զավակների հայրենասիրության, օգտվեց ապստամբելու իրավունքից՝ միանալու համար հայրենիքին, որից բաժանվել էր խաբվելով: Նախիջևանը իր սահմանից դուրս շպրտեց բռնագրավող Հայաստանի բանակը: ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 309, թ. 244-245: Սիգմա, Կովկասեան կոնֆեդերացիա, էջ 198, Ռ. Հովհաննիսյան, նշվ. աշխ., էջ 205:

Գալով Զանգեզուրին, որ ցավ է դարձել մեզ համար և մեջտեղը կանգնած է՝ սպառնալով մեր նպատակներին, կարող ենք հույս ունենալ, որ նա էլ մոտ ժամանակում կդրվի անվնաս դրության մեջ, և որ Աստարա գետից և Սամուրի կամրջից սկսած մինչև Արաքս գետն ու Ջուլֆայի կամուրջը կբացվի անարգել մի ճամփա: Այդ նշանակում է, որ այս կերպով Ազրբեջանի հողային պահանջների կարևոր մասը լուծում է ստացել»1: Եվ իրոք, Ղարաբաղի հարցը «լուծելուց» հետո Ադրբեջանը սկսեց տենդագին պատրաստություններ տեսնել Զանգեզուրը ևս «զենքի ուժով իր իշխանությանը ենթարկելու համար»2: Երբ բրիտանական հրամանատարությունն իր բոլոր ներկայացուցիչներին արդեն հետ էր կանչել Արցախից, մուսավաթական կառավարությունը դրժեց այնտեղ զորքեր չմտցնելու մասին անգլիացիներին տված խոստումը և զորամասեր ուղարկեց Ասկերան, Խանքենդ, Շուշի և Զաբուղ3: Ոգեշնչված Զանգեզուրի մատույցներում մուսավաթական զորքերի կուտակումներով՝ գեներալ-նահանգապետ Խոսրով բեկ Սուլթանովը դիմեց Զանգեզուրի իշխանություններին և բնակչությանը՝ կոչ անելով հետևել արցախահայերի օրինակին, որոնք 7-րդ համագումարում որոշել են միանալ Ադրբեջանին: Թե՛ Հայաստանում, թե՛ Զանգեզուրում գիտակցում էին, որ գավառի սահմաններում մուսավաթական զորքերի տեղաշարժերն ու կուտակումները, Սուլթանովի կոչերն ու հորդորները աննպատակ չէին4: “Азербайджан”, 28 августа, 1919, տե՛ս նաև Սիգմա, Կովկասեան կոնֆեդերացիա, էջ 198: 2 ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 50, թ. 135: 3 Տե՛ս В. Худадов, Современный Азербайджан, с. 186: 4 Տե՛ս «Յառաջ», 14, 15 հոկտեմբերի 1919 թ., թիվ 19, 20, Հայաստանի Հանրապետության պառլամենտի նիստերի արձանագրություններ 1918-1920 թթ., էջ 291-295:

Ահա թե ինչու լեռնավայրի պաշտպանությունը ուժեղացնելու համար Հայաստանի կառավարությունը, վերջապես, սկսեց գործնական աջակցություն ցույց տալ Զանգեզուրին: Նախարարների խորհուրդը 1919 թ. սեպտեմբերի 3-ին որոշում է ընդունում և Գորիս է ուղարկում 9-րդ լեռնային մարտկոցը: Տեղ հասնելուն պես մարտկոցի հրանոթները տեղաբաշխվում են համապատասխան վայրերում: Այդ քայլին հետևում են կառավարության ուրիշ կարևոր միջոցառումներ ևս. Նոր Բայազետի և Քեշիշքենդի վրայով Զանգեզուր են ուղարկվում հետևակային հատուկ գումարտակ և կամավորական առանձին հեծյալ դիվիզիա: Գավառ է գալիս նաև առանձին էքսպեդիցիոն հեծյալ ջոկատը՝ Դրաստամատ Կանայանի հրամանատարությամբ: Հետախուզության միջոցով տեղեկանալով Հայաստանի կառավարության քայլերին՝ Ադրբեջանի կառավարությունը Զանգեզուրի և Արցախի սահմանամերձ շրջաններ է ուղարկում նոր զորամասեր, ինչպես նաև խոշոր միջոցներ է հատկացնում այդ շրջանների թուրք և քուրդ երիտասարդներից նոր ստորաբաժանումներ ստեղծելու համար: Ադրբեջանական բանակի գլխավոր շտաբի պետ, գեներալլեյտենանտ Վ. Սուլկևիչը Ղարաբաղի գեներալ-նահանգապետ Խոսրով բեկ Սուլթանովին սեպտեմբերի 7-ին գրած գաղտնի գրության մեջ նշում էր. «Ղարաբաղի հարցի խաղաղ լուծումը մեզ ստիպում է մտածել, որ Զանգեզուրի գավառի միացումը (Ադրբեջանին: - Ա. Ս.) տեղի կունենա առանց զինված պայքարի, քանի որ նրա հայկական բնակչությունը, նախիջևանյան ջախջախիչ գործողությունից հետո, ընկել է երկու կրակի արանքը և հազիվ թե համարձակվի հակահարված տալ (ադրբեջանական զորքե-

րին: - Ա. Ս.)՝ չունենալով նախկին աջակցությունը թիկունքից (Արցախից: - Ա. Ս.)»1: Գեներալն առաջարկում էր Զանգեզուրը գրավելու նպատակով առավելագույնս օգտագործել քրդերի ուժը՝ սուլթան Աբդուլ Համիդի ստեղծած քրդական համիդիեների նմանությամբ կազմակերպելով հեծյալ և հետևակ զինվորական մասեր2: Նա խորհուրդ էր տալիս առաջին փուլում ձևավորել հեծյալ գունդ և հրաձգային գումարտակ, իսկ ռազմական գործողությունների ժամանակ քրդական այդպիսի գումարտակների թիվը հասցնել 4-ի3: «Համիդիեների արդյունավետությունը ստուգված է վերջին պատերազմի թուրքական* փորձով»4,- գրում էր Վ. Սուլկևիչը: Չնայած Զանգեզուրը զավթելու բոլոր ջանքերին՝ թշնամուն վիճակված չէր հասնելու իր նպատակին: Համառ ջանքերով գավառի հայությունը իր լեռնավայրը դարձնում էր անառիկ մի ամրոց: Շատ շուտով զանգեզուրցիները Ադրբեջանի բանակին և թուրք-քրդական հրոսակախմբերին հասցնելու էին կործանիչ հարվածներ և իրենց անօրինակ մարտական սխրագործություններով բազում էջեր գրելու հայ ժողովրդի ազատագրական պայքարի հերոսական տարեգրության մեջ:

ՀԱԱ, ֆ. 275, ց. 2, գ. 131, թ. 41: Տե՛ս նույն տեղում: 3 Տե՛ս նույն տեղում: * Խոսքը օսմանյան թուրքերի փորձի մասին է: 4 ՀԱԱ, ֆ. 275, ց. 2, գ. 131, թ. 41-ի շրջ.:

ԿՐԱՎՈՐԱԿԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԱՇՐՋԱՆԻ ՀՈԳՍԵՐԸ:

ՍԵՊՏԵՄԲԵՐՅԱՆ ԿՌԻՎՆԵՐԸ

1919 թ. օգոստոս, սեպտեմբեր, հոկտեմբեր, նոյեմբեր ամիսները Գարեգին Նժդեհը անվանել է կրավորական ժամանակաշրջան: «Կրավորական» ասելով՝ Նժդեհը նկատի չուներ անտարբերություն կամ թուլակամություն: Ընդհակառակը՝ դա անքուն գիշերների, գերլարված աշխատանքի ժամանակաշրջան էր: Զանգեզուրը տենդագին ամրապնդում էր իր պաշտպանությունը: Սեպտեմբեր ամիսը նշանավորվեց նաև նրանով, որ Զանգեզուրի քաղաքացիական հասարակական-քաղաքական կյանքի հետ միաձուլվելու ուղղությամբ Հայաստանի կառավարությունը առաջին կոնկրետ քայլերն արեց: Այսպես՝ ՀՀ նախարարների խորհուրդը 1919 թ. սեպտեմբերի 15-ին որոշում ընդունեց, ուր նշված էր՝ քանի որ Զանգեզուրը գտնվում է հանրապետության սահմաններում, ուստի անհրաժեշտ է նրա փոստային-դրամական բոլոր փոխադրությունները վճարել Երևանում և հանրապետության մյուս վայրերում: Որոշման համաձայն՝ Գորիսում փոստ-հեռագրատունը քաղաքացիներից պետք է ընդուներ փոխանցվելիք դրամը, այն մտցներ գանձարան՝ կառավարության դեպոզիտ (ավանդ), ապա այդ մասին իրազեկեր հանրապետության համապատասխան փոստ-հեռագրատանը, որն էլ գումարը կվճարեր հասցեատիրոջը: Նման ձևով էր իրականացվելու նաև հանրապետության այլևայլ վայրերից Զանգեզուր դրամական փոխադրություններ կատարելը1:

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 201, ց. 1, գ. 41, թ. 76:

Նախարարների խորհրդի այդ որոշումից հետո ներքին գործերի նախարարը սեպտեմբերի 20-ին և 21-ին համապատասխան կարգադրություններ է անում Երևանի փոստ-հեռագրական բաժնի կառավարչին՝ հանձնարարելով հետևել որոշման կատարմանը1: Պատասխան գրությամբ վերջինս ներկայացնում է այն դժվարությունները, որ կային Զանգեզուրի հետ կանոնավոր փոստ-հեռագրական կապ ապահովելու և ֆինանսական գործարքներ իրականացնելու գործում: Միաժամանակ բաժնի կառավարիչը նախարարին հավաստիացնում է, որ ամեն ինչ կարվի կառավարության որոշումն անթերի կատարելու համար2: Երևանից Զանգեզուրին հասցրած օգնությունն անմիջապես իրեն զգացնել տվեց գավառի վրա թուրքերի հարձակումների ժամանակ՝ 1919 թ. սեպտեմբերի կեսերին: Բաքվում ծրագրել էին արևելքից հասցրած ուժգին հարվածներով գրավել Զանգեզուրը: Հարվածի հիմնական ուղղությունը ընտրվել էր Կապանի շրջանը: Հաջողության դեպքում մուսավաթականները հնարավորություն կունենային միանալու ՇարուրՆախիջևանի թուրքերին, տեղի զորակոչային տարիք ունեցող մահմեդականների ու Նախիջևանում գտնվող թուրքական զորամասերի հաշվին ուժեղացնելու իրենց զինական ուժերը, ապա վճռական հարձակումով գրավելու Վայոց ձորը և Սիսիանի շրջանը: Այս դեպքում շրջապատման մեջ ընկած Գորիսի շրջանը ստիպված կլիներ առանց կռվի հանձնվելու: Թիֆլիսում հրատարակվող «Աշխատավոր» թերթի 203-րդ համարում տպագրվում է հաղորդում այն մասին, որ «մի շաբաթ առաջ ընդհանուր նահանգապետ Սուլթանովը Կարյագինոյի վրայով մեկնել է Զանգեզուրի շրջանի թաթարական շրջանները»

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 201, ց. 1, գ. 41, թ. 74, 76: Տե՛ս նույն տեղում, թ. 75:

(Շուշիից ստացված թղթակցությունը թվագրված է 25-ը սեպտեմբերի 1919 թ.): Նրա՝ Շուշի վերադառնալուց հետո Ջաբրայիլի գավառ եկան ադրբեջանական լավ զինված ու մարզված զորամասեր, որոնց միացան տեղի թուրքերի զինված ջոկատները: Այդ ընդհանուր ուժը Սուլթան բեկ ու Իլդրիմ բեկ Սուլթանովների գլխավորությամբ Ջաբրայիլից շարժվեց Կապանի շրջանի վրա և սեպտեմբերի 17-ին Արաքսի հովտի հարավային կողմից հարձակում ձեռնարկեց Ագարակ և Եղվարդ գյուղերի ուղղությամբ: Այդ զորախմբին աջակցելու համար հաջորդ օրը՝ սեպտեմբերի 18-ին, Նախիջևանի կողմից Խալիլ բեյի գլխավորությամբ թուրք-տաճկական մի խոշոր զորամաս հարձակում սկսեց Կապանի Ուժանիս և Աղահուրդ գյուղերի ուղղությամբ: Հենց սկզբից թուրքերի հարձակումը ձախողման մատնվեց: Հայկական գյուղերի զինված բնակչությունը ուժգին հարվածներ հասցրեց շրջանի թե՛ արևելքից, թե՛ արևմուտքից ներխուժած թշնամուն, որը, մեծ կորուստներ կրելով, ի վերջո խուճապահար բռնեց նահանջի ճանապարհը1: Բաքուն ծանր պարտությունից դասեր չառավ: Առաջվա պես Զանգեզուրը համարելով ադրբեջանական՝ մուսավաթական կառավարությունը հաղթողի իրավունքով Զանգեզուր-Ղարաբաղի շրջանային խորհրդից պահանջեց անվերապահորեն ենթարկվել իրեն, այլապես սպառնաց էլ ավելի մեծ ուժերով գրոհել Զանգեզուրի վրա: Միաժամանակ Ադրբեջանի արտաքին գործերի նախարարությունը հատուկ նոտայով Հայաստանի կառավարությանը հորդորեց չխառնվել Զանգեզուրի խնդիրներին և Հայաստանի

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 501, թ. 164:

կողմից գավառի հետ որևէ կապ ունենալը համարեց անթույլատրելի միջամտություն Ադրբեջանի ներքին գործերին: Թեև Ադրբեջանը լարել էր իր բոլոր ուժերը՝ Զանգեզուրին տիրանալու համար, բայց գավառի հայությունը ամուր կանգնած էր իր դիրքերում և լսել անգամ չէր ուզում Բաքվին ենթարկվելու մասին1: Եվ դա այն դեպքում, երբ զենքի պակասությունը շատ տեղերում սպառնալիքի տակ էր դնում բնակիչների ֆիզիկական գոյությունը: Սիսիանի շրջանի Նախիջևանին սահմանակից գյուղերի մի մասը համարյա անզեն էր: Զենքի մեծ պակաս կար Գորիսի շրջանի Տաթևի ենթաշրջանում: Բավարար թվով զենք ունեցող գյուղերի բնակիչների տրամադրությունը խիստ մարտական էր: Իսկ եթե ամեն մի կռվող զանգեզուրցու հրացանը ունենար 300 փամփուշտ, ապա բոլոր ճակատներում հայերը նույնիսկ նախահարձակ կլինեին: ՀՀ արտաքին գործերի նախարարը սեպտեմբերի 19-ին նամակով դիմեց Զանգեզուրի Ազգային խորհրդին ու Արսեն Շահմազյանին՝ շնորհավորելով տարած հաղթանակների առթիվ: Նշելով, որ Զանգեզուրի ռազմական, կրթական և նյութական կարիքներին գոհացում տալու համար Հայաստանի կառավարությունը ժամանակին Գորիս է փոխադրել դրամական զգալի միջոցներ, ինչպես նաև հրետանի ու ռազմամթերք, «որ հուսով ենք թե ստացած եք արդեն», նախարարը այնուհետև գրում էր. «Կառավարությունը խորին ուշադրությամբ և գոհունակությամբ հետևում է Զանգեզուրի արիական ինքնապաշտպանությանը և ձեռքից եկածն անում է Ձեզ օգնելու համար: … Կառավարությունը առանձնապես գնահատում է այն համերաշխ ընթացքը, որ ի տես ընդհանուր վտանգի, երևում է Ազգային խորհրդի և

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 563, թ. 180-181:

հանրապետության ներկայացուցիչ պ. Արսեն Շահմազյանի միջև, այդ հանգամանքը համարելով լավագույն գրավականը ձեր հետագա հաջողության»1: Անդրադառնալով Հայաստանի համար Նախիջևանի կորստով ստեղծված ծանր իրավիճակին՝ նախարարը գրում էր, որ «Շարուր-Նախիջևանի առժամանակ կորստով մեր հարաբերությունները պիտի դժվարանան Ձեզ հետ և ձմռան գալով գուցե խզվեն ընդերկար, թեև մենք պիտի ջանանք ամեն կերպ կապ պահել ձեզ հետ և նույնը կխնդրեինք ձեզ անել»: Ձգտելով զենքի ուժով իշխել Զանգեզուրին՝ Ադրբեջանի կառավարությունը միաժամանակ կատարել էր հերթական դիվանագիտական դիվային քայլը: Սեպտեմբերի սկզբներին նա դիմել էր Թիֆլիս (անգլիական հրամանատարությանը) և առաջարկել Շարուր-Դարալագյազի ու Նախիջևանի գավառները միավորելով՝ ստեղծել չեզոք մի գոտի և այն դնել ամերիկացի նահանգապետի իշխանության տակ: Այդ կապակցությամբ ՀՀ արտգործնախարարը գրում էր. «Զանգեզուրը ներկայումս ստացել է քաղաքական առաջնակարգ կարևորություն: Մեզ լիովին ուժաթափ կարծելով՝ Ադրբեջանի կառավարությունը, անցողական հաջողությամբ շլացած, պահանջեց չեզոք զոն հաստատել Շարուր-Դարալագյազ-Նախիջևանը, … առանց խոսք բացելու Զանգեզուրի մասին, միանգամայն վստահ, որ անջատելով ձեզ Հայաստանից՝ դիվանագիտությամբ կարող է Զանգեզուրը նվաճել: Այս առաջարկն ընդունել՝ նշանակում էր անջատվել ձեզանից ու Ղարաբաղից (քանի որ դուք եք կապում Հայաստանը Ղարաբաղին) և Ադրբեջանի իշխանու-

ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 50, թ. 128:

թյունը հասցնել մինչև Ղամարլու, մի բան, որ չէր կարող անել (Հայաստանի) կառավարությունը»1: Ապա նամակում Զանգեզուրի իշխանություններին տեղյակ էր պահվում, թե կառավարությունը ինչ հակաքայլեր է ձեռնարկում: Նշվում էր, որ նախարար-նախագահ Ա. Խատիսյանը և խորհրդարանից Ռ. Տեր-Մինասյանը գնացել են Թիֆլիս, անձամբ հանդիպել ամերիկյան ներկայացուցիչ Հասկելին, նրան բացատրել «մեր կացությունն ու Ադրբեջանի առաջարկի կործանարար նշանակությունը Հայաստանի համար»: Այդ հանդիպման արդյունքում հնարավոր էր դարձել «Դարալագյազը հանել չեզոք զոնից ու Զանգեզուրը կցել Հայաստանին՝ ամերիկյան նահանգապետի իշխանությանը ենթարկելով միմիայն Շարուրն ու Նախիջևանը»: Այդ նոր առաջարկի մասին պետք է տեղեկացվեր Ադրբեջանի կառավարությանը, և որը կարող էր չհամաձայնել այս նոր պայմաններին ու իր նպատակին հասնելու համար դիմեր զենքի ուժի: «Ուստի անհրաժեշտ է,- զգուշացնում էր նախարարը,- որ դուք լարեք ձեր բոլոր ուժերը՝ դիմագրավելու այն հարվածներին, որոնք մեր թշնամին առաջին առիթով պիտի թափի ձեզ վրա: Ձմեռը հավանորեն վերջ կտա ոտնձգություններին, բայց մինչև ձմեռ պետք է տոկալ ինչ գնով որ լինի: Մենք համոզված ենք, որ թուրքերին գլուխ չխոնարհած Զանգեզուրը չի վարանի միասիրտ ու միակամ կանգնել Ադրբեջանի իշխանության դեմ»2: Վերջապես, Զանգեզուրի ընկերների մարտական տրամադրությունն էլ ավելի բարձրացնելու համար նամակի վերջում ՀՀ արտգործնախարարը հաղորդում է հաճելի լուրեր հանրապետության ներքին կյանքից: Նա գրում էր.

ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 50, թ. 128: Նույն տեղում, թ. 128-ի շրջ.:

«Մեր երկրի վիճակը գնալով բարվոքվում է. ամերիկյան մի ընկերություն մոտ մեկ միլիարդ ռուբլու ապրանք է խոստանում հատկացնել Հայաստանին, Բաթումում մեզ համար ավելի քան կես միլիոն փութ հաց է ամբարած: Վրաստանը նվազ դժվարություններ է հարուցանում փոխադրությունների համար: Մեր նոր դրամանիշները դնում են կովկասյան բոներին համարժեք, իսկ կուրսի շրջանում՝ մինչև իսկ ավելի բարձր դնելով: Գնդապետ Հասկելի այստեղ (Երևանում: - Ա. Ս.) եղած ժամանակ կառավարությունը միջնորդություն է հարուցել Զանգեզուր ուղարկել մի ամերիկյան սպա՝ իբրև նրա ներկայացուցիչ: Գնդապետը խոստացել է բավարարել այդ միջնորդությունը. հետևանքի մասին կտեղեկացնենք ձեզ: Ղարսի շրջանը խաղաղ է. վերջին ընդհարումների ժամանակ միշտ մերոնք են եղած հաղթական: Սուրմալուն վերագրավել ենք, բացի Կողբից: Նոր զորահավաք է լինում՝ մինչև 32 տարեկանը լրիվ: Դպրոցները բացվում են: Թվում է, թե կյանքը ստանում է նորմալ ընթացք: Այս բոլոր տեղեկությունները, հուսով ենք, ձեզ պիտի ոգևորեն և դարձնեն ավելի դիմացկուն և վճռական ձեր պայքարի մեջ: Կառավարությունը, վճռելով Զանգեզուրն ուժեղացնել, իր ուղարկած դրամական և ռազմական օժանդակության հետ, (որպես) քաջալերանք պ. Ա. Շահմազյանին՝ զինվորական իշխանությանը առաջարկել է բարձրացնել նրա ծառայության աստիճանը: Այս առաջարկը մենք նկատում ենք գնահատություն ոչ միայն նրա ջանքերի, այլ նաև համերաշխ ոգու, որով Ազգային խորհուրդը ու նա վարել են Զանգեզուրի դժվարին գործը: Մի անգամ ևս, առիթն օգտագործելով, հայտնում ենք մեր գոհունակությունը ձեզ և Զանգեզուրի քաջարի ժողովրդին»1:

ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 50, թ. 129:

Հայկական կողմի թափած ջանքերը իրենց դրական արդյունքը տվեցին: Հոկտեմբերի 23-ին Ադրբեջանի արտգործնախարար Մ. Ջաֆարովը Հայաստանում Ադրբեջանի դիվանագիտական ներկայացուցիչ Աբդուռահիմ բեկ Հախվերդովին հեռագրում էր. «Հասկելը բանակցություններ է վարել (մեր) կառավարության հետ՝ Շարուր-Նախիջևանի շրջանում չեզոք գոտի հաստատելու հարցի մասին: Համաձայնություն ձեռք չի բերվել, քանի որ Հասկելը չի ընդունել մեր պահանջները»1: Հայաստանի Հանրապետությունում ձեռք բերած առաջին հաջողությունները կատաղության ալիք էր բարձրացրել Ադրբեջանում, որի կառավարությունը հույս ուներ, որ հայությունը ի վիճակի չի լինելու կերտել իր անկախությունը: Ադրբեջանում Հայաստանի Հանրապետության դիվանագիտական ներկայացուցիչը Հայաստանի արտգործնախարարին 1919 թ. սեպտեմբերի 22-ին գրած նամակում անդրադարձել էր Ադրբեջանում ծավալված աննախադեպ հակահայկական հիստերիային, այդ երկրի կառավարության նվաճողական նոր նկրտումներին: Նա նախազգուշացնում էր, որ Ադրբեջանի կառավարությունը շարունակում է տենդագին նախապատրաստություններ տեսնել Զանգեզուրի հայությանը զենքի ուժով ենթարկեցնելու համար, միաժամանակ հայտնում էր, որ գաղտնի ռազմական նախապատրաստություններին զուգընթաց մղում է հակահայկական սանձարձակ քարոզչություն2: Հիրավի, համարյա ամեն օր Բաքվում հրատարակվող ռուսերեն և թուրքերեն թերթերում լույս էին տեսնում Երևանի, Նախիջևանի, Շարուրի, Օրդուբադի, Սուրմալուի շրջաններում ՀԱԱ, ֆ. 275, ց. 2, գ. 131, թ. 21: Տե՛ս Ա. Ա. Սարգսյան, Լեռնային Ղարաբաղի պատմությունից (1918-1921 թթ.), էջ 71:

բնակվող թուրքերի կողմից ուղարկված հայտարարություններ, և՛ Ադրբեջանի կառավարությանը, և՛ դաշնակից պետությունների ներկայացուցիչներին հղած դիմումներ, որոնցով աշխատում էին վարկաբեկել Հայաստանի կառավարությունը և նրա վարչական պաշտոնեությունը՝ նկարագրելով բազմատեսակ բռնությունների, հալածանքի և կողոպուտի դեպքեր՝ ուղղված թուրքերի դեմ: Այսպես՝ «Ազերբայջան» թերթի 1919 թ. 197, 200, 202 համարներում տպագրված բազմաթիվ դիմումներից առանձնանում էր Հասկելին ներկայացրած հուշագիրը, ուր շեշտվում էր, թե Օրդուբադի շրջանի Կարճևան, Մեղրի և Շվանիձոր հայկական գյուղերը իսկական պատուհաս են դարձել մահմեդական հարևան բնակավայրերի համար, որոնց բնակիչների պաշտպանության համար խնդրում էին ամերիկացի գնդապետի աջակցությունն ու կարգադրությունը՝ պատճառաբանելով, որ այդ գյուղերն են թուրքերին խանգարում կանոնավոր հարաբերություններ պահպանել Զանգեզուրի իրենց ցեղակիցների հետ1: Զանգեզուրի վրա սեպտեմբերի վերջերին թուրքերի հարձակման կապակցությամբ ՀՀ արտգործնախարար Ա. Խատիսյանը Հայաստանի Հանրապետությունում Ադրբեջանական Հանրապետության դիվանագիտական ներկայացուցչին սեպտեմբերի 28-ին ներկայացրեց նոտա: Նոտայում նշված էր, որ Ադրբեջանի կանոնավոր զորամասերը և մուսուլմանական տեղի բնակչությունը շարունակում են փորձեր անել՝ գրավելու Զանգեզուրը, որի կառավարումը բրիտանական բարձր հրամանատարությունը հանձնել է Զանգեզուրի Ազգային խորհրդին:

1 Տե՛ս Ա. Ա. Սարգսյան, Լեռնային Ղարաբաղի պատմությունից (1918-1921 թթ.), էջ 72:

Նկատի ունենալով Զանգեզուրի վրա վերջին հարձակումները՝ արտգործնախարարը գրում էր. «Վերջին հանգամանքները ստիպում են ինձ իմ կառավարության անունից խնդրելու Ձեզ շտապ հեռագրով հարցում անել Ձեր կառավարությանը, թե … ինչպիսի միջոցներ են ձեռնարկվում անհապաղ կանխելու ընդհարումները, որոնք կարող են հանգեցնել համընդհանուր հրդեհի՝ Անդրկովկասի լայնարձակ տարածքի վրա: … Խնդրում եմ շտապ ինձ տեղեկացնել Ձեր կառավարության պատասխանի մասին»1: Հոկտեմբերի 2-ին ՀՀ արտգործնախարարի նոտայի կապակցությամբ Ադրբեջանի կառավարությունը Հայաստանում իր դիվանագիտական ներկայացուցչի միջոցով պատասխան ուղարկեց Երևան: Նա գտնում էր, որ «Զանգեզուրի գավառը գտնվում է Ադրբեջանական Հանրապետության տարածքում, հետևաբար Հայաստանի արտգործնախարարի սեպտեմբերի 28-ի նոտան անթույլատրելի միջամտություն է Ադրբեջանական Հանրապետության ներքին գործերին, որի կառավարությունը իրեն պարտավորված չի համարում Հայաստանի կառավարությանը տեղեկացնելու, թե ինչպիսի անհրաժեշտ միջոցներ է ձեռնարկում հանրապետության տարբեր մարզերի ներքին կառավարման ուղղությամբ»2: Ադրբեջանի կառավարության սույն պատասխան նոտան կասկած չէր թողնում, որ Զանգեզուրի հայությանն առաջիկայում նույնպես վիճակվելու է կենաց ու մահու կռիվ մղել իր երկիրը պաշտպանելու համար: Հայաստանի կառավարության պահանջի պատասխանը եղավ այն, որ թուրքերը Կապանի վրա սեպտեմբերի վերջերին

ՀԱԱ, ֆ. 275, ց. 2, գ. 42, թթ. 258, 259, տե՛ս նաև М. Туманян նշվ. աշխ., էջ 252: ՀԱԱ, ֆ. 275, ց. 2, գ. 42, թ. 260, տե՛ս նաև М. Туманян, նշվ. աշխ., էջ 252:

նոր հարձակում կատարեցին՝ այս անգամ Հանդ և Սրաշեն գյուղերի ուղղությամբ: Նույն ժամանակ մի ուրիշ զորամաս Զանգեզուր ներխուժեց Արաքս գետի հովտով: Հայկական գյուղերի զինված ջոկատները թշնամու այս հարձակումը նույնպես հետ մղեցին՝ թշնամուն պատճառելով մեծ կորուստներ: Հայերը, շարունակելով մարտը, գրավեցին Կապանի շրջանը Գողթանի հետ կապող ճանապարհը, որն անցնում էր Շահբազյուրդ և Ղափուջուղ սարերի բարձունքներով: Այդ հաջող գործողության շնորհիվ Գեղվա և Օխչիի զուգահեռ ձգվող ձորերի թուրքերը զրկվեցին միմյանց հետ կապ պահպանելու հնարավորությունից: Ադրբեջանական զորքերի վերջին հարձակումների ժամանակ՝ սեպտեմբերի ամբողջ երկրորդ կեսին, Արսեն Շահմազյանը և Զանգեզուր-Ղարաբաղի շրջանային խորհրդի բոլոր անդամները՝ նախագահ Արշակ Շիրինյանի գլխավորությամբ, լինում էին ռազմաճակատի տարբեր հատվածներում և գիշեր ու ցերեկ մարտիկների հետ կիսում բոլոր դժվարությունները: Նրանց ներկայությունը բարոյահոգեբանական մեծ ազդեցություն էր ունենում կռվի առաջին գծում գտնվող հայ զինյալների վրա, նրանց ոգևորում նոր սխրանքների: Թուրքերին Կապանի և Գենվազի շրջաններից հետ մղելուց հետո Շրջանային խորհուրդը հոկտեմբերի 3-ին իր 81-րդ նիստում որոշում է ընդունում Արշակ Շիրինյանին, որի առողջությունը ծայրահեղորեն վատթարացել էր, մեկ ամսով արձակուրդ տալ՝ մեկնելու Երևան: Խորհրդի նախագահը, օգտվելով առիթից, պետք է ներկայանար կառավարությանը՝ Զանգեզուր-Ղարաբաղի շրջանային խորհրդի իրավասության սահմանները որոշելու և այլևայլ խնդիրներ պարզաբանելու համար: Միաժամանակ Շրջանային խորհուրդը պատշաճ դիմումով Հայաստանի Հանրա475

պետության խորհրդարանի նախագահին խնդրել էր Շիրինյանին ժամանակավորապես ազատ թողնել խորհրդարանի անդամի պարտականությունից և արգելք չհարուցել նրա՝ Զանգեզուր վերադարձի դեմ՝ «Նկատի ունենալով նախագահ պ-րն Շիրինյանի անձնական ներկայության կարևորությունը ներկա մոմենտում»1:

ՎՃՌԱԿԱՆ ԿՌԻՎՆԵՐԻ ՆԱԽԱՊԱՏՐԱՍՏՈՒԹՅՈՒՆ

Գալով Կապարգողթ՝ Նժդեհը ականատես եղավ գյուղերում տիրող ծանր իրավիճակին: Թուրք գյուղերով շրջապատված Կապանի, Գենվազի և Գողթանի հայ գյուղացիությունը ապրում էր մեկուսացած կյանքով, իրարից կտրված: Ադրբեջանը հնարավորություն ուներ տեղի թուրքերին ցանկացած պահի գրգռելու և ոտքի հանելու հայերի դեմ: Չկային ո՛չ կանոնավոր զորամասեր, ո՛չ թնդանոթներ, և ո՛չ էլ կատարված էր կազմակերպչական աշխատանք: Միակ ուժը զինված գյուղացիությունն էր: Եվ եթե շտապ ձեռք չառնվեին անհրաժեշտ միջոցներ, հայ գյուղացիությունը կդատապարտվեր ոչնչացման2: Շատ շուտով Նժդեհի շուրջը համախմբվեցին հավատարիմ զինակիցներ, որոնք պատրաստ էին արյան գնով կատարելու հրամանատարի բոլոր կարգադրությունները: Նրանք էին Կապարգողթի հետախուզության պետ Նիկոլայ Նիկողոսյանը, Գյուտկումի գյուղացի Գերասիմ Աթաջանյանը, Կապանի գործարանի նախկին պարետ Արմենակ Դավթյանը և նրա եղբայր Դավիթ Դավթյանը (Ճակատենից), վաշտապետեր Համազասպ Ստե1

ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 50, թ. 165: Տե՛ս «Արնոտ գիրք», Գորիս, 1921, էջ 28:

փանյանը (Վահրավարից), Սերգեյ Հակոբյանը (Զեյվայից), Սամսոն Աթայանը (Խդրանից), Հարություն Գրիգորյանը, Թովմաս Բարխուդարյանը, Նիկոլայ Աղախանյանը, Արշակ Առաքելյանը, Բագրատ Տեր-Մովսիսյանը, Արշակ Սարգսյանը, Վարդազար Տեր-Պետրոսյանը, Անդրեաս Տեր-Հարությունյանը, Աղաբեկը, Սահակը, Գինոսը և այլք1: Սեպտեմբերին Կապանի Ազգային խորհուրդը հարկ համարեց իր կազմը համալրել նոր անդամներով: Նորացված կազմը հետևյալն էր՝ Սմբատ բեկ Մելիք-Ստեփանյան (Առաջաձորից), Գեդեոն Տեր-Մինասյան (Խլաթաղից), Կարապետ Նուրիջանյան (Վաչագանից), Միքայել Էլչիբեկյան (Գյուտկումից), Դավիթ Դավթյան (Ճակատենից), Եգոր Անտոնյան (Բաղաբուրջից), Արսեն Բաբայան (Գյուտկումից), Իվանբեկ Մելիք-Քարամյան (Ղարաբաբայից), պրիստավ Իվանբեկ (Ուժանիսից), Սմբատ (Ագարակից): Նժդեհի թիվ 1 հրամանի համաձայն՝ կարճ ժամանակում հաշվառման ենթարկվեցին Կապարգողթում եղած հրացաններն ու փամփուշտները, պարզվեց դրանց թիվը: Այնուհետև Նժդեհը ձեռնամուխ եղավ Կապանի և Գենվազի (Արևիք, Մեղրի) բոլոր կարևոր վայրերի ուսումնասիրությանը, եղավ բոլոր հայկական գյուղերում, դրանց առավել կարևոր բնական դիրքերում, ծանոթացավ ժողովրդի սովորություններին ու հոգեբանությանը: «Շրջագայելով գավառները՝ տեղնուտեղը ուսումնասիրեցի երկրի աշխարհագրությունը ու տեղագրությունը: Ծանոթացա շրջանների ռազմագիտական համառ և թույլ կետերի հետ»2: Հրամանատարը ուսումնասիրությունը կատարում էր Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 1457, ց. 1, գ. 364, թ. 1: Գ. Նժդեհ, Հայ-բոլշևիկյան կռիվները, Երկեր, հատոր երկրորդ, Երևան, 2002, էջ 43, Աւօ, Նժդեհ, Պէյրութ, 1968, էջ 83:

խիստ մանրակրկիտ, որպեսզի դրա հիման վրա անսխալ պարզի տեղանքի ռազմագիտական նշանակությունը և ըստ այդմ կազմի Կապարգողթի հուսալի պաշտպանության պլանը: Բայց նրա ծրագիրը, ինչպես հետո պարզվեց, ոչ միայն Կապարգողթն անառիկ դարձնելն էր, այլև զանգեզուրցիների կռվի մարտավարության արմատական փոփոխությունը, երբ հիմնական դերը հատկացվելու էր ոչ թե ինքնապաշտպանությանը, այլ հարձակմանը: Կապարգողթի տեղագրությանը ծանոթանալուն զուգահեռ Նժդեհն արմատապես վերակառուցում էր գոյություն ունեցող զինված ջոկատները, միաժամանակ զենք կրելու ընդունակ մարդկանցից կազմակերպում էր ժողովրդական մարտական նոր վաշտեր: Դրանք բոլորը ստեղծվում էին միլիցիական սկզբունքով, որպես աշխարհազորային զորամասեր: «Վարել եմ միշտ էլ ժողովրդական ուժեր՝ մի տեսակ պաղություն զգալով դեպի այսպես կոչված «կանոնավոր» զորամասերը»1,- գրել է Նժդեհը: Վաշտերի կազմակերպումը Նժդեհը սկսել էր Զանգեզուրի հարավային ծայրամասից՝ Գենվազից (Մեղրի): Հոկտեմբերի 18-ի Հանքերից տրված թիվ 3 հրամանով նա զորահավաքի ենթարկեց զենք կրելու ընդունակ 18-52 տարեկան բոլոր գենվազցիներին: Գենվազի ամբողջ գավառամասը բաժանվեց վաշտային վեց շրջանների (զորաշրջաններ): Վեց վաշտերը միասին կազմում էին մեկ զորամաս, որը ղեկավարվում էր ընդհանուր հրամանատարի կողմից: Նժդեհի հրամանով Գենվազի զորամասի պետ նշանակվեց պոդպորուչիկ Անուշյանը, որին և հանձնարարվեց Մեղրիում հիմնել զորամասի շտաբը2: Այնուհետև ձեռնարկվեց Կապանի շրջանի վաշտերի կազմակերպումը: Աշխատանքն իրականացվում էր շատ ավելի արագ,

Գ. Նժդեհ, Ինքնակենսագրություն, Երկեր, հատոր երկրորդ, էջ 276: Տե՛ս Վ. Գէորգեան, նշվ. աշխ., էջ 29, 30:

որովհետև թե՛ մարդկային ուժի, թե՛ մարտական փորձառության տեսակետից այստեղ պայմաններն ավելի բարենպաստ էին: Ամենաքաջարի վաշտերին Նժդեհը մկրտեց Դավիթ-Բեկի անունով: Դավիթբեկյան վաշտերն ունեին իրենց առանձին դրոշակը՝ պատշաճ մակագրությամբ: Զինվորները հագնում էին միատեսակ հագուստ և կապում կարմիր կտորից գոտի: Նույն տարազն էր կրում նաև Նժդեհը1: Վաշտերի հրամանատարներ էին նշանակվում մարտական փորձ ունեցող, արդեն հայտնի դարձած անձնավորություններ: Նրանք ընտրվում էին հիմնականում գյուղացիներից: Նժդեհը գրել է. «Ղեկավար տարրերը քամել եմ ժողովրդից և վերջինները կաղապարել, եթե այսպես կարելի է ասել, ըստ իր պատկերի»2: Վաշտապետերը, իրենց հերթին, տեղացի քաջ երիտասարդներից ընտրում և նշանակում էին տասնապետեր, հիսնապետեր ու հարյուրապետեր: Հիսնապետերի և հարյուրապետերի նշանակումը կատարվում էր Նժդեհի գիտությամբ ու հավանությամբ: Նրա հրամանով ժողովրդական վաշտերը շաբաթական երկու անգամ՝ շաբաթ և կիրակի օրերին, պարտադիր անցկացնում էին ռազմափորձեր: Այն զինվորները, որոնք խուսափում էին մասնակցել ռազմափորձերին և մարզանքներին, ենթարկվում էին կարգապահական պատիժների: Վաշտերի հրամանատարները՝ վաշտապետերը, ելնելով իրադրությունից, ունեին մարտավարական ինքնուրույն վճիռներ ընդունելու իրավունք:

1 Տե՛ս Գ. Նժդեհ, Հայ-բոլշևիկյան կռիվները, Երկեր, հատոր երկրորդ, Երևան, 2002, էջ 38, 39, Ռ. Համբարձումեան, Գարեգին Նժդեհ: Ամբողջական կենսագրութիւն, Երեւան, 2007, էջ 151: 2 Գ. Նժդեհ, Ինքնակենսագրություն, Երկեր, հատոր երկրորդ, Երևան, 2002, էջ 277:

Թեև ռազմական տեսակետից վաշտերը ամբողջությամբ չէին համապատասխանում զինվորական կանոնագրքով ներկայացվող պահանջներին, բայց այդ բացը լրացվում էր նրանով, որ զինվորների մեջ շատ բարձր էր անձնազոհության ոգին ու կարգապահությունը: Եթե կադրային բանակում շարքային զինվորի և հրամանատարի հարաբերությունները զուտ ենթակայի ու հրամայողի հարաբերություններ էին, ապա զանգեզուրյան վաշտերի դեպքում դրանք գործում էին միայն զինավարժությունների և մարտերի ժամանակ, իսկ խաղաղ պայմաններում զինվորն ու ղեկավարը գաղափարի և զենքի անբաժան ընկերներ էին1: Քանի որ վաշտապետերը վարձ չէին ստանում, խոսք չէր կարող լինել արդեն շարքային մարտիկ-գյուղացիների վարձատրության մասին: Ընդհանրապես չէր վարձատրվում ոչ ոք, այդ թվում՝ Նժդեհը: «Ռոճիկ չեմ ստացել ողջ կյանքում,- գրել է նա տարիներ անց՝ 1944 թվականին: - Հրաժարվել եմ անգամ օտար պետության սահմանած թոշակից: Ունեցել եմ հարուստ լինելու և ճոխ ապրելու ամեն կարելիություն, սակայն ապրել եմ իբրև ժողովրդի մարդ, համեստորեն, աղքատ կոչվելու աստիճան*: Նյութապաշտությունը հեղափոխականի, զորականի, հայրենասերի համար համարել եմ մեկը մեր աշխարհի ամենամեծ պղծություններէն»2: Վաշտերում ընդգրկված գյուղացի զինվորները պարտավոր էին իրենց ժամանակի որոշակի մասը հատկացնել չվարձա-

Տե՛ս Գ. Նժդեհ, Լեռնահայաստանի գոյամարտը, Երկեր, հատոր երկրորդ, Երևան, 2002, էջ 18, 19, նույնի՝ Հայ-բոլշևիկյան կռիվները, էջ 43: * Նժդեհը գրել է. «Այդ սկզբունքի դեմ մեղանչել եմ մի անգամ՝ Ամերիկայում, ուր ընդունեցի, որ ինձ՝ իբրև գործչի, շաբաթական տրվի: Մեղանչեցի և արդարորեն պատժվեցի: Այդ օրեն մարդկային տմարդությունը ստվերիս պես հետևեց ինձ՝ ամենուրեք»: 2 Գ. Նժդեհ, Ինքնակենսագրություն, Երկեր, հատոր երկրորդ, Երևան, 2002, էջ 278:

տրվող հասարակական գործին, այսինքն՝ իրենց ինքնապաշտպանությանը: Հայրենիքի պաշտպանությանը անհատույց ծառայելու գիտակցությունը գյուղացի զինվորներին հաղորդում էր մարտական բարձր տրամադրություն, նպաստում ամուր կարգապահության հաստատմանը: Յուրաքանչյուր մարտիկի մոտ այն համոզումն էր ամրապնդվում, որ լեռնաշխարհի և ընդհանրապես ազգի ճակատագիրը պայմանավորված է նաև անձնապես իր խիզախությունից, նվիրվածությունից, անձնազոհությունից: Նժդեհը սովորեցնում էր, որ վաշտի զինվորը վարձկան չէ, որ նա պետք է խորապես ըմբռնի, որ իր ընտանիքը, մարդկային արժանապատվությունը և ունեցվածքը պաշտպանող ուրիշ ուժ չկա: Յուրաքանչյուր վաշտի ամեն մի զինվոր, ասում էր նա, պետք է լցված լինի հայրենի լեռնաշխարհը զավթելու նպատակով նրա վրա արշավող թուրք ագրեսորներին արժանի հակահարված տալու անհաղթահարելի տենչով1: Վաշտերից բացի՝ Նժդեհը կարճ ժամանակամիջոցում Կապանում ստեղծեց նաև արագաշարժ հեծյալ մի դասակ, ինչպես նաև՝ շարժուն ջոկատներ: Այլ խոսքով, 1919 թ. հոկտեմբերի վերջերին Կապարգողթն ուներ հայրենասեր 800 զինվորներից կազմված մի մարտունակ զորամաս: Իր թվաքանակով այդ զորամասը գնդից փոքր էր, բայց ավելին էր, քան գումարտակը2: Կապարգողթի զորամասի ուժը նրա թվաքանակի մեջ չէր, այլ զինվորների նվիրվածության ու քաջության, նրանց բարձր գիտակցության ու կարգապահության մեջ: Թեև Կապանի և Գենվազի գյուղերից շատերը հեռախոսային կապ ունեին Կապարգողթի կենտրոնի՝ Հանքերի և միմյանց հետ,

Տե՛ս «Նժդեհ. կեանքն ու գործունէութիւնը…», էջ 82: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 85:

բայց շրջանի ռելիեֆի խիստ կտրվածությունը ձորերով, բարձունքներով, անտառային զանգվածներով մեծապես դժվարացնում էր տեղեկությունների արագ փոխանցումը մի տեղից մյուսը: Դա երբեմն թշնամուն հնարավորություն էր տալիս զանազան կողմերից աննկատ թափանցելու հայկական տարածքները և հանկարծակիի բերելու բնակիչներին ու զինված ջոկատներին: Կապարգողթի բոլոր մասերը միմյանց ամուր կապելու համար Նժդեհի կարգադրությամբ շրջանի զանազան տեղերում, հատկապես բարձունքների վրա հաստատվեցին տեղեկատվության կետեր, որոնք գիշերները լույսի միջոցով (լուսախոսություն), իսկ ցերեկները նշաններով (նշանատվություն) անմիջապես տեղեկություններ էին հաղորդում թշնամու շարժումների մասին: Եթե թշնամին երևում էր գիշերը, դիրքերի պահակներն արձակում էին մահիկաձև լույսեր, իսկ եթե վտանգ չկար, այդ մասին հաղորդում էին խաչաձև լուսարձակումներով: Ցերեկը պահակները լուրերը հաղորդում էին ձեռքերի շարժումներով, խարույկի ծխով և այլն1: Հանքերից վաշտերին ուղղված թիվ 3 հրամանում ասված էր. «… 2. Հրամայում եմ վաշտային շրջանների մեջ ստեղծել կենդանի կապ ու ամեն օր երեկոյան ժամը 9-ին և առավոտյան 4-ին նշանատվությամբ տեղեկացնել զորամասերի շտաբին ճակատներում տեղի ունեցած փոփոխությունների և դրության մասին: Նշանատվությունից զատ՝ շաբաթական երկու անգամ, հինգշաբթի և կիրակի օրերը, ուղարկել հաղորդագրություն և այլն: Հանքեր, 1919 թ. հոկտ(եմբերի) 15 Նժդեհ»2:

Տե՛ս Վ. Գէորգեան, նշվ. աշխ., էջ 33: Նույն տեղում, էջ 29:

Զինված ուժերի շտաբը Կապանի Հանքերում օրական մի քանի անգամ ճակատներից տեղեկություններ էր ստանում թշնամու տեղաշարժերի մասին: Դրանք հետախույզների հայթայթած տվյալներն էին, կապի միջոցներով տրվող հաղորդումները և տեղեկատվական կետերից լույսերի և նշանների միջոցով ստացվող լուրերը: Բացառիկ նշանակություն տալով հետախուզությանը՝ Կապարգողթի հրամանատարը նաև խիստ կարևորում էր հակահեղափոխության գործի կազմակերպումը: Նկատի առնելով, որ շրջանում թուրք մեծաքանակ բնակչության առկայությունը թշնամու համար հայկական կողմի մասին ամեն տեսակի տեղեկություն ստանալու բարենպաստ պայման է՝ թշնամու հետախուզությունը եթե ոչ լիովին խափանելու, ապա մեծապես դժվարացնելու նպատակով Նժդեհը ձեռնարկեց անհետաձգելի միջոցառումներ, որոնցից մեկը Կապանի ու Գենվազի մուսուլման բնակչության առավել շարժունակ մասը շրջանից հեռացնելն էր: Զանգեզուրի հայ հարուստները սովորություն ունեին իրենց տնտեսության մեջ աշխատելու համար վարձելու մոտ ու հեռու վայրերից եկած թուրքերի ու պարսիկների, որոնց զգալի մասը հովիվներ էին: Այդ եկվոր մահմեդական աշխատողների թիվը 1919 թ. վերջին Կապանում ու Գենվազում հասնում էր շուրջ 700-ի: Աշխատանքի բերումով նրանց բացարձակ մեծամասնությունը, հատկապես ոչխարների հոտերն արածացնող հովիվները լինում էին տարբեր տեղերում և դառնում բոլոր շարժումների ականատեսը1: Քանի որ այդ աշխատողների մեծ մասի ընտանիքները գտնվում էին իրենց գյուղերում, ուստի նրանք զանազան արդարացուցիչ պատճառաբանություններով անարգել անցնում էին

Տե՛ս Վ. Գէորգեան, նշվ. աշխ., էջ 33, 34:

սահմանից այն կողմ ու կրկին վերադառնում: Պարզ էր, որ նրանք իրենց տեսածն ու լսածը կարող էին հաղորդել թշնամուն: Նկատի ունենալով այդ հանգամանքը՝ Նժդեհը կարգադրեց արձակել ուրիշ տեղերից եկած ու հայ հարուստների մոտ աշխատող բոլոր մահմեդականներին: Պարսիկ հովիվներն իրենց ընտանիքներով վերադարձվեցին Պարսկաստան, իսկ թուրք և թաթար հովիվները բանտարկվեցին՝ իբրև պատերազմական գերիներ1: 1919 թ. սեպտեմբեր-հոկտեմբեր ամիսներին Կապարգողթի բոլոր գյուղերում մեծ աշխատանքներ կատարվեցին խրամատներ պատրաստելու ուղղությամբ: Խրամատաշինությունը պարտադիր էր ոչ միայն ամեն գյուղի, այլև ամեն ճակատի բոլոր հատվածների համար: Շաբաթվա որոշված օրերին, ամռան տապին թե ձմռան բքին գյուղացիները՝ տղամարդ, կին, երեխա, բահերով ու բրիչներով, մեկ մարդու պես աշխատում էին: Լեռան զառիթափին կամ ձորի հարթ լանջին, այնտեղ, որտեղ ցույց էին տալիս հրամանատարները, նրանք խրամատներ էին փորում անտրտունջ՝ լիովին գիտակցելով իրենց ուժը ընդհանուր գործին ի սպաս դնելու անհրաժեշտությունը 2: Նժդեհի կարգադրությամբ Կապարգողթի բոլոր գյուղերում կառուցվեցին այսպես կոչված միջնաբերդեր՝ հիմնականում քարից ու փայտից, որոնք կռիվների ժամանակ եզակի ծառայություն էին մատուցում: Միջնաբերդ ասվածը բարդ շինություն չէր: Այդպես էր կոչվում նաև բլուրը, որի վրայից հարմար էր հրացանաձգություն կատարելը, գյուղի կողքին բարձրացող և մարտիկների համար պաշտպանական վահան ծառայող մի ժայռակտորը, ժայ1

Տե՛ս Վ. Գէորգեան, նշվ. աշխ., էջ 33, 34: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 32:

ռափոր անձավը՝ մուտքը շարված քարե պատով և հրացանի փողը դուրս բերելու համար սարքած անցքերով, հարմար դիրքով ծառը, որի վրա դրված գնդացիրն իսկական ավեր էր գործում հարձակվող թշնամու շարքերում1: Իր հրամաններից մեկում (թիվ 2), նշելով խրամատներում և միջնաբերդերում դիրքապահ ծառայության վիճակը, Նժդեհը գրում էր. «1. [Մայիս] 12-ին և 13-ին եղա Զեյվա-Ագարակ ռազմաճակատում: Բոլոր գյուղերը, բացառությամբ Մողեսի, բավարար կերպով տանում են դիրքապահություն: Հյուղեր ունեն ոչ բոլոր պահակախմբերը: Դրությունը պահանջում է ավելի լուրջ վերաբերմունք»2: Գարեգին Նժդեհը հատուկ նշանակություն էր տալիս պայթուցիկ տակառների պատրաստմանը, որի արվեստը Նժդեհը յուրացրել էր դեռևս 1907 թ. Սոֆիայի զինվորական ուսումնարանում: Եվ ահա այժմ նրա հարուստ գիտելիքները թշնամու համար վերածվում էին դժոխային մեքենաների: Կապարգողթի հրամանատարը պատրաստել տվեց 10-ից 80 կիլոգրամ ծանրությամբ մետաղե տակառներ, որոնց մեջ լցվում էին երկաթի ու պղնձի կտորներ և ուժանակ3: Երբ լուր էր ստացվում, թե թշնամու զորքը պիտի անցնի այսինչ ձորով, որը միակ ճանապարհն էր զորքի համար, 18-20 հոգուց բաղկացած ջոկատը ծանր տակառներ էր բարձրացնում ձորի երկու կողմի ոլորանների գագաթները և սպասում թշնամուն:

Տե՛ս Վ. Գէորգեան, նշվ. աշխ., էջ 33: Նույն տեղում, էջ 29: 3 Տե՛ս Գ. Նժդեհ, Լեռնահայաստանի գոյամարտը, Երկեր, հատոր երկրորդ, Երևան, 2002, էջ 22, նույնի՝ Հայ-բոլշևիկյան կռիվները, էջ 47, «Նժդեհ. կեանքն ու գործունէութիւնը…», էջ 83, Ռ. Համբարձումեան, Գարեգին Նժդեհ: Ամբողջական կենսագրութիւն, Երեւան, 2007, էջ 152-153:

Թշնամու զորամասի առաջխաղացման ժամանակ տակառները լեռների ու ժայռերի կատարներից նետում էին ներքև: Գահավեժ անկման ժամանակ դրանք պայթում էին և ահավոր դղրդյունով ծուխ, ժայռի ու մետաղի կտորներ տարածում չորս կողմը1: Հակառակորդի շարքերում ոմանք խլանում էին, ուրիշները՝ ուշաթափվում, շատերն էլ, խուճապի մատնված, անգամ ձեռքերը զենքին չհասցրած, հանձնվում էին: Թշնամու շարքերում տարածված սարսափը աննկարագրելի էր: Երբ թշնամու զինվորները զինաթափված դուրս էին գալիս ձորից և տեսնում, որ իրենց գերողները ընդամենը երկու տասնյակ երիտասարդներ են, նրանց սարսափը տեղի էր տալիս զարմանքի: Տակառները լցնելու համար պայթուցիկ նյութերի պակաս չէր զգացվում: Դեռ համաշխարհային պատերազմից առաջ Կապանի պղնձահանքերը շահագործող ֆրանս-բելգիական ընկերությունը պայթեցումների համար Շուշի-Գորիս-Կապան խճուղով Հանքեր էր բերել ու պահեստավորել մեծ քանակով պայթուցիկ նյութեր, որոնք Առաջին համաշխարհային պատերազմը սկսվելուց ի վեր չէին օգտագործվել՝ հանքախորշերում պղնձաքարի արդյունահանման աշխատանքները դադարեցնելու պատճառով: Ճակատագրի այդ շնորհը անփոխարինելի էր Զանգեզուրի պաշտպանների համար: Քանի որ տակառների պատրաստման ժամանակ գործածվում էին մեծ քանակի ուժանակներ, ուստի Նժդեհը կարգադրեց դրանք օգտագործել խիստ նպատակային՝ խնայողաբար: Կապանում և Գենվազում եղած ողջ ուժանակը հաշվառման ենթարկվեց

1 Տե՛ս Գ. Նժդեհ, Լեռնահայաստանի գոյամարտը, Երկեր, հատոր երկրորդ, Երևան, 2002, էջ 22, նույնի՝ Հայ-բոլշևիկյան կռիվները, էջ 47, «Նժդեհ. կեանքն ու գործունէութիւնը…», էջ 83, Ռ. Համբարձումեան, Գարեգին Նժդեհ: Ամբողջական կենսագրութիւն, Երեւան, 2007, էջ 152-153:

և կենտրոնացվեց հուսալի տեղերում: Այսպես, Գենվազի սահմաններն ամրացնելու համար այդ շրջանի տարբեր մասերում գտնվող ամբողջ ուժանակը խրամատաշենների պետ Համազասպ Եպիսկոպոսյանի պատասխանատվությամբ հավաքվեց ու ամբարվեց մի տեղ: Նույն բանն արվեց նաև Կապանի շրջանում1: Պայթուցիկ տակառների պատրաստումը և գործածումը պահանջում էր անհրաժեշտ գիտելիքներ ու հմտություն, ուստի բոլոր վաշտապետերը Նժդեհից հրաման ստացան այդ գործի մասնագետների տրամադրության տակ դնել 5-ական բանիմաց զինվոր՝ ուժանակային գործն ուսումնասիրելու և ռմբակոծության արվեստը յուրացնելու համար2: «Կրավորական» շրջանի հետաքրքիր ու արժեքավոր նախաձեռնություններից էին զինվորների հայրենասիրական, բարոյական ու մարտական ոգին բարձրացնելուն ու վառ պահելուն ուղղված միջոցառումները: 1919 թ. հոկտեմբերի 23-ին Լիճք գյուղից Նժդեհը արձակում է իր թիվ 4 հրամանը, որը լոկ զորքին ուղղված հայտարարություն չէր, այլ հայոց ազատամարտի ճանապարհին ընկած բազում նահատակների հիշատակին նվիրված երախտիքի խոսք, անկախության գաղափարին զինվորագրված նահատակների ոգեկոչում: Հրամանում ասված էր, որ մի շարք երկրներում զորքի մեջ կա մի գեղեցիկ սովորություն, այն է՝ զինվորների անվանացուցակների ստուգման ժամանակ նախ հիշատակել իրենց հայրենիքի ազատության ճանապարհին ընկած հերոսների անունները: Երբ ստուգողը տալիս է այդ նվիրական անունները, ապա զորաշարքի աջ թևի առաջին զինվորը պատասխանում է. «Ընկա՜ն»:

Տե՛ս Վ. Գէորգեան, նշվ. աշխ., էջ 30: Տե՛ս նույն տեղում:

«Փա՜ռք»,- կրկնում է շարքի աջ թևի երկրորդ զինվորը: «Հավերժ փա՜ռք» - ավելացնում է ամբողջ զորաշարքը1: Նժդեհը նշում էր, որ ազգային նահատակների անունների ամենօրյա հիշատակումը զինվորների շրջանում ստեղծում է բարոյահայրենասիրական բարձր տրամադրություն, հայրենիքին անձնուրաց հավատարմությամբ ծառայելու ու մեռնելու այնպիսի պատրաստակամություն, ինչպիսին ցուցաբերել են նահատակները: Ուստի Կապան-Գենվազ-Գողթանի զորամասերի պետերին նա հրամայում էր «որդեգրել այդ գեղեցիկ սովորությունը և ամենօրյա ստուգումների ժամանակ հարգել մեր ցեղի ընտիր որդիների խնկելի անունները՝ Քեռի, Խեչո …»2: Մարտիկների բարոյական ոգին բարձր պահելու նպատակին էր ուղղված նաև հրամանատարի կարգադրությամբ Կապարգողթի բոլոր գյուղերում արագ կառուցված պարզ միջնաբերդերին անուններ շնորհելը: Այդ «բերդերը» կոչվում էին այս կամ այն նահատակ հեղափոխականի անունով՝ Քրիստափորաբերդ, Խեչոաբերդ, Ռոստոմաբերդ և այլն3: Մարտիկների բարոյական ոգու ամրացմանն էր ուղղված զորքի մեջ ներդրված ևս մի հասկացություն. ժողովրդական բոլոր վաշտերն ունեին իրենց «հեղափոխական սրբերը»: Մի վաշտի սուրբը համարվում էր Քրիստափորը, մյուսինը՝ Խեչոն, երրորդինը՝ Դումանը, չորրորդինը՝ Ռոստոմը: Կռվի ժամանակ սրբի ոգին տվյալ վաշտի մարտիկների զորավիգն էր ու պաշտպանը: Նահատակ հերոսների հիշատակը ոգևորության անշեջ աղբյուր էր երկրի մարտնչող ուժերի համար: Վաշտերի կիսա-

1 Գ. Նժդեհ, Հրամաններ, կոչեր, Երկեր, հատոր երկրորդ, Երևան, 2002, էջ 414, Վ. Գէորգեան, նշվ. աշխ., էջ 32: 2 Նույն տեղում: 3 Տե՛ս «Նժդեհ. կեանքն ու գործունէութիւնը…», էջ 82:

քաղց զինվորների մեջ այն ստեղծում էր բարոյահոգեբանական բարձր տրամադրություն՝ իրենց վիճակված ծանր գոտեմարտը պատվով վարելու համար1: Այսպիսով, 1919 թ. վերջին ամիսներին կատարված վիթխարի աշխատանքի շնորհիվ Կապարգողթը դարձավ անառիկ մի ամրոց՝ պատրաստ դիմակայելու թշնամական բոլոր ոտնձգություններին: Այդ ամրոցի կերտող ուժը ժողովուրդն էր, որի ոգին ու կամքը կոփում էր Զանգեզուր եկած երիտասարդ հայ սպա Գարեգին Տեր-Հարությունյանը, որի առասպելական գործերի մասին շուտով ոսկե տառերով էին գրելու հայ ժողովրդի ազատագրական պայքարի տարեգրության մեջ: Այդ անառիկ ամրոցը, սակայն, չպիտի ծառայեր միայն պաշտպանական նպատակների. այն պաշտպանող վաշտերը պետք է նաև հարձակողական կռիվներ մղեին, լինեին նախահարձակ: Վաշտերին հարձակողական արվեստին հաղորդակից դարձնելը Նժդեհը համարում էր իր ամենակարևոր խնդիրներից մեկը և հասավ իր նպատակին:

1919 Թ. ՆՈՅԵՄԲԵՐՅԱՆ ԿՌԻՎՆԵՐԸ ԳՈՐԻՍԻ ՇՐՋԱՆՈՒՄ

«Կրավորական» շրջանի աշխատանքները դեռ լիովին չէին ավարտվել, երբ Կապարգողթը և ողջ Զանգեզուրը ենթարկվեցին թուրք զավթիչների զանգվածային հարձակմանը: Մուսավաթական բանակի գլխավոր նպատակն էր մեծ ուժերով հանկարծակի հարձակվել Զանգեզուրի վրա ու գրավել այն, բնաջնջել հայ բնակչությանը և գավառը միացնել Ադրբեջանին:

Տե՛ս «Նժդեհ. կեանքն ու գործունէութիւնը…», էջ 82, 83:

Զանգեզուրի վրա կռվի գնալու նախընթաց օրերին Ադրբեջանի բոլոր գավառներում արագորեն կատարվում էր հավաքագրում, կազմավորվում էին զինվորական ջոկատներ, անցկացվում զինավարժություններ: Հայկական բանակի՝ Ղարաքիլիսայում տեղակայված երրորդ բրիգադի հրամանատար գնդապետ Նիկոլայ Տիմչենկոն Երևան՝ բանակի հրամանատարին ուղարկած հեռագրով հայտնում է միլիցիայի գնդի հրամանատարի տեղեկատվությունը. «Ղազախից եկած մի հայ հաղորդում է, որ գավառի գյուղական ամեն մի համայնքից այնտեղ է ուղարկվում 100 զինվոր, որ Ղազախի հրապարակին հարակից տները ռեկվիզիցիայի են ենթարկում՝ զորակոչված 7000 զինվորներին տեղավորելու համար»1: Հաջորդ օրը Ն. Տիմչենկոն նույն հասցեով ուղարկում է երկրորդ հեռագիրը՝ տեղեկացնելով, որ նոյեմբերի 2-ին Ղազախից եկած մի մոլոկան կառապան պատմել է, որ այնտեղ 3 ռուս գնդապետի և հինգ թուրք սպաների գլխավորությամբ արդեն կազմ ու պատրաստ է ադրբեջանական զորախումբը, և գավառի թաթարական բոլոր գյուղերից Ղազախ են եկել մեծ թվով կամավոր հեծյալներ2: Նույն ժամանակ ՀՀ արտգործնախարարության գլխավոր քարտուղար Տեր-Հակոբյանը Թիֆլիսում ՀՀ դիվանագիտական ներկայացուցիչ Եվանգուլովին հաղորդում է, որ Ղազախի շրջանում՝ Բաշքենդ գյուղի մոտ, Ադրբեջանը կենտրոնացնում է զորքեր և զինում է տեղի մուսուլմաններին. հավանաբար ցանկանում է զավթել շրջանի ողջ հայկական մասը, գրավել Սևանա լճի հյուսիսային եզերքը և Զանգեզուրը կտրել Հայաստանից3: ՀԱԱ, ֆ. 275, ց. 2, գ. 131, թ. 22: Տե՛ս նույն տեղում: 3 Տե՛ս նույն տեղում, թ. 19:

Հետախուզությունը հաղորդում է, որ հոկտեմբերի 16-ին իր շտաբով Շուշի է եկել օսմանյան նշանավոր զինվորական գործիչ Նուրի փաշան, որը նույն օրը Խանքենդում հրավիրել է խորհըրդակցություն, ուր քննարկվել են Զանգեզուրի դեմ ռազմական գործողություններ սկսելու հետ կապված հարցեր: Խորհրդակցությունից անմիջապես հետո Խանքենդից դեպի Զանգեզուր են մեկնել 16 թուրք սպաներ, որոնք, հասնելով նշանակված զորամասեր, անմիջապես սկսել են զինավարժությունները1: Միաժամանակ մուսավաթականները լայնածավալ հոգեբանական պատերազմ էին սկսել զանգեզուրցիների դեմ: Սուլթանովի հրամանով Զանգեզուրը խաղաղ նվաճելու նպատակով այնտեղ տարածվում էին երեք լեզվով գրված հազարավոր թռուցիկներ, որոնցում կոչ էր արվում «միանալ Ղարաբաղին և նրա հետ խաղաղ ու երջանիկ ապրել ազատ ու դեմոկրատական Ադրբեջանում»2: Հոկտեմբերի երրորդ տասնօրյակի վերջերին Շուշիում ու հարակից տարածքներում արդեն կուտակված էին Ադրբեջանի բանակի կանոնավոր ու ընտիր խոշոր զորամասեր, որոնցում հաշվվում էր 6000 հետևակ զինվոր, երկու հեծելազորային գունդ՝ 800 թրով, 8 թեթև և 4 հաուբիցային հրանոթ, 400 քուրդ հեծյալներ: Այդ տեղեկությունը Զանգեզուրի զինված ուժերի գլխավոր հրամանատար Արսեն Շահմազյանը ստացել էր Շուշիից3: Այն բանից հետո, երբ բանակը հասավ Զաբուղի ձորեր, նրա կազմում արդեն կար ավելի քան 15 հազար մարդ, որից 7000-ը կանոնավոր բանակի զինվորներ էին, որոնց միացել էին 5000

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 50, թ. 174, ֆ. 199, ց. 1, գ. 50, թ. 188: Նույն տեղում: 3 Տե՛ս նույն տեղում, ֆ. 275, ց. 2, գ. 131, թ. 14:

քուրդ և 3000 նախիջևանյան խռովարար1: Նույնիսկ այդքանից հետո Ադրբեջանի տարբեր վայրերից Զանգեզուրի մատույցներ էին գալիս նորանոր կանոնավոր զորամասեր և անկանոն հրոսակախմբեր: Նոյեմբերի սկզբին ադրբեջանական զորքի թիվը հասել էր քսան հազարի: Նրա կազմում էին Ջևանշիրյան առաջին հետևակային գունդը, Ղարաբաղի երկրորդ և Շաքիի երրորդ հեծյալ գնդերը, Զաքաթալայի գնդի երկու գումարտակները (батальоны), լեռնահրետանային երկրորդ դիվիզիոնը, տասներկու թնդանոթային հաուբից և այլն2: Այսպես՝ Զանգեզուր-վայոցձորյան զինվորական օկրուգի պետ, գեներալ-լեյտենանտ Մովսես Սիլիկյանը ՀՀ զինվորական նախարարին հաղորդում էր, որ ըստ իր ունեցած տեղեկությունների՝ հոկտեմբերի 21-ին Բաքվից դուրս է եկել և Եվլախի վրայով Զանգեզուրի դեմ բացվելիք կռվի ճակատ է ուղարկվել Ադրբեջանի բանակի 2-րդ դիվիզիան՝ ռուս գեներալ Ա. Գ. Մակաևի հրամանատարությամբ3: Զորամասերն ունեին առատ ռազմամթերք, նրանց մեծ մասի հրամանատարները ռուս և թուրք սպաներ էին: Ադրբեջանական բանակի ընդհանուր հրամանատարն էր ռուսական բանակի հրետանու գեներալ-լեյտենանտ Ալի-Աղա Շիխլինսկին: Ըստ Բաքվի ծրագրի՝ պատերազմական հիմնական գործողությունները պետք է ծավալվեին Գորիսի շրջանի ուղղությամբ: Այս ճակատում հիմնական նպատակը պետք է լիներ Գորիս քաղաքի գրավումը:

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 275, ց. 2, գ. 131, թ. 124, ֆ. 200, ց. 1, գ. 395, թ. 4-5: Տե՛ս նույն տեղում, ֆ. 200, ց. 1, գ. 563, թ. 180: 3 Տե՛ս նույն տեղում, գ. 50, թ. 174:

1919 թ. հոկտեմբերի 25-ին Հայաստանի կառավարությունը դիմեց Բաքվում գտնվող բրիտանական գլխավոր կոմիսարին և ֆրանսիական զինվորական առաքելության ղեկավարին, որպեսզի նրանք, օգտագործելով իրենց հնարավորությունները, մուսավաթական կառավարությանը ստիպեն դադարեցնել զինված ուժերի շարժումը դեպի Զանգեզուրի սահմանները: Սակայն Երևանից ստացված դիմումը չարժանացավ նրանց ուշադրությանը: Ավելին, դաշնակիցների ներկայացուցիչների աչքերի առջև թուրք-մուսավաթական ջարդարարները ահաբեկում էին Գանձակի լեռնային շրջանների Կարաչինար, Մանաշեն, Գյուլիստան, Ազատ, Խարխապուտ, Պարիս և հայկական ուրիշ բնակավայրերի բնակիչներին: Դա գլխավոր փորձ էր Զանգեզուրի վրա հարձակումից առաջ: Տվյալ իրադրության մեջ Զանգեզուրի զորքերի գլխավոր հրամանատար Արսեն Շահմազյանին ոչինչ չէր մնում անելու, քան պատրաստվելու դիմադրության: Գլխավոր հրամանատարը և Զանգեզուր-Ղարաբաղի շրջանային խորհուրդը ոտքի հանեցին ամբողջ Զանգեզուրը՝ Մեղրին, Կապանը, Գորիսը, Սիսիանը: Վաշտերը հավաքվեցին գավառի զինված ուժերի կենտրոնակայանում՝ Գորիս քաղաքում և այստեղ սկսեցին զինավարժություններ: Գորիսը, Հանքերը, Մեղրին, Ղարաքիլիսան հեռախոսային կապ ունեին բոլոր գյուղերի, իսկ շրջանային բոլոր կենտրոնները՝ Գորիս քաղաքի հետ: Իրենց հերթին սուրհանդակները և դիրքապահ պահակները արթուն հսկում էին թշնամու տեղաշարժերը1: Զանգեզուրի դեմ հարձակում գործելուց երկու օր առաջ՝ հոկտեմբերի 29-ին, ադրբեջանական դիվանագիտությունը կարևոր

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 50, թ. 174, գ. 427, մաս II, թ. 240:

հաղթանակ արձանագրեց: Այդ օրը Կոստանդնուպոլսում կնքվեց թուրք-ադրբեջանական համատեղ «պաշտպանական և հարձակողական» գաղտնի պայմանագիր, որը հիմնականում ուղղված էր հայերի դեմ: Այդ պայմանագրով Ադրբեջանը բազմակողմանի ռազմական աջակցություն էր ստանալու քեմալական Թուրքիայից1: Ավդալարի և Զաբուղի ձորերում կենտրոնացած մուսավաթական զորամասերի առաջատար ջոկատի պետ ռոտմիստր Իբրահիմբեկովը հոկտեմբերի 29-ին 30 հեծյալով մտնում է Զաբուղ գյուղ և այնտեղից անմիջապես պատվիրակներ ուղարկում սահմանային Տեղ գյուղ: Սրանք ժամը 14-ին հասնում են Տեղ և իրենց պետի անունից գյուղի կոմիսարից պահանջում են ներկայացուցիչներ ուղարկել Զաբուղ՝ նրա հետ բանակցելու: Այդ մասին գյուղի կոմիսարը շտապ հայտնում է ԶանգեզուրՂարաբաղի շրջանային խորհրդին: Մինչ այնտեղից պատասխան կգար, թուրք պատվիրակները ուսումնասիրում են փոստային կայանի շենքը և միլիցիայի ուղեկալները: Շրջանային խորհրդի համաձայնությամբ Գորիսի շրջանի ղեկավարությունը Տեղ գյուղի կոմիսարին հանձնարարում է երեք հոգի ուղարկել Զաբուղ: Ծանոթանալով իր մոտ եկած հայ պատվիրակներին՝ Իբրահիմբեկովը նրանց հանձնում է մի գրություն՝ հետևյալ բովանդակությամբ. «Ես, գլխադասային ջոկատի պետս, գտնվում եմ Ավդալարում: Խնդրում եմ հայտնել ինձ՝ ցանկանու՞մ եք արդյոք ապրել խաղաղ, ճանաչելով Ադրբեջանի իշխանությունը, թե՞ մտադիր եք պատերազմել: Ձեր պատասխանը ես պետք է ուղարկեմ մեր գեներալին»2:

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 275, ց. 2, գ. 184, թ. 67 և շրջ.: Նույն տեղում, գ. 131, թ. 14, նաև՝ ֆ. 204, ց. 1, գ. 134ա, թ. 31:

Հայ պատվիրակները գրությունը հասցնում են Գորիս: Տեղ գյուղում սկսվում են բանակցություններ Զանգեզուրի ներկայացուցիչների և ադրբեջանական բանակի հրամանատարության կողմից այդտեղ ուղարկված պատվիրակների միջև: Վերջիններս կտրուկ պահանջում են ճանաչել իրենց կառավարության իշխանությունը Զանգեզուրի վրա: Տեղեկանալով մուսավաթականների պահանջին՝ գյուղի բնակիչները Գորիս քաղաքից եկած ներկայացուցիչներին առաջարկում են անհապաղ դադարեցնել բանակցությունները և Ադրբեջանից եկած պատվիրակներին ճամփել Զանգեզուրի սահմաններից1: Այս ամենի մասին ՀՀ ռազմական նախարարին անհապաղ հեռագրել էր Դարալագյազից Գորիս տեղափոխված, շրջանի արևելյան հատվածի զորամասի հրամանատար Յապոնը (Հովհաննես Պարոնյան)2: Պատրաստվելով հարձակվել Զանգեզուրի վրա՝ Ադրբեջանը իր ագրեսիան հիմնավորելու համար դիվանագիտական լարված աշխատանք էր կատարում՝ օգտագործելով կեղծիքների իր հարուստ զինանոցը: Այսպես՝ հոկտեմբերի 30-ին և 31-ին մուսավաթական կառավարությունը բողոքագրեր ուղարկեց Թիֆլիս ամերիկացի գնդապետ Ջ. Ռեյին, Այսրկովկասում բրիտանական գլխավոր կոմիսար Ջ. Ուորդրոպին և Այսրկովկասում ֆրանսիական ռազմական առաքելության պետ, գնդապետ Պիեռ-Օգյուստ Շարդինյիին՝ պատերազմական նախապատրաստությունը արդարացնելով նրանով, որ իբր, ՀՀ կառավարությունը, հակառակ Վ. Հասկելի 1 Տե՛ս «Յառաջ», 1919, 14 նոյեմբերի, թիվ 45, Հայաստանի Հանրապետության պառլամենտի նիստերի արձանագրություններ 1918-1920 թթ., էջ 338: 2 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 275, ց. 2, գ. 131, թ. 15:

հետ ունեցած պայմանավորվածության, զորքեր է մտցրել Զանգեզուր, որն Ադրբեջանի տարածքն է: ՀՀ արտգործնախարարության գլխավոր քարտուղար Ա. ՏերՀակոբյանը նոյեմբերի 4-ին այս իրադարձությունների մասին տեղեկացնում է Վրաստանում Հայաստանի դիվանագիտական ներկայացուցչին: «Ադրբեջանի խաղացած խաղերը Նախիջևանի հարցում*,գրում էր Տեր-Հակոբյանը,- անչափ նման են Զանգեզուրի դեպքերին»: Վ. Հասկելի հետ ունեցած համաձայնությամբ Ադրբեջանը պարտավորվել է զերծ մնալ Զանգեզուրի դեմ ակտիվ քայլերից, «բայց օրերս Ջաֆարովը** հեռագիր է ուղարկել Ա. Ախվերդովին***՝ խնդրելով հաղորդել Ռեյին, որ այդ համաձայնությունը պետք է համարել չեղյալ, քանի որ հայերը չեն կատարել դրա պայմանները, այն է՝ իրենց զորքերը չեն հանում Զանգեզուրից: Մինիստրությունը (ՀՀ արտգործնախարարությունը: - Ա. Ս.) նույն օրը գրություն է ուղարկել Ռեյին՝ բացատրելով, որ հայկական կառավարությունը երբեք այնտեղ չի ուղարկել և այժմ էլ չունի ոչ մի զինվոր, որ այնտեղ եղած ռազմական ուժը տեղի Ազգային խորհրդի կողմից կազմակերպվածն է և ղեկավարվում է Զանգեզուրի կողմից: Անհրաժեշտ է Ռեյի մոտ բացահայտել Ադրբեջանի կողմից սարքված այդ ողջ կատակերգությունը համաձայնագրի շուրջ և համոզել նրան, որ նա այդ մասին հեռագրի Հասկելին՝ Զանգեզու-

Նկատի ունի այն, որ 1919 թ. մայիսին դաշնակիցների կողմից Նախիջևանի երկրամասը Հայաստանի Հանրապետությանը միացնելուց շատ չանցած այնտեղի մուսավաթական ուժերը Բաքվի աջակցությամբ բարձրացրել էին ապստամբություն, Նախիջևանում զավթել իշխանությունը և այն ազդարարել Ադրբեջանի անբաժանելի մաս: ** Թիֆլիսում Ադրբեջանի դիվանագիտական ներկայացուցիչ: *** Երևանում Ադրբեջանի դիվանագիտական ներկայացուցիչ: *

րում սպասվող իրադարձությունների կապակցությամբ»1: Թուրքերի հարձակումից ժամեր առաջ՝ նոյեմբերի 5-ի առավոտյան, ՀՀ վարչապետ և արտգործնախարար Ա. Խատիսյանը թիվ 148 նամակով դիմում է Թիֆլիս՝ Այսրկովկասում բրիտանական գլխավոր կոմիսար Ջ. Օլիվեր Ուորդրոպին՝ Զանգեզուրի վրա Ադրբեջանի նոր հարձակումը կանխելու համար: Ա. Խատիսյանը դաշնակիցների ներկայացուցիչներին հիշեցնում էր, որ Այսրկովկասում ԱՄՆ գլխավոր կոմիսար գնդապետ Վ. Հասկելի և Այսրկովկասում բրիտանական ուժերի գլխավոր հրամանատար գեներալ Ջ. Կորիի միջև ձեռք բերած համաձայնագրով արդեն բավական ժամանակ է, որ Զանգեզուրի կառավարումը մինչև Խաղաղության համաժողովի համապատասխան որոշումը թողնված է գավառի հայերին՝ հանձին Զանգեզուրի Ազգային խորհրդի: Ա. Խատիսյանը նշում է, որ Զանգեզուրի դեմ հարձակման նախապատրաստվելով՝ Ադրբեջանի կառավարությունը սպառնում է մեծ հրդեհ առաջ բերել Այսրկովկասի ողջ տարածքում՝ խախտելով Փարիզի խաղաղության վեհաժողովի 1919 թ. հունվարի 24-ի հրահանգն այն մասին, որ վիճելի տարածքների նկատմամբ պետք է բացառվի կողմերից որևէ մեկի ամեն մի ոտնձգություն, և բոլորը պետք է սպասեն Փարիզի խաղաղության վեհաժողովի վճռին: Ելնելով դրանից՝ Ա. Խատիսյանը Ջ. Ուորդրոպին խնդրում է ճնշում գործադրել Ադրբեջանի կառավարության վրա, որպեսզի արյունահեղությունը կանխելու համար կանգնեցվի ադրբեջանական զորքերի հետագա առաջխաղացումը դեպի Զանգեզուր2:

ՀԱԱ, ֆ. 275, ց. 2, գ. 131, թ. 18-19: Տե՛ս նույն տեղում, թ. 124:

Ճիշտ է, Ա. Խատիսյանի դիմումը բավական ուշացած էր, բայց եթե նա դիմած լիներ ավելի վաղ, հազիվ թե հնարավոր լիներ ադրբեջանական բանակին հետ դարձնել Զաբուղի ձորից: Պետք է ասել, որ վրացական կառավարությունը իրադարձությունների զարգացմանը հետևում էր մեծ տագնապով՝ երկյուղ կրելով, որ Զանգեզուրի դեմ Ադրբեջանի ռազմական գործողությունները կարող են ունենալ աղետալի հետևանքներ նաև Վրաստանի և ամբողջ Այսրկովկասի համար: Դեռևս հոկտեմբերի 24-ին Վրաստանի Հանրապետության արտգործնախարար Եվգենի Գեգեչկորին շտապ հեռագիր էր հղել Երևան՝ Հայաստանում Վրաստանի դիվանագիտական առաքելության ղեկավար Գ. Ֆ. Մախարաձեին՝ հայտնելով, որ «Բաքվից Ալշիբայան* հոկտեմբերի 22-ին հեռագրով հաղորդել է (Վրաստանի արտգործնախարարին: - Ա. Ս.), որ գեներալ Շիխլինսկու ղեկավարությամբ Զանգեզուրի մատույցներում են գտնվում Ադրբեջանի բանակի ամենաընտիր զորամասերը: Ադրբեջանի զորքերը ճանապարհ են ընկել դեպի Զանգեզուր ամսի 19-ին, մնացած զորամասերը կշարժվեն առաջիկա օրերին՝ Գյանջա-Թարթար-Աղդամ-Շուշի-Գորիս գծով: Գորիսում կա հայկական երկու գումարտակ՝ 4 հրանոթով՝ բեկ Փիրումովի հրամանատարությամբ: Ադրբեջանական զորքերը 10 օրից կարող են լինել [նշանակված] տեղում: Ընդհարումն անխուսափելի է: Խնդրում եմ բոլոր միջոցները ձեռք առնել պատերազմը կանխելու համար: Մենք Ադրբեջանի կառավարությանը հասկացնել ենք տվել, որ ընդհարումը չկանխելու դեպքում դա կդառնա անմիջական պատճառ ողջ Անդրկովկասի կործանման համար»1:

*

Ադրբեջանում Վրաստանի դիվանագիտական ներկայացուցիչ: ՀԱԱ, ֆ. 275, ց. 2, գ. 131, թ. 21:

Ստանալով այս հեռագիրը՝ Գ. Ֆ. Մախարաձեն անմիջապես պատասխանում է. «Ձեռնարկում եմ բոլոր միջոցները Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև խաղաղ ելքի համար, բայց հույսը փոքր է: Անհրաժեշտ է գործել Թիֆլիսում և Բաքվում և համոզել ամերիկացիներին՝ ժամանակավոր կառավարչություն ստեղծել Զանգեզուրում»1: Հայ-ադրբեջանական հնարավոր լայնածավալ պատերազմի վերաբերյալ վրացիների տագնապը զուր չէր: Զանգեզուրի դեմ նետելով իր բանակի ամենամարտունակ կանոնավոր զորամասերը՝ Ադրբեջանը թուլացնում էր երկրի հյուսիսային սահմանները Դենիկինի կամավորական բանակի սպառնալիքի առկայության պայմաններում: Ռուս գեներալը Այսրկովկասում հակառակորդներ էր դիտում Ադրբեջանին ու Վրաստանին և գործերը հաջող դասավորվելու դեպքում ծրագրել էր երկրամասում վերականգնել ռուսական տիրապետությունը՝ հարվածի համար ամենից առաջ թիրախներ ընտրելով նշված երկու հանրապետությունները: Կամավորական բանակը Այսրկովկասի սահմաններին մոտենալու դեպքում, բնականաբար, իրենց ռազմական ուժերը նրա դեմ պիտի նետեին և՛ Ադրբեջանը, և՛ Վրաստանը: Վրացիների համար պարզ էր, որ Ադրբեջանը, ձեռք չքաշելով Զանգեզուրից և զորքեր կենտրոնացնելով այդ գավառի մատույցներում, փաստորեն մերկացնում է իր հյուսիսային սահմանները: Ընդսմին՝ ադրբեջանական զինված ուժերը թուլացնելու համար գեներալ Դենիկինը հրամայել էր այնտեղ ծառայության անցած ռուս զինվորականներին (առաջին հերթին բոլոր սպաներին)

ՀԱԱ, ֆ. 275, ց. 2, գ. 131, թ. 22:

թողնել իրենց ծառայությունը թշնամական երկրի բանակում և անցնել իր տրամադրության տակ: Վրաստանում Հայաստանի դիվանագիտական ներկայացուցիչ Լ. Եվանգուլովն այդ օրերին իր կառավարությանն ուղարկած զեկուցագրում նշում էր, որ Այսրկովկասում բրիտանական գլխավոր կոմիսար Ջ. Ուորդրոպի հետ ունեցած զրույցի ժամանակ վերջինս զայրույթ է արտահայտել, որ Դենիկինի կամավորական բանակը սպառնում է Ադրբեջանի անկախությանը: «Դաշնակիցները թույլ չեն տա,- ասել էր նա,- որ Դենիկինը ռազմակալի Ադրբեջանը: Բանը հասել է նրան, որ գեներալն իր հրամանով կարգադրել է բոլոր ռուս զինծառայողներին հեռանալ Ադրբեջանից»1: Դեպքերի նման զարգացումից խիստ անհանգստացած՝ Վրաստանի կառավարությունը դիմում է նորանոր քայլերի: Արտգործնախարար Ե. Գեգեչկորին Վրաստանում Հայաստանի դիվանագիտական ներկայացուցչին հանձնում է գրություն՝ իր կառավարությանը փոխանցելու համար: Այստեղ կրկին ակնարկվում էր, որ Վրաստանի կառավարության ունեցած տեղեկությունների համաձայն՝ Զանգեզուրի գավառում զարգացող իրադարձությունները անխուսափելիորեն առաջ են բերելու պատերազմ: Նշվում էր, որ վիճելի հարցերի լուծման նման եղանակը խախտելու է խաղաղության ամրապնդումը և նվազեցնելու Այսրկովկասի ժողովուրդների ստեղծագործ աշխատանքի ձգտումը, որը և անպայման ունենալու է կործանարար ազդեցություն երիտասարդ երեք հանրապետությունների ընդհանուր ճակատագրի վրա, որոնց գոյությունը դեռևս չի ստացել պաշտոնական միջազգային ճանաչում: Նշվում է, որ այս պատերազմը հա-

ՀԱԱ, ֆ. 1457, ց. 1, գ. 540, թ. 1:

վելյալ օղակ կավելացնի ողբերգական երևույթների այն շղթային, որն օգտագործելով ընդհանուր թշնամիները ցանկանում են նրանց վարկաբեկել քաղաքակիրթ աշխարհի աչքում: Այդ հանրապետությունների միջև նոր ընդհարումներն անվստահության և արդարացի նախատինքների հավելյալ առիթ կտան նրանց, որոնց ձեռքին է համաշխարհային քաղաքականության կշեռքը: Միայն Այսրկովկասի ժողովուրդների փոխադարձ համագործակցության, միասնաբար գործելու, ներքին խաղաղության հաստատման միջոցով հնարավոր կլինի հաղթահարել այն մեծաթիվ խոչընդոտները, որոնք սպառնում են նրանց անկախ քաղաքական գոյությանը, կենսագործել իրենց արդարացի պահանջները և թշնամիներից խլել այն զենքը, որով նրանք վարկաբեկում են երեք ժողովուրդների բարի անունը: Ելնելով այդ ամենից՝ Ե. Գեգեչկորին գտնում էր, որ Հայաստանի և Ադրբեջանի կառավարությունները պետք է ամեն ինչ անեն, որպեսզի բանը չհասնի արյունահեղության: Գրության վերջում տեղեկացվում էր, որ նմանօրինակ նոտա է ուղարկվել նաև Վրաստանում Ադրբեջանի դիվանագիտական ներկայացուցչին1: Ե. Գեգեչկորուն ուղարկած պատասխան գրության մեջ Ա. Խատիսյանը նշում էր, որ իր կառավարությունը լիովին համաձայն է այն տեսակետին, որ անդրկովկասյան կառավարություններն իրենց միջև եղած հակասությունները պետք է հարթեն միայն ու միայն բանակցությունների միջոցով և ջանքերը կենտրոնացնեն խաղաղ տնտեսական ու կուլտուրական շինարարության վրա: Բայց, ցավոք, գրում էր նա, Ադրբեջանի կառավարությունը դեռ չի հասունացել ըմբռնելու այդ պարզ ճշմարտությունը

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 275, ց. 2, գ. 131, թ. 11-ի շրջ.:

և շարունակում է իր զավթողական քաղաքականությունը Զանգեզուրի հանդեպ՝ այդ նպատակին հասնելու համար ծառայեցնելով նաև գավառի մուսուլմանական բնակչությանը: Ա. Խատիսյանը հիշեցնում էր, որ Հայաստանի կառավարությունը նախկինում բազմիցս դիմել է Ադրբեջանի կառավարությանը՝ նրան կոչ անելով նստել կլոր սեղանի շուրջ և հարցերը քննարկել փոխադարձ հանդուրժողականության պայմաններում, բայց այդպիսի առաջարկներին այդ կառավարությունը պատասխանել է նոր հարձակումներով Զանգեզուրի վրա1: Դիվանագիտական լարված աշխատանքը արդյունք չտվեց: Նոյեմբերի 5-ին* ՝ լույսը դեռ չբացված, ադրբեջանական բազմահազարանոց բանակը՝ 12000 զինվորներով և 30 թնդանոթներով2, Գորիսի շրջանի ուղղությամբ ընդհանուր հարձակում սկսեց Զանգեզուրի վրա: Միաժամանակ թուրք հրոսակախմբերը Նախիջևանի կողմից հարձակում գործեցին Վայոց ձորի վրա՝ նպատակ ունենալով այդտեղ կոտրել հայերի դիմադրությունը, Սիսիանի կողմից դուրս գալ գավառի արևմտյան սահմանները և Զաբուղի կողմից հարձակվող ադրբեջանական զորքերի հետ աքցանի մեջ առնել Գորիսի ու Սիսիանի շրջանները: Առաջինը Զաբուղ գետն անցան և Գորիսի ուղղությամբ առաջացան հետևակ զորամասերը՝ Զաքաթալայի, Գանձակի, Ջևանշիրի և Շաքիի գնդերը: Դրանց հետ էին մոտ 800 հեծյալ և 400 քուրդ

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 275, ց. 2, գ. 131, թ. 16 և շրջ.: Հրապարակի վրա եղած գրականության մեջ, չգիտես ինչու, նշված է, որ ադրբեջանական բազմահազարանոց բանակի հարձակումը Զանգեզուրի վրա սկսվել է 1919 թ. նոյեմբերի 1-ին (տե՛ս, օրինակ, Ս. Վրացեան, Հայաստանի Հանրապետութիւն, Թեհրան, 1982, էջ 333 և այլն): Արխիվային փաստաթղթերը ցույց են տալիս, որ թշնամու հարձակումը սկսվել է նոյեմբերի 5-ին: 2 Տե՛ս «Յառաջ», 1919, 14 նոյեմբերի, թիվ 45, Հայաստանի Հանրապետության պառլամենտի նիստերի արձանագրություններ 1918-1920 թթ., էջ 338: *

ձիավոր: Այդ զորամասերի ռազմական գործողություններն անմիջականորեն ղեկավարում էին գեներալ Իսրաֆիլ բեյ Յադիգարովը և նահանգապետ Խոսրով բեկ Սուլթանովի եղբայր Սուլթան բեկ Սուլթանովը1: Թուրք հրամանատարության ռազմական ծրագրի համաձայն՝ հարձակումը կատարվում էր երկու թևով՝ աջ կամ հյուսիսային և ձախ կամ արևելյան: Իր ձախ (արևելյան) թևում՝ ՏեղԿոռնիձոր գյուղերի հատվածում, թշնամին բռնեց լայն ճակատ: Ա. Շահմազյանը այս ճակատի հրամանատար էր նշանակել փորձված զինվորական, ցարական նախկին բանակի սպա Խաչատուր Մալինցյանին: Ադրբեջանի զորքերի հարձակումն առաջինն իր վրա զգաց Տեղ գյուղը: Հակառակորդի թնդանոթները գյուղի վրա կրակում էին դիմացի բլրի հետևից: Հրետանակոծությունն այնքան ուժեղ էր, որ հայ մարտիկները չէին կարողանում դուրս գալ խրամատներից: Թուրք հրետանավորները, որոնց ընդհանուր ղեկավարը ռուս սպա Կուզնեցովն էր, թնդանոթները առաջ քաշեցին և ուղղակի դաշտից կրակելով՝ քանդեցին գյուղի տներից շատերը2: Քանի որ թուրքերի թնդանոթները մեծ էին, իսկ հայկական կողմի երեք թնդանոթները՝ փոքր, որոշվեց դիմադրել մինչև մութն ընկնելը և այնուհետև անցնել հակահարձակման: Բայց օգտագործելով ուժերի գերակշռությունը՝ հակառակորդը, այնուամենայնիվ, կարողացավ գրավել Կոռնիձոր գյուղը: Մարտերն այս ճակատում տևեցին չորս օր: Չնայած թուրքերի քանակական գերակշռությանը՝ Գորիսի կադրային զորամաՏե՛ս “Борьба”, 18 ноября, 1919, № 263: Տե՛ս Գ. Գասպարյան, Հիշողություններ (Ս. Խանզադյանի առաջաբանով ու մեկնություններով): Շարունակություն, «Բանբեր Հայաստանի արխիվների», 1991, թիվ 3 (91), էջ 212-213:

սերը Տեղ, Կոռնիձոր, Քարաշեն, Խնձորեսկ և շրջանի մյուս գյուղերի գյուղացիական ջոկատների հետ՝ Արսեն Շահմազյանի, Ռուբեն Նարինյանի, Զաքար Տեր-Ղազարյանի, Համբարձում Սարգիսջանյանի և մյուսների հմուտ ղեկավարությամբ, մեծ համառությամբ դիմադրություն ցույց տվեցին մուսավաթական «վայրի դիվիզիայի» զորամասերին և կանգնեցրին նրանց առաջխաղացումը: Իրենց փայլուն դրսևորեցին 9-րդ լեռնային մարտկոցի հրետանավորները, որոնք դիպուկ և անվրեպ կրակով ոչնչացրին թշնամու համարյա ողջ թնդանոթախումբը: Դա սարսափի մատնեց թուրքերին և քաջալերեց Զանգեզուրի մարտիկներին՝ նրանց մղելով առաջխաղացման: Թեև հայերի համառ դիմադրության շնորհիվ թուրքերը այս ճակատում դադարեցրին առաջխաղացումը, բայց շարունակում էին ամրանալ Տեղ-Կոռնիձոր գյուղերի միջև ընկած ընդարձակ տափարակում: Թշնամին ավելի մեծ հաջողության հասավ իր աջ (հյուսիսային) թևում: Այստեղ հայերը ստիպված էին հակառակորդին հանձնել Խոզնավար, Բայանդուր և Խնածախ գյուղերը և նահանջել Գորիս քաղաքը հյուսիսից շրջափակող սարերի ուղղությամբ՝ Հովվի բլուր – Ճաղատ սար (Քաչալ դաղ) - Գառնակ լիճ (Ղազի գյոլ): Բայանդուր-Խոզնավարի ձորերից մինչև Գառնակ լիճ 7-8 կիլոմետր էր: Այս ուղղությամբ շարժվող թշնամու զորախումբը առաջանալով պետք է շրջանցեր Ճաղատ սարից Գորիս տանող ճանապարհը և գրոհով իջներ քաղաքի արևմտյան կողմում տարածվող Եռաբլրի սարահարթը, որից հետո, առանց կանգ առնելու, մտներ Սիսիանի շրջանի Աղուդի, Վաղուդի և Որոտանի կիրճի մյուս թուրքական գյուղերը, ապա գետի հովտով թեքվելով հարավ-արևելք՝ միանար Բարգուշատում գտնվող

մուսավաթական մյուս զորամասերին և այդպիսով աքցանի մեջ առներ Գորիսը՝ այն կտրելով Սիսիանի շրջանից: Մի պահ ոմանք հուսահատվեցին, և թվաց, թե Զանգեզուրի կենտրոն Գորիս քաղաքը փրկելն անհնար է: Ծանր կացություն և դժվարին հոգեբանական վիճակ ստեղծվեց նաև Զանգեզուրի զինված ուժերի հրամանատարության շրջանում: Արսեն Շահմազյանը նույնիսկ մտածում էր Գորիսը դատարկել բնակչությունից և շտաբը տեղափոխել այլ տեղ, քանի որ քաղաքը գտնվում է փոսորակում և խիստ աննպաստ է պաշտպանության համար: Բայց տատանողական վիճակը կարճ տևեց: Նրա մոտ են գալիս Միքայել (Միշա) Պարոնյանը և Նիկոլայ Հովսեփյանը՝ խորհրդակցելու: Որոշվում է թշնամուն թույլ չտալ մոտենալու քաղաքի բարձունքներին: Քաջ զանգեզուրցին, որ ամիսներ շարունակ զենքը ձեռքին իր սարերն ու ձորերն էր պաշտպանում, հավաքեց իր ուժերը: Ամբողջ չորս օր Զանգեզուրի լեռներում որոտում էին թնդանոթներն ու գնդացիրները: Զանգեզուրի զինված ուժերի ընդհանուր հրամանատար Արսեն Շահմազյանի հանձնարարությամբ Սիսիանում տեղակայված հայկական զորամասերի և աշխարհազորային ջոկատների մի մասը՝ Պողոս Տեր-Դավթյանի հրամանատարությամբ, փակեց Ճաղատ սարից դեպի Եռաբլրի սարահարթ իջնող ճանապարհը, իսկ հիմնական ուժերը կենտրոնացան Նախիջևանին հարող տարածքներում՝ այնտեղից հնարավոր հարձակումները կասեցնելու համար: Դեպի Եռաբլուր տանող սարահարթի ճանապարհը փակած Սիսիանի ուժերը կատաղի կռիվ տվեցին հակառակորդի դեմ և նրան ստիպեցին մտնել պաշտպանական դիրքեր: Պողոս Տեր-

Դավթյանն առաջավոր գծում էր և անձնական օրինակով ոգեշնչում էր մարտիկներին*: Մյուս կողմից՝ Գորիս քաղաքից դեպի հյուսիս մեկնած ջոկատը՝ Նիկոլայ Հովսեփյանի գլխավորությամբ, թուրքերի դեմ կռվի ճակատ բացեց Ճաղատ սարի արևելյան կողմից: Վճռական պահին կապիտան Սիմոն Մելիք-Հարությունյանը (Թոփչի Սիմոն) իր թնդանոթային մարտկոցով դիպուկ հարվածներով ցաքուցրիվ արեց հակառակորդի դիրքերը: Կռվի երկրորդ օրը Արսեն Շահմազյանը Երևան է հայտնում հետևյալը. «Չնայած հակառակորդի գերակշիռ ուժերին, նրա գնդացրային և ռմբային ուժգին հարվածներին, մերոնք համառ դիմադրում են թշնամու ճնշմանը: Խոզնավարի ուղղությամբ թաթարները նահանջելով Ճաղատ սարից, թողել են յոթ գնդացիր: Գերի ընկած ասկյարի պատմելով՝ հակառակորդն ունի վիթխարի ուժեր»1: Նույն օրը ճակատի հատվածներից մեկում սպանված ռուս սպայի մոտ գտնվել էր մի քարտեզ, որի վրա մանրամասն նշված էին եղել Գորիսի շրջանում ադրբեջանական զորքերի շարժման ուղղությունները, այդ ուղղություններով հարձակվող զորամասերի անուններն ու համարները և նույնիսկ գնդացիրների ու հրանոթների թիվն ու տեսակները: Քարտեզը Զանգեզուրի հրամանատարությանը օգնեց զորքերի տեղաշարժերի միջոցով ժամանակին փակել թշնամու հարձակման ուղիները: Կռվի հետագա ընթացքի վրա մեծ ազդեցություն գործեց 1918 թ. աշնանը Սիսիանի ժողովրդական կամավորներից Պողոս Տեր-

* Զուր չէ, որ Սիսիանի ժողովուրդն իր խիզախ հրամանատարին մկրտել էր «Քաջ Պողոս» անունով: Նա այն բացառիկ հերոսներից էր, որ լեգենդ են դարձել դեռևս իրենց կենդանության օրոք: 1 ՀԱԱ, ֆ. 275, ց. 2, գ. 131, թ. 25:

Դավթյանի կազմած հեծելախումբը՝ քաջ ու առնական, աժդահա ուժի տեր երիտասարդ Զաքոյի գլխավորությամբ: Գիշերով երկար ռազմերթ կատարելով՝ հեծելախումբն անցավ Զաբուղ-Ավդալար շրջանի թիկունքը և կռվի երրորդ օրը՝ լույսը չբացված, հանդուգն ու անսպասելի հարվածներով խուճապի մատնեց թուրք զորամասերին, որոնք լքեցին իրենց պաշտպանական դիրքերը և ցրվեցին տարբեր ուղղություններով: Առավոտյան կողմ Ճաղատ սարի և Հովվի բլրի տարածքների ադրբեջանական ուժերը, չդիմանալով հայկական ուժերի հզոր հարվածներին, թողեցին մարտադաշտը և սկսեցին անկանոն նահանջել դեպի Գառնակ լճի տարածք, բայց այստեղ նրանք ամրանալ չկարողացան: Սեպաձև խրվելով հակառակորդի դասավորության մեջ՝ հայկական ուժերը դիպուկ հարվածով նրան դուրս քշեցին դիրքերից: Թուրքերը խուճապով սկսեցին իջնել նախօրյակին իրենց գրաված Խոզնավար և Բայանդուր գյուղերի հատվածը: Այստեղ ևս հանդիպելով հայկական վաշտերի փոթորկալի կրակին՝ թուրք ծեծված զորամասերը փախան Զաբուղի ձորերը: Ադրբեջանական զորքերը ջարդվեցին նաև Տեղի և Կոռնիձորի մոտ, որտեղ ամբողջովին ոչնչացավ 2-րդ ձիավոր գունդը1: Խայտառակ փախուստի դիմած և եկած ճամփով գլխիկոր հեռացած ադրբեջանական բանակը կռվի դաշտում թողեց շուրջ 500 դիակ, իսկ թե քանի հարյուր սպանվածների թուրքերն ու քրդերը տարան իրենց հետ, հայտնի չէ: Վիրավորների թիվը, հավանաբար, պակաս չէր 2000-ից: Ավելի քան 150 ասկյար գերի ընկավ: Հայերի ձեռքն անցավ մեկ թնդանոթ, 20 գնդացիր, հարուստ ռազմավար2: Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 275, ց. 2, գ. 131, թ. 72: Տե՛ս նույն տեղում, նաև ֆ. 200, ց. 1, գ. 563, թ. 180, Ս. Վրացեան, Հայաստանի Հանրապետութիւն, Թեհրան, 1982, էջ 333:

Նահանջող զորամասերը վրեժ էին լուծում իրենց ճանապարհին հանդիպած հայ գյուղերից, կոտորում բնակիչներին, ավերում շինությունները: Միայն Շուշի-Եվլախ ճանապարհին նրանք սպանեցին ավելի քան 400 միանգամայն անմեղ հայերի1: Գորիսի կռվին մասնակցած բարձրաստիճան թուրք զինվորականներից շատերը խոստովանում էին, որ իրենցից «ոչ ոք չէր կարծում, թե Զանգեզուրում կարող էր այդքան կազմակերպված և ուժգին դիմադրության հանդիպել»2: Քաջ զանգեզուրցիների սխրանքները ադրբեջանական զորքի ու բնակչության մեջ խոր համոզմունք առաջացրեց, որ անհնար է հաղթել զանգեզուրցուն: Ղարաբաղում թուրքերը զանազան երգեր էին հորինում, որոնցից մեկում ասվում էր. Սև հաց կուտեմ, Ղարաբաղից դուրս գալ չեմ, Զաբուղ գետը անցնիլ չեմ, Զանգեզուր գնալ չեմ*: Իսկ Զանգեզուրի հաղթական զավակները վերադառնում էին տուն հպարտ, արժանապատիվ կեցվածքով, կռվի դաշտում զոհված տասնյակ հերոսների ցավը սրտերում: Գորիսյան հերոսապատումը հյուսվեց առաջին հերթին հազարավոր շարքային զինվորների սխրանքներով: Կռիվը ղեկավարող Զանգեզուրի զորքերի ընդհանուր հրամանատար Արսեն Շահմազյանի շուրջն էր համախմբված քաջազուն հայորդիների մի փայլուն Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 223, ց. 1, գ. 24, թ. 2: Նույն տեղում, ֆ. 275, ց. 2, գ. 131, թ. 131-ի շրջ.: * Գարա չյորագ է յարամ, Ղարաբաղտան չխմարամ, Զաբուղ չայը քեչմանամ, Զանգեզուրա գետմանամ:

համաստեղություն՝ Զանգեզուրի նահանգապետ Սերգեյ Մելիք-Յոլչյանը, Սիսիանի զինուժի հրամանատար, Կապանի Խոտանան գյուղի բնակիչ Պողոս Տեր-Դավթյանը, շուշեցի գնդապետ Ռուբեն Նարինյանը, հրանոթային անձնակազմի հրամանատար, Վայոց ձորի Սերս գյուղի բնակիչ Սիմոն Տեր-Հարությունյանը (Թոփչի Սիմոն), գորիսեցիներ՝ Տաթևի վանքի վանահայր Հովհաննես Տեր-Գրիգորյանը, կապիտան Նիկոլայ Դոնդարովը, պոդպորուչիկ Միխայիլ ՄելիքՕհանջանյանը, Միքայել (Միշա) Պարոնյանը, Զաքար Յոլյանը, Հովհաննես Պարոնյանը (Յապոն), Զաքար Տեր-Դավթյանը, Խաչատուր Մալինցյանը, Ղազար Մալունցը և շատ ուրիշներ: Ա. Շահմազյանի և զորքերի հրամանատարության կողքին էր Զանգեզուր-Ղարաբաղի շրջանային խորհուրդը՝ Արշակ Շիրինյանի գլխավորությամբ: Խորհրդի անդամները՝ Նիկոլայ Հովսեփյանը, Գեդեոն Տեր-Մինասյանը, Հակոբ Տերունին և մյուսները, ռազմաճակատի ամենավտանգավոր հատվածներում էին, իրենց ոգեշունչ խոսքով մարտիկներին մղում էին խիզախումների, նրանց հետ գրոհի գնում ոխերիմ թշնամու դեմ: Չիրականացավ նաև Նախիջևանի կողմից թուրք-տաճիկ զորամասերի հարձակման ծրագիրը Վայոց ձորի վրա: Նրանց՝ այնտեղից Զանգեզուրը շրջապատելու և Հայաստանի Հանրապետությունից կտրելու ծրագիրը մնաց առկախ: Գործողության ռազմական օպերատիվ պլանը կազմել էր ցարական բանակի հեծելազորային զորքերի գեներալ-լեյտենանտ Հուսեին խան Նախիջևանսկին: Նրա ղեկավարությամբ և Վայոց ձորի մուսուլմանական գյուղերի ակտիվ մասնակցությամբ նախիջևանյան թուրքական ուժերին հաջողվում է գրավել Սուլթանբեկ ու Փաշալու հայ գյուղերը՝ նպատակ ունենալով ռազմակալելու ողջ գավառը: Հայկական կողմը, հարձակումը դիտելով ադրբեջանական կանոնավոր զորամասերի կողմից Զանգեզուրը գրավելու ընդհանուր

ծրագրի մի մաս, անհրաժեշտ միջոցառումներ ձեռնարկեց թշնամուն հետ մղելու համար1: Զանգեզուրի Ազգային խորհրդին ուղղած հեռագրում ՀՀ վարչապետ և արտգործնախարար Ա. Խատիսյանը նշում է. «Զանգեզուրի վերջին հերոսական կռիվների առթիվ հանրապետության կառավարությունն իրեն պարտք է համարում շնորհավորել Զանգեզուրի քաջարի մարտիկներին և ազատատենչ ժողովրդին այն փառավոր հաղթանակների համար, որ տարան իրենց ստրկացնել ցանկացող թշնամիների դեմ: Կառավարությունը սրտատրոփ հետևում էր կռիվների ընթացքին և հիացմունքով տեղեկանում հայ մարտիկների հերոսություններին, որոնք գալիս էին մի ավելորդ անգամ ևս հաստատելու Զանգեզուրի հայ ժողովրդի ռազմական ոգին և նրա անհողդողդ կամքը՝ ազատ ապրելու: Հանրապետության կառավարության անունից սրտագին ողջունում եմ հանձին խորհրդիդ՝ Զանգեզուրի քաջարի ժողովրդին և հերոս ռազմիկներին»2: Ադրբեջանի ջախջախված բանակը նոր էր փախել Զաբուղ գետի մյուս ափը, երբ Վրաստանի արտգործնախարար Ե. Գեգեչկորին, նոյեմբերի 6-ին իր մոտ հրավիրելով այդ երկրում Հայաստանի դիվանագիտական ներկայացուցչին, տագնապ հայտնեց, որ եթե Զանգեզուրի հայերը շարունակեն հարձակողական գործողությունները, ծայր կառնի հայ ադրբեջանական լայնածավալ պատերազմ, որը դամոկլյան սրի պես կկախվի Այսրկովկասի երեք հանրապետությունների գլխին՝ սպառնալիքի տակ դնելով նրանց անկախ գոյությունը:

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 275, ց. 2, գ. 131, թ. 108: Նույն տեղում, ֆ. 200, ց. 1, գ. 50, մաս II, թ. 373:

Վրաստանի կառավարության մտահոգությունների առթիվ հայկական կողմն իր տեսակետը պարզորոշ արտահայտել էր ՀՅ դաշնակցության բանվորական ներկայացուցչական խորհրդի նիստում 1919 թ. նոյեմբերի 7-ին: Նիստը նախագահել էր խորհրդի նախագահ Լևոն Շանթը, լսվել էր վարչապետ Ա. Խատիսյանի զեկուցումը ներկա քաղաքական պահի մասին և ընդունվել բանաձև, որի 3-րդ և 4-րդ կետերը առնչվում էին հայվրացական հարաբերություններին: Այնտեղ նշված էր. «3. Տարիներ շարունակ պաշտպան կանգնելով հայ ժողովրդի անկախության և ազատության, նույնը ցանկացել ենք նաև իրականացնել մեր հարևան բոլոր ժողովուրդների համար: Եվ այսօր էլ, պաշտպան կանգնելով մեր երկրի անկախության, նույնը հայ դեմոկրատիան ցանկանում է և՛ Վրաստանին, և՛ Ադրբեջանին: Այսօր և հետագայում ցանկանում ենք լինել հաշտ և բարի հարևանական հարաբերության մեջ, որն արդեն իրականացած է Վրաստանի հետ: 4. Խորհուրդը, ողջունելով հայ-վրացական դաշինքը, իր սրտանց ողջույնն է ուղարկում վրաց դեմոկրատիային, իր բարեկամական բազուկն է մեկնում նրան հանուն երկու երկրների ազատության, խաղաղության և դաշինքի անխախտ պահպանման՝ հույս հայտնելով ու ձգտելով հետագայում էլ բոլոր խնդիրները լուծել նույն ճանապարհով»1: Չհաշտվելով պարտության իրողության հետ՝ մուսավաթականները մեծ աղմուկ և վայնասուն բարձրացրին: Բաքուն դիմեց Անտանտի ներկայացուցիչ, գնդապետ Վ. Հասկելին՝ բողոքելով, թե Զանգեզուրի հայերն իրենց հարձակումներով շարունակում

ՀԱԱ, ֆ. 275, ց. 2, գ. 131, թ. 130 և շրջ.:

են ավերել թուրքական գյուղերը: Ադրբեջանի կառավարությունը պահանջում էր ազդել հայերի վրա, որպեսզի նրանք դադարեցնեն իրենց հարձակումները: Դիմելով Հայաստանի կառավարությանը՝ Վ. Հասկելը պահանջեց ամենախիստ միջոցներով կանխել ընդհարումների նոր փորձերը1: Ի պատասխան Վ. Հասկելի պահանջի՝ նրան ուղարկվեց ոչ միայն կառավարության պատասխանը, այլև բանվորական ներկայացուցչական խորհրդի վերոհիշյալ նիստի ընդունած բանաձևը, ուր նաև նշված էր. «... Յուրաքանչյուր ժողովուրդ պետք է լինի ազատ իր ազատ հայրենիքում, նրանց շարքում և հայ ժողովուրդը պետք է ունենա իր ազատ հայրենի հողը՝ որպես երաշխիք ազատ աշխատանքի, որ նա կարողանա կառուցել իր անկախ պետական շենքը և որպես հիմքը այդ պետության, նա պետք է ունենա իր տերիտորիան»2: Հայ-ադրբեջանական հարաբերությունների մասին բանաձևում նշված էր. «Ձգտելով հայ-ադրբեջանական բոլոր վեճերը լուծել խաղաղ ճանապարհով, խորհուրդը հավատում է, որ Ադրբեջանի դեմոկրատիան ընդառաջ կգնա Հայաստանի աշխատավորությանը՝ գտնելու մի ընդհանուր լեզու՝ հանուն Անդրկովկասի հանրապետությունների խաղաղ ու ստեղծագործ աշխատանքի և Անդրկովկասի պետությունների անկախության և անարգել զարգացման»3: Նշված էր նաև, որ եթե Ադրբեջանի իշխանությունները չհասկանան, որ զենքի ուժով անհնարին է Հայաստանից խլել Զանգեզուրը, ապա նորանոր աղետներ կբերեն հենց իրենց ժողովրդին: Այնուհետև, անդրադառնալով Զանգեզուրի վրա Ադրբեջանի

1 Տե՛ս Սոցիալ-քաղաքական պատմության ռուսական պետական արխիվ (այսուհետև՝ ՍՔՊՌՊԱ), ֆ. 76, ց. 2, գ. 92, թ. 24: 2 ՀԱԱ, ֆ. 275, ց. 2, գ. 131, թ. 130: 3 Նույն տեղում:

կատարած հարձակմանը և այն դիմադրությանը, որ ցույց տվեց նրա աշխատավոր գյուղացիությունը, բանաձևը ողջույն ուղարկեց Լեռնահայաստանի հերոսական ինքնապաշտպանական բանակին՝ հայտարարելով. «Զանգեզուրը, իր իսկ ժողովրդի ցանկությամբ, լինելով Հայաստանի Հանրապետության անբաժան մասը, կստանա նրա պաշտպանությունը իր բովանդակ ուժերով: Կառավարությունը կձգտի խաղաղ ու անարյուն լուծել հայ-ադրբեջանական վեճերը, իսկ եթե դա չհաջողվի, ապա ամեն գնով պաշտպան կկանգնի Զանգեզուրին՝ իր հետ ունենալով հայ աշխատավորության բովանդակ ուժերը»1: Վարչապետ Ն. Ուսուբբեկովը նոյեմբերի 14-ին հայտարարում է, որ իր կառավարությունը երբեք «Հայաստանին թույլ տալ չի կարող խառնվելու մեր ներքին գործերին, ինչը մենք համարում ենք Զանգեզուրի հարցը»2: Միաժամանակ մուսավաթական իշխանությունները փորձեր էին անում դաշնակից տերությունների ներկայացուցիչների մոտ տպավորություն ստեղծելու, թե նախահարձակը իրենք չեն եղել, այլ հայերը3: Արտաքին գործերի նախարար Մ. Ջաֆարովը, փորձելով քողարկել իրականությունը, նոյեմբերի 17-ին պաշտոնական հայտարարությամբ ժխտում էր Գորիսի ուղղությամբ մուսավաթական զորամասերի հարձակման փաստը Զանգեզուրի վրա և պարտությունը: Այդ հայտարարության մեջ նա նշում էր. «Զանգեզուրի դեմ Ադրբեջանի կողմից չեն ձեռնարկվել ռազմական գործողություններ, քանի որ այն Ադրբեջանի Հանրապետության անբաժանելի մասն է: Պարզապես ադրբեջանական կառավարությունը նպա-

ՀԱԱ, ֆ. 275, ց. 2, գ. 131, թ. 130-ի շրջ.: Նույն տեղում, թ. 31: 3 Տե՛ս «Յառաջ», 1919, 22 նոյեմբերի, թիվ 52, Հայաստանի Հանրապետության պառլամենտի նիստերի արձանագրություններ 1918-1920 թթ., էջ 347:

տակ ունի դադարեցնել հայերի կողմից Զանգեզուրի մուսուլմանական գյուղերի ավերումը և 6000 թշվառացած գաղթական մուսուլմաններին վերադարձնել իրենց օջախները»1: 1919 թ. նոյեմբերի 18-ին Ա. Խատիսյանը գրություն է ուղարկում Վաշինգտոնում Հայաստանի դիվանագիտական ներկայացուցչին Նախիջևանի և Զանգեզուրի նկատմամբ թուրք-ադրբեջանական նվաճողական գործողությունների մասին, որտեղ մասնավորապես նշվում է, որ «… շնորհիվ Վ. Հասկելի միջամտության՝ Ադրբեջանը արդեն ընդունել է մի պայմանագիր, որով Շարուրի, Նախիջևանի և Գողթանի շրջանները պետք է կազմեն Ամերիկյան նահանգապետություն՝ չեզոք գոտի, մինչև Փարիզի համաժողովի վերջնական որոշումը Կովկասի մասին: Գերագույն կոմիսարի կարգադրությամբ ամերիկյան նահանգապետը Ադրբեջանի և Հայաստանի ներկայացուցիչների հետ հոկտեմբերի 23-ին հանդիսավոր կերպով պետք է մեկներ Նախիջևան, բայց վերջին պահին Ադրբեջանը հրաժարվեց մասնակցելուց այդ հանդեսին՝ միևնույն ժամանակ գաղտնի դիմադրություն կազմակերպելով Նախիջևանի թուրքական ամբոխի կողմից»2: Այնուհետև Ա. Խատիսյանը հիշատակում է, թե ամերիկյան նահանգապետն անզոր էր իրավիճակի վրա ազդելու: 1919 թ. նոյեմբերի 14-ին ադրբեջանական ոտնձգությունների դեմ կատարված մարտերում հայերն ունենում են որոշ հաջողություններ3: Զինվորականներից մեկի՝ Երևան հղված նամակում նշվում էր. «Չորսօրյա անընդհատ կռիվներից հետո հակառակորդի զորքերը ջախջախված են, մնացորդները փախել են Ղարաբաղ: Արդեն երկրորդ օրն է, ինչ բոլոր ուղղություններով հանգիստ է: ՍՔՊՌՊԱ, ֆ. 76, ց. 2, գ. 16, թ. 9: ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 5, թ. 4, Հ. Գևորգյան, Դրո, էջ 525: 3 Տե՛ս նույն տեղում:

Այնուհանդերձ, մենք պետք է պատրաստ լինենք ամեն տեսակի պատահականությունների և ունենանք փամփուշտների պաշար: Հակառակորդը միայն Դիգի (Տեղի: - Ա. Ս.) ուղղությամբ կռվում էր 2,5 մլն փամփուշտով: Հակառակորդից առգրավել են 14 գնդացիր և ռազմական այլ պաշարներ: Հեծելազորային գնդերից մեկը, որը գործում էր Գերենզուրի ուղղությամբ, լիովին ոչնչացված է մեր կրակով: Սպանվել է մեկ ռուս սպա, որի դիակը հասցվել է Գորիս: Վաղը զորքերը հանդիսավորությամբ կմտնեն Գորիս: Վերցված է ավելի քան 150 գերի: Գյուղացիները վերցրել են մեծ ավար՝ հաց, շաքար, վրաններ, փամփուշտներ և այլն: Ավարի մեծ մասը մնացել է գյուղացիների մոտ»1: Ադրբեջանի խորհրդարանում չէին դադարում ընդդիմադիր խմբակցությունների անդամների կողմից կառավարության հասցեին արվող քննադատությունները: Սրանք հարցապնդումներ էին անում՝ պարզելու, թե ինչպես է պատահել, որ ռազմական մեծաքանակ զենք-զինամթերք ունեցող բազմահազարանոց բանակը ջախջախիչ պարտություն է կրել՝ տալով հսկայական կորուստներ: Կառավարությունը թե՛ խորհրդարանում, թե՛ մամուլի էջերում դիմում էր խաբեության՝ թաքցնելով իր կորուստների իրական պատկերը2: Բաքվում լույս տեսնող «Օբնովլենիե» թերթի նոյեմբերի 26-ի համարում մեծ ուշացումով տպագրվել էր կառավարական հաղորդագրություն, ուր նշված էր. «Բոլշևիկյան-անարխիստական տրամադրություններով տոգորված դաշնակցական հրոսակախմբերի կողմից Զանգեզուրում ավերված մուսուլմանական գյուղերի ավելի քան 6000 փախստականներին իրենց բնակության վայրերը վերադարձնելու, ինչպես նաև Ադրբեջանի

ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 271, թ. 237: Տե՛ս նույն տեղում, ֆ. 275, ց. 2, գ. 131, թ. 121 և շրջ.:

այդ տարածքում օրինական կարգը վերականգնելու համար ընդամենը մի փոքրաթիվ զորամաս առաջացել էր Գորիս քաղաքի ուղղությամբ»: Այնուհետև թերթը շարունակում էր. «Զանգեզուրում կարգը վերականգնելու համար այնտեղ ուղարկված զորամասը, բարձրանալով Տեղ գյուղի տարածք, այնտեղ նկատում է ամրացված դիրքեր: Նրանցում դիրքավորված զինված մարդիկ հանկարծակի սկսում են գնդակոծել խճուղին, որով առաջ էր շարժվում զորքը: Մեր պահանջին՝ ազատ ճանապարհ տալ դեպի Գորիս քաղաք՝ դիրքերում գտնվող հրոսակախումբը հրացանային կրակ է բացում: Այդ պահին լուր է ստացվում, թե Խնածախ և Խոզնավար գյուղերի կողմից շարժվում են հրետանի ունեցող հայկական կանոնավոր զորամասեր: Այդ լուրը մեր ջոկատի հրամանատարին ստիպում է նահանջել դեպի Ավդալար, որը հրետանակոծության է ենթարկվում հակառակորդի կողմից: Մեր հրետանին պատասխան կրակ է բացում և կանգնեցնում թշնամու առաջխաղացումը: Տեղի ունեցած ընդհարումների ժամանակ մեր ջոկատը տալիս է 1 սպանված և 4 վիրավոր, իսկ Խնածախի ուղղությամբ մեզանից սպանվել ու վիրավորվել է 10 մարդ: Հայկական զորամասերը մարտի դաշտում թողել են 40 դիակ, իսկ Տեղ գյուղի դիմաց՝ 30 դիակ: Այնուհետև՝ նոյեմբերի 8-ից մինչև այժմ որևէ մարտական գործողություն տեղի չի ունեցել»1: Բայց իրողությունը թաքցնել չէր հաջողվում: Կառավարության հասցեին քննադատությունները չէին թուլանում, իսկ հասարակությունը չէր հանդարտվում: Ի վերջո Ադրբեջանի կառավարությունը հրաժարական տվեց, և կազմվեց նոր կաբինետ, ուր

“Обновление”, 26 ноября, 1919.

գերակշռում էր մուսավաթի աջ թևը, իսկ ոչ մի սոցիալիստ այնտեղ չկար*: Զանգեզուրի հայերի տարած փայլուն հաղթանակը մեծապես ոգեշնչել էր արցախահայությանը և, ընդհակառակը, խիստ տագնապեցրել մուսավաթականներին, որոնք սպասում էին նոր ցնցումների: Նրանք քաջ գիտակցում էին, որ իրենց կողմից Արցախի հայերի ժամանակավոր «հնազանդեցումը» չի կարող երկար տևել, և, միևնույնն է, նրանք մեծ գլխացավանք են պատճառելու իրենց: Ուստի Բաքվի կառավարիչները մտահղացան հրապարակ բերել մի անսպասելի առաջարկ. Ադրբեջանի կառավարության անունից Խ. Սուլթանովը Ղարաբաղի հայոց ազգային խորհրդին առաջարկեց արցախահայերին տեղափոխել Նախիջևան, իսկ այդտեղի թուրք բնակչությանը՝ Ղարաբաղ, քանի որ վերջինս կապված է Ադրբեջանի, իսկ Նախիջևանը՝ Հայաստանի հետ: «Այդ միջոցով միանգամից կլուծվեն և՛ Ղարաբաղի, և՛ Նախիջևանի հարցերը»1, - ասում էր նա: Դաշնակիցների ներկայացուցիչները «հարցի լուծման» այդ տարբերակը բացառված չէին համարում: Մինչ դաշնակիցները խաղաղության կեղծ թե անկեղծ կոչեր էին անում, իսկ Ադրբեջանի նոր կառավարությունը՝ Ն. Ուսուբբեկովի գլխավորությամբ, Զանգեզուրի վրա հարձակումների հերթական ծրագրեր էր մշակում, գավառի հարավարևելյան ռազմաճակատի հրամանատար Գարեգին Նժդեհի կազմակերպած ու կոփած կապարգողթյան (Կապան + Արևիք + Գողթն) զորքը պատրաստվում էր հրաշագործությունների, որոնց շնորհիվ * Նոր կաբինետում վարչապետը և ներքին գործերի նախարարը Նասիբ բեկ Ուսուբբեկովն էր, արտաքին գործերինը՝ Ֆաթալի խան Խոյսկին, արդարադատությանը՝ Խալիլ բեկ Խասմամեդովը, ֆինանսների և առևտրաարդյունաբերության նախարարը՝ Մամեդ Հասան Հաջինսկին (տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 275, ց. 2, գ. 131, թ. 32): 1 ՀԱԱ, ֆ. 314, ց. 1, գ. 34, թ. 151:

արմատապես փոխվելու էին թշնամուց մշտապես պաշտպանվող հայերի պատկերացումներն իրենց ռազմական ունակությունների ու հնարավորությունների մասին:

ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ԿՌՎԻ ՆԺԴԵՀՅԱՆ ՄԱՐՏԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ

ԱՌԱՋԻՆ ԿԻՐԱՐԿՈՒՄԸ ԶԱՆԳԵԶՈՒՐՈՒՄ: ՕԽՉԻՁՈՐԻ

ՌԱԶՄԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՂՈՒԹՅՈՒՆԸ

Կապարգողթի ազատամարտի կրավորական շրջանը հասել էր իր ավարտին: Այսուհետև ոչ միայն Կապարգողթի, այլև ողջ Զանգեզուրի հայության ազատամարտը կապվելու էր հայ ժողովրդի մեծ զավակ Գարեգին Նժդեհի անվան հետ: Մինչև 1919 թ. նոյեմբերը զանգեզուրցիները գերմարդկային ջանքերով իրենց լեռնաշխարհը կարողացել էին պաշտպանել թուրք զավթիչների անընդմեջ հարձակումներից: Եվ ահա այժմ Գարեգին Նժդեհը փոխում էր զանգեզուրյան ազատագրական պայքարի մարտավարությունը. ինքնապաշտպանական մարտերին փոխարինելու էին գալիս հարձակողական հաղթական կռիվները: Նժդեհի ղեկավարությամբ Կապարգողթի մարտունակության օր օրի բարձրացումը տագնապի էր մատնել Կապանի և Գենվազի թուրքերին, այդ շրջաններին հարակից տարածքների ադրբեջանական ավազակախմբերին, Օրդուբադի, Զանգեզուրի, Փրչևանի, Մնջվանի խաներին ու բեգերին: Այդ ուղղությամբ մուսավաթական զորքերի հիմնական մարտական առաջադրանքն էր Կապանի շրջանի գրավումը և այն Գորիսի շրջանից անջատելը, թեև նրանց քաջ հայտնի էր, որ դրա իրականացումը հեշտ չի լինելու1: Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 50, մաս 1, թ. 207-ի շրջ., գ. 475, թ. 52, ֆ. 201, ց. 1, գ. 41, թ. 72, ֆ. 275, ց. 2, գ. 131, թ. 18, Գ. Գասպարյան, Հիշողություններ, էջ 213, «Ժողովրդի ձայն», Կ. Պոլիս, 1919, 21 հոկտեմբերի:

Նժդեհի ձեռքն էր ընկել ադրբեջանական բանակի՝ Կապանի ուղղությամբ հարձակման ռազմական պլանը, որտեղ նշված էր, որ Շահբազյուրդ և Կապուտջուղ բարձրությունները գրավելուց հետո թուրք զորքերը համարյա անարգել պիտի զավթեին Վերին ու Ներքին Կապանները, ապա կապվեին Օխչի ու Գեղվա ձորերի թուրքության հետ, Զանգեզուրից կտրեին Գողթանը և նրա բնակչությանը նույնպես ենթարկեին բնաջնջման1: Թուրքերը ոչ պակաս ծրագրեր էին մշակել Մեղրու ուղղությամբ իրենց ձեռնարկելիք արշավանքի հաջող ելքի համար: Այս հատվածին արագ մոտենալու համար նրանք կարճ ժամկետում կարգավորեցին Կարյագինոյից դեպի Զանգելան ու Բարթազ լեռան շրջանը տանող ճանապարհը, Բարթազի մոտ՝ Արաքս գետի վրա, կառուցեցին կամուրջ, որպեսզի կիսաշրջան գործելով՝ Իրանի տարածքից ճակատային հարձակում կատարեն Շվանիձորի, Մեղրու և Կարճևանի վրա: Գրավելով այդ գյուղերը՝ թուրքերը նպատակ ունեին կապ ստեղծել Օրդուբադի հետ: Նժդեհի հակահետախուզությունը պարզել էր, որ Պարսկաստանի խաների միջոցով Ադրբեջանն ամեն միջոց գործ է դնում խաբելու համար Շվանիձորի հայությանը՝ զանազան խոստումներ տալով, որպեսզի ինչ գնով լինի գրավի Օրդուբադի և Բարթազի միջև գտնվող 60 վերստ տարածությունը և ուղիղ կապ հաստատի Բաքվի ու Նախիջևանի միջև2: Ադրբեջանական բանակն իր հարձակման հաջողությունը կապում էր Կապանի շրջանի երկու խոշոր՝ Օխչի և Գեղվա ձորե-

1 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 475, թ. 52, ֆ. 499, ց. 1, գ. 22, թ. 1, Գ. Նժդեհ, Հայբոլշևիկյան կռիվները, Երկեր, հատոր երկրորդ, Երևան, 2002, էջ 41, 44, «Նժդեհ. կեանքն ու գործունէութիւնը…», էջ 311, 312, Վ. Գէորգեան, նշվ. աշխ., էջ 35: 2 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 475, թ. 52, ֆ. 201, ց. 1, գ. 41, թ. 73, Ստեմել, Զանգեզուրի հերոսամարտը եւ Արսէն Շահմազեան, էջ 34:

րի թուրք հոծ բնակչության հետ, որը մարտական գործողությունների ժամանակ թիկունքից պետք է հարվածեր հայերին: Ահա թե ինչու Օխչի և Գեղի ձորերը ճակատագրական նշանակություն էին ստացել Կապարգողթի, հետևապես նաև ողջ Զանգեզուրի համար: Այդ ձորերը հայկական գավառի մեջ դարձել էին հուսալի հենակետեր Զանգեզուրը զավթել ձգտող մուսավաթական ագրեսորների և նրանց աջակից թուրքերի համար, որոնք պատրաստություններ էին տեսնում՝ շտապ կոտորելու Գողթանի և Բաղաբերդի հայությանը, տեր դառնալու այդ շրջանների ռազմագիտական տեսակետից կարևոր կետերին: Սովից և թշնամու սպառնալիքներից տանջահար և Կապանի հայկական մյուս մասերից կտրված Գողթանի և Բաղաբերդի հայությունը ողբերգական օրեր էր ապրում1: Կապարգողթի հրամանատարը և Կապանի Ազգային խորհուրդը բազմիցս դիմեցին Օխչիձորի թուրք գյուղերի ղեկավարներին ճանապարհները բացելու և ծագած խնդիրները խաղաղ միջոցներով լուծելու առաջարկներով, բայց ձորի ոչ միայն թուրք ղեկավարները, այլև բնակչությունը, ոգեշնչված ու շփացած ոչ միայն ադրբեջանական, այլև թուրք վաշտերի ներկայությունից, լսել անգամ չէին ուզում ճանապարհները բացելու մասին2: Զանգեզուրի նկատմամբ մուսավաթականների քաղաքականությունը քննադատության էր ենթարկվում Ադրբեջանի առանձին կազմակերպությունների և քաղաքական գործիչների կողմից: Խորհրդարանի սոցիալիստական խմբակցությունը, օրինակ, 1 Տե՛ս Գ. Նժդեհ, Հայ-բոլշևիկյան կռիվները, Երկեր, հատոր երկրորդ, Երևան, 2002, էջ 42, 44, «Նժդեհ. կեանքն ու գործունէութիւնը…», էջ 314, Վ. Գէորգեան, նշվ. աշխ., էջ 36, Ստեմել, Զանգեզուրի հերոսամարտը եւ Արսեն Շահմազեան, էջ 31: 2 Տե՛ս նույն տեղում: Տե՛ս նաև Ստեմել, Գարեգին Նժդեհը Զանգեզուրում, «Հայրենիք», 1963 յունուար, թիվ 1, էջ 18:

խմբակցություններին առաջարկել էր միացյալ ուժերով ազդել կառավարության վրա և նրանից պահանջել դադարեցնել Զանգեզուրի հետ ընդհարումները, քանի որ այն «հավասար չափով կորստաբեր է երկու հարևան ժողովուրդների համար»1: Ադրբեջանի խորհրդարանի հայ խմբակցությունը ևս իր կողմից մի հուշագիր էր ներկայացրել կառավարությանը և խորհըրդարանական բոլոր խմբակցություններին՝ կոչ անելով պահանջել կառավարությունից դադարեցնել Զանգեզուրում մղվող ռազմական գործողությունները2: Բայց կառավարությունը ոչ միայն չարձագանքեց հիշյալ բողոքներին, այլև շարունակեց ուժեր կուտակել Զանգեզուրի հարավարևելյան սահմանների ուղղությամբ: Համբերությունը սպառված էր, և այլևս անհնար էր դանդաղել: Տեղեկանալով թշնամու նոր հարձակման նախապատրաստմանը՝ Հանքերում հավաքվեցին շրջանի վաշտերը: Ելույթ ունեցավ Նժդեհը և կապանցիներին մարտի կոչեց: Աննկարագրելի խանդավառություն էր տիրում: Կապանցիները, հրացաններն ուսած, երդվեցին անմոռանալի դաս տալ հակառակորդին: Ընդհանուր հրամանատարի խոսքերից ոգևորված՝ վաշտերն ուղղություն վերցրին դեպի սահման: Մեղրու ուղղությամբ հակառակորդի հարձակումից մեկ օր առաջ, առանց տեղեկացնելու Գորիսի ընդհանուր հրամանատարությանը, Նժդեհը Շվանիձորի, Ափկիսի և Մալևի տեղական ուժերին պատվիրեց, ինչ գնով էլ լինի, գրավել թուրքական Նյուվադի գյուղը, որը թշնամու ներխուժման դեպքում ծառայելու էր որպես ադրբեջանական բանակի գլխավոր հենակետ: Գենվազի

ՀԱԱ, ֆ. 275, ց. 2, գ. 131, թ. 31-ի շրջ.: Տե՛ս նույն տեղում, թ. 31:

վաշտերը սրընթաց գրոհով մտան Նյուվադի: Առանց դիմադրություն ցույց տալու՝ գյուղի թուրքերը փախան ադրբեջանական բանակին ընդառաջ: Նյուվադին դադարեց թշնամու համար հնարավոր հենակետ դառնալուց1: Սակայն այդ օրերին թուրքերի կողմից մեծ հարձակում չեղավ Կապան-Մեղրի շրջանի վրա: Հարձակմանը պատրաստ թուրքական զորքերը հետ քաշվեցին ելման դիրքերը՝ սպասելով հարմար պահի և համալրման: Երբ Ադրբեջանին չհաջողվեց Մեղրու շրջանի Նյուվադի գյուղը իր համար դարձնել ռազմաբազա, նա դիմեց ուրիշ միջոցի: Միմյանց զուգահեռ գտնվող Օխչի և Գեղվա ձորերը Գողթանը բաժանում էին Գենվազից: Նախիջևանում թուրքական զորքերի հրամանատար Էդիֆ բեյը Բաքվի թելադրանքով այդ երկու ձորերը հայտարարել էր Ադրբեջանի անվիճելի տարածքներ2: Ելնելով դրանից՝ տաճկական երկու վաշտեր՝ իրենց սպաներով, նոյեմբերի 2-ին Օրդուբադից անցել էին Օխչիձոր և տեղում անմիջապես անցկացրել զորահավաք ու զինավարժություններ3: Թուրքական վաշտերի մուտքը Օխչիձոր մեծ խանդավառություն էր առաջ բերել տեղի թուրքերի մեջ, որոնք իրենց մարդկային ուժով և նյութական բոլոր հնարավորություններով թիկունք էին կանգնել ցեղակից ասկյարներին: Կապանի շրջանը ակոսող մյուս, է՛լ ավելի հսկա ձորի՝ Գեղվաձորի թուրքերի հետ համագործակցած՝ նրանք լիովին փակել էին Կապուտջուղի լեռնանցքը, որը Գողթանը Կապանի հետ կապող միակ ճանապարհն էր4: Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 475, թ. 52 և շրջ.: Տե՛ս նույն տեղում: Նաև Գ. Նժդեհ, Հայ-բոլշևիկյան կռիվները, Երկեր, հատոր երկրորդ, Երևան, 2002, էջ 44, «Նժդեհ. կեանքն ու գործունէութիւնը…», էջ 314, Վ. Գէորգեան, նշվ. աշխ., էջ 35: 3 Տե՛ս նույն տեղում: 4 Տե՛ս նույն տեղում:

Այս իրավիճակում Գողթանում մնացած վեց հայկական գյուղերը և այնտեղ գտնվող Կապարգողթի զորամասը՝ Ղազար Քոչարյանի (Քաչալ Ղազար) հրամանատարությամբ կմատնվեին սովի1: Նժդեհը չէր կարող անտարբեր դիտել, թե ներքին թշնամին ինչպես է ազատ ու համարձակ պատրաստվում հարվածել հայերի թիկունքին: Նա կարգադրեց գրավել Ալի-Ջանղր անունով բարձունքը, որի ստորոտով անցնող ճանապարհով երկու ձորերը Նախիջևանից ստանում էին զենք ու զինամթերք: Նոյեմբերի սկզբին, երբ զենք-զինամթերքով բեռնված ձիերից ու ջորիներից կազմված մի մեծ քարավան Օրդուբադից անցնում էր Օխչի, Նժդեհի կարգադրությամբ վաշտերից մեկը հարձակվում և զինաթափում է քարավանը հսկող զինվորներին, իսկ դիմադրողներից չորսին տեղում սպանում: Տվյալ պահի գրավված ավարը կարևոր արժեք էր ներկայացնում: Այդ դեպքից հետո Օխչիձորի գյուղերի թուրքերը ձեռնարկում են պաշտպանական ամրությունների կառուցում, փորում խրամատներ՝ հայկական վաշտերի հնարավոր հարձակման դեպքում նրանց դիմակայելու համար: Գնալով Նժդեհի համար պարզ էր դառնում, որ առանց ռազմական միջամտության՝ Օխչիի թուրքերը չեն զսպվելու, հետևապես ձորը մնալու է մշտական սպառնալիք Զանգեզուրի անվտանգության համար: Օխչիձորի արշավանքի նախօրյակին՝ հոկտեմբերի 30-ին (նոյեմբերի 11-ին)*, Նժդեհը Կապանի հանքերից հետևյալ գրությունն է ուղարկում Գորիս.

1 Տե՛ս Գ. Նժդեհ, Հայ-բոլշևիկյան կռիվները, Երկեր, հատոր երկրորդ, Երևան, 2002, էջ 43, «Նժդեհ. կեանքն ու գործունէութիւնը…», էջ 313: * Մեկ այլ ֆոնդում գտնվող փաստաթղթում նշվում է նոյեմբերի 4 (17)-ը: Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 1457, ց. 2, գ. 41, թ. 4:

«Զանգեզուրի ռազմական ուժերի գերագույն հրամանատարին. Ղափանի, Գենվազի, ինչպես և ամբողջ Զանգեզուրի համար ճակատագրական նշանակություն է ստացել Օխչիի, Գեղվա ձորի և Շխլարի թրքությունը, որը, սերտ կապ ունենալով Նախիջևանի կառավարության հետ, ամենաեռուն պատրաստությունների մեջ է՝ պատեհ առիթին տեղահան անելու Գողթանը և զարկելու Զանգեզուրի հայությանը թիկունքից: Այսպիսի հանգամանքներում դանդաղելը և Հասկելյան* բանակցությունների հետևանքին սպասելը ոչ թե միայն ձգձգած կլինի գործը, այլև գուցե վտանգ[ի] Զանգեզուրի գոյությունը, ինչպես և Գողթանը՝ ընդմիշտ: Ի նկատի ունենալով այս բոլորը՝ եկել եմ վերջնական համոզման, որ օր առաջ պիտի ձեռնարկվի հիշյալ ձորերի գրավումը: Գողթան-Գենվազ**-Ղափանը ունենալով իմ ղեկավարության տակ՝ այս ճակատի գործողությունները պատկերացնում եմ հետևյալ ձևով. 1) Գենվազը գրավում է Օխչին և շարժվում դեպի Գեղվա ձորը: 2) Ղափանը խփում է Գեղվա ձորին մինչև Ինջաբելի գիծը: 3) Գողթանը գրավելով Խուրսը, Նուրգութը և Թիլլաքը՝ կտրում է Գեղի-Նախիջևանի գիծը: Իհարկե, անիմաստ կլիներ, եթե միաժամանակ կոնտակտգործողություններ չսկսվեն ինչպես Սիսիանի, այնպես էլ Զանգեզուրի*** կողմից: Ինձ թվում է, որ նույն օրն ու ժամին Սիսիանը մի

* Նկատի ունի Այսրկովկասում ամերիկյան գերագույն կոմիսար, գնդապետ Վ. Հասկելին: ** Գենվազ-Մեղրի: *** Նկատի ուներ բուն Զանգեզուրը (Գորիսի շրջան):

ուժեղ թևով պիտի վերագրավի Նորս-Գիժաձորը և գրավի թրքական Գեչուլուն, իսկ մյուս թևով, միանալով [բուն] Զանգեզուրի ուժերին, վճռական հարված տա Շխլարի ձորին ու, առաջ շարժվելով, խեղդի Գեղին: Ընդգծելով ընդհանուր գործողությունների կմախքը՝ դետալների մշակումը իմ շրջաններում կազմակերպում եմ ես, իսկ Ձեր շրջաններում, իհարկե՝ Դուք: Կապիտան Նժդեհ»1: Նոյեմբերի 6 (19)-ին հայերից կազմված մի պատվիրակություն, գալով Հանդ գյուղ, այնտեղ է հրավիրում Օխչիձորի թուրքերի ներկայացուցիչներին՝ բանակցելու համար: Հանդիպման ժամանակ հայերը պահանջում են տաճիկ և թուրք սպաներին ու ասկյարներին հեռացնել ձորից և անմիջապես բացել Գողթան տանող ճանապարհը: Թուրքերը պատասխանում են, որ ձորում գտնվող տաճիկ և թուրք սպաներին ու ասկյարներին Նախիջևանի կողմից ուղարկել է Էդիֆ բեյը, հետևապես սրանք կարող են ձորից հեռանալ միմիայն բեյի կարգադրությամբ: Ավելին՝ թուրք պատգամավորները համարձակորեն հայտարարում են, թե Օխչիձորում կա՛մ թուրքերը պիտի ապրեն, կա՛մ հայերը: Այդ հայտարարությունը, ըստ էության, կռվի մարտահրավեր էր: Հայ պատգամավորներին պարզապես մնում էր հեռանալ: Ակնհայտ դարձավ նաև, որ անհրաժեշտ է արագ պատրաստություններ տեսնել՝ ռազմական գործողություններով զսպելու ձորի գյուղերի թուրքերին2:

1 ՀԱԱ, ֆ. 499, ց. 1, գ. 22, թ. 1, ֆ. 1457, ց. 2, գ. 41, թ. 4, Գ. Նժդեհ, Նամակներ, գրություններ, հեռագրեր, Երկեր, հատոր երկրորդ, Երևան, 2002, էջ 281-283: 2 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 475, թ. 52-ի շրջ.:

Մինչ հայերը պատրաստություն էին տեսնում իրականացնելու իրենց մտադրությունը, Կապարգողթի՝ Գողթանում գտնվող զորամասի հրամանատար Ղազար Քոչարյանը նամակով Նժդեհին տեղեկացնում է, որ «զորամասը սովից մեռնում է, իսկ ժողովուրդը նույն պատճառով շուտով բռնելու է գաղթի ճանապարհը: Եթե մի քանի օր էլ շարունակվի եղած դրությունը, տեղում ոչ զորամաս կմնա և ոչ էլ ժողովուրդ»1: Ուստի այս բոլորը Կապարգողթի հրամանատարությանը ստիպեցին, ինչ գնով էլ լինի, տեղահանել Օխչիձորի թուրքությանը: Նոյեմբերի 5-ին Օխչիձորի հայ գյուղերից հաղորդում են, թե այսօր կամ վաղը ադրբեջանական բանակը սկսելու է հարձակումը: Նոյեմբերի 7 (20)-ին հետախուզությունը նաև հայտնեց, որ Օխչիձորի թուրքական գյուղերը կազմ ու պատրաստ են մինչև Ադրբեջանի զորքերի հարձակումը կռիվ սկսել՝ ձորի հայկական գյուղերը վերացնելու համար: Լուրը ստանալուց անմիջապես հետո՝ նոյեմբերի 8 (21)-ին, Նժդեհի կարգադրությամբ մեկ վաշտ բոլորովին անսպասելի բռնեց ձորի մուտքը տիրող բոլոր բարձունքները: Միայն նոյեմբերի 9 (22)-ի լուսաբացին ձորի մուտքին հարող հինգ գյուղերի թուրքերը հասկացան, որ ընկել են ծուղակի մեջ, բայց արդեն ուշ էր: Ուստի նրանք պատգամավորներ ուղարկեցին հայ վաշտերի հրամանատարների մոտ՝ խնդրելով կռիվ չսկսել, միաժամանակ խոստանալով հանձնվել ու զինաթափվել: Պատգամավորությունը հայերի կողմից ընդունվեց սիրալիր2:

ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 475, թթ. 52-ի շրջ. - 53: Տե՛ս նույն տեղում, թ. 53:

Ձորի այդ հատվածի թուրքական գյուղերը հանձնեցին ընդամենը 30-40 վնասված հրացան: Այդ «զինաթափման» ընթացքում թուրք ղեկավարները աշխատում էին բարձունքներում գտնվող հայ մարտիկներին իջեցնել դիրքերից՝ հավատացնելով, որ իրենց կողմից բացառված են կռիվն ու դիմադրությունը1: Բայց քանի որ թուրքերի խոստումները վստահություն չէին ներշնչում, հայ մարտիկները շարունակեցին մնալ իրենց դիրքերում: Նրանցից միայն մի քանի հոգի ցած իջան՝ ձորի բերանի հինգ գյուղերը զինաթափելու համար: Ուխտադրժությունը իրեն սպասեցնել չտվեց: Չանցած երեք ժամ՝ դիրքերում գտնվող մարտիկները «զինաթափվող» թուրք գյուղերից լսում են հրացանների կրակոցներ: Տներից ու մարագներից սկսված հրացանաձգությունից սպանվում են գյուղերն իջած հայ զինվորներից մի քանիսը, իսկ մի քանի հոգի, վերքեր ստանալով, այնուամենայնիվ կարողանում են պաշտպանվելով նահանջել: Երբ այդ ամենը նկատեցին բարձունքների վրա գտնվող հայ զինվորները, հուժկու կրակ բացեցին ներքևում հավաքված թուրքերի վրա, և սկսվեց կռիվը, որը տևեց մի ամբողջ օր ու գիշեր: Թուրքերը դիմադրում էին կատաղորեն, մաուզերներից կրակում էին նույնիսկ կանայք: Օխչիձորին օգնության հասան նաև Գեղվա ձորից, հատկապես Փիրմազրա գյուղից2: Չնայած այդ ամենին՝ թուրքերը մեծ կորուստներ կրեցին: Պատճառներից մեկն այն էր, որ նրանք տասնյակներով հավաքվել էին մեծ տներում, և երբ հայերը պայթեցնում էին այդ տները, թուրքերը մեծ կորուստներ էին կրում: Նոյեմբերի 10-ին թշնամու դիմադրությունը հաղթահարված էր: Օխչիձորի՝ կռվի մասնակցած հինգ գյուղերից հազիվ կարողացան ազատվել 20 հոգի: Թուրք մի քանի ընտանիքների,

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 475, թթ. 53: Տե՛ս նույն տեղում:

որոնք չէին մասնակցել կռվին, հայերը կարողացան փրկել և տեղափոխել Հանքերը1: Օխչիձորի ընկնելուց հինգ օր անց՝ նոյեմբերի 25-ին, Օրդուբադի և Նախիջևանի թուրքերը հարձակում գործեցին Գողթանի Ռամիս, Նասրվազ և Բիստ գյուղերի վրա, բայց երկու օրվա կռվից հետո, թողնելով 70-ի չափ դիակներ և իրենց դրոշակը, նրանք գլխիկոր փախան մարտադաշտից2: Թեև այդ երկու իրադարձությունները առիթ հանդիսացան, որ Ադրբեջանում բարձրանա հիստերիկ աղմուկ, բայց Գարեգին Նժդեհը չունկնդրեց ո՛չ Բաքվի վայնասուններին, ո՛չ էլ «դաշնակիցների» խաղաղասիրական կոչերին. նա որոշեց մի հարվածով Օխչիձորը մաքրել թուրքերից: Օխչիձորի մուտքին հարող թուրք հինգ գյուղերի ավերումը դեռ չէր նշանակում, թե վտանգը չեզոքացվել է: Անհրաժեշտ էր վճռական գործողություններով ձորը մաքրել մնացած թուրք գյուղերից: Գործողության իրականացումը հանձնարարվեց Գենվազի ուժերին: Նժդեհի տված հրամանով Գենվազի երկու վաշտերը՝ մոտավորապես 200 մարտիկներով, հարձակում գործեցին շրջանի Թոփ, Սոբի, Կիմազլու, Ռազիդարա և Քյոլլու թուրքական գյուղերի վրա և ավերեցին3: Մի քանի օր անց այդ նույն վաշտերը հարձակվեցին Օխչիձորի ուղղությամբ: Գրավելով բարձունքները՝ Նժդեհի ուժերը իշխող դիրք բռնեցին շրջապատի նկատմամբ՝ ծուղակի մեջ առնելով ձորի թուրքական բոլոր գյուղերը:

1 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 199, ց. 1, գ. 110, թ. 8, Գ. Նժդեհ, Նամակներ, գրություններ, հեռագրեր, Երկեր, հատոր երկրորդ, Երևան, 2002, էջ 282, «Վերածնունդ», 1919, 6 դեկտեմբերի, թիվ 39: 2 Տե՛ս նույն տեղում, նաև ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 475, թ. 53, գ. 50, թ. 389: 3 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 1021, ց. 9, գ. 77, թ. 3, Վ. Գէորգեան, նշվ. աշխ., էջ 34:

Նոյեմբերի 15-ի լուսաբացին Գենվազի վաշտերին օգնության եկան մի քանի տասնյակ կապանցի զինվորներ: Երբ արդեն գրավված էին Օխչիձորի վրա իշխող մյուս բարձունքները, Նժդեհը հրաման տվեց սկսել մարտական գործողությունը: Նույն օրվա առավոտյան վաշտերը մտան ձորը: Հանկարծակիի եկած թուրքական գյուղերի ղեկավարներին առաջարկվեց անհապաղ զինաթափել բնակիչներին, հանձնել թուրք սպաներին ու ասկյարներին և անվերապահորեն ենթարկվել Զանգեզուրի իշխանություններին: Թուրքական գյուղերը մերժեցին ներկայացված առաջարկները1: Սկսվեց մարտը, և հաջողությունն անմիջապես ուղեկցեց հայկական վաշտերին: Գործի դրվեցին պայթուցիկ տակառները, որոնք մահ ու սարսափ էին տարածում հակառակորդի շարքերում: Թուրքերը տվեցին մեծ կորուստներ: Կռվի առաջին իսկ օրը հայկական վաշտերը գրավեցին Շաբադին, Օխչի, Փիրդովդան, Արալըխ, Աթկիզ, Մուսալլամ, Հաջիբու, Ղուշչիլար և Գիլաթաղ գյուղերը2, որոնց բնակչությունը գաղթեց դեպի Նախիջևան: Մինչև մթնշաղ ամբողջությամբ մաքրվեց Օխչի գետի հովիտը, և շրջանն ամբողջովին անցավ հայերի ձեռքը: Շրջափակումից ազատվեցին ձորի հինգ հայկական գյուղերը: Հայերի ձեռքն անցավ նաև որոշ քանակի զենք, ռազմամթերք և հացահատիկ: Վերականգնվեց հաղորդակցությունը Գողթանի, Բաղաբերդի և Զանգեզուրի միջև3:

1 Տե՛ս Գ. Նժդեհ, Հայ-բոլշևիկյան կռիվները, Երկեր, հատոր երկրորդ, Երևան, 2002, էջ 45, «Նժդեհ. կեանքն ու գործունէութիւնը…», էջ 315, Վ. Գէորգեան, նշվ. աշխ., էջ 36: 2 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 50, մաս 2-րդ, թ. 389: 3 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 275, ց. 2, գ. 131, թ. 139, Գ. Նժդեհ, Հայ-բոլշևիկյան կռիվները, Երկեր, հատոր երկրորդ, Երևան, 2002, էջ 45:

Օխչիձորը գրավելուց հետո հայկական վաշտերն անցան Գողթան: Այնտեղ անցավ նաև Նժդեհը: Օխչիձորի հաղթանակը և հայկական վաշտերի մուտքը Գողթան ոգեշնչեց տեղի ահաբեկ հայությանը, ամրություն հաղորդեց նրա նվաղած ոգուն: Դեռևս 1918 թ. հուլիսին, երբ Անդրանիկն իր զորամասով Նախիջևանից հեռացել էր Զանգեզուր, ագուլիսցիներն ընդունել էին Ադրբեջանի հպատակությունը և կառավարվում էին Էդիֆ բեյի կողմից: Օխչիձորի կռվի նախօրյակին Գողթանի Ցղնա գյուղի հայ բնակչությունը նույնպես, հետևելով բժիշկ Գարեգին Սարգսյանի պարտվողական թելադրանքին, պատրաստվում էր ագուլիսցիների օրինակով ենթարկվել Ադրբեջանի կառավարությանը և այդ նպատակով նույնիսկ պատվիրակություն էր ուղարկել Օրդուբադ: Բայց Նժդեհին տեսնելով Ցղնայում՝ գյուղի բնակիչները ոգի առան, հրաժարվեցին Ադրբեջանին ենթարկվելու մտադրությունից և կապվեցին Կապարգողթի հետ1: Օխչիի կռիվը Զանգեզուրում Նժդեհի ծրագրած առաջին հարձակողական գործողությունն էր և, ընդհանրապես, զանգեզուրցիների երկրորդ նախահարձակ գործողությունը Անդրանիկի՝ դեպի Արցախ ձեռնարկած արշավանքից հետո, որը կանգնեցվել էր անգլիացիների կողմից: Օխչիձորի կռվով սկիզբ դրվեցին այն բոլոր հարձակողական գործողություններին, որոնք առաջիկայում ծավալվելու էին Զանգեզուրում:

1 Տե՛ս Գ. Նժդեհ, Հայ-բոլշևիկյան կռիվները, Երկեր, հատոր երկրորդ, Երևան, 2002, էջ 42-43, «Նժդեհ. կեանքն ու գործունէութիւնը…», էջ 313, Վ. Գէորգեան, նշվ. աշխ., էջ 34:

ԶԱՆԳԵԶՈՒՐԸ ՀԱՅ-ԱԴՐԲԵՋԱՆԱԿԱՆ ԴԻՎԱՆԱԳԻՏԱԿԱՆ

ՊԱՅՔԱՐԻ ՈԼՈՐՏՆԵՐՈՒՄ

(1919 Թ. ՆՈՅԵՄԲԵՐ-ԴԵԿՏԵՄԲԵՐ)

Ինչպես տեսանք, Զանգեզուրի վրա Ադրբեջանի թուրքերի չդադարող հարձակումներին ի պատասխան, գավառի հարավարևելյան շրջանի (Կապարգողթի) հայկական զինված ուժերի հրամանատար Գարեգին Նժդեհին հաջողվեց Կապանը և Օխչիձորը մաքրել խռովարար թուրքերից: 1919 թ. նոյեմբերի վերջերին Ջուլի շրջանի թուրքերն իրենց հարձակումներով շարունակում էին վտանգված պահել Զանգեզուրը Ղուշչիբիլակ հայկական գյուղի վրայով Վայոց ձորի հետ կապող ճանապարհը: Հայկական զորամասերը ստիպված էին ուժի դիմել: Զանգեզուրյան երկու վաշտից ու Ղուշչիբիլակի միլիցիոներական գնդից բաղկացած միացյալ ջոկատը 9-րդ լեռնային մարտկոցի հետ հարձակում գործեց Ջուլ գյուղի վրա և ավերեց այն: Բողոքի անհամար հեռագրեր հղելով Այսրկովկասում դաշնակիցների ներկայացուցիչների հասցեներով՝ մուսավաթական կառավարությունը երկրի մուսուլմանների ընկճված ոգին բարձրացնելու համար շարունակում էր նոր հարձակումները Զանգեզուրի և Վայոց ձորի դեմ: Զանգեզուրում և նրա մատույցներում ծավալված արյունալի կռիվները դաշնակից տերությունների՝ Այսրկովկասում գտնվող առաքելություններին տագնապի էին մատնել, քանի որ դրանք կարող էին Այսրկովկասում վերածվել մեծ պատերազմի, թուլացնել նորաստեղծ անկախ ազգային պետությունները ու ճանապարհ բացել այդ երկրներում խորհրդային կարգերի հաստատման համար:

Այս անգամ ևս հայկական կողմը հանդես եկավ խաղաղ միջոցներով երկու երկրների միջև եղած կնճռոտ խնդիրները հարթելու նախաձեռնությամբ, թեև ինքն էր հաղթանակողը: ՀՀ կառավարությունը դիմեց Թիֆլիսում գտնվող դաշնակիցների ներկայացուցիչներին և առաջարկեց Թիֆլիսում հրավիրել հակամարտող երկրների ներկայացուցիչների խաղաղարար համաժողով: Այսրկովկասում բրիտանական գլխավոր կոմիսար Օլիվեր Ուորդրոպը և ամերիկյան գլխավոր կոմիսար Վիլյամ Նեֆյու Հասկելի տեղակալ, գնդապետ Ջեյմս Ռեյը շտապեցին համաձայնություն տալ Հայաստանի առաջարկին և մտադրվեցին նոյեմբերի վերջին կազմակերպել Ադրբեջանի և Հայաստանի կառավարությունների ղեկավարների հանդիպում՝ երկու երկրների միջև վիճելի հարցերը խաղաղ ճանապարհով կարգավորելու համար1: Օխչիձորի գործողությունը դաշնակից տերությունների ներկայացուցիչներին ստիպել էր արագացնել երկու վարչապետերի հանդիպումը: Մինչ դաշնակիցների ներկայացուցիչները նախապատրաստական աշխատանքներ էին տանում՝ կազմակերպելու Ադրբեջանի և Հայաստանի կառավարությունների ղեկավարների երկխոսությունը, Ադրբեջանի վարչապետը 1919 թ. նոյեմբերի 17-ին Այսրկովկասում ԱՄՆ գլխավոր կոմիսարի տեղակալ գնդապետ Ջ. Ռեյին ուղարկում է հեռագիր, ուր, խեղաթյուրելով իրական փաստերը, հերթական անգամ հինգ մեղադրանքներ է ներկայացնում Հայաստանին, այն է՝ 1. Զանգեզուրը, որը պատկանում է Ադրբեջանին, զավթել են հայերը, 2. անօրինական է Զանգեզուրի 1 Տե՛ս «Յառաջ», 1919, 22 նոյեմբերի, թիվ 52, Հայաստանի Հանրապետության պառլամենտի նիստերի արձանագրություններ 1918-1920 թթ., էջ 347:

Ազգային խորհուրդը, 3. Հայաստանը զորքեր է ուղարկել Զանգեզուր, 4. զանգեզուրցի հայերի կողմից Ադրբեջանի դեմ բարձրացրած ապստամբությունը իր բնույթով անարխո-բոլշևիկյան է, 5. Զանգեզուրում տեղի են ունենում բռնադատություններ մուսուլմանների նկատմամբ1: Ջ. Ռեյը Հայաստանի կառավարությանը ծանոթացրեց այդ նամակի բովանդակությանը: Վարչապետ և արտգործնախարար Ա. Խատիսյանին ժամանակավորապես փոխարինող գեներալմայոր Քրիստափոր Արարատյանը Թիֆլիս, գնդապետ Ջ. Ռեյին ուղարկում է հինգ կետերից կազմված պատասխան հեռագիր, այն է ՝ Առաջին, մինչ համաշխարհային պատերազմի ավարտը հարձակվող թուրքերի դեմ մղած պայքարում Զանգեզուրը պահպանել է իր անձեռնմխելիությունը: Անդրկովկասում անգլիական բարձրագույն հրամանատարության վերջին որոշումով Զանգեզուրը թողնվել է տեղի Ազգային խորհրդի ղեկավարությանը՝ մինչև Խաղաղության համաժողովի կողմից նրա հարցի լուծումը: Հայաստանի կառավարությանը ուղարկած իր մայիսի 31-ի նամակում գեներալ Ջ. Կորին* կրկին պաշտոնապես հաստատել է այն փաստը, որ ինքը ադրբեջանական կառավարությանը առաջարկել է ձեռնպահ մնալ Ադրբեջանի իշխանության ազդեցությունը Զանգեզուրի վրա տարածելու փորձերից: Երկրորդ, դաշնակիցների գերագույն կոմիսար, գնդապետ Վ. Հասկելը Ադրբեջանի կառավարության հետ ունեցած վերջին համաձայնագրով հաստատել է Զանգեզուրի կառավարման գոյուՏե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 275, ց. 2, գ. 131, թ. 56: Գեներալ-մայոր Ջորջ Նորտոն Կորին Այսրկովկասում բրիտանական ուժերի հրամանատարն էր: *

թյուն ունեցող կարգը՝ գավառը թողնելով Զանգեզուրի Ազգային խորհրդի ձեռքին: Երրորդ, Հայաստանի կառավարությունը ոչ մի զորամաս չի ուղարկել Զանգեզուր, իսկ այնտեղ գտնվող զորքը ինքնապաշտպանության համար կազմակերպած միավոր է: Չորրորդ, Զանգեզուրում Ադրբեջանի կառավարության դեմ ապստամբական ելույթներ չէին կարող լինել արդեն այն պատճառով, որ Ադրբեջանի իշխանությունը չի տարածվել Զանգեզուրի վրա: Ավելին՝ անհասկանալի և տարօրինակ է Ադրբեջանի վարչապետի՝ Զանգեզուրում իբր տեղի ունեցող անարխո-բոլշևիկյան ելույթների մասին հղումը, մի բան, որը գոյություն չունի: Հինգերորդ, Զանգեզուրի մահմեդականների նկատմամբ որևէ բռնություն հայերի կողմից չի կատարվել, ինչը կարելի է ստուգել Զանգեզուրում գտնվող ամերիկյան կապի սպաների միջոցով: Ադրբեջանը բազմիցս փորձեր է արել զավթել Զանգեզուրը զինված ուժով, ըստ որում, վերջին հարձակման փաստը չի ժխտում ինքը՝ Ադրբեջանի վարչապետը՝ իր նոյեմբերի 19-ի հ. 4946 գրությամբ1: Նոյեմբերի 20-ին Թիֆլիսում՝ գնդապետ Ջ. Ռեյի առանձնասենյակում, տեղի ունեցավ Հայաստանի և Ադրբեջանի վարչապետեր Ալեքսանդր Խատիսյանի և Նասիբ բեկ Ուսուբբեկովի հանդիպումը: Խորհրդակցությանը մասնակցում էին Վրաստանում Հայաստանի դիվանագիտական ներկայացուցիչ Լևոն Եվանգուլովը (Եվանգուլյան), Ադրբեջանի դիվանագիտական ներկայացուցիչ Մամեդ Ռիզա բեկ Վեքիլովը, Վրաստանի արտգործնախարարության ներկայացուցիչներ՝ նախարար Եվգենի Գեգեչկորին և պա-

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 275, ց. 2, գ. 131, թ. 66 և շրջ.:

տասխանատու աշխատող Դավիթ Գամբաշիձեն1: Ելույթ ունենալով՝ Ջեյմս Ռեյը նշեց, որ Այսրկովկասում դաշնակից տերությունների ներկայացուցիչները համակարծիք են, որ վիճելի հարցերը պետք է լուծել խաղաղ ճանապարհով: Ինչ վերաբերում է Զանգեզուրի խնդրին, ապա նա արտահայտվեց այն Հայաստանի հսկողության տակ դնելու օգտին՝ առաջ բերելով Ն. Ուսուբբեկովի բուռն բողոքը և Ա. Խատիսյանի գոհունակությունը: Խորհրդակցության սղագրությունը վկայում է այնտեղ տիրած լարված մթնոլորտի մասին: Ահա սղագրված վիճաբանություններից մի հատված՝ «Ջեյմս Ռեյ. – Վիճելի հարցերը պետք է լուծվեն խաղաղ ճանապարհով: Անդրկովկասում Հայաստանի դեմ դարանակալած գործում են Թուրքիայի գործակալները, որոնցից պետք է ազատվել: Ն. Ուսուբբեկով. – Մենք Զանգեզուրը միշտ համարել ենք Ադրբեջանի մաս: Ա. Խատիսյան. - Զանգեզուրը տրված չի եղել Ադրբեջանին: Ջեյմս Ռեյ. - Զանգեզուրը պետք է գտնվի Հայաստանի հսկողության տակ և պետք է կառավարվի Հայաստանի (արձանագրության մեջ այդպես է, պետք է լինի՝ Զանգեզուրի: - Ա. Ս.) Ազգային խորհրդի կողմից՝ համաձայն սահմանված կարգի: Ն. Ուսուբբեկով.- Ղարաբաղի և Զանգեզուրի վերաբերյալ անգլիացիների որոշումն արտահայտություն էր գտել նրանում, որ բժիշկ Սուլթանովը նշանակվել էր այդ շրջանների գեներալնահանգապետ: Դա կարող է ապացույց ծառայել այն բանի, որ անգլիացիներն այստեղ (Զանգեզուրում: - Ա. Ս.) ընդունելի են 1 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 50, մաս 2, թ. 309, ֆ. 275, ց. 2, գ. 131, թթ. 98-107, Ս. Վրացյան, Հայաստանի Հանրապետություն, Երևան, 1993, էջ 354, Գ. Պետրոսյան, Հայաստանի Հանրապետության հարաբերությունները Ռուսաստանի ոչ խորհրդային պետական կազմավորումների հետ (1918-1920 թթ.), Երևան, 2006, էջ 270, 271: Խորհրդաժողովի մասին նաև տե՛ս М. Туманян, նշվ. աշխ., էջ 256-260:

համարել միայն Ադրբեջանի իշխանությունը: Իրականում Զանգեզուրն ու Ղարաբաղը չեն կազմում երկու առանձին մարզեր. Զանգեզուրը հանդիսանում է Ղարաբաղի երեք գավառներից մեկը: Բարդությունները տեղի են ունեցել այն բանի հետևանքով, որ հայկական կառավարությունն այնտեղ է ուղարկել իր գործակալներին և սպաներին, որը հասցրել է հուզումների: Ես պնդում եմ, որ Ղարաբաղի և Զանգեզուրի գավառները հանդիսանում են Ադրբեջանի մասը: Ջեյմս Ռեյ. – Անգլիացիները Սուլթանովին ժամանակավոր էին նշանակել՝ գերմանացիներին և տաճիկներին Անդրկովկասից վտարելու ժամանակ: Հետագայում Սուլթանովը հետ է կանչվել անգլիացիների կողմից: Հետո նա վերադարձել է Շուշի, բայց դրա համար անգլիացիների կողմից չլիազորված: Սուլթանովը դեռ գտնվում է Ղարաբաղում՝ առանց անգլիացիների կողմից լիազորություն ունենալու: Ն. Ուսուբբեկով. – Սուլթանովը նշանակված է եղել ոչ թե անգլիացիների կողմից, այլ նշանակում է ստացել Ադրբեջանի կառավարությունից՝ անգլիացիների համաձայնությամբ: Ա. Խատիսյան. – Գեներալ Կորին իր նամակում հայտնել է, որ համաձայն սկզբնական որոշման, ենթադրվում էր Զանգեզուրը մտցնել Ադրբեջանի կազմի մեջ և դնել նրա կառավարման տակ: Բայց հետագայում կայացվել է այդ վերջին որոշումը (Զանգեզուրը Հայաստանի կառավարման տակ դնելու մասին: - Ա. Ս.), որին պետք է խստորեն հետևել: Ն. Ուսուբբեկով. – Ես ոչինչ դեմ չունեմ Զանգեզուրի հսկողությունը Հայաստանին վերապահելու* այնպես, ինչպես Ղարաբա-

* Սա առաջին դեպքն էր, որ բարձր պաշտոն զբաղեցնող ադրբեջանցի մի պաշտոնյա, այն էլ վարչապետի մակարդակով, Զանգեզուրը համարում էր Հայաստանին պատկանող տարածք:

ղում հսկողությունը Ադրբեջանին թողնելու: Պահանջում եմ, որպեսզի Հայաստանը հանի Զանգեզուրից իր բոլոր կանոնավոր զորքերը և այնտեղ գտնվող ռազմական գործակալներին: Ա. Խատիսյան. – Զանգեզուրին շրջապատող պայմանները դեռ թշնամական են: Չէի ցանկանա ժողովրդին խորհուրդ տալ հանձնել իր զենքերը: Ղարաբաղի հարավային (պետք է լինի՝ արևելյան: - Ա. Ս.) մասում գտնվում են քրդական ցեղեր, որոնք շատ թշնամական են (հայերի հանդեպ: - Ա. Ս.), և մենք պետք է շատ զգույշ լինենք»1: Խորհրդակցության ավարտին՝ նոյեմբերի 23-ին, Թիֆլիսում Ա. Խատիսյանի, Ն. Ուսուբբեկովի, Ե. Գեգեչկորու և Ջեյմս Ռեյի ստորագրությամբ կնքվեց համաձայնագիր, ըստ որի՝ դադարեցվում էին թշնամական գործողությունները Հայաստանի ու Ադրբեջանի միջև և հաստատվում խաղաղ հարաբերություններ: Նախատեսվում էր բացել Զանգեզուր տանող ճանապարհները և վերականգնել երթևեկությունը: Համաձայնագրի 3-րդ կետով նախատեսվում էր երկու երկրների միջև վիճելի, այդ թվում՝ սահմանների, հարցերը խաղաղ միջոցներով լուծելու համար 1919 թ. դեկտեմբերին Բաքվում և Թիֆլիսում հրավիրել համաժողով: Նույն կետով սահմանվում էր, որ համաժողովում տարաձայնություններ առաջանալու դեպքում միջնորդի դեր կարող է ստանձնել Ջեյմս Ռեյը2: Եթե ամփոփ ներկայացնենք համաձայնության ընդհանուր բովանդակությունը, ապա երկու վարչապետերը որոշել էին կռիվը դադարեցնել, Զանգեզուրի հարցը թողնել նախկին վիճակին,

ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 50, մաս 2, թ. 310: Տե՛ս նույն տեղում, թ. 311, տե՛ս նաև գ. 282, թթ. 35-36, Հայաստանի Հանրապետության պառլամենտի նիստերի արձանագրություններ 1918-1920 թթ., էջ 367-368:

իսկ մնացյալ խնդիրները քննելու համար Բաքվում հրավիրել խորհրդաժողով1: Վարչապետ Ա. Խատիսյանը Փարիզում Հայաստանի Հանրապետության պատվիրակությանը հեռագրով տեղեկացնում է. «Դաշնակիցների գերագույն կոմիսարի նախագահությամբ Հայաստանի և Ադրբեջանի կառավարությունների նախագահները եկել են փոխադարձ համաձայնության, որով թշնամական գործողությունները դադարեցվում են անմիջապես, դեպի Զանգեզուր գնացող ճանապարհները բացվում են, վիճելի հարցերը կարգավորվում են նրանց ընդհանուր համաձայնությամբ՝ անհրաժեշտության դեպքում դիմելով Գերագույն կոմիսարին»2: «Այս համաձայնությամբ,- գրել է Սիմոն Վրացյանը,- վերջ գտավ Զանգեզուրի արյունահեղությունը, որ քիչ մնաց պատճառ դառնար հայ-ադրբեջանյան պատերազմի»3: «Ազերբայջան» թերթը 1919 թ. թիվ 231-ի առաջնորդող հոդվածում գովերգվում է նոյեմբերի 23-ին կնքված համաձայնագիրը՝ այն համարելով «պատմական առաջին օրինակը, որում ժողովուրդների առողջ բնազդը հաղթեց թշնամիների մութ զգացումներին»: Թերթի խմբագրությունը միաժամանակ չէր մոռացել ավելացնել. «Զանգեզուրի գավառի բնակիչները հանդիսանում են Ադրբեջանի Հանրապետության քաղաքացիներ»4: Նույն թերթը հաջորդ օրվա համարում զետեղում է. «Դաշնակների ինտրիգները Զանգեզուրում» ծավալուն հոդվածը՝ “Ф. А.- В” ստորագրությամբ: Հոդվածագիրը նախ անդրադարձ է կա-

1 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 282, թթ. 35-36, Ս. Վրացեան, Հայաստանի Հանրապետութիւն, Թեհրան, 1982, էջ 334-335: 2 ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 50, մաս 2, թ. 325 և շրջ.: 3 Ս. Վրացյան, Հայաստանի Հանրապետություն, Երևան, 1993, էջ 354, 355: 4 “Азербайджан”, 28 ноября, 1919, № 231.

տարում Երևանում հրատարակվող ՀՅԴ օրգան «Յառաջ»-ում լույս տեսած, Զանգեզուրի իրադարձություններին նվիրված հոդվածին, ուր շեշտված էր. «Զանգեզուրի հետ կլինի ողջ Հայաստանը իր մարտական ու բարոյական բոլոր միջոցներով: Հայաստանը երբեք թույլ չի տա, որ իր անբաժանելի մաս կազմող Զանգեզուրը զավթվի ադրբեջանական զինվորների կողմից»1: «Անբաժանելի մաս» բառակապակցությունից հետո դնելով հարցական նշան՝ հոդվածի հեղինակը կրկնում է մուսավաթականների կողմից բազմիցս ծեծված այն մեղադրանքը, թե Զանգեզուրի շուրջ ստեղծված բոլոր թյուրիմացությունների պատճառը դաշնակների ստեղծած Գորիսի Ազգային խորհուրդն է, որը, իրեն ապօրինաբար կարգելով ղեկավար մարմին, Զանգեզուրը հայտարարել է Հայաստանի մաս, թեև այն եղել է և կմնա որպես Ղարաբաղի գավառներից մեկը: Այնուհետև նշվում է, որ Գորիսի դաշնակցական բռնապետության ոչնչացման համար անհրաժեշտ է իրենց կառավարության տրամադրության տակ եղած բոլոր միջոցները զորահավաքի ենթարկել: Հոդվածագիրը նշում է, որ անհասկանալի է, թե ինչ տվյալների հիման վրա է «Յառաջը» Զանգեզուրը համարում Հայաստանի անբաժանելի մաս, և այնուհետև «հիմնավորում է», թե ինչու գավառը Ադրբեջանինն է, այլ ոչ թե Հայաստանինը: «Գավառում հայերի թվի գերակայություն ստեղծելու համար,- գրում է նա,- դաշնակները Զանգեզուրում (Անդրանիկի այնտեղ գտնված ժամանակից սկսած: - Ա. Ս.) ոչնչացրել են ոչ պակաս 100 մուսուլմանական գյուղ: Բայց այդ անմարդկային արարքը հայերին չի տվել ցանկալի էթնիկ գերակշռություն»: Այնուհետև, թերթը (այս էլ քանիերորդ անգամ) «փաստար-

“Азербайджан”, 29 ноября, 1919, № 232.

կում» է, թե Զանգեզուրը «աշխարհագրականորեն» կապված չէ Հայաստանի հետ: «Սիսիանի հատվածը, որով անցնում է խճուղին, երկար ձմռանը ծածկվում է ձյան հաստ շերտով և այդ իսկ պատճառով դադարում է ամեն տեսակի հաղորդակցություն Երևանի հետ: Պատահական չէ, որ ռուսական կառավարությունը, ձևավորելով Անդրկովկասի գավառները, տասնյակ անգամ չափ ու ձև անելով, չի գտել այլ ելք, քան Զանգեզուրը խմբավորել Ելիզավետպոլի մյուս գավառների հետ: Զանգեզուրը հանդիսանում է ղարաբաղյան քոչվորների մշտական էյլաղը, մի բան, որ հաստատել են նախկին խաները, ապա և ռուսական իշխանությունները»1: «Ազերբայջան» թերթը նոյեմբերի 30-ին տպագրել էր ներքին գործերի նախարարության հայտարարությունը՝ ուղղված «Ադրբեջանի Հանրապետության Զանգեզուրի գավառի քաղաքացիներին»: Նախարարությունը ազդարարում էր, որ Զանգեզուրը եղել և մնալու է իր մայր հայրենիքի՝ Ադրբեջանի անբաժան մասը, և դաշնակցական ոչ մի «ավանտյուրա» չի կարող հասնել իր նպատակին2: Այդ առթիվ Ա. Խատիսյանը Ադրբեջանի արտգործնախարար Մ. Ջաֆարովին հղում է բողոքի նոտա, ուր ասված էր, որ մուսավաթական կառավարության հայտարարությունը նոյեմբերի 23-ին Թիֆլիսում երկու հանրապետությունների կառավարությունների միջև կնքած համաձայնագրի ուղղակի խախտում է, որը հղի է անցանկալի բարդություններով: «Ես իմ կառավարության անունից վճռական բողոք արտահայտելով Ձեր կառավարության միակողմանի ակտի դեմ, միաժամանակ ինձ թույլ եմ տալիս համոզմունք հայտնելու, որ Ձեր կառավարությունը, կոն1

“Азербайджан”, 29 ноября, 1919, № 232. Տե՛ս նույն տեղում, 30 ноября, 1919, № 233.

ֆերանսի արդյունավետ աշխատանքի և երկու հանրապետությունների մերձեցման շահերից ելնելով, ձեռնպահ կմնա նշված ակտը կյանքում կիրառելուց, որը միանգամայն անհամապատասխան է կառավարությունների միջև կայացած համաձայնությանը և գոյություն ունեցող իրական վիճակին»1: Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև պաշտոնապես պատերազմ չէր հայտարարված, բայց գոյություն ունեցող վիճակը պատերազմականից ոչնչով չէր տարբերվում: Շարունակվող դիվանագիտական առճակատումները մեղմելու և տարակարծությունները հարթելու համար դաշնակիցների ներկայացուցիչները, Ա. Խատիսյանի և Ն. Ուսուբբեկովի միջև նոյեմբերի 23-ին Թիֆլիսում կնքած համաձայնագրի 3-րդ և 4-րդ կետերի համաձայն, նշանակեցին երկու հանրապետությունների ներկայացուցիչների հանդիպում: Ադրբեջանի կառավարությունը սկզբում առարկում էր հանդիպել Հայաստանի ներկայացուցիչների հետ: Մուսավաթ պատգամավորները խորհրդարանում այդ հարցի քննարկման ժամանակ հայտարարել էին. «Հանդիպում կազմակերպելու գաղափարը, որ առաջ է քաշվել հայերի կողմից, մի շախմատային խաղ է, որ նրանք ուզում են օգտագործել՝ իրենց գործերը կարգավորելու համար»2: Բաքու մեկնելու համար Հայաստանի կողմից պատգամավորներ նշանակվեցին Մարտիրոս Հարությունյանը, Տիգրան Բեկզադյանը և Վահան Փափազյանը: Վերջինիս հիվանդության պատճառով նրան փոխարինել էր Հովսեփ Արղությանը, որը Բաքվի վրայով մեկնում էր Թեհրան՝ իբրև Պարսկաստանում Հայաստանի Հանրապետության դեսպան: Ադրբեջանական պատ1

ՀԱԱ, ֆ. 275, ց. 2, գ. 131, թ. 126: Նույն տեղում, թ. 151-ի շրջ.:

գամավորության կազմի մեջ էին Ֆաթալի Խան-Խոյսկին, Մամեդ Հասան Հաջինսկին և Ռահիմ բեկ Ալի օղլի Վեքիլովը: Որպես իրազեկ անձ՝ նիստերին ներկա էր լինելու նաև Խալիլ բեյ Խասմամեդովը1: Բաքվի խորհրդաժողովի նախօրյակին ՀՀ արտաքին գործերի նախարարությունը Ադրբեջանի առաջարկների դեմ կազմում է «Առարկություններ» վերնագրով փաստաթուղթը և ներկայացնում Բաքու գնացող հայ պատվիրակությանը: Յոթ կետից և մի քանի ենթակետերից բաղկացած այդ փաստաթղթում ներկայացված էին Հայաստանի անհամաձայնությունները վիճելի տարածքների նկատմամբ Ադրբեջանի ունեցած հավակնությունների ու գործողությունների վերաբերյալ: Առանձնակի ուշադրություն էր դարձված Զանգեզուրի խնդրին: Փաստաթղթի 4-րդ կետով հայկական պատվիրակությանը խորհուրդ էր տրվում խորհրդաժողովում վճռականորեն մերժել Զանգեզուրը զինաթափելու Բաքվի պահանջը: Այնտեղ ասված էր. «Հայաստանի կառավարությունը ներկա մոմենտում իր համար անհնարին և աննպատակահարմար է գտնում առաջարկել Զանգեզուրի ազգային խորհրդին, որը հանդիսանում է տեղական կառավարման մարմին, զինաթափվել, քանի որ չկա որևէ երաշխիք, որ տեղի կամ շրջակայքի մուսուլմանական բնակչությունը հարձակումներ չի կատարի, չկա ոչ մի երաշխիք, որ Շարուրի, Նախիջևանի և Օրդուբադի բազմաթիվ թնդանոթներն ու գնդացիրները չեն ուղղվի նրանց (զանգեզուրցիների: - Ա. Ս.) դեմ: Մենք չենք կարծում, որ այդ պայմաններում, նման հոգեբանական մթնոլորտում հնարավոր կլինի այդ հարցում ազդել Զանգեզուրի տեղական ղեկավարության վրա»2:

Տե՛ս Գ. Լազեան, նշվ. աշխ., էջ 137: ՀԱԱ, ֆ. 275, ց. 2, գ. 131, թ. 65:

«Առարկությունների» 5-րդ կետի 4-րդ ենթակետում շեշտված էր, որ երբեք չի կարելի համաձայնել, որ Զանգեզուրից փախած մուսուլմանները վերադառնան իրենց բնակավայրերը, ինչպես պահանջում է Բաքուն: «Մենք հաստատ համոզված ենք,- նշված էր փաստաթղթում,- որ Ադրբեջանի կառավարությունն այդ միջոցով նպատակ ունի, ի դեմս մուսուլման փախստականների, Զանգեզուր մտցնել 15000-ից մինչև 20000 զինված մարդկանց (նա ինքն է նրանց զինում), որպեսզի նվաճի [գավառը] ներսից»1: Փաստաթղթի 6-րդ կետով այն կազմողները դեմ էին արտահայտվում խորհրդաժողովը Ադրբեջանի մայրաքաղաքում կազմակերպելուն. «Մենք սկզբից համաձայնվել ենք կոնֆերանսը Բաքվում անցկացնել: Բայց ներկա հոգեբանական պայմաններում և մթնոլորտում, որը կա Բաքվում, մենք չենք համարում բարենպաստ հանգիստ աշխատանքի համար և այդ տեսակետից հարմար չեզոք քաղաք: Մյուս կողմից Թիֆլիսը, գտնվելով միատեսակ հեռավորության վրա Հայաստանից և Ադրբեջանից, հարմար է երկու կողմերի անձնական հարաբերությունների համար: Վերջապես, մենք կցանկանայինք, որ դաշնակիցները մոտ լինեին* և հաճախ տեղեկանային կոնֆերանսի աշխատանքների մասին»2: Վերջապես, 7-րդ կետով փաստաթուղթը անդրադառնում էր այն հարցին, թե Զանգեզուրի անվտանգության համար որքան կարևոր է Շարուր-Նախիջևանի խնդրի անկողմնակալ լուծումը: «Ինչ վերաբերում է Շարուրին ու Նախիջևանին, մենք պնդում ենք այն պայմանների վրա, որոնք մշակվել են դաշնակիցների կողմից, այն է՝ ազատագրել այդ շրջանը Ադրբեջանի տիրապետությունից, որը ՀԱԱ, ֆ. 275, ց. 2, գ. 131, թ. 66: Դաշնակիցների կենտրոնատեղին Թիֆլիսն էր: 2 ՀԱԱ, ֆ. 275, ց. 2, գ. 131, թ. 66: *

հանդիսանում է լուրջ վտանգ Հայաստանի համար և այն դարձնել չեզոք գոտի: Շարուրն ու Նախիջևանը անվտանգ ձեռքերում դնելը (այսինքն՝ այդ տարածքներից չեզոք նահանգապետություն ստեղծելը և նրա կառավարումը ամերիկացի նահանգապետի հանձնելը: - Ա. Ս.) համարում ենք ամենաամուր երաշխիքը Զանգեզուրի, Գողթանի և Դարալագյազի համար»1: Դեկտեմբերի 14-ին Բաքվում բացված խորհրդաժողովի օրակարգում դրված էին մի շարք կարևորագույն հարցեր. 1) Սահմանների հարցը, 2) Երկաթուղային ու առևտրական պայմանագրերը, 3) Գաղթականների վիճակի կարգավորումը, 4) Երկու հանրապետությունների քաղաքացիների դատաստանականիրավական հարաբերությունների կարգավորումը, 5) Հյուպատոսական հարցը2: Խորհրդաժողովի աշխատանքներն անցնում էին ծանր մթնոլորտում: Կողմերից ոչ մեկը, հատկապես ադրբեջանական կողմը, տրամադիր չէր գնալու փոխզիջումների ոչ միայն օրակարգային, այլև դրանից դուրս բարձրացված հարցերի շուրջ: Այսպես՝ խորհրդաժողովում Ադրբեջանի պատվիրակությունն առաջարկեց երեք հանրապետություններից կազմել համադաշնակցություն: Մինչ այդ նման առաջարկ, մանավանդ Վրաստանի կողմից, եղել էր մի քանի անգամ: Այդ առաջարկի գլխավոր նպատակն էր միացյալ ուժերով դիմադրել հյուսիսից սպասվող ռուս սպիտակգվարդիական կամավորական կամ բոլշևիկյան բանակների առաջխաղացմանը: Հայ պատվիրակները

ՀԱԱ, ֆ. 275, ց. 2, գ. 131, թ. 66: Տե՛ս «Յառաջ», 1919, 20 դեկտեմբերի, ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 352, թ. 40, գ. 427, մաս 1, թթ. 48-54, Գ. Լազեան, նշվ. աշխ., էջ 137, Յու. Ղուլյան, նշվ. աշխ., էջ 283291:

վաղաժամ նկատեցին այդ առաջարկը, քանի որ Հայաստանի սահմանները դեռ ճշտված ու ճանաչված չէին: Խորհրդաժողովն ընդհատեց իր աշխատանքները, որպեսզի օրակարգային հարցերի շուրջ առաջացած խնդիրները երկու կողմերի պատվիրակները համաձայնեցնեն իրենց կառավարությունների հետ, ինչպես նաև տեղյակ պահեն խորհրդարաններին: Հայ պատվիրակները մեկնեցին Երևան՝ նոր հրահանգներ ստանալու և խորհրդաժողովը Թիֆլիսում շարունակելու համար1: Տեղերում խնդիրների քննարկումը ձգձգվում էր, որովհետև երկու հանրապետությունների շահերը հնարավոր չէր համատեղել: Չէին դադարում նաև ընդհարումները: Այնուամենայնիվ, Թիֆլիսում վերսկսվեցին խորհրդաժողովի աշխատանքները՝ Այսրկովկասի երեք հանրապետությունների արտաքին գործերի նախարարների մակարդակով: Այս անգամ էլ կողմերը չկարողացան որևէ համաձայնության գալ2: Այդ նույն միջոցին Ադրբեջանը, գաղտնի դաշնակցելով քեմալական Թուրքիայի հետ, պատրաստվում էր նվաճելու Զանգեզուրը: Թուրքերը պարբերաբար գնդակոծում էին Կապանի շրջանի Զեյվա գյուղը, հարձակումներ գործում Գորիսի շրջանի Ճաղատ սարի ուղղությամբ: Նրանք հատկապես արյունալի ոճիրներ կատարեցին Գողթանի Ագուլիսներում: Հայաստանի այսպես կոչված «դաշնակիցներն» իրենց կայուն տեսակետը չունեին Զանգեզուրի հարցի վերաբերյալ: Թե՛ անգլիացիները, թե՛ ամերիկացիները հաճախ իրարամերժ տեսա-

1 Տե՛ս «Յառաջ», 1919, 20 դեկտեմբերի, ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 352, թ. 40, գ. 427, մաս 1, թթ. 48-54, Գ. Լազեան, նշվ. աշխ., էջ 137, Յու. Ղուլյան, նշվ. աշխ., էջ 283291: 2 Տե՛ս М. Туманян, նշվ. աշխ., էջ 269-270:

կետներ էին հրապարակ բերում: Եթե 1919 թ. ամռանը Այսրկովկասում ԱՄՆ գլխավոր կոմիսար Վ. Հասկելը անվերապահորեն կողմ էր Զանգեզուրի կառավարումը գավառի Ազգային խորհրդին թողնելուն՝ մինչև Փարիզի խաղաղության համաժողովի վճիռը, ապա նույն տարվա նոյեմբեր-դեկտեմբերին նա արդեն այնպիսի առաջարկներ էր անում, որոնք նվազագույնի էին հասցնում զանգեզուրցիների իրավունքները, թեև նրանք թուրքերի դեմ փայլուն հաղթանակ էին տարել կռվի դաշտում: Դեռևս դեկտեմբերի 7-ին Վրաստանում Հայաստանի դիվանագիտական ներկայացուցիչը Ջ. Ուորդրոպի և Վ. Հասկելի հետ դեկտեմբերի 5-ին ունեցած հանդիպումների մասին մի ընդարձակ զեկուցագիր էր գրել Ա. Խատիսյանին: Այնտեղ նշվում էր, որ Հայաստանում Ադրբեջանի ներկայացուցիչ Հախվերդովին Վ. Հասկելն ասել է՝ եթե հայ-ադրբեջանական խորհրդաժողովը ոչ մի արդյունք չունենա, ապա ինքը խնդիրը կլուծի այսպես. Զանգեզուրի հայկական մասը կկցի Հայաստանին, իսկ Նախիջևանը կթողնի Ադրբեջանին: Զանգեզուրը կթույլատրի գաղթականների վերադարձը և քոչվորների սար բարձրանալը՝ առանց որևէ արգելք հարուցելու, իսկ Ադրբեջանը կբացի Ջուլֆայի ճանապարհը և հայ ճանապարհորդներին թույլ կտա ազատ երթևեկել1: 1919 թ. դեկտեմբերի 8-ին Երևանից Ա. Խատիսյանի կողմից հղվել է հետևյալ նամակը. «Ամենակտրուկ կերպով հայտարարեք Հասկելին, որ ներկա պահին միակ ընդունելի որոշումը և Հայաստանի կողմից վերջին զիջումը այն է, որ Զանգեզուրը կառավարվի ազգային խորհրդի կողմից, իսկ Շարուր-Նախիջևանը ամերիկյան գեներալ-նահանգապետի կողմից: Հասկելի կողմից առաջարկված տարբերակը ժողովրդի մեջ մեծ դժգոհություն է առա-

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 1457, ց. 1, գ. 540, թ.1:

ջացրել և հակասում է անգլիացիների, Ռեյի և հենց Հասկելի ցուցումներին: Վերջին ժամանակները զինված բախումները դադարել են: Կրկնում եմ՝ Հայաստանի կառավարությունը այլևս ոչ մի զիջում անել չի կարող, ավելին, մեր ռազմական վիճակն արդեն լավ է... Զատման սահման կարող է լինել միայն Զաբուղը: Դուք էլ նկատի ունեցեք դա»1: Այսպիսով՝ դաշնակիցների լուռ կամ կրավորական անտարբերության պայմաններում Ադրբեջանը, չնայած Գորիսում կրած ջախջախիչ պարտությանը, մտադիր չէր ձեռք քաշել Զանգեզուրից և պատրաստվում էր գավառի վրա նոր հարձակումների: «Ճիշտ է, կռիվները փաստորեն շարունակվեցին, բայց այս անգամ արդեն նախահարձակը զանգեզուրցիներն էին»2,- գրում էր Ս. Վրացյանը:

ԳԵՂԻ ՁՈՐԻ ՌԱԶՄԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՂՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ ԴՐԱ ԱՐՁԱԳԱՆՔՆԵՐԸ

Թիֆլիսում 1919 թ. նոյեմբերի 23-ին երկու երկրների միջև կնքված հաշտության համաձայնագիրը մնաց թղթի վրա: Երկու օր անց ընդհարումները շարունակվեցին3: Դեռ նոյեմբերի 12-ին ՀԱԱ, ֆ. 275, ց. 2, գ. 178, թ. 114: Հասկելի ծրագրի և Ա. Խատիսյանի առարկությունների ու պայմանների մասին, տե՛ս նաև՝ М. Туманян, նշվ. աշխ., էջ 262-263: 2 Ս. Վրացյան, Հայաստանի Հանրապետություն, Երևան, 1993, էջ 355: 3 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 199, ց. 1, գ. 110, թ. 24, գ. 128, թ. 132, ֆ. 200, ց. 1, գ. 50, մաս 2րդ, թթ. 309-312, գ. 282, թթ. 35-36, ֆ. 275, ց. 2, գ. 131, թթ. 15, 88-91, 98-100, 103-108, 138, ֆ. 1457, ց. 1, գ. 521, թթ. 1-2, Ա. Աստուածատրեան, Ադրբէյջանը եւ Հայաստանը անկախութեան նախօրէին եւ անկախութեան օրերին, «Հայրենիք», 1957, հոկտեմբեր, թիվ 10, էջ 50, Ալ. Խատիսեան, նշվ. աշխ., էջ 197, Ս. Վրացյան, Հայաստանի Հանրապետություն, Երևան, 1993, էջ 353-355, Է. Զոհրաբյան, նշվ. աշխ., էջ 227:

Օրդուբադի և Նախիջևանի թուրքերը հարձակվել էին Գողթանի շրջանի Բիստ գյուղի, իսկ 25-ին՝ Ռամիս, Նասրվազ, Ալահի գյուղերի վրա և երկու օր տևած համառ մարտերից հետո պարտություն կրելով նահանջեցին1: Նախիջևանի գավառում օսմանյան բանակից մնացած զինվորներից կազմված զորամասը տեղի թուրքերի հետ նոյեմբերի 25-ին հարձակում գործեց Սիսիանի շրջանի վրա: Նոյեմբերի 29-ին Սիսիանի վրա նոր հարձակում եղավ՝ այս անգամ Նախիջևանի թուրքերից կազմված զորքի կողմից: Երկու դեպքում էլ, հանդիպելով ուժգին դիմադրության, թշնամին նահանջեց ելման դիրքերը2: Թուրքերի հետագա հարձակումները խափանելու և ճակատները ամրապնդելու համար նոյեմբերի 26-ին Գորիսից 12-րդ մարտկոցի մի ջոկատ ուղարկվեց Սիսիանի շրջան, իսկ 9-րդ լեռնային մարտկոցի մի ջոկատ՝ Կապանի շրջան: Զանգեզուրի հարավարևելյան ռազմաճակատի (Կապարգողթի) հրամանատար Գարեգին Նժդեհը ոչ մի հավատ չէր տածում Այսրկովկասում դաշնակից տերությունների ներկայացուցիչների «խաղաղարար» միջնորդությունների հանդեպ, առավել ևս չէր հավատում, թե Ադրբեջանի կառավարությունը հանգիստ է թողնելու Զանգեզուրը: Դրա վկայությունը մուսավաթական զորքերի շարունակվող հարձակումներն էին գավառի վրա, Կապարգողթի թուրքերի և հատկապես Գեղի ձորի իսլամ բնակչության՝ հայերի հանդեպ շարունակվող թշնամանքը, նրանց համառ անհնազանդությունը Զանգեզուրի իշխանություններին: Դեռևս 1918 թ. հուլիսի վերջերին դեպի Զանգեզուր արևմտա1 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 275, ց. 2, գ. 131, թ. 108, Ա. Աստուածատրեան, նշվ. աշխ., էջ 52, Ս. Վրացյան, Հայաստանի Հանրապետություն, Երևան, 1993, էջ 358, Է. Զոհրաբյան, նշվ. աշխ., էջ 231: 2 Տե՛ս Տիգրան Դէոյեանց, Կեանքիս դրուագներից, «Հայրենիք», 1945, սեպտեմբեր-հոկտեմբեր, թիվ 5 (250), էջ 98:

հայ գաղթականների անցման և Նախիջևանի հայության փախուստի ժամանակ Գեղի ձորի թուրքերը նախճիրի էին ենթարկել նրանցից շուրջ 2000 հոգու1: Դժբախտ փախստականների նկատմամբ իրականացրած այդ գազանային հաշվեհարդարի մխացող կսկիծը հանգիստ չէր տալիս Զանգեզուրի հայությանը, որը եթե հանդես չբերեր հարկ եղած համառություն և հերոսական խոյանքներով չհակադարձեր թշնամուն, ապա, անշուշտ, ենթարկվելու էր նույն ահեղ ճակատագրին: Գեղի ձորը դարեր առաջ եղել էր Սյունյաց Բաղաց իշխանների պատմական ոստանը, որը հետագայում աստիճանաբար զավթել էին Զանգեզուրի խորքերը թափանցած թուրքական ցեղերը: Հայկական գյուղերը դարձել էին թուրքական, բայց հարյուրամյակներ հետո էլ դրանցում մնացել էին հայկական մշակույթի բազմաթիվ հետքեր՝ եկեղեցիներ, գերեզմանատներ և այլն2: Այժմ ձորում կար 39 գյուղ, որոնցից 34-ը թուրքական էին և միայն 5-ը՝ հայկական: Չորս կողմից օղակելով հայկական գյուղերը՝ բարբարոս թուրքերը մշտական տագնապի մեջ էին պահում նրանց բնակիչներին: Իրենց գազանություններով ու թալանով ձորի ավազակաբարո բնակչությունը միանգամայն հուսահատության դուռն էր հասցրել հատկապես Գենվազի (Մեղրի) գյուղացիությանը3: Սերտ կապեր ունենալով մի կողմից՝ Նախիջևանի, մյուս կողմից՝ Զանգելանի ու Ջաբրայիլի, իսկ երրորդ կողմից՝ Շխլարի Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 499, ց. 1, գ. 1, թ. 2, Ստեմել, Զանգեզուրի հերոսամարտը եւ Արսէն Շահմազեան, «Հայրենիք», էջ 31, Վ. Առաքելյան, Նժդեհ, Երևան, 1989, էջ 18, Գ. Նժդեհ, Հայ-բոլշևիկյան կռիվները, Երկեր, հատոր երկրորդ, Երևան, 2002, էջ 47, նույնի՝ Հրամաններ, կոչեր, էջ 415: 2 Տե՛ս «Արնոտ գիրք», Գորիս, 1921, էջ 29: 3 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 475, թ. 53-ի շրջ., Ա. Աստուածատրեան, նշվ. աշխ., էջ 50, Ս. Վրացյան, Հայաստանի Հանրապետություն, Երևան, 1993, էջ 355:

վրայով նաև Հաջիսամլուի թրքության հետ՝ Օխչիձորի թուրք զանգվածը դարձել էր ծայրահեղ սանձարձակ և իր ասպատակությունները տարածում էր Կապարգողթից հեռու՝ պատուհաս դառնալով նույնիսկ Գորիսի շրջանի Տաթևի ենթաշրջանի, Սիսիանի Դարաբասի ձորի և ընդհանրապես Սիսիանի հայության գլխին՝ անտանելի դարձնելով նրանց կյանքը: Ավազակախմբերը պարբերաբար քշում տանում էին այս ու այն գյուղի ոչխարն ու տավարը, սպանում դաշտում աշխատող խաղաղ հայ մշակին, գերի վերցնում պատահական ճամփորդներին և ազատում միայն մեծ փրկագին ստանալուց հետո, առևանգում և գերի էին տանում նաև հայ կանանց ու աղջիկների՝ նրանց պատվազրկելով1: Գեղվա ձորի թուրքերը անկառավարելի էին դարձել հատկապես ադրբեջանական թուրքերի պետության ստեղծումից, թուրքական զորքերի Այսրկովկաս մտնելուց և Բաքվի հայության կոտորածից հետո: Նրանք խորապես համոզված էին, որ եթե ոչ այսօր, ապա վաղն իրենք Կապանի և Գենվազի վրայով միանալու են Ադրբեջանին, որը Գեղվա ձորից հեռու էր ընդամենը 10 վերստով: Թուրքերի ավազակությունները և կատարած նախճիրները հայերին ստիպում էին գիշեր ու ցերեկ պաշտպանության տակ առնել տևական ասպատակության ենթակա հայկական գյուղերը: Հետախուզությունը հայտնել էր, որ Նախիջևանից Այրումի վրայով Գեղի ձոր են անցել մեծ թվով ասկյարներ ու սպաներ՝ նպատակ ունենալով հարձակվել ներքին Կապանի վրա2:

Տե՛ս «Սյունիք» (Գորիս), 23 մայիսի, 1919, թիվ 18: Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 475, թթ. 53-ի շրջ., 56, Վ. Գէորգեան, նշվ. աշխ., էջ 35, 36, Ս. Վրացյան, Հայաստանի Հանրապետություն, Երևան, 1993, էջ 353, Գ. Նժդեհ, Հրամաններ, կոչեր, Երկեր, հատոր երկրորդ, Երևան, 2002, էջ 423, Է. Զոհրաբյան, նշվ. աշխ., էջ 226:

Ուրեմն՝ միայն զենքը կարող էր խափանել Գեղի ձորը Ադրբեջանին միացնելու դիվային ծրագիրը և վերջ դնել հայ խաղաղ բնակչության տառապանքներին: Օխչիձորի հաղթանակից անմիջապես հետո (1919 թ. նոյեմբերի 15) Նժդեհը նախապատրաստվեց իրականացնելու հարձակողական երկրորդ խոշոր գործողությունը: Հերթի դրվեց Գեղի ձորը թուրքերից ազատագրելու ռազմական ծրագիրը: Ծրագրի կենսագործմամբ Ադրբեջանն ընդմիշտ կկորցներ այն հույսը, ըստ որի՝ քանի որ ձորը ցեղակիցների ձեռքում է, Զանգեզուրը վաղ թե ուշ անցնելու է իր հսկողության տակ: Զանգեզուրի պետական կոմիսար Արսեն Շահմազյանը, որը նաև համատեղում էր զինված ուժերի գլխավոր հրամանատարի պաշտոնը, 1919 թ. նոյեմբերի վերջերին մեկնեց գավառից: Նրա գնալուց հետո Զանգեզուրի զինված ուժերի գլխավոր հրամանատար նշանակվեց գեներալ-մայոր Ն. Ղազարյանը (Ղազարով)՝ ռազմական գիտելիքներով առանձնապես աչքի չընկնող մի մարդ, իսկ ՀՀ նախարարների խորհրդի՝ դեռևս նոյեմբերի 8-ի որոշմամբ Զանգեզուրի պետական կոմիսար էր նշանակվել Երևանում Զանգեզուրի ներկայացուցիչ Սերգեյ Մելիք-Յոլչյանը, որը, նոյեմբերի 26ին հասնելով Գորիս, դեկտեմբերի 1-ին ստանձնեց իր պաշտոնը1: Նույն օրերին Հայաստանի Հանրապետության կառավարության որոշումով Զանգեզուրում ստեղծվեց «Վարիչների խորհուրդ»՝ Ս. Մելիք-Յոլչյանի ղեկավարությամբ, որը երկրամասը բաժանեց երկու մասի՝ բուն Զանգեզուրի՝ Գորիս կենտրոնով և

1 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 201, ց. 1, գ. 479, 2-րդ մաս, թ. 352: Հայ պատմագրության մեջ այս նշանակումները միանշանակ արժանացել են բացասական գնահատականի՝ հատկապես գեներալ Ղազարյանի մասով, որի զորավարական ընդունակությունների մասին խիստ ցածր կարծիքի էին մասնավորապես Նժդեհը և Դրոն (տե՛ս Հ. Գևորգյան, Դրո, էջ 527-528):

Կապարգողթի՝ Հանքեր կենտրոնով: Ռազմական ղեկավարումն ավելի արդյունավետ դարձնելու համար Զանգեզուրը բաժանվեց երեք զինվորական շրջանների՝ Սիսիանի՝ Պողոս Տեր-Դավթյանի հրամանատարությամբ, Կապարգողթի՝ Գարեգին Նժդեհի ընդհանուր ղեկավարությամբ և բուն Զանգեզուրի՝ գեներալ Ն. Ղազարյանի հրամանատարությամբ1: Իր պատրաստությունների և Գեղի ձորի գրավման վճռի մասին Նժդեհը հաղորդեց գեներալ Ն. Ղազարյանին և, նրա հավանությունը ստանալով, սկսեց նախապատրաստական աշխատանքները2: Նենգ ու ոխերիմ թշնամու դեմ արշավանքը Նժդեհը նախապատրաստեց խիստ գաղտնապահությամբ և ամենայն պատասխանատվությամբ: Անբավարար էր զորքի զինամթերքը, և որևէ տեղից այն ստանալու հույս չկար: Կապարգողթի զորքը չուներ նույնիսկ մեկ հրանոթ: Ուստի Նժդեհը ռազմերթի ծրագրի հիմքում դրեց հանկարծակի ու արագ հարվածով ամենասեղմ ժամկետում հաղթություն տանելու գաղափարը3: Առաջին քայլը եղավ զինանոցի համալրումը: Նախկինում պղնձահանքերում որպես պայթեցնողներ աշխատած և ուժանակի գործածությանը քաջածանոթ 20 կապանցի վարպետներ 10 օրում պատրաստեցին 1-5 փթանոց մոտ 300 պայթուցիկ տակառ և 1-10 ֆունտ ծանրությամբ 1000-ից ավելի ձեռնառումբ 4:

Տե՛ս Ս. Վրացեան, Հայաստանի Հանրապետութիւն, Թեհրան, 1982, էջ 371: Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 475, թ. 53-ի շրջ., Ստեմել, Գարեգին Նժդեհը Զանգեզուրում, էջ 19: 3 Տե՛ս Գ. Նժդեհ, Լեռնահայաստանի գոյամարտը, Երկեր, հատոր երկրորդ, Երևան, 2002, էջ 21, նույնի՝ Հայ-բոլշևիկյան կռիվները, էջ 46, 47: 4 Տե՛ս «Նժդեհ. կեանքն ու գործունէութիւնը…», էջ 318, Վ. Գէորգեան, նշվ. աշխ., էջ 38, Վ. Առաքելյան, նշվ. աշխ., էջ 18, Գ. Նժդեհ, Հայ-բոլշևիկյան կռիվները, Երկեր, հատոր երկրորդ, Երևան, 2002, էջ 47:

Երկրորդ կարևոր գործը եղավ գայլախմբերի ստեղծումը, որի առիթը դարձավ այդ օրերին թուրքերի կողմից երկու հայ երիտասարդների գազանային սպանությունը: Նոյեմբերի 25-ին Նժդեհը վաշտապետերին ուղարկեց հետևյալ գրությունը. «Նկատւում է, որ վերջին ժամանակներս թշնամին խոր եւ յանդուգն խուզարկութիւններ է կատարում, ինչպես օրինակ՝ Վերին Խոտանանի դէպքը եւ Սիւնիքի մօտ մի վաչագանցու եւ ագարակցու սպանւելը օրը ցերեկով: Թշնամին դորանով նախ մերկացնում է մեր դիրքերը և ուժերի դասաւորութիւնը ու միաժամանակ իր աւազակային խմբերով ահաբեկում է մեր ամբողջ հասարակութիւնը: Հրամայում եմ բոլոր վաշտապետներին՝ անմիջապես ուղարկել ինձ մօտ երկուական աչքի ընկնող, կտրիճ տղաներ՝ գայլախումբերը կազմակերպելու համար»1: Գայլախմբերը կազմակերպվեցին ընդամենը երկու օրում՝ նոյեմբերի 26-ին և 27-ին: Դրանք ուժանակներով և ռումբերով զինված քաջ երիտասարդներից կազմված խմբեր էին, որոնք գիշերային համարձակ գործողություններով պետք է սարսափ տարածեին թշնամու շարքերում: Նոյեմբերի 28-ից մինչև 30-ը անցկացվեցին լարված ռազմափորձեր: Գայլախմբերի առջև խնդիր դրվեց գործել այնպես, ինչպես գործում է թշնամին՝ անողոք ու վրեժխնդիր2: «Կռվի նախապատրաստման ընթացքում պետք էր տեսնել պ-րն Նժդեհի եռանդն ու անդադար աշխատանքը»3,- այդ օրերին գրում էր ականատեսը:

Վ. Գէորգեան, նշվ. աշխ., էջ 38: Տե՛ս «Նժդեհ. կեանքն ու գործունէութիւնը…», էջ 86, 318, Վ. Գէորգեան, նշվ. աշխ., էջ 39: 3 ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 475, թ. 53-ի շրջ.:

Երբ արդեն պատրաստ էին պայթուցիկ տակառներն ու ձեռնառումբերը և կազմակերպված էին գայլախմբերը, Նժդեհը նոյեմբերի 30-ի առավոտյան արշավանքի պատրաստ վաշտերի հրամանատարներին ուղարկում է զորադասավորումների հետևյալ հրամանը. «Թուրք սպաների, ինչպես Էդիֆ բեյի* և ուրիշների ներկայությունը Գողթանում, Ադրբեջանի թելադրությամբ սրանց կազմակերպած հաճախակի հարձակումները Գողթանի և Սիսիանի հայ գյուղերի վրա, սրանց վերջին օրերի ընթացքում ցույց տված ակտիվությունը, երբ Ադրբեջանը կռիվ է սկսել Զանգեզուրի դեմ, վերջապես սրանց պատերազմական գործողությունները Զանգեզուրի թիկունքում՝ հայ տարրի բնաջնջմամբ Նախիջևանի և Ադրբեջանի միջև կապ ստեղծելու նպատակով, կրկնում եմ՝ այդ բոլորը ստիպեցին Գենվազի, Կապանի և Տաթևի զորամասերին վերջ դնել Նախիջևանի նվաճողական ծրագրերին, այսինքն՝ մաքրել Գեղվա ձորը (որը այսօր թևավորում, դեպի իրեն է քաշում թե՛ Նախիջևանի և թե՛ բուն Ադրբեջանի ուժերը) և այդպիսով, միանգամ ընդմիշտ ապահովել Զանգեզուրի հայության ֆիզիկական գոյությունը և խաղաղ կյանքը: Մարտական լուրջ խնդիրը լուծելու համար հրամայում եմ. 1) Գենվազի զորամասին. իր ուժերի մի մասով (մոտավորապես 400 սվին) գրավել Փիրմատան լեռնաշղթան (Օխչի գյուղից դեպի հյուսիս և զուգահեռ Օխչվա ու Գեղվա ձորերին) և վճռականորեն գործել Գեղի և Փիրալլու գյուղերի դեմ: 2) Կապանի արևմտյան ուժերին. բաժանվել երեք մասի և նշանակված ժամին կենտրոնանալ Կոմբախի և Հալիձորի * Նախիջևանի երկրամասում մնացած տաճկական զորամասերի հրամանատար:

վրա, իր աջ զորաթևով գրավել «Չիման» կոչված բարձունքը ու այս բարձունքից դեպի արևելք ձգվող լեռնաշղթան և արագ հարվածով գրավել Շհարջիկ և Աչաղլու գյուղերը: Ձախ զորաթևով գրավել Տունուս, Աջիշլու և Մուսալյամ գյուղերը և անմիջապես կապվել Գենվազի զորամասի հետ: 3) Տաթևի զորամասին. բռնելով Օղլան-Նիժա, Կիզիլ-Ղայա և Ազա-Գայա բարձունքները, ձախ զորաթևով գրավել Վերին և Ներքին Գերարա գյուղերը՝ կապ և կոնտակտ պաշտպանելով, ամբողջ ժամանակ, Կապանի զորամասի հետ: Աջ զորաթևով գրավել Քիրսը և շարժվել Չիրիշի վրա: Կռիվներին ձգձգվող բնույթ չտալու համար հրամայում եմ բոլոր զորամասերին իրագործել իրենց վրա դրած մարտական խնդիրներն առանձին վճռականությամբ ու արագությամբ: Նույն նպատակով Տաթևյան զորամասի աջ զորաթևին և Գենվազի ձախին, թշնամու համար թողնել նահանջի ճանապարհ Աջիբաջով դեպի Նախիջևան: Գեղվա ձորի օպերացիային մասնակցող բոլոր ուժերին խստորեն արգելվում է թալանը՝ հայ մարտիկի անունն արատավորող այդ ստոր երևույթը: Այդպիսիները տեղն ու տեղը կոչնչացվեն գնդացրային կրակով, առանց զինվորադաշտային դատարանի պատշաճ որոշման, որն արդեն նշանակված է իմ կողմից: Գործողությունները սկսել միաժամանակ՝ դեկտեմբերի 1-ին, ուղիղ ժամը 6-ին: Վիրակապական կետերը նշանակվելու են զորամասերի պետերի կողմից: Կռվի առաջին օրը իմ դաշտային շտաբը գտնվելու է Հալիձորի բերդում, ուր զորամասերի պետերը օրական առնվազն երեք անգամ պետք է ուղարկեն հաղորդագրություններ:

Արտակարգ դեպքում հաղորդագրել վայրկյանաբար: Ղափան-Գենվազ-Գողթանի ռազմական ուժերի ընդհանուր հրամանատար՝ Նժդեհ: 30 նոյեմբերի 1919 թ. Ղափանի հանքեր»1: Նույն օրը՝ նոյեմբերի 30-ին, Նժդեհը հայտարարում է զորաժողով: Ժամեր անց Կապանի վաշտերը կազմ ու պատրաստ հավաքվում են Հանքերում, Գենվազի վաշտերը՝ Բաղաբերդում, իսկ Դարաբասի և Տաթևի ուժերը կենտրոնանում են Մալդաշում: Նոյեմբերի 30-ի ամբողջ օրը զորամասերն անցկացրին ռազմափորձեր: Այդ օրը՝ երեկոյան, Նժդեհը Հանքերում իր զորքի առջև հանդես եկավ հայրենաշունչ, կրակոտ ճառով: Նա, խոսելով կատարվելիք արշավանքի նշանակության մասին, «կը բացատրէ թէ աւարի ու կողոպուտի տենչը չէ իրենցը այդ կռւին մեջ, թէ յափշտակութենէ ու կողոպուտէ բարձր նպատակ մը զիրենք կը տանի ռազմադաշտ, ուր պիտի վճռուի այդ երկրին հարազատ զաւակներուն ապրելու անկորնչելի իրաւունքը: Հերոսներու անունով կ’զգուշացնէ զօրքին՝ ձեռք չբարձրացնել կիներու եւ երեխաներու վրայ»2: Մարտի գնալուց առաջ Նժդեհն իր զինվորների հետ, որպես ուխտագնացություն, այցելում է Դավիթ-Բեկի քաջ զորապետերից մեկի՝ Թորոս իշխանի շիրիմին: Նրանց է միանում մեծ բազմություն Կապանի գյուղերից ու Հանքերից: Նա իր զինվորներին մի քանի դրվագներ է պատմում Դավիթ-Բեկի գլխավորած հերո-

ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 475, թթ. 56-57: Վ. Գէորգեան, Լեռնահայաստանի հերոսամարտը (1919-1921), Երևան, 1991, էջ 39:

սամարտերից և իր մարտիկներին ու զանգեզուրցի կամավորականներին կոչ անում երդվել հայոց նախնիների մեծազոր փառքով և մարտի նետվել՝ տոգորված նրանց արիությամբ ու խիզախությամբ, թշնամու դեմ ատելությամբ առլեցուն, մեծ հաղթանակի ակնկալիքով: Ապա Նժդեհը հավաքվածներին զգուշացնում է, որ կորցնելով Սյունյաց բնական ամրությունները՝ կվտանգվի Հայաստանի ողնաշարը՝ ողջ Զանգեզուրը: Նա ոգեշնչում է զինվորներին և մղում անձնազոհ կռվի: Հրամանատարի կոչին արձագանքում են նրա՝ հանուն հայրենիքի անձը զոհելու պատրաստ զինվորները: Արշավանքից անմիջապես առաջ Նժդեհը ժողովրդական զորամասերին ուղղում է հետևյալ հրամանը. «Հրաման Ղափան-Գենվազ-Տաթևի զորամասերին: Զորաշարքային մաս թիվ 12 Ա. Զինվորնե՛ր, թշնամու ցանկությամբ սկսվում է մեր արշավանքը, մեր խաչակրաց արշավանքը Գեղվա ձորի դեմ: Վաղը, երբ ձեր խենթ գրոհներից և զարկերից թշնամին շշմած կթողնի իր գյուղերը, ձեզ կողջունեն մեր հինավուրց, այսօր թշնամու կողմից պղծված բերդերի և վանքերի ավերակները: Վաղը, երբ այդ ձորերում կլսվի ձեր ոտքերի ձայնը, ձեր զենքերի շաչյունը, հայ գերիները, Քեյֆաշենի բեկերի շնաբարո կրքերի առարկան դարձած հայ կանայք ծնկաչոք կաղոթեն ձեր զենքի հաջողության համար: Վաղը, երբ քաջերդ Աջիբաջ հասաք, հիշեք խալիլբեկյան սև օրերը, երբ այս գյուղի մոտ թշնամին բարբարոսաբար մորթոտեց

երկու հազարի չափ օսմանյան սրից ճողոպրած հայ կին ու երեխաներ: Ասում են՝ այժմ այնտեղ մի ամբողջ ձոր լիքն է կմախքներով, գանգերով, ուր հաճախ հյուր են գալիս Գեղվա ձորի շներն ու գիշատիչները: Հիշե՛ք այդ և եղե՛ք անխնա ձեզ դիմադրողների նկատմամբ, ասպետ և մարդ եղե՛ք կանանց, երեխաների ու ծերերի նկատմամբ: Ուրեմն, առա՛ջ, մեզ հետ է Աստված և Դավիթ-Բեկի վրիժակ հոգին: Բ. Զորամասերի պետերին. Կրակի մատնել, ավերել Փիրիլլուից դեպ արևմուտք գտնվող բոլոր գյուղերը: Մնացած գյուղերում հրդեհել միմիայն դարմանոցները և բեգերի տները: Գրոհների ժամանակ գործածել մեծ քանակությամբ ուժանակ և պայթուցիկ տակառ: Նշանառությունը (сигнализация) կատարել կարբիդային լամպերով, գունավոր խարույկներով և դինամիտային փամփուշտներով: Ղափան-Գենվազ-Գողթանի ռազմական ուժերի ընդհանուր հրամանատար Նժդեհ: 1919 թ. նոյեմբերի 30 Ղափանի հանքեր»1: Նոյեմբերի 30-ի գիշերվա ժամը 12-ին հնչում է շեփորի ձայնը: Զորքը ոտքի վրա էր՝ կազմ ու պատրաստ: Մեկ ժամ հետո զորամասերը շարժվում են և ժամը 4-ին գրավում իրենց հատկացրած 1 ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 475, թ. 55, տե՛ս նաև՝ Վ. Գէորգեան, նշվ. աշխ., էջ 39, Գ. Նժդեհ, Երկեր, հատոր երկրորդ, Երևան, 2002, էջ 414:

դիրքերը՝ սպասելով հարձակման հրամանի 1: 1919 թ. դեկտեմբերի 1-ի լուսաբացին՝ ժամը ուղիղ 6-ին, ստացվում է ընդհանուր հարձակման հրամանը: Ներքև նետված պայթուցիկ տակառի դղրդյունը հարձակման ազդանշան եղավ2: Գեղվա ձորի բարձունքները բռնած Կապանի վաշտերը նույն պահին սլացան առաջ: Փաստորեն, Նժդեհը, Գեղվա ձորի արշավանքը սկսելով, անտեսեց նոյեմբերի 23-ի համաձայնագիրը: Նա հաշվի չառավ ոչինչ չասող, կողմերին որևէ բան չպարտադրող այդ փաստաթուղթը: Նա հայ զինվորական գործիչներից թերևս առաջինը և միակն էր, որը որևէ հավատ չէր ընծայում ոչ թշնամի թուրքին և ոչ էլ օտար «դաշնակցին»: Նա հավատում էր միայն զենքին, և նրա սկզբունքն անողոք ու անզիջում կռիվն էր: Նա պնդում էր, որ հայ ժողովուրդը պետք է ապավինի իր սեփական ուժերին, գիտակցի, որ թեև փոքրաթիվ է, բայց հզոր է իր մտավոր, ֆիզիկական, ռազմագիտական ունակություններով: Չնայած կռվի առաջին օրը՝ դեկտեմբերի 1-ին, թշնամին ուժգին դիմադրություն էր ցույց տալիս, բայց որոշ տեղերում ընկրկում էր հայ քաջերի առաջ: Հայերը Կոմբախ լեռան վրա բարձրացրած թնդանոթի կրակով ավերում էին ձորի Շհարջիկ, Աչաղլու, Քիրս, Սանջարախլու, Չիրիշ և այլ գյուղերը3: Դեկտեմբերի 2-ին վաշտերն ուժգին գրոհով գրավեցին Շհարջիկը, բայց մյուս գյուղերը համառորեն դիմադրում էին: Երկրորդ օրվա արդյունքները նշանակալի չէին: Անհանգստացնում էր այն, 1 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 475, թ. 55, նաև՝ «Նժդեհ. կեանքն ու գործունէութիւնը …», էջ 86, 87, 318, Վ. Գէորգեան, նշվ. աշխ., էջ 39, 40, Գ. Նժդեհ, Հայ-բոլշևիկյան կռիվները, Երկեր, հատոր երկրորդ, Երևան, 2002, էջ 47: 2 Տե՛ս «Նժդեհ. կեանքն ու գործունէութիւնը …», էջ 87, 319, Գ. Նժդեհ, Հայբոլշևիկյան կռիվները, Երկեր, հատոր երկրորդ, Երևան, 2002, էջ 48: 3 Տե՛ս Ստեմել, Գարեգին Նժդեհը Զանգեզուրում, էջ 19:

որ ռազմամթերքը սպասածից արագ էր սպառվում: Դեկտեմբերի 3-ին ուշացումով Հանքեր բերված թնդանոթը տեղադրվեց Գեղվաձորի բարձունքներից մեկում. այն երեք արկ արձակելով՝ շարքից դուրս եկավ1: Այս հանգամանքներում կռվի ելքը պետք է վճռեին մարդկանց կամային հատկությունները, նրանց խիզախությունն ու անձնազոհությունը: Իրենց երկիրը պաշտպանող հայերը այդ բոլոր որակներով մեծապես գերազանցում էին թալանի ու արյան ծարավ թուրք ելուզակներին: «Կռվի բախտը,- գրել է Նժդեհը,- վճռում է թշնամի կողմերից մեկի բարոյական հավասարակշռության խախտումը: Սրան հետևում է անխուսափելի խուճապը: Իսկ այդ վերջինին՝ նյութական պարտությունը: Անհավասար կռիվը չի կործանում այս կամ այն բանակը, այլ խուճապը, որին մատնված կողմը առնվազն եռապատկում է իր կորուստը, երբեմն էլ ոչնչանում իսպառ: Սպանվածների, վիրավորների, գերվածների, ինչպես և պատերազմական ավարի քանակը եղել է և կմնա պարտության երկրորդական էլեմենտը: Էականը՝ դա այն բարոյական ազդեցությունն է, որը ունենում է կռվող կողմերից մեկը՝ մյուսի վրա: Ուրեմն հաղթելու համար պետք է բարոյապես ազդել գիտենալ»2: Տարիներ անց վերհիշելով, թե զանգեզուրցի մարտիկները ինչպես էին իրականացնում իր այդ պատգամները, Նժդեհը գրում է. «Իմ մշակած եւ գործադրած տակտիկան գրեթէ միշտ էլ 1 Տե՛ս «Նժդեհ. կեանքն ու գործունէութիւնը …», էջ 320, Գ. Նժդեհ, Հայբոլշևիկյան կռիվները, Երկեր, հատոր երկրորդ, Երևան, 2002, էջ 49: 2 «Արնոտ գիրք», էջ 30, 31:

յաջողում էր. որեւէ տարերային անակնկալով խախտել թշնամու հոգեբանական հաւասարակշռութիւնը՝ ապահովելով իմ մարտական յաջողութիւնը»1: Հայ վաշտապետերը և զինվորները զանգվածաբար խիզախում էին, տալիս անզուգական հերոսության բազում օրինակներ: Դեկտեմբերի 4-ին հայկական ուժերը նոր թափով շարունակեցին գրոհը: Գնդակների ուժեղացող տարափի տակ թուրքական զորամասերը սկսեցին երերալ: Դեկտեմբերի 5-ին հայերի ձեռքն անցան Բաղաբերդի բարձունքները: Թշնամու դիմադրությունը մեծապես թուլացավ: Հուժկու գրոհներով կապանցիները մեկը մյուսի հետևից գյուղերից դուրս էին մղում թուրքերին: Հաջորդ օրը թուրքերի նահանջը վերածվեց գլխակորույս խուճապի: Թշնամին զանգվածաբար լքում էր գյուղերը: Հայ մարտիկները, ոգեշնչված մոտալուտ կատարյալ հաղթանակի հեռանկարից, անվրեպ ու անխնա հարվածներ էին հասցնում թշնամուն: Կռվի 7-րդ օրը՝ դեկտեմբերի 7-ին, հայկական զորքը գրավեց թուրքերի վերջին գյուղը՝ Աջիբաջը: Քչերին հաջողվեց գլուխը փախցնել և ազատվել: Թշնամին կռվի դաշտում թողեց հարյուրավոր սպանվածներ, մեծաքանակ զենք ու զինամթերք2: Հայերի կորուստները համեմատության եզրեր չունեին այն հսկա կորուստների հետ, որ դեկտեմբերի 1-ից 7-ը կրել էին թուրքերը: Բայց դրանք ցավալի կորուստներ էին: Սպանվել էր շուրջ երկու տասնյակ երիտասարդ, ծանր վիրավորվել էր քաջ հրամանատար Գերասիմ Աթաջանյանը, վիրավորվել էին հինգ տասնյակից ավելի մարտիկներ: Նժդեհի կարգադրությամբ ծանր վիրա-

Վ. Գէորգեան, նշվ. աշխ., էջ 15: Տե՛ս «Նժդեհ. կեանքն ու գործունէութիւնը...», էջ 88, Վ. Գէորգեան, նշվ. աշխ., էջ 40, Գ. Նժդեհ, Հայ-բոլշևիկյան կռիվները, Երկեր, հատոր երկրորդ, Երևան, 2002, էջ 52:

վորներին շտապ տեղափոխում էին Հանքեր, որտեղ նրանց շրջապատում էին մեծ հոգատարությամբ: Կապանի երկու հայտնի բժիշկները՝ Գերմանիայում կրթություն ստացած վիրաբույժներ Միքայել Աթաջանյանը և Եգոր Անտոնյանը, օր ու գիշեր հիվանդանոցում էին, ամեն ինչ անում էին, որ վիրավոր մարտիկները որքան հնարավոր է շուտ վերադառնան իրենց վաշտերը1: Կապանցիների հաղթանակը կատարյալ էր: Գեղվաձորի ողջ թրքությունը գաղթեց Նախիջևան: Ձորը նորից դարձավ հայկական: Զանգեզուրի գեներալ-կոմիսար Սերգեյ Մելիք-Յոլչյանի կարգադրությամբ ազատագրված գյուղերը հանձնվեցին Նախիջևանի և Բարգուշատի հայ գաղթականներին, որոնք և բնակություն հաստատեցին այնտեղ: Գեղվաձորի հաղթանակը Կապարգողթի հրամանատար Գարեգին Նժդեհի ռազմագիտական փայլուն տաղանդի դրսևորումն էր, նրա մտքի ու կազմակերպական փայլուն ունակությունների գործունեության արգասիքը: Հենց այդպես էլ այդ նշանավոր հաղթանակն ընկալվում էր ինչպես ողջ Զանգեզուրում, այնպես էլ նրա սահմաններից դուրս: Հաղթանակի հաջորդ օրը՝ դեկտեմբերի 8-ին, Զանգեզուրի Ազգային խորհրդի անդամ Սմբատ Մելիք-Ստեփանյանը Կապանից հետևյալ երկտողն է ուղարկում Նժդեհին. «Սիրելի՛ Գարեգին, Կատարածներիդ անվերջ շնորհակալութիւն: Կուզենայի այս պատմական օրերին գեղեցիկ յաղթական շարքերն այստեղ ընդունել և ապա վերադառնալ կենդրոն (ք. Գորիս: - Ա. Ս.)»2:

1 Տե՛ս Ստեմել, Գարեգին Նժդեհը Զանգեզուրում, էջ 20, «Նժդեհ, կեանքն ու գործունէութիւնը...», էջ 88: 2 Վ. Գէորգեան, նշվ. աշխ., էջ 40:

Վերադառնալով Հանքեր՝ Նժդեհը մի քանի օրից հետո անցնում է Մեղրի (Գենվազ), որի հայությունը մեծ խանդավառությամբ ողջունում է Կապարգողթի փառապանծ հրամանատարի մուտքն իրենց շրջան: Այդ խանդավառությունը և երախտագիտությունը զգացվում էին Եփրեմ Վարդանյանի՝ Նժդեհին հղած հետևյալ գրության մեջ. «Ողջունում ենք հաղթանակից հետո Ձեր կրկին այցը Մեղրիին, որի հարազատ զավակը լինելու բախտն ունինք: Ողջունում ենք Ձեր տարած հաղթանակն ու ասում՝ բարի՛ գալուստ: Դուք, մեր ազգի սրբության զինվորներով, կատարեցիք մի մեծ պատմական ակտ. հոծ հայ բնակչության մեջ որպես մշտական արգելառիթ՝ թուրք ազգաբնակչությունից մաքրեցիք Օխչին և Գեղվաձորը, ընդմիշտ ապահովելով հայերիս սպառնացող թիկունքը: Դուք ճշմարտացրիք մեր անմահ ռազմիկ բանաստեղծ Ռ. Պատկանյանի՝

Աստված վկա, որ մենք կհաղթենք, Թե մեկ անձնուրաց մարդ ունենայինք... խոսքը, և մեր ազգի անձնուրացներից մեկը հանդիսացաք այս արյունոտ օրերին: Դուք բարձրացրիք հայ զինվորության ոգին ու նրա համբավը: Կեցցեք Դուք, կեցցեն Ձեր բոլոր զինվորները: Մեղրի, 1919 դեկտ. 26 Ի դիմաց Մեղրիի հայության՝ Եփրեմ Վարդանյան»1: Եթե Կապարգողթի հայերը վերջապես ազատվեցին Կապանի երկու ձորերի ավազակաբարո թուրքերի մշտական սպառնա-

ՀԱԱ, ֆ. 280, ց. 2, գ. 44, թթ. 2-3:

լիքներից և ազատ շունչ քաշեցին, ապա Ադրբեջանում երկար ժամանակ չէր դադարում մուսավաթականների աղմուկը հրապարակային ժողովներում, միտինգներում, թերթերի էջերում: Կառավարությունն օգտագործում էր ամեն առիթ դաշնակիցների մոտ Հայաստանը ներկայացնելու որպես ջարդարար պետություն, թեև Նժդեհը և Կապարգողթը գործում էին միանգամայն ինքնուրույն: Վրաստանում Հայաստանի Հանրապետության դիվանագիտական ներկայացուցիչ Լ. Եվանգուլովը Երևան, իր կառավարությանը հաղորդում էր, որ Ադրբեջանի արտգործնախարարությունը Վրաստանի իր դիվանագիտական ներկայացուցիչ Մ. Վեքիլովին հանձնարարել է դաշնակիցների հրամանատարությանը ներկայացնել անհրաժեշտ բոլոր փաստերը և պաշտոնապես բողոք ներկայացնել Զանգեզուրում մուսուլմանների կոտորածի առթիվ, որին զոհ է գնացել ավելի քան 600 մարդ, իսկ հազարավորները միայն փախուստով են փրկել իրենց կյանքը1: Դեկտեմբերի 8-ին Ղարաբաղի նահանգապետ Խոսրով բեկ Սուլթանովը Ադրբեջանի նախարար-նախագահ Ն. Ուսուբբեկովին հեռագրում է Գեղվաձորի գործողության մասին՝ նշելով, որ «խաղաղ բնակչությունը ի վիճակի չէ դիմանալ Զանգեզուրի հայերի կանոնավոր զորամասերի հարձակմանը: … Զանգեզուրի մուսուլմանները խուճապով հեռանում են …»2: Խ. Սուլթանովի հեռագրին հետևում է դեկտեմբերի 10-ին Ադրբեջանի արտգործնախարար Մ. Ջաֆարովի վճռական բողոքը Ա. Խատիսյանին3: Բողոքի պատճենը ուղարկվում է Վ. Հասկե-

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 275, ց. 2, գ. 131, թ. 123: Նույն տեղում, թ. 140: 3 Տե՛ս նույն տեղում, թ. 139:

լին: Վերջինս այն ուղարկում է Ա. Խատիսյանին՝ իր կողմից ավելացնելով հետևյալը. «Եթե այդ մեղադրանքները հետաքննությունից հետո հաստատվեն, ապա դրանք շատ ուժգին հարված կհասցնեն Հայաստանի ապագային: Եթե որևէ ռազմական ուժ է ուղարկվել Զանգեզուր, շտապ հետ կանչեք և այդ մասին հաղորդեք ինձ»1: Դեկտեմբերի 12-ին Ա. Խատիսյանը հեռագրով պատասխանում է Մ. Ջաֆարովին՝ նշելով, որ Զանգեզուրում չեն եղել և չկան Հայաստանի Հանրապետությունից ուղարկված կանոնավոր զորամասեր, նոյեմբերի 23-ի համաձայնագրից հետո Հայաստանի կողմից որևէ ակտիվ գործողություն չի եղել: Խ. Սուլթանովի ցուցմունքը, ասված էր հեռագրում, հավանաբար Սիսիանի ուղղությամբ Նախիջևանին միանալու նպատակով հայերի կողմից թաթարների զինված ուժերի հարձակումը կասեցնելու, ապա և ջախջախելու արձագանքն է: Վերջում վարչապետն ավելացնում էր. «Հայաստանի կառավարությունը անկեղծորեն ցանկանում է և ձեռնարկում է բոլոր միջոցները նոյեմբերի 23-ի համաձայնագրի լիակատար պահպանման համար: Նա հավատում է, որ հայադրբեջանական կոնֆերանսը կարող է փոխադարձ համագործակցությամբ լուծել Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև գտնվող վիճելի հարցերը»2: Նույն օրը Խ. Սուլթանովը ինքն է Շուշիից հեռագիր հղում Վ. Հասկելին՝ դարձյալ բողոքելով Գեղի ձորում հայերի կատարած գործողություններից: Վ. Հասկելը նորից է հարցում անում Ա. Խատիսյանին՝ ավելացնելով. «Այդ դեպքից կարող է ծագել մեծ պատերազմ երկու երկրների միջև՝ հարցականի տակ դնելով երկուսի ազգային անկախությունը: Անհրաժեշտ են ոչ թե խոսքեր, նո1

ՀԱԱ, ֆ. 275, ց. 2, գ. 131, թ. 139: Նույն տեղում, թ. 138:

տաների փոխանակում, այլ անհապաղ խաղաղ աշխատանք տեղում»1: Վ. Հասկելի այս հարցմանը ևս Ա. Խատիսյանը նույն պատասխանը տվեց. «Ադրբեջանը դիմել է հերթական սադրանքի»: 1919 թ. դեկտեմբերի 13-ին Կոստանդնուպոլսում բրիտանական գլխավոր կոմիսարը հեռագրում է Թիֆլիս, Այսրկովկասում բրիտանական ներկայացուցիչ Ջ. Ուորդրոպին՝ պահանջելով հաղորդել վերջերս Զանգեզուրում տեղի ունեցած իրադարձությունների, այսինքն՝ Գեղի ձորում իրականացված ռազմական գործողության մասին: Վերջինս դեկտեմբերի 14-ին հետևյալ հեռագիրն է հղում Երևան, արտգործնախարար Ա. Խատիսյանին. «Կոստանդնուպոլսում բրիտանական գերագույն կոմիսարը ստացել է հեռագիր այն մասին, որ չնայած Զանգեզուրը հայտարարված է չեզոք և այդ մասին նույնիսկ կնքված է ժամանակավոր համաձայնագիր (նկատի ունի նոյեմբերի 23-ի համաձայնագիրը: - Ա. Ս.), բայց հայերը գրոհել և ավերել են մի շարք ադրբեջանական գյուղեր: Բրիտանական գերագույն հրամանատարությունը, գտնվելով այդ ոչ բարենպաստ հաղորդման թողած տպավորության տակ, խորհուրդ է տալիս խուսափել ագրեսիվ գործողություններից և բարեխղճորեն հարգել ստորագրված համաձայնագիրը: Ես շատ ուրախ կլինեի, եթե Ձեր մինիստրությունը ինձ հնարավորություն ընձեռեր ապացուցել այդ լուրի անճշտությունը»2: Հետևում է Ա. Խատիսյանի պատասխանը, որով նա, այս էլ քանիերորդ անգամ, ստիպված է լինում համոզել, որ Զանգեզուրում չկան Հայաստանի Հանրապետության զինվորական միա-

“Борьба”, 17 декабря, 1919, № 287. ՀԱԱ, ֆ. 275, ց. 2, գ. 131, թ. 143: Թարգմանություն անգլերենից:

վորներ, և որ տեղի ունեցածը հավանաբար եղել է սովորական ազգամիջյան ընդհարում1: «Այդ դեպքերը (Գեղի ձորը մոտ 40 թուրքաբնակ գյուղերից մաքրելը: - Ա. Ս.) նորից բողոքի ու սպառնալիքի նյութ դարձան գնդ[ապետ] Ռեյի և Ուորդրոպի (նաև՝ Վ. Հասկելի: - Ա. Ս.) կողմից: Ադրբեջանի կառավարությունը ցասկոտ հեռագրեր տվեց ու պատասխաններ ստացավ, բայց կյանքը գնաց իր ճանապարհով. Զանգեզուրն այլևս մաքրված էր ներքին թշնամուց»2,- հիշում է Ս. Վրացյանը: Զանգեզուրում պարտություն կրած Ադրբեջանը, քեմալականներին ունենալով թիկունքում, փորձեր էր անում Հայաստանի դեմ պայքարում նոր դաշնակիցներ գտնել: Այդ նպատակով կառավարության նախաձեռնությամբ և հրավերով դեկտեմբերի 15-ին Բաքու է ժամանում պարսկական կառավարության պատվիրակությունը, և այնտեղ դեկտեմբերի 17-ին սկսվում է համատեղ խորհրդաժողով: «Աշխատավոր» թերթը գրում էր, որ ադրբեջանա-պարսկական խորհրդաժողովից մուսավաթական կառավարությունը շատ բան էր սպասում: «Բանն այն է, որ եթե Հայաստանն ու Վրաստանը իրենց գլխավոր խնդիրն են համարում անկախության պահպանումը, ապա Ադրբեջանի հոգսը ուրիշներին պատկանող տերիտորիաներ զավթելն է: Նա երազում է իրեն միացնել նաև Պարսկական Ադրբեջանը: Այդ բանը շատ լավ է ըմբռնում պարսից կառավարությունը, ուստի Բաքվի պարսիկ-թուրք խորհրդաժողովի առիթով հայերը անհանգստանալու պատճառ չունեն, քանի որ այն հազիվ թե ունենա Ադրբեջանի համար դրական արդյունքներ, բայց հնարավորություն կտա պարզել երկու

Տե՛ս «Աշխատավոր», 1919, 17 դեկտեմբերի, թիվ 267: Ս. Վրացյան, Հայաստանի Հանրապետություն, Երևան, 1993, էջ 355:

երկրների բնավ էլ ոչ բարեկամական փոխհարաբերությունները»1: Պարսկական կառավարությունը քաջատեղյակ էր օսմանյան թուրքերի կրտսեր եղբայրների՝ Ադրբեջանի թուրքերի՝ Զանգեզուրի և Արցախի հայերի դեմ սանձազերծած կռիվների մասին: Նա նաև արդեն նկատում էր, որ ընդամենը մի քանի ամսվա պատմություն ունեցող, Ադրբեջան անունը որդեգրած թուրքական նոր պետությունը գնալով ծանր խնդիր է դառնալու իր համար: Զանգեզուրի դեմ չդադարող հարձակումների ընթացքում որևէ նկատելի հաջողության չհասնելով և մեծ կորուստներ կրելով՝ Ադրբեջանը նոր հալածանքներ սկսեց իր հպատակ հայ քաղաքացիների դեմ: Վրաստանում հայկական դիվանագիտական ներկայացուցչության տեղեկատվական բյուրոյի կողմից հրատարակվող տեղեկագրում բերվում էին այդ հալածանքների բազմաթիվ օրինակներ: Տեղեկագրի հաղորդմամբ իշխանությունները, առանց որևէ պատճառաբանության, փակեցին Բաքվում լույս տեսնող «Յառաջ» թերթը՝ Երևանի «Յառաջի» երկվորյակը2: Փակվեցին մի քանի հայկական դպրոցներ, աշխատանքից հեռացվեցին նավթահանքերում ու գործարաններում աշխատող բազմաթիվ հայ ինժեներներ և տեխնիկներ, պետական հիմնարկներից վտարվեցին հատուկենտ հայ պաշտոնյաները և այլն: Որպես կանոն, ամեն մի արյունալի ոճրագործություն ծրագրելիս բարբարոս Թուրքիայի հարազատ ծնունդ Ադրբեջանը առիթը բաց չէր թողնում և վարպետորեն աղմուկ էր բարձրացնում՝ հայերին մեղադրելով նախահարձակ լինելու կամ ինչ-որ պայմանավորվածություն խախտելու համար:

ՀԱԱ, ֆ. 198, ց. 1, գ. 31, թ. 10: Տե՛ս “Слово”, 17 декабря, 1919, № 102:

Գողթանում Ներքին և Վերին Ագուլիսների հայերն ընդունել էին Ադրբեջանի իշխանությունը և ապրում էին իբրև հպատակներ՝ կրելով Գողթանի մյուս գյուղերի հայ բնակչության նախատինքը՝ իբրև թուլամորթների և ստրուկների: Բայց Ադրբեջանին հպատակվելն անգամ չփրկեց ագուլիսցիների կյանքը: Նրանք, 1919 թ. վերջին լիովին շրջափակվելով, մատնվել էին սովի, և արդեն անխուսափելի էր նրանց կործանումը1: Թեև Նժդեհը որոշել էր իր ուժերով վերացնել թուրքերի կողմից Ագուլիսների պաշարումը, բայց Զանգեզուրի ղեկավարությունը մերժեց այդ առաջարկը այն պատճառաբանությամբ, թե ավելի կարևոր է Բարգուշատի շղթայի ապահովության պահպանումը2: Դեկտեմբերի 19-ին* Օրդուբադի և շրջակա գյուղերի թուրքերը մտնում են Ներքին Ագուլիս և սկսում կոտորածը: Վայրենի խրախճանքին զոհ է գնում 400 հայ3: Բնակչության մի փոքր մասը խուճապահար կարողանում է փախչել և ապաստանել Վերին Ագուլիսում: Ներքին Ագուլիսը մինչև վերջին թելը կողոպտվում է: ՀՀ վարչապետը այդ մասին տեղեկացնում էր Վրաստանում Հայաստանի դիվանագիտական ներկայացուցչին՝ ներկայացնելով Գորիսից ստացված հեռագիրը. «Մելիք-Մուսյան Աշոտը Ղափանից հաղորդում է, որ Օրդուբադի և Նախիջևանի թաթարները հրետանակոծությունից հետո կոտորել են [Ներքին] Ագուլիսի ողջ խաղաղ բնակչությանը և այժմ շարունակում են հարձակումը Վերին Ագուլիսի վրա»4: Տե՛ս Յու. Ղուլյան, նշվ. աշխ., էջ 293-294: Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 198, ց. 1, գ. 73, թ. 2 և շրջ., ֆ. 200, ց. 1, գ. 475, թ. 53-ի շրջ., Գ. Նժդեհ, Հայ-բոլշևիկյան կռիվները, Երկեր, հատոր երկրորդ, Երևան, 2002, էջ 5253, նույնի՝ Նամակներ, գրություններ, հեռագրեր, էջ 283: 3 Տե՛ս «Սյունիք», 1920, 15 հունվարի, թիվ 3: 4 ՀԱԱ, ֆ. 275, ց. 2, գ. 183, թ. 285:

Այդ օրերին Վերին Ագուլիս է գալիս Էդիֆ բեյը և հայերին հավատացնում, որ պատահածը մի թյուրիմացություն էր, ուստի ոչ ոք թող երկյուղ չունենա: Հայտարարելով, թե թուրքերը միայն իր դիակի վրայով կմտնեն գյուղ՝ նա մեկնում է Օրդուբադ1: Կուրորեն հավատալով Էդիֆ բեյի խոսքերին՝ ագուլիսցիները ո՛չ գաղթում են հարևան Ցղնա գյուղ, ո՛չ էլ օգնություն են խնդրում Նժդեհի Գողթանի զորամասից: Ավելին, երբ զորամասի հրամանատար Ղազար Քոչարյանը Ներքին Ագուլիսի ջարդից հետո քանիցս դիմում է Վերին Ագուլիսի բնակիչներին, որ թույլ տան գիշերով 200 զինվոր մտցնել գյուղ՝ պաշտպանելու բնակիչներին և բազա ստեղծելու Օրդուբադի դեմ գործողություններ սկսելու համար, պատասխանը լինում է. «Դուք մեզ հետ գործ չունեք, մենք թուրքերի հետ ապրում ենք հաշտ ու խաղաղ: Մեր սիրելի Էդիֆը խոստացել է մեզ պաշտպանել՝ ինչ գնով էլ լինի»2: Դեկտեմբերի 23-ին ագուլիսցիները տեղեկանում են, որ թուրքերը պատրաստվում են շարժվել իրենց գյուղի վրա, թեև այնտեղ կային Ադրբեջանի ոստիկաններ: Հայերը դիմում են Օրդուբադում նստող գավառապետ Աբասկուլի բեկ Թաիրովի և այնտեղ գտնվող Էդիֆ բեյի օգնությանը: Վերջինս Օրդուբադից գալիս է Վերին Ագուլիս, արժանանում փառահեղ հյուրասիրության ու նորից հանգստացնում ագուլիսցիներին: Դեկտեմբերի 24-ին շրջակա գյուղերի թուրք հրոսակախմբերը շրջապատեցին Ագուլիսը՝ սպասելով հրամանի: Գյուղի մեծերը նորից դիմեցին Օրդուբադ, և այս անգամ գյուղ եկավ Աբասկուլի բեկը՝ մի քանի շեյխերով: Նրանք իջան Էդիֆ բեյի մոտ: Տեղի ունեցավ խորհրդակցություն: Հաջորդ օրը Աբասկուլի բեկը վերադարձավ Օրդուբադ: Նա հեռացավ թե չէ, թուրք հրոսակա1

Տե՛ս Ս. Վրացեան, Հայաստանի Հանրապետութիւն, Թեհրան, 1982, էջ 338: Նույն տեղում, ֆ. 200, ց. 1, գ. 475, թ. 53-ի շրջ.:

խմբերը և նրանց միացած ասկյարները խուժեցին Ագուլիս, և սկսվեց սոսկալի կոտորած: Երկու օր շարունակ սրախողխող էին արվում մարդիկ, բռնաբարվում էին կանայք ու աղջիկները, կողոպտվում ու ավերվում էր շեն գյուղը: Գեղեցիկ հարսներն ու աղջիկները առանձնացվում էին և ուղարկվում հարեմներ: Գեղեցիկ օրիորդները՝ որպես նվեր, բաժանվում էին սպաներին: Ունևոր Փանյանի 16-ամյա աղջկան նվիրաբերում են Էդիֆ բեյին: Այսպիսով, երկու Ագուլիսներում տանջանքներով մեռավ 1400 հոգի, իսկ գյուղերը դադարեցին գոյություն ունենալուց1: Ընկած ու անպաշտպան Ագուլիսում անասելի գազանություններ էին կատարում հատկապես Օխչի և Գեղի ձորերից Գողթան գաղթած թուրքերը: Հրաշքով փրկվածների մի փոքր մասը փախավ Զանգեզուր, մի ուրիշ աննշան մասն էլ, վճարելով փրկանք, անցավ Արաքս գետը և հայտնվեց Թավրիզում2: Ագուլիսի կոտորածից հետո Գողթանի՝ հնարավոր ջարդի ենթակա Ղազանչի, Շուռութ, Փորադաշտ ու Ազա գյուղերի բնակիչները գաղթեցին Զանգեզուր: Գողթանի հայության գլխին կախվեց լիակատար ոչնչացման և հայոց պատմական այդ գավառակի կորստյան վտանգը3: Ադրբեջանը, ինչպես միշտ, այս անգամ էլ դաշնակիցներին ներկայացրեց իրավիճակը՝ կոտորածի մեղքը բարդելով հայկական ուժերի վրա: 1920 թ. հունվարի 1-ին Լոնդոնի «Թայմս» թերթը Բաքվից ստացած հաղորդման հիման վրա տպագրել էր հոդված այն մա-

1 Տե՛ս «Սյունիք», 1920, թիվ 3, 15 հունվարի, Ս. Վրացեան, Հայաստանի Հանրապետութիւն, Թեհրան, 1982, էջ 338-339, Է. Զոհրաբյան, նշվ. աշխ., էջ 234-238: 2 Տե՛ս Ալ. Խատիսեան, նշվ. աշխ., էջ 197, Է. Զոհրաբյան, նշվ. աշխ., էջ 240: 3 Տե՛ս նույն տեղում:

սին, որ Զանգեզուրի հայերը ներխուժել են «Ադրբեջանի Ղարաբաղ պրովինցիան», գրավել և ավերել են մի քանի թուրք գյուղեր և սպանել թուրքերի: Հայաստանի Հանրապետության պատվիրակության ղեկավար Ա. Ահարոնյանը որոշ ժամանակ անց, գալով Լոնդոն, Բրիտանիայի արտգործնախարարի տեղակալին հայտնում է, որ ինքը հեռագրով իր կառավարությանը այդ մասին հարցում է արել և պատասխան է ստացել, որ Բաքվից ուղարկված տեղեկությունը իրականությանը չի համապատասխանում1: Զանգեզուրի գեներալ-կոմիսար Ս. Մելիք-Յոլչյանը 1920 թ. հունվարի 5-ին ՀՀ Նախարարների խորհրդի նախագահ Ա. Խատիսյանին (պատճենը՝ ներքին գործերի նախարար Ա. Գյուլխանդանյանին) հեռագիր է հղում՝ նկարագրելով ագուլիսյան սարսափները: Այնուհետև գրում է. «Զանգեզուրի հայ ժողովուրդը խորապես վրդովված և գրգռված է՝ պահանջում է ձեռք առնել ծայրահեղ միջոցներ … Աներևակայելի դժվարություններով է հաջողվել ինձ, Ձեր հրամանների հիման վրա, հանգստացնել հայ ազգաբնակչությանը»2: Երբ թուրքերն արդեն կոտորել էին Ագուլիսի հայությանը, նրանց հետագա ոճիրները կանխելու համար դեկտեմբերի 28-ին Նժդեհը Օրդուբադի ուղղությամբ կատարեց ռազմական ցույց և կանգնեցրեց թշնամու հարձակումները3: Ագուլիսցիների կոտորածի և գողթանցիների մի մասի ստիպողական գաղթի համար թուրքերը Նժդեհից նոր պատիժներ պիտի կրեին:

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 475, թ. 141: «Սյունիք», 1920, 15 հունվարի, թիվ 3: 3 Տե՛ս Ս. Վրացյան, Հայաստանի Հանրապետություն, Երևան, 1993, էջ 361, Ռ. Համբարձումեան, Վարք Նժդեհի, ասոյթներ, Երևան, 2001, էջ 63:

Գեղվաձորի ռազմական հաղթանակից հետո Զանգեզուրի ղեկավարությունը ՀՀ ռազմական նախարարությանը խնդրում էր բարձրացնել Նժդեհի զինվորական աստիճանը՝ իր կատարած ծառայությունների համար: Գրությանը կից ներկայացրած «Պարգևաթերթում» միջնորդվում է «կապիտան Գարեգին Տեր-Հարությունյանին – Նժդեհին» միանգամից շնորհել գնդապետի* աստիճան՝ շրջանցելով փոխգնդապետի աստիճանը1: Գեղվաձորը գրավելուց հետո Նժդեհը պատրաստվեց Օրդուբադի դեմ գործողություններին: Օրդուբադի բնակչությունն արդեն խուճապահար փախել էր տարբեր ուղղություններով: Բայց, չգիտես ինչու, գեներալ Ն. Ղազարյանը Գորիսից հրամայել էր այլևս ոչ մի քայլ առաջ չգնալ, միաժամանակ պահանջել էր թնդանոթները վերադարձնել նշանակված վայրերը2, որովհետև թշնամին նոր ուժեր է կուտակում Զանգեզուրի սահմանների վրա՝ գավառի արևելքից Գորիսի, իսկ Նախիջևանի ու Մինքենդի կողմերից Սիսիանի վրա հարձակվելու համար: ՀՀ ներքգործնախարարին Զանգեզուրի պետական կոմիսար Ս. Մելիք-Յոլչյանը դեկտեմբերի 25-ին գրում էր. « … Ամբողջ Զանգեզուրը շրջապատված է թշնամիներով. մեր հետախույզ մասերը սահմանագծերում միշտ հանդիպում են թշնամիներին: Աշխատում ենք ստեղծել այնպիսի սահմաններ, որոնք հնարավոՊատմագիտական հետազոտություններում (տե՛ս, օրինակ, Աւօ, Նժդեհ, էջ 79, «Նժդեհ. կեանքն ու գործունէութիւնը…», էջ 218, R. Ovanisian, The Republic of Armenia, vol. 2, 1979, էջ 218) սխալմամբ նշված է, թե Երևանից Նժդեհը Զանգեզուր էր եկել փոխգնդապետի աստիճանով: Ինչպես երևում է վերը բերած արխիվային փաստաթղթից, այդ ժամանակ նա կապիտան էր: Դրոյի 1920 թ. մայիսյան հրամաններում Նժդեհի կոչումը նշվում է «փոխգնդապետ»: Դա նշանակում է, որ Զանգեզուրի ղեկավարության միջնորդությունը դեռ չէր բավարարվել (տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 499, ց. 1, գ. 9, թ. 5-9): 1 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 201, ց. 1, գ. 479, մաս 2-րդ, թ. 353-ի շրջ.: 2 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 280, ց. 2, գ. 44, թթ. 2-3: *

րություն կտան ընդհարումների դեպքում հեշտությամբ պահպանել երկիրը»1: 1919 թ. դեկտեմբերի վերջերին Հայաստանի զինվորական նախարար գեներալ Արարատյանի հրամանով Դրաստամատ Կանայանը (Դրո) նշանակվեց Զանգեզուր-Ղարաբաղի ընդհանուր հրամանատար: Դեկտեմբերի 20-ին նա իր շուրջ 600 հոգանոց էքսպեդիցիոն զորամասով ժամանեց Գորիս2: Անվճռական գեներալ Ն. Ղազարյանի կարևորագույն կարգադրությունները այսուհետև համաձայնեցվելու էին հանդուգն ու խիզախ Դրոյի հետ:

ԶԱՆԳԵԶՈՒՐԸ 1920 Թ. ՍԿԶԲԻՆ, ԳԱՐԵԳԻՆ ՆԺԴԵՀԻ

ՇՈՒՌՆՈՒԽՅԱՆ ՌԱԶՄԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՂՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ ԴՐԱ ԱՐՁԱԳԱՆՔՆԵՐԸ

Ավարտվեց իրադարձություններով լի զանգեզուրյան ևս մեկ տարին՝ 1919 թվականը: Այդ իրադարձությունները հիմնականում ռազմական էին՝ կռիվ, պաշտպանություն, հարձակում, ավեր ու արյուն: Բայց գավառում կար նաև ներքին կյանք՝ խաղաղ, ստեղծագործ աշխատանք, կառավարման մարմինների վերակազմություն ու կատարելագործում և այլն: 1919 թվականին կատարված գործերի յուրատեսակ հաշվետվություն էր դեկտեմբերի 1-ին Զանգեզուրի գեներալ-կոմիսար նշանակված Սերգեյ Մելիք-Յոլչյանի դեկտեմբերի 25-ի զեկուցա-

ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 475, թ. 54: Տե՛ս Ս. Վրացյան, Հայաստանի Հանրապետություն, Երևան, 1993, էջ 394, Դրո, Կենսագրական, հուշեր, վկայություններ, Երևան, 1991, էջ 138, Հ. Գևորգյան, Դրո, էջ 531:

գիրը Հայաստանի Հանրապետության ներքին գործերի նախարարին: Գավառում գրեթե բացակայում էր ամուր կազմակերպված դատաստանական օգնությունը: Գորիս քաղաքում ոչ լրիվ կազմով գոյություն ունեցող շրջանային (окружной) դատարանը չէր կարողանում բավարարել գավառի մեծ պահանջմունքը, քանզի տեղում չկային մասնագետներ և պատրաստված անձինք, որոնցով կարելի լիներ լրացնել պակասը: Իսկ լիարժեք դատաստանական աշխատանք կատարելու համար անհրաժեշտ էր ունենալ մեկ շրջանային դատավոր (окружной судья), երեք հաշտարար դատավոր, երեք դատաստանական քննիչ: Չնայած իրավաբան մասնագետների խիստ պակասին՝ այնուհանդերձ հանցավոր տարրերը դատական պատասխանատվության էին կանչվում: Գյուղական բանտերում վերացվել էր շղթայակապության երևույթը՝ որպես Հայաստանի Հանրապետության դեմոկրատական կարգերին անհարիր միջոց: Զինվորական ծախսերը մեծ էին: Զորակոչն իրականացվում էր առանց որևէ դժվարության: Սկզբում որոշված էր զորակոչել մինչև 34 տարեկաններին, բայց պարենային դժվարությունների պատճառով կատարվել էր միայն մինչև 28 տարեկանների հավաք: Նույն պատճառով գավառի ղեկավարությունը զինակոչի ենթարկվածների կեսին ընդգրկում էր Գորիս քաղաքի և շրջանների կանոնավոր զորամասերում, իսկ մյուս կեսին՝ միլիցիական ծառայությունում: Պարենավորման գործը գավառում 1920 թ. սկզբին առաջվա նման խոցելի էր: Ժողովրդի տնտեսական դրությունը աննկարագրելի ծանր էր: Գավառը իշխանություններին էր հանձնում ստացած բերք ու բարիքի և ընդհանրապես եկամտի 50%-ից ավելին: Ազգաբնակչությունն ընդհանուր ֆոնդին 1919 թ. տվել էր 22 հա575

զար փութ ցորեն, նույնքան գարի, ինչպես նաև պահանջված քանակի խոտ և դարման1: 1920 թ. հունվարի կեսերին Երևանից Զանգեզուր ուղարկվեց 20 հազար փութ ալյուր, 6 հազար զինվորական հագուստ, շաքար, թեյ, լոբի, չորացրած բանջարեղեն, որը քիչ թե շատ թեթևացրեց դրությունը: Բայց այդ ամենը չնչին բան էր պահանջարկի դիմաց: Բժշկասանիտարական գործը բարձիթողի վիճակում էր, չէր բավականացնում դեղորայքը: Գյուղերում և նույնիսկ Գորիս քաղաքում 1919 թ. տիֆով վարակվել էին հարյուրավոր մարդիկ, որոնց զգալի մասը բուժվել էր ժողովրդական բուժամիջոցներով: Մայիս ամսին Երևանից Նախիջևանի վրայով Զանգեզուր էր ուղարկվել 30 փութ ղեղորայք և գործիքներ, որոնք սակայն ընկել էին թուրքերի ձեռքը: Զանազան հիվանդություններից մեծ կորուստներ էր կրում անասնապահությունը: Եղջերավոր անասունների մեջ իսկական կոտորած էր սկսվել ժանտախտի պատճառով: Սակայն այդ ամենի կողքին ակնառու էին դրական փոփոխությունները: Իր զեկուցագրում գեներալ-կոմիսարը նշում էր, որ գավառի ներքին կյանքը կանոնավորելու ուղղությամբ 1920 թ. սկզբին լարված աշխատում էին Զանգեզուրի Ազգային խորհուրդը, նրան ենթակա Կապանի Ազգային խորհուրդը, շրջանային խորհուրդները: Դրանից բացի՝ գեներալ-կոմիսարությանը կից գործում էր գավառի կառավարման խորհուրդը, որն ուներ հետևյալ բաժանմունքները. 1) ներքին գործերի և պարենավորման, 2) դպրոցական-կրթական, 3) խնամատարության, ժողովրդական առողջապահության ու հասարակական աշխատանքների, 4) ճանա-

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 201, ց. 1, գ. 479-ի 2-րդ մաս, թ. 352-ի շրջ.:

պարհների հաղորդակցության, 5) պետական վերահսկողության1: Ներքին գործերի բաժանմունքի ջանքերով վերակազմավորվում էր հեծյալ և հետևակ միլիցիան: Նոր գրավված Օխչի և Գեղի ձորերի տարածքներում ստեղծվել էր կոմիսարության 6-րդ շրջանը, որը բնակեցվել էր հայ գաղթականներով: Գորիս քաղաքում հիմնվել էր պետական ջուլհականոց, որը բավականին կրճատել էր այնտեղ ապաստանած գործազուրկ գաղթականների թիվը: Դպրոցական գործը գավառում հետզհետե բարելավվում էր: Ուսուցչական կազմը կանոնավոր աշխատավարձ էր ստանում: Հրահանգի համաձայն՝ բոլոր գյուղերում, ուր հնարավոր էր, բացվել էին դպրոցներ, թեև առաջվա պես շատ մեծ էր գրքերի և գրենական պիտույքների պակասը: Աշխատանքներ էին տարվում Գորիս քաղաքի և գավառի բոլոր շրջանների միջև հեռագրային և հեռախոսային կապ հաստատելու ուղղությամբ: Առաջնահերթ էին համարվում Գորիսը Գողթանի և Գենվազի հետ կապելու աշխատանքները: Գորիսից հեռագրային հաղորդակցությունը Սիսիանի վրայով հասնում էր մինչև Բազարչայ և ծրագրված էր մինչև 1920 թ. գարնան սկիզբը հասցնել Ղուշչիբիլակ: «Եթե Քեշիշքենդից ևս դեպի Սիսիան հեռագրաթել անցկացնելու աշխատանքները կանգ չառնեն,- կարդում ենք մի պաշտոնական փաստաթղթում,- ապա կարելի է հուսալ, որ մոտ ապագային Գորիսը կարող է միանալ Երևանի հետ հեռագրաթելով»2: Սկսվել էր ճանապարհների կարգավորումը: Չնայած հաղորդակցության դժվարություններին՝ տրանսպորտային կապը

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 201, ց. 1, գ. 479-ի 2-րդ մաս, թ. 352: Նույն տեղում, թ. 353:

Վայոց ձորի կենտրոն Քեշիշքենդի հետ գործում էր: Զանգեգուրի գյուղերից բերված ավելի քան 3 հազար գրաստ երթևեկում էր Գորիս-Քեշիշքենդ ճանապարհով1, որի միջոցով Հայաստանի այդ տարածքից գավառ էր փոխադրվում զինամթերք, պարեն, հագուստ: Ոչ մի հնարավորություն չկար վարձատրելու մարդկանց այս աշխատանքի դիմաց. ամբողջ այդ գործը կատարվում էր հասարակական հիմունքներով: «Զանգեզուրի ժողովրդի այդ զոհողությունը անսահման է,- կարդում ենք նույն փաստաթղթում,նա պատրաստ է ամեն ինչ զոհաբերել երկրի պաշտպանության համար»2: 1920 թ. մեծ հույսեր էր արթնացրել Զանգեզուրում, թեև աշխարհի քաղաքական հորիզոնը դեռ չէր պարզվել: Ընդհակառակը, շահերի բախումը հաղթանակած պետությունների միջև շարունակվում էր, Թուրքիայի խնդիրը չէր լուծվում, իսկ բոլշևիկյան Ռուսաստանը ձգտում էր ձեռք պարզել մի կողմից՝ պարտված Գերմանիային, մյուս կողմից՝ հոգեվարք ապրող Թուրքիային ու Պարսկաստանին: Եվ խորհրդային զորքերն իրենց արշավը ուղղեցին դեպի հարավ: Հունվարի 8-10-ը խորհրդային և կամավորական բանակի միջև Դոնի ավազանում տեղի ունեցան խոշոր ընդհարումներ. Դենիկինը պարտվեց, իսկ խորհրդային զորքերը, գրավելով Նոր Նախիջևանն ու Ռոստովը, շարժվեցին առաջ: Դենիկինի կամավորական բանակը տվեց տասնյակ հազարավոր գերիներ, կարմիր զորքերի ձեռքն անցան բազմաթիվ թնդանոթներ, զենք, ռազմամթերք: Սրանք կամավորական բանակի վերջնական կազմալուծման նշաններն էին: Կարմիր բանակի սպառնալիքը մոտենում էր Այսրկովկասին, ուր հարկավոր էր դիմադրական ուժ ստեղծել:

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 201, ց. 1, գ. 479-ի 2-րդ մաս, թ. 353: Նույն տեղում:

Եվ ահա հունվարի 12-ին Այսրկովկասում բրիտանական գլխավոր կոմիսար Ջոն Օլիվեր Ուորդրոպը Վրաստանի և Ադրբեջանի կառավարություններին պաշտոնապես հայտարարեց, որ լորդ Քերզոնի առաջարկով Փարիզում դաշնակիցների Գերագույն խորհուրդը ճանաչել է Վրաստանի և Ադրբեջանի փաստական անկախությունը: Ջ. Ուորդրոպի այս հայտարարությունը եթե հանդիսությունների ու խանդավառ ցույցերի առիթ տվեց Վրաստանի ու Ադրբեջանի մայրաքաղաքներում, ապա խիստ ծանր տպավորություն գործեց Հայաստանում և վրդովմունք առաջ բերեց դաշնակիցների նկատմամբ: Թեև Ադրբեջանը դե ֆակտո անկախ էր ճանաչվել առանց Զանգեզուրի և Արցախի, բայց այդ երկրամասերը Եվրոպայի համար առաջվա պես համարվում էին «չեզոք» տարածքներ, և դրանց պատկանելության հարցը դեռ որոշված չէր, թեև արդեն մեկ տարի (1919 թ. հունվարից) շարունակվում էր Փարիզի վեհաժողովը: Չնայած դրան՝ Ջ. Ուորդրոպը շարունակում էր Արցախի և Զանգեզուրի նկատմամբ ադրբեջանական զավթիչների հավակնությունների օգտին հայտարարություններ անել: Ավելին՝ 1920 թ. հունվարի 23ին նա ժամանում է Բաքու՝ Ադրբեջանի անկախության ճանաչման առիթով անձամբ շնորհավորելու մուսավաթական կառավարությանը, նաև խորհրդակցելու 1919 թ. վերջերից Զանգեզուրի շուրջ երկուստեք ծավալված ռազմական գործողությունների կապակցությամբ: Ջ. Ուորդրոպը Բաքվի կառավարությանը հավաստիացնում է, որ ինքը Լոնդոնին ու Փարիզին անպայման կտրամադրի Հայաստանի դեմ, որն «ուզում է զավթել ուրիշի հողերը»1: Գեղվաձորի արշավանքից (1919 թ. նոյեմբերի 15) հազիվ մեկ ամիս էր անցել, երբ գավառի հայության առջև կանգնեց անտա1

ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 417, թթ. 56-57:

ռապատ ու լեռնային Շուռնուխ գյուղի և շրջակա գյուղերի, ինչպես նաև Բարգուշատ (Որոտանի ստորին հոսանք) գետի և հովտի թուրքերի ավազակային հարձակումների մշտական վտանգից ազատվելու հրատապ խնդիրը1: Շուռնուխը և նրան հարակից թուրքական գյուղերը՝ Էյվազլար, Մազրա, Նավլու և այլն, գտնվում էին Որոտան գետի աջ ու ձախ ափերին: Այդ տարածքն իր աշխարհագրական դիրքով իշխում էր Կապանի և Գորիսի շրջանների վրա, բացի դրանից՝ այդտեղով էր անցնում Գորիս-Կապան խճուղային ճանապարհը, որի «բանալին» գտնվում էր թուրքերի ձեռքին. ցանկացած ժամանակ նրանք փակում էին ճանապարհը, հաճախ սպանում կամ առևանգում հայ ճամփորդներին և, որպես կանոն, մնում անպատիժ2: Զանգեզուրի Ազգային խորհուրդը, Դրոյի մասնակցությամբ իր նիստում քննարկելով Շուռնուխի դեմ արշավանք կազմակերպելու անհրաժեշտության հարցը, Ն. Ղազարյանի առջև դրեց այն իրականացնելու խնդիրը: Վերջինս հավանություն տվեց Ազգային խորհրդի առաջարկին և Նժդեհին հրավիրեց Գորիս՝ խորհրդակցելու3: Գեներալ Ն. Ղազարյանը Զանգեզուր-արցախյան շրջանի հայկական ուժերի հրամանատար նշանակված Դրաստամատ Կանայանի (Դրո) և իր անունից Կապարգողթի հրամանատարին առաջարկեց արշավանք սկսել Շուռնուխի և հարակից թուրքական գյուղերի վրա, տեղահանել բնակիչներին և Գորիս-Կապան 1 Տե՛ս Եապօնի (Յովհաննէս Պարոնեան) յուշերը, գրի առաւ՝ Յ. Տէրունի, «Հայրենիք», 1941, հունիս, թիվ 8 (224), էջ 97, Վ. Առաքելյան, Նժդեհ, Երևան, 1989, էջ 20: 2 Տե՛ս Եապօնի (Յովհաննէս Պարոնեան) յուշերը, էջ 97: 3 Տե՛ս Գ. Նժդեհ, Հայ-բոլշևիկյան կռիվները, Երկեր, հատոր երկրորդ, Երևան, 2002, էջ 53:

խճուղին դարձնել անվտանգ1: Նաև Նժդեհին ներկայացրեց արշավանքի իր ծրագիրը, որի համաձայն Շուռնուխի վրա պետք է հարձակում սկսվեր միաժամանակ՝ և՛ Կապանի կողմից՝ Կապարգողթի ուժերով, և՛ Գորիսի կողմից՝ Հովհաննես Պարոնյանի (Յապոնի) հրամանատարության տակ գտնվող ջոկատով: Վերջինիս զորամասը հիմնականում հարվածելու էր Որոտանի աջ ափի թուրքական գյուղերին2: Շուռնուխի ռազմական գործողության ընդհանուր ղեկավարությունը իրականացնելու էր Դրոն: Գ. Նժդեհը, գտնելով որ Շուռնուխի հովտի վրա հարձակվելու ձեռնարկը տվյալ պահին աննպատակահարմար է և ռազմավարական տեսակետից խիստ վտանգավոր, դեմ արտահայտվեց այդ ծրագրին3: Գեներալ Ն. Ղազարյանի հետ զրույցի ժամանակ հիմնավորելով իր կարծիքը՝ նա ասում է, որ այն պահին, երբ Ղարաբաղում խմորվում են հայերի ապստամբական նոր շարժումներ, Շուռնուխի արշավանքը Ադրբեջանի կառավարությանն առիթ կտա մեծ ուժերով օգնության հասնելու Ղարաբաղի և Զանգեզուրի արևելյան ճակատների վրա կռվող թուրքերին: Դա մեծապես կբարդացնի Ղարաբաղի առանց այն էլ ծանր դրությունը, ուր չկա ո՛չ կանոնավոր կազմակերպվածություն, ո՛չ էլ բավարար քանակի ռազմամթերք4: Գ. Նժդեհը Շուռնուխի արշավանքը խիստ վտանգավոր էր համարում հատկապես Գողթանի համար: Գողթանը, ըստ նրա, իր աշխարհագրական դիրքով բացառիկ նշանակություն ունի Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 427, թ. 73: Տե՛ս Եապօնի (Յովհաննէս Պարոնեան) յուշերը, էջ 97, Հ. Գևորգյան, Յապոն (Հովհաննես Պարոնյան), Երևան, 2013, էջ 202, 204: 3 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 280, ց. 2, գ. 44, թ. 3: 4 Տե՛ս Գ. Նժդեհ, Հայ-բոլշևիկյան կռիվները, Երկեր, հատոր երկրորդ, Երևան, 2002, էջ 53, Վ. Գէորգեան, նշվ. աշխ., էջ 42:

Զանգեզուրի պաշտպանության հարցում, ուստի նրա կորուստը կարող է անկանխատեսելի հետևանքներ ունենալ: Սյունեցի կամավորների մի հավաքում խոսելով Գողթանի ռազմավարական նշանակության մասին՝ Նժդեհը նշել է. «Գողթանը դա մեր լեռնաշխարհի ռազմագիտական բանալին է: Զիջել այդ փոքրիկ, բայց իր աշխարհագրական դիրքի ու բնական ամրությունների արժեքով մեծ ու կարևոր շրջանը, կնշանակի հաշտվել Սյունիքից և Ղարաբաղից ընդմիշտ ձեռք քաշելու մտքի հետ: Դեռ ավելին, ձեռքից տալ Գողթանը, կնշանակի անհնար դարձնելու աստիճան դժվարացնել հայ ժողովրդի ինքնապաշտպանության գործը՝ մշտական վախի ու ջղայնության մատնելով մեր փոքրիկ հանրապետությունը»1: Եվ ահա, ադրբեջանական ուժերը, պատրվակելով Շուռնուխի արշավանքը, կարող էին ոչնչացման սպառնալիք կախել Գողթանի փաստորեն անպաշտպան հայության գլխին: Ուստի, ասում էր Նժդեհը, երբ դրված է գողթանցիների լինել-չլինելու հարցը, առաջնությունը պետք է տալ Գողթան մտնելու և Օրդուբադը գրավելու իր մշակած ծրագրին: Նա զորավարին հիշեցրեց իր՝ նրան մի քանի օր առաջ ներկայացրած մարտագիրը, որտեղ հիմնավորել էր Օրդուբադի դեմ անհապաղ արշավանք սկսելու անհրաժեշտությունը, սակայն պատասխան չէր ստացել: Նկատի առնելով այս բոլոր հանգամանքները՝ Նժդեհը գտնում էր, որ Շուռնուխի արշավանքը կարելի է սկսել Գողթանի արշավանքից անմիջապես հետո2: Գեներալ Ն. Ղազարյանը տեղյակ էր Գողթանի նկատմամբ

1 Գ. Նժդեհ, Էջեր Լեռնահայաստանի գոյամարտից, Երկեր, հատոր երկրորդ, Երևան, 2002, էջ 56, Վ. Գէորգեան, նշվ. աշխ., էջ 42: 2 Տե՛ս Գ. Նժդեհ, Հայ-բոլշևիկյան կռիվները, Երկեր, հատոր երկրորդ, Երևան, 2002, էջ 53:

Հայաստանի կառավարության տեսակետին: Կառավարությունը գտնում էր, որ կենտրոնից Գողթանին օգնության հասնելը գործնականորեն անհնարին է, հետևապես կրկին ու կրկին հիշեցնում էր, որ միակ ելքը դեպի Զանգեզուր գողթանցիների գաղթն է1: Իր զեկուցագրում Նժդեհը մասնավորապես նշում էր, որ Գեղիի, Ողջիի և Շխլարի կիրճերը և նրանց ադրբեջանաբնակ գյուղերը մասամբ դժվարացնում, մասամբ անհնար էին դարձնում առանձին շրջանների հաղորդակցումը: Կապանը Սիսիանի ու Գորիսի հետ հաղորդակցվում էր մեծ դժվարություններով, Գողթանը Գենվազի ու Կապանի հետ նույնպես հաղորդակցվում էր շատ ծանր պայմաններում, իսկ Գողթանը և Սիսիանը Շխլարի կիրճի պատճառով հաղորդակցվելու հնարավորություն չունեին: Քանի որ Զանգեզուրի թիկունքը վտանգված էր, Նժդեհը պնդում էր, որ ողջ ուշադրությունը պետք է դարձնել այդ կիրճերի վրա: Զբաղեցնելով Ողջիի և Գեղիի կիրճերը՝ նրա կարծիքով հանդուրժելի վիճակ կստեղծվեր Գողթանի, Գենվազի, Կապանի, Գորիսի և Սիսիանի համար, թեև Գողթանն ու Սիսիանը Շխլարի կիրճի պատճառով դարձյալ կմնային տարանջատված: «Իմ բոլոր դիմումները Զանգեզուրի իշխող շրջաններին ու հորդորումները՝ մաքրել Շիխլիարի կիրճը, ոչ մի դրական արդյունք չտվեցին, միշտ ստանում էի մերժում, որը հիմնավորվում էր այն բանով, թե շիխլիարցիները «հավատարիմ հպատակներ» և օրինապահ են, մոռանալով, որ և՛ Շահվերդիլյարը, և՛ Էյվազլարը, և՛ Ողջիի կիրճը Անդրանիկի ժամանակ էլ հայտարարել էին իրենց օրինապահության ու հավատարմության մասին»: Զեկուցագրում այնուհետև նշվում էր, թե հայտնի է՝ այդ նույն «օրինապահ» էյվազլարցիները ինչպիսի ճնշում գործադրեցին 1 Տե՛ս Գ. Նժդեհ, Էջեր Լեռնահայաստանի գոյամարտից, Երկեր, հատոր երկրորդ, Երևան, 2002, էջ 56:

քարահունջցիների վրա, իսկ «հավատարիմ» հպատակներ ողջեցիները իրենց Հայաստանի թշնամի էին հայտարարում և անգամ փորձում թիկունքից հարվածել Գողթանին: Նժդեհը համոզված էր, որ հարմար պահի, երբ կպահանջեն Ադրբեջանի շահերը, նույն խաղը Զանգեզուրի գլխին կխաղան նաև Շխլարի կիրճի բնակիչները: Վերջին վեց ամիսների ընթացքում, նշում էր զորավարը հակառակորդը հինգ անգամ հարձակվել է Գողթանի և մեկ անգամ՝ Սիսիանի վրա, իսկ հայերը հարձակվել են երկու անգամ՝ մի անգամ Գողթանում, մի անգամ էլ՝ Սիսիանում (Ջուլում): Նա նշում էր, որ այդ օպերացիաների ընթացքում Գողթանը հնարավորություն չունեցավ օգնելու Սիսիանին, ինչպես և Սիսիանը՝ Գողթանին, քանի որ դրանց միջև գտնվում էր Շխլարի կիրճը, որի բնակչության օրինապահությանը հավատալը ոչ միայն պարզամտություն կլիներ, այլև հանցավորություն: Նժդեհը ընդգծում էր, որ ամբողջ Զանգեզուրում չի գտնվի գեթ մի մարդ, որը հանգիստ խղճով կերաշխավորի շխլարցիներին այն առումով, որ նրանք ներգրավված չեն Ադրբեջանի ռազմական լրտեսության մեջ: Նժդեհը գրում է. «Ես համոզված եմ, որ Շիխլյարի կիրճը հօգուտ Ադրբեջանի գործող մի հսկայական լրտեսական կազմակերպություն է, և որ այդ կիրճը Զանգեզուրի ապագա դժբախտության պատճառն է»1: Ամփոփելով գրությունը՝ Նժդեհը փաստում էր, թե համաձայն տեղեկությունների՝ հակառակորդն զբաղված է Զանգեզուրի դեմ ամենալայնածավալ գործողություն մշակելով: Նա կարծում էր, որ այդ օպերացիայի կազմակերպման աշխատանքները հակառակորդից կխլեն մեկ ամիս ժամանակ, և որ այդ ընթացքում անհրաժեշտ է պատրաստ լինել դիմավորելու հակառակորդին, որ

ՀԱԱ, ֆ. 1457, ց. 2, գ. 48, թ. 2:

հնարավոր լինի ձախողել հակառակորդի պլանները, և որ նրան հնարավորություն չտրվի դրսից Շխլարի կիրճ ու Ջուլ ուժեր մտցնելով՝ հարվածել Սիսիանին և Քիլիսալուով միանալով հակառակորդի այն զորամասերի հետ, որոնք գործում են Հաջիսամլուի կողմից՝ Զանգեզուրը կտրել Դարալագյազից, ինչը, իհարկե, երկրամասը կդնի անելանելի վիճակի մեջ: Ուստի անհրաժեշտ է Սիսիանի ուժերով անհապաղ մաքրել Շխլարի կիրճը և, գրավելով Արավսա, Լյաքաթաղ, Թեյվաս*, Վերին, Միջին և Ներքին Անզր գյուղերը, կապ հաստատել Գողթանի հետ: Որպես եզրակացություն Նժդեհը իրավամբ նշում էր. «Շիխլյարի կիրճի գրավմամբ կհեշտանան հետագա գործողությունները Նախիջևանի գավառում և կվերանա Երևանից կտրված լինելու վտանգը: Զեկուցելով Շիխլյարի կիրճը մաքրելու անհրաժեշտության այս բոլոր շարադրված և, ըստ իս, անառարկելի փաստարկները՝ ես վերջին անգամ եմ խնդրում Ձերդ Գերազանցությանը, որ այն դեպքում, եթե որոշ անձանց հաջողվի ի վնաս հայրենիքի շահերի և ի հակասումն ռազմավարության պահանջների պնդել այն բանի վրա, որ Շիխլյարի թաթարները մնան իրենց տեղերում, ինձ ազատել զբաղեցրածս պաշտոնից, որովհետև Զանգեզուրում իմ հետագա մնալը կլինի անօգուտ և աննպատակ: Նման պայմաններում ես ավելի օգտակար կլինեի արյունաքամ լինող Գողթանում մի շարքային կամավորի դերում»1: Կրկին ու կրկին ընդգծելով Օրդուբադի դեմ արշավանքի առաջնային նպատակահարմարությունը՝ Նժդեհը, սակայն, են-

*

Այժմ դրանք Նախիջևանի Լյաքաթաղ (Լաքաթաղ) և Թեյվազ գյուղերն են: ՀԱԱ, ֆ. 1457, ց. 2, գ. 48, թ. 2:

թարկվում է զինվորական կարգապահությանը և, ի վերջո, համաձայնվում Ն. Ղազարյանի առաջարկին1: Շուռնուխի արշավանքից առաջ Նժդեհը մի գրություն է ուղարկում Դրոյին, որտեղ մասնավորապես նշված էր. «Որպես հեղափոխական՝ իմ բարոյական պարտքն եմ համարում վերջին անգամ նախազգուշացնելու Ձեզ, որ Շուռնուխի գործողությունները շատ ծանր հետևանքներ պիտի ունենան Ղարաբաղի և Գողթանի համար: Իհարկե … իմ տեսակետը տվյալ հարցերի մասին ինձ՝ որպես զինվորականի, իրավունք չի տալիս չկատարելու ինձ տրվելիք հրամանը: Եղե՛ք համոզված, որ տրվելիք խնդիրները իմ ուժերի կողմից կը կատարվին ամենափայլուն կերպով»2: 1920 թ. հունվարի 17-ին Նժդեհը հետևյալ թիվ 17 մարտագիրն է ուղղում իր վաշտերին. «1. Շուռնուխի ուղղությամբ թշնամին իր ձեռքին պահելով Ալի-Ղուլի-Ուշաղի, Էյվազլար, Շամսազ, Ղուրթղալա, Մազըթնի, Ային գյուղերը և Քեափազ, Ային-Տաղ և Խանակա բարձունքները, փակել է Ղափան-Գորիս խճուղին: Հրամայւած է մաքրել եւ ապահովել այդ ճանապարհը թշնամու յարձակումներից: 2. Զինւորնե՛ր, անհաշտ թշնամին նորից մեզ իր ձեռնոցն է նետել: Վերցնենք առանց տատանումի: Օրեր առաջ իմ արևմտեան ուժերի խենթ հարուածներից ընկաւ անառիկ Գեղուաձորը: Օրեր անց՝ ձեր նոյն Գեղուաձորեան թափի ու կրակի առաջ պիտ ընկնի Որոտանի աջ ափը:

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 1457, ց. 2, գ. 48, թ. 2: Գ. Նժդեհ, Հայ-բոլշևիկյան կռիվները, Երկեր, հատոր երկրորդ, Երևան, 2002, էջ 53, Վ. Գէորգեան, նշվ. աշխ., էջ 42, 43, Վ. Առաքելյան, Նժդեհ, էջ 20:

Այնտեղ, Գեղուայ բարձունքներում եւ ձորերում մեզ զօրավիգեց Դավիթ-Բէգի վրիժավառ ստւերը, այստեղ, Որոտանի ճակատում, մեզ կ’առաջնորդէ Թորոս իշխանի հայրենանւեր հոգին: Եօթ բարձունք ունի այս ճակատը, հպարտ բարձունքներ, որոնց տիրելու մէջ, որոնց վրայ է մեր փրկութիւնը: Ով տիրեց այդ լեռներին՝ նա է տէրը Զանգեզուրին: Ուրեմն յառաջ, իմ եօթն անգամ սիրած և քաջ ղափանցիներ, յառաջ դէպ այդ բարձունքները, դեպ Քեափազ, Ային-Տաղ, դէպ Հարթիզ: Մեզ հետ Աստուած եւ մեր պատերազմական բախտը, յառաջ»1: Զանգեզուր-Ղարաբաղի ընդհանուր հրամանատար Դրոն ևս կարգավորում էր տեղի զինուժը՝ համապատասխան նշանակումներ կատարելով: Դրոյի՝ 1920 թ. հունվարի 18-ի հրամանով պոդպորուչիկ Արիստակես Մուրադխանյանը նշանակվում է Սիսիանի ջոկատի գումարտակի հրամանատար: Պահեստազորի հրամանատար, ռոտմիստր Նիկոլայ Թարխանովը հունվարի 13ին ծանուցում է Դրոյին, թե հատուկ հետևակային գումարտակը իր հրամանով մտել է Քարահունջ գյուղը, որի կազմում կա 60 զինվոր և մեկ ավագ սպա: Հրետանու պետը ծանուցում է, որ լեռնային մարտկոցի 9-րդ դասակը իր և հեծյալ մարտկոցի հետ՝ պորուչիկ Ռուբեն Արզանովի գլխավորությամբ, հունվարի 18-ին տեղակայվել են հանձնարարված վայրում: Հունվարի 18-ին ջոկատի շտաբի պետ շտաբս-կապիտան Վալենտին Միրիմանյանը և համհարզ, պորուչիկ Նիկոլայ Նուրովը գնում են դիրքերը՝ Շուռնուխի օպերացիան անմիջականորեն ղեկավարելու համար2:

Վ. Գէորգեան, նշվ. աշխ., էջ 43: Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 280, ց. 4, գ. 2, թ. 59:

1920 թ. հունվարի 22-ին՝ արշավանքից առաջ, Դրոն արձակում է հետևյալ կոչը. «Սպանե՛ր և զինվորնե՛ր, Թշնամին, որը երազում էր Զանգեզուրի գրավումը և վերջերս մտել էր մեր տարածք, կրելով մեծ կորուստներ անցած տարվա վերջին, ջարդված ու ոչնչացած, թողել է մեր սահմանները: Սակայն նա դեռևս չի կորցրել իր հույսը և, օգտվելով տեղի մահմեդականների աջակցությունից, պատրաստ է՝ կրկին անցնելու հարձակման և գրավելու մեր շրջանը: Թշնամին շարունակում է իր ձեռքում պահել ողջ Շուռնուխի շրջանը և փակելով մեր ճանապարհները դեպի Ղափան, առաջիկայում ձգտում է միանալ Նախիջևանի հետ՝ կտրելու մեզ մեր եղբայրներից՝ ղափանցիներից և գողթանցիներից, սակայն սուրբ ծննդյան օրերին, դուք, Հերոսական Հայաստանի քաջարի մարտիկներդ կրկին հաղթանակ և ուրախություն բերեցիք մեր ժողովրդին. թշնամին այստեղ էլ տեսնելով ձեզ փախավ: Սպանե՛ր և զինվորնե՛ր, քաջությունը, անձնազոհությունը և խնդրի կարևորությունը գիտակցելը մեր առաջիկա հաղթանակների երաշխիքն են, քանի որ թշնամին արդեն գիտակցել է, որ մեծ է Ձեր սերը հայրենիքի հանդեպ և թե որքան դաժանորեն եք դուք պատժում նրան, ով համարձակվել է խաթարելու Ձեր ազատությունն ու պատիվը: Շնորհապարտ եմ Ձեզ զինվորներ... Հավերժ փառք զոհվածներին...»1: 1920 թ. հունվարի 19-ին Նժդեհի վաշտերն անցան հարձակման: Միաժամանակ Յապոնի զորամասը հարվածեց Որոտանի ափին գտնվող թուրքական Էյվազլար գյուղին: Տեղ հասավ նաև

ՀԱԱ, ֆ. 280, ց. 4, գ. 2, թ. 59-ի շրջ.:

Սիսիանի աշխարհազորային ջոկատը՝ Պողոս Տեր-Դավթյանի հրամանատարությամբ1: Դաժան բքի պայմաններում, հաղթահարելով Ղարաքիլիսա-Յայջի-Տաթև-Երիցաթումբ դժվարին ճանապարհը, Սիսիանի ջոկատը դիրքեր գրավեց Կատար բարձունքում՝ կրակի տակ առնելով թուրքերի գրաված բարձունքները2: Կռիվը տևեց ընդամենը երկու օր: Կապարգողթի հրամանատարը կռվի թեժ կետերում էր: Իր զինվորների համար Նժդեհն իսկական կուռք էր: Զորաշարքերում նրա հայտնվելը տասնապատկում էր զինվորների մարտական ոգին: Նա մարտիկներին հմայում էր անձնական քաջությամբ, իր օրինակով նրանց մղում նոր սխրանքների: Երբ վաշտերից մեկի զինվորները չկարողացան հարձակվելով վերցնել Խալաջ գյուղի անառիկ դիրքերը և մութը վրա հասնելու պատճառով մտադիր էին գրոհը հետաձգել վաղվան, միայն տասը հեծյալների հետ Նժդեհը գրոհեց թշնամու դիրքերի ուղղությամբ: Դիրքերը գրավվեցին, և թուրքերը փախան գյուղից3: Կռվի այս կամ այն հատվածում Նժդեհի երևալը ահ ու սարսափի էր մատնում թշնամուն: Հունվարի 20-ին այլևս անկարող լինելով որևէ դիմադրության՝ թշնամին գլխապատառ լքեց բոլոր դիրքերը: Ռազմական ծրագրով նախատեսված 6 գյուղերի փոխարեն Նժդեհի քաջերը Տե՛ս «Երեկոյան Երևան» թերթ, 1990, 9 հուլիսի: Տե՛ս Գ. Նժդեհ, Հայ-բոլշևիկյան կռիվները, Երկեր, հատոր երկրորդ, Երևան, 2002, էջ 54, Ա. Միքայէլեան, Ղարաբաղի վերջին դէպքերը, «Հայրենիք», 1923, Ա տարի, հունիս, թիվ 8, էջ 115, Եապօնի (Յովհաննէս Պարոնեան) յուշերը, էջ 97-98, «Նժդեհ. կեանքն ու գործունէութիւնը…», էջ 89, Վ. Առաքելյան, Նժդեհ, էջ 21: 3 Տե՛ս «Արնոտ գիրք», Գորիս, 1921, էջ 30-31, Գ. Նժդեհ, Հայ-բոլշևիկյան կռիվները, Երկեր, հատոր երկրորդ, Երևան, 2002, էջ 54, «Նժդեհ. կեանքն ու գործունէութիւնը…», էջ 90, Վ. Գէորգեան, նշվ. աշխ., էջ 44, Վ. Առաքելյան, նշվ. աշխ., էջ 21:

երկու օրում գրավեցին Բարգուշատի Չարալու, Սալդաշ, Փարիջան, Գյոյալի, Դաշբաշ, Հարթիզ, Միհրալու, Խոջամուսախլու, Այյադ, Զոր, Մազըտտի, Թարավլու, Չարդախլու, Վերին և Ներքին Քյոռջալանլու, Կարաղաջ, Քյուրդ-Խալաջ, Ային, Ղուրդղուլաղ, Չիբիկլու, Սևաքար, Միսիթան, Ղարաղաջ-Բուլաղի, Ղարաղշլաղ, Խանլավա, Մահմուտլու և Հաջիլու գյուղերը: Նույն ժամանակ Գորիսի զորամասը Յապոնի, Արտեմ Խանզադյանի և տաթևցի Վարդանի ղեկավարությամբ գրավեց Շուռնուխ, Էյվազլար, Մազրա, Նավլու և Հագարու գետի ափին ընկած թուրքական մյուս գյուղերը1: Այսպիսով՝ Կապարգողթի և Գորիսի ուժերը, գրավելով բազմաթիվ ռազմավարական կարևոր դիրքեր, ձեռք գցելով պատերազմական ավար և բացելով Գորիս-Կապան խճուղին, իրենց հսկողության տակ վերցրին 30-ից ավելի թուրքաբնակ գյուղեր2: Կատարված ռազմական փայլուն գործողությունը արժանացավ հրամանատարության խրախուսանքին: 1920 թ. հունվարի 25-ի շնորհավորական ուղերձում նշվում էր. «Շուռնուխի ձեռնարկած օպերացիան, որի նպատակը դեպի Ղափան ճանապարհի բացումն էր, պսակվեց լիովին հաջողությամբ: Անկազմակերպ, անկարգապահ հակառակորդը փախավ՝ թողնելով իրենց կանանց և երեխաներին՝ չկարողանալով դիմանալ Ձեր սրընթաց հարվածին:

Տե՛ս Գ. Նժդեհ, Հայ-բոլշևիկյան կռիվները, Երկեր, հատոր երկրորդ, Երևան, 2002, էջ 54, Եապօնի (Յովհաննէս Պարոնեան) յուշերը, էջ 98, «Նժդեհ. կեանքն ու գործունէութիւնը…», էջ 89, Վ. Գէորգեան, նշվ. աշխ., էջ 43, Հ. Գևորգյան, Յապոն (Հովհաննես Պարոնյան), էջ 208-209, նույնի՝ Դրո, էջ 546-547: 2 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 280, ց. 4, գ. 2, թթ. 59, 82, Եապօնի (Յովհաննէս Պարոնեան) յուշերը, էջ 98:

Քաջարի՛ սպաներ և զինվորներ, Դուք կրկին անգամ ապացուցեցիք Ձեր բարձր անձնազոհությունը, պարտքի հանդեպ անմնացորդ նվիրումը, սերը դեպի հայրենիքը և հանուն հաղթանակի մեծագույն զրկանքները տանելու ունակությունը: Հրամայում եմ ջոկատի հրամանատարներին՝ մարտերում աչքի ընկածներին ներկայացնել շքանշանների: Գեներալ-մայոր Ղազարով, շտաբի պետ՝ կապիտան Դոնդարով»1: Շուռնուխի գյուղախմբի վրա հայկական ուժերի հարձակումը և ձեռք բերած հաջողությունը նոր աղմուկ առաջացրին Ադրբեջանում: Վերջինիս քաղաքական դաշտը Ղարաբաղի և Զանգեզուրի հարցում գնալով դառնում էր ավելի արմատական: Երկրի խորհրդարանական և քաղաքական շրջաններում դժգոհության ալիք էր բարձրացել կառավարության ազդեցիկ անդամների և նրանց վարած տարտամ քաղաքականության դեմ: Այս առթիվ զանազան շրջաններում խորհրդակցություններ էին տեղի ունենում, որի հետևանքը պիտի լիներ կառավարության կազմից գլխավոր դերակատարներին՝ վարչապետ Ն. Ուսուբբեկովին, Ֆ. Խան-Խոյսկուն, Խուդադաթ բեկ Մելիք-Ասլանովին, հեռացնելը: Ռազմական նախարար գեներալ-մայոր Սամեդբեկ Մեհմանդարովը արդեն հրաժարական էր ներկայացրել2: Հունվարի 22-ին պաշտոնապես հրաժարական տվեց նաև խորհրդարանի նախագահի ավագ տեղակալ (փոխխոսնակ) Հասան բեկ Աղաևը, որը մի տարուց ի վեր փաստորեն վարում էր խորհրդարանի նախագահի պաշտոնը: Ադրբեջանի խորհրդա-

ՀԱԱ, ֆ. 1021, ց. 8, գ. 102, թ. 37, ց. 9, գ. 18, թ. 9, ֆ. 280, ց. 4, գ. 2, թ. 82: Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 475, թ. 29-30, ֆ. 275, ց. 2, գ. 211, թ. 28, ֆ. 275, ց. 4, գ. 21, թ. 50, Ա. Միքայէլեան, Ղարաբաղի վերջին դէպքերը, «Հայրենիք», 1923, Ա տարի, հունիս, թիվ 8, էջ 116, 117:

րանական և ազդեցիկ քաղաքական շրջանները կողմնակից էին առավել ակտիվ քաղաքականության1: Ադրբեջանում Հայաստանի դիվանագիտական ներկայացուցիչը Ա. Խատիսյանին 1920 թ. հունվարի 24-ին գրած զեկուցագրում նշում էր. «Թե՛ մասնավոր և թե՛ պաշտոնական աղբյուրներից ստացած մեր տեղեկությունները ցույց են տալիս, որ Ադրբեջանը տրամադիր է այս անգամ Զանգեզուրի և Ղարաբաղի խնդիրը վերջնականապես լուծել, միացնելով այդ վիճելի շրջանները երկրին ու ապահովել կանոնավոր հաղորդակցությունը Նախիջևանի շրջանի հետ: Այս նպատակին հասնելու համար տրամադրություն է նկատվում կառավարության կազմի մեջ մտցնել անձնավորություններ, որոնք ըստ ամենայնի կողմնակից լինեն՝ ինչ միջոցներով էլ ուզում է լինի, վիճելի վայրերը միացնել Ադրբեջանին: Սուլթանովի հստակ առաքելությունով շտապ Ղարաբաղ գնալը, քրդական դիվիզիոն կազմակերպելը և զանազան զորամասերից այդ դիվիզիոնը հմուտ, պատրաստված զինվորականներ փոխադրելը ապացույց է Ադրբեջանի ագրեսիվ քաղաքականության: Բոլոր պաշտոնական գրագրություններից և հրահանգներից հայտնի է, թե ինչ մեծ հույսեր են դրել նրանք նոր կազմակերպվող քրդական դիվիզիոնի վրա՝ Ղարաբաղի և Զանգեզուրի հայությանը ճնշելու և երկիրը վերջնականապես նվաճելու խնդրում»2: Հայկական հետախուզությունը Գորիսի զորակայան էր հաղորդել, որ Խ. Սուլթանովը ծրագրել է զինաթափել Վարանդայի ու Դիզակի հայկական այն գյուղերը, որոնք գտնվում են Զանգեզուրի սահմանագծի վրա, և որտեղից Զանգեզուրի ու Ղարաբաղի հայերն իրար հետ հարաբերություն են պահպանում: Այդ ծրագրի

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 275, ց. 4, գ. 21, թ. 50: Նույն տեղում, թ. 50-ի շրջ., տե՛ս նաև ֆ. 200, ց. 1, գ. 475, թ. 34, գ. 486, թ. 19:

կենսագործումը, անկասկած, դիմադրության կհանդիպեր հայերի կողմից և առիթ կդառնար նոր ընդհարումների: Սահմանային նշված վայրերում բախումները կվերածվեին հայ-թուրքական կոտորածների1: Ահա թե ինչու Ադրբեջանում Հայաստանի դիվանագիտական ներկայացուցիչը գրում էր. «Հայ-թուրքական հարաբերությունները այդպիսի տարամերժ և երկու հարևան ժողովուրդների համար կորստաբեր ընթացք ընդունելը կանխելու նպատակով անհրաժեշտ է միջոցներ ձեռք առնել, որպեսզի սկսվող շարժումը համատարած կոտորածների բնույթ չկրի, և Ղարաբաղի ու Զանգեզուրի հայությունը նոր փորձությունների չենթարկվի»2: Շուռնուխի գյուղախմբի վրա հայերի հարձակումների կապակցությամբ Ադրբեջանի կառավարությունը զայրալից նորանոր բողոքներով դիմեց Թիֆլիս՝ դաշնակիցների ներկայացուցիչներին: Այդ բողոքներին հատկապես արձագանքում էին Անգլիայի ներկայացուցիչները: Այսրկովկասում բրիտանական գլխավոր կոմիսար Ջոն Օլիվեր Ուորդրոպը Ա. Խատիսյանին ուղղված իր հեռագրում ներկայացրել է, որ Զանգեզուրից ուղարկված հաղորդագրությունները խիստ անհանգստացնող են, և խնդրվում է անհապաղ միջոցներ ձեռք առնել՝ կանգնեցնելու Զանգեզուրի ուղղությամբ կատարվող գործողությունները: Նա նույնիսկ Բաքվին վստահեցրեց, որ ինքն անձամբ պատրաստվում է հեռագրեր հղել Խաղաղության վեհաժողովին և հասնել

1 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 198, ց. 1, գ. 14, թ. 4, ֆ. 200, ց. 1, գ. 466, թ. 50, գ. 486, թ. 19, գ. 531, թ. 5, ֆ. 275, ց. 4, գ. 21, թ. 50-ի շրջ., «Հառաջ», 26 փետրվարի, 7 ապրիլի 1920 թ., “Слово”, 22 февраля, 14 марта, 1920, Ա. Միքայէլեան, Ղարաբաղի վերջին դէպքերը, «Հայրենիք», 1923, Ա տարի, հունիս, թիվ 8, էջ 116: 2 ՀԱԱ, ֆ. 275, ց. 4, գ. 21, թ. 50-ի շրջ.:

այն բանին, որ այն պաշտոնապես դատապարտի Հայաստանի Հանրապետության վարքագիծը1: Միաժամանակ անգլիացի գեներալը գաղութատերի համարձակությամբ սպառնալիքով լի հեռագիր է հղում Հայաստանի կառավարությանը2: Ինչպես արդեն նշել ենք, Ջ. Ուորդրոպը 1920 թ. հունվարի 23ին ժամանեց Բաքու: Նա եկել էր՝ Ադրբեջանի պաշտոնյաներից իմանալու Զանգեզուրի վերջին դեպքերի մասին և իր համերաշխությունը հայտնելու Ադրբեջանի կառավարությանը3: Ադրբեջանի պաշտոնյաների հետ ունեցած հանդիպումներից հետո Ջ. Ուորդրոպը հաջորդ օրը՝ երեկոյան, Ադրբեջանում Վրաստանի դիվանագիտական ներկայացուցիչ Գրիգորի Ալշիբայայի մոտ կայացած բանկետի ժամանակ նաև հանդիպում է ունենում Ադրբեջանում Հայաստանի դիվանագիտական ներկայացուցիչ Տիգրան Բեկզադյանի հետ, որը տևում է մեկ ժամ4: Հանդիպումը նվիրված էր Զանգեզուրի վերջին դեպքերին, Շուռնուխի ռազմական գործողությանը և Հայաստանի ու Ադրբեջանի փոխհարաբերություններին: Ջ. Ուորդրոպը հենց սկզբից նկատում է, որ Զանգեզուրում շարունակ տեղի ունեցող ընդհարումները շատ վատ տպավորություն են թողնում Եվրոպայում, ուստի երկու երկրները ամեն կերպ պետք է աշխատեն խուսափել ազգամիջյան ընդհարումներից5: Տ. Բեկզադյանը Ջ. Ուորդրոպին մանրամասն ներկայացնում է դրությունը, բացատրում Հայաստանի և Ադրբեջանի վատ հա-

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 271, թ. 98, գ. 466, թ. 46, ֆ. 1457, ց. 1, գ. 572, թ. 3: Տե՛ս նույն տեղում, ֆ. 1457, ց. 1, գ. 572, թ. 3: 3 Տե՛ս նույն տեղում, ֆ. 200, ց. 1, գ. 417, թ. 56, գ. 475, թ. 32: 4 Տե՛ս նույն տեղում, գ. 417, թ. 56: 5 Տե՛ս նույն տեղում:

րաբերությունների պատճառները, հանգամանորեն ներկայացնում Ղարաբաղի, Զանգեզուրի, Նախիջևանի և Գողթանի ազգամիջյան ընդհարումների ժամանակ Ադրբեջանի ու նրա գործակալների կատարած գործողությունները: Հայաստանի դիվանագիտական ներկայացուցիչը, երկու երկրների վատթար փոխհարաբերությունների պատճառներից մեկը համարելով Հայաստանի դեմ ուղղված Խ. Սուլթանովի ագրեսիվ քաղաքականությունը, կարծես համոզում է անգլիացի գեներալին, որ այդ ամենի նպատակն է խլրտումներ առաջ բերել երկրի զանազան մասերում և հնարավորություն չտալ Հայաստանի կառավարությանը՝ իրականացնելու իր գործառույթները1: Խոսակցության ժամանակ Տ. Բեկզադյանը բրիտանացու ուշադրությունը հրավիրում է առանձնապես Ադրբեջանի իթթիհատ կուսակցության գործունեության վրա, որն ամեն միջոց գործ էր դնում ուժեղացնելու համար թուրքական տարրի մասնակցությունը Ադրբեջանի իշխանական մարմիններում2: Անդրադառնալով Ադրբեջանի հանդեպ Հայաստանի կառավարության վարած քաղաքականությանը՝ Տ. Բեկզադյանը նշում է, որ Ադրբեջանի ղեկավար քաղաքական շրջանների արտահայտած ագրեսիվ տրամադրություններին ի հակառակ՝ Հայաստանն ամեն կերպ աշխատում է բոլոր վիճելի խնդիրները լուծել խաղաղ ճանապարհով, որ նրա նախաձեռնությամբ մեծ դժվարություններով հաջողվեց գումարել հայ-ադրբեջանական խորհրդաժողով, որի որոշումները, տարաբախտաբար, Ադրբեջանի վարած անխոհեմ քաղաքականության հետևանքով չեն կատարվում: Բայց, չնայած դրան, Հայաստանը մնում է խաղաղության դիրքերում3: Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 417, թ. 56 և շրջ.: Տե՛ս նույն տեղում: 3 Տե՛ս նույն տեղում:

Ի պատասխան այդ փաստարկների՝ Ջ. Ուորդրոպը խոստացավ խոսել վարչապետ Ն. Ուսուբբեկովի հետ և բոլոր հնարավոր միջոցները ձեռք առնել կասեցնելու Զանգեզուրի վերջին դեպքերի հետևանքով Ադրբեջանում սկսված զորաշարժը, թույլ չտալ Ղարաբաղում և Զանգեզուրում կենտրոնացնել զորամասեր և նորանոր ընդհարումների ու բարդությունների առիթ տալ: Միաժամանակ Ջ. Ուորդրոպը խնդրեց Տ. Բեկզադյանին Հայաստանի կառավարությանը նույնպես կոչ անել՝ զսպելու այն հայ զինվորական գործիչներին, որոնք ագրեսիվ են տրամադրված Ադրբեջանի և ընդհանրապես թուրքության հանդեպ1: Հունվարի 25-ին Տ. Բեկզադյանը երկրորդ անգամ այցելեց Ջ. Ուորդրոպին, որի ժամանակ նա անգլիացու ուշադրությունը հրավիրեց այն փաստի վրա, որ «Ուսուբբեկովի դիրքը բավական խախուտ է ներկայումս, քանի որ Ադրբեջանի կառավարության վրա շարունակվում է ուժեղանալ ոչ միայն մուսավաթ կուսակցության, այլև իթթիհատականների ազդեցությունը, որոնք այժմ ամեն կերպ ձգտում են փոխել կառավարության կազմը և այնտեղ մտցնել առավել ագրեսիվ գործիչների»: Ջ. Ուորդրոպը խոստացավ միջոցներ ձեռք առնել՝ կասեցնելու իթթիհատականների ագրեսիվ գործողությունները2: Նույն օրը Ջ. Ուորդրոպը փոխայցելություն կատարեց Տ. Բեկզադյանին, իսկ երեկոյան «Մետրոպոլ» հյուրանոցում անգլիացի գեներալի պատվին Ադրբեջանի կառավարության կողմից տրվեց բանկետ, որին հրավիրվեց նաև Հայաստանի դիվանագիտական ներկայացուցիչը: Այստեղ անգլիացի գեներալը համոզմունք հայտնեց, որ Ադրբեջանն իր բոլոր ուժերով կպայքարի բոլշևիկ-

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 417, թ. 56-ի շրջ., 57: Տե՛ս նույն տեղում:

ների դեմ, և երկրի բոլոր կուսակցությունները կաշխատեն Անտանտի օգտին1: ՀՀ վարչապետ և արտգործնախարար Ա. Խատիսյանը հունվարի 26-ին շտապ հեռագիր հղեց Թիֆլիս՝ Վրաստանում Հայաստանի Հանրապետության դիվանագիտական ներկայացուցիչ Լևոն Եվանգուլյանին, ուր ասված էր. «Նկատի ունենալով Ջ. Ուորդրոպի սպառնալիքը Լոնդոնը և Փարիզը տրամադրելու մեր դեմ, ի նկատի ունենալով նրա այդտեղ գալը չորեքշաբթի, ասացեք նրան, որ նրա հեռագիրը [Հայաստանի] կառավարության վրա թողել է ճնշող և վիրավորական տպավորություն, մանավանդ մեր տոնի օրը, երբ այնքան հույսեր ունենք Անգլիայի վրա: Ջանացեք նրան տրամադրել այլ կերպ՝ ստանալու սիրալիր հեռագիր, որովհետև հարկավոր է նրան դիմավորել (Երևանում: Ա. Ս.) և հանդիսավոր: Շտապ պատասխանեք»2: Հունվարի 26-ի երեկոյան Ջ. Ուորդրոպը և նրան ուղեկցող պաշտոնյաներ փոխգնդապետ Կլոդ Բեյֆիլդ Ստոուքսը և Օվայտը, Ադրբեջանի կառավարության նախագահ Ն. Ուսուբբեկովը, Ֆ. Խան-Խոյսկին, Գ. Ալշիբայան, Ադրբեջանի խորհրդարանի հայկական խմբակցության անդամները հրավիրվեցին Տ. Բեկզադյանի մոտ՝ ընթրիքի, որից հետո Ջ. Ուորդրոպը անմիջապես գնաց կայարան: Նրան ուղեկցում էին ընթրիքի բոլոր մասնակիցները: Արտակարգ գնացքով գեներալը մեկնեց Թիֆլիս3, որտեղից ծրագրել էր այցելել Երևան: Ինչո՞ւ էր Ջ. Ուորդրոպը գալիս Երևան, ի՞նչ կապակցությամբ:

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 417, թ. 56-ի շրջ., 57: Նույն տեղում, ֆ. 1457, ց. 1, գ. 572, թ. 3: 3 Տե՛ս նույն տեղում, ֆ. 200, ց. 1, գ. 417, թ. 57:

Բանն այն է, որ մինչ այդ՝ հունվարի 23-ին, նրա տեղապահ փոխհյուպատոս Թոմաս Էդվարդ Միլլիգան Գրանդին Հայաստանի կառավարությանը պաշտոնապես հաղորդել էր, որ լորդ Քերզոնի առաջարկությամբ դաշնակիցների գերագույն խորհուրդը Փարիզում վերջապես ճանաչել էր նաև Հայաստանի Հանրապետության անկախությունը: Եվ ահա Ջ. Ուորդրոպը հունվարի 29-ին Երևանում էր ու փորձելու էր այս դրական լուրերով ցրել ՀՀ կառավարության վրա թողած այն ծանր տպավորությունը, որ հետևանք էր նրա նախօրոք ուղարկած սպառնալից հեռագրի՝ կապված Զանգեզուրի իրադարձությունների հետ: Բացի այդ՝ բրիտանացին դարձյալ համոզելու էր ՀՀ կառավարությանը համատեղել իր ուժերը հարևանների հետ՝ ընդդեմ բոլշևիկյան Ռուսաստանի1: «… Բաքվում այժմ մթնոլորտը բարենպաստ է,- նշում էր Ջ. Ուորդրոպը:- Ադրբեջանի անկախության հռչակումը բարենպաստ կերպով ազդել է կառավարության վրա (ադրբեջանական: - Ա. Ս.), որը դարձել է պակաս ագրեսիվ: Նա վստահ է, որ Ադրբեջանը կպայքարի բոլշևիկների դեմ, և բոլոր կուսակցությունները կաշխատեն Անտանտի շահերի օգտին»2: Այնուհետև Ուորդրոպն ավելացրեց, որ ինքը «… բավականաչափ խիստ է խոսել նաև Ադրբեջանի հետ և կարծում է, որ նրանք կզատեն իրենց անպատասխանատու տարրերին»3: Թե որոնք էին Անտանտի երկրների և մասնավորապես Մեծ Բրիտանիայի շահերն Այսրկովկասում, որքանով էին անկեղծ

1 Տե՛ս նույն տեղում, գ. 464, թթ. 30-31, ֆ. 275, ց. 4, գ. 25, թ. 2-3, Ռ. Դարբինյան, Հայաստանի Հանրապետության օրերուն, «Հայրենիք», 1950, թիվ 6 (293), էջ 28, 29, Գ. Պետրոսյան, նշվ. աշխ., էջ 281: 2 Նույն տեղում, գ. 464, թթ. 30-31, ֆ. 275, ց. 4, գ. 25, թ. 4: 3 Նույն տեղում:

Ուորդրոպի հավաստիացումները Հայաստանի և հայ ժողովրդի անկեղծ բարեկամը լինելու մասին, և իրական ինչ արժեք ունեին Ադրբեջանի խոստումները, ցույց տվեցին հետագա իրադարձությունները՝ մասնավորապես Զանգեզուրի և Արցախի շուրջ ընթացող արյունալի պայքարը: Հայաստանում անկախության ճանաչման լուրը ընդունվեց ուրախությամբ1. հազարավոր երևանցիներ համակրական ցույց կատարեցին Ջ. Ուորդրոպի կացարանի առաջ՝ միաժամանակ բարձրացնելով Թուրքահայաստանի անկախության ճանաչման խնդիրը: Հունվարի 30-ին բրիտանացի պաշտոնյայի ներկայությամբ տեղի է ունենում Հայաստանի նախարարների խորհրդի արտահերթ նիստ: Ցերեկվա ժամը 12-ին բացելով նիստը՝ նախարար նախագահ Ա. Խատիսյանը հենց սկզբից անդրադառնում է Զանգեզուրի հարցին՝ ասելով, որ կառավարությունը սկզբունքորեն հակված է Ադրբեջանի հետ ունեցած վիճելի հարցերը խաղաղ միջոցներով լուծելու, մուսուլմանների հետ համերաշխ համակեցություն հաստատելու տեսակետին, բայց չի կարող հանդուրժել որ Ադրբեջանը, օգտագործելով Հայաստանի խաղաղասիրությունը, ոտնձգություն կատարի Ղարաբաղի, Զանգեզուրի և մյուս անվիճելի հայկական մարզերի վրա2: Այնուհետև Ա. Խատիսյանը շարադրում է այն հարցերը, որոնք տվյալ ժամանակում առավել էին հետաքրքրում կառավարությանը.

1 Տե՛ս «Յառաջ», 1920, 29, 30 հունվարի, թիվ 20, 21, Հայաստանի Հանրապետության պառլամենտի նիստերի արձանագրություններ 1918-1920 թթ., էջ 440444: 2 Տե՛ս ՀԱՍ, ֆ. 275, գ. 4, գ. 25, թ. 2:

1. Քանի որ Նախիջևանի երկրամասը վերածվել է տաճիկադրբեջանական ագիտացիայի և մուսուլմանական ուժերի կազմակերպման կենտրոնի, ուստի անհրաժեշտ է վերջ դնել այդ դրությանը և այդ շրջանում ընդհանրապես հաստատել բաժանարար գիծ, ըստ որում՝ Հայաստանի կառավարության համար ընդունելի է Նախիջևանում անգլիական գեներալ-նահանգապետության հաստատումը: Պետք է նախ միջոցներ ձեռնարկել՝ բացելու ԵրևանԹավրիզ երկաթուղին, որի նշանակությունը շատ մեծ է ամբողջ Այսրկովկասի համար: 2. Պետք է վերջ տրվի թուրքերի և ադրբեջանցիների կողմից տարվող պանիսլամական և հակահայկական քարոզչությանը Կարսում, Զանգիբասարում, Դարալագյազում, Զանգեզուրում և Հայաստանի մահմեդաբնակ մյուս մասերում: 3. Անդրադառնալով Շուռնուխ-Բարգաշատ նժդեհյան գործողության կապակցությամբ Ջ. Ուորդրոպի կողմից իրեն հղած զայրալից հեռագրին՝ Ա. Խատիսյանը շեշտում է, որ դա Հայաստանի կառավարության վրա թողել է ծանր տպավորություն: Ուստի գեներալը պարտավոր է ինչ-որ ձևով մեղմել այդ հեռագրի թողած ճնշող տպավորությունը՝ համանման հեռագիր ուղարկելով նաև Ադրբեջանի կառավարությանը՝ երկու Ագուլիսների և Շարուրի Խանլուխլար գյուղի հայ բնակիչների զանգվածային կոտորածները հիմք ընդունելով: 4. Անհրաժեշտ է թուրքական հարցի լուծումը, որից կբխի Հայաստանի Հանրապետությունում, նաև Զանգեզուրում գտնվող թուրքահայ բազմահազար գաղթականության՝ հայրենիք վերադարձի արագ կազմակերպումը: Հայաս600

տանի Հանրապետությունում գաղթականության անհանգիստ զանգվածի ներկայությունը մեծապես խանգարում է երկրի կառավարության բնականոն աշխատանքին: 5. Ադրբեջանական կառավարությունը ցանկանում է հայերի վրա ազդել նավթի ներմուծումը արգելելու միջոցով: Անհրաժեշտ է վերջ տալ այդ վիճակին: 6. Հայ ժողովուրդը վաղուց կողմնորոշված է դեպի դաշնակիցները: Նա կարող է անգլիական կառավարությանը օգտակար լինել և՛ տնտեսական, և՛ քաղաքական տեսակետներից: Հայկական բանակի համար նախատեսված ռազմական հանդերձանքը պետք է տրվի անմիջապես, ըստ որում՝ Այսրկովկասի երեք անկախ հանրապետություններին այն պետք է հանձնվի միաժամանակ: 7. Հայկական կառավարությունը լուր է ստացել, որ Բաթումը տրվելու է Վրաստանին: Դրանում մեծապես շահագրգռված է Հայաստանը, ուստի հարցի վերջնական լուծման ժամանակ պետք է նկատի առնել Հայաստանի քաղաքական և տնտեսական շահերը: Խնդրվում է նպաստել Կարս-Բաթում երկաթուղու կառուցման ծրագրի իրականացմանը1: Հայաստանի վարչապետի ելույթից հետո նրա առաջ քաշած բոլոր հարցերին Ջ. Ուորդրոպը տալիս է հետևյալ պատասխանները. «1. Եu շատ լավ եմ հասկանում Նախիջևանի խնդրի լուծման անհրաժեշտությունը և ձեռք կառնեմ բոլոր հնարավոր միջոցներն արագացնելու հարցի լուծման ընթացքը: Առանց ռազմական ուժի գործադրության դժվար է տա-

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 275, ց. 4, գ. 25, թթ. 2-3:

ճիկներին և ասկյարներին հեռացնել այնտեղից: Անհրաժեշտ է սպասել Թուրքիայի հետ խաղաղության պայմանագրի կնքմանը: Այդ պայմանագրում բոլոր հարցերը նախատեսվելու են: Տաճիկները աշխատում են ոչ միայն Նախիջևանում, այլև հենց Բաքվում: Այդ բանից դժգոհ է նաև ինքը՝ Ադրբեջանի կառավարությունը: Վերջինս շահագրգռված է նաև դեպի Թավրիզ ճանապարհի բացումով: Ձեռք կառնվեն միջոցներ հաղորդակցությունը վերսկսելու համար: 2. Մուսուլմանական շրջաններում պանիսլամական և հակահայկական ագիտացիան կդադարի այն ժամանակ, երբ խաղաղության պայմանագիր կկնքվի Թուրքիայի հետ, և երբ վերջնականապես կպարզվեն Ադրբեջանի հետ Հայաստանի սահմանները: 3. Զանգեզուրի դեպքերի կապակցությամբ ես բնավ նպատակ չեմ ունեցել վիրավորելու Հայաստանի կառավարությանը, այլ միայն ցանկացել եմ նոր էջ բացել հայ-ադրբեջանական հարաբերությունների պատմության մեջ, որպեսզի մոռացության մատնվեն հին վիրավորանքներն ու ընդհարումները: Դրա համար Բաքվում այժմ ստեղծվել է բարենպաստ մթնոլորտ: Ադրբեջանի անկախության ազդարարումը դրական ազդեցություն է ունեցել նաև այն առումով, որ նրա կառավարողները դարձել են ավելի քիչ ագրեսիվ: 4. Ես Հայաստանի լավագույն բարեկամներից եմ: Թուրքիայի հարցը անպայման կլուծվի օրերս և, իհարկե, հայերի համար բարենպաստ ելքով, այն է՝ Թուրքահայաստանը կազատագրվի: Ձեր հարցը շատ լավ պաշտպանում է հայկական պատվիրակությունը Փարիզում, և հայերի բազ602

մաթիվ բարեկամների կողմից եվրոպական բոլոր պետություններում: 5. Կարվի ամեն ինչ, որպեսզի Հայաստանը ստանա նավթ և կերոսին: 6. Հայերին կտրվի ռազմական հանդերձանք, ըստ որում հնարավոր է, որ Վրաստանը ստանա ավելի շուտ, իսկ Հայաստանն ու Ադրբեջանը՝ անպայման միաժամանակ: 7. Բաթումի մասին ես չունեմ ոչ մի տեղեկություն»1: Վերջում Ջ. Ուորդրոպը Հայաստանի կառավարությանը կրկին հավաստիացնում է, որ ինքը հայերի անկեղծ ու լավագույն բարեկամն է: Խորամանկ Ալբիոնը հարազատ էր մնում իր գործելաոճին: Երկու օր անց՝ հունվարի 31-ին, Ալեքսանդրապոլում տեղի ունեցավ ևս մի կարևոր տոն: Այդ օրը դրվեց հայկական համալսարանի հիմքը: Հանդիսավոր բացմանը ներկա էին նաև Երևանից ժամանած Ջ. Ուորդրոպը, Թիֆլիսից եկած ամերիկյան գնդապետ Վ. Հասկելը և ֆրանսիական ներկայացուցիչ կապիտան Ա. Պուադեբարը: Փետրվարի 2-ին Ալեքսանդրապոլից Երևան այցելեց Վիլյամ Նեֆյու Հասկելը: Նրա պատվին նույնպես քաղաքում տեղի ունեցավ համակրական ցույց, որի նշանաբանը Թուրքահայաստանի անկախության ճանաչումն էր: Ցուցարարները երախտագիտական արտահայտություններ էին անում ամերիկյան ժողովրդի հասցեին, որը շարունակում էր հաց մատակարարել Հայաստանին: Այսպիսի տոնական օրեր էր ապրում Հայաստանը, երբ Երևանում ստացվեց Ադրբեջանի կառավարության հայտարա-

ՀԱՍ, ֆ. 275, ց. 4, գ. 25, թթ. 3-4, ֆ. 200, ց. 1, գ. 464, թթ. 30-31:

րությունը, որի նպատակը երկուսն էր՝ խաթարել հայերի ուրախությունը և պատրվակ գտնել Զանգեզուրի դեմ նոր ագրեսիվ գործողություններ սկսելու համար: Բաքուն դիմում է հերթական սադրանքի՝ Հայաստանին մեղադրելով այն բանում, որ նրա կանոնավոր զորքերը, միացած տեղի զինված ուժերին, Զանգեզուրից շարժվում են Շուշիի վրա՝ ճանապարհին ավերելով թուրքական գյուղերը: Ազդարարվում է, որ եթե Հայաստանի կառավարությունը չդադարեցնի իր զորքերի շարժումը դեպի Շուշի, ապա Ադրբեջանը հարկադրված կլինի դիմելու կտրուկ միջոցների: Հայտարարությունը, սպառնալիք պարունակելով հանդերձ, միաժամանակ միտում ուներ արդարացնելու այն գործողությունները, որոնք Ադրբեջանը մտադիր էր ձեռնարկել Ղարաբաղի ու Զանգեզուրի դեմ: Բայց դա դաշնակիցների ներկայացուցիչներին թյուրիմացության մեջ գցելու և Զանգեզուրի դեմ հարձակման նախապատրաստությունը քողարկելու միակ հայտարարությունը չէր: Առանց հիմնավոր առիթների՝ դրան հաջորդեցին Հայաստանին ուղղված ուրիշ մի քանի հայտարարություններ ու սպառնալիքներ ևս հետագա դավադրական գործողություններն արդարացնելու համար1: Փետրվարի 6-ին Ադրբեջանը մի նոր հայտարարագիր ուղղեց Հայաստանի կառավարությանը՝ Զարուշատի և Աղբաբայի շրջաններում խռովությունները հայկական ուժերի կողմից ճնշելու առիթով: Հոգ չէր, որ Հայաստանի թուրքաբնակ շրջաններում խռովությունները կազմակերպում էին թուրք ու ադրբեջանցի գործակալները: Հայտարարությունը ավարտվում էր հետևյալ

1 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 275, ց. 4, գ. 21, թ. 50 և շրջ., “Слово”, 22 февраля, 1920, Ա. Միքայէլեան, Ղարաբաղի վերջին դէպքերը, «Հայրենիք», 1923, Ա տարի, հունիս, թիվ 8, էջ 116, 117:

խոսքերով. «Այս նոր դիմումով սպառված ենք համարում բոլոր նախազգուշական միջոցները»: Զանգեզուրի զորակայանի հետախուզությունը հայտնեց, որ Զաբուղի և Դիզակի շրջանների զինական ուժերը նահանգապետ Խ. Սուլթանովը դրել է մարտական պատրաստության մեջ: Բայց Զանգեզուրի հայերը քնած չէին: Մուսավաթական կառավարությունը որոշել էր Զանգեզուրի վրա հարձակվել չորս ուղղություններով. 1) Մինքենդ գյուղի վրայով դեպի Գորիս, 2) Ալիղուլիուշաղի գյուղի վրայով դեպի Կապան, 3) Ջաբրայիլի գավառից դեպի Կապան և 4) Նախիջևանից տաճկական զորամասի հետ դեպի Ջուլ1: Հայաստանի արտաքին գործերի նախարարությունն այդ առթիվ բողոքի նոտա ներկայացրեց Ադրբեջանի արտգործնախարարությանը, ամերիկյան գլխավոր կոմիսար Վիլյամ Նեֆյու Հասկելին, բրիտանական գլխավոր կոմիսար Ջոն Օլիվեր Ուորդրոպին և Երևանում գտնվող արտասահմանյան բոլոր առաքելություններին2: Իր հերթին Զանգեզուրի Ազգային խորհուրդը կոչով դիմեց գավառի բնակչությանը՝ հայտնելով մուսավաթականների նոր հարձակման մասին: Ջաբրայիլից հարձակվող ադրբեջանական զորամասերը գրավեցին Այինդաղ, Խանագա և Հարթիզ բարձունքները՝ նպատակ ունենալով Կապանի շրջանը կտրել Գորիսից: Շարունակելով հարձակումը՝ նրանք գրավեցին Զեյվա գյուղը և վտանգի տակ դրեցին Կապարգողթի Մողես, Ուժանիս, Եղվարդ և Ագարակ գյուղերը: Զանգեզուրի վրա մյուս ուղղություններով թուրքերի հարձակումն առժամանակ հետաձգվեց:

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 271, թ. 49: Տե՛ս նույն տեղում, գ. 486, թ. 138:

Նժդեհի ուժերը առանց դժվարության կասեցրին թուրքերի առաջխաղացումը դեպի Կապանի խորքերը, ապա պաշտպանությունից անցան հակահարձակման և հետ գրավեցին զավթած տարածքները: Այդ կռվից հետո Կապանի վաշտերի թվով 21 հրամանատարներ որոշեցին երախտագետ լինել իրենց սիրելի մարդուն՝ Կապարգողթի հրամանատարին: Նրանք միասին կազմեցին հետևյալ փաստաթուղթը. «Արձանագրություն Ղափանի ժողովրդական ռազմական ուժերի ներկայացուցիչները արտակարգ ժողովում որոշեցին նվիրաբերել իրենց սիրած հերոս-ղեկավար Գարեգին Նժդեհին, որը հաղթական դրոշակ բարձրացրեց Գեղվաձորի Բաղաբերդի բարձունքները և ջարդեց թշնամուն արևելքում, մի «Պատվո սուր»՝ հետևյալ մակագրությամբ. «Գարեգին Նժդեհին, որին Ղափանը անվանեց «Երկրորդ Դավիթ բեգ», իսկ թշնամին՝ «Աժդահա-փաշա»: Թող այդ սուրը միշտ հիշեցնե հերոսին, որ Նժդեհը և Ղափանը անբաժան են ոգով: 2-ին փետրվարի 1920 թ.»1: Փաստաթուղթը ստորագրել էին Անդրեաս Տեր-Հարությունյանը, Նիկոլայ Աղախանյանը, Հարություն Գրիգորյանը, Արշակ

ՀԱԱ, ֆ. 1021, ց. 8, գ. 102, թ. 37, ց. 9, գ. 18, թ. 9: Պատմագրության մեջ Կապանի ժողովրդական ռազմական ուժերի ներկայացուցիչների արտակարգ ժողովի որոշումը ընդունված է թվագրել 1920 թ. հունվարի 15-ով և այն ստորագրող ներկայացուցիչների թիվը նշել 25-ը (տե՛ս «Նժդեհ, կեանքն ու գործունէութիւնը: Նշխարներ, վկայութիւններ», էջ 89, Վ. Գէորգեան, նշվ. աշխ., էջ 40, 41): Մինչդեռ, ինչպես տեսնում ենք, արխիվում պահպանվող ձեռագիր արձանագրությունը թվագրված է 1920 թ. փետրվարի 2-ով, և ներկայացուցիչների թիվն էլ այլ է:

Առաքելյանը, Վարդազար Պետրոսյանը, Գերասիմ Աթաջանյանը, Արշակ Սարգսյանը, Աղաբեկը, Բոգդան Տեր-Մովսիսյանը, Սամսոն Աթայանը և ուրիշներ: Զանգեգուրյան ուժերը տպավորիչ հաջողություններ ունեցան նաև գավառից արևմուտք ընկած Դարալագյազում: Այստեղ նույնպես տեղական թուրք բազմաքանակ բնակչությունն իր անհնազանդությամբ Նախիջևանի թրքության համար ըստ էության դարձել էր հինգերորդ զորասյուն: 1920 թ. փետրվարի սկզբներին Սիսիանի շրջանի զինվորական ջոկատը, Նոր Բայազետի, Երևանի, Ղրխբուլաղի և Դարալագյազի գումարտակները Հովհաննես Պարոնյանի (Յապոն) ղեկավարությամբ, շարժվեցին դեպի Դարալագյազ և գրավեցին գավառի գրեթե բոլոր մուսուլմանաբնակ գյուղերը1: Այսպիսով՝ նշված ժամանակաշրջանում ստեղծված բացառիկ բարդ ու ծայրահեղ վտանգավոր պայմաններում Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը և Զանգեզուրի հայկական իշխանություններն ամեն ինչ անում էին, որ խափանեն գավառի դեմ ուղղված Ադրբեջանի թուրքերի չդադարող ոտնձգությունները, և զանգեզուրցիների կյանքի ու կեցության համար ստեղծեն գոնե նվազագույն պայմաններ: Այդ գերլարված գործունեությունը ծավալվում էր արտաքին քաղաքական ամենաբարդ հանգամանքներում:

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 2, q. 29, թ. 56:

ԳԱՐԵԳԻՆ ՆԺԴԵՀԻ ԳՈՂԹԱՆԻ ԱՐՇԱՎԱՆՔԸ

1919 թ. վերջերին և 1920 թ. սկզբներին պարտություն կրելով Զանգեզուրի դեմ բոլոր ճակատներում՝ Նախիջևանում մնացած օսմանյան ուժերը և տեղի մուսավաթական ավազակախմբերը իրենց վրիժառական կրքերին հագուրդ տալու համար հաշվեհարդար սկսեցին հայության մնացած բեկորների հետ: 1920 թ. հունվարի կեսերին տեղեկանալով, որ հայկական ուժերի մեծ մասը Գարեգին Նժդեհի գլխավորությամբ կենտրոնացել է Շուռնուխի գործողության վրա, և քաջ գիտակցելով, որ գործնականում Նժդեհի համար անհնար է լինելու իր ուժերը Որոտանի աջ ափից արագորեն նետել Օրդուբադի դեմ՝ այնտեղի թուրք զինվորականությունը՝ Էդիֆ բեյի գլխավորությամբ, նախապատրաստվում էր նոր ոճրագործությունների Գողթանի հայության նկատմամբ1: Իսկ այդ ժամանակ, չհամարձակվելով ձեռնարկել լայնածավալ նոր ագրեսիա Զանգեզուրի դեմ, այնտեղից պարտությամբ հեռացած մուսավաթականները մտադրվեցին իրենց հիմնական ուժերը նետել արցախահայության դեմ և ծավալել հաղթական ռազմական գործողություններ: Թուրքերը վերջնականապես համոզվել էին, որ առանց նախապես հնազանդեցնելու Ղարաբաղը, այլևս ավելորդ է մտածել Զանգեզուրը գրավելու մասին: Զանգեզուրի պատնեշը ոչ միայն չէր հաղթահարվել, այլև նրա զինված ուժերը կարողացել էին իրենց գործողությունները տեղափոխել Ադրբեջանի տարածք: Այդ պայմաններում զանգեզուրցիներից ևս մի ջախջախիչ պարտություն կրելուց հետո հայկական Ղարաբա1 Տե՛ս Գ. Նժդեհ, Հայ-բոլշևիկյան կռիվները, Երկեր, հատոր երկրորդ, Երևան, 2002, էջ 41, Վ. Առաքելյան, Նժդեհ, Երևան, 1989, էջ 21, Է. Զոհրաբյան, նշվ. աշխ., էջ 223:

ղը նույնպես ամրակուռ պարիսպ կդառնար՝ վերջնականապես տապանաքար դնելով Ադրբեջանի պանթուրքական ձգտումների ու ցնորքների վրա: Ղարաբաղը զավթելու իր հերթական մտադրությունը իրականացնելու համար Ադրբեջանը շարունակում էր հենվել Անգլիայի բարոյական աջակցության վրա: Անգլիան շարունակում էր պաշտոնապես Ղարաբաղը ճանաչել Ադրբեջանի տարածք, դրանով իսկ, ի լուր իսլամական աշխարհի, ցույց էր տալիս, որ ինքը հովանավորում է մուսուլմանական մի երկրի ևս: Դրան գումարվել էր Արևելք թափանցող բոլշևիզմի վտանգի դեմ համատեղ պայքարի խնդիրը: Տվյալ պահին Անգլիայի համար առավել կարևորություն էր ստանում այն, որ Հյուսիսային Կովկասը գրաված և Ադրբեջանի սահմաններին մոտեցող կարմիր բանակի դեմ կանգուն պահվի մուսավաթական պատնեշը: Այս անգամ էլ ադրբեջանական զորքերի կենտրոնավայրը եղավ Շուշին և նրա շրջակայքը: «Սլովո» թերթը հաղորդում էր, որ փետրվարի 8-ին Հայաստանի կառավարությունը Գորիս քաղաքից ստացել է պաշտոնական հաղորդում այն մասին, որ մուսավաթականները մեծ ու տենդագին աշխատանք են տանում զենքի ուժով հայկական Ղարաբաղը գրավելու համար: Հաղորդման մեջ ասված էր. «Տաճիկ սպաների և գեներալ [Թեյմուր բեյ] Նովրուզովի հետ Շուշի է ժամանել Նուրի փաշան*: Նովրուզովը գլխավորում է մի քանի հա-

* Անդրադառնալով Նուրի փաշայի Շուշի գալուն՝ «Մշակը» ընթերցողներին հիշեցնում էր, որ դա այն մարդն է, որը «Բաքվում 30 հազար հայ կոտորեց (1918 թ. սեպտեմբերին: - Ա. Ս.)»: Մինչև Բաքուն վերցնելը նա մի կոչ ուղղեց Ղարաբաղի հայերին, (նրանց) հպատակության հրավիրեց՝ հայտարարելով. «Հակառակ դեպքում հիշել Ադանան», այսինքն 30 հազար հայերի ջարդը Ադանայում 1909 թ. ապրիլին («Մշակ», 1920, 29 փետրվար, թիվ 4): Ի միջի այլոց, Բաքվում ՀՀ

զարանոց ջոկատ: Ադրբեջանը մտադիր է լայնամասշտաբ հարձակման անցնել միաժամանակ մի քանի ուղղություններով: Հարձակման նպատակն է վերջնականապես ավերել և իրեն ենթարկել Ղարաբաղը, ապա գրավել Զանգեզուրը: Ադրբեջանը, ինչպես երևում է, որոշել է լրացնել Զանգեզուրի վրա նախորդ հարձակման ծրագիրը»1: Գորիսից ստացված այդ հաղորդումը մեծ զայրույթ առաջ բերեց Հայաստանի, այդ թվում՝ Զանգեզուրի բնակչության բոլոր շերտերում: Հայաստանի արտգործնախարար Ա. Խատիսյանը այդ առթիվ հետևյալ հեռագիրն ուղարկեց Ադրբեջանի արտգործնախարար Ֆ. խան Խոյսկուն (պատճենը՝ Ադրբեջանում Հայաստանի դիվանագիտական ներկայացուցիչ Տ. Բեկզադյանին). «Հայաստանի կառավարության ստացած պաշտոնական լուրերի համաձայն Շուշիում և Ղարաբաղում կենտրոնացվում է մեծաքանակ զորք՝ տաճիկ գեներալների ղեկավարությամբ: ... Որոշ զորասյուներ արդեն շարժվել են: Այդպիսի գործողությունները բացահայտորեն խախտում են համաձայնագրերը և առիթ են հանդիսանում նոր արյունահեղությունների: Ամուր կանգնած լինելով համաձայնությունների և խաղաղասիրության տեսակետի վրա, ես հայկական կառավարության անունից ադրբեջանական կառավարությանը խնդրում եմ ուժի մեջ պահել նոյեմբերի 23-ի համաձայնագիրը և Ձեր կողմից բազմիցս շեշտված ու ողջունած բարիդրացիական հարաբերությունները: Սպասում եմ շտապ պատասխանի»2:

ներկայացուցչի զեկուցագրում Նուրի փաշայի փոխարեն սխալմամբ նշված է Խալիլ փաշայի անունը (տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 475, թ. 92-93): 1 “Слово”, 22 февраля, 1920. Այդ մասին տե՛ս նաև ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 271, թ. 49: 2 Նույն տեղում:

Նուրի փաշայի և գեներալ Թ. Նովրուզովի ռազմական մեծ ուժով Շուշի ժամանելուց հետո նահանգապետ Խոսրով բեկ Սուլթանովը, որը մինչ այդ բնակվում էր քաղաքի հայկական մասում, փոխադրվեց թուրքական մասը: Մինչև 1920 թ. փետրվարի երրորդ տասնօրյակի կեսերը Ադրբեջանի բանակը համալրվում էր և լարված մարզվում: Նուրի փաշայի և գեներալ Թ. Նովրուզովի հսկողությամբ բանակի սպաները կազմակերպեցին նաև քուրդ-թուրքական խոշոր հրոսակախմբեր, որոնց հիմնական խնդիրը հայկական բնակավայրերի գրավումից հետո դրանց բնակիչների գլխովին բնաջնջումն էր: Խ. Սուլթանովը վերջապես որոշեց չեղյալ համարել օգոստոսյան համաձայնագիրը: Նա իր կառավարության անունից մի անգամ ևս Ղարաբաղի Հայոց Ազգային խորհրդից պահանջեց մեկընդմիշտ վճռել Ադրբեջանին ենթարկվելու հարցը և այդ նպատակով առաջարկեց հրավիրել հայերի հերթական համագումար: Միաժամանակ նա հայտարարեց, որ համագումարը պետք է հրավիրվի Շուշիում և պատգամավորները փակված են պահվելու այնքան ժամանակ, մինչև որ ընդունվի այնպիսի որոշում, որը ձեռնտու լինի Ադրբեջանին1: Որպեսզի ճնշում գործադրվեր համագումարի վրա, հենց այդ օրերին Աղդամում և Խանքենդում կազմակերպվեցին հայերի կողոպուտներ ու ջարդեր: Իմանալով համագումարի վրա վերահսկողություն հաստատելու Խ. Սուլթանովի մտադրության մասին՝ ընտրված 130 պատգամավորների մեծ մասը, բացառապես ընտրված Գյուլիստանի, Ջևանշիրի, Խաչենի, Վարանդայի և Դիզակի շրջաններից, հավաքվեցին Վարանդայի Շոշ գյուղում և սկսեցին արցախա-

Տե՛ս «Հառաջ», 1920, 20 ապրիլի:

հայության 8-րդ համագումարի աշխատանքները. այն տևեց մինչև մարտի 4-ը: Համագումարը նշեց, որ Ադրբեջանի կառավարությունը պարբերաբար խախտում է Ղարաբաղի հայության 7-րդ համագումարում կնքված ժամանակավոր համաձայնագրի գլխավոր կետերը, կոտորածներ է իրականացնում հայկական բնակավայրերում: Վճռականապես բողոքելով Խանքենդում, Ասկերանում, Աղդամում, Եվլախ-Շուշի խճուղու վրա տեղի ունեցած կոտորածների կապակցությամբ, համագումարը կոչ հղեց քաղաքակիրթ աշխարհին՝ վերջ տալու Ադրբեջանի արյունալի քաղաքականությանը: Համագումարը, արտահայտելով Ղարաբաղի ողջ հայության վճռականությունն ու կամքը, ի լուր ամենքի, ազդարարեց, որ եթե Ադրբեջանը խախտի օգոստոսյան համաձայնագիրը և դիմի բռնի միջոցների, նրան դիմադրություն ցույց կտրվի զենքով: Միաժամանակ համագումարը արտահայտվեց մայր Հայաստանի հետ միավորվելու օգտին1: Իսկ փոքրամասնությունը՝ 62 պատգամավորներ՝ հիմնականում Շուշիից, հավաքվում է քաղաքում: Մտքերի փոխանակության ընթացքում նրանց մեծ մասը հանդես է գալիս Արցախը տնտեսապես Ադրբեջանի մաս համարելու առաջարկով: Ընդունվում է որոշում՝ 52 կողմ, 10 դեմ ձայներով2: Որոշումը վերցնելով իրենց հետ՝ 52 պատգամավորների ներկայացուցիչները մեկնում են Բաքու, ներկայանում Ադրբեջանում Հայաստանի դիվանագիտական ներկայացուցչին: Վերջինս պաշտոնապես հայտարարում է, որ նրանց իրավազոր չի ճանաչում հանդես գալու Լեռնային Արցախի 100.000 հայության անունից, և Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 563, մաս I, թ. 32, 48-50: Տե՛ս «Նոր աշխատավոր», 1920, 21 մարտի, Ա. Ղարիբյան, Լեռնային Ղարաբաղի հիմնախնդիրը 1918-1920 թթ. և Մեծ Բրիտանիան, Երևան, 2012, էջ 251:

որ ժողովրդի իսկական ներկայացուցիչները Շոշ գյուղում հավաքվածներն են: Այնուհետև նրանք ընդունվում են վարչապետ Ն. Ուսուբբեկովի կողմից, որը նույնպես օրինական չի համարում ընդունված որոշումը և հրահանգում է լուծարված համարել Շուշիի «համագումարը»1: Այսպիսով՝ մուսավաթականները սվիններով ընդունեցին համագումարի արդյունքները: Հասկանալով, որ ջարդերով ու ահաբեկումներով անկարելի է ընկճել արցախահայությանը՝ Խ. Սուլթանովը և Բաքվի կառավարությունը որոշեցին բնաջնջել նրան: Մարտի 4-ից Շուշիից սկսեցին գավառներ մեկնել ադրբեջանական զորամասերը, որոնց առջև առայժմ երկու խնդիր էր դրված. 1) ռազմակալել Արցախի բնակավայրեր տանող բոլոր ուղիները, 2) դիրքավորվել Զանգեզուրի սահմանների ուղղությամբ՝ հրաման ստանալուն պես հայկական զույգ երկրամասերի վրա հարձակման անցնելու համար: Օրինակ՝ դեպի Զանգեզուր գրոհող ադրբեջանական զորամասերից մեկը, հասնելով Ջաբրայիլ, մարտի 7-ին միացավ այստեղ արդեն կազմավորված մի ուրիշ, ավելի բազմաքանակ զորամասի: Այդ առթիվ Ատրպատականի հայոց թեմի առաջնորդ, աքեպիսկոպոս Ներսես Թանգյանը տեղեկացնում է Ա. Խատիսյանին՝ գրելով. «Ջեբրայիլի գավառում տաճիկ սպաները մարզում են 1500 հոգուց բաղկացած զորամաս՝ Զանգեզուրի վրա հարձակվելու համար»2: Թուրք հրամանատարությունը Արցախի և Զանգեզուրի գրավման համար կազմել էր միասնական ռազմական պլան և Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 1457, ց. 1, գ. 537, թ. 52: Նույն տեղում, ֆ. 200, ց. 1, գ. 499, թ. 62, «Նոր աշխատավոր», 1920, 23 մարտի:

առաջիկա ռազմական գործողության իրականացումը դիտում էր մի ամբողջության մեջ1: Զանգեզուրի Հայոց Ազգային խորհուրդը, թուրքերի վերջին նախապատրաստությունները հաշվի առնելով, կոչ ուղղեց գավառի հայ բնակչությանը*. «Համաշխարհային պատերազմի սկզբից դուք տանում եք ձեր ուսերի վրա տնտեսական քայքայման ամբողջ ծանրությունը և հերոսաբար կուրծք եք տալիս կյանքի դաժան փորձություններին: Երեք տարուց ավելի է, ինչ դուք համառ կռիվ եք մղում Զանգեզուրի թրքության դեմ և գերմարդկային ճիգերով կարողացել եք ազատվել նրանց անվերջ հարձակումներից և մեր թանկագին երկրամասը ազատ պահել թրքական ավերմունքից և սրածությունից»2: Կոչի մյուս մասում նշվում էր, թե նոյեմբերյան կռիվներով Ադրբեջանը փորձում էր ստրկացնել ազատ Զանգեզուրը և երկիրը ներկել հայության արյունով, բայց հերոսամարտի ընթացքում հայերն իրենց անձնվիրությամբ ցույց տվեցին համայն աշխարհին, որ արժանի են ազատ հայրենիք ունենալու: Նշվում էր նաև, որ հաղթված թշնամին դեռևս վերջնականապես ընկճված չէ և գիշեր ու ցերեկ ծրագրում է գրավել Զանգեզուրը, որը համարում է Ադրբեջանի կարևոր և անբաժան մասը: Նաև կատարվում է եզրահանգում, թե քանի կանգուն է Ղարաբաղը, Զանգեզուրը անմատչելի է թշնամու համար: Ուստի թշնամի Ադրբեջանը ջանք չի խնայում՝ օր առաջ վերացնելու Ղա-

Տե՛ս Հ. Գևորգյան, Դրո, էջ 563: Կոչի տեքստը ընդունելուց հետո Ազգային խորհուրդը նպատակահարմար գտավ այն լույս ընծայել գեներալ կոմիսար Սերգեյ Մելիք-Յոլչյանի ստորագրությամբ (տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 1457, ց. 1, գ. 604, թ. 1): 2 ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 563, թ. 177: *

րաբաղի հայ ազգաբնակչությանը, որին նա առաջարկել է հպատակության մի շարք պահանջներ, ինչպիսիք են՝ թուրք զորամասերի համար ճանապարհների բացումը դեպի հայկական գյուղերը, մասսայական զինաթափությունը, հարկատվությունը և այլն: Այնուհետև նշվում է, որ թշնամին իր պահանջների իրականացման համար թնդանոթներով ռմբակոծում է հայկական գյուղերի դիրքերը Ջևանշիրում և Խծաբերդում, դիմում կոտորածների, ալան-թալանի՝ խախտելով այն համաձայնությունը, որի զորությամբ Լեռնային Ղարաբաղի հայությունը պետք է պահպաներ իր ազատությունը Ադրբեջանի ոտնձգություններից մինչև Խաղաղության վեհաժողովի վերջնական որոշումները: Կոչի շարունակության մեջ նշվում էր. «Զանգեզուրի քաջարի՛ գյուղացիներ. Ձեզ համար թող պարզ լինի, որ Ղարաբաղի անկումով ինչպիսի անտանելի և դժվարին դրություն է ստեղծվում ձեզ համար: Առանց Ղարաբաղի Զանգեզուրը երբեք ազատ լինել չի կարող: Թշնամին մոտ է. նա օղակել է մեզ և պատրաստվում է արշավելու Զանգեզուրի վրա. եղե՛ք կազմ և պատրաստ, համախմբված քաջարի խմբապետների և զինվորական հրամանատարի շուրջը, և կուռ շարքերով կազմակերպված առաջին իսկ կոչին դիմեցե՛ք դեպի ֆրոնտ՝ դիմադրելու և ետ շպրտելու թուրքական ուժերը, որոնք կհանդգնեն ձեռք բարձրացնելու միացյալ և անբաժան Զանգեզուր-Ղարաբաղի վրա: Այս կլինի մեր վերջին խիստ նշանակալից ազատամարտը մեր դարավոր նենգամիտ թշնամու դեմ: Կատարենք մեր պարտքը Մայր-Հայաստանի առաջ և պահպանենք Զանգեզուր-Ղարաբաղը, առանց որոնց չկա և ազատ Հայաստան:

Ամենքը դեպի ֆրոնտ և ամեն մի զոհաբերություն կատարյալ հաղթության համար. ամեն ոք իր կարողության և ընդունակության չափ իր զոհը բերե հայրենիքի ազատության սեղանին: Զինվորը իր կյանքը, ունևորը իր հացը, իր կայքը, որովհետև առանց հաղթության մեր ամբողջ կարողությունը թշնամունն է և ոչ մերը: Ոչ մի խնայողություն չպետք է լինի ազատության համար, և ոչ ոք պարապ չպիտի մնա կռվի ամբողջ ընթացքում: Թող հայ գեղջկուհիները հաց պատրաստեն կռվողների համար, իսկ ծերերն ու մանուկները պաշար հասցնեն ֆրոնտ: Եվ եթե ամեն ոք սրբությամբ կատարի իր փոքրիկ պարտքը, հաղթությունը անվիճելի է: Ոչ մի թերացում և ոչ մի դասալքություն. այդպիսիները հայրենիքի առաջ կհամարվեն ազատության դավաճաններ և անեծքով կհիշվեն նոքա Զանգեզուրի ազատամարտի պատմության մեջ: Կեցցե Զանգեզուրի քաջամարտիկ գյուղացիությունը. Կեցցե ազատ Զանգեզուր-Ղարաբաղը. Կեցցե Հայաստանը. Կեցցե մեր առաջիկա հաղթությունը: Զանգեզուրի գեներալ-կոմիսար՝ Ս. Մելիք-Եօլչեան 6-ին մարտի 1920 թ. Գորիս»1: Մարտի 8-ին Ա. Խատիսյանը հեռագրում է Ադրբեջանի արտգործնախարար Ֆ. Խան-Խոյսկուն և հայտնում Հայաստանի կառավարության տագնապը: Նա գրում էր, որ ստացված ճշգրիտ տեղեկությունների համաձայն՝ ադրբեջանական կառավարությունը Նուրի փաշայի և տաճիկ սպաների գլխավորությամբ զորամասեր է կուտակում հայկական Ղարաբաղի և Զանգեզուրի շրջաններում: Հայկական Ղարաբաղի բնակիչներին վերջնագրա-

ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 563, թ. 177, ֆ. 252, ց. 1, գ. 6, թ. 12:

յին առաջարկ է արված՝ զինաթափվել և ադրբեջանական զորքերին անարգել թողնել տեղաշարժվելու Դիզակի, Վարանդայի, Ջևանշիրի շրջաններով՝ հակառակ դեպքում սպառնալով գործածել զինված ուժեր: Այնուհետև արձանագրում է. «… Դա կոպիտ խախտում է նախկինում ձեռք բերած համաձայնագրի, որի համաձայն ադրբեջանական զորքերը կարող են Ղարաբաղի տարածքով տեղաշարժեր կատարել միայն Հայոց ազգային խորհրդի համաձայնությամբ: Ադրբեջանական կառավարության ագրեսիվ գործողությունները սպառնում են վերածվել հսկայածավալ արյունահեղության: Խնդրում եմ Ձեզ չմերժել ձեռնարկելու Ձեզանից կախված բոլոր միջոցները՝ կանխելու համար ադրբեջանական զորքերի՝ դեպի Ղարաբաղի խորքերը շարժվելու դեպքում առաջանալիք անխուսափելի արյունալի ընդհարումները»1: Ֆ. Խան-Խոյսկին Ա. Խատիսյանի հեռագրին չի պատասխանում, բայց դրա փոխարեն ադրբեջանական հեռագրական գործակալությունը Շուշիում տարածում է հետևյալ հաղորդագրությունը. «Տեղի է ունեցել հայ գործիչների խորհրդակցություն որտեղ որոշվել է ընտրել երեք հոգու և նրանց ուղարկել Բաքու, Թիֆլիս և Երևան: Նրանք այդ մայրաքաղաքներում Ղարաբաղի հայերի անունից պետք է խնդրեն հայ ագիտատորներին հեռացնել, որոնք խանգարում են Ղարաբաղի մուսուլմանների հետ հայերի խաղաղ կյանքի հաստատմանը, ինչպես նաև հայտարարեն Ադրբեջանի իշխանությունը ճանաչելու մասին»2: Վիճակը նույնքան տագնապալից էր Գողթանում: Այդ օրերին Զանգեզուրի Ազգային խորհուրդը հեռագրում է Հայաստանի

“Слово”, 14 марта , 1920. Նույն տեղում:

խորհրդարանին. «Այս րոպէիս ստացուած տեղեկութիւնների համաձայն, թիւրք ասկեարները թիւրք սպաների գլխաւորութեամբ, Օրտուբաթի եւ Նախիջեւանի թաթարները՝ Ադրբէջանեան սպաների ղեկավարութեամբ, ընդհանուր յարձակում են գործում Գողթանի հայ գիւղերի վրայ՝ ոչնչացնելու և նուաճելու նպատակով: Հայ գիւղացիութիւնը մահուան կռիւ է վարում նենգաւոր եւ անպատիժ թշնամու դէմ»1: Զանգեզուրում լարված հետևում էին թե՛ Ղարաբաղում, թե՛ Նախիջևան-Գողթանում տեղի ունեցող իրադարձություններին և ձեռնարկում հարկ եղած միջոցառումներ: «Նոր աշխատավոր» թերթը մարտի 5-ի խմբագրականում գրում է. «Թող պարզ լինի … գարունքին Ադրբեջանը քոչվորներին սարը բարձրացնելու պատրվակին տակ սկսվելու է ընդհանուր արշավանք ամբողջ Զանգեզուրի դեմ և բոլոր կողմերից …»2: 1920 թ. մարտի 14-ին Ավետիք Իսահակյանը Ժնևից Սիմոն Հակոբյանին գրում էր. «… Ուրեմն նորից Զանգեզուրի շուրջը պատերազմ: Անգլիան ուզում է անպատճառ ունենալ Ջուղայի բերանը: Հնար չկա, կորած է թե՛ Ղարաբաղը, թե՛ Զանգեզուրը և թե՛ Նախիջևանը: Դուք հավատու՞մ եք Թուրքահայաստանի ազատության. ես դրան չեմ հավատում, հրաշք պիտի լինի, եթե ազատվի: Իտալիան անվերջ զինում է Մուստ[աֆա] Քեմալին, Ֆրանսիան՝ գիտեք ինչ շուն է, Անգլիան էլ մյուս կողմից Ադրբեջանին է զինում: Խաբում են մեզ: Բոլշևիկներից էլ հույս չկա, նրանք էլ պանթուրքիստ են դարձել: Շատ մռայլ եմ

1 Ա. Միքայէլեան, Ղարաբաղի վերջին դէպքերը, «Հայրենիք», Ա տարի, 1923, սեպտեմբեր, թիվ 11, էջ 116-117: 2 «Նոր աշխատավոր», 1920, 5 մարտի:

տեսնում գործերը: Պոլսի առումը գարանտի չէ, քանի որ ոչ ոք լուրջ չի մտածում Հայաստան շինել … Քեֆս շատ վատ է: Ատող և զայրացած՝ քո Ավետիք»1: Զուր էր հայոց մեծ բանաստեղծի հուսահատությունը: Զանգեզուրն ու Արցախը համառորեն պայքարում էին: Զանգեզուրցիներն ու արցախցիները, մշտական հարաբերության մեջ լինելով, սուրհանդակների միջոցով իրար պարբերաբար տեղեկություններ էին հաղորդում կազմակերպչական աշխատանքների, զինվորական ուժերի, Ադրբեջանի պատրաստությունների և զորքերի տեղափոխությունների մասին: Ահա այդ բախտորոշ օրերին էր, որ Գարեգին Նժդեհը ձեռնարկեց իր պատմական քայլերից մեկը՝ Գողթանի արշավանքը: Նա հանգիստ չուներ և մտածում էր օր առաջ Գողթանին օգնության հասնելու մասին: Սակայն խստաշունչ ձմռան բուքը փակել էր Գողթան տանող միակ ճանապարհը, որն անցնում էր մոտ 3904 մետր բարձրություն ունեցող Կապուտջուղ լեռան վրայով: Սյունյաց աշխարհի և Նախիջևանի միջև Գողթանն աշխարհագրական և բնակլիմայական առանձնահատուկ դիրք էր գրավում գավառակի վերին հատվածում՝ հատկապես Կապուտջուղի ստորոտներում, ձմեռը խստաշունչ էր, երկարատև: Անգամ սեպտեմբերի վերջին և գարնան սկզբի երկու ամիսներին ձյուն էր նստած լինում: Այնպես որ տարվա մեջ մոտ ութ ամիս Գողթանն առանձնացված էր Զանգեզուրից, և լեռնանցքի անանցելիության պատճառով գողթանցին հաճախ մնում էր մեն-մենակ դաժան ճակատագրի հանդեպ2:

Պահպանվում է Իսահակյանների ընտանեկան արխիվում: Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 499, ց. 1, գ. 21, թ. 1, Գ. Նժդեհ, Էջեր Լեռնահայաստանի գոյամարտից, Երկեր, հատոր երկրորդ, Երևան, 2002, էջ 55, Վ. Գէորգեան, նշվ.

Գորիս, Զանգեզուրի զինված ուժերի հրամանատար գեներալ Ն. Ղազարյանին ուղարկած մի գրության մեջ Նժդեհն այսպես էր նկարագրում գողթանցիների ահավոր վիճակը. «Հաղորդում եմ Ձերդ գերազանցության, որ մի քանի օր ևս՝ և Գողթանի տեղ մենք կունենանք մի հսկայական գերեզմանատուն: Հրեշավոր չափերի հասած սովն սկսել է իր ավերածությունը: Օր չէ անցնում, որ յուրաքանչյուր գյուղում սովամահ չլինեն 15-20 հոգի: Ժողովուրդը կերակրվում է շների և կատուների մսով, մի բան, որից առաջացել են մի շարք տարափոխիկ հիվանդություններ, որոնք լրացնում են սովի կատարած հունձը: Հացի հետ վաղուց ի վեր սպառված են բոլոր տեսակի փոխանյութերը (суррогаты)»1: Սովից ու թուրքի սպառնալիքից իրենց կյանքը փրկելու համար գողթանցիներից շատերը, այնուամենայնիվ, փորձում էին ձմռան կեսին բարձրանալ Կապուտջուղ և լեռնանցքով անցնել Զանգեզուր: Բայց, ավա՜ղ, նրանցից քչերին էր հաջողվում հաղթահարել ճանապարհը: Կապուտջուղի լանջերին ընկած էին կանանց ու ծերերի բազմաթիվ դիակներ2: Գողթանի կոմիսար Աշոտ Մելիք-Մուսյանը Կապարգողթի հրամանատար Նժդեհին գրում էր. «Ժողովրդի դրությունը ուղղակի ողբերգական է … Գողթանին պահողը ներկա մոմենտում աշխ., էջ 44, Ս. Վրացյան, Հայաստանի Հանրապետություն, Երևան, 1993, էջ 357, Է. Զոհրաբյան, նշվ. աշխ., էջ 223, 231, 232: 1 ՀԱԱ, ֆ. 499, ց. 1, գ. 21, թ. 1, ֆ. 1457, ց. 2, գ. 41, թ. 5, տե՛ս նաև Գ. Նժդեհ, Էջեր Լեռնահայաստանի գոյամարտից, Երկեր, հատոր երկրորդ, Երևան, 2002, էջ 55, նույնի՝ Նամակներ, գրություններ, հեռագրեր, էջ 284, Վ. Գէորգեան, նշվ. աշխ., էջ 44: 2 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 499, ց. 1, գ. 22, թ. 4, Գ. Նժդեհ, Էջեր Լեռնահայաստանի գոյամարտից, Երկեր, հատոր երկրորդ, Երևան, 2002, էջ 55, 60, նույնի՝ Նամակներ, գրություններ, հեռագրեր, էջ 288, Վ. Գէորգեան, նշվ. աշխ., էջ 45, Վ. Առաքելյան, նշվ. աշխ., էջ 21, Է. Զոհրաբյան, նշվ. աշխ., էջ 223:

միայն Ղափուջուղն է: Այդ հսկան հենց որ մի քիչ հնարավորություն տա անասուններ անցկացնելու, Գողթանում ոչ մի մարդ չի մնա: Մարդիկ պարզ ասում են. «Գողթանը մեզ պետք չէ»: … Ժողովուրդը մեռնում է սովից: Նա անընդունակ է դառել դիմագրավելու թշնամու ամենաթեթև գրոհին»1: Այնուհետև իր նամակում Ա. Մելիք-Մուսյանը շեշտում էր, որ եթե Հայաստանի Հանրապետության համար Գողթանը ռազմագիտական ու քաղաքական կարևորություն ունի, ապա նա կարող է օգնության ձեռք մեկնել և գողթանցիներին պահել տեղում2: Երևանը, սակայն, հաշտվել էր Գողթանի կորստի հետ: Այդ մասին Գողթանում գիտեին: Ի՞նչ էր մնում անելու գողթանցիներին. կռվել կամ գաղթել: Նրանք, որքան էլ դժնդակ էր իրենց վիճակը, վճռում են կռվել3: Թեև նրանք իրենց հույսն արդեն կտրել էին Երևանից, բայց օգնություն էին ակնկալում Գորիսի իշխանություններից, որոնք էլ դեռ լռում էին4: Զանգեզուրի Ազգային խորհրդի անդամներից ոմանք, հատկապես Նիկոլայ Հովսեփյանը, լիովին համամիտ էին Նժդեհի տեսակետի հետ, այն է՝ Կապարգողթի ուժերը պիտի հարձակում գործեն Օրդուբադի ուղղությամբ և փրկեն Գողթանի ժողովրդին: «Հայկական լեռնաշխարհի ինքնապաշտպանութեան գործով զբաղվողներու համար,- գրում էր Վարդան Գէորգեանը,- պարզ էր Զանգեզուրի և Ղարաբաղի վերապահուած դրութիւնը, եթե Գող-

1 Գ. Նժդեհ, Էջեր Լեռնահայաստանի գոյամարտից, էջ 55-56, տե՛ս նաև Վ. Գէորգեան, նշվ. աշխ., էջ 45: 2 Տե՛ս նույն տեղը: 3 Տե՛ս «Նժդեհ. կեանքն ու գործունէութիւնը…», էջ 90: 4 Տե՛ս Գ. Նժդեհ, Էջեր Լեռնահայաստանի գոյամարտից, Երկեր, հատոր երկրորդ, Երևան, 2002, էջ 57:

թան յուսահատած գաղթէր՝ մշտական սպառնալիքի պիտի մատնուէր նորակազմ Հայ Հանրապետութիւնը»1: Բախտորոշ վճիռ կայացնելու համար այդ օրերին տեղի ունեցավ Գողթանի հայության հերթական համագումարը, որը որոշում ընդունեց կռվել, եթե Զանգեզուրը օգնության ձեռք մեկնի2: Համագումարից հետո Գողթանի կոմիսար Աշոտ Մելիք-Մուսյանը Կապարգողթի ընդհանուր հրամանատար Նժդեհին գրում է. «Մենք վճռել ենք մեռնել հայրենի լեռներում: Մենք մեր ձեռքով կկոտորենք մեր որդիներին, քույրերին, հայրերին ու մայրերին, որպեսզի շան նման սովից չսատկեն, իսկ տղամարդիկ կկռվեն մինչև վերջին շունչը»3: Ահա այդպիսին էր հայրենիքի կործանման եզրին կանգնած մի հատվածի ողբերգական պատկերը: 1920 թ. փետրվարի 10-ին, երբ Նժդեհը Աշոտ Մելիք-Մուսյանի հետ գտնվում էր Քաջարանում, նրանց ներկայացան 200-ից ավելի գողթանցիներ, որոնք նոր էին թողել Գողթանը և հաղթահարելով Կապուտջուղի լեռնանցքը՝ անցել էին Կապանի շրջան: Նժդեհը և Ա. Մելիք-Մուսյանը նրանց առաջարկեցին վերադառնալ, բայց սովից հյուծված ամբոխը խնդրեց իրենց հետ չուղարկել: Միայն այն բանից հետո, երբ Նժդեհը խոստացավ, որ մեկ շաբաթ հետո՝ մինչև փետրվարի 18-ը, իր վաշտերով անցնելու է

Վ. Գէորգեան, նշվ. աշխ., էջ 45: Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 198, ց. 1, գ. 73, թ. 2-ի շրջ., Գ. Նժդեհ, Էջեր Լեռնահայաստանի գոյամարտից, Երկեր, հատոր երկրորդ, Երևան, 2002, էջ 56, 57, նույնի՝ Նամակներ, գրություններ, հեռագրեր, էջ 283, Վ. Գէորգեան, նշվ. աշխ., էջ 45, «Նժդեհ. կեանքն ու գործունէութիւնը…», էջ 90: 3 Գ. Նժդեհ, Էջեր Լեռնահայաստանի գոյամարտից, Երկեր, հատոր երկրորդ, Երևան, 2002, էջ 56, տե՛ս նաև Վ. Գէորգեան, նշվ. աշխ., էջ 45, «Նժդեհ. կեանքն ու գործունէութիւնը…», էջ 90:

Գողթան, գաղթականները համաձայնեցին վերադառնալ1: Պարզ է, որ ոչ մի ուժ, բացի Կապարգողթի վաշտերից, ի վիճակի չէր փրկելու Գողթանը: Ուստի Նժդեհն իր առաջնահերթ խնդիրը համարեց Գողթանի հայության պաշտպանությունը: Գաղթականների հետ հանդիպման հաջորդ օրը՝ 1920 թ. փետրվարի 11-ին, Նժդեհը գրություն է ուղարկում Գորիսի հրամանատարությանը՝ տեղեկացնելով, որ Գողթանի ռազմական ուժերի հրամանատարն իրեն գրավոր հայտնել է, թե այնտեղի հուսալքված և քաղցած ժողովուրդը սպասում է պարզ եղանակի, որ թողնի և գաղթի Զանգեզուր: Այդ տառապյալ ժողովուրդը, գրում էր նա, իր երկիրը դարձրել է իր Գողգոթան՝ հանուն Զանգեզուրի պաշտպանության և այժմ ուժ անգամ չունի կյանքը փրկելու համար: Այնուհետև նշում է. «Կրկնում եմ՝ մի քանի օր ևս - և պարտաճանաչ ու մարտնչող Գողթանը, մեր Հանրապետության այդ Բելգիան*, որը երկրորդ տարին է, ինչ հավատարիմ պահակի պես, ամենադժնդակ պայմաններում պաշտպանում է Զանգեզուրի նախադուռը, կ’ընկճվի և կը կորչի ընդմիշտ: Ձերդ գերազանցություն, Զանգեզուրի կատարյալ փրկության ձգտողը նախ պիտ մտածէ Գողթանի մասին, որի մի բուռն ժողովուրդը, այլևս առանց դրսի օգնական ուժերի, չի կարող մնալ Ղափուջուղի այն կողմը:

1 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 499, ց. 1, գ. 21, թ. 1, Գ. Նժդեհ, Նամակներ, գրություններ, հեռագրեր, Երկեր, հատոր երկրորդ, Երևան, 2002, էջ 284, Վ. Գէորգեան, նշվ. աշխ., էջ 46, «Նժդեհ. կեանքն ու գործունէութիւնը…», էջ 91: * Նկատի ուներ այն, որ Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկզբնական շրջանում Բելգիան պաշտպանական վահան էր ծառայել Ֆրանսիայի համար:

Այս անգամ էլ ինձ և պրն. Աշոտին հաջողվեց մի կերպ խափանել Գողթանի մասսայական գաղթը, որն այնքան կատաստրոֆային պիտ լիներ Զանգեզուրի համար: Տվածս խոսքը գողթանցիներին դրժել չեմ կարող (դա ոճիր և դավաճանություն կ’լիներ): Գնում եմ, եթե չկարողացա փրկել դրությունը՝ պատվով կմեռնեմ սովի և թշնամու դեմ կռվող ժողովրդի հետ: Որոշել եմ մինչև ամսիս 18-ը 300 հոգով անցնելու Ղափուջուղը, որի համար և խնդրում եմ Ձերդ Գերազանցության անմիջական կարգադրությունը՝ Գորիսի ռազմամթերանոցից բաց թողնել Գողթան անցնող զորամասիս համար 80.000 եռագծանի փամփուշտ ու հարկավոր քանակությամբ կենսամթերք և շորեղեն»1: Ի պատասխան այս գրության՝ գեներալ Ղազարյանը կազմում է մի փաստաթուղթ, որով ամփոփ ներկայացնում է Գարեգին Նժդեհի մարտական ուղին: Այն է՝ «Կապիտան Նժդեհը դեկտեմբերի 1-ից մինչև 9 ժամանակվա ընթացքում արեց անընդհատ հարձակումներ թուրքերի դեմ Գեղվա ձորում, ոչնչացնելով թուրքական գյուղեր, որոնք շարունակ հանդիսանում էին Գենվազի, Ղափանի և Գողթանի պատուհասներ: Միանգամայն ճիշտ կազմակերպված օպերացիաները (գործողությունները) վերջացան հաջող մեզ համար: 1919 թ. դեկտեմբերի 20-ին և Ներքին Ագուլիսի կոտորածի ժամանակ կապիտան Նժդեհը կազմակերպել է Օրդուբադի ուղղությամբ ռազմական

1 ՀԱԱ, ֆ. 499, ց. 1, գ. 21, թ. 1 և շրջ., ֆ. 1457, ց. 2, գ. 41, թ. 5, «Բանբեր Հայաստանի արխիվների», 1993, թիվ 1, 2 (95, 96), էջ 174-175, Գ. Նժդեհ, Նամակներ, գրություններ, հեռագրեր, Երկեր, հատոր երկրորդ, Երևան, 2002, էջ 284, 285, Վ. Գէորգեան, նշվ. աշխ., էջ 45, 46, տե՛ս նաև «Նժդեհ. կեանքն ու գործունէութիւնը…», էջ 91, 92:

ցույց և դրանով հնարավորություն տվել մի քանի ագուլիսցիների ազատվել կոտորածից և կանգնեցնել թուրքերի հետագա հարձակումները Գողթանի խորքերը: Վերջին 1920 թ. 19 հունվարի, Շարուրի օպերացիայի ժամանակ, նա ինքը, անձամբ առաջնորդելով վաշտերը, տիրում է թուրքերի կողմից գրավված բարձունքներին և դրանով նպաստում ընդհանուր հաջողություններին, որի հետևանքով ոչնչացվում են 30 թուրքական գյուղերը և բացվում է Գորիս-Ղափան հանքերի խճուղին»1: Գարեգին Նժդեհի որոշումը՝ արշավել դեպի Գողթան, օր օրի ավելի իրական էր դառնում: Փետրվարի 12-ին՝ ժամը 7-ին, նա հրաման է ուղղում իր զորքին: «Զինակիցնե՛ր,- դիմում է նա մարտիկներին,- հասել է օրը անօրինակ հերոսությամբ ավելի քան երկու տարի ամենադժնդակ պայմաններում Զանգեզուրի նախադուռը պաշտպանող այն մի բուռն ժողովրդի փրկության օրը, այն քաջանուն ժողովրդի, որն ամիսներ առաջ, խորապես գիտակցելով իր շրջանի ռազմագիտական խոշոր նշանակությունը, բացճակատ հայտնեց մեզ իր որոշումը՝ «Գողթանը կը մեռնի, բայց չի՛ գաղթի»: Հասել է ժամը, երբ երկու մեծ ու ընտիր հայորդիների՝ Աստվածաշունչ Քրիստափորի և Ռոստոմի արյունաներկ ու սրբապղծված ծննդավայրը՝ երբեմնի չքնաղ Ագուլիսները պիտ վերագրավվեն, պիտ վերականգնվեն իրենց շենությամբ ու բարոյական մեծությամբ»: Այնուհետև Նժդեհն իր վաշտերին դիմեց հետևյալ սրտառուչ կոչով. «Լսե՛ք, հնչել է ժամը, զինակիցնե՛ր, երբ վախկոտ էդիֆ-

ՀԱԱ, ֆ. 201, ց. 1, գ. 479, 2-րդ մաս, թ. 353:

ների* տմարդ սրից զարնված հազարավոր անթաղ մեռելները ձեզնից արդար ու արյունոտ հատուցումն են պահանջում: Լսե՛ք և հարյուրավոր գերված ու լլկված հայ կանանց, որոնք ձեր գոռ արշավի և ուռաների սպասումով, ձեզ հերոսության են կանչում: Լսե՛ք և ինձ, ձեր ղեկավարին, որը ձեզնից ծուխ, թշնամու գյուղերի հրդեհն ու քաղցր ծուխն է պահանջում, այն փրկարար ծուխը, որն այնքան բարձր ու առատ բարձրացրիք և՛ պատմական Որոտանի ափերում, և՛ Գեղվա ձորերում: Լսե՛ք իմ քաջ ու հայրենանվեր զինակիցներ, լսե՛ք, լցվե՛ք բոցով ու վրեժով, առե՛ք զենքներդ ու առա՜ջ: Առա՜ջ, մեզ հետ են Աստված և մեծ հայորդիների՝ Քրիստափորի և Ռոստոմի անհանգիստ հոգիները: Առա՜ջ»1: Նժդեհի մարտիկները քաջ գիտեին, որ տարվա այդ ժամանակ դեպի Գողթան անցում կատարելը պայմանավորված է մեծագույն դժվարություններով, որը և խիստ վտանգավոր է: Բայց հրամանատարի բոցավառ խոսքերով հմայված կապանցի և գենվազցի քաջերի համար կյանքից ավելի գերադասելի եղավ թշնամու սրի տակ գտնվող ազգակիցների փրկությունը: Նրանք ոտքի ելան առանց վարանումի, մեկ մարդու նման: Մարտի 8-ին Կապանի և Գենվազի ուժերի մի մասը համախմբվեց Բաղաբերդում: Այստեղ Կապանի ժողովրդի անունից զորքին հանձնվեց սպիտակ կտավից մի դրոշակ, որի մի կողմի վրա գրված էր՝ «Ղափանը Գողթանի համար», իսկ մյուս կողմի * Նկատի ունի Նախիջևանում մնացած օսմանյան ուժերի հրամանատար Էդիֆ բեյին և նրա զինակիցներին: 1 Գ. Նժդեհ, Հրամաններ, կոչեր, Երկեր, հատոր երկրորդ, Երևան, 2002, էջ 416, տե՛ս նաև Վ. Գէորգեան, նշվ. աշխ., էջ 47, 48, «Նժդեհ. կեանքն ու գործունէութիւնը…», էջ 92, 93, «Բանբեր Հայաստանի արխիվների», 1993, թիվ 1-2 (9596), էջ 175, 176:

վրա՝ «Պատանակրաց արշավանք»: Պատանակրաց ... Ասել է թե՝ մարդիկ իրենց եղբայրների փրկության համար պատրաստ էին մեռնելու, ուստի նրանցից ամեն մեկը մարմնի վրա կրում էր պատան: Նժդեհն անչափ հուզված էր հայրենապաշտ հերոս ժողովրդի վերաբերմունքից: Զինվորներն իրենց սերն ու նվիրվածությունը լեգենդ դարձած հրամանատարի նկատմամբ արտահայտում էին խանդավառ ցույցերով1: Բաղաբերդում հավաքված իր զինվորների առաջ ունեցած ելույթներից մեկում, վկայակոչելով կապանցիների նվիրած դրոշակը, Նժդեհը ասում է. «Մենք մեզ հետ տանում ենք մի պատան: Հաջողության դեպքում կը հագցնենք թշնամուն: Մեռնելու դեպքում մեզ կը հագցնեն»2: Եթե Կապանում և Գենվազում ժողովուրդը, զորքը և ղեկավարությունը դեպի Գողթան արշավանք կատարելու հարցում միակամ էին, զոդված նժդեհյան անկոտրում կամքով, ապա Գորիսում՝ Զանգեզուրի Ազգային խորհրդում և հրամանատարության մեջ, հետզհետե մեծանում էր արշավանքն աննպատակահարմար համարողների թիվը: Արշավանքի նախապատրաստությունը վերջանալու վրա էր, երբ մարտի 9-ի երեկոյան Նժդեհը Գորիսից գեներալ Ն. Ղազարյանից ստացավ հետևյալ հրամանը. «Հետաձգել Գողթանի օպերացիան: Մեր հակահետախուզության տված տեղեկություններից երևում է, որ Ջաբրայիլ-Կարյագինոյի շրջաններում երևացել են Նուրի փաշան և գեներալ Ս. Մեհմանդարովը: Ադրբեջանը պատ-

1 Տե՛ս Գ. Նժդեհ, Էջեր Լեռնահայաստանի գոյամարտից, Երկեր, հատոր երկրորդ, Երևան, 2002, էջ 58, Վ. Գէորգեան, նշվ. աշխ., էջ 48, Վ. Առաքելյան, նշվ. աշխ., էջ 22: 2 Նույն տեղում, ինչպես նաև՝ Ռ. Համբարձումեան, Վարք Նժդեհի, ասոյթներ, էջ 60:

րաստություններ է տեսնում մեծ ուժերով մի քանի կետերից հարձակվելու Զանգեզուրի վրա»1: Գորիսից եկած հրամանը Նժդեհն ընդունեց զայրույթով: Ինչպե՞ս կարող էր հետաձգել օպերացիան: Դրա մասին նա մտածել անգամ չէր ուզում. այդ դեպքում ինքը դավաճանած կլիներ իր և իր բանակի նվիրական երդմանը, հուսախաբ արած կլիներ սպասվող վտանգներն արհամարհող, հավանական մահը մոռացած և թշնամուն հաղթելու մոլեռանդ ցանկությամբ առլեցուն իր քաջակորով զինվորներին2: Նույն գիշերվա ժամը 1-ին Կապարգողթի հրամանատարը հետևյալ պատասխանն է գրում գեներալ Ն. Ղազարյանին. «Ձեր տված տեղեկություններից հետո Գողթանի արշավանքն ինձ համար դառնում է ավելի իմաստալից և անհետաձգելի: Հենց այս գիշեր Քաջարանում հավաքված զորքը իմ ղեկավարությամբ շարժվելու է առաջ»3: Միաժամանակ Նժդեհը նամակ է ուղղում Երևան՝ ՀՅԴ Արևելյան բյուրոյին, ուր նշվում էր. «Այսօր էլ, երբ հրեշավոր չափերի հասած սովի և թշնամու գերադաս ուժերի դեմ մարտնչող Գողթանի մի բուռ ժողովուրդը «գաղթ կամ կռիվ» է պահանջում, նրանք, որոնք չլսեցին ինձ և պատճառ դարձան Ագուլիսների կոտորածին, թեթև սրտով պատասխանում են՝ «Հրամայված չէ մեզ

Վ. Գէորգեան, նշվ. աշխ., էջ 49, տես նաև Գ. Նժդեհ, Էջեր Լեռնահայաստանի գոյամարտից, Երկեր, հատոր երկրորդ, Երևան, 2002, էջ 58, Ստեմել, Գարեգին Նժդեհը Զանգեգուրում, էջ 20: 2 Տե՛ս Գ. Նժդեհ, Էջեր Լեռնահայաստանի գոյամարտից, Երկեր, հատոր երկրորդ, Երևան, 2002, էջ 58, նույնի՝ Իմ պատասխանը, էջ 205, Վ. Առաքելյան, նշվ. աշխ., էջ 21, 22, Ռ. Համբարձումեան, Վարք Նժդեհի, ասոյթներ, էջ 60: 3 Գ. Նժդեհ, Էջեր Լեռնահայաստանի գոյամարտից, Երկեր, հատոր երկրորդ, Երևան, 2002, էջ 59, Վ. Գէորգեան, նշվ. աշխ., էջ 49:

... Առանց Երևանի թույլտվության չենք կարող, պատասխանատվության հարց կա» և այլն: Ձանձրացնելու չափ դիմումներ եմ արել, խնդրել, սպառնացել, որ կ’հեռանամ Զանգեզուրից, եթե թույլ չտան ինձ գրավելու Օրդուբադն ու Բարթազը, բայց միշտ էլ հազար անհիմն պատճառաբանություններով արգելել են ինձ: Եվ Գողթանը, ավելի քան երկու տարի հավատարիմ պահակի պես ամենադժնդակ պայմաններում Զանգեզուրի ամրություններն ու նախադուռը պաշտպանող Գողթանը՝ աչքերը Ղափուջուղի բարձունքներին հառած սպասում է, անվերջ սպասում»1: Մարտի 9-ի լույս 10-ի գիշերը Նժդեհը արձակում է Կապուտջուղի լեռնանցքն անցնելու հրաման: 1920 թ. մարտի 10-ի առավոտյան սկսվում է Գողթանի արշավանքը2: Հետագայում Նժդեհը գրել է. «... Մահաշունչ ձմեռվա կեսին, երբ քաղցած ու թափառ գայլն անգամ սարսափով էր մոտենում Ղափուջուղին՝ Ղափանի այդ փոքր Մասսին, մենք մեր հոգու կրակով հալեցրինք ձյուները, մեղմացրինք բնության արհավիրքը, բուքն ու բորանը և Գողթան իջանք ...»3: Մարտի 15-ին 700 հոգուց բաղկացած զորքը կենտրոնանում է Բիստ գյուղում4: Նույն օրվա երեկոյան Նժդեհը թիվ 25 հրամանն է ՀԱԱ, ֆ. 198, ց. 1, զ. 73, թ. 2 և շրջ., Գ. Նժդեհ, Նամակներ, գրություններ, հեռագրեր, Երկեր, հատոր երկրորդ, Երևան, 2002, էջ 283: 2 Տե՛ս Գ. Նժդեհ, Էջեր Լեռնահայաստանի գոյամարտից, Երկեր, հատոր երկրորդ, Երևան, 2002, էջ 59, Ստեմել, Գարեգին Նժդեհը Զանգեզուրում, էջ 20, «Նժդեհ. կեանքն ու գործունէութիւնը…», էջ 93, 428, Վ. Առաքելյան, նշվ. աշխ., էջ 22, Գողթանի արշավանքի մանրամասները տե՛ս նաև Ռ. Համբարձումեան, Գարեգին Նժդեհ: Ամբողջական կենսագրութիւն, Երեւան, 2007, էջ 160-174: 3 Գ. Նժդեհ, Հրամաններ, կոչեր, Երկեր, հատոր երկրորդ, Երևան, 2002, էջ 417, «Նժդեհ. կեանքն ու գործունէութիւնը…», էջ 93: 4 Տե՛ս Վ. Գէորգեան, նշվ. աշխ., էջ 49, Ստեմել, Գարեգին Նժդեհը Զանգեզուրում, էջ 20, «Նժդեհ, կեանքն ու գործունէութիւնը, նշխարներ, վկայութիւններ», էջ 96:

իջեցնում Կապարգողթի ռազմական ուժերին: Հրամանի սկզբնամասում, դիմելով իր զորքին, նա նշում էր, որ արդեն երկու տարի է, ինչ թշնամին անվերջ հարձակումներ է գործում Զանգեզուրի նախադուռը պաշտպանող մի բուռ գողթանցիների վրա, որպեսզի տեր դառնա նրա հայրենի երկրամասին: Այդ նպատակն իրականացնելու դեպքում մուսուլմանական երկու երկրները՝ Ադրբեջանն ու Տաճկաստանը, տարածքներով կմիանան իրար: Այն բանից հետո, երբ տեղահանվեց Տանակերտը, թշնամին այնուհետև «աննախընթաց բարբարոսությամբ սրի և հրի մատնեց Գողթանի կուլտուրական փառքը կազմող Ագուլիսների ուղղամիտ ազգաբնակչությունը»: Այնուհետև հրամանի մեջ ասված էր, որ չնայած այդ անդառնալի կորուստներին՝ Գողթանը իր կողմն է քաշել Նախիջևանի և Օրդուբադի շրջանների բովանդակ ուժերին ու, այդպիսով, ցայսօր ապահովել Զանգեզուրի անվտանգությունը: Եվ ահա այժմ, մշտական հարձակումներից ջլատված, գողթանցի հայերը իրենց վերջին համագումարում որոշել են՝ «կռիվ կամ գաղթ»: «Խորապես գիտակցելով Գողթանի ռազմագիտական խոր նշանակությունը,- շարունակում էր Նժդեհը,- գնահատելով նրա՝ Զանգեզուրի համար կատարած դերը և նկատի առնելով նրա արդի աննախընթաց կրիտիկական դրությունը՝ հրամայում եմ Ղափգենգողթի* ռազմական կամավոր ուժերին մի շարք մուսուլման գյուղերի տեղահանությամբ ու այրումով հայկական Գողթանի ժողովրդի համար ստեղծել ռազմագիտական ու տնտեսական հնարավորություն՝ շարունակելու իր գոյությունը հայրենի երկրում»1:

Կապան + Գենվազ (Մեղրի) + Գողթան: ՀԱԱ, ֆ. 199, ց. 1, գ. 1, թ. 6, ֆ. 1021, ց. 8, գ. 105, թ. 1, Գ. Նժդեհ, Էջեր Լեռնահայաստանի գոյամարտից, Երկեր, հատոր երկրորդ, Երևան, 2002, էջ 57, նույնի՝ Հրամաններ, կոչեր, էջ 425, 426, Վ. Գէորգեան, նշվ. աշխ., էջ 46, 47: *

Այնուհետև հրամանում Նժդեհը տալիս էր Կապարգողթի ուժերի տեղաբաշխումը, նշում նրանց թվաքանակը և զինական հնարավորությունները: Իսկ հրամանի երկրորդ մասի բնօրինակը նպատակահարմար ենք գտնում ներկայացնել ամբողջությամբ. «I Ազայի զորասյուն [Հրամանատար]՝ պարուչիկ Թադևոսյան Հետևակ 150 Հեծելազոր 7 Գնդացիր 1 Ընդամենը՝ 150 հետևակ, 7 հեծյալ, 1 գնդացիր

II Ռազմափորձային հարյուրյակ [Հրամանատար]՝ պրապորշչիկ Ոսկանյան Հետևակ 100 Հեծելազոր 4 Գնդացիր 1 Ընդամենը՝ 100 հետևակ, 4 հեծելազոր, 1 գնդացիր

III Բաղամարի (Վանանդի) զորասյուն Գողթանի ռազմաճակատի հրամանատար Ղազար [Քոչարյան] Հետևակ 300 Հեծելազոր 20

Գրավել Խարաբագիլան բերդը և Այզայի (Ազայի: - Ա. Ս.) կարևոր դիրքերը՝ անդամալուծելու Յայջիից և Նախիջևանից Օրդուբադին օգնության հասցնելու բոլոր փորձերը, կտրելով թշնամու հաղորդակցությունը ինչպես շոսեով, նույնպես և Արաքսի ափով: Գրավելով Դոյլունը, ճնշում է Քալանթար և Դոյլուն դիզաները, որոնց տեղահանությունից հետո մի հիսնյակը միանում է Ազայի զորասյունին, իսկ մյուսը մի գնդացիրով ընդունում է դեպի ձախ և գրավում է կարևոր կետ Դաստայի, Վանանդի և Ազայի միջև խանգարելու թշնամու շարժումները շոսեի վրա և Արաքսի ափով: Դիսարը տեղահանելուց հետո վճռական հարվածով գրավել Վանանդը, Սալը, Վալավերը, Աղրին և Դիզին (Դիզան կամ Տիզենը: - Ա. Ս.): Ամբողջ ժամանակ հաստատ կապ ու կոնտակտ պաշտպանելով իր հարևան զորասյուների հետ:

Լեռնային թնդանոթ 1 Գնդացիր 2 Ընդամենը՝ 300 հետևակ, 20 ձիավոր, 1 թնդանոթ և 2 գնդացիր

Վանանդի և վերոհիշյալ գյուղերի անկումից հետո զորասյունը յուր ուժերի 2/3-ը իջեցնում է Ագուլիս և խիզախում է կապ ստեղծել Գենվազի ուժերի հետ: Միանալուց հետո մի հետևակային հարյուրյակ, մի գնդացիրով մնում է զբաղեցնելու Նուռնուսը, իսկ Գողթանի և Գենվազի միացյալ ուժերը գրոհում են Օրդուբադի վրա:

IV Ագուլիսի զորասյուն

Արագ առաջխաղացումով գրավել Ունուսը և Դռնիսը՝ թողնելով անհրաժեշտ թվով զինվորներ՝ [խափանելու] Նուռնուսին, Դռնիսին օգնության գալու փորձերը և իջնել Վերինգետ թուրքական թաղը գրավելու նպատակով:

[Հրամանատար]՝ պոդպորուչիկ Գյուլնազարյան Հետևակ 200 Հեծելազոր 6 Լեռնային թնդանոթ 1 Գնդացիր 1 Ռմբաձիգ 1 Ընդամենը՝ 200 հետևակ, 6 հեծյալ, լեռնային թնդանոթ, 1 գնդացիր, 1 ռմբաձիգ

V Կարճևանի զորասյուն [Հրամանատար]՝ շտաբսկապիտան Ամիրջանյան Հետևակ 250 Հեծելազոր 40 Լեռնային թնդանոթ 1 Գնդացիր 1,

Ունենալով երկու զորասյուն՝ Օրդուբադյան և Գանձայի, առաջինով գրավել Ղափա կոչված ամրությունը և վճռականորեն հարվածել Օրդուբադը: Երկրորդով գրավել Գանձան, առաջանալ դեպի Ագուլիս՝ Գողթանի ուժերին միանալու նպատակով:

Ընդամենը՝ 250 հետևակ, 40 ձիավոր, 1 լեռնային թնդանոթ և 1 գնդացիր

VI Պահեստի ուժեր [Հրամանատար]՝ պորուչիկ ՏերՍարգսյան Հետևակ 100

VII Բիստի պահակախումբ [Հրամանատար]՝ շտաբսկապիտան Մատակյան Հետևակ 100 Հեծելազոր 3 Գնդացիր 1 Ընդամենը՝ 100 հետևակ, 3 հեծելազոր, 1 գնդացիր»:

Կատարյալ մարտական պատրաստությամբ լինել Շոր-ջրում

Ուժեղացնելով Բիստ-Ալահի և Նասիրվազի ճակատը և խոր հետախուզություններով շփման մեջ մտնել Բայահմատի և նրա հարևան գյուղերի հետ:

Հրամանը ավարտվում է հետևյալ հանձնարարականով. «Հրամայում եմ բոլոր զորասյուներին ու զորախմբերին՝ իրենց վրա դրած մարտական խնդիրները իրագործել առանձին վճռականությամբ և արագությամբ: Կռիվներին տարերային և ահաբեկիչ բնույթ տալու համար բոլոր վաշտապետերին և զորախմբերի պետերին՝ ունենալ հրձիգ տասնյակներ և գայլախմբեր: Սրանց՝ գործածել մեծ քանակությամբ ուժանակ և ձեռնառումբեր»1: Մարտի 17-ին Կապարգողթի զորքը հասնում է Ցղնա: Այստեղ է կենտրոնացվում նաև պայթուցիկով տակառների խմբաքանա1 ՀԱԱ, ֆ. 199, ց. 1, գ. 1, թ. 6-7, ֆ. 1021, ց. 8, գ. 105, թթ. 1-ի շրջ., 2 և շրջ., Գ. Նժդեհ, Հրամաններ, կոչեր, Երկեր, հատոր երկրորդ, Երևան, 2002, էջ 426-428:

կը1: Մարտի 19-ի երեկոյան Ցղնայում կենտրոնացված զորքը շարվում է, և զինվորները ոգեկոչում են հայ ժողովրդի ազատագրության համար ընկած նահատակներին2: Մարտի 20-ի լուսադեմին տրվում է հարձակման հրամանը, և, լույսը դեռ չբացված, Նժդեհի ուժերը գրավում են Խարաբագիլան հինավուրց բերդը, ինչպես նաև Դոյլու, Քալանթար, Դիսար, Հանան, Վալավեր, Աղրի, Դիզա (Տիզեն), Վանանդ, Դռնիս գյուղերը: Նույն օրը զորքը հասնում է Օրդուբադի նախադուռը և սրի քաշում ամբողջ պահակախումբը: Հայերի ձեռքն են անցնում նաև ռազմական բոլոր կարևոր կետերը3: Հաջորդ օրը՝ մարտի 21-ին, բացի Արաքսի ափին գտնվող Յայջի և Դաստակ գյուղերից, հայերի ձեռքն են անցնում Գողթանի մնացած բոլոր թուրքաբնակ գյուղերը4: Այդ օրը Նախիջևանից օգնություն է հասնում Գողթանի թուրքերին, բայց նրանք չեն հանդգնում կռվի մեջ մտնել և դաշտային թնդանոթից մի քանի արկ արձակելուց հետո նահանջում են Ջուլֆա5: Տե՛ս Գ. Նժդեհ, Էջեր Լեռնահայաստանի գոյամարտից, Երկեր, հատոր երկրորդ, Երևան, 2002, էջ 61, «Նժդեհ. կեանքն ու գործունէութիւնը…», էջ 97, Վ. Առաքելյան, նշվ. աշխ., էջ 22: 2 Տե՛ս Գ. Նժդեհ, Էջեր Լեռնահայաստանի գոյամարտից, Երկեր, հատոր երկրորդ, Երևան, 2002, էջ 61, Վ. Գէորգեան, նշվ. աշխ., էջ 49, Վ. Առաքելյան, նշվ. աշխ., էջ 22: 3 Տե՛ս Գարեգին Նժդեհ, Էջեր Լեռնահայաստանի գոյամարտից, Երկեր, հատոր երկրորդ, Երևան, 2002, էջ 61, Վ. Գէորգեան, նշվ. աշխ., էջ 49, Ստեմել, Գարեգին Նժդեհը Զանգեզուրում, էջ 20, «Նժդեհ. կեանքն ու գործունէութիւնը…», էջ 94, Է. Զոհրաբյան, նշվ. աշխ., էջ 243: 4 Տե՛ս Գարեգին Նժդեհ, Էջեր Լեռնահայաստանի գոյամարտից, Երկեր, հատոր երկրորդ, Երևան, 2002, էջ 61, Վ. Գէորգեան, նշվ. աշխ., էջ 49, Վ. Առաքելյան, նշվ. աշխ., էջ 22, Ռ. Համբարձումեան, Վարք Նժդեհի, ասոյթներ, էջ 61: 5 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 198, ց. 1, գ. 73, թ. 20-21, Գ. Նժդեհ, Էջեր Լեռնահայաստանի գոյամարտից, Երկեր, հատոր երկրորդ, Երևան, 2002, էջ 62, Վ. Գէորգեան, նշվ. աշխ., էջ 49, «Նժդեհ. կեանքն ու գործունէութիւնը…», էջ 98:

Նժդեհը չէր կարող անպատիժ թողնել գլխավոր ավազակաբույնը՝ Օրդուբադը: Կապանի հանքերից ՀՅԴ Արևելյան բյուրոյին հղած նամակում Նժդեհը նշում էր. «... Օխչու և Գեղվա ձորերի 36 գյուղերը գրավելուց հետո, երբ Օրդուբադը տարերային պանիկայի մատնված իր հարստություններն էր փոխադրում պարսկական ափը, եթե իմ դեկտեմբերի 9-ին գրած դիմումը չմնար «ձայն բարբառոյ յանապատի»՝ այժմ մեր ձեռքին կլիներ ոչ թե միայն Օրդուբադը, այլև՝ Ջուլֆան»1: Մարտի 21-ի լույս 22-ի գիշերը Նժդեհի վաշտերը Նուռնուսի ու Կարճևանի կողմից հարձակվեցին հանցավոր քաղաքի վրա և մարտի 22-ի առավոտյան շրջապատեցին այն: Օրդուբադի բնակչությունը մատնվեց ահավոր խուճապի, շատերը փախուստի դիմեցին: Հայերը, գրավելով գերեզմանատունը, պատրաստվում էին գրոհով վերցնել քաղաքը2: Զանգեզուրի գեներալ կոմիսար Ս. Մելիք-Յոլչյանը հեռագրում է Երևան, որ «Օրդուբադի շուրջ եղած ողջ տարածքը գրավված է մեր կողմից»3: Օրդուբադի թուրք ղեկավարներից մեկը՝ Ասքիեր խանը, որն այդ պահին գտնվում էր Ջուլֆայում, այնտեղից հեռախոսագիր է ուղարկում Թավրիզ, որում նշում է, որ Նովրուզի առաջին օրը՝ մարտի 21-ին, 10 հազար հոգուց բաղկացած հայկական ուժերը, իբր, գրավելով և այրելով թաթարական գյուղերը, հարձակվել են Օրդուբադի վրա: «Հեռախոսային հաղորդակցությունը ոչնչաց-

1 ՀԱԱ, ֆ. 198, ց. 1, գ. 73, թ. 2, Գ. Նժդեհ, Նամակներ, գրություններ, հեռագրեր, Երկեր, հատոր երկրորդ, Երևան, 2002, էջ 283: 2 Տե՛ս Գ. Նժդեհ, Էջեր Լեռնահայաստանի գոյամարտից, Երկեր, հատոր երկրորդ, Երևան, 2002, էջ 62-63, Վ. Գէորգեան, նշվ. աշխ., էջ 49: 3 ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 486, թ. 136:

ված է,- հաղորդում էր նա:- Օրդուբադի կողմից լսվում են ուժեղ թնդանոթաձգության ձայներ: Օրդուբադի ժողովուրդը ձեզնից օգնություն է խնդրում մուսուլմաններին ազատելու համար: Հայտնեցե՛ք Ադրբեջանի կառավարությանը և եվրոպական պետությունների ներկայացուցիչներին ու միջոցներ ձեռք առեք պաշարված Օրդուբադը ազատելու համար»1: Ասքիեր խանի այդ հեռախոսագրին հաջորդում է երկրորդ հաղորդագրությունը, որտեղ ասված էր. «Հայերը գրավել են Օրդուբադ տանող բոլոր ճանապարհները: Նախիջևանից եկած օգնական ուժը աշխատում է անցնել Օրդուբադ՝ Ահրարի վրայով: Շրջակա գյուղերի ազգաբնակչությունը սարսափի մատնված՝ հավաքվել է Օրդուբադում: Ուտեստեղեն չի ճարվում: Դիմեցե՛ք պարսից կառավարությանը և օգնություն խնդրեցե՛ք Ղարադաղից: Օրդուբադը ռմբակոծվում է»2: Այնուհետև, միտումնավոր խեղաթյուրելով իրողությունը, նա հաղորդում է. «Երկու կողմից էլ կան մեծ կորուստներ» (այնինչ Գողթանի ողջ օպերացիայի ընթացքում հայերը տվել էին ընդամենը երեք զոհ, և վիրավորվել էր Գողթանի ուժերի հրամանատար Ղազար Քոչարյանը), որ իբր, «հայկական ուժերը կազմված են կանոնավոր կառավարական զորքերից, զանգեզուրցիներից, պարսկահայերից և տեղացիներից»3 (իրականում Գողթանի ճակատում չկային ո՛չ երևանյան կանոնավոր զորքեր, ո՛չ պարսկահայեր): Օրդուբադի անկումը ժամերի հարց էր, սակայն դրությունը փրկեց ոչ թե Նախիջևանից եկած ռազմական օգնությունը, այլ 1 «Մինարեթ», Թավրիզ, թիվ 13, 22 ապրիլի 1920 թ., Գ. Նժդեհ, Էջեր Լեռնահայաստանի գոյամարտից, Երկեր, հատոր երկրորդ, Երևան, 2002, էջ 62 (տողատակ), Վ. Գէորգեան, նշվ. աշխ., էջ 50, «Նժդեհ. կեանքն ու գործունէութիւնը…», էջ 94, «Բանբեր Հայաստանի արխիվների», 1993, թիվ 1-2 (95-96), էջ 176, 177: 2 Նույն տեղում: 3 Նույն տեղում:

Կապանից ուղարկված տագնապալի գրությունը, որը Գողթան էր հասցրել մի սուրհանդակ: «Շուտ և կարևոր: Նժդեհին. Ամսվա 23-ին սկսվեցին մեր ճակատներում կռիվները: Թշնամին մեծ ուժերով առաջանում է: Թուրքերը վերցրել են իրենց նախկին դիրքերը: Ագարակ-Զեյվա գծի վրա եղած գյուղերի դրությունը օրհասական է ... Մեր դեմ գործում է երեք թնդանոթ՝ մեծ ուժերով: Խնդրում եմ շտապեք մեզ հասնելու, բերելով ձեզ հետ թարմ ուժեր: Շտաբս կապիտան՝ Նարինյան 25 մարտի 1920, ժամը 1, գիշեր, Ղափանի հանքեր»1: Երկու ժամ հետո հասնում է երկրորդ սուրհանդակը՝ այս անգամ Կապարգողթի հրամանատարին բերելով Կապանի Ազգային խորհրդի անդամ Արսեն Բաբայանի՝ Գյուտկումից ուղարկած հետևյալ գրությունը. «Սիրելի՛ հրամանատար, մեծարգո՛ Նժդեհ. Քո սիրեցյալ Ղափանը ձեռքից գնում է. այս գիշեր Զեյվան հանձնել են թուրքերին: Զեյվան ձեռքից գնալուց հետո, պարզ է, որ Մողեսը, Ուժանիսը, Եղվարդը և Ագարակն էլ այսօր - վաղը կգնան: Հրամանատարություն չկա, զինվորությունը սրտով չի կռվում: Ի սեր այն նեղությունների, որ կրել ես մեր Հայրենիքի համար, հասիր մեզ: Եթե մինչև 3 օրը այստեղ չլինես քո քաջարի զինվորներով, այլևս Ղափանը կորած կը տեսնես»2:

1 Գ. Նժդեհ, Էջեր Լեռնահայաստանի գոյամարտից, Երկեր, հատոր երկրորդ, Երևան, 2002, էջ 63, Վ. Գէորգեան, նշվ. աշխ., էջ 50, Ստեմել, Գարեգին Նժդեհը Զանգեզուրում, էջ 20, «Նժդեհ. կեանքն ու գործունէութիւնը…», էջ 99: 2 Գ. Նժդեհ, Էջեր Լեռնահայաստանի գոյամարտից, Երկեր, հատոր երկրորդ, Երևան, 2002, էջ 63, Վ. Գէորգեան, նշվ. աշխ., էջ 51, «Նժդեհ. կեանքն ու գործունէութիւնը…», էջ 99, 100:

Հիրավի, ադրբեջանական զորքերը խոշոր ուժերով, այդ թվում՝ 10 թնդանոթներով, հարձակում էին սկսել երեք ուղղությամբ. 1) Մինքենդի ուղղությամբ Գորիսի վրա, 2) Կեռլյարի կողմից Ալիղուլիուշաղի վրա՝ նպատակ ունենալով Կապանն անջատել Զանգեզուրից, 3) Ջաբրայիլի կողմից՝ Կապանի վրա: Առաջին երկու ուղղություններով հակառակորդի բոլոր գրոհները հետ էին մղվել: Կապանի ուղղությամբ Ջաբրայիլից հարձակվող ադրբեջանական զորքերը Նուրի փաշայի ղեկավարությամբ կարողացան նեղել հայ զորամասերին, որոնք նահանջեցին շրջապատի վրա իշխող Այինդաղ բարձունքից, թշնամուն հանձնեցին նաև Խանաղան և Հարթիզը1: Կապանի շրջանի վրա այս հարձակումը Նժդեհին ստիպեց դադարեցնել Օրդուբադի գրոհն ու գրավումը՝ մոտ ապագային թողնելով նրան հասցնելիք վճռական հարվածը:

ԿԱՏԱՂԻ ԿՌԻՎՆԵՐ ԱՐՑԱԽՈՒՄ:

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՇՈՒՇԻԻ ԵՎ ԱՍԿԵՐԱՆԻ ԲԵՐԴԻ ԱՆԿՈՒՄԸ

Հենց այդ ժամանակ ադրբեջանական բանակը լիովին ավարտել էր հայկական Ղարաբաղի դեմ վճռական կռվի նախապատրաստությունները: Չնայած դրան՝ Բաքվից ու Գանձակից դեպի Ղարաբաղ էին շարժվում նորանոր զորամասեր: Թուրքերը նախ ամրացրին Շուշին և Խանքենդ ավանը, ապա գրավեցին Ասկերանի անցուղին և դրանով իսկ ապահովեցին

1 Տե՛ս «Նոր աշխատավոր», 1920, 6 ապրիլի, Գ. Նժդեհ, Էջեր Լեռնահայաստանի գոյամարտից, Երկեր, հատոր երկրորդ, Երևան, 2002, էջ 63, 64 (տողատակ), «Նժդեհ. կեանքն ու գործունէութիւնը…», էջ 94, Ա. Ղարիբյան, նշվ. աշխ., էջ 255-256:

Ադրբեջանի կապը Շուշիի հետ: Խ. Սուլթանովը մտադրվեց զորք մտցնել Ավան Յուզբաշյանի Մարգուշավան կալվածքը (Ջևանշիրի շրջան), բայց նրա փորձը ձախողվեց՝ հանդիպելով վճռական դիմադրության: Շրջանի գյուղերի ներկայացուցիչները, հավաքվելով Մարտակերտում, միաձայն որոշում ընդունեցին մերժել այդ անօրեն քայլը, որը 1919 թ. օգոստոսյան համաձայնագրի կոպիտ խախտում էր: Ադրբեջանական նախահարձակների հաջորդ քայլը եղավ այն, որ զորքերը կենտրոնացրին ոչ միայն Ջևանշիրի սահմաններում, այլև Ասկերանում, Խանքենդում, Շուշիում, Կարյագինոյում, Ջաբրայիլում, Աղդամում և այլ վայրերում1: Ադրբեջանական բանակին պատրաստվում էին դիմադրել Ղարաբաղի շրջանները՝ Վարանդան, Խաչենը, Ջրաբերդն ու Դիզակը: Հայաստանի Հանրապետությունից եկած արցախցի գործիչները այստեղ կազմակերպեցին ինքնապաշտպանական ջոկատներ, որոնց շտաբը տեղավորված էր Վարանդայի Սարուշեն գյուղում: Բայց թուրք-ադրբեջանական յաթաղանի սպառնալիքի դիմաց Շուշին մնացել էր անպաշտպան: Շուշի քաղաքում հայության դրությունը անտանելի էր. հայ բնակչության ջուրը թուրքերը կտրում էին, քաղաքից դուրս ջրի գնացող հայ տղամարդիկ գնդակահարվում էին, իսկ կանայք՝ գերեվարվում 2: Անպաշտպան էր նաև Բաքվի և Ադրբեջանի մյուս քաղաքների ու շրջանների հայությունը, որի գլխին դամոկլյան սրի պես կախվել էր կոտորածների վտանգը: Մարտի 17-ին Ադրբեջանում Հայաստանի դիվանագիտական ներկայացուցիչ Մ. Հարությունյանը տեսակցություն է ունենում

Տե՛ս “Слово”, 27 марта, 1929: Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 201, ց. 1, գ. 479-ի 2-րդ մաս, թ. 353-ի շրջ.:

վարչապետ Ն. Ուսուբբեկովի հետ՝ նպատակ ունենալով ճշտել կառավարության վերաբերմունքը այն լուրերի կապակցությամբ, թե շուտով սկսվելու են Ադրբեջանի հայության ջարդերը: Ն. Ուսուբբեկովը ասում է. «Ես մի անգամ արդեն առիթ ունեցել եմ հայտնելու Ձեզ, որ քանի ես կառավարության գլուխ եմ կանգնած՝ հակահայկական որևէ շարժում տեղի ունենալ չի կարող: Կառավարությունն այնքան ուժ ունի, որ ամեն շարժում յուր հիմքում կարող է խեղդել»1: Հայ դիվանագետին հանգստացնող ազերի թուրք վարչապետը անշուշտ տեղյակ էր հակահայկական խմորումներին: Մարտի 21-ին դրությունը կտրուկ լարվեց. Թարթառ ավանում կողոպտվեցին հայերի խանութները, իսկ Մարաղա, Չայլու և Թալիշ գյուղերի սահմաններում թուրքերը սկսեցին քշել ու տանել հայերի նախիրը, ոտնատակ տալ արտերը: Ասկերանի շուրջը և Խանքենդում ադրբեջանական զորքերը նոր բախումների առիթ տվեցին, իսկ Շուշիում Խ. Սուլթանովը պահանջեց հայերի զինաթափում: Քաղաքի հայկական մասի սահմաններում թուրքական նորանոր զորքերը դիրքեր գրավեցին, չնայած որ հայկական մասում վաղուց առկա էին թուրք զորամասեր: Բոլոր քայլերը վկայում էին, որ Ղարաբաղի հարաբերական խաղաղությունն ապրում է իր վերջին ժամերը: Մարտի 22-ին մահմեդականների կրոնական տոնն էր՝ Բայրամը: Այն արագացրեց դեպքերը: Մարտի 22-ի լույս 23-ի գիշերը հայերը՝ Դալի Ղազարի (Միքայել Բադալքյոխյան) գլխավորությամբ, հարձակվեցին Ասկերանի վրա, ջարդեցին թուրքերից և դաղստանցիներից բաղկացած զորամասը: 50 ասկյարներից փախուստի դիմելով ազատվե-

ՀԱԱ, ֆ. 1457, ց. 1, գ. 606, թ. 1, ֆ. 206, ց. 1, գ. 84, թ. 34:

ցին 15-ը1: Գրավելով Արցախի գլխավոր միջանցքը՝ հայ մարտիկները Շուշին այդպես կտրեցին Ադրբեջանից: Դա սպասվող դեպքերի կանխման փորձ էր: Հայկական ուժերը հարձակվեցին նաև Խանքենդի վրա, ուր ևս գտնվում էին թուրքական զորքերը, պաշարեցին այն և կտրեցին Շուշիի հետ նրա կապը ևս: Հարձակում եղավ նաև Թարթառ ավանի վրա2: Այս դեպքերն իրենց արձագանքն ունեցան Շուշիում, ուր միամիտ հայերը հույսները դրել էին Խ. Սուլթանովի՝ քաղաքի հայերին պաշտպանելու ազնիվ խոսքի վրա: Մարտի 23-ի լուսաբացին քաղաք մտան մի քանի տասնյակ զինված հայ մարտիկներ և հարձակվեցին թուրքական զորանոցի վրա: Հարձակումը հանդիպեց ուժգին դիմադրության, և դա ազդանշան եղավ, որպեսզի թուրք զորքերը տարբեր ծայրերից միահամուռ հարձակվեն քաղաքի հայկական մասի վրա: Սկսվեց իրարանցում: Հայկական մասում հրդեհ ծագեց: Այն շուտով տարածվեց ամենուր: Հայությունը խուճապի մատնվեց, թուլացավ նրա առանց այն էլ անբավարար ինքնապաշտպանությունը: Ժողովուրդը ահաբեկված բռնեց փախուստի ճանապարհը3: Շատերը մնացին բոցերի մեջ, իսկ մուսավաթական զինվորները և մահմեդական մոլեռանդ ամբոխը անցան ծրագրված ջարդարար գործողությունների ու թալանի: Այդ օրը սպանվեց մի քանի հազար մարդ, կին, ծեր ու երեխա: Բարբարոս զորքի ու խուժանի ձեռքով սրախողխող ընկան բազմաթիվ հասարակական, քաղաքական, կրոնական, մշակութային գործիչներ:

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 606, թ. 27, ֆ. 206, ց. 1, գ. 84, թ. 34: Տե՛ս նույն տեղում, ֆ. 206, ց. 1, գ. 84, թ. 34, «Յառաջ», 1920, 7 ապրիլի, թիվ 73, Հայաստանի պառլամենտի նիստերի արձանագրություններ 1918-1920 թթ., էջ 480: 3 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 423, թ. 9:

Երկու օրվա ընթացքում Շուշիի հայկական մասը՝ մոտ 2000 տուն և բազմաթիվ խանութներ, հրդեհի ճարակ դարձավ: Քաղաքում կանգուն մնաց միայն 25 շինություն, այդ թվում՝ թեմական դպրոցը, Բեգլարյանի շքեղ տունը և մի քանի ուրիշ արժեքավոր շենքեր: Հետագա մի քանի օրերին մուսավաթականներն ու խուժանը շարունակեցին անսանձ կամայականությունները, բռնություններն ու անպատիժ սպանությունները: Արցախի Ազգային խորհուրդը դադարեց գործել: Շուշիում Բեգլարյանի և մյուս չայրված տներում ապաստանած ավելի քան 5000 հոգի՝ կին ու երեխա, գերվեցին և նետվեցին բանտերը: Այս վիճակում Շուշին մնաց ամբողջ երկու շաբաթ: Ոճրագործ Խ. Սուլթանովը, գտնվելով մեկուսացած ու պաշարված դրության մեջ, զգուշանում էր կոտորել հայ գերիներին: Պաշարված, բայց կանգուն էր մնացել նաև Խանքենդը՝ այդտեղ գտնվող թուրք զորքերով, որոնք հրետանու շնորհիվ կարողացան պահել իրենց դիրքերը: Հայերը վաղուց քաշվել էին այդտեղից: Ամենուրեք շարունակվում էին համառ կռիվները, դրանք մեծ թափ էին ստացել հատկապես Ջևանշիրում և Գանձակի գավառում: Մարտի 24-ին ադրբեջանական զորքերը՝ թուրք խուժանի աջակցությամբ, Ջևանշիրի շրջանում (Ինջա գետից սկսած) դիմեցին հարձակման: Հայերը, որ առաջացել էին մինչև Թարթառ ավանը, քաշվեցին Մարաղա, Չայլու և Թալիշ գյուղերը, որոնց շուրջը տեղի ունեցավ համառ կռիվ: Հայերը, խնայելով փամփուշտները, հետզհետե թողեցին Մարաղան և երկու Չայլուները, Մարգուշավանը ու կենտրոնացան Թալիշում: Ադրբեջանական մեկ այլ զորամաս՝ թնդանոթներով զինված, խուժանի ուղեկցությամբ մարտի 25-ին հարձակվեց Գանձակի

գավառի Կարաչինար և Էրքեջ գյուղերի վրա: Այս շրջանի զինված հայերը՝ Տեր-Անանյանի ղեկավարությամբ, դուրս եկան՝ թշնամուն դիմադրելու: Երկու օրվա համառ կռվից հետո զինամթերքի բացակայության պատճառով հայկական զինված ուժերը ստիպված թողեցին Կարաչինարը, Խարխապուտը, Պարիսը, Էրքեջը, Մանաշիդը և Ներքին Շենը: Մտնելով այդ գյուղերը՝ թուրքերը անլուր չարագործություններ կատարեցին բնակչության նկատմամբ: Վրաստանում ՀՀ դիվանագիտական ներկայացուցիչը հաղորդում էր Երևան. «Գանձակի գավառում կոտորածներ են կազմակերպվել հայկական գյուղերում: Կանանց առևանգել են, երեխաների ձեռքերն ու ոտքերը կոտրել են, Գանձակի հայերի մեջ խուճապ է տիրում»1: Թիֆլիսում Գանձակի գավառի հայրենակցական միության վարչության նախագահ Ա. Միանսարյանը Ադրբեջանի կառավարության նախագահ Ն. Ուսուբբեկովին ուղարկած բողոքում գրում էր. «Գանձակ քաղաքի և նրա շրջանների հայերի անասելի ծանր դրությունը վերջին ժամանակներս դարձել է ուղղակի անտանելի: Բռնությունները, սպանությունները, թալանը, ծաղր ու ծանակը, որ օրը ցերեկով կատարվում են լոյալ հայ բնակչության նկատմամբ, ընդունել են սիստեմատիկ բնույթ և զանգվածների մեջ ստեղծել այնպիսի խուճապ, որ բնակչությունը թողնում է ամեն ինչ՝ տուն ու տեղ, հանդ ու արտ և հեռանում անհայտ ուղղություններով»2: Մարտի 26-ին Բաքու ժամանեց Վրաստանի արտգործնախարար Ե. Գեգեչկորին3: Մարտի 27-ին Հայաստանի դիվանագիտաՀԱԱ, ֆ. 223, ց. 1, գ. 106, թ. 6: “Слово”, 26 марта, 1920. 3 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 606, թ. 7:

կան ներկայացուցիչ Մ. Հարությունյանը հանդիպում է նրա հետ: Զրույցի ընթացքում Ե. Գեգեչկորին նշում է, թե ինքը տեղեկացված է, որ Շուշիի դեպքերը սկսել են հայերը: Հարությունյանն ասում է, որ ինքը դեռ հավաստի տեղեկություններ չունի, ուստի չի կարող ասել, թե ովքեր են քաղաքում նախահարձակ եղել՝ թուրքե՞րը, թե՞ հայերը: Մարտի 29-ին Մ. Հարությունյանը երկրորդ անգամ է հանդիպում Վրաստանի արտգործնախարարի հետ, և նրանց միջև տեղի է ունենում հետևյալ խոսակցությունը. «Մ. Հարությունյան. – Թիֆլիսի լրագրերից արդեն տեղեկացել եմ, որ գործը բոլորովին այլ կերպարանք ունի. հարձակումը կատարել են ոչ թե հայերը, այլ Ադրբեջանը, որը ցանկացել է իրագործել Ղարաբաղը և Զանգեզուրը գրավելու իր ծրագիրը՝ հարձակումներ սկսելով բոլոր կողմերից: Բացի այդ, մեր ունեցած, բայց դեռ չստուգված տեղեկությունների համաձայն, ՆովրուզԲայրամի օրը Շուշիում ասկյարները նախապես 16 հայ են սպանել, և առհասարակ վերջին ժամանակներս սպանությունները և բռնաբարությունները Ղարաբաղի շրջանում հասել են աննախադեպ չափերի: Այսպիսով, իմ մտածողությունը այժմ բոլորովին այլ ընթացք է ստանում: Ե. Գեգեչկորի.- Ես նույնպես, մոտիկից ծանոթանալով մամուլին, արդեն գալիս եմ այն եզրակացության, որ այդ դեպքերը չէին կարող կազմակերպված լինել Հայաստանի կողմից, քանի որ, ինչպես հենց իրենք (թուրքերը: - Ա. Ս.) են ասում, այնտեղ հայկական զորամասեր շատ քիչ են և, մյուս կողմից, բռնությունների ու անկարգությունների փաստերն ինձ մտածել են տալիս, որ երևույթը լոկ տեղական բնույթ ունի (այսինքն՝ զանգեզուրցիները չեն մասնակցել Շուշիի դեպքերին: - Ա. Ս.): Երևում է, որ ժողովուրդը մի հուսահատական քայլ է արել՝ հարձակվելով զո644

րամասի վրա: Նաև պետք է ասեմ, որ Ադրբեջանի կողմից էլ դա կազմակերպված արշավանք չի կարող լինել, քանի որ այդ դեպքում նրանք նախապես պետք է բռնեին ստրատեգիական կարևոր կետեր: Մ. Հարությունյան.- Դուք պետք է մտածեք մի փոքր էլ այն ուղղությամբ, որ սա կարող է լինել մի մտածված քայլ՝ արդարացնելու համար, թե ինչու չեն կարող (ադրբեջանցիները: - Ա. Ս.) այժմ ձեզ հետ միասին կռվել բոլշևիկների դեմ: Մահմեդական հոգեբանության հետ լավ ծանոթ անձնավորությունները հաստատապես պնդում են, որ նախապես վճռված լինելով չդիմադրել բոլշևիկներին, Ադրբեջանը կազմակերպել է այս ընդհարումը, որպեսզի արդարացված պատճառաբանությամբ յուր զորքերն ուղղի դեպի Ղարաբաղ և ձեզ պատասխանի, թե շատ կուզենար ձեզ հետ միացած պաշտպանել Անդրկովկասը, բայց հայերը իրենց այդ շարժումով զբաղեցնում են Ադրբեջանի բոլոր զինված ուժերը»1: Ադրբեջանի կառավարության անդամների հետ Բաքվում ունեցած մասնավոր զրույցի ընթացքում, անդրադառնալով հայմուսուլմանական վերջին իրադարձություններին, Ե. Գեգեչկորին տագնապ էր հայտնել, որ դրանք կարող են վերաճել երկու հանրապետությունների միջև լայնածավալ պատերազմի՝ Այսրկովկասի համար ողբերգական հետևանքներով: «Բակինեց» թերթը այդ առիթով գրում էր. «Գիտակցելով հայերի և մուսուլմանների միջև ընթացող ընդհարումների կործանարար լինելը և, ելնելով անդրկովկասյան երեք հանրապետությունների ընդհանուր շահերից, Ե. Գեգեչկորին մտադիր է հանդես բերել նախաձեռնություն և Ադրբեջանի ու Հայաստանի միջև

ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 606, թ. 9, գ. 417, թ. 139-140:

եղած վիճելի հարցերը խաղաղ միջոցներով լուծելու համար Թիֆլիսում հրավիրել արտակարգ կոնֆերանս»1: Մարտի 28-ին Ա. Խատիսյանը հեռագրով դիմում է Վ. Հասկելին, Ջ. Ուորդրոպին, Այսրկովկասում ֆրանսիական առաքելության ղեկավար մայոր Շ.-Մ. դե Նոնանկուրին և իտալական առաքելության ղեկավար գնդապետ Մելկիադե Գաբբային՝ նշելով, որ մարտի 20-ին Ադրբեջանը ձեռնարկել է Արցախի հայ բնակչությանը բռնությամբ զինաթափելու գործը, միաժամանակ բազմաթիվ ուղղություններով հարձակում է սկսել հայկական Ղարաբաղի ու Զանգեզուրի վրա, և սկսվել են կատաղի մարտեր: Հայաստանի կառավարության անունից Ա. Խատիսյանը բողոք էր հայտնում և նշում, որ ողջ հայ ժողովուրդը չի կարող անտարբեր գտնվել հայության այս կոտորածի հանդեպ: Միևնույն ժամանակ նա դաշնակից տերությունների ներկայացուցիչներին կոչ էր անում «անհապաղ միջամտել և դադարեցնել Ադրբեջանի լայնածավալ ագրեսիան, բավարարություն տալ Արցախի հայ բնակչության օրինական պահանջներին և նրան զերծ պահել Ադրբեջանի հետագա բռնություններից»2: Մարտի 30-ին Ա. Խատիսյանը նոր հեռագիր է հղում Թիֆլիս, դաշնակիցների ներկայացուցիչներին՝ նրանց ուշադրությունը կրկին բևեռելով Արցախի և Զանգեզուրի դեմ Ադրբեջանի սանձազերծած ագրեսիայի վրա: Հեռագրում նա նշում է, որ ինքը տագնապ ունի, թե Արցախում և Զանգեզուրում հաջողության հասնելու դեպքում թուրքերը կկոտորեն Բաքվի, Ելիզավետպոլի և Ադրբեջանի Հանրապետության մյուս շրջանների հայերին3: Ապրիլի 2-ին թշնամու գլխավոր ուժերը 4 թնդանոթով և բազ“Бакинец”, 29 марта, 1920. “Слово”, 30 марта, 1920. 3 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 486, թ. 143, տե՛ս նաև “Слово”, 1 апреля, 1920:

մաթիվ գնդացիրներով հարձակվեցին Թալիշի վրա: Գյուղը, ուր հավաքվել էին հայկական ուժերը, երեք օր համառ դիմադրություն ցույց տվեց, բայց ապրիլի 5-ին հայերը ստիպված քաշվեցին նաև Թալիշից: Կռիվների ընթացքում հայերը հետզհետե քաշվում էին դեպի Գյուլիստանի լեռները՝ ենթարկվելով քաղցի ու ցրտի զրկանքներին: Գանձակի գավառում ընդհարումներ տեղի ունեցան նաև երեք կենտրոնական գյուղերի շուրջը: Դրանք էին՝ Չարդախլուն, Բանանցը և Գետաշենը (Չայքենդ): Շրջակա գյուղերի բնակիչները նույնպես հավաքվեցին այդտեղ և միացան տեղի պաշտպաններին, բայց թշնամու դեմ երկար կռվել չկարողացան: Սկզբում թուլության նշաններ ցույց տվեց Գետաշենը՝ մտածելով, որ զենքը վայր դնելով կարող է խուսափել ավերածությունից: Թշնամու մի զորամաս մտավ գյուղ և պահանջեց զենքերը հանձնել: Գետաշենցիները որոշ թվով զենքեր հանձնեցին, բայց բոլորովին անձնատուր չեղան: Անձնատուր եղավ Սուլուկ (Ազատ) գյուղը, որը և չարաչար տուժեց: Ապրիլի 3-ից սկսած՝ այստեղ եկան պրիստավ Մահմուդ բեկը և մի տաճիկ սպա՝ մի քանի զինվորներով, ապա եկան այլ բեկեր, ավազակապետեր և զինված խմբեր: Խեղճ Սուլուկը հանձնեց իր զենքերը, հյուրընկալեց թշնամուն, տվեց մեծ փրկանք, բայց ոչինչ չօգնեց: Ապրիլի 5-ին հիշյալ պրիստավը գյուղ եկավ կասկածելի մարդկանցով ու ավազակներով, հայերին առաջարկեց տեղափոխվել Գանձակ՝ պատճառաբանելով, թե այնտեղ ավելի ապահով է: Ժողովուրդը, վերցնելով անհրաժեշտ որոշ պարագաներ, ճանապարհ ընկավ դեպի քաղաք, բայց երբ հասավ Նաջիքենդ ամառանոցից ոչ հեռու գտնվող Դափ-Յաղդ կոչվող ձորը, հանկարծ չորս կողմից ենթարկվեց հարձակման: Պայթե647

ցին համազարկեր, վրա հասան ավազակներն ու սանձազերծ խուժանը և անզեն ժողովրդին սկսեցին կողոպտել ու ջարդել, բռնաբարել ու առևանգել: Այդ միջոցին անտառում թաքնված երկու տասնյակ սուլուկցի քաջեր թիկունքից անսպասելի հարձակվեցին ջարդարար խուժանի ու ավազակների վրա. նրանց մի մասը կոտորվեց, մյուսը, թողնելով անմեղ զոհերին, սարսափահար փախուստի դիմեց: Օգտվելով դրանից՝ կենդանի մնացած 400-ի չափ սուլուկցիները շարժվեցին դեպի Ելենենդորֆ գերմանական գաղութ, ապա այդտեղից անցան Գանձակ: Արցախյան դիմադրության ամենաթեժ կետը շարունակում էր մնալ Ասկերանը: Վերը նշվեց, որ մարտի 23-ի առավոտյան Սարիղամիշի 1918 թ. կռվի հերոս Դալի Ղազարի գլխավորությամբ Վարանդայի և Խաչենի ընդամենը 450-500 քաջեր, զինված միայն հրացաններով, այն էլ փամփուշտի խիստ սակավ պաշարով, հարձակվել ու գրավել էին Ասկերանի բերդը: Թուրք պահակազորի փախուստից հետո նրանք ամրացել էին բերդում և փակել Ադրբեջանից Շուշի ձգվող ճանապարհը: Մարտի 31-ին Զանգեզուրի կոմիսար Ս. Մելիք-Յոլչյանը Գորիսից Երևան ուղարկած հեռագրում տեղեկացնում էր. «Ասկերանը ղարաբաղյան գյուղացիների ձեռքն է: Թաթարների բազմիցս գրոհները, հանդիպելով Ասկերանի բերդապարիսպներին, ջախջախվում են»1: Ադրբեջանի հեռագրական գործակալությունը հաղորդում էր. «Հայկական զինված ուժերի կողմից Ասկերանի բերդի գրավումով

ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 486, թ. 136:

Ղարաբաղի լեռնային մասը կտրված է հարթավայրային մասից, և դա հղի է հեռուն գնացող վտանգներով»1: Թշնամին չէր կարող հաշտվել, որ Ադրբեջանը Շուշիի հետ կապող Ասկերանի միջանցքը երկար ժամանակ մնա հայերի ձեռքում: Ասկերանի միջանցքը գրավելու համար ամենուրեք պատրաստություններ էին տեսնում. մարտական վիճակի էին բերվում Աղդամի և Եվլախի զորամասերը, կազմակերպվում էին կամավորների խմբեր տարբեր շրջաններում: Ապրիլի 1-ին Ղուբայի Ջամա մեչիդում տեղի է ունենում Ղարաբաղի հարցին նվիրված միտինգ, որի ընթացքում որոշվում է կազմակերպել կամավորական ջոկատ՝ Ղարաբաղ ուղարկելու համար: Դրամահավաքի և կամավորական ջոկատի կազմակերպման համար ստեղծվում է երկու կոմիտե: Ապրիլի 2-ին որոշվում է կազմակերպել նաև սանիտարական ջոկատ՝ Ղարաբաղ ուղարկելու նպատակով2: Բայց դա բոլորը չէր. Ադրբեջանի կառավարությունը ոտքի հանեց Դաշտային Ղարաբաղի իր բոլոր զինված ուժերը, ինչպես նաև Գանձակից ու Բաքվից բերեց կանոնավոր բանակի լավագույն զորամասերից երեք գունդ՝ շուրջ 3500-4000 զինվորով՝ զինված բոլոր տեսակի զենքերով, այդ թվում ծանր հրետանախմբով՝ ռուս փորձված թնդանոթաձիգերով հանդերձ: Այս բազմաքանակ զորքի ստորաբաժանումների մեծ մասը ղեկավարում էին թուրք սպաները: Արխիվային փաստաթղթերից մեկում կարդում ենք. «Ադրբեջանի բոլոր շրջաններից իրենց զենքերով ու ռազմամթերքով կամավորական խմբեր են գնում Ղարաբաղ: Բաքվի համալսարանի թուրք ուսանողներն ու անգամ միջնակարգ դպրոցների բարձր

ՀԱԱ, ֆ. 198, ց. 1, գ. 69, թ. 1: Տե՛ս “Вестник бакинского генерал-губернаторства”, 6 апреля, 1920:

դասարանների աշակերտները մեկնում են ռազմաճակատ՝ ուժերը ներածին չափ օգտակար լինելու հայրենիքի պաշտպանության գործին: Միով բանիվ Ադրբեջանի թե՛ կառավարությունը և թե՛ քաղաքական բոլոր կազմակերպությունները միջոցների առաջ կանգ չեն առնում թուրք ժողովրդի հայրենասիրական զգացմունքները բորբոքելու և դեպի կռիվ մղելու: Թե ինչով կվերջանա այս ամենը, դժվար է գուշակել»1: Բաքվում Հայաստանի դիվանագիտական ներկայացուցիչ Մ. Հարությունյանը ապրիլի 3-ին իր կառավարությանը գրած զեկուցագրում նշում էր. «Բոլոր տվյալներից կարելի է ենթադրել, որ այս կռիվը ճակատագրական է լինելու երկու կողմերի համար: Այս կռվում Ղարաբաղի հայության պարտությունը համազոր է տնտեսական և ֆիզիկական ոչնչացման: Եթե հանգամանքների անսպասելի բերումով Ղարաբաղի հայության գոյամարտը անհաջող վախճան ունենա, ապա Ադրբեջանը նրան չի խնայելու: Այդ բանը չեն թաքցնում հենց իրենք թաթար ղեկավար շրջանների ներկայացուցիչները և հրապարակով հենց այդպես էլ արտահայտվում են»2: Երկու անհավասար ուժերի՝ Ասկերանի բերդում ամրացված փոքրաթիվ հայ մարտիկների և մի քանի հազարանոց թուրք զորքի միջև սկսվեց կատաղի կռիվ, որը տևեց օրեր: Անհամեմատ փոքրաթիվ հայ մարտիկները թշնամու անընդհատ գրոհները հետ էին մղում՝ մեծ կորուստներ պատճառելով: Արցախի զինված հայ գյուղացիությունը իր հույսը ամենից առաջ դրել էր Զանգեզուրի օգնության վրա: Նա ակնկալում էր, որ Զանգեզուրը, վերջապես նաև Հայաստանի Հանրապետությունը, իրեն օգնության են գալու մարդկային ուժերով: Ելնելով այդ պա1

ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 606, թ. 10: Նույն տեղում, թ. 12:

հանջից՝ ՀՀ զինված ուժերի հրամանատարի հրամանով Գորիսի վրայով Արցախ ուղարկվեց մի զորամաս՝ փոխգնդապետ Ա. Թարվերդյանի հրամանատարությամբ: Զորամասի առջև խնդիր էր դրվել հասնել Ասկերան և միանալ Դալի Ղազարի գլխավորությամբ մղվող կռիվներին և բերդի պաշտպանությանը: Բայց քանի որ Գորիս-Շուշի խճուղով գնալը դեռ վտանգավոր էր (այն ամեն րոպե ենթակա էր հարձակումների), ուստի զորամասը Արցախ անցավ Խծաբերդի վրայով՝ ճանապարհին ստիպված կռվի մեջ մտնելով ադրբեջանական զորքի հետ, որի հետևանքով կորցրեց մի ամբողջ օր ու ժամանակին չկարողացավ հասնել տեղ և երբ հասավ, Ասկերանը արդեն գրավված էր թշնամու կողմից1: Փոխգնդապետ Ա. Թարվերդյանին տրված էին մեծ լիազորություններ: Ընդառաջ գնալով Արցախի զորահրամանատարների բազմաթիվ խնդրանքներին՝ այնտեղ ուղարկելու մի բանիմաց բարձրաստիճան զինվորականի, որն ի վիճակի լիներ համախմբելու ու միավորելու արցախյան բոլոր զինվորական ուժերը և վարելու դրանց միասնական գործողությունները, Զանգեզուրի ղեկավարությունը նպատակահարմար գտավ այդ առաքելության իրականացումը դնել հենց Ա. Թարվերդյանի վրա: Սակայն վերջինս այն ուժը չէր, որ ի վիճակի լիներ դառնալու Արցախի զինվորական առաջին դեմքը: Ապրիլի 1-ին անձամբ կռվի վայր եկավ Ադրբեջանի զինվորական նախարար գեներալ Սամեդբեկ Մեհմանդարովը և մնաց երկու օր: Այստեղ էին նաև գեներալ Հ. Սելիմովը և ուրիշ բարձրաստիճան զինվորականներ: Հ. Սելիմովն էր ղեկավարում բերդի հայ պաշտպանների դեմ ուղղված ռազմական գործողությունը: Ադրբեջանի մեծաքանակ ուժը ապրիլի 3-ին ընդհանուր հար-

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 499, ց. 1, գ. 3, թ. 1:

ձակման անցավ բերդի վրա: Հայ քաջերը մի քանի անգամ հետ մղեցին թշնամուն՝ մեծ կորուստներ պատճառելով նրան: Բայց օրհասը մոտեցել էր. հայ կտրիճները սպառել էին իրենց փամփուշտի պաշարը, և դա հայտնի էր թշնամուն: Նույն օրը՝ երեկոյան, տեղի ունեցավ մի նոր հարձակում, և հայերը անզոր գտնվեցին հակադարձելու թշնամուն: Կենդանի մնացած երկու-երեք տասնյակ քաջերի հետ Դալի Ղազարը կռվեց մինչև վերջին փամփուշտը և ընկավ հերոսական մահով՝ իր նահատակ մարտիկների կողքին: Ասկերանի շղթան պատռվեց … Ասկերանի անկումը բուռն ցնծություն էր առաջ բերել Ադրբեջանով մեկ: Օրինակ՝ Ղազախ քաղաքում, որն ամբողջովին զարդարվել էր դրոշակներով, կազմակերպվել էր զանգվածային միտինգ, որից հետո մեչիդում հսկա բազմությունը կատարել էր Ասկերանի կռվում զոհվածների հոգեհանգիստ, ապա տեղի սեմինարիայի տնօրեն Կոչարլինսկին, ուսուցիչ Կասիմովը և հոգևոր դեմքերը հանդես էին եկել ելույթներով և կոչ արել ամեն ինչով նպաստել, որ զորքերը «Ղարաբաղը լիովին մաքրեն գյավուր հայերից»1: Գեներալ Հ. Սելիմովը իր զորքերը շարժեց հայկական բնակավայրերի վրա, նվաճեց ու ավերեց դրանցից շատերը2: Հատկապես սոսկալի էր Խաչենի և Գանձակի գավառների հայ գյուղերի վիճակը: Ավերածությունները այս շրջաններում հասել էին այնպիսի բարբարոսության, որ շատ տեղերում չէր կարելի նշմարել, թե երբևիցե այդտեղ բնակատեղի է եղել: Գյուղերը հողին հավասարեցվել էին մասնավորապես Գանձակի շրջանում, իսկ կոտո-

Տե՛ս “Вестник бакинского генерал-губернаторства”, 6 апреля, 1920: Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 113, ց. 3, գ. 27, թ. 55:

րածից փրկված բնակիչները ապաստանել էին լեռներում ու անտառների խորքերում1: «Ազերբայջան» թերթը ապրիլի 5-ին տպագրում է կառավարության պաշտոնական հաղորդագրությունը այն մասին, որ ամսի 3-ի կեսօրին Ադրբեջանի կանոնավոր զորքերը համառ դիմադրությունից հետո գրավել են Ասկերանի դիրքերը և առաջ են շարժվում հայերից պաշարված Շուշիի և Խանքենդի զորամասերն ազատելու համար2: Ապրիլի 6-ին Ադրբեջանի զորքերը արշավով մտան Շուշի: Միաժամանակ պաշարումից ազատվեց Խանքենդի զորամասը, ազատվեց նաև Շուշիի զորքը և ինքը՝ Խ. Սուլթանովը3: Դրանից հետո Խ. Սուլթանովի ու Հաբիբ բեյ Սելիմովի թողտվությամբ սկսվեց Շուշիում կենդանի մնացած անզեն ու անպաշտպան հազարավոր հայերի բռնությունների, բռնաբարությունների, տանջանքների ու սպանությունների մի եղկելի շարան, որպիսին դժվար է պատկերացնել: Շուշիի առաջնորդ Վահան եպիսկոպոսին և թեմական դպրոցի տեսուչ, նշանավոր բոլշևիկ Ալեքսանդր Ծատուրյանին (Ռուբենի) գլխատեցին և նրանց գլուխները, ի ցույց բոլորի, բարձրացրին ձողերի վրա*:

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 606, թ. 15: Տե՛ս նույն տեղում, թ. 16: 3 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 113, ց. 3, գ. 27, թ. 55: * Ղարաբաղի և հատկապես Շուշիի անցքերը քննելու համար ապրիլի 22-ին Թիֆլիսից Շուշի հասավ հատուկ քննիչ հանձնաժողով, որի կազմում հայերից Ռ. Յուզբաշյանն և Ա. Պապովյանն էին, վրացիներից՝ Գ. Ալշիբայան և թուրքերից՝ Ռ. Վեքիլովը և Աղաբաբաևը: Այցելելով քաղաքային բանտ, ուր պահվում էին կենդանի մնացած հայերը՝ հանձնաժողովի անդամները հարց ու փորձ արեցին մերկ ու քաղցած, տանջված ու միանգամայն այլակերպված մարդկանց, որոնք տեղավորվել էին ապականություններով լի սառը հատակների վրա: Նրանցից շատերը ապրում էին իրենց վերջին ժամերը: Ի տես այդ սոսկալի

1920 թ. մարտի 23-ից ապրիլի 6-ը ժամանակահատվածում թուրքերը և քրդերը Շուշիում ոչնչացրին համարյա ամբողջ հայությանը: Քաղաքի 35 հազար բնակիչ ունեցող հայկական մասը դադարեց գոյություն ունենալուց. ավերված Շուշիին տեր դարձավ 23 հազար բնակիչ ունեցող թուրքական մասը1: Ղարաբաղի վարչական և մշակութային կենտրոնի հրդեհումը և ավերումը անդառնալի կորուստ էին տարածաշրջանի ողջ հայության և ընդհանրապես հայ մշակույթի համար: Ղարաբաղի թուրք եզակի կոմունիստներից մեկը՝ Օջախկուլի Մուսաևը, Ադրբեջանի կոմկուսի ղեկավար մարմնին ուղղած զեկուցագրում զայրույթով նկարագրում էր մուսավաթական ջարդարարների գործողությունները քաղաքում: Նա վկայում է, որ «Ջարդերի ժամանակ Խոսրովբեկ Սուլթանովը մուսուլմաններին սրբազան պատերազմի կոչ էր անում հայերի դեմ՝ հորդորելով մինչև վերջին մարդը վերջ տալ հայությանը Շուշիում՝ չխնայելով կանանց, երեխաներին, ծերերին»2: Մուսավաթական հրոսակախմբերին հաջողվեց հսկայական ավերներ կատարել Արցախում այն պատճառով, որ հայերն ապստամբել էին իրենց համար աննպաստ պայմաններում՝ առանց լուրջ ու բազմակողմանի նախապատրաստության, չունենալով ամուր կարգապահությամբ կանոնավոր զորք, անհրաժեշտ քանակի ռազմամթերք ու զենք: Մարտ-ապրիլյան դեպքերը եկան հաստատելու դեռևս 1920 թ. փետրվարի 2-ին Դիզակի Հարար գյուղում հրավիրված Արցախի Ազգային խորհրդի մի քանի

պատկերի՝ հուզմունքից լաց էին լինում հանձնաժողովի հայ ու վրացի անդամները (տե՛ս ֆ. 200, ց. 1, գ. 441, մաս 2, թ. 123): 1 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 57, ց. 5, գ. 216, թթ. 14-17, ֆ. 200, ց. 1, գ. 271, թ. 144, գ. 417, թթ. 139140, գ. 563, թ. 67, ֆ. 278, ց. 1, գ. 30, թթ. 1-2, “Слово”, 16 апреля, 1920: 2 ՀԱԱ, ֆ. 1022, ց. 2, գ. 168, թ. 17:

անդամների և զինված ջոկատների հրամանատարների խորհըրդակցությունում արձանագրված այն կանխատեսումը, թե «Ղարաբաղում եղած սակավաթիվ ռազմամթերքով կռվի դեպքում երեք օր միայն կարող ենք դիմանալ»1: Այնինչ ռուս, թուրք գեներալների ու սպաների միջոցով Ադրբեջանը կարողացել էր հատկապես 1919 թ. դեկտեմբեր – 1920 թ. մարտ ամիսներին զգալի առաջընթաց ունենալ բանակաշինության ուղղությամբ, և այդ գործում անուրանալի էր ռազմական նախարար գեներալ-մայոր Սամեդբեկ Մեհմանդարովի դերը: Մուսավաթական «Բակինեց» թերթը, անդրադառնալով բանակի կազմակերպման ուղղությամբ ձեռք բերված հաջողություններին, գրում էր. «Ադրբեջանը պարտավոր է կենդանության ժամանակ անձեռակերտ հուշարձան կանգնեցնել իր առաջին և անփոփոխ ռազմական մինիստր գեներալ Մեհմանդարովին: Միայն զինվորական գործի այդպիսի գիտակը կարող է կարճ ժամանակում ոչնչից ստեղծել բանակ, որը պատիվ կբերեր եվրոպական ցանկացած փոքր պետության: … Իհարկե ոչ ոքի չի զարմացնում Վրաստանի և Հայաստանի հանրապետությունների զորքերի օրինակելի վիճակը, որքանով որ վրացիներն ու հայերը ծառայության են անցել ռուսական բանակներում և զինվորական ոգին նրանց մոտ բարձր է: Եվ գեն[երալ] Մեհմանդարովի մեծ աշխատանքը հենց նրանով էլ բարձր է, որ, ի պատիվ մեր կառավարու1 ՀԱԱ, ֆ. 1457, ց. 1, գ. 606, թ. 30: Համլետ Գևորգյանը, իր արժեքավոր մենագրության մեջ վկայակոչելով Եղիշե Իշխանյանին, Հովակ Ստեփանյանին և դեպքերի ականատես ու մասնակից այլ գործիչների, իրավացիորեն նշում է, որ Արցախի ողբերգությունը ու նամանավանդ Շուշիի կործանումը արցախյան մարտական ջոկատների ղեկավարներ Դալի Ղազարի, Արսեն Միքայելյանի, Զախար Մեսյանի, ռոտմիստր Տեր-Մարտիրոսյանի և նրանց մի շարք գործընկերների հապճեպ կազմակերպած, վատ փոխհամաձայնեցված, չկշռադատված, տաքարյուն ու անմիտ գործողությունների հետևանք էին (տե՛ս Հ. Գևորգյան, Դրո, էջ 565-569):

թյան, պետք է ասել, որ սա միշտ և ամեն ինչում աջակցել է իր ռազմական մինիստրին՝ բանակի կառուցման համար նրան տրամադրելով դիկտատորական իրավունքներ և անսահմանափակ վարկեր»1: Եվ դա այն դեպքում, երբ Արցախի ու Զանգեզուրի հայ պաշտպանների համար զենք ու զինամթերք ձեռք բերելը կապված էր անասելի դժվարությունների հետ: Մարտիկները իրենց ստացած փամփուշտները օգտագործում էին միշտ մտածելով դրանք խնայելու մասին: Հայաստանը չէր կարողանում բավարար քանակությամբ զինամթերք առաքել Զանգեզուր, իսկ Արցախն ընդհանրապես Երևանից ոչինչ չէր ստանում: Արցախցիների միակ հույսը շարունակում էր մնալ Զանգեզուրը, որն իր սուղ հնարավորություններից, այնուամենայնիվ, բաժին էր հանում նրանց: Այս բոլոր դեպքերից հետո՝ ապրիլի 4-ին, Դռնավազ գյուղում տեղի է ունենում մի խորհրդակցություն, որին մասնակցում են փոխգնդապետ Ա. Թարվերդյանը, գնդապետ Զ. Մեսյանը, Կ. Աթայանը, Հ. Թումյանը և ուրիշներ: Այստեղ որոշվում է. 1) գնդապետ Ա. Թարվերդյանին ճանաչել Արցախի բոլոր զինված ուժերի հրամանատար, 2) կռիվը շարունակել գլխավորապես ինքնապաշտպանական մարտավարությամբ: Այդ խորհրդակցությունից հետո ճակատները ամրացվում են, լիազորները վերադառնում են իրենց տեղերը և կազմակերպում զինամթերքի առաքման գործը:

“Бакинец”, 29 марта, 1920.

ԿԱՊԱՐԳՈՂԹԻ ՎԱՇՏԵՐԻ ՀԱՐՁԱԿՈՂԱԿԱՆ ՆՈՐ

ԳՈՐԾՈՂՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Գողթանից հաղթականորեն Կապան վերադառնալով՝ Նժդեհը որոշեց շրջան ներխուժած թուրքերին հակահարված տալ Ագարակ և Զեյվա գյուղերի ուղղությամբ: Իմանալով այդ մասին՝ Կապանի վտանգված գյուղերի պաշտպանները ոգի առան: Նրանք դեռ հիշում էին Գողթանի արշավանքից առաջ Նժդեհի արձակած մարտական կոչը, որը ներառում էր Զանգեզուրի թիկունքն ապահովելու կարճ ու հստակ ծրագիր: Եվ հիմա, երբ Նժդեհը իր ուժերով օգնության էր հասնում Կապանի գյուղերին, դիրքերում լսվում էին ուրախության խոսքեր՝ «Հրամանատարը շուտով կհասնի, նա արդեն անցել է սարը …»1: Մարտի 25-ին Գորիսից եկած պահեստային զորամասը և Կապարգողթի վաշտերը համատեղ նետվեցին կռվի դաշտ: Չդիմանալով հայերի շեշտակի գրոհին՝ թուրքերը խուճապով թողեցին Զեյվա գյուղը: Հայ զորքը ճակատային շեշտակի գրոհներով թշնամուց հետ գրավեց նաև Հարթիզի և Սուսանի բարձունքները: Կարյագինոյի և Ջաբրայիլի կողմերից եկած զավթիչները քաշվեցին իրենց տեղերը: Կապանի շրջանի վրա կախված վտանգը վերացավ2: Նժդեհի նպատակը Կապանի տարածքից թշնամուն քշելը չէր միայն: Նրա մտածմունքը շրջանի պաշտպանությունը հուսալի

Վ. Գէորգեան, նշվ. աշխ., էջ 53: Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 198, ց. 1, գ. 73, թ. 21, Գ. Նժդեհ, Էջեր Լեռնահայաստանի գոյամարտից, Երկեր, հատոր երկրորդ, Երևան, 2002, էջ 63, 64, Ստեմել, Գարեգին Նժդեհը Զանգեզուրում, էջ 20, 21, «Նժդեհ. կեանքն ու գործունէութիւնը…», էջ 100:

դարձնելն էր և առհասարակ Զանգեզուրի արևելյան մատույցներից նրան հեռացնելը: Իսկ այդ խնդիրը հնարավոր էր լուծել Որոտան գետի ստորին հոսանքի՝ ադրբեջանաբնակ տարածքով անցնող Բարգուշատի երկու կողմերում գտնվող թուրքական գյուղերի տեղահանությամբ միայն: Ուստի Զեյվան ազատելուց և Կապանի շրջանից թշնամուն հետ շպրտելուց հետո Նժդեհը կանգ չառավ, այլ մտնելով ադրբեջանաբնակ տարածք՝ շարունակեց հետապնդել թուրքական զորամասերին: Նրա նպատակն էր մեջտեղից վերացնել Զանգեզուրի և Ղարաբաղի միջև գտնվող ադրբեջանական սեպը և այդպիսով կենդանի կապ ստեղծել երկու հայկական երկրամասերի՝ Զանգեզուրի և Արցախի միջև1: Այսպես սկսվեց Բարգուշատի արշավանքը: Հայկական վաշտերը ապրիլի 1-ին հարձակվեցին Բարգուշատի (Որոտանի) թուրքական գյուղերի վրա: Նուրի փաշայի և գնդապետ արքայազն Ղաջարի զորքերը, կորցնելով իրենց բարոյական կորովը, նահանջեցին դեպի Դոնդարլու և Խոջահան2: Ապրիլի 2-ի լուսաբացին հայկական վաշտերը շարունակեցին համառ գրոհը: Թշնամու դիմադրությունը արագ կոտրվեց. խոշոր կորուստներ կրելով՝ թշնամին սկսեց թողնել գյուղերը: Հայկական զորքի ձեռքն անցան գերիներ, ձիեր, մեծ քանակությամբ հացահատիկ, ինչպես նաև հակառակորդի շտաբի արխիվը՝ կարևոր փաստաթղթերով, որոնցից հայտնի դարձավ, որ

1 Տե՛ս Գ. Նժդեհ, Էջեր Լեռնահայաստանի գոյամարտից, Երկեր, հատոր երկրորդ, Երևան, 2002, էջ 63-64, «Նժդեհ. կեանքն ու գործունէութիւնը…», էջ 100, 428, Վ.. Գէորգեան, նշվ. աշխ., էջ 53, Ռ. Համբարձումեան, նշվ. աշխ., էջ 61: 2 Տե՛ս Գ. Նժդեհ, Էջեր Լեռնահայաստանի գոյամարտից, Երկեր, հատոր երկրորդ, Երևան, 2002, էջ 64, «Նժդեհ. կեանքն ու գործունէութիւնը…», էջ 100, 102, 428, Վ. Գէորգեան, նշվ. աշխ., էջ 53:

ադրբեջանական այս զորամասի մեջ նույնպես կան մեծ թվով օսմանցի սպաներ1: Կռվի երրորդ օրը՝ ապրիլի 3-ին, վերջին կատաղի հարձակումով հայերը գրավեցին Բարգուշատի ձախ ափին փռված տարածքները2: Զանգեզուրի և Արցախի միջև ընկած ադրբեջանաբնակ տարածքի առաջին շարքը մաքրելուց հետո կռվի ծանրությունը փոխադրվեց Ասկյուլում (Ասքելում): Իր ավազակաբարո բնակչությամբ վերջինս երկար ժամանակ պատուհաս էր դարձել հայ բնակչության գլխին: Հարկ էր վերացնել չարիքի այդ որջը, որքան էլ այն անառիկ էր իր դիրքով: Ապրիլի 6-ին Նժդեհը հարձակման հրաման է տալիս, և հայկական վաշտերը, բաժանված երկու թևի, գրոհում են Ասկյուլումը: Թուրքերն այստեղ նույնպես խուսափում են հայկական ուժերի հետ առճակատումից և արագորեն թողնում են գյուղը3: Ասկյուլումը և նրա շրջակա մի քանի բլուրները գրավելուց հետո հայկական զորքը, շարունակելով հարձակումը, նույն օրը՝ երեկոյան, մտնում է Խոջահան գյուղը և կրակի մատնում տեղի հարուստ շուկան4: Այս ճակատը զորացնելու համար թուրքերը զգալի թվով օգնական ուժեր ստացան Ջաբրայիլից ու Ղարադաղի պարսիկ խաՏե՛ս Գ. Նժդեհ, Էջեր Լեռնահայաստանի գոյամարտից, Երկեր, հատոր երկրորդ, Երևան, 2002, էջ 64 և տողատակ, Վ. Գէորգեան, նշվ. աշխ., էջ 53: 2 Տե՛ս Գ. Նժդեհ, Էջեր Լեռնահայաստանի գոյամարտից, Երկեր, հատոր երկրորդ, Երևան, 2002, էջ 64, «Նժդեհ. կեանքն ու գործունէութիւնը…», էջ 102, 428, Վ. Գէորգեան, նշվ. աշխ., էջ 54, Ռ. Համբարձումեան, նշվ. աշխ., էջ 61: 3 Տե՛ս Գ. Նժդեհ, Էջեր Լեռնահայաստանի գոյամարտից, Երկեր, հատոր երկրորդ, Երևան, 2002, էջ 65, 66, Վ. Գէորգեան, նշվ. աշխ., էջ 54, Ռ. Համբարձումեան, նշվ. աշխ., էջ 61: 4 Տե՛ս Գ. Նժդեհ, Էջեր Լեռնահայաստանի գոյամարտից, Երկեր, հատոր երկրորդ, Երևան, 2002, էջ 66, Վ. Գէորգեան, նշվ. աշխ., էջ 54:

ներից և փորձեցին կանգնեցնել հայկական զորքի առաջխաղացումը: Բայց դա նրանց չհաջողվեց1: Շարունակելով հարձակումը՝ հայկական ուժերը ապրիլի 13ին գրավում են Շուքյուրդարասի բարձունքը, ապա հարձակվում Չավնդուրի (Բարթազ) շրջանի վրա: Այս տարածքում հայ քաջորդիները կռվում էին տասնապատկված եռանդով: Նժդեհը դարձյալ նրանց հետ էր և գրոհից առաջ հիշեցրել էր, որ Չավնդուրը նվիրական է ոչ միայն կապանցիների, այլև ողջ Զանգեզուրի համար, քանի որ այն Թորոս իշխանի ծննդավայրն է: Նժդեհի օրինակով ամեն մի մարտիկ իր հետ մի բուռ հող էր վերցնում Թորոս իշխանի գերեզմանից: Հետագայում Նժդեհը վերհիշել է, որ դա հայ մարտիկներին նոր ոգի և նոր ուժ էր ներշնչում Չավնդուրը գրոհելիս: Շրջանը մաքրվեց թշնամուց: Թշնամին գլխակորույս փախավ տարբեր ուղղություններով2: Ապրիլի 25-ի հրամանով Զանգեզուրում գործող զինված ուժերի գլխավոր հրամանատար գեներալ Ն. Ղազարյանը գավառում մտցրեց ռազմական դրություն: Հրամանում ասվում էր. «Համաձայն Արևելեան Գրուպպայի հրամանատարի 22 ապրիլի 1920 թ. № 93 հեռագրի, Զանգեզուրի գավառը հայտարարված է զինվորական դրության մեջ: Գեներալ Սիլիկյանը նշանակված է Զանգեզուր – Դարալագյազի գեներալ-նահանգապետ, հանձին որի կենտրոնացված են

Տե՛ս Գ. Նժդեհ, Էջեր Լեռնահայաստանի գոյամարտից, Երկեր, հատոր երկրորդ, Երևան, 2002, էջ 67, «Նժդեհ. կեանքն ու գործունէութիւնը…», էջ 100, Վ. Գէորգեան, նշվ. աշխ., էջ 54, Ռ. Համբարձումեան, նշվ. աշխ., էջ 61, Է. Զոհրաբյան, նշվ. աշխ., էջ 243: 2 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 1457, ց. 1, գ. 537, թ. 54-ի շրջ. - 55: Գ. Նժդեհ, Էջեր Լեռնահայաստանի գոյամարտից, Երկեր, հատոր երկրորդ, Երևան, 2002, էջ 66-69, Վ. Գէորգեան, նշվ. աշխ., էջ 54, Ստեմել, Գարեգին Նժդեհը Զանգեզուրում, էջ 21, Ռ. Համբարձումեան, նշվ. աշխ., էջ 61:

զինվորական և քաղաքացիական իշխանությունները: Ի կատարումն այդ հրամանի հրամայում եմ. 1. Զանգեզուրի գավառը համարել զինվորական դրության մեջ սույն հրամանի հրատարակված օրից: 2. Զանգեզուր գավառի բոլոր քաղաքացիական և զինվորական իշխանությունները ենթարկվում են ինձ: 3. Այսօրվանից կսկսի գործել զինվորական դատարան, որին կենթարկվեն հավասարապես այն բոլոր զինվորականները և քաղաքացիները, որոնք կմեղադրվեն դասալքության կամ այլ կերպ՝ զինվորական պիտույքների և առարկաների (որոնք կպատկանեն պաշտպանման և պարենավորման իրերի շարքին), հեռագրի, հեռախոսի, կամուրջների և այլ հաղորդակցական միջոցների կանխամտածված փչացման մեջ: 4. Ադրբեջանից բխող հանցավոր քարոզչությունը կխեղդվի անխնա, մեղավորները կհանձնվեն զինվորական դատարանին, որպես դավաճաններ, իսկ կասկածելիները՝ կաքսորվեն: Բոլոր զինվորական ծառայության ենթակա քաղաքացիները 20 մինչև 50 տարեկան հասակը առաջին պահանջմամբ պարտական են ներկայանալ ուր հարկն է: Չներկայացողները կենթարկվեն զինվորական դատարանի»1: Թավրիզի «Մինարեթ» հայկական թերթը այս հաղթության մասին գրում էր. «Գորիսէն կը հեռագրեն, որ Ղափանի ուղղութեամբ գործող թուրք ուժերու մէջ երեւան է հանուած Ատրբեջանէն հետիոտն տիվիզիայի մասնակցությունը: Զանգեզուրի և Ղարաբաղի միջև գտնված հողամասը գրավեր

ՀԱԱ, ֆ. 1021, ց. 8, գ. 106, թ. 1:

են հայ գյուղացիները: Գրավուած են նաև Դեմիրչիլար, Կուբաթլու, Դոնդարլու և Խաչմաս գյուղերը, մինչև Բարթազ»1: Իսկ «Ազերբայջան» թերթը գրում էր. «Պառլամենտի անդամ Ջալիլ բեգ Սուլթանովը Ջաբրայիլից պառլամենտին հեռագրում է, որ Զանգեզուրի հայերի վերջին հարձակումը սկսվել է մարտի 29-ին և վերջացել է ապրիլի 4-ին: Մահմեդական գյուղերը բոլորովին այրված են: Թալանից զերծ մնացած մահմեդականները փախել են Պարսկաստան: Պարսկաստանում մոտ 10.000 ադրբեջանցի թուրքեր մնացել են անօթևան և քաղցած: Բնակչությունը խուճապ սոսկումի է մատնված: Պարսիկները, փոխանակ օգնելու փախստականներին՝ նրանց կողոպտում են: Սուլթանովը ինքն էլ փախստականների մեջ է»2: Այսպիսով՝ Գողթանից վերադառնալուց հետո Կապանի և Գենվազի վաշտերը երկու շաբաթվա ընթացքում նոր փայլուն հաղթանակներ տարան՝ բազմապատկելով հայ զենքի փառքը: Ճիշտ է, անխուսափելի անկումից Օրդուբադը փրկվել էր, բայց դրա փոխարեն Կապանի և Գենվազի սահմաններից այն կողմ հայկական ուժերը կատաղի հարձակումներով գրավել էին ադրբեջանական տասնյակ գյուղեր, վերցրել պատերազմական գերիներ, մեծ քանակությամբ ցորեն և ռազմամթերք: 1919 թ. նոյեմբերի կեսերից մինչև 1920 թ. ապրիլի կեսերը, այսինքն՝ հինգ ամիսների ընթացքում, Կապարգողթի վաշտերը, մուսավաթական զորքերին ջախջախիչ հարվածներ հասցնելով, անձնազոհությամբ և խիզախությամբ հերոսական նոր էջեր գրե-

1 «Մինարեթ», 1920, 23 ապրիլի, թիվ 14, տե՛ս նաև ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 436, թ. 131: «Նժդեհ. կեանքն ու գործունէութիւնը…», էջ 95, Վ. Գէորգեան, նշվ. աշխ., էջ 56 (տողատակ): 2 Հ. Ստեփանեան, Յուշեր, Թեհրան, 1930, էջ 42, «Նժդեհ. կեանքն ու գործունէութիւնը…», էջ 95, Զ. Գէորգեան, նշվ. աշխ., էջ 55 (տողատակ):

ցին հայ ժողովրդի ազատագրական պայքարի պատմության մեջ: Զանգեզուրի 1918-1920 թթ. հերոսական կռիվների կազմակերպիչներից մեկը՝ Հովակիմ (Հովակ) Ստեփանյանը, տարիներ անց գրել է. «Քանի, քանի անգամ Սյունիքը կրկնեց հաղթական Ավարայրը: Քանի, քանի անգամ… թշնամու բանակները փորձեցին Արաքսի ջրերի մեջ խեղդել «նրա հպարտ ու անպարտ զավակներին», բայց միշտ էլ, հազար դիակներ փռելով մեր լեռների վրա, քաշվեցին հեռուները, Սյունիքի և հայ զենքի գովքն անելու»1: Կապարգողթի զորքի փառահեղ հաղթանակների կոփողը Գարեգին Նժդեհն էր՝ իր ռազմագիտական հանճարով, կազմակերպչական վիթխարի տաղանդով, գործողությունների վճռականությամբ, հայ ազգի ուժերի նկատմամբ անմար հավատով:

ՄԱՐՏԵՐ ԳՈՐԻՍԻ ՇՐՋԱՆՈՒՄ

Հաղթական էին նաև Գորիսի շրջանի զինված ուժերը: Մարտի 21-ին՝ դեռ Շուշին կործանելուց առաջ, ադրբեջանական զորքերը և նրանց միացած Աղդամից եկած մի քանի զորամասեր քաղաքից և շրջակա տարածքներից շարժվեցին դեպի Զանգեզուր: Մարտի 23-ին ադրբեջանական բանակը՝ խոշոր ուժերով, զենքի երեք տեսակներով և 10 հրանոթներով, հարձակում է գործում տարբեր ուղղություններով. Գորիսի վրա՝ Մինքենդի ուղղությամբ, Կեռլյարի կողմից՝ Ալիղուլիուշաղի վրա՝ նպատակ ունենալով Ջաբրայիլի կողմից Կապանը բուն Զանգեզուրից կտրելու:

Հ. Ստեփանեան, Յուշեր, էջ 42:

Մինքենդից ու Զաբուղից հարձակվող ադրբեջանական զորքերի մեջ զգալի թիվ էին կազմում քրդական հեծյալ ջոկատները, որոնք առաջապահի դեր էին կատարում: Այս երկու ուղղություններում հաջողվեց կանգնեցնել հարձակումը: Կապանի ուղղությամբ կռվող հայկական զորքերին հակառակորդին հաջողվեց նեղել: Շրջակա կարևոր բարձունքները՝ Այինդաղը, Խանագան, Գարտիզը, անցան հակառակորդի ձեռքը: Մարտի 25-ին հայկական զորամասերը Գորիսի շրջանի արևելյան սահմաններից հակահարձակման անցան բոլոր երեք ուղղություններով: Առավել թեժ մարտեր տեղի ունեցան Զաբուղի և Մինքենդի տարածքներում: Այս հատվածներում զգալի կորուստներ կրելով՝ հակառակորդը անցավ պաշտպանության: Քրդերը, որոնք խաղալիք էին թուրքերի ու Ադրբեջանի կառավարության ձեռքին, նահանջելիս Գորիսի ուժերին թողեցին զենքի տարբեր տեսակներ և զինամթերք, այդ թվում՝ գնդացիրներ, որոնք ստացել էին Բասարգեչարի և Նոր Բայազետի թուրքերից1: Մարտի 29-ին հայկական ուժերը վերսկսեցին հակահարձակումը հիշյալ ուղղություններով: Թուրքերը մեկը մյուսի հետևից թողեցին Դեմիրչիլարը, Կուբաթլին, Դոնդարլուն և ուրիշ բնակավայրեր: 1920 թ. մարտի 31-ին Զանգեզուրի կոմիսար Մելիք-Յոլչյանը Գորիսից հեռագրում էր Երևան. «Շտապում եմ ուրախացնել Ձեզ Զանգեզուրի և Ղարաբաղի ռազմաճակատներում փայլուն հաղթանակների համար: Զանգեզուրի և Ղարաբաղի քաջարի զավակները հրաշքներ են գործում, թշնամու բոլոր հարձակումները ոչ միայն ետ են մղված, այլև անցնելով հարձակման, ջախջախել են ադրբեջանական զորքերը, վերցրել են գերիներ և հետա-

Տե՛ս , ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 436, թ. 131, ֆ. 1457, ց. 1, գ. 537, թ. 50 և շրջ.:

պնդում են նրանց: Ղարաբաղի և Զանգեզուրի միջև ընկած տարածքները մաքրված են և գրավված են մեր զորքերի կողմից: … Շուշիի ճանապարհը լիովին մեր ձեռքում է: Մարտերը շարունակվում են բոլոր ճակատներում: Ասկերանը ևս գտնվում է Ղարաբաղի գյուղացիների ձեռքում: Թաթարների չդադարող հարձակումերը ջախջախված են Ասկերանի մատույցներում: Քաջարի զանգեզուրցիները այսօր առավոտյան միավորվել են ղարաբաղցիների հետ, իսկ կալադարասինցիները, ընդհակառակը, անցել են Զանգեզուր: Մարկիզի վրա օրերս իմ ձեռքով բարձրացվել է ազատ Հայաստանի Հանրապետության դրոշը: Կռիվները շարունակվում են և արդյունքների մասին կհաղորդեմ հետագայում: Օրդուբադի ողջ շրջակայքը գրավված է մեր կողմից»1: Հաջորդ օրը Զանգեզուրի զինված ուժերի ընդհանուր հրամանատար գեներալ Ն. Ղազարյանը Հայաստանի Հանրապետության բանակի հրամանատարին Գորիսից հեռագրում է. «Արդեն 6-րդ օրն է, որ շարունակվում են մարտերը, որոնց ընթացքում սպաները, զինվորները և ժողովուրդը, ամենաաննպաստ կլիմայական և սննդամթերքի խիստ պակասի պայմաններում անձնազոհությամբ կատարել են հայրենիքի հանդեպ իրենց պարտքը: Փամփուշտները վերջանալու վրա են: Խնդրում եմ Զանգեզուրի և Ղարաբաղի համար շտապ ուղարկել փամփուշտներ՝ գլխավորապես երեք գծանի հրացանների համար: Երկյուղում եմ, որ չլինի թե փայլուն հաղթանակները հանկարծ անցանկալի վերջ ունենան»2: Ս. Մելիք-Յոլչյանը ապրիլի 2-ին վարչապետ Ա. Խատիսյանին և ներքին գործերի նախարար Ա. Գյուլխանդանյանին Գորիսից հեռագրում է.

ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 486, թ. 136, ֆ. 1457, ց. 1, գ. 537, թ. 54-55: Նույն տեղում, թ. 139:

«Մարտերը շարունակվում են տասներկուերորդ օրը, մեր վիճակը գերազանց է մեր զանգեզուրյան ռազմաճակատներում: Հակառակորդը մեր կողմից ջախջախված է գլխովին և խուճապահար փախչում է: Գերված են ասկյարները հինգերորդ և յոթերորդ գնդերից: Մինչև Բարգուշատ և Հաքյարի ընկած տարածքները գրավված են: Մենք միացել ենք Ղարաբաղին և օգնություն ենք ցույց տալիս: Ըստ տեղեկությունների Ադրբեջանը խոշոր ուժերով հարձակում է սկսել Ջիվանշիրի վրա»1: Գորիս-Շուշի խճուղու գրավումը և Խծաբերդի վրայով ճանապարհի բացումը հնարավորություն ստեղծեցին, որ զանգեզուրցիները օգնության ձեռք մեկնեն մաքառող արցախահայ մարտիկներին: Արցախը օդի և ջրի պես կարիք ուներ փամփուշտների, ուստի նշված ճանապարհներով առաջին հերթին զինամթերքի մի քանի խմբաքանակներ ուղարկվեցին Արցախի մարտական ջոկատներին: Բայց Արցախը առաջվա պես կարիք ուներ մի հզոր անձնավորության, որը կարողանար ի մի բերել երկրամասի հայոց բոլոր զինական ուժերը, իր ռազմագիտական տաղանդով թշնամու դեմ միշտ լիներ հաղթական, ինչպես Կապարգողթի հրամանատարը: Ուստի արցախցի գործիչների մի խումբ ապրիլի 8-ին նամակով դիմեց Զանգեզուրի ռազմական ուժերի հրամանատար գեներալ Ն. Ղազարյանին (պատճենը՝ Նժդեհին), ուր ասված էր. «Այժմ, երբ Ղարաբաղը բարձրացրել է ապստամբության սրբազան դրոշը և արնաքամ է լինում, պետք է օգնել նրան ոչ թե զորամասերով կամ դրամական միջոցներով, այլ մի փորձված առաջնորդով և ռազմամթերքով: Այդպիսի առաջնորդ այժմ փոխգնդապետ Նժդեհն է, որի անունը թշնամիների համար դառել է

ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 486, թ. 138:

վրեժխնդրության խորհրդանիշ, և որի անունից թշնամին սարսափահար փախչում է, ինչպես ցույց տվեցին մոտիկ անցյալի դեպքերը, երբ թշնամու կանոնավոր զորքերը լսեցին Նժդեհի Գողթանից վերադառնալու մասին, խուճապահար փախուստի դիմեցին: ... Նժդեհն ստեղծված է ժողովրդի համար և նա պիտ լինի այնտեղ, ուր նրա կարիքն ավելի է զգացվում»1: Նույն օրը՝ ապրիլի 8-ին, Սերգեյ Մելիք-Յոլչյանը Գորիսից նամակ է ուղարկում Կապան՝ Նժդեհին, ուր փորձում է շոշափել Արցախ գնալու նրա տրամադրությունը: Նամակում գեներալ-կոմիսարը Նժդեհին նախ խորհուրդ է տալիս դադարեցնել Կապարգողթի ուժերի հետագա արշավանքը, դրա փոխարեն կազմակերպել պաշտպանական ամուր գիծ և Գորիս ուղարկել եղած թնդանոթները: «Այս պատմական մոմենտին,- նշում էր նա,- երբ ամեն լրջությամբ պարտքը հայրենիքի և հայ ժողովրդի առաջ՝ անում եք այն բոլոր հանձնարարականները, որ դրված են մեզ վրա կուսակցության ու կառավարության կողմից, ես հնարավորություն չունեմ, դժբախտաբար, հանդիպելու Ձեզ, խորհրդակցելու ամենաշիտակ կուսակցականի և տաղանդավոր զինվորականի հետ զանազան ռազմական հարցերի շուրջը, որոնք վերաբերվում են ընդհանուր մեր գործին: Ես այստեղ համարյա մենակ եմ և հսկայական աշխատանքներ կան կատարելու: Այս րոպեիս ստացա մեր շտաբի պետի հաղորդումը, որում նկարագրված է, թե ինչ մեծ գործ եք կատարում Դուք Ձեր արշավանքներով: Այդ բոլորը մեզ շատ է ուրախացնում, և ես, հրճվանքս արտահայտելով, հայտնում եմ իմ խորին շնորհակալությունը»2:

ՀԱԱ, ֆ. 499, ց. 1, գ. 3, թ. 1: Վ. Գէորգեան, նշվ. աշխ., էջ 41: ՀԱԱ, ֆ. 499, ց. 1, գ. 3, թ. 1:

Այնուհետև, անդրադառնալով Գորիսի շրջանի վիճակին, գեներալ-կոմիսարը Նժդեհին տեղեկացնում է թուրքերի նոր հանձակումներին հաջորդած իրադարձություններին: «Այս վերջին գործողությունների ժամանակ,- գրում էր նա,մեր գործողությունները ընդհանրապես լավ են ընթանում, բացի Մինքենդի ռազմաճակատից, որ չնայած մեր երկու հարձակումներին, չհաջողվեց գրավել և շոսեով միանալ Ղարաբաղին: Դրա պատճառով էլ Երևանից եկած պետական զորամասը* բավականին ուշ Խծաբերդի վրայով անցավ Ղարաբաղ»: Ս. Մելիք-Յոլչյանը նամակում նշում էր, որ Արցախ գնացած փոխգնդապետ Ա. Թարվերդյանը չունի անհրաժեշտ համարձակություն և հմտություն, ուստի ինքը երեկ (ապրիլի 7-ին: - Ա. Ս.) մեկնել է Արցախ՝ ստանձնելու այնտեղի զինվորական ուժերի ընդհանուր ղեկավարությունը, բայց ճանապարհին՝ Կոռնիձոր գյուղում, ստացել է Ասկերանի անկման լուրը և գեներալ Ղազարյանի խնդրանքով վերադարձել է Գորիս, քանի որ «նա այստեղ մենակ դժվարանում է գործ կատարել և անօգնական է»1: Ապա նամակագիրը զգույշ մոտենում է իր հիմնական ասելիքին՝ գրելով. «… Ղարաբաղի հարցը մեր երկրի ամենագլխավոր և էական հարցերից մեկն է: Ես մի ամբողջ օր է մտածում եմ, (թե) ինչպես անենք գործն ուղղելու համար: Եկա եզրակացության. խնդրել Ձեզ գալ այստեղ՝ խորհրդակցելու և ապա միասին Ղարաբաղ անցնելու, այնտեղ դրությունը պարզելու և համապատասխան միջոցներ ձեռնարկելու: Ես կարծում եմ, որ Դուք չեք մերժի և Ձեր ժամանակավոր տեղապահ կնշանակեք ու իսկույն կանցնեք Գորիս, իհարկե՝ վերջացնելով Ձեր գործն այդտեղ: Ես կարծում եմ, *

Խոսքը Ա. Թարվերդյանի զորամասի մասին է: ՀԱԱ, ֆ. 499, ց. 1, գ. 3, թ. 1:

որ Ձեր շրջանը մաքրելուց (թուրքերից: - Ա. Ս.) հետո մոտիկ ապագայում Ղափանին և Մեղրուն առանձին վտանգ չի սպառնա, և Դուք մի որոշ ժամանակով կարող եք այստեղ անցնել: Դրսում (Արցախում: - Ա. Ս.) խնդիրը շատ լուրջ է, ճակատագրական, ուստի Դուք իմ ընկերական խնդրանքը չպետք է մերժեք և անպատճառ պետք է գաք Գորիս: Սպասում եմ շուտափույթ Ձեր գալուն: Իսկույն ճանապարհվեք կամ ուշանալու դեպքում պատասխան գրեք»1: Գարեգին Նժդեհի պատասխանը եղավ ապրիլի 23-ին իր զորքով Վարանդա անցնելը:

ԴԻՎԱՆԱԳԻՏԱԿԱՆ ՆՈՐ ԱՌՃԱԿԱՏՈՒՄՆԵՐ

Զանգեզուրում և Արցախում ծավալված պատերազմները երկու թշնամի պետությունների կառավարությունների միջև առաջ էին բերել դիվանագիտական նոր առճակատումներ: Տվյալ պահին դիվանագիտական կռվի կենտրոնում հիմնականում հետևյալ հարցերն էին՝ ո՞վ է եղել արցախյան արյունալի դեպքերի պատճառը, ո՞վ է եղել նախահարձակը զանգեզուրյան իրադարձություններում: Ադրբեջանական կողմը, ինչպես միշտ, մեղադրում էր հայերին, վերջիններս՝ ադրբեջանական կողմին: Արցախից նոր վերադարձած ներքին գործերի նախարար Մուստաֆա բեկ Վեքիլովը ապրիլի 1-ին Ադրբեջանի խորհրդարանի նիստում զեկույց էր ներկայացրել Շուշիի դեպքերի կապակցությամբ և տեղի ունեցածի ամբողջ մեղքը կրկին բարդել հայերի վրա: Նիստի ընթացքում խորհրդարանական բոլոր

ՀԱԱ, ֆ. 499, ց. 1, գ. 3, թ. 1:

խմբակցությունների ներկայացուցիչները (բացառությամբ հայ խորհրդարանականների) արտահայտվել էին հայերի դեմ և կառավարությունից պահանջել ամենակտրուկ միջոցները ձեռք առնել հայերի ըմբոստացումը խեղդելու համար: Ձախակողմ խմբակցությունների ներկայացուցիչներն իրենց ագրեսիվ տրամադրությամբ և բացարձակ թշնամական վերաբերմունքով գերազանցում էին մուսավաթականներին1: Դաշնակիցների ներկայացուցիչներին ապրիլի 5-ին ուղարկած իր հայտագրում Ֆ. Խան-Խոյսկին գրում էր. «Ադրբեջանական զորամասերի վրա բայրամի օրը հայկական ուժերի գիշերային հարձակումը չէր կարող ամենախոր ցասում առաջ չբերել ամբողջ ադրբեջանական ժողովրդի մեջ: Ժողովրդի ճակատագրի համար պատասխանատու Ադրբեջանի կառավարությունը պարտավոր է կատարել իր նվիրական պարտականությունը և անհապաղ միջոցներ ձեռք առնել ճնշելու այդ ապստամբությունը, որ առաջացել է մի խումբ չարամիտների կողմից և որ սպառնում է պետության ազատությանը և նույնիսկ գոյությանը …»2: Ֆ. Խան-Խոյսկին Մ. Հարությունյանի հետ հանդիպման ժամանակ նրան ասել էր, թե Ասկերանում սպանված Դալի Ղազարի մոտ թղթեր են գտնվել՝ ստորագրված Հայաստանի կառավարության անդամների կողմից: «Այդ թղթերի պատճենները ես ձեզ կուղարկեմ, իսկ ապագայում այդ ամենը մենք հրատարակության կտանք: Այդ թղթերից պարզվում է, որ Հայաստանի կառավարությունը այդ շրջանների համար պաշտոնյաներ է նշանակել»3:

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 606, թ. 10: Նույն տեղում, թ. 15: 3 Նույն տեղում, թ. 28:

Ֆ. Խան-Խոյսկին Շուշիի հայկական մասի ոչնչացման գլխավոր պատասխանատուն էր համարում Զանգեզուրի հայերին՝ նշելով, թե քաղաքի վրա հարձակվողները Զանգեզուրից Ջևանշիրի վրայով ներթափանցած 20-25 հոգանոց զինված խմբերն են եղել1: Ճիշտ է, Շուշիի հայ բնակչությունը հույսեր էր կապում ոչ միայն Արցախի գավառների հայ զինյալների, այլև զանգեզուրցիների օգնության հետ: Մի առիթով Զանգեզուրի գեներալ-կոմիսար Ս. Մելիք-Յոլչյանը Երևան ուղարկած զեկուցագրում նշել էր. «Շուշիի հայությունը սուրհանդակների միջոցով աղերսում է (զանգեզուրցիներին: - Ա. Ս.) ազատել իրեն Ադրբեջանի լծից»2: Սակայն իրականում Զանգեզուրի հայերը չմասնակցեցին Շուշիի դեպքերին: Իրականում Հայաստանի կառավարությունը, չցանկանալով բորբոքել մի նոր արյունահեղություն, բացարձակապես ոչ մի մասնակցություն չունեցավ կռիվներին: Նա Արցախ չուղարկեց զինվորներ՝ նման ձևով իր համերաշխությունը արտահայտելով դաշնակիցներին, և եթե առանձին մարտիկներ Հայաստանի Հանրապետությունից Արցախ էին թափանցել, ապա իրենց նախաձեռնությամբ միայն: Զանգեզուրցի մարտիկները, անշուշտ, անհատապես թե մանր խմբերով, անցել էին Դիզակ ու Մարանդա և միացել արցախյան ջոկատներին, բայց Շուշիի դեպքերին նրանք որևէ մասնակցություն չէին ունեցել3: Փոխարենը Հայաստանի Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 606, թ. 3: ՀԱԱ, ֆ. 201, ց. 1, գ. 479-ի 2-րդ մաս, թ. 353-ի շրջ.: 3 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 1457, ց. 1, գ. 606, թ. 6: Ինչպես հանրապետության հռչակման առաջին պահերից, այնպես արցախյան ճգնաժամի օրերին Հայաստանի ղեկավարությունը, ցավոք, հետևողականորեն առաջնորդվում էր միջազգային իրավունքի և համընդհանուր բարոյականության սկզբունքներով, մի բան, որ արդարացված չէր, երբ հայությունն իր դիմաց ուներ բարոյականությունից գաղափար

կառավարությունը, հույսը դնելով «դաշնակիցների» միջամտության վրա, օգնության էր կանչում նրանց ներկայացուցիչներին՝ անկեղծորեն հավատ տածելով վերջիններիս կազմակերպած համաժողովների և երկու հանրապետությունների կառավարությունների ղեկավարների հանդիպումների արդյունավետության նկատմամբ: Ադրբեջանի կառավարությունը, մուսավաթական կուսակցության տեղական մարմինները, խաներն ու բեկերը բոլոր միջոցներով թուրք բնակչությանը գրգռում էին հայության դեմ: Ադրբեջանի բոլոր խավերն ու հոսանքները զբաղված էին Արցախի հարցով: Բաքվում տիրում էր խորհրդավոր լռություն: Ռազմաճակատում տիրող դրության մասին պաշտոնական հաղորդագրությունները գրեթե ոչինչ չէին ասում: Այդ ամենը Բաքվի հայությանը խիստ մտահոգում էր և պաշարում երկյուղով: Երեկոները՝ մութն ընկնելուն պես, հայերը փակում էին իրենց խանութները և քաշվում տները ու երկյուղից այլևս դուրս չէին գալիս փողոց: Շարունակվում էին հայերի վիրավորանքներն ու ձերբակալությունները: Մարտի 29-ին և 30-ին անհայտ պատճառներով

չունեցող Տաճկաստան և Ադրբեջան, որոնք իրենց համար հարմար պահի, առանց րոպե անգամ վարանելու, ոտնատակ էին տալիս այդ սկզբունքները: Ինչպես Հայաստանի Հանրապետությունում, այնպես էլ Զանգեզուրում և Արցախում, իհարկե, կային գործիչներ, որոնք մշտապես նախազգուշացնում էին նման գործելակերպից բխող վտանգների մասին և առաջարկում էին գործել այնպես, ինչպես գործում է թշնամին՝ անողոք ու դաժան: Բայց նրանք կառավարական շրջաններում եղանակ չէին ստեղծում: Նման գործելակերպը ծանր նստեց հայության վրա: Օրինակ՝ 1918 թ. վերջերին Գորիսից դեպի Շուշի սկսած արշավանքը դադարեցնելու և անգլիացիների ճնշման տակ Զաբուղի ձորից վերադառնալու մասին Անդրանիկի որոշումը դրա ակնառու ապացույցներից մեկն էր: Գարեգին Նժդեհն էր, որ, Զանգեզուր գալով, վճռականապես փոխեց թշնամու դեմ կռվելու մարտավարությունը և այստեղ հրապարակ բերեց «ակն ընդ ական» սկզբունքը:

քաղաքի մի քանի շրջաններում տեղի են ունենում հայերի խմբակային ձերբակալություններ: ՀՀ դիվանագիտական ներկայացուցիչ Մ. Հարությունյանը ապրիլի 6-ին ՀՀ արտգործնախարարին հաղորդում է. «Ամեն օր ռազմաճակատից վիրավորներ են բերում Բաքու, որը թուրք ամբոխի թշնամական տրամադրությունները լարում է դեպի տեղի հայերը: Թե՛ քաղաքում և թե՛ գործարանային շրջանում օրը ցերեկով հայերի սպանությունները սովորական երևույթ է: Այստեղի հայությունը ահաբեկ է և րոպե առ րոպե սպասվում է կոտորած: Եթե որևէ դժբախտություն պատահելու լինի՝ սարսափահար եղող ժողովուրդը մի հուսալի տեղ չունի, որի վրա կարողանա հենվել: Ոտքից գլուխ զինված թուրք տարրի մեջ մի բուռ հայությունը ի՞նչ կարող է անել: Ադրբեջանի կառավարության հավաստիացումներին վստահել չի կարելի: Եթե անկեղծ ցանկություն էլ ունենա կառավարությունը կասեցնելու հակահայկական շարժումը քաղաքում, հազիվ թե կարողանա, որովհետև արյունարբու թուրք ամբոխը չափազանց սանձարձակ է դարձել և իրերի ընթացքին պիտի ուղղություն տա նա, այլ ոչ թե կառավարությունը»1: Այս ամենը տեղի էր ունենում այն միջոցին, երբ Թիֆլիսում հրավիրվել էր անդրկովկասյան երեք հանրապետությունների ներկայացուցիչների համաժողովը, որը քննում էր Հայաստանի ու Ադրբեջանի ընդհարումներին վերջ տալու և ընդհանրապես երկրամասում խաղաղություն հաստատելու հարցը: Համաժողովի կազմակերպումը մտահղացել էր Վրաստանի արտգործնախարար Ե. Գեգեչկորին, և այդ գաղափարին անմի-

ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 606, թ. 15:

ջապես հավանություն էին տվել Այսրկովկասում դաշնակիցների ներկայացուցիչները: Համաժողովի նախօրյակին՝ ապրիլի 3-ին, Հայաստանի խորհրդարանի 78-րդ նիստում հանդես գալով ելույթով՝ վարչապետ Ա. Խատիսյանն ասում է. «Մենք ողջունում ենք կոնֆերանսը … Մենք հրահանգ ենք տալիս մեր պատվիրակության անդամներին, որ նրանք գնան ու դաշնակիցներին հայտնեն, որ Ղարաբաղն ու Զանգեզուրը պիտի տրվեն Հայաստանին, քանի որ դրանք Հայաստանի անբաժան մասերն են»: Ա. Խատիսյանը նշում է, որ երբեք չեն հրաժարվելու իրենց ազգային իրավունքներից՝ հիշեցնելով. «Դեռ սրանից երկու տարի առաջ Բաթումում Խան-Խոյսկին և Ուսուբբեկովը պնդում էին, թե լավ կլինի, եթե Հայաստանի Հանրապետության մայրաքաղաքը լինի ոչ թե Երևանը, այլ՝ Վաղարշապատը, որովհետև, իբր, Երևանի թուրքերը հազիվ թե համաձայնեն դրա հետ: Բայց ինչպես տեսնում ենք, նրանց ասածները չիրականացան: Մենք մեր հարևաններից ոչ մի երկրամաս չենք ուզում գրավել և նրանց էլ թույլ չենք տա տերիտորիայից մի բուռ հող անգամ զավթել»1: Այսրկովկասի հանրապետությունների ներկայացուցիչների համաժողովը բացվեց ապրիլի 9-ի կեսօրին՝ Ե. Գեգեչկորու նախագահությամբ: Համաժողովին Վրաստանից մասնակցում էին արտգործնախարար Ե. Գեգեչկորին, ռազմական նախարար Գ. Լորդկիպանիձեն, Հայաստանում վրացական դիվանագիտական ներկայացուցիչ Գ. Մախարաձեն, Ադրբեջանից՝ խորհրդարանի փոխխոսնակ Ա. Աղաևը, արտգործնախարար Ֆաթալի ԽանԽոյսկին (համաժողովի վերջնամասում), Վրաստանում ադրբեջանական դիվանագիտական ներկայացուցիչ Մամեդ Ռիզա բեկ

ՀԱԱ, ֆ. 1457, ց. 1, գ. 537, թթ. 54-55:

Վեքիլովը և արդարադատության նախարարի տեղակալ Օլգերբեյ Կրիչինսկին, Հայաստանից՝ արտգործնախարար Համո Օհանջանյանը, Ստեփան Մամիկոնյանը, Սմբատ Խաչատրյանը և Ադրբեջանում Հայաստանի դիվանագիտական ներկայացուցիչ Տիգրան Բեկզադյանը1: Ապրիլի 11-ին ընդունվեց հետևյալ որոշումը. «Ադրբեջանի, Հայաստանի և Վրաստանի Հանրապետությունների համաժողովը որոշում է. Առաջին, անմիջապես դադարեցնել Ղազախում, Նախիջևանում, Օրդուբադում և Ղարաբաղում այժմ տեղի ունեցող արյունալի բոլոր ընդհարումները: Երկրորդ, Հայաստանի և Ադրբեջանի կառավարություններին հանձնարարել անհապաղ ձեռնարկել ամենավճռական միջոցներ, որպեսզի համապատասխան հանրապետության սահմաններում բացառվեն հայ և մուսուլման բնակչության ընդհարումները: Երրորդ, այս որոշման մասին շտապ տեղեկացնել ադրբեջանական և հայկական կառավարություններին՝ համապատասխան գործողությունների դիմելու համար: Կոնֆերանսի նախագահություն՝ Ա. Աղաև, Ս. Մամիկոնյան, Ե. Գեգեչկորի»2: Համաժողովի ապրիլի 12-ի նիստում ընդունվեց երկրորդ որոշումը. «Կոնֆերանսն ընտրում է 6 հոգուց բաղկացած հանձնախումբ, որը

1 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 1457, ց. 1, գ. 537, թ. 54, նույն տեղում, ֆ. 200, ց. 1, գ. 411, մաս 1, թթ. 52, 54, 56, “Вестник бакинского генерал-губернаторства”, 16 апреля, 1920, М. Туманян, նշվ. աշխ., էջ 292, Յու. Ղուլյան, նշվ. աշխ., էջ 312: 2 ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 411, թ. 74, “Вестник бакинского генерал-губернаторства”, 16 апреля, 1920, М. Туманян, նշվ. աշխ., էջ 295-296, Յու. Ղուլյան, նշվ. աշխ., էջ 315-316:

1) Տեղում կանցկացնի և կվերահսկի արյունալի ընդհարումները դադարեցնելուն ուղղված կոնֆերանսի որոշումը կյանքում կիրառելու համար: 2) Հետազոտել տեղի ունեցած ընդհարումների պատճառները և պատկերը»1: Համաժողովը ավարտեց իր աշխատանքները, բայց քննարկված բոլոր հարցերը մնացին անլուծելի: Ո՛չ մասնավոր խաղաղասիրական դիմումները, ո՛չ դաշնակիցների կրկնակի նախազգուշացումները չկարողացան Արցախի արյունալի դեպքերի առաջն առնել և այդպիսով Ադրբեջանի կառավարությանը հեռու պահել նման գործողություններից: Ռազմական ընդհարումները բոլոր ճակատներում դադարեցնելու մասին համաժողովի ընդունած որոշումն անշեղորեն կատարելու փոխարեն մուսավաթական ուժերը շարունակում էին հարձակումները Արցախի հայ գյուղերի վրա2, միաժամանակ կենտրոնանում Զանգեզուրի մատույցներում3:

ԱՆՍՊԱՍԵԼԻ ՇՐՋԱԴԱՐՁ

Ասկերանը գրավելուց հետո Ադրբեջանի առաջ բացվեց երազանքների հեռանկարը. նա այժմ իրագործելի համարեց նվաճել Ղարաբաղն ու Զանգեզուրը, ապա իջնել Արարատյան դաշտ և Հայաստանի վրայով գնալ և միանալ Թուրքիային: Այդ ծրագիրն իրագործելու համար Ադրբեջանը աշխատում էր Հայաստանում առաջ բերել անկայունություն և այդ նպատա1 “Вестник бакинского генерал-губернаторства”, 16 апреля, 1920, М. Туманян, նշվ. աշխ., էջ 297, Յու. Ղուլյան, նշվ. աշխ., էջ 317-318: 2 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 427-ի 1-ին մաս, թ. 216: 3 Տե՛ս նույն տեղում, գ. 606, թ. 17:

կով ամեն ինչ անում էր՝ ոտքի հանելու Երևանից ոչ հեռու գտնվող թուրքաբնակ Զանգիբասարը և Վեդիբասարը1: Հայաստանում Ադրբեջանի դիվանագիտական ներկայացուցիչը թուրք բնակչության համար հայթայթում էր դրամ ու զենք: Ապրիլի 4-ին Ջաֆարաբադ գյուղի մոտ հայերը կանգնեցրին Ադրբեջանի դիվանագիտական ներկայացուցչի ավտոմեքենան, որի մեջ նստածները Զանգիբասար էին տանում դրամական մեծ միջոցներ: Բացի այդ՝ հայկական կառավարության ձեռքն ընկան Ադրբեջանի կառավարության և Հայաստանում նրա դիվանագիտական ներկայացուցչի միջև փոխանակված մի շարք ծածկագիր գրություններ ու հեռագրեր, որոնք բացեցին ծրագրվող ապստամբության մանրամասները: Խրախուսված Ասկերանի անկումով և հայկական Շուշիի կործանումով՝ ադրբեջանական կառավարությունը ապրիլի 7-ից սկսած իր զորքերին հարձակման մղեց Ջևանշիրի հայկական գյուղերի վրա: ՀՀ դիվանագիտական ներկայացուցիչ Մ. Հարությունյանը ապրիլի 9-ին Բաքվից Երևան էր հաղորդում, որ Արցախում կենտրոնացած ադրբեջանական զորամասերը՝ Խալիլ փաշայի և գեներալ Հ. Սելիմովի գլխավորությամբ, շարժվել են դեպի Զանգեզուր2: Հանդես գալով խորհրդարանում՝ Ադրբեջանի ներքին գործերի նախարար Մ. Վեքիլովը հայտարարում էր, թե «Ադրբեջանի զորքը և թե կամավորական խմբերը սրբազան խոստում են տվել շուտով գրավել Ղարաբաղը, Զանգեզուրը և բոլոր գաղթականնե-

1 Տե՛ս Է. Ա. Զոհրաբյան, Նախիջևանյան հիմնահարցը (1920-1921), Երևան, 2010, էջ 49: 2 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 606, թ. 6:

րին վերադարձնել իրենց բնակավայրերը»1: Իսկ Ջևանշիրի տարածքով դեպի Զանգեզուրի սահմանները իրենց զորքերի առաջխաղացումը Ֆ. Խան-Խոյսկին պատճառաբանում էր այսպես. «Զանգեզուրի սահմաններում մենք պարտական ենք զորք ունենալ, երբ տեսնում ենք, թե այնտեղ ինչ պատրաստություններ են տեսնվում Ղարաբաղի հետ կապեր հաստատելու համար: Մենք դա պետք է անենք Զանգեզուրի ազդեցությունը վերացնելու համար»2: Ադրբեջանը շարունակում էր անհաշտ ու սանձարձակ մնալ, քանի որ այդ օրերին կարողացել էր մեծապես համալրել իր զինանոցը և պայմանները դասավորել ի նպաստ իրեն, այնինչ Արցախն ու Զանգեզուրը զբաղված էին ռազմամթերք հայթայթելու ծանր հոգսով: Ապրիլի սկզբին կամավորական բանակը Հյուսիսային Կովկասում ծանր պարտություն էր կրել և կազմալույծ վիճակում դիմել դեպի Այսրկովկաս: Այդ բանակի մի մասը, ռազմավարական ճանապարհով մտնելով Վրաստան, վրաց կառավարությանն էր հանձնել մեծ թվով թնդանոթներ ու գնդացիրներ, զենքի այլ տեսակներ ու զինամթերք: Դրա փոխարեն իշխանությունները համաձայնել էին ապաստարան տալ սպաներին3, իսկ զինվորներին զինաթափելուց հետո թույլատրել երկրի տարածքով անցնել Բաթում և այնտեղից մեկնել արտասահման: Կամավորական բանակի մի ուրիշ զանգված, շուրջ 8000 զինվոր ու սպա, գեներալ Դ. Պ. Դրացենկոյի և ծովակալ Ա. Ի. Սերգեևի ղեկավարությամբ, կուտակվել էր Պետրովսկ նավահանգըսՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 606, թ. 10: Նույն տեղում, թ. 6: 3 Տե՛ս նույն տեղում, թ. 6:

տային քաղաքում: Կտրված լինելով գլխավոր հրամանատարությունից՝ կամավորականները մնացել էին անելանելի դրության մեջ: Նավատորմը վառելիք չուներ, զորքը մնացել էր առանց դրամի: Դ. Պ. Դրացենկոն դիմում է անգլիացիներին՝ խնդրելով պարտքով դրամ տալ, բայց մերժում է ստանում: Զորամասը ստիպված է լինում Պետրովսկուց նավերով հեռանալ դեպի պարսկական ափը՝ Էնզելի: Այստեղ անգլիացիները թույլ չեն տալիս, որ զորամասը ափ իջնի, ավելին՝ կամավորականներին առաջարկում են զինաթափվել, մնալ առանձին ճամբարում՝ որպես ռազմագերիներ: Ահա այս վիճակում գեներալ Դ. Պ. Դրացենկոն Ադրբեջանից առաջարկ է ստանում գալ Բաքու, հանձնել զենքերն ու ռազմամթերքը և ստանալ դրանց արժեքը: Գեներալին նաև խոստանում են ցանկացողներին հնարավորություն տալ մնալ Բաքվում, իսկ ովքեր կկամենան հեռանալ՝ ճանապարհ տալ: Էնզելիից նավերով ճանապարհ ընկնելով՝ Դ. Պ. Դրացենկոյի ու Ա. Ի. Սերգեևի գլխավորած զորքը ապրիլի 5-ին հասնում է Բաքու: Կամավորականները իրենց հետ բերել էին մեծաքանակ ռազմամթերք ու զինատեսակներ, ռազմական տեխնիկա ու զինվորական գույք, ինչպես նաև 32 տարբեր տեսակի նավերից բաղկացած նավատորմիղ1: ՀՀ դիվանագիտական ներկայացուցիչ Մ. Հարությունյանը ապրիլի 6-ին տեսակցություն է ունենում գեներալ Դ. Պ. Դրացենկոյի հետ: Նրա այն հարցին, թե գեներալը ինչու զենքերը հանձնեց կամավորական բանակի թշնամի Ադրբեջանին, վերջինս պատասխանել էր. «Մենք գերադասեցինք մեր գույքը հանձնել մեր թշնամիներին՝ ադրբեջանցիներին, քան իբրև ռազմագե-

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 606, թ. 17:

րիներ հանձնվել մեր «դաշնակից» անգլիացիներին: Ուրիշ ելք չունեինք»: Գեներալ Դ. Պ. Դրացենկոյի հետ իր հանդիպման մասին Մ. Հարությունյանը հաղորդում է Երևան և տեղեկացնում, որ իր ունեցած տեղեկության համաձայն՝ կամավորականները Ադրբեջանին են հանձնել 15 ինքնաթիռ, 6 զրահապատ ավտոմոբիլ, մեծ տրամաչափի 14-16 թնդանոթ, մոտ 200 գնդացիր, մի քանի տասնյակ հազար հրացան, մի քանի միլիոն փամփուշտ, ձիեր, սայլեր, մեծաքանակ ուտեստեղենի պաշարներ: Այդ ամենի համար Ադրբեջանը վճարել էր 50 միլիոն ռուբլի1: Զինաթափ եղած զինվորականներին Ադրբեջանի կառավարությունը փոխադրեց Գանձակ, մինչև որ Դ. Պ. Դրացենկոն կկարողանար բանակցել իր գլխավոր հրամանատարության հետ ու պարզել հետագա անելիքները: Եթե հաջողվեր, այդ զորամասը՝ բաղկացած մոտավորապես 4000 հոգուց, Փոթիի վրայով կտեղափոխվեր Ղրիմ: Այդ զորամասում կային 1000-ից ավելի հայեր, որոնց ռուսներից զատել էին և պահում էին Բաքվում: Ադրբեջանում Հայաստանի դիվանագիտական ներկայացուցչությունը ամեն ինչ անում էր, որպեսզի նրանց չուղարկեն Գանձակ, այլ աշխատում էր նրանց ժամանակավորապես ուղարկել Էնզելի, եթե իհարկե անգլիացիները թույլ տային2: Ապրիլի 9-ին Մ. Հարությունյանը իր կառավարությանը տեղեկացնում է. «Կամավորական բանակի Բաքու հասած զորամասի զինաթափ լինելը և ողջ ռազմական գույքը Ադրբեջանին հանձնելը … մեծ դժգոհություն էր առաջ բերել նավատորմիղի անձնակազմի մոտ, որը, որոշելով չհանձնվել Ադրբեջանին, Բաքվից հեռացել էր Էնզելի՝ իր հետ տանելով նաև նավերի վրա եղած

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 606, թ. 18: Տե՛ս նույն տեղում:

ռազմական գույքը: Այստեղ ողջ նավատորմիղը հանձնվել էր անգլիական օկուպացիոն իշխանություններին»1: Հայաստանի Հանրապետությունը սահմանակից չէր Ռուսաստանին և ոչ էլ ուղղակի կապ ուներ ռուսական կամավորական (սպիտակ) բանակի հետ, թեև նրանք ընդհանուր շահերով կապված էին միմյանց: Հայաստանը բռնել էր անկախության ուղին, բայց հույս ուներ, որ Ռուսաստանը կաջակցի իրեն և տարբեր միջոցներով կնվազեցնի իր վրա վրացիների և ադրբեջանցիների ճնշումները, միաժամանակ կչեզոքացնի վերակենդանացող Թուրքիայի սպառնալիքը, ինչպես նաև կպատսպարի իր հողերի վրա հայտնված տասնյակ հազարավոր հայ գաղթականներին, հնարավորություն կընձեռի, որ այնտեղ գործող հայ կազմակերպությունները նյութական օժանդակություն ուղարկեն Երևան, և վերջապես կընդունի Ռուսահայաստանի անկախությունը և կնպաստի Թուրքահայաստանի ու Հայաստանի Հանրապետության միավորմանը՝ միացյալ ազատ ու անկախ հայկական պետություն կազմելու համար: Բայց հարց էր առաջանում. Հայաստանը ո՞ր Ռուսաստանի հետ պետք է մշակեր իր հարաբերությունը: Այդ երկիրը քաղաքացիական պատերազմի մեջ էր և բաժանված երեք-չորս պետությունների: Հստակ չէր, թե դրանցից որն է հաղթական լինելու: Ռուսաստանում ընթացող քաղաքական պատերազմի նկատմամբ իր չեզոքությունը հայտարարելով՝ Երևանի կառավարությունը միաժամանակ հստակ հայտարարել էր, որ Հայաստանի վստահելի բարեկամ կարող է լինել այն Ռուսաստանը, որը կճանաչի ու կհարգի հայ ժողովրդի անկախ պետությունը: Այս նպատակով հայ ներկայացուցիչներ գործուղվեցին ռուսական զանա-

ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 606, թ. 29:

զան կենտրոններ: Այնուհանդերձ, աշխարհագրական մերձավորության և հավանական օժանդակության դյուրության նկատառումներով Հայաստանի ջանքերը կենտրոնացան Հարավային Ռուսաստանի՝ գեներալ Ա. Դենիկինի գլխավորած կամավորական զինված ուժերի հրամանատարության վրա: Փաստորեն դաշինք ստեղծվեց Հայաստանի Հանրապետության և կամավորական բանակի միջև1, որի հիման վրա Հայաստանը սկսեց օգնություն ստանալ Ա. Դենիկինից: Վերջինիս կարգադրությամբ Հայաստան ուղարկվեց մի քանի հազար տոննա ցորեն, որից ոչ մի կիլոգրամ տեղ չհասավ կամավորական բանակներին հակազդող Վրաստանի և Ադրբեջանի հարուցած արգելքների պատճառով: Կամավորական բանակի զինվորները, մանավանդ սպաները, հրամանատարության ներկայացուցիչները սովորաբար ջերմ ընդունելության էին արժանանում Հայաստանի Հանրապետության դիվանագիտական ծառայողների, հյուպատոսների և կառավարության կողմից: Սպաները, հաճախ գալով Հայաստան, կարևոր դեր էին խաղում հայկական բանակում, ստանում զինվորական բարձր պաշտոններ: Նրանցից մի քանիսը ծառայում էին նաև Զանգեզուրի զինական ուժերում: Օրինակ՝ 1919 թ. նոյեմբերյան կռիվներից հետո Սիսիանի զորամասի հրամանատար նշանակվեց փոխգնդապետ Սամոյլենկոն, Գորիս քաղաքի պարետի տեղակալն էր Վ. Սադովնիչին, Զանգեզուրի զինուժի շտաբի անդամ էր Ի. Վոլկովը և ուրիշներ2: Հայաստանը, սակայն, իրեն ծայրահեղորեն զգույշ էր պահում, որպեսզի ռուսական բանակների հետ ունեցած հարաբերությունը դաշնակիցների կողմից մեկնաբանվի այնպես, որ վեր1 Այդ մասին տե՛ս “Бакинец” թերթի 1920 թ. մարտի 29-ի համարում տպագրված “Армения и большевизм” հոդվածը: 2 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 606, թ. 16:

ջիններս արգելքներ չհարուցեն իր անկախության պահանջը պաշտոնապես ընդունելուն: Այնուհանդերձ, Հայաստանի և սպիտակգվարդիական բանակների միջև հարաբերությունները շարունակում էին մնալ սերտ, թեև գեներալ Ա. Դենիկինը այդպես էլ մինչև վերջ չճանաչեց հայոց պետության անկախությունը: Այնուամենայնիվ, Այսրկովկասում անգլիացիների քաղաքականությունը նկատելի դժվարություններ էր ստեղծում հայ-ռուսական հարաբերությունների մեջ: Անգլիացիները 1918-1919 թթ. Կովկասում էին գտնվում նաև արգելք լինելու բոլշևիկների ազդեցության տարածմանը: Այդ նպատակով էին նրանք օժանդակում Ա. Դենիկինի բանակին: Բայց Անգլիան վախենում էր, որ Ռուսական կայսրությունը վերականգնվի, և իր նախկին այդ մրցակիցը գերակշիռ դիրք ունենա Մերձավոր Արևելքում: Ահա թե ինչու Անգլիան կասկածանքով էր նայում հայ-ռուսական որևէ մերձեցման, որը, ըստ նրա, կարող էր նպաստել ռուսների Այսրկովկաս վերադառնալուն: Բայց ահա այժմ՝ Հայաստանում պարենավորման սուր ճգնաժամի պայմաններում, կառավարության որոշման համաձայն, անցանկալի էր համարվել կամավորական բանակի զինվորների ու սպաների մուտքը այստեղ1: Գեներալ Դ. Պ. Դրացենկոն Ադրբեջանին էր հանձնել ոչ միայն ունեցած զենքն ու զինամթերքը, այլև, ինչպես ասվեց, մեծաքանակ սննդամթերքը: Իսկ Հայաստանը հազիվ էր գլուխ բերում իր բանակի պարենավորումը: Զենքի ու ռազմամթերքի այս նոր պաշարով հարստացած Ադրբեջանն էլ ավելի զինեց Ղարաբաղի դեմ կենտրոնացած բանակը՝ լայնածավալ ու վճռական հարձակման համար: Սակայն ռազմական նախարար գեներալ Սամեդբեկ Մեհմանդարովը, չնայած իր հասցեին ադրբեջանական մամուլի հիա1

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 606, թ. 16:

ցական արտահայտություններին և կառավարության մեջ ունեցած ազդեցիկ դերին, խիստ դժգոհ էր իր բանակից: Նա չէր թաքցնում, որ ռազմամթերքի և պարենի մշտական պակաս ունեցող Հայաստանի բանակը, Զանգեզուրի ու Արցախի զինված ջոկատները, որոնք փամփուշտները հաշվելով են կրակում, իրենց ռազմական պատրաստվածությամբ և մարտական ոգով մեծապես գերազանցում են ադրբեջանական զորքերին: Չնայած պաշտպանության նախարարի ձեռնարկած խստագույն միջոցներին՝ բանակում կարգապահությունը մնում էր ծայրահեղ ցածր մակարդակի: Զանգեզուրի դեմ ամեն անգամ ձեռնարկած հարձակման ձախողումից հետո զորքը բարոյալքվում էր, ասկյարները զանգվածաբար լքում էին զորամասերը և վերադառնում տուն: Բանակում անպակաս էին ներքին հակասությունները: Թուրք սպաները բացահայտ արհամարհանքով էին վերաբերվում ադրբեջանական բանակի զինվորներին և սպայական ցածրաստիճան անձնակազմին, որի արդյունքը վերջիններիս ատելությունն էր նրանց նկատմամբ: Ասկերանի և Շուշիի դեպքերից հետո Նուրի փաշան մեկնել էր Դաղստան՝ ադրբեջանական բանակի համար կամավորներ հավաքագրելու, բայց այնտեղ անհաջողության հանդիպելով և տեղացիների հետ ընդհարվելով՝ ձեռնունայն վերադարձել էր Բաքու: Ապրիլի 16-ին նա Բաքվից իր սպայակույտով եկել էր Եվլախ՝ նորից Ղարաբաղ անցնելու համար, ուր այս անգամ ականատես էր եղել ադրբեջանական բանակի հրամանատարության դեմ դաղստանցիների ընդվզումներին: Ղարաբաղի և Զանգեզուրի դեմ կռվող զորամասերի մեջ մեծ թիվ էին կազմում հյուսիսկովկասյան լեռնցի մահմեդական զինվորականները, որոնց թվում գերակշռում էին դաղստանցիները: Նրանց շրջանում ուժեղ դժգոհություն էր առաջացել թուրք զինվորական բարձր պաշտոնյաների, գլխավորապես գեներալ Հ. Սելի684

մովի դեմ: Պատճառն այն էր, որ գեներալը, ադրբեջանցի թուրք սպաներին խնայելով, հայերի դեմ կռվի ամենավտանգավոր տեղերն էր ուղարկում լեռնցի սպաներին՝ նրանց կյանքը ենթարկելով վտանգի: Հատկապես մեծ բողոք էր առաջացել ռազմաճակատում ոմն ռոտմիստր Կիշիմբեկովի սպանվելու կապակցությամբ: Դաղստանցիները որոշել էին թողնել ծառայությունը Ադրբեջանի զորքերում և մեկնել հայրենիք1: Իրենց բանակի մարտունակության մասին Ս. Մեհմանդարովի և Ադրբեջանի ուրիշ բարձրաստիճան զինվորականների ունեցած երկյուղն ավելի էր մեծացել այն պատճառով, որ Բաքվում Թուրքիայից հեռագիր էր ստացվել, որով Ադրբեջանի կառավարությանը հայտնվում էր, որ Հայաստանի դեմ գործողություններ սկսելու դեպքում Թուրքիան որևէ օգնություն հասցնել չի կարող, որովհետև ստեղծված քաղաքական պայմանների հետևանքով նա անզոր է Ադրբեջանին օգնություն տրամադրելու: Նամակը ստանալուց հետո Ադրբեջանի նախարարների խորհուրդը հրավիրում է հատուկ նիստ: Քննարկումներից հետո հանդես է գալիս նախարար Ս. Մեհմանդարովը և հայտարարում, որ ինքն իր զորքերի վրա ոչ մի վստահություն չունի և չի կասկածում, որ ռազմական գործողություններ սկսելու դեպքում անպայման պարտություն է կրելու2: Ապրիլի կեսերից Բաքվում սկսվել էր նախարարական ճգնաժամ: Մուսավաթի աջ արմատական թևը գտնում էր, որ կառավարությունը ոչ միայն ի վիճակի չէ գրավելու Զանգեզուրը, այլև ի վիճակի չէ կարգ հաստատելու Ղարաբաղում, ուստի պետք է հեռանա: Նասիբ բեկ Ուսուբբեկովը մինչ այդ արդեն հայտարարել էր, որ իր առողջական վիճակը ստիպում է հրաժարական տալ, և

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 606, թ. 38: Տե՛ս նույն տեղում, թ. 3:

չորս ամսով մեկնել էր հանգստանալու և բուժվելու: Որպես նոր վարչապետի թեկնածու շրջանառվում էր հիմնականում Ֆ. ԽանԽոյսկու անունը1: Ծայրահեղ մուսավաթականների նպատակն էր այնպիսի կառավարություն կազմել, որը, երկրի ողջ տնտեսական ու մարդկային ռեսուրսները մոբիլիզացնելով, վճռական հարձակումով լուծեր Արցախի ու Զանգեզուրի հայաթափման և զույգ երկրամասերը վերջնականապես Ադրբեջանին միացնելու խնդիրը: Սակայն անպարտելի Զանգեզուրը և կիսանվաճ Արցախը ձեռքերը ծալած չէին նստել: Ամեն ինչից երևում էր, որ առանց Հայաստանի Հանրապետության և առաջին հերթին առանց Զանգեզուրից եկած օգնության Արցախը չի կարողանալու ազատվել Ադրբեջանի ճիրաններից: Իր զորամասով Երևանից գալով Գորիս՝ Զանգեզուր-Արցախ զինված ուժերի հրամանատար Դրոն իրեն է միացնում քաղաքի հեծյալ հարյուրյակը և ապրիլի 17-ին (այլ տվյալներով՝ ապրիլի 15-ին)2 Հարար-Սաֆյան-Խծաբերդ գյուղերի վրայով մտնում է Լեռնային Արցախի Վարանդայի շրջանը: Մի քանի օրվա ընթացքում համարյա ամբողջ Վարանդան՝ մինչև Ղարաբուլաղ գյուղը, անցնում է Դրոյի ուժերի հսկողության տակ: Սարուշեն գյուղում հաստատվում է Դրոյի շտաբը: Արցախը հայտարարվեց մայր հայրենիքին վերամիավորված: Ապրիլի 21-ին կազմավորվեց Արցախի ժամանակավոր կառավարություն, որը գոյություն ունեցավ մինչև մայիսի 25-ը: Հանրապետության և Զանգեզուրի զորամասերի մուտքը Արցախ հսկայական ոգևորություն էր առաջ բերել արցախցիների

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 606, թ. 37: Տե՛ս Հ. Գևորգյան, Դրո, էջ 581:

մեջ, նրանց հոգում արթնացրել մայր հայրենիքի հետ միավորվելու երազած հույսերը: Այդ հույսերը նրանք ամենից առաջ կապում էին կռվի դաշտում զանգեզուրցիների տարած նոր հաղթանակների հետ: 1920 թ. ապրիլի 22-ին Հայաստանի բանակի արևելյան խմբավորման հրամանատար գեներալ-լեյտենանտ Մովսես Սիլիկյանը Նոր Բայազետից Գորիս ուղարկած հ. 93 հեռագրով Զանգեզուրի գավառը հայտարարել էր ռազմական դրության մեջ: Նույն օրերին ՀՀ խորհրդարանի որոշմամբ Զանգեզուրի ու Դարալագյազի գավառները միավորվել էին և ստեղծվել էր Զանգեզուր-Դարալագյազի նահանգ: Գեներալ-նահանգապետ նշանակված գեներալ Մովսես Սիլիկյանի ձեռքում էին կենտրոնացվում նահանգի բոլոր զինվորական և քաղաքացիական իշխանությունները: Դրա հետևանքով վերացավ Զանգեզուրի գեներալ-նահանգապետի պաշտոնը, որը վարում էր Ս. Մելիք-Յոլչյանը, իսկ Զանգեզուրի ռազմական ուժերի հրամանատար գեներալ-մայոր Ն. Ղազարյանը նշանակվեց գավառի զինվորական ջոկատի պետ, որին ենթարկվելու էին Զանգեզուրի բոլոր քաղաքացիական և զինվորական իշխանությունները1: Կապարգողթի վաշտերի վերջին հաղթություններն աննախընթաց խանդավառություն էին ստեղծել ամբողջ Զանգեզուրում: Այդ հաղթանակները տոնելու համար հենց նույն ապրիլի 22-ին Զանգեզուրի կենտրոն Գորիս քաղաքում տեղի ունեցավ մեծ զորահանդես: Հրապարակում շարվել էր զինավառ զորքը, քաղաքից և գյուղերից հավաքվել էին հազարավոր մարդիկ. նրանք եկել էին փառաբանելու Կապարգողթի հերոսներին և նրանց առաջնորդին:

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 8, գ. 106, թ. 1:

Վերջին փառավոր հաղթանակների առթիվ շնորհակալական խոսքեր ասացին Ս. Մելիք-Յոլչյանը և Հայաստանի խորհրդարանի անդամ Զաքար Յոլյանը, ապա ելույթ ունեցավ Կապարգողթի հերոս հրամանատար Գարեգին Նժդեհը: Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ կատարած հերոսությունների համար ստացած իր Գեորգիևյան խաչը Ս. Մելիք-Յոլչյանը անձամբ կախեց Գարեգին Նժդեհի կրծքին և ցանկություն հայտնեց մոտ ապագայում այդ խաչի կողքին կախված տեսնել Հայաստանի Հանրապետության «Մեծն Վարդան» զինվորական շքանշանը1: Այստեղ էլ հենց տոնահանդեսի ժամանակ ժողովուրդը պահանջեց օգնության գնալ Արցախին: Նոր ուժերով արցախահայությանը օգնության գալու հարցը վճռված էր: Ապրիլի 23-ին Կապարգողթի ուժերը Նժդեհի գլխավորությամբ Կապանի շրջանից Դիզակի վրայով անցան Վարանդա և ուղղություն վերցրին դեպի Շուշի: Այդ ընթացքում ճանապարհի երկու կողմերի գյուղերի թուրք և քուրդ բնակիչները, թողնելով տները, հեռացան տարբեր ուղղություններով, գլխավորապես՝ Պարսկաստան2: Շուշիում գտնվող Դրոն ապրիլի 26-ին հետևյալ խոսքերով ողջունեց Արցախ մտած զանգեզուրցիներին. «Շնորհավորում եմ քաջարի զանգեզուրցիների մուտքը Ղարաբաղ, որ ցանկալի րոպեին նրանք օգնության հասան հարազատ Ղարաբաղին: Յուրաքանչյուր զանգեզուրցի թող հիշի, որ կռվելով պատմական Ղարաբաղի լեռներում, դրանով նա կռվում է ամբողջ Հայաստանի և, մասնավորապես, Զանգեզուրի ազատության և խաղաղության համար: Վստահ եմ, սպանե՛ր և զին1

Տե՛ս Վ. Գէորգեան, նշվ. աշխ., էջ 41: Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 427, թ. 242, գ. 486, թթ. 136, 137:

վորնե՛ր, առաջնորդությամբ ձեր արժանավոր հրամանատար փոխգնդապետ Նժդեհի, քաջարի տեղացիների հետ, որ ահա ամբողջ ամիս կռվում են, ոչ միայն կթեթևացնենք Ղարաբաղի հայերի վիճակը, այլև ձեր կորովի ասպետական գործողություններով կը հանդիսանաք Ղարաբաղի հայ ժողովրդի բախտավորության և ազատ գոյության ապագայի գրավականը»1: Զորքերի զգալի մասը Արցախ անցնելուց հետո, բնականաբար, թուլանում էր Զանգեզուրի պաշտպանական ուժը: Ուստի գավառի իշխանությունները միջոցներ ձեռնարկեցին առաջվա նման բարձր պահելու բնակչության զգոնությունը և զինյալների մարտական ոգին: Ի կատարումն հայոց բանակի՝ Արևելյան խմբավորման հրամանատարի ապրիլի 22-ի հեռագրի՝ գեներալ Ն. Ղազարյանը իր նոր պաշտոնում ապրիլի 25-ին տվեց հ. 1 հրամանը՝ «Զանգեզուրի գավառին»: Հրամանով Զանգեզուրի գավառը համարվեց ռազմական դրության մեջ. ստեղծվեց զինվորական դատարան՝ հրձիգության և այլ ծանր մեղքեր գործածներին խստագույնս պատժելու համար: Շեշտվում էր, որ հատկապես անողոքաբար կպատժվեն «Ադրբեջանից բխող հանցավոր պրովոկացիոն ագիտացիա» անողները, «մեղավորները կհանձնվեն զինվորական դատարանին, որպես դավաճաններ, իսկ կասկածելիները կաքսորվեն»: Զինվորական ծառայության ենթակա 20-50 տարեկան բոլոր քաղաքացիները «առաջին իսկ պահանջով պարտական են ներկայանալ, ուր հարկն է: Չներկայացողները կենթարկվեն զինվորական դատի»2: 1920 թ. ապրիլի 25-ին Վարանդայի Թաղավարդ գյուղում գումարվեց Արցախի հայ գյուղացիության 9-րդ համագումարը, որին

ՀԱԱ, ֆ. 1021, ց. 8, գ. 106, թ. 1, 2: Նույն տեղում, ֆ. 200, ց. 1, գ. 606, թ. 3:

մասնակցում էին միայն Վարանդայի և Դիզակի պատգամավորները: Համագումարը որոշեց «Լեռնային Ղարաբաղը հայտարարել որպես Հայաստանի Հանրապետության անքակտելի մաս և խնդրել Մոսկվայում գտնվող Հայաստանի պատվիրակությանը (նկատի էր առնվում Լ. Շանթի պատվիրակությունը1: - Ա. Ս.)՝ համագումարի որոշման մասին հայտնել Խորհրդային Ռուսաստանի կառավարությանը»: Համագումարն ընդունեց Դրոյի բոլոր առաջարկները, այդ թվում՝ զորահավաք անցկացնելու պահանջը: Նաև որոշում ընդունվեց «Ղարաբաղի դատը պաշտպանելու համար» ներկայացուցիչ ուղարկել Թիֆլիս՝ կովկասյան հանրապետությունների նոր համաժողովին մասնակցելու 2: Այդ օրերին հայ գյուղացիության համագումար տեղի ունեցավ նաև Մարտակերտում, որին մասնակցեցին Խաչենի, Ջրաբերդի և Գյուլիստանի գավառներից եկած պատգամավորները: Այս համագումարը նույնպես որոշեց Թիֆլիս ուղարկել պատգամավոր՝ կովկասյան հանրապետությունների համաժողովին արցախահայության պահանջը ներկայացնելու համար: Ապա, քննարկելով այն կարևոր հարցը, թե Լեռնային Արցախը Հայաստանի և Ադրբեջանի Հանրապետություններից որի իշխանությունն է նախընտրում, համագումարը միաձայն որոշում ընդունեց. «Ոչ մի դեպքում և ոչ մի պայմանով չենթարկվել խան-բեկական կառավարությանը»3: Նույն օրերին թիֆլիսաբնակ ղարաբաղցիների հայրենակցական ընկերության կոմիտեի հանձնարարությամբ Արամայիս Երզնկյանը և Սիմոն Փիրումյանը մեկնեցին Մոսկվա և հանգա-

Է. Ա. Զոհրաբյան, Նախիջևանյան հիմնահարցը (1920-1921), Երևան, 2010,

էջ 23:

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 1021, ց. 5, գ. 461, թ. 144: Նույն տեղում, ֆ. 200, ց. 1, գ. 563, թթ. 191-192:

մանորեն շարադրված զեկուցագիր ներկայացրին Խորհրդային Ռուսաստանի կառավարությանը: Զեկուցագրում ասված էր, որ «Վերջին երկու-երեք տարվա ընթացքում Ղարաբաղի աշխատավորները կռվել են մեծամասնական գաղափարների համար, սպասել են մեծամասնականներին, ձգտել են ազատվել բուրժուա-կալվածատիրական Ադրբեջանի գերիշխանությունից և միանալ Հայաստանին»1: Բայց հենց այդ ժամանակ տեղի ունեցավ դեպքերի անսպասելի շրջադարձ: Մարտի 25-ին Ֆ. Խան-Խոյսկու հետ հանդիպման ժամանակ ՀՀ դիվանագիտական ներկայացուցիչ Մ. Հարությունյանի այն հարցին, թե «Դուք հնարավո՞ր եք համարում բոլշևիկների արշավանքը դեպի Անդրկովկաս», Ադրբեջանի արտգործնախարարը պատասխանել է. «Հաստատ ոչինչ չի կարելի ասել»2: Իսկ այն հարցին, թե «Դուք տեղեկություն չունե՞ք դաշնակիցների Գերագույն խորհրդի որոշման մասին, որ եթե Անդրկովկասի հանրապետությունների վրա հարձակում լինի, սրանք որևէ օգնություն կստանան նրանցից», Ֆ. Խան-Խոյսկին պատասխանել է. «Մինչև այժմ նրանց կողմից ոչ աջակցություն է եղել և ոչ էլ որևէ խոսք: Մենք դիմել ենք նրանց և խնդրել հայտնելու, թե վտանգի դեպքում ինչով են աջակցելու մեզ»3: Դեռ մարտի վերջին Այսրկովկասում Անգլիայի, Ֆրանսիայի, Իտալիայի և Ամերիկայի ներկայացուցիչները, Թիֆլիսում մի առիթով անդրադառնալով այն հարցին, թե ինչ դիրք են բռնելու դաշնակից երկրները, եթե ռուս բոլշևիկյան բանակները մոտենան Այսրկովկասի սահմաններին, վստահաբար հայտարարել «Մշակ», 1920, 21 օգոստոսի, թիվ 76: ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 606, թ. 6: 3 Նույն տեղում:

էին, թե Այսրկովկասի անկախ հանրապետությունների դեմ խորհրդային բանակների հարձակման դեպքում Անտանտը ստիպված կլինի այդ հանրապետություններին օգնություն ցույց տալ ոչ միայն ռազմական հանդերձանքով ու զենքով, այլև մարդկային ռեսուրսներով, ըստ որում՝ այդ օգնությունը կլինի ավելի զգալի, քան Դենիկինին ցույց տված օգնությունը: Բացի այդ՝ բացառված չէ, որ իրենց երկրները նորից Ռուսաստանին ենթարկեն տնտեսական բլոկադայի1: Բայց դրանք միայն խոսքեր էին: Բոլշևիկյան 11-րդ բանակի մի մասը, թվով 7-8 հազար մարդ, արդեն կենտրոնացել էր Դաղստանում: Դա անհանգստություն էր պատճառում Ադրբեջանի ղեկավար շրջաններին և երկյուղ ներշնչում, որ բոլշևիկյան այդ ռազմուժը կարող է առաջանալ դեպի իրենց երկիրը: Անհանգստությունը զուրկ չէր հիմքից: Ապրիլի 26-ին Ադրբեջանի կառավարությունը թատերականդիվանագիտական մի ժեստ արեց. դիմեց Վրաստանի կառավարությանը, որի հետ ուներ զինական դաշինք և նրանից խնդրեց ռազմական օգնություն՝ իր սահմանների վրա հայտնված ռուսական բոլշևիկյան զորքերին դիմադրելու համար: Միաժամանակ Ադրբեջանը դիմեց դաշնակից պետությունների ներկայացուցիչներին՝ նրանց խնդրելով Հայաստանից պահանջել հավաստիացումներ, որ նա հարձակումներ չի գործելու Ադրբեջանի տարածքների վրա, որպեսզի վերջինս հնարավորություն ստանա Ղարաբաղից և Հայաստանին սահմանակից այլ վայրերից իր զորքերը հանելու ու նետելու երկրի անկախությանը սպառնացող կարմիր բանակի դեմ: Վրաստանի կառավարությունը Ադրբեջանին անմիջապես հայտնեց, որ իր երկիրը պատրաստ է ռազմական օգնություն ցույց տալու բարեկամ երկրին:

Տե՛ս “Бакинец”, 29 марта, 1920:

Ադրբեջանի կառավարության խնդրանքի մասին դաշնակիցների ներկայացուցիչները ապրիլի 26-ին հարցում արեցին Հայաստանի կառավարությանը: Վերջինս դեռ չէր հասցրել պատասխանել, երբ հաջորդ օրը՝ ապրիլի 27-ին, կարմիր բանակը մտավ Ադրբեջանի սահմաններից ներս: Ինչո՞ւ էր Խորհրդային Ռուսաստանը այդպես շտապել մտնել Այսրկովկաս: 1) Դեռ 1920 թ. հունվարի կեսերին քեմալական Տաճկաստանի և Խորհրդային Ռուսաստանի ներկայացուցիչների միջև կնքվել էր մի գաղտնի դաշնագիր, որով Ռուսաստանը պարտավորվել էր խզել բոլոր կապերը համաձայնության պետությունների հետ և երկրում հաստատել խորհրդային կարգեր: Դա պատնեշ կստեղծեր այդ պետությունների առջև, որոնք ցանկանում էին ամուր նստել Կովկասում և Ռուսաստանը դուրս մղել այնտեղից: Եվ Կովկասը կորցնելու վտանգից դրդված՝ խորհրդային կառավարությունը որոշեց ժամ առաջ այնտեղից հեռացնել համաձայնության տերություններին: 2) Բոլշևիկյան կառավարությունը հսկայական ջանքեր էր գործադրում երկրի տնտեսությունը վերականգնելու համար, իսկ առանց նավթի անհնարին էր աշխատեցնել գործարանները, գործի գցել նավթային շարժիչները և այլն: Բայց հսկա Ռուսաստանում նավթ չկար: Նավթը Բաքվում էր, որը պետք էր գրավել: 3) Տաճկաստանի և Խորհրդային Ռուսաստանի միջև հաստատված բարիդրացիական հարաբերությունները վերջինիս հնարավորություն էին տալիս քեմալականների միջամտությամբ իր կողմը քաշել Ադրբեջանին և նրա օգնությամբ ցամաքային ուղղակի կապ հաստատել Տաճկաս693

տանի հետ Արցախ-Զանգեզուր-Նախիջևան գծով և, իբրև պարգև, Բաքվի կառավարմանը հանձնել նշված հայկական երկրամասը: Ադրբեջանի սահմաններում հյուսիսից անակնկալ հայտնված կարմիր զորամասերը, չհանդիպելով դիմադրության, մոտեցան Բաքվին: Մուսավաթական կառավարությանը ներկայացվեց վերջնագիր, որը նույն օրը ձայների մեծամասնությամբ ընդունվեց երկրի խորհրդարանի կողմից: Ապրիլի 28-ին կարմիր բանակը մտավ Բաքու և մուսավաթական Ադրբեջանի Հանրապետությունը հայտարարվեց խորհրդային բոլշևիկյան հանրապետություն: Անմիջապես գործի անցան նախապես կազմված խորհրդային մարմինները: Բոլշևիկյան իշխանության հաստատման ընթացքում Ադրբեջանից չքացավ անգլիական ազդեցությունը: Խաբկանք դուրս եկավ դաշնակից տերությունների ներկայացուցիչների այն խոստումը, թե այսրկովկասյան անկախ հանրապետությունների դեմ բոլշևիկյան հարձակման դեպքում իրենց երկրները օգնության են գնալու նրանց: Ադրբեջանում գլխապտույտ արագությամբ կատարված անարյուն այս հեղափոխությունը թեև անակնկալ էր հայության և հայկական կառավարության համար, բայց հայկական կողմին հենց սկզբից պարզ էր, որ կատարվածը խաբկանք է, որ մուսավաթական կառավարությունը վարագուրվել է և ներկայանում է բոլշևիկյան դիմակով: Ռուս բոլշևիկյան ալիքը Ադրբեջանի վրայով հասավ Հայաստանի սահմաններին և առաջին հերթին սպառնաց Արցախին ու Զանգեզուրին: Դաշտային աշխատանքների ամենաեռուն շրջանում Զանգեզուրից եկած մարտիկները ազատագրված Արցախի տեղական

ջոկատների հետ ամբողջ մեկ ամիս իրենց դիրքերում կազմ ու պատրաստ էին հակահարված տալու խորհրդայնացված Ադրբեջանի «կարմիր» հրոսակախմբերին և նրանց աջակից կարմիր զորքերին: 1918 թ. գարնանից մինչև 1920 թ. գարունը, շուրջ երկու տարի, Զանգեզուրի հայությունը հերոսական մաքառումների և անհուն զոհողությունների գնով կարողացավ օսմանյան ու ադրբեջանական զավթիչներից պաշտպանել իր հայրենի լեռնաշխարհը: Նա ապրում էր անկախ՝ ունենալով իր սեփական կառավարությունը, պետական ներքին կազմակերպությունը և զինված ուժերը՝ միշտ իրեն համարելով Հայաստանի անբաժան մասը: Եվ դա այն ժամանակ, երբ գավառը, խոստումներից ու համակրանքի արտահայտություններից բացի, ոչինչ կամ համարյա ոչինչ չէր ստանում դրսից: Զանգեզուրցին ցույց տվեց, թե ինչպես է կարողանում արժևորել զենքի ուժը, նախընտրում պատվավոր մահը ստրուկի կյանքից: Թշնամու բոլոր հարձակումները, ալիք առ ալիք զարնվելով հայրենապաշտ ու քաջ զանգեզուրցիների անհողդողդ կամքին և վճռականությանը, ջարդուփշուր էին լինում: Ջախջախված զորքերի մնացորդները գլխիկոր բռնում էին փախուստի ճանապարհը: Զանգեզուրը միշտ մնաց կանգուն, ազատ ու հպարտ: «Ղարաբաղի հանդեպ Զանգեզուրը բախտավոր էր նրանով, որ սկզբից իսկ վանել էր իրենից թուրք-թաթարական լուծը և անվնաս դարձրել օտար աշխարհակալների դավերը: Վարված չլիներ նա այս կերպ, թերևս ավելի լավ չլիներ նրա վիճակը այսօր, քան Ղարաբաղինը»1: Այդ ճակատագրական տարիներին Զանգեզուրի ժողովրդի համար բախտավորություն էր, որ գավառի ղեկի մոտ էին փորձ-

Հ. Ստեփանյան, Յուշեր, Թեհրան, 1930, էջ 72:

ված, խելացի, նվիրյալ ու հայրենապաշտ ղեկավարներ՝ Զանգեզուր-Արցախ զինված ուժերի ընդհանուր հրամանատար Դրոն, Հայաստանի կառավարության ներկայացուցիչ, Զանգեզուր-Ղարաբաղի շրջանային խորհրդի նախագահ Արշակ Շիրինյանը, Կապարգողթի հրամանատար Գարեգին Նժդեհը, Գողթանի կոմիսար Աշոտ Մելիք-Մուսյանը, Զանգեզուրի Կենտրոնական Ազգային խորհրդի նախագահ Միքայել (Միշա) Պարոնյանը, Խորհրդի անդամներ Նիկոլայ Հովսեփյանը, Գեդեոն Տեր-Մինասյանը, Զանգեզուրի գեներալ-կոմիսար Սերգեյ Մելիք-Յոլչյանը, Կապանի Ազգային խորհրդի նախագահ Սմբատ բեկ Մելիք-Ստեփանյանը, ազգային գործիչներ Զաքար Յոլյանը, Գերասիմ Բալայանը, Արտեմ Խանզադյանը, Հակոբ Տերունին, Զաքար Տեր-Դավթյանը, Բագրատ Բադիրյանը, Զաքար Տեր-Ղազարյանը, Արմենակ Պարոնյանը, Խաչատուր Մալինցյանը, Եփրեմ Վարդանյանը և ուրիշներ, զինվորական գործիչներ՝ Ռուբեն Նարինյանը, Հովհաննես Պարոնյանը (Յապոն), Սիսիանի ինքնապաշտպանական զորամասի հրամանատար Պողոս Տեր-Դավթյանը, կապիտան Նիկոլայ Դոնդարովը, հրետանաձիգ Սիմոն Մելիք-Հարությունյանը (Թոփչի Սիմոն), Տաթևի վանքի վանահայր, հարյուրապետ Հովհաննես Տեր-Գրիգորյանը, հարյուրավոր խիզախ սպաներ և կորովի մարտիկներ, Կապանի, Մեղրու, Գորիսի, Սիսիանի շրջանի բոլոր գյուղերից կամավոր-քաջազունների մի ամբողջ կոհորտա: Զանգեզուրին վիճակված էր նոր բախումներ ու արյունալի նոր կռիվներ՝ մուսավաթական-բոլշևիկյան միացյալ ուժերի դեմ: Սկսվում էր զանգեզուրյան հերոսապատումի նոր փուլը (1920 հուլիս-1921 թ, հուլիս)՝ իր առասպելական դրսևորումներով: Սկսում էր ազատության համար դյուցազնական մի գոյամարտ, որը գլխավորելու էր արդեն Կապարգողթում լեգենդ դարձած Գարեգին Նժդեհը:

ԱՆՁՆԱՆՈՒՆՆԵՐԻ ՑԱՆԿ

Ահարոնյան Վարդգես – 95, 370 Աղաբաբաև – 653 Աղաբեկ – 477, 607 Աղախանյան Նիկոլայ – 477, 606 Աղախանով Դ. –148 Աղախանով Եփրեմ բեկ – 35 Աղայան Գարեգին – 73 Աղասի – 253 Աղաև Ա. – 674, 675 Աղաև Հասան բեկ – 591 Ամատունի Նապոլեոն – 37 Ամիրջանյան – 632 Ամուրեան Ա. – 97 Այվազյան Ա. – 19 Այվազյան Հովհաննես – 95, 99, 100, 132, 134, 135, 139, 140, 149, 151, 152, 261, 264, 266, 278, 304 Այվազյան Մ. – 176 Անանուն Դավիթ – 58, 87, 428 Անդերսոն Չարլզ Ալեքսանդր – Անդրանիկ – 81, 84, 95-120, 122, 124, 126-158, 160, 161, 165, 167, 169, 177-208, 210-213, 215-224, 226, 227, 230, 232239, 245, 247, 249-273, 276-

Ա Ա. Ա. – 36 Ա. Ն. տե՛ս Նուրիջանյան Արշակ Ա. Ս. տե՛ս Սիմոնյան Արամ Աբաշիձե Կ. – 54 Աբեղեան Արտ. – 56, 58 Աբրահամյան Ա. Ա. – 15 Աբրահամյան Հ. – 54, 104, 232, 250, 257, 261, 262, 264, 265, 380, 381, 386, 391 Ազատյան Ա. – 314 Ազատյան Հ. – 96 Աթայան Կ. – 656 Աթայան Սամսոն – 477, 607 Աթաջանյան Գերասիմ – 60, 61, 476, 561, 607 Աթաջանյան Միքայել – 562 Ալավերդյան Մ. – 114 Ալեքսանյան Ալեքսան – 159 Ալեքսեև-Մեսխիև Շ. – 61 Ալիշան Ղևոնդ- 8 Ալշիբայա Գրիգորի – 498, 594, 597, 653 Ահարոնյան Ա. (Ահարոնեան Ա.) – 55, 572

Արարատյան Քրիստափոր – 274, 533 Արզանով Ռուբեն – 587 Արզումանյան Միքայել – 386388, 391, 392-394, 398, 410412, 421 Արղության Հովսեփ – 396-402, 408, 409, 412, 414, 420, 541 Աւօ – 477, 573

280, 282, 283, 285-300, 302318, 321-326, 328, 333-336, 340-346, 350, 352-354, 356, 358, 363-366, 368-372, 374, 415, 435, 452, 453, 457, 530, 539, 549, 583, 672 Անտոնյան Եգոր – 73, 477, 562 Անուշյան – 478 Առանշահիկներ – 16 Առաքելյան Արշակ – 477, 606, Առաքելյան Գ. – 31, 57 Առաքելյան Դանիել – 171, 172 Առաքելյան Հ. – 8 Առաքելյան Վ. – 549, 552, 580, 586, 589, 608, 620, 627-629, Առուշանյան Աստվածատուր – Առուշանյան Հայրապետ – 72, Ասատուրյան Ավետիս – 376 Աստուածատուրեան Ա. – 54-56, 64, 83, 99, 329-332, 340, 356, 376, 380, 381, 385, 400, 409, 547-549 Ասքիեր խան – 635, 636 Ավանեսյան Խաչատուր – 184 Ավետիսյան Խ. – 8 Ավետիսյան Հ. – 61 Արամ – 200

Բ Բաբալեան Ա. – 246, 261, 376, 382, 383, 385, 409 Բաբայան Արսեն – 477, 637 Բաբայան Սահակ – 71 Բագրատունի Յակով (Հակոբ) – 243, 271, 272, 315, 316, 322325, 341, 356, 357 Բագրատունիներ – 13 Բադալյան Ա. – 451 Բադալյան Հակոբ – 159 Բադիրյան Բագրատ – 696 Բալայան Ալեքսան (Ալեքսան Դայի, Ելեքսան Դայի) – 171, 228, 236, 283 Բալայան Գերասիմ – 355, 356, 376, 696 Բալաչյան Միքայել (Բալաչիխյան Միխայիլ) – 72, 220 Բակունց Արսեն – 195

Գալուստ – 166 Գամբաշիձե Դավիթ – 535 Գասպարյան Գասպար – 97, 503, 518 Գասֆիլդ Նիկոլաս – 263 Գեգեչկորի Եվգենի – 61, 498, 500, 501, 510, 534, 537, 643645, 673-675 Գէորգեան Վարդան – 454, 478, 482-485, 487, 488, 519, 520, 522, 528-530, 550, 552, 553, 556, 558, 559, 561, 562, 581, 582, 586, 587, 589, 590, 606, 619-624, 626-630, 634-637, 657-660, 662, 667, 688 Գիբոն Վիլյամ Դաֆ – 275-277, 279, 280, 282-284, 321-323, 325, 326, 336, 342, 371 Գիլման Վեբ – 243 Գինոս – 477 Գյուլխանդանյան Ա. (Գիւլխանդանեան Ա.) – 53, 59, 63, 572, 665 Գյուլնազարյան Մ. – 455, 632 Գրանդ Թոմաս Էդվարդ Միլլիգան – 598 Գրիգորյան Ա. – 49, 50 Գրիգորյան Աբգար – 72 Գրիգորյան Գր. – 9, 62, 71, 376 Գրիգորյան Գևորգ – 218 Գրիգորյան Հայկ (Անդրեաս) – 147, 193, 218, 220

Բակունց Երեմիա – 71, 286, 376, Բաղաց իշխաններ – 453, 549 Բաղիրյան Սերգեյ – 195 Բաղրամյան (դատավոր) – 286 Բաղրամյան (պոդպորուչիկ) – Բարխուդարյան Ա. – 314 Բարխուդարյան Թովմաս – 477 Բարխուդարյան Ս. – 9 Բարսեղյան Խ. – 18 Բարսեղյան Վահան – 302 Բեկզադյան Տիգրան – 541, 594597, 610, 675 Բեհբութով Լյութվալի բեկ – 171 Բժշկյանց Հայկ – 37 Բիչ Վիլյամ – 243 Բիչերախով Լազար – 315-317, 324, 334 Բոնապարտյան Հայկ – 101, 122, 123, 207 Բորոյան Սմբատ – 118, 141, 143, 213, 238, 259, 277, 279, 298 Բորտ (Յակով Ռոմանովիչ) – 138, 144, 180, 181, 270

Գ Գաբբայի Մելկիադե – 646 Գալամքերյան Գնել եպսկ. – 12 Գալոյան Գալուստ – 54, 61, 374, 379, 380, 385

Դրո (Դրաստամատ Կանայան) – 210, 423, 428, 446, 463, 514, 551, 573, 574, 580, 581, 586588, 590, 614, 655, 686, 688, 690, 696 Դուբրովին Ֆ. Ֆ. – 285, 286 Դուման Նիկոլ – 488 Դև Էդմոն – 441

Գրիգորյան Հարություն – 477, Գրիգորյան Ռ. – 30 Գևորգյան Աստվածատուր – Գևորգյան Թորգոմ – 300 Գևորգյան Համլետ – 103, 278, 423, 451, 514, 551, 574, 581, 590, 614, 655, 686

Ե Դ Ե. Ս. – 33 Եգանյան Ալեքսան – 230 Ենգիբարյան Գարեգին – 245, Եպիսկոպոսյան Համազասպ – Եսայան Դ. – 402 Եսայան Մելիքսեթ – 70, 376 Եվանգուլով Լևոն (Եվանգուլյան) – 274, 490, 500, 534, 564, Երզնկյան Արամայիս – 690

Դալի Ղազար (Բադալքյոխյան Միքայել) – 640, 648, 651, 652, 655, 670 Դալի Մարմա – 236 Դանիելյան Խաչատուր – 73, 367 Դանիելյան Հովհաննես – 73 Դավթյան Արմենակ – 476 Դավթյան Դավիթ – 476, 477 Դավիթ-Բեկ – 8, 18-20, 215, 219, 479, 556, 558, 587 Դարբինեան Ռ. – 67, 82, 598 Դենիկին – 499, 500, 578, 682, 683, 692 Դենստերվիլ Լ. Չ. – 242, 243 Դէոյեանց Տիգրան – 278, 548 Դոնդարով Նիկոլայ – 509, 591, Դոնսկոյ Դ. – 61 Դորունց Նիկոլայ – 71, 364 Դրացենկո Դ. Պ. – 678-680, 683

Զ Զախարյան Խաչատուր – 72 Զավարյան Սիմոն – 43 Զատիկ – 132 Զարաֆյան Լևոն – 355, 356

Զաքարյան Մուշեղ – 70, 195, 362, 364, 376, 415, 416, 434 Զաքարյաններ – 14 Զաքո – 507 Զելինսկի Ս. Պ. – 28 Զիաթխանով Իսմայիլ խան – Զիլֆուղարյան Ս. – 12 Զոհրաբյան Է.- 277, 278, 441, 454, 547, 548, 550, 571, 608, 620, 634, 660, 677, 690 Զորավար տե՛ս Անդրանիկ

284, 290, 310, 322, 325-327, 330, 336, 340, 350, 355, 365, 372, 374, 375, 391-393, 419 Թորոս իշխան – 556, 587, 660 Թորոսեան Ռ. – 451 Թորոսյան Ս. – 73, 435 Թումանյան Հովհաննես – 99, Թումյան Հարություն – 175, 177, 378, 656

Ի Է

Իբրահիմբեկով – 494 Իզեթ փաշա – 238 Իզզահ բեյ – 136 Իշխանյան Բ. (Իշխանեան Բ.) – 168, 431 Իշխանյան Եղիշե (Իշխանեան Եղիշե) – 31, 56, 88, 95, 103, 163, 165, 176, 251, 264, 266, 304, 316, 343-345, 351, 376, 380-382, 386, 396, 655 Իոանիսյան Ա. – 176 Իսախանյան Ն. – 176 Իսահակյան Ավետիք – 618 Իսահակյաններ – 619 Իսկանդարյան Եգոր – 218 Իսկանդարյան Եղիա – 378

Էդիֆ բեյ – 122, 522, 525, 530, 554, 570, 571, 608, 626 Էլչիբեկյան Միքայել – 73, 477 Էնվեր փաշա – 238, 379 Թ Թադևոսյան – 631 Թաիրով Աբասկուլի բեկ – 570 Թանգյան Ներսես – 613 Թարխանով Նիկոլայ – 587 Թարվերդյան Ա. – 651, 656, 668 Թաունզենդ Ա. Ֆ. – 408-410, 412 Թելունց Մալիկ – 19 Թեկինսկի Մահմեդ խան – 419 Թոմսոն Վիլյամ Մոնտգոմերի – 243, 262-267, 270, 275, 281,

Խաչատրյան Գերասիմ – 433 Խաչատրյան Հ. – 431 Խաչատրյան Ս. – 8 Խաչատրյան Սմբատ – 675 Խաչատուրեան Յրթ. Յ. – 249, 329, 409, 413 Խասմամեդով Խալիլ-բեկ – 61, 517, 542 Խատիսյան Ալեքսանդր (Խատիսեան Ալ.) – 77, 308, 310, 339, 340, 374, 391, 392, 396, 444, 451, 470, 473, 497, 498, 501, 502, 510, 511, 514, 533538, 540, 541, 546, 547, 564566, 571, 572, 592, 593, 597, 599, 600, 610, 613, 616, 617, 646, 665, 674 Խատիսյան Գևորգ – 258 Խարազյան Երվանդ (Երո) – Խարլամով Վ. – 54 Խեչո – 488 Խոնդկարյան Ա. – 428 Խոջաբաղյան Սմբատ – 184 Խոջաբեկյան Վ. – 37 Խոջա-Էյնաթեանց Յ. – 25, 27, 31 Խոջամիրյան Կարապետ – 38 Խոջամիրյան Հովհաննես – 38 Խոջայան Ի. – 431 Խորենի Վ. – 428 Խուդադով Ռ. – 372-374 Խուրշուդյան Դավիթ – 189

Լ Լազարև եղբայրներ – 38 Լազեան Գ. – 375, 458, 542, 544, Լալաեան Ե. – 22, 36, 58 Լալայան Արտեմ – 8, 171, 228230, 232, 233, 235, 236, 254, Լալայան Մուշեղ – 451 Լաուտոն Ֆրեդերիկ Իստլենդ – 337, 384 Լենին Վ. – 121, 212 Լենկ-Թեմուր – 15 Լեո – 67, 84, 264, 329, 358, 381, 409, 418 Լիսիցյան Ստ. – 8 Լորդկիպանիձե Գ. – 674 Լվով Գ. – 52

Խ Խալիլ բեյ (փաշա) – 121, 122, 124, 134, 136, 148, 212, 213, 216, 217, 240, 441, 467, 610, Խանզադյան Արտեմ – 590, 696 Խանզադյան Ս. – 503 Խան-Խոյսկի Ֆաթալի – 61, 78, 213, 255, 262, 270, 290, 517, 542, 591, 597, 610, 616, 617, 670, 671, 674, 678, 686, 691

Կրիչինսկի Օլգերբեյ – 675 Կուզմինսկի Ալեքսանդր – 33 Կուզնեցով – 503

Ծ Ծատուրյան Ալեքսանդր Ռուբենի – 170, 653

Հ Կ Հախվերդյան Ս. – 8, 9, 62, 71, Հախվերդով (Ախվերդով Աբդուռահիմ բեկ) – 472, 496, 546 Հակոբյան Սերգեյ – 477 Հակոբյան Սիմոն – 618 Համադանցի Աստվածատուր Ա Համբարձումյան Ռաֆայել – 451, 452, 454, 479, 485, 486, 572, 627-629, 634, 658-660 Համբարձումյան Սողոմոն – 73 Համբարյան Ա. – 35, 38, 40, 44, Համիդ Աբդուլ – 464 Հայպետ Եղ. – 86 Հայրապետյան Ա. – 38 Հաջինսկի Մամեդ Հասան – 517, Հաջիև – 268, 269 Հասան Բասրի բեյ – 175 Հասանբեկով Աբդուլլա բեկ – Հասկել Վիլյամ Նեֆյու – 470473, 495-497, 511, 512, 514,

Կասիմով – 652 Կասմինին Ռոդիոն – 140, 154, 158, 220 Կարաբեկով Կ. – 431 Կարապետեան Յովհ. – 38, 41 Կարապետյան Համբարձում – 95, 99, 100, 101, 125, 132, 134, 156, 264, 277, 293, 304 Կարճիկյան Խ. – 61 Կերենսկի Ա. – 70 Կիշիմբեկով – 685 Կլատերբակ Սեսիլ Հ. – 430, 431 Կոլմակով Ալեքսեյ Գրիգորևիչ – 270, 395, 407 Կոլչակ – 324 Կոնդուրով Ա. – 37, 42, 43 Կոնդուրով Գ. – 37, 42 Կոնդուրով Խարլամպի (Ուստա Ալավերդի) – 37 Կոչարլինսկի – 652 Կոստանյան Ռ. – 47 Կորի Ջորջ Նորտոն – 422, 427, 497, 533, 536 Կրիկորով Գևորգ – 219

Ղարագյոզյան Գ. – 173 Ղարախանյան Միքայել – 72 Ղարիբյան Ա. – 612, 638 Ղուլյան Յու – 329, 415, 544, 545, 569, 675, 676

524, 532, 533, 546, 547, 564567, 603, 605, 646 Հարություն – 200 Հարությունյան Լևոն – 72 Հարությունյան Մարտիրոս – 541, 639, 644, 645, 650, 670, 673, 677, 679, 680, 691 Հաուելս – 369, 370 Հեյդար բեկ – 436 Հեյդարով Ն. – 49 Հովհաննիսյան Մ. – 141 Հովհաննիսյան Ռ. – 329, 356, 396, 420, 433, 461 Հովսեփյան Բ. – 225 Հովսեփյան Դանիել – 72 Հովսեփյան Նիկոլայ – 70, 71, 195, 226, 237, 255, 266, 315, 316, 395, 407, 409, 505, 506, 509, 621, 696 Հուսեյինյան Մ. – 376

Մ Մալինցյան Խաչատուր – 376, 503, 509, 696 Մալունց Ղազար – 101, 509 Մախարաձե Գ. Ֆ. – 498, 499, Մակաև Ա. Գ. – 492 Մահմուդ բեկ – 647 Մամիկոնյան Ստեփան – 675 Մանանդյան Հ. – 431 Մանուկ – 128, 142, 191 Մանուկյան Արամ – 340 Մանուչարյան – 286 Մատակյան – 633 Մաքսիմովիչ – 425 Մելիք-Ազարյանց Ա. – 37, 38, 42, 43, 101 Մելիք-Ասլանով Խուդադաթ բեկ – 61, 432, 433, 591 Մելիքեան Յ. – 53 Մելիք-Կարակոզով Մ. բեկ – 38 Մելիք-Հարությունյան Սիմոն (Թոփչի Սիմոն) – 506, 509,

Ղ Ղազախեցյան Վ. – 30 Ղազանչյան Բագրատ – 171, 228 Ղազարյան Բագրատ – 119 Ղազարյան Լևոն – 53 Ղազարյան Ն. (Ղազարով) – 551, 552, 573, 574, 580-582, 586, 591, 620, 624, 627, 628, 660, 665, 666, 687-689 Ղաջար – 658

Մելիք-Հովսեփյան Աշոտ – 171, 399, 400 Մելիք-Հուսեինյաններ – 21 Մելիք-Հուսեինյան Մանուչար բեկ – 22 Մելիք-Հուսեյնով Բողդան – 260 Մելիք-Մուսյանց (Մելիք-Մուսյան) Աշոտ – 187, 216, 569, 620-622, 696 Մելիքյան Վ. – 53-55 Մելիք-Յոլչյան Շամիր – 220 Մելիք-Յոլչյան Սերգեյ (ՄելիքԵօլչեան Ս.) – 56, 83, 380, 382, 400, 401, 409, 413, 415, 434, 509, 551, 562, 572-574, 614, 616, 635, 648, 664, 665, 667, 668, 671, 687, 688, 696 Մելիք-Նամազալիև – 167 Մելիք-Շահնազար – 254 Մելիք-Շահնազարյան Գ. – 171, Մելիք-Շահնազարյան Միքայել բեկ – 94, 102, 104, 105, 126, 127, 137, 143-145, 162, 163, 180, 181, 190, 191, 194, 199, 200, 217, 224, 236, 237 Մելիք-Շահնազարյան Սոկրատ բեկ – 171, 224, 225, 228, 236, 251-254, 265, 342, 346, 347, Մելիք-Ստեփանյան Սմբատ բեկ – 73, 100, 205, 217, 273,

289, 319, 376, 402, 405, 406, 477, 562, 696 Մելիք-Փարսադանյան Սամսոն բեգ – 73 Մելիք-Փարսադանով Սաֆրազ Մելիք-Փարսադանով Քրիստափոր – 37 Մելիք-Քարամյան Ա. – 165 Մելիք-Քարամյան Իվան բեգ (Իվանբեկ) – 73, 217, 477 Մելիք-Օհանջանյան Միխայիլ – Մեհմանդարով Սամեդբեկ – 346, 591, 627, 651, 655, 683, Մեսյան Զախար – 655, 656 Միանսարյան Ա. – 643 Մինախորեան Վ. - 27, 58 Մինասյան Լևոն – 117 Միրզաբեկյան Իշխան – 355 Միրզաև Բեգլար բեկ – 37, 38 Միրիմանյան Վալենտին – 587 Միրումյան – 23 Միքայելյան Արսեն (Միքայէլեան Ա.) – 96, 97, 101, 152, 257, 260, 261, 589, 591, 593, 604, 618, 655 Մխիթար Սպարապետ – 20 Մկրտչյան Բալասան – 72 Մնացականյան Ստ. – 8 Մոհբաթյանց Համբարձում –

Յադիգարով Իսրաֆիլ բեյ – 503 Յապոն տե՛ս Պարոնյան Հովհաննես Յավեր փաշա – 179 Յոլյան Զաքար – 509, 688 Յովակիմյան Բ. – 451 Յուզբաշյան Ավան – 639 Յուզբաշյան Ռ. – 653

Նախիջևանսկի Հուսեին խան – Նասիբյան Ներսես – 355 Նարինյան Ռուբեն – 504, 509, 637, 696 Նեյբաթյան Ներսես – 231 Ներուչև Ա. – 61 Նժդեհ Գարեգին – 451-455, 465, 476-489, 517-523, 525, 526, 528-531, 548-554, 556-564, 569, 570, 572-574, 580-586, 588-590, 606, 608, 619-631, 633-638, 657-660, 662, 663, 666-669, 672, 688, 689, 696 Նիկոլայ II – 33, 50, 53 Նիկողոսյան Նիկոլայ – 476 Նոնանկուրի դե Շ.-Մ. – 646 Նովրուզով Թեյմուր բեյ – 609, Նուրի փաշա – 78, 79, 111, 112, 173, 178, 240, 264, 491, 609611, 616, 627, 638, 658, 684 Նուրիջանյան Արշակ – 73 Նուրիջանյան Կարապետ – 477 Նուրով Նիկոլայ – 587

Ն

Շ

Նաբի – 31 Նազարբեկյանց (Նազարբեկով) Խաչատուր – 37, 42, 43

Շահ-Աբաս – 16 Շահմազյան Արսեն (Շահմազեան Արսէն) – 337, 339, 340,

Մոնք-Մեյսոն Գոդֆրի Նոել Գրեյ – 354-357, 388, 393, 414 Մուշեղ – 99, 127, 128, 191 Մուսայելյան Գարեգին – 210 Մուսայելյան Հ. – 171, 172 Մուսայելյան Սարգիս – 34 Մուսաև Օջախկուլի – 654 Մուրադխանյան Ասլան (Ասլանիկ) – 171, 232 Մուրադխանյան Արիստակես – Մուրադյան Դ. – 35, 38, 40, 44,

Յ

Ո

351, 358, 359, 364, 375, 388, 390-393, 395, 397, 398, 400402, 407, 409-411, 413, 437, 446, 447, 450-453, 468, 469, 471, 475, 491, 493, 503-506, 508, 509, 519, 520, 549, 551 Շահնազարյան Ասլան – 232, 233, 235, 280, 282, 335 Շահնազարյան Լևոն – 282 Շահնազարյան Հայկ Մ. – 356 Շահնազարյան Ռուբեն – 433 Շահումյան Ստեփան Գ. – 81, 121, 122 Շանթ Լևոն – 511, 690 Շատլվորթ Դիգբի Ինգլիզ – 375, 377, 379-382, 391, 393, 395400, 402-404, 406-414, 417, 418, 421, 430 Շարդինյի Պիեռ-Օգյուստ – 420, Շելկովնիկյան Գրիգոր Հարությունի – 328, 440 Շիխլինսկի Ալի-Աղա – 492, 498 Շիրինյան Արշակ – 70, 98, 156, 159, 160, 167, 209-211, 220222, 224, 227, 230, 233, 237, 255, 258, 266, 315, 316, 376, 395, 402, 407, 409, 416, 447, 449-452, 475, 476, 509, 696 Շուշինսկի Ֆ. – 176, 266

Ոսկանյան – 631

Չ Չելեպյան Անդրանիկ – 95, 101, 124, 132, 134, 152, 156, 259, Չիլինգարյան – 276 Չխեիձե Ն. – 74 Չխենկելի Ա. – 54, 61 Չոլո – 128 Չուբարյան Պ. – 431 Չուրսին Գ. – 21

Պ Պանդուխտ – 101, 118, 119 Պապաջանով Մ. – 54 Պատկանյան Ռ. – 563 Պարոնյան Արմենակ – 696 Պարոնյան Հովհաննես (Յապոն) – 210, 278, 495, 509, 581, 588, 590, 607, 696 Պարոնյան Միքայել (Միշա) – 71, 101, 105, 106, 185, 188190, 195, 200, 295, 298, 299, 301, 303, 505, 509, 696 Պետրոսյան Արտեմ – 231

Ս

Պետրոսյան Գ. – 535, 598 Պետրոսյան Վարդազար – 607 Պետրոսյան Քր. – 8 Պռոշյաններ – 15 Պսուրյան Լևոն վարդապետ – Պուադեբար Ա. – 603 Պֆելլեր – 22

Սադովնիչի Վ. – 682 Սազանդարյան Տիգրան – 71, 224, 295 Սահակ – 477 Սահակյան Տ.- 8 Սամոյլենկո – 682 Սասունի Արմեն – 155, 220 Սասունի Կարո – 277 Սավադյան Ավանես – 72 Սարատիկյան Մեսրոպ բեկ – 62 Սարգիսջանյան Համբարձում (Յապոնացի Սաքո) – 138, 188, 504 Սարգսեան Ե. – 59, 82 Սարգսեան Լեւոն – 56, 58 Սարգսյան Ա. Ա. – 417, 472, 473 Սարգսյան Արշակ – 477, 607 Սարգսյան Գարեգին – 530 Սարգսյան Ստեփան – 210, 262 Սարուր (Քիրս Սարոտ) – 102105, 149, 163, 165, 249, 251, 252, 261, 262, 264, 266, 302, 349, 356, 380, 381, 386 Սաֆրազբեկյան – 219 Սեբաստացի Ղուկաս – 19 Սելիմով Հաբիբ – 651-653, 677, 684, 685 Սերգեև Ա. Ի. – 678, 679 Սիգմա – 426, 457, 461, 462 Սիլիկյան Մովսես (Սիլիկով) – 210, 277, 492, 660, 687

Ջ Ջամալյան Արշակ – 311 Ջաֆարով Մ. – 54, 61, 472, 496, 513, 540, 564, 565 Ջեբեջի Սարգիս – 101, 122, 207 Ջեմիլ Ջահիդ բեյ – 169-172, 174,

Ռ Ռասուլզադե Մահմեդ (Ռասուլ Զադէ) – 79, 461 Ռեկլիւ Էլիզէ – 58 Ռեյ Ջեյմս – 495, 496, 532-537, 547, 567 Ռոզով Յակով – 37 Ռոստոմ (Զորյան Ստեփան) – 211, 488, 625, 626 Ռուստամբեկով Շ. – 431, 433 Ռուստամով Աբդուլազիմ – 135

Սյուրմելյան Արտավազդ վրդ. – Սողոմոնյան Մ. – 54, 65 Սողոմոնյան Ս. – 53 Ստարիցկի – 22 Ստեմել – 8, 22, 95, 98-101, 104, 135, 141, 152, 156, 165, 185, 194, 195, 197, 257, 260-262, 293, 296, 388, 391, 402, 409, 410, 413, 519, 520, 549, 552, 559, 562, 628, 629, 634, 637, 357, 660 Ստեփանեան Յով. (Ստեփանյան Հովակիմ (Հովակ)) – 65, 95-97, 99-107, 125, 126, 129, 132-134, 139, 140, 143, 144, 147-150, 152, 154, 156-159, 162, 163, 190, 220-222, 225, 236, 237, 249, 257, 259-262, 264, 266, 278, 300, 302, 304, 306, 655, 662, 663, 695 Ստեփանյան Համազասպ – 476, Ստեփանյան Հովսեփ – 364 Ստոուքս Կլոդ Բեյֆիլդ – 597 Սութխայ բեյ – 187 Սուլթանով Իլդրիմ բեկ – 467 Սուլթանով Խոսրով բեկ (Խոսրովբեկ) – 164, 329-331, 349, 353-356, 360, 361, 375, 377, 379, 381, 386-388, 391, 394, 395, 399, 410, 413-415,

Սիմենս եղբայրներ – 39 Սիմոնյան Արամ – 35, 38, 40, 44, 45, 58, 63, 111, 122, 129, 142, 156, 161, 166, 167, 186, 187, 192, 204, 213, 250, 251, 253, 258, 268, 277, 283, 288, 295, 299, 302, 310, 313, 321, 324, 373, 395, 451, 454, 463, 464, 471, 496, 498, 515, 535-537, 539, 542, 544, 562, 566, 567, 597, 598, 609, 631, 644, 645, 668, 669, 671 Սիմոնյան Հրաչիկ – 33, 81, 9597, 99-105, 110, 124, 125, 130, 132, 134, 135, 139-141, 147, 148, 150-152, 156-159, 163165, 167, 174, 175, 181, 185, 189, 192-194, 206, 209, 219, 224, 232, 237, 246, 247, 249, 252, 258-262, 264-266, 277, 278, 284, 286-288, 291, 293, 297, 300, 302-305, 315, 317, 319, 325, 328, 329, 340, 349, 354, 356, 357, 370 Սիմոնյան Ռ. – 84, 95, 100, 101 Սմբատ (Ագարակից) – 477 Սմբատ Բ թագավոր – 14 Սմբատ գահերեց (Օրբելյան) – Սմբատյան Արտակ եպիսկոպոս – 12

419, 423-427, 430-434, 439, 445, 456-459, 462, 463, 466, 491, 503, 517, 535, 536, 564, 565, 592, 595, 605, 611, 613, 639-642, 653, 654 Սուլթանով Ջալիլ բեկ – 64, 662 Սուլթանով Սուլթան բեկ – 164, 426, 445, 467, 503 Սուլթանովներ – 329 Սուլկևիչ Վ. – 444, 463, 464 Սուրենեան Գ. – 211 Սուրխայ բեկ – 166 Սքուայր Ջ. Ֆ. – 263, 276 Սևյան Մատթեոս – 72

Վիլսոն – 214 Վոլկով Ի. – 682 Վորոնցով-Դաշկով Իլարիոն Իվանովիչ – 33 Վրացյան Սիմոն (Վրացեան Ս.) – 53, 63-65, 68, 83, 89, 103, 121, 169, 275, 331, 355, 375, 376, 380-382, 389, 390, 444, 459, 502, 507, 535, 538, 547550, 552, 567, 570-572, 574,

Տ Տեր-Անանյան – 643 Տեր-Գրիգորյան Հովհաննես – 509, 696 Տեր-Դանիելյան Միսակ (Արամայիս) – 326, 358, 381, 418, 424, 433 Տեր-Դավթյան Զաքար – 509, 696 Տեր-Դավթյան Պողոս – 376, 378, 505-507, 509, 552, 589, 696 Տեր-Իսրայելյան Ս. – 173 Տեր-Հակոբյան Ա. – 490, 496 Տեր-Հայրապետյան Սահակ – 71, 225, 376 Տեր-Հարությունյան Անդրեաս – 477, 606 Տեր-Հարությունյան Գարեգին – 489, 573

Վ Վահան եպիսկոպոս – 653 Վանեսյան Հարություն – 71 Վարդազարյան Բալասան – 72 Վարդան – 590 Վարդանյան Եփրեմ – 563, 696 Վարդանյան Լ. – 176 Վերմիշև Քրիստափոր – 374 Վեքիլով Մամեդ Ռիզա բեկ – 534, 564, 674, 675 Վեքիլով Մուստաֆա բեկ – 669, Վեքիլով Ռահիմ բեկ Ալի օղլի – 542, 653 Վիլհելմ – 214

Տիգրանյան Սիրական – 331, 332, 366, 374, 384 Տիմչենկո Նիկոլայ – 490 Տիրացույան Ն. – 314 Տոռոզյան Նիկոլայ – 71 Տօնեան Ա. – 67, 69

Տեր-Հարությունյան Սիմոն (Թոփչի Սիմոն) – 509 Տեր-Ղազարյան Գ. – 61 Տեր-Ղազարյան Երվանդ – 220, Տեր-Ղազարյան Զաքար – 74, 115, 125, 139, 140, 146, 147, 155, 159, 213, 217, 218, 220, 221, 225, 504, 696 Տեր-Ղազարյան Ղ. – 61 Տեր-Մարգարով Գասպար – 63 Տեր-Մարտիրոսյան – 655 Տեր-Մինասյան Գեդեոն – 63, 73, 155, 188, 200, 225, 257, 289, 312-314, 358, 477, 509, 696 Տեր-Մինասյան Ռուբեն – 91, 210, 470 Տեր-Միքայելյան Արսեն – 280 Տեր-Մկրտչյան Դավիթ – 140, 153, 155, 218, 220 Տեր-Մկրտչյան Քրիստափոր – Տեր-Մովսիսյան Բագրատ – 477 Տեր-Մովսիսյան Բոգդան – 607 Տեր-Պետրոսյան Հ. – 73, 376 Տեր-Պետրոսյան Վարդազար – Տեր-Սարգսյան – 633 Տեր-Սարգսյան Միրզա – 165 Տերունի Հակոբ (Տէրունի Յակ.) – 159, 278, 376, 509, 580, 696 Տեր-Օհանյան Լ. – 412

Ց Ցղնա – 216, 530, 570, 633, 634

Ու Ուլուբաբյան Բ. – 96, 102, 105, 251, 252, 261, 262, 264, 376, 380, 381, 388, 394 Ումառյան Ս. – 8 Ուորդրոպ Ջ. Օլիվեր – 495, 497, 500, 532, 546, 566, 567, 579, 593, 594, 596-601, 603, 605, Ուսուբբեկով Նասիբ-բեկ – 513, 517, 534-537, 541, 564, 591, 596, 597, 613, 640, 643, 674,

Փ Փանիլյան – 286 Փանյան – 571

Քրիստափոր (Միքայելյան Քրիստափոր) – 488, 625, 626

Փափազյան Վահան – 541 Փիլիպոսյան Հովնան – 218 Փիլոս – 298 Փիրումյան Ալեքս բեկ – 231 Փիրումյան Մ. – 199 Փիրումյան Սիմոն – 690 Փիրումով բեկ – 498 Փոլադով Խոսրով բեկ – 231

Օ Օհանեան Վ. – 451 Օհանջանյան Համո – 61, 675 Օսիպով Նիկոլայ տե՛ս Հովսեփյան Ն. Օվայտ – 316, 597 Օրբելյան Խուդա-Բաղիշ Սուլթան – 34, 35 Օրբելյան Սամսոն բեկ – 34, 35 Օրբելյան Ստեփանոս – 9, 15 Օրբելյաններ – 15 Օրի Իսրայել – 18, 215 Օրջոնիկիձե – 212

Ք Քազիմ փաշա – 240 Քալանթար Անուշ – 27, 31, 35, Քալանթարովներ – 35 Քամալյան Ա. – 171 Քաջազնունի Հովհաննես – 210, Քաջունի Եղիշե – 95, 155, 156, 202, 260, 305, 306 Քեմալ Մուստաֆա – 618 Քեռի – 488 Քերբալայ խան – 441 Քերզոն – 579, 598 Քյարիմ բեյ – 434 Քոչարյան Ղազար (Քաչալ Ղազար) – 451, 523, 526, 570, 631, 636

Ֆ Ֆեթվաճյան Արամ – 101 Ֆորդ Ժ. Հ. – 438 Ֆորեստյե-Ուոկեր Ջորջ Թաունզենդ – 335

Гейдаров Н. – 29, 35, 36, 49, 52,

391, 393, 408, 420, 422, 423,

459, 474, 535, 545, 547, 675,

Григорян Г. – 9 Заварян С. – 27, 30-32, 38, 43

Худадов В. – 57, 67, 82, 86, 462

Зелинский С. – 28, 35, 57, 58

Чурсин Г. – 21, 64

Зограбян Э. А. – 442

Шостак М. – 37-41, 44

Карапетян О. – 38, 39

Шушинский Ф. – 176, 266

Каспарова И. – 38

Эльде – 61, 67, 83

Махмурян Г. Г. – 408 Микаелян В. А. – 83

Banyo’ Pe’ter – 19

Орджоникидзе Г. – 213

Burdett Anita L. P. – 52

Саркисян Г. – 21

Bak Ja’nos M. – 19

Сеф С. – 53, 54, 67

Ovanisian R. – 573

Туманян М. – 53, 167, 329, 331, 349, 355, 356, 374, 380, 385,

ՏԵՂԱՆՈՒՆՆԵՐԻ ՑԱՆԿ

367, 369, 371-374, 376, 378, 380, 381, 383, 386-390, 393395, 397-413, 415-423, 426433, 436-440, 444, 445, 448, 450, 454, 456, 457, 459, 461464, 467-470, 472-474, 476, 489-492, 494-503, 510-517, 519-522, 526, 528, 530-543, 545-548, 550, 551, 554, 564572, 579, 581, 584, 591-600, 602-605, 607-612, 614-619, 627, 630, 636, 639-641, 643646, 648-655, 661, 664, 666, 669-680, 682, 683, 685, 686, 689-695 Ազա (Այզա) – 571, 631 Ազա-Գայա բարձունք – 555 Ազատ – 493, 647 Աթկիզ – 529 Ալահի – 548, 633 Ալանգյազ լեռնագագաթ – 4 Ալաշկերտ – 76 Ալավերդի – 44, 45 Ալելու (Ալիլու) – 73, 147 Ալիանլու – 229, 281 Ալիդարա – 26, 269

Ա Աբդալար – 17, 261, 263, 494, 507, 516, 616 Ագարա գետ տե՛ս Հագարի Ագարա ձոր տե՛ս Հագարի Ագարակ – 31, 35, 89, 122, 388, 434, 435, 467, 477, 485, 605, 637, 657 Ագուլիս (Ներքին, Վերին) – 385, 545, 569-572, 600, 624, 625, 628, 630, 632, 633 Ադանա – 609 Ադրբեջան (Ադրբեջանի Հանրապետություն) – 35, 54, 7679, 82-85, 88, 89, 91-94, 99, 108, 109, 112, 121-123, 130, 136, 138, 155, 156, 166, 168, 171, 173-175, 177, 181, 184, 195, 205, 213, 214, 227, 240242, 244-252, 254-256, 262266, 268, 270, 272, 274, 280284, 290, 294, 311, 315, 318, 319, 321, 323-326, 328-336, 340-343, 346-347, 349-351, 353, 355-359, 361, 362, 365,

82, 84, 91, 108, 155, 239-244, 246, 249, 264, 275, 285, 307, 329, 336, 347, 372, 373, 380, 381, 383, 402, 409, 419, 420, 474, 495, 497-501, 510, 512, 524, 531-533, 535, 536, 540, 545, 546, 548, 550, 566, 578, 579, 593, 598, 600, 601, 645, 646, 674, 678, 683, 691-693 Այրարատ – 11 Այրիվանք – 103 Այրում – 550 Անգեղակոթ – 49, 72, 126, 134, 135, 138, 142-144, 146, 148, 154, 184, 185, 188, 218, 369, Անգլիա (տե՛ս նաև Մեծ Բրիտանիա) – 112, 245, 333, 334, 383, 390, 391, 402, 404, 406, 419, 593, 597, 609, 618, 683, Անդրկասպյան երկիր – 78 Անդրկովկաս տե՛ս Այսրկովկաս Անզր (Վերին, Ներքին, Միջին) – Աչաղու (Աչախլու, Աչաղլու) – 100, 555, 559 Աջանան – 198 Աջարիա – 79 Աջիբաջ – 555, 557, 561 Աջիշլու – 555

Ալիլյար – 35 Ալիղուլիշեն – 72 Ալիղուլիուշաղի (Ալի-ՂուլիՈւշաղի) – 586, 605, 638, 663 Ալի- Ջանղր բարձունք – 523 Ալյաթ – 319, 348 Ախալցխա – 79 Ախալքալաք – 77, 79 Ախլաթյան – 50, 73, 85, 147, 148 Ահրար – 636 Աղահուրդ տե՛ս Եղվարդ Աղբաբա – 604 Աղբիս – 435 Աղդամ – 169-171, 173-175, 177, 229, 234, 252, 291, 327, 348, 356, 358, 395, 418, 440, 498, 611, 612, 639, 649, 663 Աղզիբիր – 103 Աղկայա – 103 Աղրի – 631, 634 Աղուդի – 130-132, 150, 151, 192, 193, 222, 504 Աղքենդ – 73, 219 Ամաղու – 278 Ամերիկա – 480, 691 Ամիրանլար – 85 Ային – 586, 590 Այինդաղ բարձունք (Ային-Տաղ) – 586, 587, 605, 638, 664 Այյադ – 590 Այսրկովկաս – 19, 32, 39, 51-57, 59, 62, 66, 70, 74, 75, 77-80,

Առաջաձոր – 85, 282, 477 Առաջավոր Ասիա – 58 Աստարա գետ – 462 Ավարայր – 55, 663 Ավդալար տե՛ս Աբդալար Ավստրո-Հունգարիա – 238 Ատրպատական – 613 Արագած լեռ – 4 Արալըխ – 529 Արավսա – 585 Արավուս – 72, 149, 150, 151, 153 Արավուսի ձոր – 149 Արարատյան դաշտ – 26, 67, 76, 97, 280, 370, 417, 467, 676 Արարատյան Հանրապետություն տե՛ս նաև Հայաստանի Հանրապետություն, Երևանի Հայկական Հանրապետություն – 92, 286, 323, 344, 350, 351 Արաքս գետ – 3, 4, 7, 58, 122, 213, 269, 302, 314, 374, 403, 417, 441, 442, 462, 475, 519, 571, 631, 634, 663 Արաքսի հովիտ (Արաքսի կիրճ) տե՛ս Արարատյան դաշտ Արդահան – 76, 439 Արեշ – 57, 167, 213, 274 Արիկլի – 395 Արճեշ – 76 Արշակունյաց թագավորություն

Արցախ տե՛ս նաև Ղարաբաղ – 6, 10, 16, 17, 19, 23, 53, 54, 56, 65, 79, 84, 90-92, 99, 101109, 111, 112, 125, 132-134, 138-140, 143, 147, 148, 152, 155-157, 160, 162, 163, 165, 168-170, 172, 173, 176, 177, 180, 182, 190, 191, 206, 219, 211, 223, 224, 227-229, 230, 232, 233, 235, 237, 240, 246, 247, 249, 250, 255-257, 261, 264, 265, 268, 272, 284, 304, 306, 316, 318, 321, 323, 325, 328-335, 337, 338, 341-347, 349-351, 353, 355-359, 361, 363, 365, 374-376, 378-380, 382-387, 391, 392, 394, 396399, 413, 416-418, 421-423, 426, 427, 430-434, 442, 444446, 456-458, 460, 462-464, 517, 530, 568, 579, 599, 612, 613, 619, 641, 642, 646, 650, 651, 654-656, 658, 666-669, 671, 672, 676-678, 684, 686, 688-690, 694, 696 Արցախի լեռնաշղթա – 3 Արփա-Գյադուկ – 230 Արևելյան Այսրկովկաս տե՛ս Այսրկովկաս Արևելյան Հայաստան – 16, 35, 48, 58, 82, 92, 333, 681

Բանանց – 647 Բաշ-Ապարան – 77 Բաշ-Նորաշեն – 385, 441 Բաշուշեն – 426 Բաշքենդ – 490 Բասարգեչար – 83, 664 Բարգուշատ – 562, 569, 590, 658, Բարգուշատ գետ – 6, 7, 17, 504, 580, 658, 659 Բարթազ – 660, 662 Բարթազ լեռ – 519, 629 Բաքու (Պաքու) – 33, 35-37, 53, 56, 59, 63, 67, 76, 80-84, 92, 94, 108, 121, 122, 136, 138, 164, 166-169, 172, 181, 211214, 243, 263, 264, 266, 267, 270, 271, 275, 276, 282-284, 290, 315-317, 322, 324, 326, 327, 329, 331, 333, 339, 340343, 348, 355, 356, 358, 360, 375, 377-380, 382, 393, 397, 400, 401, 403, 408, 413, 416418, 422, 423, 427, 431, 433, 439, 440, 445, 456-458, 466468, 472, 492, 493, 496, 498, 499, 511, 515, 517, 519, 522, 528, 537, 538, 541-544, 550, 567, 568, 571, 572, 579, 593, 594, 598, 602, 604, 609, 612, 613, 617, 638, 639, 643, 645,

Արևիք տե՛ս նաև Մեղրի – 3, 64, 65, 71, 121, 123, 202, 297, 302, 305, 452, 453, 477, 517 Արևմտյան Հայաստան – 264, 336, 354, 363, 599, 602, 603, 618, 681 Ափկիս – 521 Աֆանդի – 103 Աֆղանստան – 78

Բ Բաբերդ – 76 Բազարչայ – 49, 72, 120, 140, 146, 147, 192, 218, 370, 395, Բաթում – 76, 77, 82, 91, 92, 96, 110, 173, 239, 471, 601, 603, 674, 678 Բալախանի – 36 Բալաք – 72 Բաղաբերդ – 8, 14, 99, 453, 520, 529, 556, 561, 606, 626, 627 Բաղաբուրջ – 477 Բաղակու քար – 14 Բաղամար – 631 Բաղաց թագավորություն տե՛ս Սյունիքի թագավորություն Բաղք – 3 Բայահմատ – 633 Բայանդուր – 72, 200, 504, 507

Գառնակ լիճ (Ղազի գյոլ) – 504, Գառնի – 451 Գարտիզ – 664 Գեղարքունիք – 13 Գեղի – 524, 525, 554, 587 Գեղվա բերդ – 8 Գեղվա գետակ – 99, 583 Գեղվաձոր (Գեղվա ձոր, Գեղի ձոր) – 26, 98, 395, 442, 475, 519, 520, 522, 524, 527, 547552, 554, 555, 557-560, 562567, 571, 573, 577, 579, 586, 606, 624, 626, 635 Գենվազ տե՛ս նաև Մեղրի – 64, 71, 73, 121, 453-455, 475-478, 481, 483, 486-488, 518, 521, 522, 524, 528, 529, 549, 550, 554-558, 563, 577, 583, 624, 626, 627, 630, 632, 662 Գեորու – 72 Գեչուլու – 525 Գետաթաղ – 26, 29, 73 Գետաշեն (Չայքենդ) – 34, 647 Գերմանիա – 238, 562, 578 Գժաձոր (Գիժաձոր) – 135, 147, 148, 207, 218, 306, 312, 443, Գիլաթաղ – 529 Գիլյանի տափաստան – 395 Գյոզալդարա – 6

646, 649, 650, 672, 673, 677, 679, 680, 684, 685, 693, 694 Բելաքան – 320 Բելգիա – 623 Բեյրութ (Պէյրութ) – 77, 477 Բիչանակ լեռ – 139 Բիստ – 98, 120, 528, 548, 629, Բղլու – 103 Բնունիս – 73, 147, 148, 219 Բորիսովկա – 72 Բռնակոթ – 29, 49, 50, 73, 85, 127, 219, 378, 434 Բրեստ – 177 Բրեստ-Լիտովսկ – 239 Բուլղարիա – 92, 211, 214, 238, Բուռուն – 71

Գ Գանձա – 632 Գանձակ տե՛ս նաև Ելիզավետպոլ – 31, 34, 48, 77-79, 89, 92, 93, 102, 111, 112, 118, 141, 142, 169, 173, 194, 203, 204, 222, 264, 282, 493, 502, 638, 642, 643, 647-649, 652, Գանձասար – 10

590, 592, 605, 609, 620, 621, 623-625, 638, 648, 651, 657, 665, 667-669, 672, 687, 696 Գուդեմնիս – 122

Գյոմուր (Գյամրի, Գյոմրի) – 135, 147, 148, 207, 213, 218, 306, 312, 395, 443 Գյոյալի – 590 Գյուլիստան – 20, 93, 493, 611, 647, 690 Գյուտկում – 49, 476, 477, 637 Գորի – 34 Գորիս (Ձագեձոր, Կյորես, Շեն) – 3-6, 8, 18, 20-25, 29, 32, 34, 35, 37, 46-49, 51, 53, 64, 65, 68-71, 73, 101, 102, 104, 105, 108, 111, 113-115, 117-119, 125-131, 136, 138, 143, 144, 150, 151, 154, 157-159, 162, 163, 165, 178, 180, 183-197, 199, 201-208, 211, 213, 217, 220-223, 225, 238, 239, 250253, 257-260, 262, 266, 267, 271, 276, 277, 279-286, 289300, 302-308, 312-315, 332, 336, 339, 341-343, 345, 356, 358, 359, 362, 366, 368, 371, 376, 378, 387, 388, 393-396, 399-401, 407-412, 414, 415, 425, 427, 434, 436, 437, 442, 443, 446, 451-453, 463, 465, 466, 468, 476, 486, 492-496, 498, 502-506, 508, 513, 515, 516, 518, 521, 523, 524, 539, 545, 547-551, 562, 569, 573578, 580, 581, 583, 586, 589,

610, 627, 661, 682,

616, 628, 663686,

Դ Դահրավ – 174 Դաղստան (Տաղստան) – 35, 66, 76, 79, 83, 684, 692 Դամասկոս – 212 Դաշբաշ – 590 Դաշտային Արցախ (Դաշտային Ղարաբաղ, Հյուսիսային Արցախ) – 78, 83, 102, 219, 649 Դաստա (Դաստակ) – 631, 634 Դավալու – 371, 384 Դարաբաս (Դարբաս, Ըղուերծ) – 4, 73, 130, 140, 153, 155, Դարաբասի ձոր – 217, 218, 550 Դարալագյազ տե՛ս նաև Վայոց Ձոր – 89, 102, 103, 105, 142, 144, 226, 276, 278-280, 370, 371, 378, 443, 450, 470, 495, 544, 585, 600, 607, 660, 687 Դարդանել – 238 Դափ-Յաղդ ձոր – 647 Դեմիրչիլար – 35, 662, 664

397, 403, 412, 426, 457, 459, 492, 508, 612, 649, 684 Եվրոպա – 211, 269, 334, 579, 594 Երզնկա – 76, 436 Երիցաթումբ – 72, 436, 589 Երիցվանք (Արծվանիկ) – 8, 49, Երնջակ – 13 Երևան – 8, 9, 12, 15, 18-20, 31, 33, 35, 37, 38, 53, 54, 59, 61, 65, 79, 81-84, 88, 91, 96, 99, 101-103, 110, 119, 120, 122, 124, 128, 141-143, 159, 160, 161, 165, 167, 168, 182, 209213, 220, 226, 232, 238, 239, 243, 246, 247, 254, 257-261, 264, 274, 276-279, 296, 308, 316, 317, 323, 328, 329, 331, 333, 334, 337, 340, 341, 350, 354, 365, 366, 368, 371, 374, 380-384, 388, 390, 392-394, 397, 399, 407, 409, 410-412, 420, 421, 423, 428, 429, 431, 441, 444, 447, 450-452, 454, 455, 457, 465, 466, 471, 472, 474, 475, 477, 479, 480, 485, 486, 488, 490, 493, 496, 498, 506, 514, 519, 520, 522, 523, 525, 528-530, 535, 538-540, 545-552, 556, 558-561, 564, 566-569, 572-574, 576, 577, 580, 581-583, 585, 586, 589,

Դիզա (Դիզի, Տիզեն) – 631, 634 Դիզակ – 93, 171, 178, 228-236, 251, 252, 254, 265, 266, 280282, 335, 341, 350, 353, 361, 387, 459, 592, 605, 611, 617, 639, 654, 671, 688, 690 Դիլիջան – 97, 102 Դիսար – 631, 634 Դոյլու – 631, 634 Դոնդարլու – 35, 64, 136, 166, 273, 436, 437, 658, 662, 664 Դռնավազ – 656 Դռնիս – 632, 634

Ե Ելենենդորֆ – 648 Ելենովկա – 103 Ելիզավետպոլ տե՛ս նաև Գանձակ – 20, 31, 34, 51, 57, 79, 108, 165, 168, 213, 329, 540, Եղեգիս տե՛ս նաև Վայոց Ձոր – 11, 13 Եղվարդ – 31, 434-437, 467, 605, Եղվարդի բերդ - 8 Եռաբլուր (Ուչ-Թափա) – 134, 280, 504, 505 Եվլախ – 45-47, 168, 169, 240, 284, 343, 347, 348, 365, 396,

188, 189, 192-199, 201-207, 211, 212, 214, 215, 219-221, 223, 224, 226, 227, 229, 233, 235-238, 240, 245-251, 254262, 264-273, 276, 277, 280, 284-289, 291-296, 298-312, 314-318, 323-325, 327-331, 333-335, 337-340, 347, 349354, 357-369, 371-380, 383385, 387- 394, 396-410, 412418, 421-423, 427, 428, 432, 434, 435, 437-440, 442-457, 460-476, 478, 483, 486, 489500, 502, 504-506, 508-521, 523-525, 529-540, 542-549, 551, 552, 554, 557, 559, 562, 564-569, 571-574, 576, 578585, 587, 588, 591- 596, 598600, 602, 604, 605, 607, 608, 610, 613-625, 627-630, 634, 635, 637, 638, 644, 646, 648, 650, 651, 656-666, 669, 671, 672, 674, 676-678, 682, 684689, 694-696 Զանգեզուրի լեռնաշղթա – 3, 4, Զանգելան (Զանգիլան) – 17, 20, 30, 64, 94, 123, 346, 518, 519, Զանգիբասար – 83, 600, 677 Զարսլու – 303 Զարուշատ – 604

590, 597, 598, 600, 603, 605, 607, 608, 612, 617, 619, 620624, 626-630, 633-638, 643, 648, 656-660, 664, 668, 671, 674, 677, 680, 681, 686, 690 Երևանի Հայկական Հանրապետություն տե՛ս նաև Արարատյան Հանրապետություն – 110, 251

Զ Զաբուղ – 346, 347, 378, 462, 494, 502, 507, 547, 605, 664 Զաբուղ գետ – 6, 161, 164, 255, 302, 355, 410, 445, 502, 508, Զաբուղի հովիտ (Զաբուղի կիրճ) – 273, 345 Զաբուղի ձոր – 6, 119, 166, 188, 220-222, 261, 262, 266, 326, 371, 413, 491, 494, 498, 507, Զանգեզուր տե՛ս նաև Լեռնահայաստան – 3- 8, 10, 11, 1618, 20-37, 40, 43-60, 63-67, 69-71, 73-77, 79, 83-91, 93109, 111-115, 117, 118, 120126, 129, 130, 134-139, 141, 143, 144, 146, 149, 152-166, 168, 169, 177, 178, 180-185,

Թարավլու – 590 Թարթառ – 17, 498, 640-642 Թեզխարաբ – 230 Թեհրան – 53, 63, 64, 65, 68, 83, 89, 121, 169, 275, 331, 355, 375, 376, 382, 389, 390, 459, 502, 507, 538, 541, 552, 570, 571, 662, 695 Թեյվաս (Թեյվազ) – 585 Թերեք – 79 Թթու ջուր (Լիսագորսկ) – 161, Թիլլաք – 524 Թիֆլիս – 15, 22, 36, 47, 53, 56, 58, 61, 62, 67, 68, 96-98, 102, 118, 120, 165, 168, 173, 240, 250, 258, 270, 274, 314, 335, 341, 343, 374, 379, 391, 412, 420, 421, 430, 445, 466, 469, 470, 490, 495-497, 499, 532534, 537, 540, 541, 543, 545, 547, 566, 593, 597, 603, 617, 643, 644, 646, 653, 673, 690, Թովմա առաքյալի վանք – 8 Թոփ – 528 Թուրքահայաստան տե՛ս Արևմտյան Հայաստան Թուրքեստան (Թուրքիստան) – 76, 78 Թուրքիա տե՛ս Օսմանյան կայսրություն

Զաքաթալա – 320, 492, 502 Զեյթուն – 99 Զեյվա (Դավիթ Բեկ) – 59-62, 89, 261, 319, 436, 443, 477, 485, 545, 605, 637, 657, 658 Զեյվա բերդ – 8, 99 Զոր – 590 Զորաց քար – 8

Է Էլզաս-Լոթարինգիա – 92 Էմանլու – 435 Էյվազլար – 290, 580, 583, 586, 588, 590 Էջմիածին տե՛ս նաև Վաղարշապատ – 19, 58, 59, 83, 354, 372, 427 Էրզրում – 76, 436 Էրնաձուր – 269 Էրքեջ – 643

Թ Թազագյուղ – 73, 147, 148, 219 Թալիշ – 640, 642, 647 Թաղավարդ – 689 Թանգու կամուրջ – 8 Թավրիզ – 79, 92, 181, 182, 441, 571, 600, 602, 635, 636, 661

Ի

Խ

Ինջա գետ – 642 Ինջաբել – 524 Իշխանասար լեռ – 443 Իտալիա – 618, 691 Իրան տե՛ս նաև Պարսկաստան – 4, 519

Խալաջ – 589, 590 Խալֆալու – 425 Խաղդափ – 435 Խանաբադ – 174, 426 Խանագա բարձունք (Խանակա) – 586, 605, 664 Խանաղա – 638 Խանլավա – 590 Խանլուխլար – 600 Խանձաձոր – 281 Խանքենդ (Խանքենդի) տե՛ս նաև Ստեփանակերտ, Վարարակն – 173, 281, 325-327, 346, 353, 355, 358, 378, 426, 436, 462, 491, 611, 612, 638642, 653 Խաչեն – 93, 171, 228, 231, 236, 352, 253, 265, 282, 341, 350, 353, 361, 459, 611, 639, 648, 652, 690 Խաչմաս – 662 Խարաբագիլան բերդ – 631, 634 Խարխապուտ – 493, 643 Խդրան – 477 Խլաթաղ – 63, 477 Խծաբերդ – 229, 230, 233, 235, 281, 283, 350, 615, 651, 666, 668, 686 Խնածախ – 49, 72, 113, 180, 188, 189, 200, 414, 443, 504, 516

Լ Լաչին տե՛ս նաև Քաշաթաղ – 17, 20, 52, 56, 57, 64, 94 Լեռնահայաստան տե՛ս նաև Զանգեզուր – 8, 453, 454, 480, 485, 486, 513, 552, 556, 582, 583, 619-622, 627-630, 634-638, 657-660 Լեհվազ – 26, 269 Լեռնային Արցախ (Լեռնային Ղարաբաղ) – 31, 54, 56, 65, 83, 88, 94, 102, 103, 165, 169, 174, 219, 264, 304, 318, 337, 360, 380, 408, 417, 445, 458, 459, 472, 473, 612, 615, 686, Լիզին (Լծեն) – 25, 35, 73 Լիճք – 26, 122, 487 Լյաքաթաղ (Լաքաթաղ) – 585 Լոս Անջելես – 454 Լոր – 29, 35, 73

Կ

Խնձորեսկ – 8, 31, 36, 49, 50, 72, 107, 113, 184, 188, 219, 282, 303, 504 Խնուս – 88 Խոզնավար – 72, 180, 188, 189, 200, 414, 436, 438, 446, 504, 506, 507, 516 Խոժոռաբերդ – 17, 20 Խոյ – 179 Խոջալու – 358 Խոջահան – 658, 659 Խոջամուսախլու – 590 Խոտ – 5, 72, 290 Խոտանան (Ներքին, Վերին) – 378, 415, 509, 553 Խորհրդային Հայաստան – տե՛ս Հայաստան Խրամորթ – 174 Խուդափերինի կիրճ – 3 Խուստուփ լեռ – 4 Խուրս – 524

Կազբել լեռնագագաթ – 4 Կալադարասի տե՛ս Ղարաղշլաղ Կալեր – 26 Կապան – 3, 5, 8, 13, 14, 18-20, 23-26, 29-31, 38, 39, 41-49, 51, 59-61, 63, 65, 66, 71, 73, 74, 85, 98, 100-102, 106, 121123, 136, 151, 157, 196-198, 202, 204, 205, 207, 215, 216, 222, 227, 250, 251, 267, 268, 272-274, 286, 289, 292, 297, 301, 302, 305, 306, 312-314, 319, 327, 358, 376, 378, 388, 405, 415, 434, 436, 437, 442, 443, 446, 452-455, 466, 467, 474-477, 478, 481-483, 486488, 493, 509, 517-524, 528, 531, 545, 548, 550, 552, 554560, 562, 563, 569, 576, 580, 581, 583, 586, 588, 590, 605, 606, 622, 624, 626, 627, 629, 630, 637, 638, 657, 658, 661664, 667, 669, 688, 696 Կապանի թագավորություն տե՛ս Սյունիքի թագավորություն Կապանի հանքեր – 22, 24, 39, 43-46, 48, 51, 53, 60, 65, 70,

Ծ Ծարա երկիր – 7 Ծիծեռնավանք – 8 Ծղուկ – 3, 4, 11

Կիլիկիա – 336 Կիլիտ – 269 Կիմազլու – 528 Կողբ – 471 Կոմբախ լեռ – 4, 554, 559 Կոռնիձոր (Գերենզուր) – 72, 113, 166, 180, 188, 189, 191, 200, 230, 387, 503, 504, 507, 515, 668 Կոստանդնուպոլիս (Կ. Պոլիս, Պոլիս) – 12, 85, 97, 102, 211, 212, 214, 277, 278, 293, 303, 304, 306, 494, 518, 566 Կովկաս – 38, 41, 53, 56, 63, 7881, 84, 112, 212, 214, 228, 241, 263, 269, 327, 332-334, 402, 410, 419, 426, 428, 429, 457, 460-462, 514, 683, 693 Կովսական – 3, 7, 17, 20 Կռաթաղի բերդ – 8 Կռաթաղի գետակ – 99 Կրկժան – 426 Կուբաթլի (Կուբաթլու) – 17, 20, 49, 51, 56, 57, 64, 94, 662, 664 Կուրիս – 122 Կևարանի հանքեր – 37

100, 313, 378, 454, 455, 483, 521, 556, 558, 625, 635, 637 Կապարգողթ (Կապ[ան]+ Ար[ևիք]+ Գողթ[ն]) – 452, 453, 455, 476-478, 481-485, 488, 489, 518, 520, 523, 526, 530, 531, 548, 550, 552, 562564, 580, 581, 589, 590, 605, 606, 620-623, 628, 630, 631, 633, 637, 657, 662, 663, 666, 667, 687, 688, 696 Կապուտջուղ լեռնագագաթ – 4, 99, 475, 519, 522, 619-624, Կասպից ծով – 7, 336 Կավարտ – 85 Կատար լեռնագագաթ – 24, 589 Կարաղաջ – 590 Կարաչինար – 493, 643 Կարճևան – 122, 473, 519, 632, Կարմրակուճ (Կեմրակուճ) – 231, 232 Կարյագին (Կարյագինո) – 85, 231, 232, 358, 378, 428, 434, 466, 519, 627, 639, 657 Կարս – 76, 77, 83, 240, 398, 412, 471, 600, 601 Կեդաբեկի հանքեր – 39 Կեռլյար – 638, 663 Կզնութ – 452 Կիզիլ-Ղայա – 555

Հ Հաբանդ – 3, 7 Հագարակ տե՛ս Ագարակ

429, 430, 438, 439, 440, 441, 444, 446, 447, 450, 451, 453, 455-457, 459-463, 465, 467475, 490, 493, 495, 496, 498502, 507, 509, 510, 512, 513, 514, 517, 532-552, 557, 564567, 569-572, 574, 575, 578, 579, 583, 584, 588, 592-605, 607, 609, 610, 612, 615, 616, 617, 619-621, 639, 641, 643646, 650, 655, 656, 665, 670, 671-678, 680-688, 690-696 Հայկական լեռնաշխարհ – 3, Հանան – 634 Հանդ (Վերին Հանդ) – 25, 26, 475, 525 Հանքեր տե՛ս Կապան Հաջիլու – 529, 590 Հաջի-Ղուրբանլար – 435 Հաջի-Մուխան – 103 Հաջի-Սամլու (Հաջիսամլու) – 89, 164, 261, 329, 414, 443, 550, 585 Հաջի-Քերիմբեկլու – 85 Հարամի Դյուզ – 89 Հարանց անապատ – 8 Հարար – 57, 654, 677, 686 Հարթիզ – 590, 638 Հարթիզի բարձունք – 587, 605, Հաքարու գետ տե՛ս Հագարի

Հագարի (Աղավնո) գետ – 6, 17, 89, 161, 164, 255, 261, 265, 302, 345, 590 Հագարի (Աղավնո) ձոր – 6, 7, 166, 236, 266, 666 Հագարու գետ տե՛ս Հագարի Հագարու ձոր տե՛ս Հագարի Հադրութ – 228, 232, 281 Հալաջ – 85 Հալեպ – 12 Հալիձոր – 18, 37, 72, 100, 554 Հալիձորի բերդ – 8, 18, 555 Հալիձորի կիրճ –5 Հայաստան (Հայաստանի Հանրապետություն) տե՛ս նաև Արարատյան Հանրապետություն, Երևանի Հայկական Հանրապետություն – 3, 4, 7, 11, 13, 15, 16, 18, 19, 22, 27, 34, 37, 48, 53-55, 58, 6365, 68, 77, 78, 82-84, 88-92, 96, 99, 103, 110, 121, 141, 151, 159, 160, 168, 169, 182, 209, 212, 239, 244-248, 256, 261, 271, 274, 275, 277-279, 284, 296, 302, 307, 309, 310, 311, 315, 319, 322, 324, 326, 328-334, 336-340, 349, 352, 353, 355-357, 359-363, 372376, 378-387, 389-394, 396401, 404, 406, 407, 409-412, 415-417, 419, 421, 422, 427,

93, 96, 97, 101-105, 109, 112, 126, 149, 152, 156, 161, 162, 164, 165, 169, 171, 178, 182, 205, 207, 209, 210, 212-214, 219, 223, 225, 226, 229, 232237, 245, 247-253, 255-258, 260-262, 264-268, 272, 280282, 302-304, 310, 317, 321324, 326, 327, 331, 336-340, 344, 345, 349, 351, 352, 354, 356, 358, 361, 362, 364-366, 372-376, 378-382, 386, 393400, 403, 408-416, 419-422, 427-430, 432-434, 437-439, 445-447, 450, 455-463, 467, 469, 475, 491-494, 508, 509, 514, 517, 535-537, 539, 564, 572, 574, 581, 582, 586, 587, 589, 591-593, 595, 596, 599, 604, 608-612, 614-618, 621, 638-640, 644-646, 649, 650, 652-655, 658, 661, 664-666, 668, 674-678, 683-685, 688692, 695, 696 Ղարաբաղի լեռնաշղթա – 161, 374, 688 Ղարաբուլաղ – 686 Ղարադաղ – 79, 636, 659 Ղարադաղի լեռներ – 4 Ղարաղաջ-Բուլաղի – 590 Ղարաղշլաղ (Բերդաձոր) – 49, 161-166, 170, 180, 186, 189,

Հաքյար գետ տե՛ս Հագարի Հաքյար ձոր տե՛ս Հագարի Հին Թաղեր – 281 Հյուսիսային Կովկաս – 36, 67, 83, 609, 678 Հնդկաստան – 78, 83 Հովվի բլուր – 504, 507

Ձ Ձորք – 3

Ղ Ղազախ – 35, 77, 373, 490, 652, Ղազանչի – 148, 571 Ղաթար – 38, 45 Ղաթարի հանքեր – 24, 37, 44, Ղալադարասի – 225 Ղալան – 395 Ղալաջուղ – 72 Ղամարլու – 341, 470 Ղայբալիշեն (Ղայբալիքենդ) – 425, 426 Ղաջար – 231 Ղարաբաբա – 395, 434, 435, 477 Ղարաբաղ տե՛ս նաև Արցախ – 20, 56, 63, 67, 68, 77, 78, 89,

Մ

191, 223, 229, 234, 236, 253, 256, 303, 306, 312, 590 Ղարաքիլիսա (Ղարաքիլիսե) – 49, 73, 77, 102, 130, 134, 147, 192, 207, 209, 213, 218, 219, 259, 277, 305, 309, 370, 395, 451, 452, 490, 493, 589 Ղարս տե՛ս Կարս Ղափա – 632 Ղափան տե՛ս Կապան Ղափանի հանքեր տե՛ս Կապանի հանքեր Ղափգենգողթ տե՛ս Կապարգողթ Ղափուջուղ լեռնագագաթ տե՛ս Կապուտջուղ Ղզլջան – 261 Ղզլջուղ – 131 Ղլիջբաղ – 174 Ղորդարա – 435 Ղրիմ – 83, 680 Ղրխբուլաղ – 607 Ղուբա – 649 Ղուշչիբիլակ – 443, 531, 577 Ղուշչիլար – 529 Ղուրդղուլաղ – 590 Ղուրթղալա – 586

Մազըթնի – 586 Մազըտտի – 590 Մազրա – 73, 120, 207, 443, 580, Մալդաշ – 556 Մալեպ – 122 Մալիշկա – 143, 144 Մալև – 521 Մակեդոնիա – 92 Մահմուտլու – 590 Մաղանջուղ – 72, 180 Մաղավուզ – 414, 443 Մանաշիդ (Մանաշեն) – 493, Մարաղա – 640, 642 Մարանդ – 79 Մարանդա – 671 Մարգուշավան – 639, 642 Մարտակերտ – 228, 639, 690 Մարտիրոս – 120 Մարքիզ (Մարկիզ) լեռ – 236, 261, 665 Մեդան – 23 Մեծ Բրիտանիա (տե՛ս նաև Անգլիա) – 242, 333, 334, 404, 428, 445, 572, 598, 612 Մեծ Հայք – 11 Մեղրի տե՛ս նաև Արևիք, Գենվազ – 3, 14, 20, 24-26, 29, 46, 48-51, 64, 65, 71, 89,

Ճ Ճակատեն – 476, 477 Ճարտար – 350

Մուղանլու – 85 Մուսալլամ (Մուսալյամ) – 529, Մուսուլմանլար – 89, 233, 251, Մուսուլմանլու – 281

91, 121-123, 207, 267, 268, 272, 286, 289, 297, 314, 315, 327, 417, 443, 453, 455, 473, 477, 478, 493, 519, 521, 522, 524, 549, 563, 630, 669, 696 Մեղրի գետ – 5, 26 Մեղրու հովիտ (Մեղրու կիրճ) – 3, 4, 121 Միհրալու – 590 Մինքենդ (Մննի) – 6, 57, 152, 219, 236, 573, 605, 638, 663, 664, 668 Միջագետք – 97 Միջերկրական ծով – 336 Միջին Ասիա – 36, 83 Միսիթան – 590 Միրիշալու – 174 Մնջվան – 518 Մշո վանք – 179 Մոլլա Ահմեդլի – 236 Մողես – 388, 436, 443, 485, 605, Մոսկվա – 15, 690 Մսմնա – 230-232, 236 Մսմնայի ձոր – 231 Մուդրոս – 238, 240 Մուխուրթուրյան (Մուխութուրյան) – 72, 218, Մուղան – 122 Մուղանի անապատներ – 167 Մուղանի դաշտ – 231

Յ Յայջի – 72, 130, 442, 589, 631, Յայջիի լեռներ – 278

Ն Նախիջևան – 11, 13, 19, 22, 23, 31, 77, 83, 90, 91, 97-99, 103, 109, 117, 118, 121-124, 127129, 134, 136, 138, 148-150, 152, 182, 190, 207, 211, 213, 214, 223, 257, 259, 271, 274, 276-279, 283, 304, 306, 314, 328, 329, 336, 341, 371, 373, 374, 378, 384, 385, 387, 391395, 398, 403, 412, 416, 417, 438-443, 446, 449, 450, 452, 456, 460, 461, 466-470, 472, 496, 502, 505, 509, 514, 517, 519, 522-525, 528-530, 542544, 546, 548-550, 554, 555,

Շահթախտ – 441 Շաղաթ – 8, 11, 49, 72 Շամասազ – 586 Շամխոր – 213 Շարուր – 83, 257, 278, 385, 440442, 470, 472, 514, 542-544, 600, 625 Շարուր-Դարալագյազ – 83, 469 Շարուր-Նախիջևան – 245, 277, 385, 440, 441, 466, 469, 472, 543, 546 Շաքի – 50, 131, 134, 135, 395, 492, 502 Շիկահող – 49, 198 Շինաթաղ (Շնաթաղ) – 50, 73, 85 Շինուհայր – 5, 18, 32, 49, 72, 130, 290 Շխլար – 150, 524, 549 Շխլարի ձոր (Շխլարի, Շիխլարի կիրճ) – 149, 151, 525, 583-585 Շհարջիկ (Քաղաքիկ) – 8, 100, 555, 559 Շհարջիկի բերդ – 8 Շոր-ջուր – 633 Շվանիձոր – 50, 122, 473, 519, Շրվենանց – 63 Շուշի – 23, 35, 46-48, 51, 53, 54, 65, 68, 86, 94, 99, 101-107, 109, 111, 125-128, 132-134, 137, 139-143, 147, 148, 152,

562, 565, 569, 573, 576, 585, 588, 592, 595, 600-602, 605, 607, 608, 618, 619, 626, 630, 631, 634, 636, 675, 677, 694 Նախիջևանիկ – 174, 175 Նաջիքենդ ամառանոց – 647 Նասրվազ (Նասիրվազ) – 528, 548, 633 Նավլու – 580, 590 Նեհրամ – 442 Ներքին Գերարա – 555 Ներքին Կապան տե՛ս Կապան Ներքին Շեն – 643 Ներքին Քյոռջալանլու – 590 Նյուվադի (Նուվադի) – 26, 50, 269, 521, 522 Նորավանք – 15 Նոր Բայազետ – 102, 103, 463, 607, 664, 687 Նոր Նախիջևան – 578 Նորս – 135, 148, 207, 213, 218, 306, 312, 443, 448, 525 Նորս Մազրա – 135, 148, 306, Նուխի – 34, 120, 167, 213 Նուռնուս – 632, 635 Նուրգութ – 524

Շ Շաբադին – 529 Շահբազյուրդ սար – 475, 519

Որոտան գետ – 4-6, 8, 23, 87, 580, 581, 586-588, 608, 626, Որոտանի ձոր (Որոտանի կիրճ) – 6, 18, 133, 504 Որոտնա բերդ – 8 Որոտնա վանք – 8

155-157, 161-165, 170-177, 181, 186, 187, 190, 191, 194196, 199, 200, 203-205, 207, 212, 217, 219, 221-224, 227229, 231, 232, 234, 236, 237, 240, 251-257, 259-268, 275, 276, 280-284, 290, 291, 303, 304, 306, 321, 326, 327, 329, 333, 335, 340, 342, 343, 345347, 349, 352-357, 372, 377379, 382, 385-388, 391, 393397, 399, 400, 407, 409-414, 419, 420, 423-426, 428, 430, 432, 433, 436-438, 445, 456459, 462, 467, 486, 491, 498, 508, 536, 565, 604, 609-613, 617, 638-642, 644, 648, 649, 651, 653-655, 663, 665, 666, 669, 671, 672, 677, 684, 688, Շուռնուխ – 48, 314, 580-582, 586-588, 590, 591, 593, 594, 600, 608 Շուռութ – 571 Շուքյուրդարասի բարձունք –

Չ Չաթալջա – 214, 238 Չայզամի – 48 Չայլու – 640, 642 Չանախ-Բուլաղ – 274 Չանախչի – 251-253 Չավնդուր – 660 Չարալու – 590 Չարդախլու – 590, 647 Չեչնիա – 83 Չիբիկլու – 590 Չիրիշ – 555, 559

Պ Պաղեստին – 211 Պարիս – 493, 643 Պարսկաստան տե՛ս նաև Իրան – 15-17, 19, 20, 41, 45, 66, 67, 77, 97, 212, 241-243, 269, 302, 439, 440, 442, 453, 484, 519, 541, 578, 662, 688

Ո Ողջի (Օխչի) գետ – 5, 13, 17, 18, Ողջիի կիրճ տե՛ս նաև Օխչի ձոր – 583

Ռ

Պետրոգրադ – 52 Պետրոսաշեն – 230 Պետրովսկ – 678, 679 Պողոս-Պետրոս վանք – 12 Պովոլժիե – 83

Ռազիդարա – 528 Ռոստով – 578 Ռումիս – 216 Ռուսահայաստան տե՛ս Արևելյան Հայաստան Ռուսաստան (Ռուսական կայսրություն) – 18, 20, 21, 27, 39, 43, 45, 48, 52, 55, 66, 74, 80, 122, 213, 242, 244, 286, 287, 344, 361, 417, 535, 578, 598, 681-683, 690-693

Ջ Ջաբրայիլ – 35, 46, 57, 94, 229, 230, 320, 329, 377, 395, 459, 467, 549, 605, 613, 627, 638, 639, 657, 659, 662, 663 Ջամիլլու – 426 Ջաֆարաբադ տե՛ս Հարար Ջհտաթաղ – 14 Ջոմարդլու – 149, 153 Ջրաբերդ – 93, 171, 228, 266, 350, 459, 639, 690 Ջրախոր – 100 Ջուլ – 89, 274, 531, 584, 585, 605 Ջուլֆա – 67, 117, 122, 213, 243, 385, 395, 441, 442, 462, 546, 634, 635 Ջուղա – 385, 618 Ջևաթ – 85 Ջևանշիր (Ջիվանշիր) – 35, 57, 236, 265, 282, 329, 341, 353, 361, 377, 428, 459, 492, 502, 611, 615, 617, 639, 642, 666, 671, 677, 678

Ս Սադարակ – 83 Սալ – 631 Սալասուզ – 127 Սալդաշ – 590 Սալյան – 85, 86 Սալվարդ լեռնագագաթ – 4 Սամուրի կամուրջ – 462 Սանջարախլու – 559 Սառնակունք – 8 Սասուն – 88, 99, 127, 142, 155, 179, 191 Սատանի կամուրջ – 5 Սարալու – 435 Սարդարապատ – 77, 257 Սարիղամիշ – 648 Սաֆյան – 686

Սյունիքի բարձրավանդակ – 3 Սյունիքի (Սյունյաց) թագավորություն – 13, 14, 16, 18 Սյունյաց աշխարհ տե՛ս Սյունիք Սյունյաց (Սիւնեաց) երկիր տե՛ս Սյունիք Սյունյաց լեռներ տե՛ս Զանգեզուրի լեռնաշղթա Սոբի – 528 Սոտք – 13 Սոֆիա – 212, 485 Սպիտակաշեն – 230 Սվազ – 436 Սվարանց – 35 Ստեփանակերտ տե՛ս նաև Խանքենդ, Վարարակն – Սրաշեն (Սարուշեն) – 475, 639, Սուլթանբեկ – 278, 509 Սուլուկ տե՛ս Ազատ Սումուքլու – 261 Սուս – 261 Սուսանի բարձունք – 657 Սուրմալու – 83, 239, 245, 471, Սուրունլար – 236 Սևանա լիճ (Գեղամա լիճ) – 13, Սևանի ավազան – 67 Սևաքար – 590

Սելիմի լեռնանցք – 103 Սերս – 509 Սեֆյան Պարսկաստան տե՛ս Պարսկաստան Սիբիր – 324 Սիսական տե՛ս Սյունիք Սիսիան – 3, 4, 8, 11, 18, 20, 24, 25, 29, 30, 47-51, 56, 64-66, 71, 72, 74, 84, 85, 89, 98, 99, 102, 105, 106, 115, 120, 124-131, 134-146, 148-159, 178, 183, 186, 187, 189-194, 200, 202, 204, 206-208, 213, 215, 217219, 221, 222, 224, 225, 227, 250, 251, 258, 268, 274, 278280, 286, 296, 304-306, 308, 309, 312, 327, 362, 369, 370, 376, 378, 395, 434, 442, 443, 446, 466, 468, 493, 502, 504506, 509, 524, 540, 548, 550, 552, 554, 565, 573, 577, 583585, 587, 589, 607, 682, 696 Սիսիանի մահալ տե՛ս Սիսիան Սիրիա – 211 Սյունի վանք – 8 Սյունիք – 3, 4, 8, 9, 11-16, 18-20, 22, 48, 54, 56, 70, 92, 97-101, 105, 106, 132-134, 139, 147150, 152, 156, 158, 219, 249, 257, 259, 260-264, 266, 278, 279, 300-302, 304, 454, 553, 582, 619, 663

Վենետիկ – 8, 19 Վերին Գերարա – 555 Վերին Կապան տե՛ս Կապան Վերինգետ – 632 Վրաստան – 5, 41, 77, 91, 165, 240, 244, 274, 311, 324, 333, 335, 373, 439, 444, 471, 496, 498-501, 510, 511, 534, 544, 546, 564, 567-569, 579, 594, 597, 601, 603, 643, 644, 655, 673-675, 678, 682, 692

Վ Վալավեր – 631, 634 Վահանավանք – 8, 9 Վահրավար – 122, 477 Վաղարշապատ տե՛ս նաև Էջմիածին – 19, 58, 674 Վաղուդի – 130-132, 134, 150, 151, 154, 192, 193, 222, 504 Վայոց ձոր տե՛ս նաև Դարալագյազ, Եղեգիս – 3, 11, 67, 105, 128, 151, 157, 296, 302, 304, 441, 442, 466, 502, 509, 531, 578 Վան – 76, 77, 88, 97, 244 Վանանդ – 631, 632, 634 Վանք – 122 Վաշինգտոն – 514 Վասպուրական – 11, 13 Վարազաբույն – 174 Վարանդա – 93, 171, 228, 229, 231-236, 251, 254, 265, 266, 280-282, 341, 342, 350, 353, 361, 383, 433, 459, 592, 611, 617, 639, 648, 669, 686, 688690 Վարարակ գետակ – 23 Վարարակն տե՛ս նաև Խանքենդ, Ստեփանակերտ – 240, 426 Վարդանազուր – 269 Վեդիբասար – 83, 677

Տ Տաթև – 5, 12, 35, 49, 50, 72, 117, 129, 225, 468, 550, 554-557, Տաթևի վանք – 5, 8, 12, 13, 101, 438, 509, 696 Տաճկաստան տե՛ս Օսմանյան կայսրություն Տանակերտ – 630 Տանձատափ – 72 Տաշտուն – 26, 122 Տեղ (Դիգ, Դըգ) – 47, 49, 72, 113, 161, 163, 164, 180, 184, 188, 200, 219, 220, 225, 257, 261, 303, 395, 400, 401, 404, 414, 494, 495, 503, 504, 507, 515, Տոլորս – 8, 73

Փարիզ – 15, 246-248, 264, 275, 290, 319, 323, 329, 330, 332, 336, 353, 361, 363, 377, 389, 392, 396, 412, 426, 429, 458, 460, 497, 514, 538, 546, 579, 597, 598, 602 Փարիջան – 590 Փիրալլու (Փիրիլլու) – 554, 558 Փիրդովդան – 529 Փիրզամալ (Փիրջամալ) – 174, Փիրմազրա – 527 Փիրմատան լեռնաշղթա – 554 Փոթի – 680 Փորադաշտ – 571 Փոքր Կովկաս – 373 Փրչևան տե՛ս Զանգելան Փուշկագ – 122

Տրապիզոն – 336 Տրտու գետ տե՛ս Թարթառ Տումի – 229 Տունուս – 555

Ց Ցղնա – 216, 530, 570, 633, 634

Ու Ուգուրչայ – 198 Ուգուրչայ գետ – 37, 38 Ուզ – 73, 218 Ուժանիս – 198, 319, 388, 434, 435, 467, 477, 605, 637 Ուլիա-Նորաշեն – 384 Ուխտասար լեռնագագաթ – 8 Ունուս – 632 Ուշաղի – 586 Ուվա-չայ – 384 Ուրմիա լիճ – 58 Ուրուտ – 130, 153

Ք Քալանթար – 631, 634 Քաշաթաղ տե՛ս նաև Լաչին – 7, 17, 20 Քաշունիք – 7 Քաչալ դաղ (Ճաղատ սար, Ճաղատասար, Լիսագոր) – 6, 504-507, 545 Քաջարան – 13, 622, 628 Քարագլուխ – 174 Քարահունջ – 23, 50, 72, 587

Փ Փահլուլ – 426 Փաշալու – 509 Փառակա – 216

Օխչի ձոր (Օխչիձոր) տե՛ս նաև Ողջիի կիրճ – 442, 475, 518520, 522, 523-532, 550, 551, 554, 563, 571, 577, 635 Օղլան-Նիժա բարձունք – 555 Օսմանյան կայսրություն (Թուրքիա, Տաճկաստան, Օսմանյան Թուրքիա) – 15, 16, 75, 76, 78, 79, 82, 96, 179, 212, 214, 238-240, 242, 245, 248, 255, 264, 270, 363, 372, 381, 417, 428, 439, 494, 535, 545, 568, 578, 602, 630, 672, 676, 681, 685, 693, 694 Օրդուբադ – 48, 89, 122, 123, 216, 269, 314, 417, 472, 473, 518, 519, 522, 523, 528, 530, 542, 548, 569, 570, 572, 573, 582, 585, 608, 621, 624, 629-632, 634-636, 638, 662, 665, 675 Օրթաքյուզ – 149, 151, 153 Օքուզարաթ լեռնագագաթ – 4

Քարաշեն – 47, 50, 72, 303, 504 Քարինտակ – 254 Քելբաջար (Քարվաճառ, Շար) – 17, 152 Քեյֆաշեն – 557 Քեշիշքենդ – 105, 371, 463, 577, Քիլիսալու – 585 Քիրս – 555, 559 Քիրս լեռ – 229 Քյաթուկ – 174 Քյափազ (Քեափազ) բարձունք – 586, 587 Քյոլլու – 528 Քյոռջալանլու (Վերին և Ներքին) – 590 Քյուրաթաղ – 350 Քյուրդլար – 35 Քյուրդ-Խալաջ – 590 Քոսա մեչիդ լեռ – 6 Քուրդիստան – 57, 169 Քուրի (Քուռ, Կուր) հովիտ – 77 Քևդադիք (Գավդադըղ, Կևդադիխ, Քևտատիկ) – 6

Ֆ Օ

Ֆրանսիա – 92, 419, 618, 623, Ֆրեզնո – 303, 371, 372

Օխչի (Ողջի) – 523, 524, 529, 530,

Азербайджан – 67, 82, 462 Армения (Республика Армения) – 38, 53, 408, 682 Баку – 27, 29, 52, 176, 271, 303 Варшава – 38 Великобритания – 408 Восточная Армения – 21 Грузия – 61 Елизаветпольская губерния (Елисаветпольская губерния) – 28, 37, 57 Ереван – 9, 21, 38, 53, 83, 408, 442 Закавказье (Закавказский край) – 28, 53, 57, 61, 86, 408 Зангезур (Зангезурский уезд) – 21, 28, 29, 37, 64 Кавказ – 38, 39, 57 Ленинград (Санкт-Петербург) – 27, 38, 39, 57, 86 Москва (М.) – 38, 57, 67, 86, 213 Нагорный Карабах (Карабаг) – 27, 83, 422 Российская империя – 38, 57 Россия – 61 Ростов на Дону – 61 СССР – 86

Сюник – 9 Тифлис – 21, 28, 37, 38, 53, 57, 61, 64, 74, 443 Шамхор – 67 Шарур-Нахичеван – 442 Шуша – 176

America – 19 Armenia – 19, 52 Budapest – 19 Caucasus – 19 Eastern Europe – 19 Iran – 19 Karabakh – 19 Lim Island – 19 London – 52 Medieval Central Europe – 19 Paris – 52 Republic of Armenia – 573 République arménienne – 52 Tehran – 19 Western Armenia –19 Yerevan – 19

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Զանգեզուրի պատմության համառոտ ուրվագիծ........................................ 3 Զանգեզուրը 1917 թ. քաղաքական զարգացումներում ............................ 52 Զանգեզուրը 1918 թ. առաջին կեսին՝ մինչև թուրք զավթիչների ներխուժումն Անդրկովկաս .................................................................... 66 Օսմանյան զորքերի ներխուժումը Անդրկովկաս և Զանգեզուրի համար Ադրբեջանի կողմից ահագնացող վտանգի ստեղծումը ...... 76 Զորավար Անդրանիկի զորամասի և Շուշվա գնդի մուտքը Զանգեզուր: Գավառի ինքնապաշտպանական ներուժը ................... 96 Անդրանիկի գլխավորությամբ Զանգեզուրի ինքնապաշտպանության ամրապնդումը և առաջին ընդհարումները թշնամու հետ 1918 թ. ամռանը.................................................................................................... 108 Զորավար Անդրանիկի ղեկավարությամբ Սիսիանում մղած կռիվները օսմանյան զավթիչների և մուսավաթական հրոսակախմբերի դեմ (1918 թ. օգոստոս – սեպտեմբեր) ................. 124 Ղարաղշլաղի ավերումը: Բաքվի անկումը. օսմանյան զորամասի մուտքը Շուշի .......................................................................................... 161 Գորիսի շրջանը թշնամու ներխուժման վտանգին դեմ հանդիման: Անդրանիկի վերադարձը Սիսիանից.................................................. 178 Անգլիացիների մուտքը Ադրբեջան և նրանց հայավնաս կողմնորոշումը ....................................................................................... 241 Զանգեզուրից Արցախին օգնության գնացող հայկական ռազմուժերի արշավանքի խափանումը անգլիացիների կողմից (1918 թ. նոյեմբեր).................................................................................................. 255 1918 թ. վերջավորության անորոշությունները......................................... 275 Զանգեզուրում զորավար Անդրանիկի օրենսդրական գործունեության պատմությունից (համառոտ ակնարկ)................. 285

Զանգեզուրում հայտնված գաղթականության հոծ զանգվածին և զինվորականությանը սովից փրկելու ուղղությամբ ձեռնարկած ճիգերը ...................................................................................................... 292 Անգլիական օկուպացիայի պայմաններում Ադրբեջանի թուրքերի առաջին խոշորածավալ հարձակումները Զանգեզուրի և Արցախի դեմ: ՀՀ կառավարության քաղաքականության փոփոխությունը հայկական զույգ երկրամասերի նկատմամբ (1919 թ. հունվար փետրվար) ............................................................................................... 318 Արցախն ու Զանգեզուրը նվաճելու անգլո-ադրբեջանական գործողությունները 1919 թ. գարնանը ................................................ 368 Գեներալ Շատլվորթի առաքելությունը Զանգեզուր և երկրամասը որպես Հայաստանի անբաժան տարածք լինելու փաստացի ճանաչումը անգլիացիների կողմից .................................................... 396 Ադրբեջանի սանձազերծած արյունալի նոր կռիվները 1919 թ. ամռանը՝ Արցախը և Զանգեզուրը ռազմակալելու համար ............. 423 Ղարաբաղը ժամանակավորապես Ադրբեջանի կառավարմանն անցնելը: Զանգեզուրը միայնակ մուսավաթական ագրեսիային դեմ հանդիման........................................................................................ 456 Կրավորական ժամանակաշրջանի հոգսերը: Սեպտեմբերյան կռիվները.................................................................... 465 Վճռական կռիվների նախապատրաստություն....................................... 476 1919 թ. նոյեմբերյան կռիվները Գորիսի շրջանում .................................. 489 Ազատագրական կռվի նժդեհյան մարտավարության առաջին կիրարկումը Զանգեզուրում: Օխչիձորի ռազմական գործողությունը....................................................................................... 518 Զանգեզուրը հայ-ադրբեջանական դիվանագիտական պայքարի ոլորտներում (1919 թ. նոյեմբեր-դեկտեմբեր) .................................... 531 Գեղի ձորի ռազմական գործողությունը և դրա արձագանքները.......... 547 Զանգեզուրը 1920 թ. սկզբին, Գարեգին Նժդեհի շուռնուխյան ռազմական գործողությունը և դրա արձագանքները....................... 574 Գարեգին Նժդեհի Գողթանի արշավանքը ................................................ 608

Կատաղի կռիվներ Արցախում: Հայկական Շուշիի և Ասկերանի բերդի անկումը........................................................................................ 638 Կապարգողթի վաշտերի հարձակողական նոր գործողությունները ................................................................................ 657 Մարտեր Գորիսի շրջանում......................................................................... 663 Դիվանագիտական նոր առճակատումներ ............................................... 669 Անսպասելի շրջադարձ ................................................................................ 676 Անձնանունների ցանկ.................................................................................. 697 Տեղանունների ցանկ ..................................................................................... 714

ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԱՐԱՄ ՀՐԱՉԻԿԻ

ԶԱՆԳԵԶՈՒՐԻ ԳՈՅԱՊԱՅՔԱՐԸ

1917-1920 ԹԹ.

Սրբագրիչ՝ Վ. Դերձյան Հրատ. խմբագիրներ՝ Լ. Ավետիսյան, Ա. Ասատրյան Ձևավորող՝ Ա. Աղուզումցյան

Տպագրված է «Գևորգ-Հրայր» ՍՊԸ-ում: ք. Երևան, Գրիգոր Լուսավորչի 6

Թուղթ՝ օֆսեթ: Տպագրություն՝ օֆսեթ: Չափսը 60x84 1/16: Տպագր. 46.4 մամուլ: Տպաքանակ՝ 300:

ԵՊՀ հրատարակչություն ք. Երևան, 0025, Ալեք Մանուկյան 1 www.publishing.ysu.am