Ժամանակակից էկոլոգիական կրթության ռազմավարական ուղղությունները ՀՀ-ում

Ժամանակակից էկոլոգիկան կրթու թյան ռազմավարական ուղղությու նները ՀՀ-ու մ Ներածություն 1. Ժամանակակից էկոլոգիական կրթության էությունը, անհրաժեշտությունը: 2. ՀՀ էկոլոգիական կրթության ոլորտում առկա խնդիրները և լուծման ուղիները: 3. ՀՀ ժամանակակից էկոլոգիկան կրթության քաղաքկանունության ռազմավարական ուղղությունները: Եզրակացուրյուն:

Ներածություն

Հազարամյակներ շարունակ մենք պայքարել ենք բնության դեմ, իշխել նրան, վերափոխել, դաժանաբար ոչնչացրել: Բայց բնությանը պետք չէ պաշտպանվել մեզանից: Դա մեզ է պետք նրա իշխանությունը. մաքուր օդ, որպեսզի շնչենք, զուլալ ջուր, որպեսզի խմենք, ամբողջ բնւթյունը, որպեսզի ապրենք: Ինքը` բնւթյունը, եղել և միշտ կլինի մարդուց ուժեղ, քանի որ նա է ծնել մարդուն: Մարդը միայն մի ակնթարթ է բնության կյանքի մեջ: Բնությունն է, որ ընդմիշտ կա և անվերջ է:

Կենսոլորտը հիվանդ է: Նրան վարակել է մարդու միջամտությունը իր կյանքի մեջ: Չմտածված տեխնիկան ոտնահարում է բնությունը, փչացնում է կենսոլորտը, ճնշում է մարդկությանը, թունավորում է Երկիր մոլորակը: Պետք է վերջ տալ այս ճանապարհին: Մարդու կողմից բնության անսահման շահագործման դարը թողնենք ետևում: Բնությունը վերարտադրություն է պահանջում: Մոլորակի հետ փոխհարաբերություն հաստատելու համար անհրաժեշտ են խորը գիտելիքներ և խելամիտ զգոշություն: Դրանք են մարդկության փրկության միակ հուսո կանթեղը: Կենսոլորտը կարող է գոյություն ունենալ առանց մարդու, բայց մարդը չի կարող գոյատևել առանց կենսոլորտի: Պահպանել ներդաշնակություն մարդու և բնության միջև. սա է հիմնական խնդիրը, որը ծառացել է ներկա սերնդի առջև: Անհրաժեշտ է զարգացնել յուրաքանչյուր մարդու մոտ □էկոլոգիկան գիտակցություն□, որն էլ կորոշի տեխնոլոգիաների, ձեռնարկությունների կառուցման և բնական ռեսուրսների օգտագործման տարբերակների ընտրությունը: Սույն աշխատանքի նպատակն է ցույց տալ էկոլոգիական նոր մտածողության հաստատման կարևորուտյունը ողջ աշխարհում և, հատկապես, Հայասիանում, քանի որ ովցանկանում է աշխարհը ավելի լավ դարձնել, պետք է սկսի հենց իրենից: □Բնությունից վերցնել ամեն ինչ□ լոզունգից անհրաժեշտ է անցնել □Բնությունը մեր տունն է□ լոզունգին: Դեռևս գոյություն չունի գլոբալ էկոլոգիկան քաղաքականություն, այն 21-րդ դարի խնդիր է և անհրաժեշտ է ազգային տնտեսության ուղղվածությունը փոխել հենց այսօրվանից: Սույն աշխատանքի առաջին մասում կներկայացվի էկոլոգիական կրթության ` որպես գլոբալ ճգնաժամից դուրս գալու միջոցի, էությունը, անհրաժեշտությունը, նպատակները և դրանց հասնելու խնդիրները: Երկրորդ մասում կքննարկվի Հայաստանի Հանրապետության էկոլոգիկան կրթության ոլորտում առկա խնդիրները, դրանց լուծման ուղիները և ժամանակակից էկոլոգիկան կրթության քաղաքականության մշակման անհրաժեշտությունը: Երկրորդ մասում նշելով ժամանակակից էկոլոգիկան կրթության քաղաքականության անհրաժեշտությունը՝ երրորդ մասում կներկայացվի Հայաստանի Հանրապետության

ժամանակակից էկոլոգիկան կրթության

քաղաքականության ռազմավարական ուղղությունները, քաղաքականության նպատակները, խնդիրները, սկզբունքները, գործողության ուղղությունները կրթական տարբեր մակարդակներում: Հայաստանի Հանրապետությունը ունի անհրաժեշտ ներուժ՝ ստեղծելու նոր, էկոլոգիական կրթության պահանջները բավարարող կրթական համակարգ: Դրա համար անհրաժեշտ է ճիշտ ռազմավարության մշակում և գործողությունների համակարգված իրականացում:

1. ժամանակակից էկոլոգիկան կրթու թյան էու թյու նը, անհրաժեշտու թյու նը

Ներկայումս

բնության

հետ

փոխհարաբերությունների

տարերային

զարգացումը

վտանգ է սպառնում ոչ միայն առանձին օբյեկտների,տարածքների, երկրների, այլև ամբողջ մարդկության գոյությանը: Այն բացատրվում է նրանով, որ մարդկային ցեղի առաջացումը, ինչպես նաև մարդը՝ իր նյութական և հոգևոր պահանջմունքներով, խիստ կապաված է բնական աշխարհի հետ, սակայն, ի տարբերություն մնացած օրգանիզմների, այդ կապերը այնպիսի մասշտաբների և ձևի են հասել, որ այն կարող է բերել (կամ արդեն բերում է) գրեթե ամբողջ կենսոլորտի ընդգռկմանը ժամանակակից հասարակության կենսապահովման մեջ՝ հասցնելով մարնկությանը էկոլոգիական աղետի շեմին: Իրադրությունների տարերային զարգացումը հնարավոր է դադարեցնել միայն գիտելիքներով այն մասին, թե ինցհպես կարելի է դրանք կառավարել, և այդ գիտելիքները պետք է ունենան, ծայրահեղ դեպքում, հասարակության հնարավորինս մեծ թվով անդամներ, որն էլ հնարավոր է միայն մարդկության համընդհանուր էկոլոգիկան կրթության միջոցով: Էկոլոգիական լուսավորչությունը համարվում է այն ուղղություններից

մեկը,

ճգնաժամից: Այս

ուղղության

լուսավորչության համար, որը

և

որով

աշխարհը իմաստը

կայանում

դաստարակության

կապված

է

կարող

է է

զարգացման

հասարակական

դուրս

գալ

էկոլոգիկան մեջ

այն

էկոլոգիական

էկոլոգիկան կրթության

խնդրի

,

լուծման

գիտակցության

վերակառուցման, մարդու ապրելակերպի, նրա բարոյականության փոփոխման հետ: Այլ կերպ ասած, էկոլոգիկան ճգնաժամի հաղթահարման ռազմավարությունը պետք է

ունենա

ոչ

միայն

գիտատեխնիկան

և

իրավական,

այլ

նաև

բարոյական

բաղադրիչ: Հասարակական

էկոլոգիկան

գիտակցությունը

միշտ

էլ

գոյություն

է

ունեցել

մարդկության պատմական բոլոր փուլերում՝ օբյեկտիվորեն արտահայտելով տվյալ պահին

գոյություն

ունեցող

պատկերացումները: Հատկապես

մարդու

և

էկոլոգիկան

բնության գիտակցության

փոխհարաբերության ձևավորված

այս

տեսակները, ինչպես գտնում են գիտնական-հգեբանները, որոշում էր մարդկանց վարքը բնական աշխարհի հետ փոխհարաբերության ժամանակ: Օբյեկտիվ իրականությունը վկայում է, որ ներկայումս մարդու տնտեսական և մշակութային գործունեության համարյա բոլոր ոլորտներում մարդու գիտակցոթյան մեջ

ամուր

հաստատված

է

բացառիկության□

□մարդկային

էկոլոգիկան

օրենքներին չենթարկվելու գաղափարը: Շրջակա բնական միջավայրի նկատմամբ մարդկանց

վարքագիծը,

որը

հիմնված

է

□մարդկային

բացառիկության□

գաղափարի վրա, բազում հետազոտողների կարծիքով, մեր մոլորակի էկոլոգիական ճգնաժամի առաջացման գլխավոր պատճառներից մեկն է: □Խնդիրը

պայմանավորված

է

ոչ

այնքան

շրջակա

միջավայրի

վրա

մեր

ազդեցությամբ,- նշում է Ա. Գոռը(1993թ),- որքան մեր փոխհարաբերությություններով բնության հետ՜ իրական որոշումը կկայացվի միայն քաղաքականության և Երկրի միջև

փոխհարաբերության

հիմնական

վերաիմաստավորման

փոփոխությունները

կապված

կլինեն

և

□առողջացման□

այդ

միջոցով՜

փոխհարաբերությունների

վերաբերյալ նոր մտածողության վերամշակման հետ □: Էկոլոգիական

գիտակցության որը

□անթրոպոցենտրիզմը□,

առավել

հիմնված

է

տարածված □մարդկային

տեսակ

է

բացառիկության□

գաղափարի վրա: □Անթրոպոցենտրիզմի□ հիմնական առանձնահատկություններն են (Դերայբո, Յասվին, 1996թ.) 1. Մարդը բարձր արժեք է ներկայացնում: Միայն նա է բարձրարժեք, իսկ մնացած բոլորը արժեքավոր են միայն այնքանով, որքանով դրանք կարող են օգտակար

լինել

մարդուն: Բնությունը

համարվում

է

մարդկության

սեփականությունը: 2. Աշխարհի գտնվում,

հիերարխիական մի

քիչ

ներքև

կառուցվածքը: Բուրգի

մարդու

կողմից

և

գագաթին

մարդու

համար

մարդն

է

ստեղծված

բարիքները, այնուհետև ՝ բնության տարաբնույթ օբյեկտները: 3. Բնության

հետ

պահանջմունքների արտադրանքի□

փոխհարաբերության բավարարումն ստացումը:

Սրա

□շահագործում□ բառով:

է,

նպատակը այսինքն էությունը

այս

որոշակի

կամ

այն

□օգտակար

արտահայտվում

է

4.

Բնության հետ փոխհարաբերության բնույթը որոշվում է □պրագմատիկ իմպերատիվի□ միջոցով: Ճիշտ և թույլատրելի է այն, ինչ օգտակար և շահավետ է մարդուն ու մարդկությանը:

5. Էթիկայի

կանոնները

աշխարհում

և

և

նորմերը

չեն

գործում

տարածվում

են

միայն

բնական

մարդկանց

աշխարհի

հետ

փոխհարաբերության հարցում: 6. Բնության հետագա զարգացումը հասկացվում է որպես գործընթաց, որը պետք է ենթարկվի մարդու զարգացման գործընթացին: Սխալ

կլիներ

զարգացման

ենթադրել,

պատմությունը

որ

հասարակական

էկոլոգիական

անթրոպոցենտրիզմի

մշտական

գիտակցության գերիշխանության

պատմություն է, երբ մարդը բնությունը հակադրում է իրեն: Արդյունաբերության բուռն աճի սկզբնական շրջանում գիտական ոլորտում լայն տարածում էին ստացել այն տեսությունները, որոնք օբյեկտիվորեն նպաստում էին մարդու և բնության նշված հակասությանը, սխալ էին մեկնաբանում կենսոլորտի էվոլյուցին

զարգացումը: Տարբեր

ժամանակներ

այսպիսի

և

դրանց

մոտիկ

հայացքներ են արտահայտել Հ. Հեգելը, Բ. Սպինոզան, Ռ. Դեկարտը և այլն: Դրա հետ մեկտեղ գոյություն ունեին նաև սկզբունքորեն այլ պատկերացումներ, համաձայն որի մարդը և բնությունը միասնական և անբաժան են իրարից, և, հետևաբար,

հակադրել

միմյանց

արմատապես

սխալ

է

և

անիմաստ: Այս

ուղղությամբ խոշոր քայլեր են արվել XIX և XX դարերում: Այսպես, մարդու և բնության փոխհարաբերության հայացքների զարգացման մեջ նշանակալի ներդրում են կատարել Կ. Մարքսը և Ֆ. Էնգելսը □Կապիտալ□, □Բնության դիալեկտիկա□ և այլ աշխատություններում: Այս առիթով Կ. Մարքսը գրել է. □Մարկային նախագծերը, որոնք

համաձայնեցված

չեն

բնության

օրենքներին,

միայն

դժբախտություն

են

բերում□: Ամերիկացի հետազոտողներ Պաուելլը և Ֆերնաուն առաջինն են եղել, ովքեր մշակել են ապագա սերունդների համար բնական ռեսուրսների կոնսերվացման և դրանց

արդարացի

նախաբանն

բաշխման

էր.□Առավելագույն

անհրաժեշտության բնական

բարիքներ

համար ավելի երկար ժամանակահատվածում□:

մասին մեծ

ուսմունքը: Նրանց

քանակով

մարդկանց

Մարդու և կենսոլորտի միասնության հիմնավորման և դրա գիտակցության ոլորտի՝ նոոսֆերայի, էվոլյուցիոն վերափոխման գաղափարը խորը գիտական մակարդակի վրա առաջարկել է XX դարի խոշոր մտածող Վ. Ի. Վերնադսկին: Ինչու՞ գիտության մեջ առաջացավ □նոոսֆերա□ հասկացությունը: Կենսոլորտի զարգացման ժամանակակից փուլում մարդկային գործունեությունը դառնում էր գերակայող գործոն: Պարզվեց, որ արտրադրողական ուժերի աճի հետ համեմատած մարդկության սոցիալ-տնտեսական զարգացման տեմպերը գնալով ավելի արագ էին առաջ անցնում բնական էվոլյուցիոն զարգացման տեմպերից, իսկ բնության վրա մարդու ազդեցության մասշտաբները սկսեցին գերազանցել բոլոր երկրաբանական պրոցեսները: Մարդն իր արտադրական գործունեության ընթացքում ավելի շատ էր փոփոխում կենսոլորտի բաղադրիչները: Արդյունքում, գլոբալ փոփոխություններ էին տեղի ունենում և դրանք շարունակվում են մինչ այսօր: Եվ այդ փոփոխությունները կարող են ճակատագրական լինել մարդու համար և նա պարզապես կարող է բնաջնջվել Երկիր մոլորակից: Միակ ելքը այս իրավիճակից, ինչպես գտնում էր Վ. Ի. Վերնադսկին, նոոսֆերայի ստեղծումն է: Նոոսֆերան կենսոլորտի զարգացման պատմության մեջ նոր փուլ է, երբ

նրա

զարգացման

որոշիչ

դերը

բնական

գործընթացների

տարերային

ընթացքից և բնության վրա անթրոպոգեն ազդեցությունից անցում է կատարում բնության և հասարակության ներդաշնակ զարգացմանը: Վ. Ի. Վերնադսկին Երկիր մոլորակի վերին հատվածի զարգացման էվոլյուցիան ներկայացրել է հեըևյալ կերպ.

Կենդանական աշխարհ

Տեխնոլորտ

Ջրոլորտ

□Գ իտակցություն□

Մթնոլորտ

Քարոլորտ

Վ. Ի. Վերնադսկու հավաստմամբ, գիտակցության ոլորտում՝ □նոոսֆերայում□, պետք է գլխավորի հումանիստական միտքը, իսկ դա առաջին հերթին ենթադրում է սոցիալական հարաբերությունների հումանիզացիա, բնության հանդեպ խելամիտ վերաբերմունք, նրա ռեսուրսների հանդեպ հոգատար վերաբերմունք: Այս բոլոր հայացքների առկայությունը վկայում է այն մասին, ձևավորվում է մարդկության էկոլոգիկան մտածողության նոր տեսակ՝ էկոցենտրիզմ: Էկոցենտրիզմին բնորոշ են հետևյալ առանձնահատկությունները. 1. Բարձր

արժեք

զարգացումը:

է

ներկայացնում

Մարդը

բնության

մարդու

և

բնության

սեփականատերը

չէ,

ներդաշնակ

այլ

բնության

անդամներից մեկը: 2. Աշխարհի հիերարխիական պատկերից հրաժարում: 3. Բնության հետ փոխհարաբերության նպատակը ոչ միայն մարդու , այլ նաև ամբողջ բնական համակեցության պահանջմունքների բավարարու մն է: 4. Բնության հետ փոխհարաբերության բնույթը որոշվում է այսպես կոչված □էկոլոգիկան իմպերատիվի□ միջոցով. ճիշտ և թույլատրելի է այն, ինչը չի խախտում

բնության

մեջ

գոյություն

ունեցող

էկոլոգիական

հավասարակշռությունը: 5. Էթիկայի կանոնները և նորմերը հավասարապես տարածվում են ինչպես մարդկանց միջև, այնպես էլ բնական աշխարհի հետ փոխհարաբերության ոլորտում: 6. Բնության և մարդու զարգացման տակ հասկացվում է կոէվոլյուցիայի, փոխշահավետ միասնության գործընթաց: Նոոսֆերայի և նոր էկոլոգիական գիտակցության ձևավորումը երկարատև կլինի, հակասական և տանջալից ու կպահանջի բարոյականության նոր սկզբունքներ,

այն է. գիտակցության բարձրացման և զսպված, միայն անհրաժեշտ նյութական բավարարվածության սկզբունքը: Գոյություն ունեն էկոլոգիկան կրթության էուտյան և նպատակների տարբեր մեկնաբանումներ:

Այդպիսիք

լուսավորչություն□,

□կրթություն

ուսուցման

□դպրոցական

են,

օրինակ՝ շրջակա

էկոլոգիա□,

□բնապահպանական

միջավայրի

□էկոլոգիական

վերաբերյալ□, կրթություն

և

դաստիարակություն□ (կամ առանց □դաստարակություն□ բառի): Այսոր առավել կիրառելի է դարձել □էկոլոգիկան կրթություն□ բառակապակցությունը: Չնայած այս

բոլոր

բառակապակցությունները

ձևով

միմյանցից

տարբեր

,

այունուամենայնիվ միևնույն իմաստն են արտահայտում: Էկոլոգիկան կրթության էությունը կարելի է արտահայտել հետևյալ կերպ. Էկոլոգիական

կրթությունը

անհատի

ուսուցման,

դաստիարակման

և

զարգացման չընդհատվող գործընթաց է, որն ուղղված է գիտելիքների և հմտությունների, գեղագիտական ապահովում

արժեքային

կողմնորոշման,

հարաբերությունների են

անձի

բարոյաէթիկական

համակարգի

էկոլոգիական

ձևավորմանը,

և

որոնք

պատասխանատվությու նը

բնասոցիալական միջավայրի վիճակի և բարելավման նկատմամբ: Ներկայումս

գոյություն

միանշանակ և

չունի

էկոլոգիական

կրթության

գլխավոր

նպատակի

բոլորի կողմից ընդունված սահմանում: Մի դեպքում նպատակը

համարվում է որպես □էկոլոգապես գրագետ մարդու նախապատրաստում□, մեկ այլ

դեպքում՝

□բնասոցիալական

միջավայրի

նկատմամբ

պատասխանատվության դաստիարակում□, կամ □էկոլոգիկան գիտակցության ձևավորում□, նաև □էկոլոգիական բարոյականություն□: Վերջինս կարելի է ասել, որ իր մեջ է ներառում նախորդ բոլոր ասվածները: Ընդհանրացնելով կարելի է ասել. էկոլոգիական կրթությոան

նպատակը անհատի և հասարակության

էկոլոգիական բարոյականության զարգացումը կամ դաստիարակումն է: Էկոլոգիական

կրթության

ոլորտում

տարբեր

երկրների

ջանքերի

կոորդինացումը իրականացվում է ՄԱԿ –ի կրթության, գիտության և մշակույթի հարցերով հանձնաժողովի կողմից (ՇծժհԽԿ): Նրա գլխավոր տնօրեն Ֆ. Մայորը գտնում է, որ անհրաժեշտ է բոլոր կրթական ծրագրերի հիմքում դնել գլոբալ

էկոլոգիական

դաստիարակությունը՝

սկսած

նախադպրոցականից

մինչև

բուհական կադրերի վերապատրաստման համակարգը: Նրա պատկերացմամբ՝ □մեր գոյությունը, շրջակա միջավայրի պահպանությունը հնարավոր է մնան աբստրակտ

հասկացություններ,

հետևյալ պարզ և համոզիչ

եթե

մենք

չներշնչենք

յուրաքանչյուրին

՜

միտքը. մարդիկ բնության մասնիկն են, մենք

պետք է սիրենք մեր ծառերը և գետերը, վարելահողերը և անտառները այնպես, ինչպես սիրում ենք մեր սեփական կյանքը□:(1990թ.) Երրորդ

հազարամյակը

իրականացվեցին

նշանավորվեց

ժամանակակից

Կայուն

նրանով,

որ

զարգացման

այս

ժամանակ

հայեցակարգերի

սկզբունքները և մոդելները: □Օրակարգ 21-րդ դար□-ի գլոբալ փաստաթղթի հիմնադրույթների հիման վրա կատարվող քաղաքական գործողությունների համամոլորակային հասարակության

բնույթը

ստեղծեց

կազմակերպման

նոր

անհրաժեշտ

մոդելների

և

նախադրյալներ

քաղաքացիների

նար

աշխարհայացքի ձևավորման համար: Համաշխարհային զարգացման նպատակների փոփոխության հետ մեկտեղ պետք է փոփոխվի նաև հասարակության էկոլոգիական գիտակցությունը: Տվյալ

ուղղությամբ

արդիականությունը

քաղաքական

գործողությունների

քննարկվեցին

2002 թ.

գլոբալ

բնույթն

Յոհաննեսբուրգում

ու

կայացած

□Կայուն զարգացման հազարամյակ□-ի գագաթնաժողովում: Ժամանակակից Էկոլոգիական կրթությունը գաղափարապես ներդաշնակ է հանուն կայուն զարգացման կրթությանը և հաջողությամբ կարող է նպաստել վերջինիս՝ մեծացնելով կայուն զարգացման ժամանակակից ռազմավարությունում իրականացվող

քաղքական

գործողությունների

արդյունավետությունը: Սա

նշանակում է, որ էկոլոգիական կրթության քաղաքականության հիմնադրույթների ձևավորումը Ժամանակի հրամայականն է և ներդաշնակ է ՄԱԿ –ի Եվրոպական Տնտեսական Հանձնաժողովի (ԵՏՀ) կրթական ռազմավարության նպատակներին և խնդիրներին(Վիլնյուս, 2005թ. մարտի 17-18): Ռազմավարության հիմնական նպատակն

է շահագրգռել

ՄԱԿ-ի ԵՏՀ-ի

անդամ

երկրներին

զարգացմանը

մասնակցելու հարցում և ընդգրկել կայուն զարգացումն ապահովող ինչպես ֆորմալ, այնպես էլ ոչ ֆորմալ կրթության և լուսավորչության համակարգի մեջ:

Այսպիսի

մոտեցումը

հնարավորություն

կտա

զինել

զարգացման մասին գիտելիքներով , կբարձրացնի նրանց վտահությունը

մարդկանց

կայուն

հեղինակությունը և

սեփական անձի նկատմամբ, ինչպես նաև կընդլայնի նրանց

հնարավորությունները՝

վարելու

առողջ

և

արգասաբեր

կենսաձև

և

հոգատարություն ցուվաբերել սոցիալական արժեքների, սեռերի հավասարության և մշակութային բազմազանության նկատմամբ: Ռազմավարության խնդիրներն են. o այն բանի ապահովումը, որի դեպքում ռազմավարության մեխանիզմները , նորմատիվաիրավական և կազմակերպական հիմքերը հենարան կծառայեն կայուն զարգացման ապահովմանը, o ֆորմալ և ոչ ֆորմալ կրթության և լուսավորչության միջոցով նպաստել կայուն զարգացմանը, o մանկավարժների կողմից գիտելիքների ընկալումը այն մասին,որ թույլ է տալիս

կայուն զարգացման խնդիրները ներառել իրենց կողմից

դասավանդվող առարկաներում, o

կայուն

զարգացումը

ապահովող

ուսումնական

միջոցների

և

ուսումնամեթոդական ձեռնարկների մատչելիության ապահովումը o նպաստել կայուն զարգացման ապահովման ոլորտում կատարվող գիտական հետազոտություններին

և

կայուն

զարգացման

ապահովման

կատարելագործմանը: o կայուն զարգացման ապահովման ոլորտում բոլոր մակարդակներում գտնվող համագործակցության ամրապնդումը ՄԱԿ-ի ԵՏՀ-ի ռեգիոնի սահմաններում: Այսպիսով, կարող ենք ասել, աշխարհի առջև ծառացած խնդիրը հնարավոր է լուծել

միայն

մարդկության

վերաիմաստավորման

միջոցով,

վիճակի կլինի հասկանալ

ողջ այսինքն՝

գործունեության ձևավորել

բովանդակության

□նոր□

մարդ,

որն

ի

բնությունը և պահպանել նրա հարստությունը նոր

սեռունդների համար:

2.

ՀՀ

էկոլոգիական

կրթու թյան

ոլորտու մ

առկա

խնդիրները և լուծման ու ղիները Բնությունը

պետական

սահման

չի

ճանաչում, այն

միակն

է

և

ընդհանուր

բոլորիս համար: Այդ է պատճառը, որ մի երկրի էկոհամակարգերի խախտումը պատասխան ազդեցություն է թողնում մնացած երկրներում: Այս առիթով 1992

թ. Ռիո -դե- Ժանեյրոյում կայացած ՄԱԿ-ի Շրջակա միջավայրի և զարգացման կոնֆերանսում

Մ. Սթրոնգը

նշել

է.

□Մենք

կփրկվենք

միասին,

հակառակ

դեպքում ոչ ոք չի փրկվի□: Իսկ Հայաստանի Հանրապետությունը թեկուզ փոքր, բայց աշխարհի մի մասն է կազմում: Ուստի սույն աշխատանքի առաջին մասում նշված էկոլոգիական կրթության անհրաժեշտությունը, նպատակները, խնդիրները վերաբերում են նաև մեր հանրապետությանը: Հայաստանը

ՄԱԿ-ի

Եվրոպական

Տնտեսական

Հանձնաժողովի

տարածաշրջանի երկրների շարքում է և պատրաստակամություն է հայտնել ինտեգրվելու

Եվրոպական

կրթական

տարածությանը:

Հայաստանի

Հանրապետությունում 2001 թ.-ից գործում է □Ազգաբնակչության էկոլոգիական կրթության և դաստիարակության մասին□ օրենքը: Հարավային Կովկասում Հայաստանը

միակ պետությունն է,որտեղ գործում է սույն օրենքը:

Հայաստանը

ակտիվ

մասնակցություն

է

ցուցաբերում

միջազգային

համագործակցության ոլորտում որոշումների ընդունման գործընթացին: Հայաստանում էկոլոգիական կրթության զարգացման պատմությունը կարելի է բաժանել երեք փուլի.

Առաջին փու լ: □Շրջակա միջավայրի մասին□ ՄԱԿ –ի միջազգային գիտաժողով (Ստոկհոլմ, 1972թ.) _ □Շրջակա միջավայր և զարգացում□ ՄԱԿ-ի միջազգային գիտաժողով (Ռիո -դե- Ժանեյրո, 1992 թ.) ժամանակահատված: Այս ժամանակահատվածը համարվում է էկոլոգիական կրթության զարգացման սկզբնական շրջան, պարարտ հող, որի ժամանակ սկսվում է արդիականացվել էկոլոգիական

կրթությունը

և

անհրաժեշտ

պայմաններ

են

ստեղծվում

չընդհատվող էկոլոգիական կրթության համակարգի ձևավորման համար:

Երկրորդ փու լ: □Շրջակա միջավայր և զարգացում□ ՄԱԿ-ի միջազգային գիտաժողով (Ռիո -դե- Ժանեյրո, 1992 թ.)_ Կայուն զարգացման համաշխարհային գագաթնաժողով (Յոհաննեսբուրգ, 2002 թ.) ժամանակահատված: Այս

փուլում

կրթության հաստատվեց

վերջնականապես

համակարգի

ձևավորվեց

կազմակերպական

չընդհատվող կառուցվածքը,

էկոլոգիական ձևավորվեց

և

անհրաժեշտ օրենսդրական և նորմատիվաիրավական բազան,

իրականացվեց

մեթոդական

ձեռնարկների

և

ուսումնական

ծրագրերի

ստանդարտացում:

Երրորդ

փու լ: Կայուն զարգացման համաշխարհային գագաթնաժողով

(Յոհաննեսբուրգ, 2002 թ.) _ Շրջակա միջավայրի պահպանության և կրթության նախարարությունների

ներկայացուցիչների

բարձր

մակարդակի

խորհրդակցություն (Վիլնյուս, 2005 թ.( ժամանակահատված: Այս ժամանակահատվածը ազգային չընդհատվող էկոլոգիական կրթության համակարգի

արդիականացման,

ուսումնական

պլանների

նրա

Կայուն

բովանդակության,

զարգացման

ծրագրերի

և

գաղափարախոսությամբ

հարստացման և նորագույն կրթական ձևերի և մեթոդների իրականացման փուլն է: Այստեղ հիմնական շեշտը դրվում է էկոլոգիական կրթության ազգային քաղաքականության հիմնադրույթների մշակման վրա, որոնք համահունչ կլինեն նոր կրթական բարեփոխումներին և ՄԱԿ –ի ԵՏՀ –ի □Կրթություն հանուն Կայուն զարգացման□ ռազմավարության գերակայող ուղղություններին: Այս փուլում վերը նշված խնդիրների առկայությունը անհրաժեշտություն է առաջացնում մշակել էկոլոգիական կրթության ազգային քաղաքականության հիմնադրույթները: Չընդհատվող էկոլոգիական կրթության հայեցակետերը, նրա կառավարման սկզբունքները և իրականացման միջոցները արդեն մշակված են չընդհատվող էկոլոլոգիական կրթության առաջին երկու փուլերի ընթացքում: Ուստի, երրորդ փուլում կարևոր նշանակություն ունեն հետևյալ քաղաքական մոտեցումները` 

նոր

քաղաքական

նախաձեռնություններում

խուսափել

կրկնվող

գործողություններից, 

կայուն

զարգացման

կրթության

գաղափարների,

ուսումնական

ժամանակակից

առարկաների,

ծրագրերի

էկոլոգիական արտացոլման

տակտիկայի որոշումը, 

էկոլոգիական զուգորդումը հոգեկերտվածքի Այսպիսի

կրթության տեղական և

մոտեցումը

միջազգային

փորձի

բանականորեն

առանձնահատկությունների,

մշակութահոգևոր առավելագույն

բնակչության

առանձնահատկությունների

ձևով

կնպաստի

ճիշտ

հետ:

քաղաքականության

իրականացման արդյունավետության բարձրացմանը: Դա պայմանավորված է նրանով,

որ

չընդհատվող

էկոլոլոգիական

կրթության

ազգային

քաղաքականության հիմնադրույթները ավելի հեշտ կիրականացվեն` առանց (որը չափազանց կարևոկ է) մարդկանց վրա բարոյահոգեբանական ճնշման: Հայաստանի Հանրապետության կառավարության 1998 թ. որոշմամբ ստեղծվել է

էկոլոգիական

գործնականում

կրթության այն

չի

միջգերատեսչական

գործում:

Վերը

հանձնաժողով,

նշված

2001 թ.

սակայն

ընդունված

□Ազգաբնակչության էկոլոգիական կրթության և դաստիարակության մասին□ ՀՀ օրենքը մինչ օրս չի ամրագրվել հանրապետության կրթական համակարգի բոլոր

մակարդակներում

էկոլոգիական

կրթության

ուղղությամբ

ենթաօրենսդրական ակտով: Էկոլոգիական կրթության չափորոշիչները անհրաժեշտ չափով կոմպլեմենտար չեն

ՄԱԿ –ի

ԵՏՀ –ի

հանուն

կայուն

զարգացման

ռազմավարության

գաղափարներին: Հանրակրթական մասնագիտական

(անցումը

(կրթության

բուհական (անցումը կրթական

բովանդակության

երկաստիճան`

համակարգին(

հանրապետության

տասներկուամյա

հանդեպ

ձևերի

միջին

փոփոխությունը(,

□բակալավրիատ – մագիստրատուրա□

բարեփոխումները

էկոլոգիական

նախաձեռնությունների

և

կրթությանը(,

կրթության

տեղի

են

բնագավառում

հաջորդականության

և

ունենում քաղաքական միտումների

առաջընթացով: 2001 թ.-ին ընդունված

Հայաստանի միակ

Հանրապետության

փաստաթուղթը`

կառավարության էկոլոգիական

□ՀՀ

կողմից

կրթության

ռազմավարական ծրագիրը□-ը որոշ չափով կորցրել է իր արդիականությունը և վերանայման կարիք ունի` ելնելով նոր քաղաքական փոփոխություններից: Դա պայմանավորված կառավարման

է

հանգամանքով,

պետական

մարմինների

որհստակ և

տարանջատված

տեղական

չեն

ինքնակառվարման

մարմինների իրավասությունների բնագավառները: Ոչ պակաս կարևոր քաղաքական լուծում են պահանջում նաև էկոլոլոգիական

կրթության

համակարգի

ուսումնամեթոդական,

չընդհատվող կադրային,

տեղեկատվական, համակարգի

ֆինանսական,

նյութատեխնիկական

կազմակերպական

ապահովումը,

կառուցվածքիօպտիմալացումը:

այդ Դեռևս

կարգավորված չեն և համակարգման կարիք ունեն հետբուհական էկոլոգիական կրթության,

ինչպես

նաև

հասարակության

լայն

խավերի

էկոլոգիական

կրթության խնդիրները: Այսպիսով,

կատարված

վերլուծությունները

վկայում

են,

որ

հանրապետությունում բացակայում է ժամանակակից էկոլոգիական կրթության քաղաքականությունը,

դեռևս

մշակված

չեն

նրա

հիմնադրույթները:

Քաղաքականության հիմնադրույթների մշակումը կարող է համապատասխանել ազգային

ծրագրերին

և

գործողությունների

ու

դառնալ

տվյալ

ոլորտում

կրթության որակի գնահատման ինդիկատորների ստեղծման իրական հիմք: Ներկայումս էկոլոգիական կրթության և դաստիարակության կազմակերպական կառուցվածքի

վերափոխումը

տեղեկատվական

և

արտաբյուջետային

(ծրագրամեթոդական,

կադրային

ապահովումը(

ֆինանսավորման

նյութատեխնիկական,

պահանջում

աղբյուրների

են

ստեղծում,

լրացուցիչ հատկապես

տարբեր նշանակության բնապահպանական և էկոլոգիական ֆոնդերի միջոցով: Հիմնական ֆինանսավորումը որը

գործում

է

իրականացվում է պետական բյուջեի միջոցով,

□մնացորդային□

սկզբունքով,

ինչպես

նաև

միջազգային,

հասարակական կազմզկերպությունների և առանձին քաղաքացիների սեփական միջոցների

հաշվին:

էկոլոգիական

Այսօր

ֆոնդեր,

Հայաստանում

իսկ

քաղաքական

չեն

գործում

արտաբյուջետային

նախաձեռնությունները

տվյալ

ուղղությամբ չեն ապահովում արդյունավետության անհրաժեշտ մակարդակ: Ժամանակակից էկոլոգիական կրթության քաղաքականության հիմնադրույթների արդյունավետ

իրականացման

համար

մեր

հանրապետությունը

ունի

զգալի

նախադրյալներ. 

ուժեղ գիտական ներուժ



որակյալ ուսուցիչներ



կրթվածության բարձր մակարդակ



հասարակության ցանկությունը` մասնակցելու կրթական բարեփոխումներին և այլն:

3.ՀՀ ժամանակակից էկոլոգիկան կրթու թյան քաղաքկանու նու թյան ռազմավարական ու ղղու թյու նները:

բԲնապահպանության վլորտում իրականացվող ցանկացած ծրագիր արդյունավետ չի կարող լինել, ինչպես վկայում է կայուն զարգացման ավելի քան տասնամյա փորձը,

եթե

նրանում

անհրաժեշտ

մակարդակով

նորովի

ներկայացված

չէ

գիտակրթական ապահովման գործոնը: ՈՒստի

անհրաժեշտ

է,

որ

յուրաքանչյուր

երկիր

մժակի

ժամանակակից

էկոլոգիական կրթության քաղաքականության հիմնադրույթները: Բացի այդ այսպիսի մոտեցումը համահունչ է ՄԱԿ –ի ԵՏՀ –ի □Կրթություն հանուն կայուն զարգացման□ ռազմավարության ռազմավարությունը

(Վիլնյուս,

2005 թ.)

անհրաժեշտ

նպատակներին

իրավասություն

է

և

խնդիրներին: Այս

տրամադրում

մասնակից

պետություններում իրականացնել անհրաժեշտ քաղաքական նախաձեռնություններ: Ինչպես

արդեն

ինտեգրվելու

նշել

ենք,

Եվրոպական

Հայաստանը

կրթական

պատրաստակամություն

տարածությանը: ՈՒստի

և

է

հայտնել

Հայաստանի

Հանրապետության էկոլոգիական կրթության ոլորտում համար առաջին խնդիրն է