Ժամանակակից հայոց լեզվի ձևաբանություն

ԽԱՉԻԿ

ԲԱԴԻԿՅԱՆ

ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ

ՀԱՅՈՑ ԼԵԶՎԻ

ՁԵՎԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԳՈՐԾՆԱԿԱՆ

ԱՇԽԱՏԱՆՋՔՆԵՐԻ

ՁԵՌՆԱՐԿ

ՈՒՍՈՒՄՆԱԿԱՆ

ՀԵՂԻՆԱԿԱՅԻՆ

ՀՐԱՏԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՐԵՎԱՆ

-

ՀՏԴ 809 198 1(07) ԳՄԴ 8124Հ ց7 Բ 145 է Երնանի Տւվադգրվում «ՀրաչյաԱճառյան»

ՀամալսարանիգիտականխորՀրդի որոչմամբ

Գիրքըտպագրությանէ հրաչխավորել

Աճառյան» Համալսարանի «Հրաչյա

Հայոց լեզվի

ն

գրականությանամբիոնը

բանասիրական Խմբագիրներ' գիտությունների

Թեկնածու, դոցենտ ՇողիկՍտեփանյան ե. բանասիրական զիւոությունների Թեկնածու, դոցենտ Նվեր Սարզգայան

Բ 146

Բադիկյան ԽաչիկԳաբրիելի

ն Հայոց լեզվի ձնաբանության տեսության ժամանակակաից գործնականաչխատանքների ուսումնականձեռնարկ:Եր.,

2010, 264 էջ:

Բուչական ձեռնարկում «Ջնաբանության» տեսության

Հեւո

առաջինանդամ տրվում գործնական աչխատանքներ. յուրաքանչյուր թեմայից ենթաթեմայից Հետո տրվում են աւկիուիիչՀարցեր, առաջաղրանքներ վարժություններ: են

նան

ու

ու

ԳՄԴ

ԼՏՑԽ

978 9939-53-113-7

`

ՕԲադիկյանԽ. Գ.,

2010 թ.

ՋԵՎԱԲԱՆՈՒԹՑԱՆ

ԱՌԱՐԿԱՆ

Ցանկացածլեզու ամբողջական Համակարգ է, իսկ

քանչյուր Համակարգկազմված է իրար

յուրա-

փոխկապակցված առանձին բաղադրիչ մասերից, որոնք լեզվաբանության մեջ կոչվում են մակարդակներ,որոնք իրենց Հերթին ունեն իրենց միավորները:Լեզվում սովորաբար նչվում է 6 մակարդակ,որոնց միավորներըկապակցվումեն իրար Հետ ն միոք են ձնավորում, են: Այդ մակարդակներնեն' որոնցովմարդիկՀաղորղդակցվում Հետ

(Հնչյունաբանական) Սրա միավորները են սառն է: ), որոնց դրավոր Հնչույթներն (Հնչյուններ ւլաւտկերը

2. ԶԵՎՈՒՑԹԱՑԻՆ

Սրա միավորներըձնեույթներնեն, որոնք իմաստի ձնի միասնություն կազմող նվազագույն միավորներ են. դրանք լինում են Հիմնական (արմատներ) ն երկրորդական

ՀՆՁՉՈՒՑԹԱՑԻՆ

-

-

ու

ն (աձանցներ, վերջավորություններ Հողեր):

Յ.ԲԱՌԱՑԻՆ

մակարդակի միավորները տվյալ լեզվի բոլոր բառերն են, որոնք ձնաբանականմակարդակումղիտարկվումեն որպես խոսքի մասեր:

4. ՁԵՎԱԲԱՆԱԿԱՆ

մակարդակում քննվումեն բառերը'իրենց կրած 4ձնափոխություններով'քերականականկարգերով (Հոլովն ման,խոնարչՀման, Հոգնակիացման առկայացմանցուցիչներով):

5. ՇԱՐԱՀՅՈՒՍԱԿԱՆ

մակարդակում քննվումեն բառակապակնան (դրանց թվում' դարձվածայինմիավորները)ն ցությունները

նախադասությունները:

մակարդակումքննվում է լեզվի պատկերավորման արտաՀայտչական միջոցներիՀամակարգը:

6. ՈՃԱԿԱՆ

ու

ԾԱՆՈԹՈՒԹՅՈՒՆ

Լեզվաբանականգրականության մեջ խոսվում է ամենաբարձը' վերչարածյուսական (տեքստային) մակարդակիմասին, են' որի միավորներն պարբերույթը, ասույթը ն տեքստը: նան

-

ենք, Ջնաբանությանուսումնասիրության կրած իմաստներով առարկան բառն եէ' իր ՛ֆերականական

ինչպես

տեսնում

ու

Հեւոնաբար՝ձնաբանուփուիոխություններով, ձնարանական

Թյունը ուսմունք Է բառի, նրա ձների ն այդ ձների արտաչայտած Քերականականիմաստներիմասին: ըստ բառերի Տվյալ լեզվում եղաձ ամբողջ բառապաչարը, քերականական իմաստների ն դրանց մի մասի կրաձ ձնաեն տարաբաժանվում տարբերկիսմբերի.այդ փոխությունների, են խոսքի մասեր, Հետնաբար' ձնաբանուխմբերն էլ կոչվում Թյունը ուսմունք է խոսքի մասերի ն դրանց օրինաչափությունների մասին: Այս առումով էլ ձնաբանությունընեղ իմաստով Համընկնումէ նան բառագիտությանՀեւ, իսկ լայն իմաստով' նան չարածյուսության Հետ: ԱՀա թե ինչու ակադեմիկոս էդուարդ Աղայանը գրում է. չարածյուսական «Ձնաբանական մակարդակը բառային մակարդակներնիրար կապող կամուրջն է: Բառը նախքան նախադասությանանդամ դառնալը պետք Է մտնի ձնեաբանական մակարդակ...»1: ու

ՔԵԲԱԿԱՆԱԿԱՆ

մւոածում

ե

խոսում

ԻՄԱՍՏ են

ԵՎ

է, որ մարդիկ ԱկնչՀայտ նախաղրանց զուգորդմամբ՝

ՋԵՎ

բառներին

-

ԵԹԵ մարղը չգիտի բառի իմաստը, նա դասությունների միջոցով: չի կարող մտածել ղրա մասին այն օգտագործել նախաղասությանմեջ:Օրինակ, եթե սուցիչըերաժչտականկրթություն ու

ու

չունեցող աչակերտին ուղարկում է պարտիտուրը բերելու, երեխանչի Հասկանա,թե ինչի մասին է խոռբը, ինչը սլիտիբերի, չի Հասկանումայղ բառի իմաստը,իսկ այն մյուս աչակերտը, որը գիւոի այդ բառի իմաստը,զնում ն բերումէ նուռաներիտեւորը: ինչւվեսոր բառերնունեն իրենց քերականականիմաստները, առանց իմաստիբաո չկա, այնպեսէլ քերականականցուցիչները' ձնույթներն ունեն իրենց իմաստները, որոնց չնորշիվ բառերը են կապակցվում իրարՀետն

են կաղմում նախադասություններ:

Այսպիսով' քերականական իմաստներն արտաճայտվում են Հաւոուկ մասնիկներիմիջոցով, որոնք ունեն իրենց դրսնորման

էղ. Աղայան,ժամանակակիցՀայերենիՀոլովումը ն խոնարՀումը, ԳԱ Հրատ.,

1967, էջ 152, 153։

ձները ն կոչվում են ձնույթներ. դրանք են Հողնակիացման,Հոլովման, խոնարՀմանն առկայացմանձնույթները, որոնք տարբեր լեզուներում, բնականարար, տարբեր են լինում, որոչ լեղու ներում էլ ղրանց որոչ տեսակներ կարող են ն չլինել: Հոգնակի թվի իմաստ են արտաՀայերենում գոյականների (նան Հայտում եր, ներ, ք ուրիչ մասնիկներ),բացառականՀոլովի ից, ուց, գործիականիիմաստ' ով կամ իմաստ են արտաձծայտում բ, ներգոյականի իմաստ' ում, իսկ բայի խոնարՀչմանդեպքում Հանդես են գալիս այլ ձնույթներ (մասնիկներ): իմաստն քեԱյստեղիցէլ կարելի է սաՀմանելքերականական

Լ(/7 Հասկացությունները. բականական Քերականական իմաստները կամ կոնկրետացնում, մասնավորեցնումեն բառի բառայինիմաստը կամ արտաՀայտում են այղ կոնկրետացածիմաստների(բառիմաստների) փիոխադարձ Հարաբերությունըխոսքի մեջ»: ՓՔերականականձներն այն միջոցներն են, որոնցով դրսնորվում, նչվում են քերականականիմաստները»1:

ՔԵՐԱԿԱՆԱԿԱՆ

ունեն

ԿԱՐԳԵՐ

Քերականականիմաստները, որոնք իրենց դրսնորման ձները, կոչվում են քերականականկարգեր -

( կատեղորիաներ):

Քերականական կարգեր են նան բառերի խմրավորումները' խոսքի մասերը, որոնք բնութագրվում են Համասեռ քերականական Հատկանիչներով: Քերականականկարգերը որոչվում են ձների Հակաղրությամբ, որոնք երկուսից պակաս լինել չեն կարող, օրինակՀ̀այերենում կան Թվի ն Հոլովի քերականական կարզեր, որովչետն եզակի թիվը Հակադրվում Լ Հոզնակիին,ուղղական Հոլովը' մյուս Հոլովներին,իսկ ֆրանսերենումՀոլովի կարգ չկա, որովՀեւտնբառը միայն մի ձն ունի, վերջավորություններչի ստանում: Ռուսերենում գոյականն ունի սեռի քնրականական կարգ, որովՀետն կան բաղաձայններին 8(8), օ(8) Հակադրությունները (ՈՒ Եճքնոնձա ՇՈ, արական,ԽԲԱՈՅ, ՅՇԻՇՆ իզական,Կօքծ, ոտքօ -

Տեւս Հ.

-

Ս. Գալատյան, Թ. Ղարաղյուլյան, Գեւորոսյան, Լեղվարանականրառա-

րան, ԳԱ Հրատ., 1975, էջ 309:

-

չեզոք ):

Ռուսերենումն

չատ

լեզուներումէլ չկա առման

(առկայացման կարգ), որովշնտն դրանցում չկան Հողեր (գիրքը, գիրքս, գիրթԴ):

Սա քերականաԼՐԱՑՈՒՑԻՋ ԲԱՇԽՄԱՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆ

է, կան այն իրողությունն երբ քնրականականնույն իմաստը կարող է տարբեր ձներով արտածայտվել. օրինալյ՝ սնեուսկան Հոլովն արտածայտվում է խ ու ան, վա, ոջ, Ց (գրքի, գինու, -

ծագման, մտարվա, ընկերոջ, կարոյենց) վերջավորություններով, բացառականը' ից, ուց (ծառից, գինուց), գործիականը' ով, բ

(գործով, այըամի): Նույնը կարելի է

սաչշմանափակթվով բառերի՝ տարբեր Հոլովումներիպատկանելումասին. օրինակ՝ անկյուն ն արյուն բառերըկարող են Հոլովվել ն՛ ներքինա (անկյան, արյան) ե՛/ արտաքին ի Հոլովումներով (անկյունի, արյունի), ամիսզոյականը կարող է Հոլովվել ն՛ վա (ամսվա) ն՛ ի (ամսի) ձնով, նույնն էլ սկեսուրբառը՝ ն՛ոջ ն՛ի (սկեսրոջ,սկեսուրի) Հոլովումներով ն այլն: Լրացուցիչ բաչխման Հարաբերությանձներ են նան Հեւտնյալ գոյականների Հողնակի թվերի կազմությունը' տիկին տիկիններ տիկնայք,պարոն պարոններ ւպզարոնալք, տղա տղաներ ոողայք (ճիչ է, այք-ով ձները Հնացած են, բայց բարձր ոճեեն): բումղզործածական Այդպես էլ՝ քաղաքացիներ,գյուղացիներ, ճապոնացիներն քաղաքացիք ղյուղացիք, ճապոնացիք(ճիչտ է, ջ-ով կազմվածներն ավելի Հատուկ են ժողովրդախոսակցականլեզվին, բայց ասել

նան

-

-

-

-

-

-

են պաճծը դործածական ոճերում):

Տարիգոյականի տարիներն տարիք ՀոգնակիներըՀավասա-

բապղես գործածականեն գրականլեղվում: նույն երնույժը նկատելի է նան բայական Բերականական Համակարգում,օրինակ Հավասարապես դործածականեն բերի ն ն ն. բերեցի,վերցրի վերցրեցի,Հաղի՛ Հագի՛ր,լաի՛ ն լսի՛ր, նատի՛ նե նստիր: ճիչտ է, բերված ղույգերից առաջիններնավելի Հաեն տուկ խոսակցականլեզվին, բայց վերջին Հաչվովդրանք էլ են Հայերեն:

ՔԵՐԱԿԱՆԱԿԱՆ

ՀԱՄԱՆՈՒՆՈՒԹՅՈՒՆ

-

Սս

էլ

վերնում

բերվածի Հակառակ երնույթն է, երբ բառի նույն ձնն ունեցող մասնիկըտարբերիմաստներ է արտաՀայւտում,Հանղես է բերում առկա է ջերականականւոարբերկարգեր:Համանունությունն

մակարդակներում. բառային երբ դրությամբ արտասանությամբ բառերը նույնն են, իմաստով' տարբեր, օրինակ` սեր (կաթի սեր ն ղգացմունք), այր (մարդ ն քարայր), Շոտ (ոչիսարիխումբ ն բույը), Շարկ (տուրք ն տան Հարկ), բազուկ (ձեռքի ն բանջարեղեն),ակ (աչքի ն աղբյուրի):

լեզվի

-

ու

Ջնաբանականմակարդակում ում մասնիկը ն՛ ներգոյական Հոլովի ձնույթ է (գրքում, ձորում) ն/ անկատարղերբայի (գրում,

): կարդում

Ու

ձնույթը ն՛ անորոչ ղերբայի սեռական Հոլովի վերջավորությունն է (դրելու թուղթ, կարդալու գիրք) ե՛ ապառնի դերբայի (գրելու եմ, կարդալու ես), ել -ր թե՛ անորոչ (գրել, երգել) ն թե՛ վաղակատարդերբայի ձնույթ է (գրել է, երգել է, կարդացելէ, մոռւսցելէ): մ ձնույթը ձնավորում է ն՛/ բայի Հրամայական եղանակի երրորդ դեմքը (կարդա՛, խաղա") ն ըղձական եղանակի եզակի երրորդդեմքը (խաղամ,խաղաս, խաղա): Նույն ձնույթը ձնավորվում է նան որոչ անկանոն բայերի սաշմանականեղանակիանցյալ կատարյալժամանակիառաջին դեմքը (ելա, տեսա, առա, կերա):

ՍտուգիչՀարցեր.

ի՞նչ Է ուսումնասիրում Ջեաբանությունառարկան: 2. Ի՞նչէ քերականականիմաստը,ի՞նչ է ձնը: ): 3. Ի՞նչեն քերականական կարգերը (բերելօրինակներ 1.

5. 0բինակներով ցույց տվեք բառային ն 4նաբանական քերականականՀամանունությունները: 1. Առաջադրանք

Բերված Հատվածում ցույց տալ բառերի քերականական կարգերըն նչել դրանցտեսակները: Փոթորկային դգիչերին Հաջորդեց զարնանային խաղաղ,

Ողականամրոցը ծառաղարդ Հովասուն չրջապատող առավուոր:

բլուրները մխում էին ձյունի պես ճերմակ գոլորչիներով... օդի մեջ լողացող ֆրային չիթերը արեզակի առաչին ճառագայթներից վառվում էին միլիոնավոր ոսկյա Հուլունքների նման... Ծառերի տներնները,խոտերի ծղոտները, Հովիտների նախչուն ծաղիկները Առուն խոխոջում էր իր սփոված Էին դույնզզույնդոծարներով: Աչբիդ էր ալիքներով: տեսածը փառավորում Հողիղ: 2. Առաջադրանք կազմեցեքլրացուցիչբաչխմանՀարաբերությունները.

լսում են Սենյակում երգումեմ: Տիկնայքն ւպարոնայք մտքներում ղդովաբանում: Մենքխիղավխությունով ղարաբաղյան Հաղթեցինք կովում: Ամսվավերջին սաստիկ չատ չէինք սարսաւիում: թամիից ու

Գյուղացիքիրենց ղզործնեն անում, քաղաքացիք' իրենցը: Մեղրիի Գյումրիի Հայերի մեջ բնավորության նման գծեր ու

չատ

կան:

Գիրքը բերի ն Հշանձնիտիրոջը, վերցրի նոր գիրք, նստեցի ն սկսեցի մւոքումկարդալ: բազմոցին ասացի. Տղայիս Նստի՛ ն լսի՛. գրքի մեջ մեզ վերաբերողբաներ չատ կանչ -

ՃԵՎԱԲԱՆԱԿԱՆ

ԲԱՌԻ «Բառ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

է այն Հնչույթը կամ Հնչույթախումբը, որն ունի

բառ-

(էղ. անկախ, ինքնուրույն զոյություն զործածություն» իմասւո, ու

Աղայան,նչվ. աչիս., էջ

109):

Այս սաՀշմանմանըՀավելում են

բառայինչնչտր: Բառր կարելի է քննել լեզվի ւտտեսանկյուններով.

բոլոր

նան

մակարդակներում՝տարբեր

Հնչյունաբանական մակարդակումդիտարկվումէ'

բառը մեկ Հնչույթ Լ (ու, Ե, ա, 6, թն մի քանի Հնչույթների միասնություն (ուր, զարնջուր, չրեր, չրից, չրնրում, անչրղի, գարեջրատուն)... 2. Բառակաղմական մակարդակումքննվում է բառի կաղմուէ, թյունը' պա՞րզ բա՞րղ է, ածանցավո՞ր է, ի՞նչ ձնույթներից է (տե՛ս կազմված բերվածօրինակները,որոնք մեկականբառեր են' ): ւռարրերկազմություններով 3. Ջնարբանական մակարդակումքննվում են բառերի քերականական իմաստները,թե ինչ խոսքի մասի են պատկանում, ինչպեսնան' դրանց կրած քերականականկարգերը'թվի, Հոլովի, խոնարՀման,առկայացմանն. այլն: 4. Շարածյուսական մակարդակում քննվումԷ բառի' նախան դասության բառակապակցությանանղամ լինելը կամ չլինելը: 5. Ոճականմակարղակում քննվումէ բառիոճական արժեքը: Այժմ կոնկրետ լսոսենք բառի ձնաբանական մակարղակում ունեցած ձների դրանց կրած ձնափոխությունների մաին: բաղկացած են լինում մեկ կամ մեկից Բառային միավորները ւտարրերից, որոնք լեզվաբանության մեջ ավելի իմաստակիր են կոչվում ձնույթներ: Սրանքլեզվի 4նաիմաստային նվազագույն միավորներնեն, ունեն իրենց ձեն բովանդակությունը,որոնք կապված են իրար Հեւո: անլազելիորեն բաժանվում են 2 խմբի' Ձնույթները

1.

ու

ու

կամ նյութական իմաստ արտածայտողձնույթՀիմնական

ներ. սրանք արտածայւում են նյութական աչխարչի օբյեկտիվ առւսրկաներն երնույթները, Հաւոկանիչներն դգործողուԹյունները, ինչպես օրինակ` ձառ, մարղ, կատու, ամւբուղ (առարկա), կանաչ, մեծ, փոքը, լավ (Շաւտկանիչ),զրել, երգել, խաղալ (գործողություն), երկու, Հինգ (թվական) ն այլն: ինքնուրույն զոյություն ունեցող Հիմնական 4ձնույթները կոչվում են արմատներկամ արմատականբառեր: 2. Երկրորդական կամ քերականական4ձնույթներ.սրանք զուրկ են նյութականիմաստից,միանում են Հիմնականձնույթներին. մի դեպքումփոլխում են բառի իմաստը ն նոր բառեր են կազմում, կամ ել ցույց են տալիս բառերի Հարաբերություններընախադասության մեջ' կազմելով բառաձներ: Ըսւո այդմ էլ՝ երկրորդականձնույթները բաժանվում են 2 խմբի' ա) ձնույթներ, որոնք, ավելանալով Հիմնականձնույթներին, են ն նոր ւք,ինչպես' ղրանց իմաստները բառերեն կազմու փոխում Հ ան Հ Հ ծաղիկ ոց ծաղկանոց,ամպրոպ ային ամպրոպային, ամենամեծ, մեճ չ լավ չ ություն լավություն, մեծ Հ ամենա ն պես մեծապես այլն: Ձնույթննրի այս խումբը կոչվում է բառակազմական. սրանք աճանցներնեն. բ) ձնույթներ, որոնք, ավելանալով արմատին, ոչ թե նոր բառեր են կազմում, այլ ցույց են ւոալիս այդ բառի Շարաբեծառ չ եր, ծառ Հ րությունը ուրիչ բառի Հետ, ինչպես` ծառ չը, « Հ Հ Հ ից, կամ երգ եց երգեց ի, իր, ինք չին ն այլն: Ձնույթների այս խումբն էլ կոչվում է բառաշարաբերականչ Սրանք էլ Հոլովման, խոնարՀման,Հոգնակիացմանն առկայացման վերջավորություններն են: Երկրորդականձնույթների այս խմբի մեջ են մտնում. նան կապերն չաղկապները,որոնք նույնպես տարբեր բառերի են Հւսրաբերություններ ցույց ւոսլիս (գնաց ղեպի այգի, ջրեց ծառ ու ծաղիկ): ԵրկրորդականբառաՀչարաբերական 4ձնույթ է նան ա Հողակապը, որը ւտարբերբառերից նոր բառ է կազմում (ճառաբուն, գրագետ, մարդասեր): ու

ու

»

-

-

ու

»

»

»

ՀԻՄՔ

ԵՎ ՎԵՐՋԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆ

Բառի ձնաբրանականվերլուծության Հետ կապված ամենաՀիմնական Հասկացություններն են Հիմքը ն վերջավորությունը: Բառի Հիմքը նրա Հիմնականձնույթն է, որբ կարող է լինել թե՛ ւպարզ (մեկ արմատից կազմված բառը' դաս, ընկեր, անձրն, ջուր, Հեռու, գիր, սյուն) ն թե՛ երկու ն ավելի արմատներիցկազմված բարղ րբառերը'(դասընկեր,անձրնաջուր,Հեռադրասյուն): Պեւոք է մեկընղդմիչտ Հիչել, որ բառի Հիմքի մեջ մտնում են նան ածանցները' ընկերություն, անձրնային,անգիր, դժբախտ,անընկերություն... իսկ բառի վերջավորություններըքերականական իմաստներ արտաճայտող, երկրորդական բառաչարաբերական ձնույթներն են. օրինակ ընկերներ, ընկերս,ընկերներից,դասընկերներով բառերում վերջավորություններն են' ներ, ից, ով, ս

ձնույթները:

ինչպես երնում է բերված օրինակներից'միննույն բառը (ՀիմՔը) կարող է ստանալ տարբեր վերջավորություններ, այստեղից էլ Հեւտնում է, որ Հիմքերըլինում են երկու տեսակ' բացարձակն

Հարաբերական: Քացարձակըայն Հիմքն է, որը չունի քերականական որնէ վերջավորություն' ընկեր, ղասընկեր,ընկերասիրություն,անգիր, դժբախտ: ՀարաբերականՀեմքբըմինչն բառի վերջին վերջավորությունն բառի բացարձակ Հիմքը ընկած մասն է. այսպես դասընկերներիցս է , ղդասընկեր-ն իսկ նույն բառի ՀարաբերականՀիմքը դասընկերներիցբառն է առանց ս-իչ Նույնն էլ' գրքերիցբառի բացարձակՀիմքն է զրք Հնչյունափոխված արմատը, իսկ նրա ՀարաբերականՀիմքն է' դրքեր բառը:

Բացասական կամ զրո ձնե Բառերիքերականականիմաստնան ները կարող են այրչոածայւվել առանց վերջավորությունէ ների, դա առկա թե՛/ անվանականն թե՛ բայական Համակարդում. դա բառի ուղիղ ձեն է' առանց քերականականվերջավորության. այսպես' գեւտեր,գեւտերից, գետերում բառերից եթե -

ենք Հողնակիացմանն ՀոլովականվերջւսվորությունՀեռացնում

ները,

մնում

է

գետ բառը'

զրո

վերջավորությամբ, այդպես էլ՝

գրեցի, գրեցիր, գրեցինք,գրեցիք, գրեցինձներից եթե դուրս ենք մնում է անցյալ բերում դիմայինն թվային վերջավորությունները, կատարյալի գրեց ձեր: Բառերի մեջ քերականական կցական ու թեքական ձներ իմաստներնարտաչայտովումեն 2 ճանապարծով. 1) Բառին, արմատին առանձին ձնույթներ կցելով, այսինքն' են ըստ քերականականկարգերն արտաճայտվում մասնիկներով, ունի մեկ իմաստ. օբինակ՝ որում մասնիկներիցյուրաքանչյուրն խոսքերովղբառերում ընկերն խոսք արմատներին ընկերներիցս, են կցվել ներ,եր Հողնակիացմանձնույթները, սրանց ել՝ ից, ով Հոլովական ձնույթները, իսկ սրանց ել կցվել են ս ն դ կայացման ձնույթները: Հիչեցնենը, որ յուրաքանչյուր քերակաէ նական կարգ արտաՀայտվում առանձին մասնիկի (ձնույթի) կցականլեզու միջոցով: ժամանակակից Հայերենը Հիմնականում է, սակայն ունի զրաբարից ժառանգածթեքականության որոչ ձներ: կցական լեզուներ նն' թուրքերենը, ուզրո-ֆիննական, մոնղոլական,դրովիդյան, ճապոնականն այլ լեզուներ: 2) իմաստներիարտածայտմանմյուս Բառերի քերականական է, այսինքն' երբ քերականականկարգերն ձերԹեքականությունն առաջանում են ոչ թն մասնիկների (ձնեույթների) կցումով, այլ նույն բառի մեջ կատարվողներքինթեքումով, ինչսլես Հայր» Հոր, տունջտան (ուղղական սեռական), անգլերենի' 1Թ0Է (ուռք) 1թ6է (ուռքեր), ռուսերենի' ՇՈՅՔ10 (ապակի) ՕՄՅՃՕ1 (ապակիների): Թեքականլեզուներն ավելի չատ են' սեմականլեղուները, լատիներենը,ռուսերենը, գերմաներենը,Հին Հունարենը, Հին Հայերենը ն այլ լեզուներ: ն. վերլուծական Համադրական ձներ Լեզվում քնրականական են նան իմաստներնարտաՀայտվում Համադրական (սինթետիկ) ն վերլուծական(անալիտիկ)տիպերով: Վերլուծական ամենատարածված լեղուներնեն չինարենը,անգ(ԱՇ օճոծ 1օ ԹօուՇ նա (11 «Տէ լերենը եկավ Հոոմ), ֆրանսերենը ՖՇոս ձ ԹօուՇ նա եկավ Հոոմ): Այս նույն նախադասությունը լատիներենում (որը Համադրական լեզուէ), կլինի`ՓՇուէ Բօոոռ Եկավ Հոու: տիպն այն միջոցն է, երբ քերականական Համադրական իմաստներնարտաճայտվումեն բառերի ինչպես արտաքին4նաբանականկազմի փոփոխությամբ, ինչպես' ծառ-ծառեր,ծառից, -

աո-

-

-

-

-

-

-

-

ճառերով,երգ-եց-ի-ինք, խաղ-աց-իր-ին, այնպես էլ ներքին' այսինքն արմատիՀնչյունափոխության միջոցով,ինչպես՝Հւասյը» արյունշարյան, զիրչզրել: Ածանցումը ն Հոր, տունշտան, գիրք բարդացումը նույնպես Համադրականտիպեր են (դաս քար (քարքարոտ), ային (ղաս(ա գրքային, քար չ

Հ

Հ

ուռ

Հ

տ

Հ

(ոոմարդի) այլն: միասին' մեկ կարճասած լեզվական Համադրական ձնեերը

մարդ ի

ն

բառով զրվող 4ներն են' ի տարբերություն վերլուծականձների, որտեղ քերականական իմաստների արտաչայտման Համար Հանդես են գալիս այլ բառեր, դրանք Հիմնականում օժանդակ բայերն են' գրում եմ, ես, է, ենք, եք, են (եզակի), էի, էիր, էր, էինք, էջ, էին (Հողնակի)։ Ասենք, որ վերլուծական ձնեերովեն կազմված սաՀշմանական եղանակի բոլոր ժամանակային ձները (բացի անցյալ կատարյալից), ինչպես նան արգելական Հրամայականը' (մի՛ կարդա) Հարկադրականը'պիտիեղանակիչով (պիտի գրեմ): չ

են նան Վերլուծական ձնեերով կաղմվում բայերիերկրորդական

ժամանակները(գրելիս եմ լինում, գրած կլինեմ, զրած էի եղել, զրած պետք է լինեմ): Տալօժանղակ բառը նույնպես վերլուծական ձներ Է կազմում (դրել տուր, զրել կւոամ, գրել եմ տվել, գրել պետք Է տայի ն

բաղադրյալ

գրելւովեցի): ւպատճառականը՝

Առաջադրանքներ. 1. Բերվածբառերումընդգծեք բառակազմական Հիմնականն երկրորդականձնույթները' նչելով երկրորդականներիտեսակները (բառակաղմական, թե՞ բառածշարաբերական): Երաժչտություն, անչյուրընկալ, զեղանկարիչ, կանայք, պաբոններ, ուսանողներից, դժբախտություն, լիովին, թախծալի, իմաստուն, ենթազիտակցություն, Հեռաստաններից,գովաբանությամբ, քաջությամբ, ընկնրասիրաբար,տմարդի,մ'պակողմնորոչում, լեռներում, ուսում, անճաջողություններից, քաղա-

ջապեւոը, քաղաքապետերից,զոծացան, խոսի՛ր, Հանգստացեք, ուսանողներիցղ, առաջաղիմությունս, Հուղմունք, զորեղ, կա-

նաչեղեն, նախապատրաստվեցեք, կկարդամ:

2.

ԲերվաճՀատվածիցդուրս գրեք միայն զոյականներըն. նչեք

դրանց ձնույթները: Այդ գեղեցիկ առավոտը Հիչեցնում էր այն վաղեմի Հանդիսավոր առավոտներից մեկր, երբ Աստղիկր' Տարոնի դիցուծին, դուրս էր զալիս Աչտիչատի տաճարներից ն, չրֆապատված իր անթառամ նաժիչւտներով,իջնում էր Քարքե լեռան բարձրուալիքներիմեջ լողանալու: Թյունից՝ Արածանիի արծաթափայլ Յ. Նույն Հատվածից դուրս գրեք բայերը' նչելով դրանց ձնույթները: 4. Բերված նախադասություններիցդուրս գրել բաղադրյալ ն բառերը' նչելով Հիմքերը վերջավորությունները'բացարձակ Հիմքերընչելով երկու գծով: չատերը այս տարվաամոան ամիսներինգյուղ Ուսանողներիցս գնացին զյուղատնտեսականաչխատանքներիցՀողնած ձնողներինօգնելու:Նրանցից չատերը ժամանակներն անցէին կացնում Հայրենի լեռներում ջրերում, Հաճախ ել զբաղվում էին ընթերցանությամբ, որը Հաճելի ժամանցէր նրանց Համար: Պատմավեպերիցղմեկր դասընկերդ է տարել, կարդալուց Հետո Տիգրանինասաց մայրն նրան Հանձնեց կվերաղարձնի,Հինավուրց մի գրություն, որը մեճ պապից էր մնացել, ն մայրը ու

-

ու

էր խնամքով: ւպածշում

ԽՈՍՔԻ

ՄԱՍԵՐԻ

Ցանկացածլեզվի

ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

ԵՎ ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ"

բառերի ամենադրանց կրած ձ4նաբանական փոփոխուընդճանուր իմաստների, Թյունների ն չարաճյուսական կիրառությունների, բաժանվում Է որոչակիխմբերի,որոնք կոչվում են խոսքի մասեր:Յուբաքանչյուր խոսքի մասի մեջ մւոնող բառերին Հատուկ Ե տվյալ են մի մասն անվանում Խոսքիմասիընդչանուր իմաստը. բառերի անձեր, առարկաներ երնույթներ (սրանք կոչվում են դոլյականներ), մյուս մասն արտաճայտում է առարկաների ), որակական Հատկանիչներ (սրանք կոչվում են ածականներ Թվային ն դասականՀատկանիչներցույց տվողներնէլ կոչվում են թվականներ,բառերի մի զգալի մասն էլ նչում է զոբծողություն, սրանք բայերնեն, բայերի' զորձողությանՀատկանիչ նչող են: Կան բավականինթվով բառեր, որոնք բառերըմակբայներն առանց տարբերակման փոխարինման ղեր են կաւտարում' դրվելով նչված խոսքի մասերի փոխարեն,դրանք էլ դերանուններն են: Նչված այս 6 խոսքի մասերը կոչվում են նյութական իմաստ արտածայտողխոսքի մասեր: Դրանք ունեն անվանողականզործառույթ, որովՀետնանվանումեն առարկաներ,Հատմկամ գործողություններ: կանիչներ Սրանքչարածյուսական բառապաչարը,

ըստ

այդ

ու

՛

Խոսքիմասերի ղասակարղզման ղրանց Համակարգիվերաբերյալմիասնական տեսակետ չկա. տարրեր լեղվարաննե՝ տարբեր սկզբունքներով են ղրանք ղասակարզում: Տե՛ս Մ. Աբեղյան,Հայոց լեղվի տեսություն, 1966: Գ. Սնակ,Խոսքի մասերի ուսմունքի, ԵՊՀ, Գիտականաչխատություններ, 1939, Հ. 1: Գ. Ջածուկյան,ժամանակակից Հայոց լեղվի տեսության Հիմունքները, ԳԱ Հրատ., 1974: Ս. Աբրածամյան, խոսքիմասերըն նրանցրառական ու քերականականՀաւոկանիչննրիփոխԶԹեքվող ՀարարերությունըժամանակակիցՀայերենում, ԳԱ, 1965: Հ. Բարսեղյան, Հայերենի մասերիուսմունքը, 1980: եղ. Աղայան, ժամանակակիցՀայերենիՀոլովումը ն խոսթի խոնարՀումը,1967: Ռ. հչխանյան,Արղի ՀայերենիՀոլովումը ն խոնարծումը, 1971: Մ. ԺամանակակիցՀայոց լեզվի տեսության Հարցեր, ՀատորներԱ, Բ, Գ, Ասատրյան, 1970, 1973, 1977 ն Ժամանակակից Հայոց լեզու (ձնաբանություն) 1983: Մենք Հետնել ենք Մ. Ասատրյանիտեսությանը: ու

անդամներիպաչկարդակում կատարում են նախադասության ւոոններ: Նչվածներից3-ը զոյականը,դերանունըն բայր ձնաեն քերականական կարգեր" բանական մակարդակումստանում ն Հոգնակիացման,Հոլովման,խոնարՀման առկայացման: Ավելի սակավաթիվ բառեր էլ կան, որոնք զուտ Փերականական իմաստներ են արտաՀայտում, այսինքն` կապակցում են ն. կոչվում են ձեականկամ բառեր նախադասություններ երկրորդականխոսքի մասեր, դրանք են կապերն չաղկապները: իմաստ է Սակավաթիվբառերի մի մասն էլ վերաբերմունքային են վերաբերականներն ձայնարարտաՀծայտում. դրանք իմաստնույնպես զուրկ են ֆերականական որոնք կությունները, են խոսողի ղդացական ն կամայինվեներիկ արտածայտում բաբերմունք, ինչպես նան բնաձայնություններ: Այսպիսով, Հայերենում գոյություն ունեցող ավելի քան երկու Հարյուր Հաղարբառնրը դասակարզվումեն տասը խոսքի մասերի (ծիմնական) ն չորսը՝ միջն' վեցը նյութական իմաստ ունեցողներ նյութական իմաստից զուրկ (երկրորղական): Արդ տնսնենք, թե ինչ սկզբունքներով Է կատարվում տվյալ լեզվի խոսքի մասերի ղասակարգումը. դրա Համար պետք է նկաւոի ունենալ 3 Հանգամանք' ա) բառի ընդծանուր քերականական իմաստը,ր) բառի ձնափոխություններն ձնաբանական ն գ) բառի չարածյուսականկիրաառանձնաձատկությունները ու

ու

ու

ու

ու

ռությունները:չ

Բննարկենքայդ սկզբունքներնառանձին-առանձին. 1. Բառերի'տարբեր խոսքի մասերի պատկանելությունըորոչելիս ամենից առաջ պետք է որոչել բառի ընդՀանուրքերականական իմաստը, այսինքն' ինչպես ասվեց վերնում, ւվլետք Է նկատիունենալ, թե տվյալ բաոը առարկա՞ է անվանում, առար-

կայի ֆեր

դրա Հաւոկանի՞չը, Հւսւոկանի՞, զործողությո՞ւն, թե՞ լսոս,

նախադասություններկապակցելու կամ վերաբերմունքայինիմաստ: Ճիչտ է, յուրաքանչյուր խոսքի մասիմեջ կարող են մտնել նան արմատականտարբեր իմաստներ ունեցող բառեր, սակայն այս դեպքում պետք է նկատի ունենալ ամրողջականբառի խոսբիու

մասային իմաստը:Այսպես, օրինակղ̀զոյականի լսուքիմասային կարզի մեջ մտնում են ոչ միայնիրերի անձերի անուններ (զիրք, ծառ, երեխա, աչակերտ), այլե առարկայացվածզործողությունու

ւէ)

ների անուններ (վազք, զեկուցում, ընթերցանություն), կամ են ոչ միայն ածականի խոսքիմասային կարգի մեջ մտնում ծատկանիչների անուններ (լավ, վատ, քաջ, ուրախ), այլե այնպիսի բառեր, որոնք իրենց արմատայինիմաստով ցույց են ւուսլիս առւսրկա կամ գործողություն (արնոտ, լեռնային,ոսկե Հիմքը' գոյական, Հիացական,մւոածական Հիմքը" բայական), ամբողջական բառերի իմաստներն այս բառերում ածաբայց կանական են, իսկ վերնում բերված բառերում" գոյականական (վազք, զեկուցում,ընթերցանություն): Հայերենում կան նան սաշմանափակ թվով պարզ բառեր, որոնք միաժամանակնե՛ ածական են, ե՛ գոյական, ածա դրանցից մութ, խավար, Հարուստ, աղքատ, մի քանիսը' տաք, ցուրտ, խենթ, Հիմար,որբ, ամուրի: 2. Խոսքիմասերըդասակարգելիսմիւսժամանակ պեւոք է Հաչն նան Հատվի առնել բառերի ձնավորումը նրանց ձեարբանական կանիչները: Այս դեպքում էլ պետք է նկատի ունենալ, թե բառերնինչպիսի ձնափոխությունների են ենթարկվում, քերականական ի՞նչ կարգեր են ստանում, եթե Հոլովվում են, ուրեմն գոյականներ ղերանուններ են, եթե խոնարՀվում են, ուրեմն բայեր են: Ասենք, որ միայն բայերն են, որ մյուս խոսքի մասնրիցտարբերվում են ել, ալ վերջավորություններով (բայի ուղիղ ձնում' անորոչ ղերբայներում), մյուս խոսքի մասերը վերջավորություններ չունեն, ղրանց մի մասը տարբերվում է ածանցներով' գոյականակերտ, ածականակերտ, մակրայակերո(նան բայական): Ածանցման դեպքում էլ պետք է նկատի ունենալ, որ նույն ածանցներովերբեմն էլ ձ4նավորվումեն տարբեր խոսքի մասեր. օրինաակ'ական-ը ածականակերտ աձանց է (ընկերական, բարեկամական,դպրոցական, կուսակցական)վերջին նրկու բաոնրը Հավասարաղեսն ածականներեն, ն՛ գոյականներ,ինչպես' դպրոցականծրազիր, կուսակցականժողով ն դպրոցականը պեւոք է պարտաճանաչլինի, կուսակցականըկատարեցխոստումը: Այդպեսէլ՝ վոր-ածանցը'«Աչխատավոր մարդըսոված չի ն մնա»: «Աչխատավորը է բարիքներ ստեղծում»ււյլն: Այս ղեպքում էլ մեզ օգնության է գալիս խոսքի մասերի դասակարգման երրորդ Հշաւտկանիչը' նրա չարածյուսական պաչտոնը: -

-

ու

2-79

մակարդակումգոյականըՀիմնականում Շարածյուսական ենթակայի, խնղիրների, ւլարազաների ն ստորողելիականվերբադրիպաչտոններ է կատարում, ածականըն թվականը Հիմնականում որոչչային, բայը' ստորոգյալի, մակբայը պարակապերն չաղկապներընախադասությանանդամներ ղդայական, իսկ մյուս դեր են կատարում, չեն լինում ն սոսկ կապակցական երկու խոսքի մասերը' վերաբհրականներն ձայնարկությունլսոսքի մասեր ն արտաչայները, կոչվում են վերաբերմունքային են խոսողի դատողականն զգացականվերաբերմունքը: ւում ինչպես նկատելիէ, Հայերենումխոսքի մասերը 10-ն են, որոնց Հատկանիչձեւաբանական Հիմնտկանքննությամբ, իմաստներով, է այս բաժինը' ներով էլ զբաղվում քերականության Ջնաբանությունը: Նչենք նան, որ ոչ բոլոր լեզուներում են խոսքի մասերն այս 3 ճամար ել տարբեր սկզբունքներով դասակարգվում, ղրա է: լեզուներում խոսքի մասերի թիվը տարբեր վերնում բերված օրինակներում նկատելի է, որ միննույն խոսքի մասի կազմի մեջ մւոնում են նան ուրիչ խոսքի մասեր ն կատարում են այդ խոսքի մասի պաչտոնը. եթե ածականն է Հանդես եկել զոյականի դերում, ուրեմն այն ձեռք Է բերել զոյականին Հատուկ քերականական կարգեր' Հող է ստացել, մասնիկներԷ ստացել ն կատարելԷ Հոլովվել է, Հոգնակիակերտո գոյւսկանինՀատուկ չարածյուսականպաչտոններ:Այս առումով «Լավը վատից քննենքՀեւոնյալնախաղասությունները, ւլեւոք է չեն կարող կարողանալ ւուսրբերել:»:«Հիմարները խելոքներին Յ.

ու

ու

Խելք սովորեցնել»:

Այստեղլավ վաւտածականներիցառաջինըՀող է ստացել, իսկ երկրորդը' Հոլովականվերջավորություն: Առաջինըկատարել է ենթակայի պաչտոն, երկրորդը' անջատմանխնդրի: Երկրորդնախադասությանմեջ ծիմարն խելոք ածականները ստացել են գոյականինՀատուկ Հոգնակիթվի (ներ) ցուցիչները, ծոլովվել են գոյականներինման' առաջինըկատարելէ ենթակայի դեր, երկրորդը' ուղիղ խնդրի: Այդոլես էլ դերբայներըկարող են փոխանցվելածականներին գոյականների,ինչպես նան զոյականը' կապերի, գոյականն ն այլն: մեջւսյս երնույթը ածականը' մակբայի Լեղվաբանության կոչվում Է խոսքի մասերիփոխանցում:Բննենք այն: ու

ու

ԽՈՍՔԻ ՄԱՍԵՐԻ

ՓՈԽԱՆՑՈՒՄ

Լեզվի պատմականզարգացմանընթացքում բառը մի խոսքի մասից կարող է անցնել մեկ ուրիչ խոսքի մասի ոլորտ, ն ղրա

է (պրոֆ.ՍերգեյԱբրաձՀամյանի երկփեղկվում ւոերմինն իմասւոը

բառը ձեռք է բերում մի նոր իմաստ:Մի խոսքի մասից մյուսին անցնելով փոխանցված բառը ձեռք է բերում ւովյալ խոսքի մասին Հատուկ իմաստային, ձնաբանական չարածյուսականառանձնաչաւոկությունները: Հատուկ նչենք, որ ւոեղի են ունենում բառի բառերիփոխանցումները փոխանցվող կիրառության Հիմքի վրա, ըստ որում, ոչ բոլոր չարածյուսական խոսքի մասերն են, որ փոխակերպմանառանձնածատկություն ունեն: Այժմ տեսնենք, թե փոխանցումըո՞ր խոսքի մասերին է

է), այսինքն' նույն

ու

Հատուկ: 1.

Ածականի փոխանցումը գոյականին Հակառակը Վերը -

բերված երկու նախադասություններումտեսանք այղ երնույթը, երբ լավ, վատ, Հիմարն խելոք ածականներըխոսքի մեջ ստացել են գոյականին Հատուկ քերականական կարգեր ն իրենց Հիմնական" Հւաւոկանչայինիմաստների Հետ ձեռք են բերել նան գոյականների(անձերի) գաղափար: Ըստ որում թե՛ պարզ, (քաջ, կույտ, որբ, ծանոթ, ծուռ), թե՛ ածանցավոր (զինվորական,ղպրոցական, բանակային, երկաթուղային, բանվոր, զինվոր) ն թե՛ բարդ կազմությամբ (չատախոս, քչակեր, պայծառամիտ) աճականներըկարող են փոխանցվելգոյականների: Այս նույն երնույթը Հավասարապեսդոյություն ունի նան գոյականներիՀամակարգում,երբ անձի, առարկայիանվանումները զործածվում են ուրիչ գոյականների Հեւտ ն նչում են նրա որակականՀատկանիչը:Օրինակ, քար ն աղվեսգոյականները,դրվեն լով սիրտ մարդզոյականներիվրա, նչում են սրտի կարծըլինելը ն մարդուխորամանկությանՀատկանիչը: Այս նույն երեույթը Հատուկ է նան ինչպես ածանցավոր,այնպես էլ բարդ կազմություն ունեցող գոյականներիցմի քանիսին: նախ ածանցավոր Օրինակներ կաղմությամբ. ծաղրածու դերասան է, Հավաքածու աչխատանք է, գրչակ գրող է, մւտավորական ղեկավար է, թնթնսոլիկ կեցվածք ունի, կառապանպատգամավորէ, խիստ նացիոնալիստղեկավար է:

Բարդությամբ'արծվաքիթ մարդ է, առյուճասիրտզինվոր

է,

ծնողասերերիտասարդէ, ստախոսսրիկայի մեկն է այլն: 2. Դերբայների փոխանցումըածականներին գոյականների իչ ւծւանցովկազմված ենթակայական դերրայներն Գրաբարյան այժմ վերածվել են ինչւվես ածականների(կիզիչ, բուժիչ, Համոզիչ, չարժիչ, մաւոնիչ), այնպես ել գոյականների (ուսուցիչ, երգիչ, արարիչ, բնակիչ): Ժամանակակից Հայերենում նույնպես նկատելի է նույն դերբայիած-ով կան ինչպես երնույթը,օրինակՀ̀արակատար գոյականներ(սիրած, նչանած, խորովաձ), այնպես էլ ածականներ (կրթված, Հոգնած,կատաղած,մեքենագրված,թրծված): Նույնը կարելի Է ասել նան ենթակայականդերբայի վերաբերյալ, որոնց մի մասը գոյականներեն' ուսանող, դրող, ծնող, ընթերցող ն այլն: Ց. Գոյականներիփոխանցումըկապերի Ժամանակակից է Հայերենի կապերի մի մասը առաջացել գոյականների ուղիղ ձներից (տեղ, ժամանակ, տակ, դուրս, ներս...) մի մասն էլ' Թեքված ձներից' (նպատակով,պատճառով,Հիմունքով,ձեռքից, կողմից,միջոցին,պաճին)։ երեսից, կապերիմի մասն էլ զրաբարյանքարացած Հոլովաձներիցեն մնացել (չնորչիվ, առթիվ, նկատմամբ,ղիմաց, Հանձին,Հանուն): Արդի Հայերենում կան բառեր, որոնք Հավասարաչափթե՛ կապի դեր են կատարում ն թե՛ մակբայի(նայած կիրառության), օրինակ«Ներս մտավինձանիցՀետո» (կաղ), բայց' «Գնա, Հետո կգաս» (մակրայ), այղպես էլ' «Դոսն առաջ կանգնած էր մեքենան» (կապ, «Առաջ ): չկար» (մակբայ այս չենքը այսչոեղ ե՛ չաղկապ նման կապ Վերնում ասվածի Հաճախկապի Ե՛վ ն չաղկապի խոսքիմասային պատկանելությունը նույնպես որոչվում էր չարածյուսական Հիմունքով: Օրինակ, Հետնյալ նախաղասություններումմինչե բառը կապի ղեր է կատալրել՝ «կատվի վազքը մինչն մարագն է», «Քայլեցինք մինչն Հրապարակ» (տարածականիմաստ ունի), «Խոսեցինք մինչն լուսաբաց», «Սպասենքմինչն գարուն» (ժամանակայինիմաստ): Մինչդեռ նույն մինչն բառը Հետնյալ նախաղասություններում չաղկապի դեր է կատարել' «Մինչն կպատրաստվերելույթ: ունենալ, նիստը վերջացավ»:«Մինչն չՂբղես, տեղիցչի չարժվի»: Նույնը կարելի է ասել փոխանակբառի մասին. կապի իմասն

-

-

-

ւոով' «Փոխանակինձ Հավատալու' ուրիչին լսեց»: «Փոխանակ զղջալու' ավելի խորացավ մեղքերի մեջ»: Փոխանակըդրվել է ւսնորոչ դերբայի տրական Հոլովի ճետ ն Հակառակ Հիմունքի իմաստ է արտաՀայտել. նրա տեղը կայուն է' անորոչ դերբայի Հեւո: ՄինչդեռՀետնյալ չաղկապիղեր է նախադասություններում է՝ «Փոխանակղղջայիը արածիդ կատարել. նրա տեղն ազատ Համար, նոր զանցանքկատարեցիր»,կամ' «Փոխանակդասերդ ես նայում»: սովորես, անընդծաւո Հեռուստացույց Ե՛վ շամաղասականե ստորադասականչաղկապներ կան սածմանափակթվով չաղզկապներ,որոնց ւոեսակներընույնպես -

է որոչել:Օրինակ` մինչ-ը չարածյուսական կիրառությամբ կարելի

Հիմնականումստորադասական չաղկապ է. ունի ժամանակային ն ժամանակիպարագա ստորաղաս նախադասությունը իմաստ «Մինչ նա պատրաստվումէ ներկակապում է գերադասիՀեւ՝ յացմանտոմս վերցնել, ես արդենվերցրել էի»: Նույն մինչ-ը նան Համադասականիդեր Է կատարում` «Համբոն խրատում էր որդուն, մինչ Գիքորնարդեն քնել էր» (ՀԹ): չաղկապը Հիմնականումստորադասականէ, ունի ՀեՈւրեմն ազատնանքի իմաստ'«Ղարարաղյան չարժումըՀայաստանը

ւտասգրեց թուրքերից, ուրեմն սլեւռք է մինչե վերջ Հավատարիմ մնանք այդ չարժմանը»: Այս չաղկապը կապակցում Է նան Համաղաս նախաղասություննե :Համազոր անդամներ. «Ավարտեցինքաչխատանքը,ուրեմն կարող ենք տուն գնալ» (կաւլակցել է նախադասություններ) ե «Մանկավարժներն գիտնականները,ուրեմն մտավորականությունըդեմ է օտարաու

ու

է նախադասության ): լեզուղպրոցներին» (կապակցել անդամներ Եթե..ապա (Համադաս)«եթեգինին Հնությունից թԹնդանում -

է,

ապա

դաս)

-

սլոնզիան Հնությունից քաղցրանում է» (ՊՍ), (ստորա«Եթե խոստանասգիրք տալ, ապա կգամ»:

ՓՈԽԱՆՈՒՆՈՒԹՅՈՒՆ

Վերնումւտեսանք,որ խոսքի մեջ մի խոսքի մասըկարող է զալ մեկ ուրիչ խոսքի մասիկիրառությամբ. այդ երնույթը Հանդես կոչվում է խոսքի մասերիփոխանցում:Փոխանցման վելի նեղ

տեսակն է այն երնույթը, նրբ գոյականիդերում է Հանդեսգալիս ոչ գոյականխոսքի մասը' ստանալով զոյսկանական կիրա21

ռություն ն զոյականին Հատուկ քերականականկարդեր. այս երնույթն էլ կոչվում է փոխանունություն: Բննենը Հեւտնյալօրինակները. «Լավագույնը լավի թշնամին է», «երգողը Հաղթեց արտասանողին», «Մրցույթին մասնակցողների տասներեքից

ւմւռւսցան)»: Հինգըմրդանակներ

Առաջին նախադասության մեջ լավագույնը ածականի գեբադրական աստիճանըՀանդես է եկել զոյականաբար,ստացել Է ը Հող ն ենթակայիպաչտոն է կատարել,իսկ լավ ածականընորից գոյսկանաբար է զործաձվել, դրվել Էէ սեռական Հոլովով ն Հատկացուցչիպաչտոն է կատարել: Երկրորդ նախադասության մեջ երգող ն արմտասանող ենթակայական դերբայները Հանդես են եկել զոյականաբար' նրան Հատուկքերականական մեկը Հատկանիչներ, ստանալով ղարձել է ենթակա, մյուսը' ուղիղ խնդիր: են մեջ թվականներն Հանդեսեկել Երրորդնախաղասության ղզոյսկանաբար'Հինգը ենթակայի դեր է կատարել, իսկ տասնեբեքից-ր՝ անջատմանխնդրի: Այս նույն նախադասության մեջ մասնակցողենթակայական դերբայը ստացել Է գոյականին Հաւոուկ Հոգնակիթվի ցուցիչ" ներ ն բացառականՀոլովի վերջավորություն' ից: Նկատելիէ, որ որպես փոխանուններեն Հանդեսգալիս ածականենրը,թվականները, անկախ դերբայները(ոչ բոլորը):

Հատուկընդգծենք,որ որպեսփոխանուն Հանդեսեն դալիս

նան

զոյականին նրա պաչտոնում Հանդեսեկող փոխանունբառի ե իր սնուսկան Հոլովը, որը պարտադիրՀոդ է ստանում մեջ ներառում է Հատկացյալի գաղափար. ձայնավորով վերջացողները կրկնակի Հող են ստանում' երեխա երեխայի երեխայինը, նա նրա նրանը:Այս նրնույթն էլ կոչվում է փոխանունսեռամի երկուօրինակ. կանչԲերենք «Վերցրուերեխայի գրիչր երե«Բեզ իմ կտրամաղրեմ ավտոմեքենան իմը»: խայինը», իր մեջ Առաջին օրինակում երեխայինը ւփոխանուն սեռականը ներառել է երեխայիգրիչը Հատկացուցիչ-Շատկացյալը: Երկրորդ օրինակումիմը' ես դերանվանսեռական Հոլովն է, որը նույնպես իր մեջ է ներառել Հատկացուցիչ-Շատկացյալը' իմ ավտոմեքենան: են Հանդես գալիս նան չթեքվող խոսքի մաՓոխանվանաբար -

-

-

-

-

-

(դերբայական սերը,բառակապակցությունները դարձվածներն ու

դարձվածային միավորները),ինչպես նան

ամբողջականնախա-

դասությունները:Այս երնույթն էլ կոչվում Է ինքնանվանողական «Ա-ն ձայդործւառույթ, որը ճատուկ է նան բոլոր Հնչույթներին Ֆ-ն Մ. Մաչտոցի ստեղծած Հնչույթը նավոր է, Բ-ն' բաղաձայն, չէ), բառաձներին(գրքով-ը, գինուց-ը առանձնատներում-րգոյականների Հոլովվաճ ձներ են), աճանցներին (բար-ր, պես-ը, որեն-ն ովին-րըմակրայակերտ ածանցներ են), վերջավորություններին (ով-ը, ից-ը, ում-ը Հոլովական վերջավորություններ ու

են ն

այլն):

Օրինակներ չթեքվող խոսքի մասերի վերաբերյալ' «ու-ն միավորյալ չաղկապ է, սակայն-ը' Հակադրական, կամ-ը' երկրայական»: «Մասին կապը Համարժեք է վերաբերյալ-ին, դեպի-ն ուղղություն է ցույց տալիս, մինչն-ր ժամանակային ն տարածականիմաստներէ արտաՀայտում»: Ախ-ն վախ-ը ձայնարկություններ են: իՀշարկե-նՀաստաւուսկանվերաբերականէ, գուցե-ն՝ երկբայականն այլն: ինքնանվանողաբար Հանդես եկող բառակապակցությունների ն եների օրինակներ. նախադասությու ու

ԶորավարԱնդրանիկը,մեճատաղանդերզածչանկոմիտասը, ՀամաչխարչայինՀռչակ ունեցող Հրաչյա Աճառյանըմեր ազգի նն: ռւլարձանքներն

«Աղանջինօղ անելը» նչանակում է միչտ Հիչել, իսկ «Էչը ցեխից Հանելը» մի կերպ յոլա տանելու իմաստ ունի: Նախադասություններ«երեկ ես դասին ներկաչեմ եղել»-ը ջեզ չի արդարացնում դաս չպաստասխանելու Համար: «Արի, եղբաղը, իառաբանենքմեր քաղցրաբաո Հայոցլեզուն» է լինի ւեւոք ՀայիՀավատամքբը: յուրաքանչյուր Եզրակացությունըպարզ է' փոխանունությունը պեւտքէ տար-

բերելւփոխանացումներից: Հարցեր.

ի՞նչ եք Հասկանումխոսքիմասերիփոխանցում ասելիս: կիրառություն են ստանում փոխանցվող խոսքի մասերը: Ց. Ի՞նչ է փոխանունությունը(բերել օրինակներ): 1,

Ի՞նչՀաւկանիչներ

ու

1. Առաջադրանք 1 Որոչելընդգծված բառերի խոսքիմասայինպատկանելու23

կարգերը(եթե Թյունը, ասել դրանցձեռք բերածքերականական ունեն):

է. այղ քաղաքի Հերոս Հերոս քաղաք Սանկտ Պեւտերբուրգը Այդ քաղաքը ժողովուրդը ինն Հարյուր օր պաճեց իր քաղաքը: չատ Հերոսներ է ւվել: Բանվորըպետք է պարտաճանաչլինի: Բանվորմարդու արժանապատվությունըչպետք Է վիրավորել: Մի աղքատ մարղ Հանղիլեց մի Հարուստ մարդու, աղքատը Հարուստիցիող խնղրեց, Հարուստը չմերժեց, որովշետն մի ժամանակ ինքն էլ աղքատ էր

եղել:

կիզիչարնի ճառագայթներըչեին կազդուրում ՇոգնածմարդՀաճախէին բուժիչվաննաներ կանց:Հոգնածներն ընդունում:

Ասացի ղու Հետո կմտնեսքննության, նա ինձանից առաջ մտավ, նս նրանից Շեւոո, բայց ես ավելի առաջպատասխանեցի: իր վախճանինկՀասնի,արեգակըմի րուոռ մոխիր «Ժամանակը կդառնա» (Ավ.իս.): Դասի պետք է ուչաղիր լինել: ժամանակ -

Հարցեր.

Ի՞նչ է փոխանունությունը, ինչո՞վ է տարբերվումփոխանցումից: են ձեռք բերում փոխանուններըչ 2. Ի՞նչ Հատկանիչներ Յ. Հայերենում ո՞ր խոսքի մասերն են փոխանվանաբարդգործածվում: 4. Ի՞նչ է փիոխանուն սեռականը,ինչի՞ դեր է կատարում: 5. ի՞նչ Է ինքնանվանողական ֆունկցիան: ծ. Բառակապակցություններն կանախադասությունները րբո՞ղեն փոխանվանաբար Հանդեսգալ (բերել օրինակներ): 1.

ու

2. Առաջադրանք Դուրս գրել փոխանվանաբար գործածվածբառերը, նչել

տե-

սակները. «Ես կպատվիրեմ'կարմիրձին պատրաստեն,-ինչո՞ւ կարմիրը, Արտա՛կ,ղու զիտես, որ ես ճերմակնեմ սիրում:- Ճերմակը ): դեո նստելու չէ» (Րաֆֆի «Առանց առողջության մարդնանկարողէ նույնիսկբարին գեղեցիկը տեսնել Բարիդործ անելը ամեն մարդու վայել չէ» ու

(Մուրացան):

՝

դու պիտիխոսես այդ մասին: ելույթ ունեցողը թող Առաջինը զգա -

--

իր սխալը:

իմնասացի,դուէլ` քոնն Ո ուսանողինը Վերադարձրու վերցրուիմը:

Ես

ասսաչ

Ասածդիսկապեսճիչտ էր, բայց նրանն ել սխալ չէր: Մուչեղ Գալչոյանի արձակը կարդացվում է մեծ Հետաքրքրությամբ, Սիրադեղյանինը'ոչ: իմ ասածը ճիչտ էր, քոնը՝ օբյեկտիվ: 3. Առաջադրանք Բերված նախադասություններից, առանձին-առանձինդուրս գրել խոսքիմասերիփոխանցումներն փոխանվանություններըչ ու

ձղտողը պետք է ազնիվլինի: Աղնիվմարղը իր ճիչտ ճանապարձը կգտնի: ճշտի Հետնից զնացողը երբեք չի սխալվի: Սխալ գործ բոնողը լավ օրվա չի Հասնի, որովչետն լավը թեն ուչ, այ-

Բարի,ղդեղնցիկառաքինի ընկերը մարդու, նրան միչտ լավն ԱչխարՀ ւոեսած բարինԷ ցանկանում: մարդունճանաչող մարդը միչտ բարիէ լինում: Գրելն կարդալնեն մարդուն մարդ դարձնում: ու

ու

ու

ւլեւոք

է միչտ ձգտել լավինու

լավ գործ կատարել:

ԳՈՑԱԿԱՆ են խոսքի մասերից սմենամեծ Թեվը կազմում էղուարղ Աղայանի բացատրական բառարբանի'Հայերեն 136 Հաղար բառերի գրեթե ուղիղ կեսը գուոասը Հայերենի

գոյականները: Ըստ

են' յականներ

66300:

Գոյական կոչվում

այն բառերը, որոնք անվանում են առարկա կամ որպես առարկա մտածված երնույթները, Հասկացությունները, որոնք առարկայականնչանակություն ունեն: Այսպես՝ գոյականներիմեջ են մտնում անձ, կենղանի, իր ցույց տվող բառերը, ինչպես' մարդ, կին, տղա, աղջիկ, գառ, եզ, կով, ոչխար, աղվես, առյուծ, Հող, ճառ, առու, զետ ն այլն: Բնության երնույթներն անվանող բառերը' գարուն, աչուն, ամառ, ձմեռ, փոթորիկ,քամի, կայծակ,լույս, խավար... զանազանվերացական Հասկացություններ անվանող բառերը' վախ, սեր, զգացմունք, ուրախություն,բարություն, թռիչք, ընթացք, վազք ն այլն: Որպես առարկա ն առարկայական Հասկացություն արտաՀայւտող,անվանողբառերի կարզ' զոյականըլեզվի ձնաբանական մակարդակումբնորոչվում է թվի, Հոլովի, առկայացման(Հողեր), անձի իրի քերականականկարգերով, իսկ չարածյուսական մակարդակում'ենթակայի,խնդիրների պարաղաների,ստորոզելիականվերադիրի,ինչպես նան կոչականի, Շատկացուցչի իրեն Հատուկւլաչտոններով: բացածայտիչի՝ Ըստ իմաստային-քերականական խմբերը Գոյականների ն. բառիմաստայինքերականական առանձնածաւոկությունների՝ գոյականներըբաժանվում են Հեւոնյալ խմբերի' ա) Հատուկ ն Հասարակ,բ) թանձրացականն վերացական,գ) անձ ն ոչ անձ ցույց տվող գոյականներ,դ) չնչավոր ն անչունչ զոյականներ: են

ե

ու

ու

ու

-

1.

Հասարակն. Հատուկգոյականներ Հասարակեն այն գոյա--

ընդչանրացվածՀասկացություններ (մարդ, ջուր, երկիր, պեւոություն, լեո, քար...):

քաղաք,

ճով, գեւո,

Հատուկ են այն գոյականները,որոնք տրվում են առանձին անձին կամ առարկային(Արչակ, Վարդան, Գյումրի, Հայաստան, Մասիս, Սն ծով, Արաքս գետ, Վարդանանք,Արչակունի...): Բնականաբար, Շճասարակգոյականներն ավելի չատ են,

առարկա չէ, որ անուն ունի: Հասարակ որովչետն ամեն գոյականներըցույց են տալիս ընդՀանուրը, իսկ Հատուկները' եղակինչ բացի իմաստայինկողմից, Հասարակն Շատուկ գոյականները, են նան Հասարակները ւոարբերվում քերականորեն, գործածվում են ն՛ եզակի, ն՛ Հողնակիթվերով, Հատուկները' Հիմնականում եզակի: Երկու տեսակներինէլ Հատուկ են Հոլովման ն առկայացման քերականականկարզերը: որ Հատուկ Հասարականուններնանջրպետված Ընդգծենք, չեն իրարից. ՀաճախՀասարականունները դառնում են Հատուկ, իսկ Հատուկները' Հասարակ: Առաջին երնույթըչատ լավ նկաէ, երբ Հասարականուններիցչատերը տրվում են մարդկանց ւելի ն դառնում են Հատուկ. օրինակ' վարդ, ծաղիկ, անթառամ, Հասմիկ, մանուչակ, նունուֆար ե այլ ծաղիկների անունները տրվում են մարդկանցն դառնում են Հատուկ' զրվելով մեծատառով:Այդպեսէլ բաղմաթիվայլ ղզոյականներ' տարբեր իմաստներով' ավաղ, թոռնիկ, նվեր, մարտիկ, մանուկ, գյոււո, իչխան, Հարություն, թագուՀի, գոճշար,աղավեին այլն: դալուստ, իր «Հայոցանձնանունների Մեծավաստակ ՀրաչյաԱճառյանն նան է բառարանում» բերում Հայերենում գործածվող այն Հատուկ անունները,որոնք Հայերենովչեն ստուղաբանվում.բերենք դրանցից մի քանիսը' Անաչիւո(պարսկ. անարատ), Արչակ Արսեն (Հուն. (պարսկ. ւրջուկ), Անաստաս (Հուն. Հարություն), (ծուն. (Հուն. թագավոր), Գնորգ երկրագործ), այր), Բարսեղ Գրիգոր(Հուն. արթուն), Գուրգեն(պարսկ. գայլ), Դավիթ (եբր. (Շուն. նածաւտակ), սիրելի),Լեոն (Հուն. առյուծ), Մարտիրոս Մարիամ(եբր. լուսավորյալ), ՇաՀեն (։ղարսկ. բազե), Գետրոս (Հուն. քաը)...", Ստեփանոս(Հուն. պսակ): Լեզուներում նկատելի է նան Հակառակ երնույթը, երբ Հաեն ւոուկ անուններն վերածվում Հասարակի,օրինակ' վոլտ, օՀմ, ու

»

Բացարեք Աճառյանիբառարանը ն Թյունը:

կարդացեք ձեր անունների բացատրու27

ռենտգեն, բոստոն, ամպեր, կեսար, մաուզեր, կայսը, օգոստոս, խուլիգան: Նկատելիէ նան, որ նչանավոր մարդկանցՀատուկ անուններն են դառնում: ընդծանըասկան՝«Հայ ժողովուրդը Վարդաններ Անդրանիկներչատ է ծնել» «Մենք այժմ կոմիտասներ ու Աճառյաններչունենք»: Հասարակն Շաւտուկանունների իմաստային-քերականակա տարբերությունը գրավորլեզվում այն է, որ Հասարականունները մեծաւտառով(թեն այդ գրվում են փոքրատառով, ՇՀատուկները' ւոարբերակումըոչ բոլոր լեզուներն ունեն, ինչպես' գերմաներենը, վրացերենը, պարսկերենը): ւսնուններըլինում են' Հատուկ Անձնանուններըն կենղանիներինտրվող անուններ (ԳոՀար, ): Զուլբաս Աչուռ,Տիզրան, Ծաղիկ(կով), Փնջո, Մարալ,Նիգյար, Աչխարչագրական անունները (Եվրոպա,կովկաս, Արաքս,Սն ու

ծով):

երկրներիանունները( Հայաստան,Լեռնային Գեւությունների, ԱՄՆ): Ղարաբաղ, Ֆրանսիս,

Ստեղծագործությունների,պարբերականների, Հանղեսների անունները («Գնորգ Մարզպետունի»,«իններորդ ալիք», «Հայաստանի Հանրապետություն», «Գարուն», «Ավանգարդ»,

աչխատավորուծի»): «Հայաստանի ձեռնարկությունների,ՀասւոատությունՀիմնարկությունների,

ների անունները (Գիտություններիազգային ակադեմիա, Ազ-

գայինդրաղարան, Երնանի «ՀրաչյաԱճառյան» Համալսարան):

Նկատելի է, որ Հաւոուկ անուններըլինում են պարզ (մեկ բառով) ն բաղադրյալ (երկու ն ավելի բառերից կազմված): ԲաղադրյալՀատուկ անվան միայն առաջինբառն է գրվում մեծատառով:եթե անվան մեջ կան նան ուրիչ Հատուկ անուններ, Դադրանք ել են գրվում մեճատառով(Ձենով 0Հան,Սասունցի են նան Վիթ): Մեծատառով գրվում տվյալ անձինբնորոչ մականուններ (ՏիզրանՄեծ, Աչոտ Երկաթ,Արչակերկրորդ):

Առաջադրանք. Ուչաղիր կարդալ տեքստը ն Հատուկ անուններըգրել մեծատառով: Ցոթ Հարյուր տարի առաջ պատմականսյունյաց

նաՀչանգի

Հայաստանի վայոց ձորում գլաձորիվանքում,ծնվեցմիջնադարյան մեկը' գլաձորի Համալկրթականկենտրոններից խոչորազույն սարանը: նրա Հիմնադիր ներսես մչեցին նչանավոր պատմիչ ն մատենագիրվարդան արնելցու աչակերտներ' խոր վիրապիվար-` սանը: Վերչինիսդպրոցնիր Հերթին կառսլվաձ դապետարանի է եղել Հովշաննես մոավուչեցու խորանաչատի վարդապետը' վանական էլ, մխիթար զոչի աչակերտը՝լինելով, անմիջադալրոցիՀետ. է նոր գետիքի (գոչավանքի) չարունակել վարդապետականորեն րանիավանդույթները:Այս ղպրոցներնէլ իրենց Հերթինսերտորեն կապվածեն եղել ՊԼՃԱ ղարերիխոչորազույնկրթականօջախներ բջնիի դպրոցներիՀետ: անիի,սանաՀինի,Հաղպատի, Լուսավորության նոր օջախրը'գլաձորի ճամալսարանը,որն իր ծաղկումն ապրեց ներսես մչեցու աչակերտ եսայի նչեցու ղեկավարության տարիներին, սյունյաց իչխանական տների' օրբելյանների ե պոոչյանների Հովանավորությամբ գոյատնեց չուրջ վաթսուն տարի, բայց թողեց Հոգնոր մեծ ժառանգություն, աճեցրեց չնործալի բեղմնավոր գիտնականներիու մանկաեն ՀովՀան մի ջոկատ:նրանցմեջ սռանձնանում վարժների որոտնեցին,մոմիկը, գրիզոր տաթնացին, թովմա մեճոփեցին ն ուրիչներ: սա

ու

(Ըստ Մ.

Արնչատյանի)

ն վերացականգոյականներ ԹանձրաԹանձրացական ցականգոյականներըմարդկանց,կենդանիների,բույսերի, բնության երնույթների, նյութերի, այսինքն իրական առարկաների

2.

անվանումներնեն: Վերացականգոյականներըցույց

-

են

տալիս

ոչ

նյութական

ղդորճողության Հասկացություններ" անվանումներ (աչխատանք,

զբաղմունք,քայլվածք, վերելք...), մարդու Հոգնոր կամ մտավոր գործունեությունը (դատողություն, միտք, մտաճողություն, ւոխրություն,ուրախություն, ցանկություն, կամք, ձգտում...): մեծ Վերացականդոյականների մասըկազմվումէ ություն,

ածանցներով: Վերացականները սովորաբար Հոգնակի Թիվ

ում,

ք

թերնս Հատուկ դեպքերում ստանում ճրտումներ,մտքեր,կրոններ...

են'

չեն ստանում,

ցանկություններ,

նչենք նան,

Հաճախղժվար է լինում Հստակ որոչել թանձվերացականը: Յ. Շնչավոր ն անչունչ գոյականներ (անձի ն իրի առում) մարդկանց ն կենդանիներիՀասարակ Շնչավոր ղոյականները են, չնչավորի դեպքում տրվում է ո՞վ, ովքե՞ր, Հատուկ անուններն Հարցը, անչունչի դեպքում' իՐնչ,ի՞նչը Հարցերը: Սա Հատուկ է աչխարՀիչատ լեղուների, սակայն Հայերենում կենդանինթեն չնչավոր է, բայց նրան տրվում է ինչը Հարցը' ի՞նչն է Հաչում, ի՞նչն է մլավում, ի՞նչն է կաթ տալիս ն այլն: 0րինակ՝ ռուսերենում այդ դեպքում տրվում է ո՞վ Հարցը (510

ն րբացականը

որ

-

ու

48677

ՇՕՇԾԳԽՃ/861,

1օքօ84

այլ

Խ7ՐՕ 467

ՕՂՕՃՕք

-

ԽՕՂՕՃՕ):

Այղոզեսել

մի չարք

46018818 147ւն 014178

ԽՕ

նան

անգլերենում,ֆրանսերենում,իտալերենում.հ

լեզուներում:

Շնչավորին անչունչի տարբերությունը Հայերենումվերանում է ՀայցականՀոլովում (այս մասինխոսվելու է Հոլովման Համակարգում):

Որոչյալին անորոչի (առկայացման)կարգը ի տարբերուԹյուն մի քանի լեզուների, Հայերենում գոյականներըկիրառվում են ն Անոձներով իմաստներով ոիրոչյալ անորոչ (առումներով): 4.

-

ու

անծանոթ առարկան է, որն ունի զրո վերջավորություն, այսինքն' բառը' ինչ տառով, որ վերջանում է' տուն, քաղաք, երեխու, ւլարտեզ,Հիմք,խուց ն այլն, մինչդեռ որոչյալառումը է նչում խոսողին,խոսակցինծանոթ առարկա: Գոյականիորոչյալ է ը կամն, ինչպես նան ս կամ Գ Հողերով: առումըձնավորվում Գ. Հողառությունը Զաշուկյանըանվանումէ առկայացման քերականականկարգ: վերջացողբառերը որոչյալի դեպքում ստանում Բաղաձայնով են ը Հոդը' (գիրքը, տունը, մարդը, աչակերտը, ձայնավորով վերջացողները'ն Հոդը' երեխան, աղավնին, երեկոն, բազեն, բոչը

ռուն:

Ասվեց,որ անորոչ

առարկաներըտարբերվում են ծանոթ կամ անծանոթ լինելով:0րբինակ՝ «Երեխան գիրք է կարդում» (ո՞ր գիրքը. Հայտնիչե), բայց «Երեխանկարդում է զիրքը» (Հայտնի է, որ կարդում է ուսուցչի Հանձնարարաձը, կամ ծրագ): րով պածանջվողը

ու

որոչյալ

Անորոչությունը դրսնորվում է նան մի բառով (մի մարդ մի բան ասաց ): Որոչիչ Հողերը դրվում են միայն ուղղական, Հայցականն տրա), գիրքը (Հայցական) (ուղղական կան Հոլովների վրա' «Ուսուցիչը տվեց ւչակերտին (՛որական)»: ԱրդիՀւսյերենում սեռականի Հետ Է ւյն դրվում միայն փոխանուն շող Հե ղբրվում. վրա' սեռականի

ուսանողինը (ուսանողիզրիչը): Արմենինը վերադարձ«Վերցրու ): Արնեմտածայերենում սեռականի վրա նույնպես Հող րու» (գրիչը է դրվում (կատվինձագը, Արամինգիրքը):

Գոյւսկաններինորոչյալության իմաստ են տալիս նան ս ն դ Հողերը, որոնք դրվում են բոլոր ՀոլովներիՀեւտ ն արտաՀայտում են (գիրքս տուր (իմ), գիրքդ կվերադարձնեմ ստացականություն (քոն դիմորոչություն այս դեպքում ս, դ Հոդղերնընդգծում են (ոչ Թե իմ դասաանձի դեմքը' առաջինն երկրորդ' Դասախոսս խոսը, այլ նս' դասախոսս) պետք պարտաճանաչլինեմ: Ուսանողդ (ոչ թե քո ուսանողը, այլ ղու' ինքղ)պետք է բարեխիղճ լինես: -

Առաջադրանք1, Դուրս գրել դոյականներըն բնութագրել դրանցիմաստային, ձնաբանականն չարաչյուսականՀատկանիչները: Վերջւլույսնէի ղիտում ծովի վրա: Զուրըլերդ կանաչ էր կտրել, կոշակները, միմյանց Հրելով, Հեռանում էին դեպի ն խորքերը երնումէին եզերքփբրփրալի գծերկազմում:Հեռվում ների զյուղերը, ճառերն ծառաստանները: Մի այլ կողմ Աղթամար կղզու կեսն էր, Հորիզոնի մի կողմի վրա' կտուց անաիսկ մյուսի վրւսԱռտել կղզին, որ մի մեծ սն Թոչունի նման պատը, երբեմն կարծես ընկղմվում էր ջրի մեջ, երբեմն ղուրս ցցում իր լերկ գագաթը: Մայրմտնող արեգակն այդ պաՀին աղոտ ճառագայթներով խաղումէր ջրերի Հեւո լայն,լուսավորուղի գծում մինչնափը: Նրադեմքը նման էր Հրաչեկգնդակի,որ Հեւտզծետեընկղմվում էր փրփրալիցսն. չրի մեջ ն լուսավորում գլխի վրայի ամպերը,նրանց վարդազույն, աննման ժապավեններ կազմում ն եզերքներին դիմացիմի այլ ամպի էլ բոցավառ անչարժ խարույկի տեսք ու

ու

ու

ալիս:

(Ըստ Գ. Բաչինջաղյանի)

2. Առաջադրանք ը, ն, կազմելԵ-ականնախադասություններ

ս,

դ

Հոդերով:

3. Առաջադրանք Առանձնացնելայն Հասարակգոյականները,որոնք գործածվում են նան իբն Հատուկանուն.

արեդակ, արն, առյուծ, կորյուն, ձնծաղիկ, անթառամ, վարդ, չուչան, քաղաք, կռունկ, լրաբեր, ավեւտիս, չանթ, մատուռ, ռազմիկ, զինվոր, զարդ, գոշար, զանգակ, մանիչակ, սոխակ, ճիտ, չանթ, աղավնի, ծիծեռնակ, բուրաստան, այդնստան, գալուստ, Հանգիստ, թոռնիկ, ուսանող, Հասմիկ, նունուֆար, զոռ, լեռ, բաղե, Հարություն, լավություն, նվեր, ընծա, ավազ, կրտսեր, երեխա,մանուկ, գեղանի,Հրաչյա: 4. Առաջադրանք ն վերացական գոյականները'նչեթանձրացական Խմբավորել լով դրանցքերականական տարբերությունները.

ուսանող, ուսում, Համալսարան,դաստիարակություն,անձրն, Հեղեղ, նպատակ, մտնրմություն, սեր, բարեկամություն, ծաղիկ, արծամարծանք,զարմանք,ագռավ, ազատություն,ազնվություն, աղվես, բացածայտում,մտածմունք,երգիչ, տաղասաց, Հանելուկ, ժպիտ, կարգախոս, բանիմաց, պարտեզ, ջրատար, կանխում, Հեռացում, այգի, բանջարաբուծություն, երաչխիք, գաղտնիք, այգեպան, խնամում, գինի, օղի, Հարբեցողություն, տուն, տնատեր,կառավարում:

6. Առաջադրանք Փորձեք սածչմանելանձի նե իրի քերականականւտռարբերությունները, առաջադրեքնան Հարցերը(ո՞վ, ի՞նչ).

Համար կանչեցին լավ բժչկին:Նա ճանաչվածԲժիչկ Հիվանդի է: Դասախոսը եր ուսանողներին: Լավ ուսանողներ ցուցակագրեց նա չատ ունի: Հեռվիցնկատեցիմի կին ն մի երեխա: Ես ունեմ կին ն ՈրսորդԱվինսպաննեց մի ւսրջ.նւս այդ ւարջին երեխա: վաղուց էր նկատել: ԳյուղացիՀամբոն մորթեց Հիվանդկովը. երեխաները այղ կովին չատ էին սիրում: Տանտիրուծին Հյուրնր Հրավիրեց,նա այդ Հյուրերին վաղուց էր սպասում: Հասմիկը տիկնիկ չատ է սիրում. նա միչտ չոյում գուրգուրում է իր տիկնիկին,Աչոտն էլ ու

սիրում: Տաւոիկս էլ կատու էր չատ սիրում, երբ իր չնիկին Է չա նա ու էր բոնում մուկ մկանը թաթիկներով խաղացնում էր, էինք ուրախանում: բոլորս

Առաջադրանք6, ինքներդ անձըգործձածեքիրի փոխարեն,իրը' անձիչ

ԳՈՑԱԿԱՆԻ

ԹՎԻ

ՔԵՐԱԿԱՆԱԿԱՆ

ԿԱՐԳԸ

Մեզ չրջապատող, աչխարձում գոյություն ունեցող րոլոր անձերն ի'ոսքի մեջ Հանղեսեն առարկաները, երնեույթները ն գալիս երկու թվով' եզակի Հողնակի:Եզակինցույց է տալիս մեկ առարկա, Հողնակին' մեկից ավելի, որոնք մտնում են նույն տեաստիճան: սակիմեջ'մինչն անսաչմանության Գոյականիեզակի թիվը քերականականձնային վերջավորություն չունի (մարղ, կին, ձառ, այզի, զիրք, դպրոցական, զրադարանավարն այլե), իսկ Հողնակիթիվը, որը նչում է իր տեսակի առարկաներից մի քանիսը, ունի իր ձնային վերջավորությունները, դրանք են' եր, ներ, ք (կին ն մարդ բառերի Համար կանայք, մարդիկ), եր, ներ, ք մասնիկները ունի ալք, ն իկ կոչվում են Հոգնակերտ4ձնույթներ: Ըստ թվի քերականական կարգի' գոյականները կարելի է ու

-

Յ բաժանել խմբի'

դոյականներ,որոնք ունեն ե՛ եզակի, ե՛ Հոգնակիթիվ (սա Հատուկ Լ զոյականներիմեծամասնությանը), բ) գոյականներ,որոնք ունեն միայն եզակի թիվ (սրանք այնքան էլ չատ չեն), դրանք կոչվում են անչոգնականվզոյականներ, դ) գոյականներ,որոնք ուննն միայն Հոգնակի թիվ. սրանք նույնպեսչատ չեն ն կոչվում են անեզականգոյականներ: ա)

կասն նան

Հավաքական ղոյականներ:

ձողնակիթվի կազմությունը ԳոյականիՀոգնակիթիվն արդի -

Հայերենումկազմվում է եր, ներ, ք ձնույթներով' բացի մարդ ն կին բառերից: Եր ն ներ ձնույթների Հավելումը եզակի թվի վրա, որպես կանոն, պայմանավորվածէ բառերիվանկերի եր ձնույթը քանակով. են միավանկ բառերը (ջուր-ջրեր, ծառ-ծառեր, քարստանում Քարեր, սար-սարեր, զիրք-զրքեր, միրզ-մրզեր...),ներ 4նույթ են 3-79

ստանում

ուսստան...):

բազմավանկբառերը (ուսուցիչ,

Նկատելիէ,

տղա,

ղասագիրք,ծա-

Հոգնակերտձնույթներ ստանալիս որոչ բառեր Հնչյունափոլսվում են' ջուր-ցրեր, միտք-մտքեր, ձու-ձվեր, լու(վեր, դասագիրք-դասազբրքերն այլե: Հոգնակի թվի կազմության նչված օրինաչափության Հետ ւզեւոք է նկատիունենալ նան Հետնյալ ղեսլքերը՝' որ

Որոչ միավանկբառերի' գրաբարումունեցած եզակի թվի վերջին ն-վերջնածնչյունըաչխարՀաբարիեզակի թվում ընկել է, բայց Հոզնակին կազմելիս, այն պաճպանվումէ, ինչպես' ձուկն, մուկն,լեռն, բեռն, գառն: Սա վերաբերում է նան այն դեպքերին, երբ այդ միավանկբառերը Հանդես են դալիս որպես բարդ բառի վերչին բաղադրիչ, ինչսլես" չնաճուկ, դաչտամուկ, բարձրալեռ, լճանզ, ուսաբեո ն այլն: Դրանք Հոգնակիթվում լինում են' ձկներ, մկներ,լեռներ, բեռներ ն չնաձկներ,դաչտամկներ,բարձրալեռներ, ն ուսաբեռներ այլն: Թեն այդվիսիբառերիՀոգնակիԹիվն արտածայտվումէ ներ-ով, բայց դա չպետք է չփոթել Հողնակի Թվի ներ ձնույթի Հեւտ. դրանք ստացել են եր ձնույթը, որին Հավելվել է զրաբարին-ն: Միավանկբառերից միայն ռուս բառն է, որի Հոդնակին նում է ներ ձնույթը' ռուսներ. ղա էլ բացատրվում է այղ բառի բարբառներումերկվանկլինելով՝' ըռուս կամ ուռուս ձներով: են ներ 2. Գաղտնավանկ(մեկ ու կես) գոյականներնստանում նե՛ ներ ձնույթները, եթե դաղտնավանկըբառավերջում է, Հոգէ եր' աստղեր, կայսրեր, դուստրեր, ուստրեր նակին ստանում (ողաներ), վագրեր, արկղեր ն այլն, իսկ եթե զաղտնավանկը գտնվում է բառի սկզբում, ամբողջբառը ստանում է ներ'գրիչներ, ցրիչներ,բժիչկներ,թրթուռներ, գնդակներ,գլխարկներ,վտանգներ, քլունգներ,գնորդներն այլն: 3. Բարդ բառերիՀոզնակին կազմելիսպեւոքէ Հատուկ ուչաղրություն ղարձնելերկու Հանդգամանքի վրա' ա) եթե բարղ բառի վերին բաղադրիչը միավանկէ ն պաչում է իր Հիմնական իմաստը, ստանում է եր ձնեույթը' ինչպես' սարալանջ-սարալանջեր, անձրնաջուր-անձրնաջրեր, աղբակույտ-աղբակույտեր,ածխածոր-ածխածորեր, ավտոդող-ավտոդողեր, արնմտածայ-արեմտածայեր, անկյունաքար-անկյունա1.

ստա-

Հեռագիր-Հեռագրեր, ճձնեռագիրարեր, զինետուն-գզինետներ, ձեռագրեր,վերնատուն-վերնատերն. այլն, բ) եթե րբարղ բառի վերջին բաղադրիչը միավանկ է, բայց իր բուն իմաստը չի պաճշպանում,այն բայական արմատ է կամ ընկալվում Է որւվես այդպիսին, ն ամբողջ բարղ բառն արտաՀայւոում Է մի բան անողի կամ մի բան ունեցողի նչանակություն, է ներ 4նույթը, աւա Հոգնակիիկազմության ժամանակ ստանում ինչսլես բանասեր-բանասերներ,ֆրկիր-ֆրկիրներ,ՀացթուխՀացթուխներ, զրագիր-դրագիրներ,պատչար-պատչարներ,դասալիք-դասալիքներ,մեծատուն-մեծատուններն այլն: Նչված երկու դեպքերն ավելի ցայտուն կարելի է ցույց տալ նույնարմատվերջնաբաղաղրիչունեցողբարդ բառերիօրինակով:

Այսպես՝Հեռադիր,ձեռագիր,վերնագիրբառերում վերջին

միավանկգիր բաղադրիչը պաճել է իր իմաստը, դրա Համար էլ սւուսցել է եր, իսկ պատմագիր, վիպագիր,արձակագիրբառերում դիր բառը բայական իմաստ է ստացել' գրել, գրող, այսինքն' իմաստըձուլվել է առաջին բաղադրիչին,դրա Համար էլ այղ բառերի Հոգնակին ստացել է ներ' պատմագիրներ,վիպագիրներ,

արձակադիրներ: Այդպես էլ' վերնատուն-մեճատուն,նստացույը-ժամացույը բառերից առաջիններումտունը ն ցույցը պաՀել են իրենց առարկայականիմաստները՝ վերնի տուն (Հարկ) ե նստելու ցույց, իսկ երկրորդ բառերում՝ մեծատուն (Հարուստ, ուննոր), ժամացույց (ժամանակցույց

տվող) իմաստափոխվելեն: Բաղաձայնբարդ բառի վերջին բաղադրիչը միավանկ ձայն է եր (ձայներ), բայց երբ միանում է բաղ բառն է, որ սւոանում է ներ ածանցին, կորցնում Է իր ձայնի Հատկանիչըն ստանում (բաղաձայններ),ձայն չունեցող, մինչդեռ ուոնաձայն,Շեռաձայն, թոչնաձայնբառերում ձայնը պաՀում է իր իմաստըն ստանում է եր (Հեռաձայներ, ուտռնաձայներ ), իսկ Փաղցրաձայն, նրբաձայն, որոտաձայնբառերը վերջավորություն չեն ստանում, որովՀետե են: ածականներ Ք Հոգնակերտը Հանդես է գալիս Հատկապես ժողովրդախոսակցականւտտարբերակում' ացի, եցի ածանցավոր բառերի Հեւտ' գյուղացիք, քաղաքացիք, մչեցիք, գյումրեցիք,Թիֆլիսեցիֆ, է` գյուղացիներ, անզլիացիջ. սրանցգրական ձեր ներ ստանալն

գյումրեցիներ,անզլիացիներ:

իկ մասնիկով միայն մարդ բառի Հոգնակին է կազմվում,

բառի մարդ վերջնաբաղադրիչիդեպքում" նախամարդ-նախաւտղամարդ-տղամարդիկ, մարդ-մարդիկ, մարզիկ: Այք մասնիկով կաղմվում է կին բառի Հոգնակին, իսկ բարձր ոճերում նան տիկին ն պարոն բառերի Հոզնակին' տիկնալք, ւլարոնալք: Այս բառերի սովորական Հոգնակիններ-ով ձենն է'

ինչպես

նան

րարդ

տիկիններ, ւզարոններ:

Տեր բառի (այժմ պարոն իմաստով) Հոգնակին կազմվում է տիարք ձնով, որն ավելի Հայացի Է ն խորչՀուրդեէ տրվում գործածել պարոններ բառի փոխարեն (տեր-պարոն, տիարք-ւզա-

): բոններ կան նան այնԱնՀչոգնական գոյականներԱրդիՀայերենում ունենում, կամ պիսի զոյականննր, որոնք ՀողզնակիԹեվ չեն զոՀազվաղեպ են ունենում. դրանքկոչվում են անչոգնական -

յականներ, որոնք կարելի Է խմբավորել Հետնյալ իմաստներով. ւ.) Հատուկ անուններ' Գեղամ,Սոնա, Հայկականպար, Սնանա լիճ, Մասիսսար, Լոռու մարզ ն այլն, բ) վերացական գոյականները' սեր, արչամարչանք, վիչտ, Թախիծ, ուրախություն, ազնվություն... զ) չափվող-կչովող նյութերի անուններից չատերը" նավթ, բենզին, օդի, մազութ, խմոր, կարագ, պանիր, մածուն, թան, կաթ,

կաթնաչոո...

՝

ղդ) ղանազան խաղերի, զբաղմունքներիանուններ' չախմատ, ֆուտբոլ, վաղք, լող, չմչկասածք, 4եռնազնդակ... գիտությունների, ուսմունքների անվանումները` ֆիզիկա, քիմիա, աչխարձճագրություն, մաթեմատիկա,բիոլոգիա (կենսալոտո, ե)

Թյու ն), բանու

ղ) ություն, եղեն, իզմ ածանցներով վերջացող բառերի մի մասը' երիտասարղություն, ուսուցչություն, վեչություն, ծուլություն, սակայն ութլուն ածանցովվերջացող այն բառերը, որոնք ընկերություն, կաղմակերպություն, Հիմնարկություն ն նման են ներ Հողզնակերտը' իմաստներ ունեն, ստանում Հիմնարկություններ, ընկերություններ, կազմակերպություններ,կուսակցուԹյուններ, միություններ ն այլն: նան Ներ են ստանում մի քանի ուրիչ բառեր' զեկուցումներ, Հանդիպումներ,չարժումներ, ուսմունքներ:

Եղեն ածանցով գոյականները նույնպես անչոգնական են' խմորեղեն, Հացաբուլկեղեն,կոչկեղեն, Հագուստեղեն, կտորեղեն,

մրզեղեն,բանջարեղեն,ոսկեղեն, փայւտնղեն,երկաթեղեն ն այլն: իզմ ածանցով կազմվողները նույնպես Հոգնակի թվով չեն սոցիալիզմ, կոմունիզմ, ֆաչիզմ,ռոմանտիղմ, ֆեոդործածվում' դալիզմ: Ելիջ ածանցով կազմվածները նույնպես անչոգնական են՝ Հագնելիքքաղցրավենիք, ծախսելիք, վառելիք, գրելիք, խոսելիք: Անեզականգոյականներ Հայերենումկան նան գոյականներ, որոնք եղակի թիվ չունեն, դրանք են' ւս) անք, ենք, ունց, ոնք ածանցներով կազմված բառերը' Պռոչենք, Մարզպետենք, Մուչեղանք,Արամենք, Վարդանանք, ն այլն: պապոնք Բակունց,Շալունց, բ) Աչխարչագրական Հատուկանուններ, որոնքօւուսրլեզուներում նույնպես անեզական նն' Ալպեր, կարպատներ,Հիմալայներ, Անդեր, կորդիլեոներ, Ապալաչներ, Ֆիլիպիններ, Պամպասներ: Գրաբարումանեզական բառերը չատ էին, որոնք կազմված էին ք-ով' աչք, ունք, վերք, միտք, տանջանք,մեղադրանք, Հայք, Վիրք, Ռչտունիք. այղ բառերն այժմ Հոզնակի են կազմում եր ն ներ մասնիկներով' աչք-աչքեր, միւոք-մւտքեր,տանջանք-տանջանքներ, Ռչտունիներ: գոյականներ Սրանք այն գոյականներն են, Հավաքական են ցույց որոնք տալիս միատեսակ առարկաներիամբողջություն' ազգ, զորք, բանակ, Հոտ, վտառ, նախիր, ոճշմակ, երամակ, ժողովուրղ, վաչտ, գունդ: Սրանք գործաձվում են նան Հոգնակի -

-

թվով (գնդեր,զորքեր,բանակներ...) մեծ մասամբ Հավաքականները կազմվումեն ություն (ընկե-

րություն, աչխատավորություն, մտավորականություն...) եղեն (կաթնեղեն, մսեղեն, խմորեղեն, բանջարեղեն...) ածանցներով: Եթե ությունովկազմվածների մի մասը կարող է Հոգնակի Թվով ղզործածվել(ընկերություններ), ապա եղենով կազմվածներըչեն կարող: են կազմվում նան անի (ավազանի, Հավաքականղզոյականներ ընտրանի,նամականի,առածանի), որալք (դեղորայք) մասնիկ-

ներով: կարգով նչենք, Ծանոթության

որ

կան լեզուներ, որտեղ նույն

գոյականըեզակի թվում այլ իմաստ ունի, Հոգնակիթվում' այլ: Օրինակռուսերենում 86Ը եզակի թվում նչանակում է կչեռք, կչիո, կամ' Գ8Շ ժամ, ՎՅԸՏԼ ժամացույց: Հոդնակիթվում' 86ԸԲւ -

-

-

1. Առասջադրանք

կազմել տրված զոյականներիՀոգնակին'առաջին սյունակում գրել եր, երկրորդում՝ներ ձները. Հայր, մայր, տուն, փողոց, ընտանիք,մուկ, ձուկ, աղվես, գայլ, նապաստակ, լեռ, բեռ, ուսուցիչ, աչակերտ,սան, ուստը, դուստր, ւռոնածառ, երթուղի, մեքենա, ղեկ, փայտ, ղուռ, նուռ, Հնչյուն, տառ, բաղաձայն, ձայնավոր,երեխա, թոո, բժիչկ, խրճիթ, գնդակ, տետրակ,միտք, գիր, գրագիր,վիւզագիր,ծրազիր, անկյունածեփ, մեծատառ, գառ, ածխածչոր,Հանքափոր, Հրացան, գեղաղետ, բանասեր, ւպլատմաբան, թոչուն, ինքնաթիռ,բթամիտ, վերջալույս, թաղապետ, ստորակեւտ, տոմսարկղ, վերջակետ, տարեգիր, խաչագող,խաչբառ, բազմակետ,պարսավանք,զեղազիր: 2. Առաջադրանք Բերվածբառերը գրել կաններ.

չարքով' անեղականներ, անշոգնա-

վարք, օղի, գինի, սեր, արշամարՀանք,Հիմալայներ, Բազմազզ, Ֆիլիպիններ,կուպը, նավթ, վազք, ֆուտբոլ, պապոնք, Շալունց, Սիսակյանք, մածուն, բուք, որուո, ՇՀարբեցողություն,տքնանք, թենիս լող, Անդեր,նամականի,դեղորայք, ամանեղեն,երչիկեղեն, տանջանք,մեղադրանք,կապար, արն, լուսին: 3. Առաջադրանք կազմել Հետնյալ բառերի Հոգնակիներըն գործածել նախադասություններիմեջ.

Հացատուն, վերնատուն, մեծատուն, այզեդործ, ձեռագործ, լրագիր, ծրազիր, արձակագիր,խմբազիր,մատենագիր,սնագիր, թոչնաբույծ, պատաչար, ողնաչար, տեղաչոր, ավետաբեր, ծրածան, կաթնակեր, բաղաձայն, Շեռաձայն, անկյունածեփ, նստացույց, ժամացույց, ոտնաչափ, թղաչափ, Հողաչափ, դյուղաղպեւտ, թաղապեւո, խաչբառ, նորաբառ, բաղզմակեւո,ստորակետ, ղրամարկղ, աղբարկղ, խաչազող, ծխախոտ, դաչտախոտ, Հականիչ,Հոմանիչ, վերջալույս, տեսակետ, վերջակետ,նորածին, կին, տիկին,մարդ, նախամարղ,զյումրեցի, գյուղացի, պարոն:

4, Առաջադրանք Բերված գոյականների, առանձնացնել այն Հավաքական բառերը,որոնք կարող են Հոգնակիովէլ գործածվել.

ամրոխ, ժողովուրդ, ակնեղեն, զումարտակ, բանակ, առածանի, երեմակ, ոծմակ, Հուս, մտավորականություն, ավագանի, ղասակ, դեղորայք, մչակույթ, տեսականի,Հումոր, զարմանք,գոծշարեղեն, ուսանողություն, ընկերություն, պարտիա,խմբավորում,ամանեղեն, միություն, բազմություն:

ԳՈՑԱԿԱՆԻ

ՀՈԼՈՎԻ ՔԵՐԱԿԱՆԱԿԱՆ

ԿԱՐԳԸ

նախ տեսնենք, թե |՞նչ է Հոլովը Հոլովը գոյականի,գոյականաբարառնվածայլ խոսքի մասի ն առարկայանիչդերանվան ջերականական կարգ է: Հոլովը բառիիմաստին ձնի միասնական դրսնորումնէ, որով էլ պայմանավորվածէ բառիչարածյուսական -

պաչտոնըչ Առանց բառաձնի Հոլով չկա. նկատի են առնվում ոչ միայն բառերի Հոլովակազմիչ ձնույթները, այլն բառերի ներքին թեջումր (տուն-տան, Հայր-Հորբ,անուն-անվան,միություն-միության)։ Ըստ այն բանի, թե Շարացուցայինմակարդակումբառը տվյալ լեզվում ձնախիմաստային քանի տեսակի փոփոխության ԵԷ ենթարկվում, տվյալ լեզվում այդքան էլ Հոլով կա: Հարացուցային միավորը որոչում Է ոչ միայն բառաձնի, այլե նրա իմաստի Հաչվառմամբ,այսինքն' յուրաքանչյուր Հոլով որոչվում է Հոլովական ձնի ն իմաստի միասնությամբ: 0րինակ' մեզ ծանոթ լեզուներից ֆրանսերենն իտալերենը Հոլովներ չունեն, որովՀետն այդ լեզուներում բառերը ձնային փոփոխություններչեն ստանում, անգլերենումկա մեկ' սեռականՀոլով, որը կազմվում է էհօ ԵօօԷ՛Տ ապոստրոֆնչանով ն ՀոդնակերտՏ-ով' էհօ եօօխ ե (գիրքը գրբի): Լատիներենում դերմաներենումբառը ձնափոխությանէ ենթարկվում միայն 4 ձնով, ուրեմն' ղրանք ունեն 4 Հոլով, ռուսերենում՝6 ձնով (չունի բացառականի 4եր:Այն կազմվումէ 13 նախդիրով 83 80ք014 ղարպասից): չի Այն լեզուները, որոնցում բառր ձնային փուվիոոխությունների ենթարկվում, դրանցում բառի չարաՀչյուսական իմաստները որոչվում են նախդիրների (17ն61)միջոզով. անգլերենում' օրինակ՝ ու

-

-

-

-

գրքից, սոէհ էհօ Եօօք գրքով, ւո էհօ եօօե գրքում: կան չատ լեզուներ,որոնցում բառը ՇարացուԱչխարՀում փուոխությունների է ենցային մակարդակում ավելի չատ ձնույթներ է թարկվում, այսինքն՝ ավելի չատ Հոլովակաղմիչ սւոանում, ուրեմն այղ լեզուներում Հոլովներիքանակն ավելի չատ է, օրինակ, սանսկրիտն ունի 8 Հոլով, էստոներենը՝ 11, ֆիններբենը'16, Հունգարերենը՝21, լեզուներ ել կան, որոնց Հոլովների Թիվն անցնում է 50-ից: իսկ քանի՞ Հոլով ունի Հայերենը: ԱնվանիգրաբարագետՄիքայելԶամչյանըգրաբարումնչում է նան 10 Հոլով (ժամանակակիցՀայերենի 7 Հոլովներին ներառյալ պատմական(ի քաղաքէ), պարառական (զքաղաքաւ) ն կոչական Է 6 Հոլով՝առանց (Ով Աստուած):Այժմ ղդրարարում ղիտարկվում 1օռ:

էհօ Եօօի

Նույննէ ներգոյականիչ

-

-

-

նւոն

արնեմւոաչայերենում:

Աբնելածայաչխարձչաբարի քերականության ՀիմնադիրՍտեփանոս Պալասանյաննարղի Հայնրենում ընղունում է 7 Հոլով՝ ուղղական, սեռական,տրական,Հայցական,բացառական,զորճիական,ներգոյական: ԲազմավաստակՀայագետ Մանուկ Աբեղյանը,առաջնորդվելով զուտ ձնաբանականսկղբունքով, գրում է. «Մի գոյական Հոլովել, նչանակում է ասել այն բոլոր ձները, որ կարող է ունենալ զոյականը» («Աչխարծչաբարիքերականություն», Վաղարչա1906, եջ 134): ւզատ, Մ. Աբեղյանը, նույնացնելով ուղղականն Շայցականը,սեորսլես նույն ձնույթներն ունեցող Հոլովներ, ուսկանն ւորականը Հայերենում ընղունում է 5 Հոլով՝' ուղղական,տրական,բացառան նրա Հետնորդկան, գործիական,ներգոյական: Մ. Արբեղյանը ն Հանում են ները սեռական ՀայցականՀոլովները Հարացույցից, որովՀետն Հայցականնիր 4նույթները (ՀոլովականվերջավորուԹյունեերը) չունի ե ուղիղ խնղդրի'անձին անձիառման ղեսլքում այն նման Լ տրականին(Երելսան սիրում է մայրիկինն տիկնիկին), իսկ իրի ն իրի առման ղեպքում Հայցականը նման է ուղկարդում է գիրքը» ն «Հիվանդի ղականին Համար («Երեխան բժիչկ Հրավիրեցին»):իսկ սեռականՀոլովը նույնացնում են տրականի Հեւ: են որոչիչ Հոդի Հոլովատարբերիչ նրանք անտեսում ղերը: Բայց չարածյուսական մակարդակում Աբեղյանն,ընդունելով ու

ու

որոչիչ Հողի դերը ն բառերի չարաճյուսական պաչտոնները, ընդունում է 7 Հոլով: Ըստ նչանակության նա առանձին Հոլով է Համարում նան կոչականը: Տ Աբեղյանի Հոլովի ւոեսությունըզերիչլսեցմինչն 1930-ական երբ թվականները, լեզվաբաններԱրարատ Ղարիբյանն 7 Հոլովի Համակարգը,ն դպրոցՍնեակը ծիմնավորեցին Գուրգեն 7 Հոլովը ներում բուչերում դասասվանդվեց մինչն 1967 Թվի Հեւոո մասնագեւոները միասնական Հայտնի րանավեճը, որից Ս. նոր սերունդը՝ Գ. ԶաՀուկյան, կարծիքիչեկան: Լեզվաբանների Մ. Հ. Բարսեղյան, Ա. Պապոյան էլի Արրբածամյան,Ասատրյան, 5 Հոլովի ուրիչներ ընդունեցին Համակարգ: Աղայանն էդուարդ ու

ու

ու

Ռաֆայելիչխանյանն, ընդունելովորոչիչՀողիիմաստազատիչ ՀամարելովառանձինՀոլով՝ ղերը,ընդունեցինՀոլով՝սեռականը որ Ե անձնականղերանունների սեռական ն ւորական մանավանդ ծոլովները լրիվ տարբեր ձներ

Ուղղական

Սեռական Տրական

ես, դու

ունեն

մենք, նրա, մեր, նրան, մեզ,

Այդուչանդերձ,բանավեճիցՀետո'

տարբեր իմաստներ' որպես անձ

ճա,

իմ, քո, ինձ, քեզ.

ե

ինքը, ձեր, իր, ձեզ, իրեն,

դուք,

սա,

սրա,

դա

դրա

սրան, դրան

այսօր, թե դպրոցներում գրեթե բոլոր բուշերում (բացի Երնանի ալեւսականճամալ7 է սարանից) դասավանդվում Հոլովը, որը մեր կարծիքով ավելի ճիչ է ն տրամաբանական,որովՀետն Հաչվի է առնվում բառի ե՛ ձնը ն իմաստըչ Այս առումով էլ ինչպես մեր չարածյուսության դասագրքում, այնպես էլ այս գրքում Հետնում ենք 7 Հոլովի ե

առ

Համակարզին: ինչպեսասվեց վերնում, Հոլովը որոչվում Է բառի Հոլովական ձնի ն իմաստի միասնությամբ,այն ունի իր ձնային ն իմաստային բայց Հայտնի է, որ նույն Հոլովն ունի թե՛ տարՀաւոկանիչները, ն բեր 4ներ թԹե՛տարբերիմաստներ,ասենք սեռականը'ի, ու, ան, ոջ, վա, ց (նան մյուս ձննրն ներքին Հոլովումները), բայց ղրանք բոլորն էլ ունեն նույն իմաստները,այդպես էլ' բացառականը'ից, ուց, գործիականը'ով, բ, մյուս կողմից էլ՝ նույն Հոլովով տարբեր ու

են անդամներ դրվում:

Հենց այս առումով Լլ պեւտք է նկատի ունենալ, թե տվյալ

Հոլովի Համար ո՞ր պաչտոննէ գլխավոր Համարվում: Հայտնի է, որ ուղղականի Համար գլխիավորը ենթակայի պաչտոնն է, Հայցականի Համար' ուղիղ խնդրինը, սեռականիՀամար՝ Հաւոկացուցչինը, բացառականիՀամար անջատման զաղափարն է ւսոռաջնայինը,գործիականիՀամար' միջոցը, ներգոյականիՀամար' տեղը, ժամանակը: թագրելիս պետք է ներկայացնելբառաձեր, վյալ Հոլովի գլխավոր իմաստը, ինչպես նան բառերի չարաճյուսականկիրառու-

Թյունները:

ՈՒՂՂԱԿԱՆ

ՀՈԼՈՎ

ՈւղղականՀոլովը

է տալիս մի բան սնող կամ լինող ցույց պատասխանում ե ո՞վ կամ |՞նչ(ը) Հարցերին: ն ՈւղղականՀոլովը բառիուղիղ ձեն է' զրո վերջավորությամբ ղրանով էլ այն Հակաղրվում է մյուս Հոլովներին,որոնցով դրվող են Հոլովական տարբեր վերջավորություններ, բառերն ստանում է ներքին Թեքում (ծայր-Հոր, ւոունկամ բառի մեջ կատարվում ւուսն), ւսյդ Հիմնավորումով էլ մյուս Հոլովները կոչվում են Թեք որը կոչվում է ուղիղ Հոլովներ,ե ւոարբերություն ուղղականի, զրո վերջավորության վրա կարող են Հոլով: Ուղղականի ս ն դ Հոդերը (ուսանողը, երեխան,գիրքս, ավելանալմիայն ը նն, գիրբդ): ՈւղղականիՀիմնական,գլխավոր կիրառությունը ենթակայի ւպաչտոն կատարելնէ (Մեկ ազգի պածողը,իրար միացնողըլեզուն Լ Հավատը Խ. Ա.): Նույն նախադասությանմնջ լեզուն ն Հավատը գոյականները նս դրված են ուղղական Հոլովով ն ստորոգելիականվերադրիպաշտոն են կատարել: կողմնակիենթական նս դրվում է ուղղականՀոլովով (Զանգը Հ, Թ.)։ Առուն վարարելիս տալունւվես Գիքորը վեր Թով Հանում: Է աղմուկ Ուղղականով դրվում է նան գոյականով արտածչայտված աստղերըփայլատակումեն: Ոսկի ձեոբեր ունի): որոչիչը'(Գոծչար ունեմ, որղի մատաղլինեմ ջինջ Հոգուն (ԳՍ): 2արտարապեւտ

առարկան

ն

ու

-

-.

ԱՀա Բացածայտիչ -

ն

Փարիզը՝իմ երազածքաղաքը: Ավարտ-

"վեցՎերդիի «Տրավիատան»'իմ սիրած օպերան: է, անուչգարուն, կոչականըԳարուն -

ինչո՞ւ չկաս, մեր երզի վեշափառ, Է երզում սւսրում, կաքավն է' կանչում եկ. կոմիտաս(Սարմեն): Դու

ՍԵՌԱԿԱՆ

ՀՈԼՈՎ

Սեռական Հոլովը ցույց Է տալիս այն առարկան, որին պատէ որնէ բան, ցույց է տալիս նան սերում կամ վերարերում կանում ե է ո՞ւմ ն ինչի՞Հարցերին: ծազում:Այն պատասխանում չակիրառությունըՀատկացուցչի Սեռականի Հիմնական

բածյուսականպաչտոն կատարելնէ. են: Հայաստանի Հ. Թումանյանի զործերն անմաչ լեռները ունեն: ծրաքխայինճազում Հայերենումսեռւսկան Հոլովը ձնավորվում է ի, ու, ան, ոջ, վա, նան ո ա, 9, յան, ներքին թեքմամբ (մայրցուցիչներով, ինչպես մոր,չուն-չան, ղուստր-ղստեր): ՍեռականովԼ դրվում նան գոյական որոչիչը(Ծագումէ ման՛ ն սնռանուկարնըգարնան ՎՄ). այստեղ կան ուղղականով կանով զոյական որոչիչներ: Պատի ժամացույցը չի աչխատում: Թեյի բաժակը կուորվեց: Անորոչդերբայի սեռական Հոլովը նույնպես կարող ե որոչչի պաչտոն կատարել (վառելուիայ, իւմելու ջուր, գրելու թուղթ): Ստորոգզելիական վերաղրիսպաչտոնկատարելիսՀանղես Լ գալիս Լ: Այս զիրքը ՓոննԼ: փոխոասնուն վերարկուն Արամինն սեռականը՝ «Ամենքիննես, իմը չես, Ամենքին ես սիրում ղու» (ՎՏ): Սեուսկան Հոլովը միայն այս դեքում Լ Հոդ ստանում, այն էլ' կրկնակի: -

կողմնակի ենթակա Լուսնիերնալըուրախացրեց որսորդին: Թումանյանի' մեծ լոռեցու գործերը դարեր կապԲացաՀայտիչ -

-

բեն:

Մ.

Աբեղյանըսեռականովդրվող բառերը |լսմբավորումԼ այսպես' (գյուղացու ձին), ճագման (կատվի ձագը), ենթաՍտւսցական կայական (ամպի գոռալը), առարկայական(չենքի կառուցումը), մասնական(թչնամիներիլոումբ), նյութի (ծաղիկների փունջ), պաբունակություն (պատերազմի դաչտ), տեղի ն ժամանակի (նրա

մատի մատանին, այսօրվա գործը), գնի ն արժեքի (Հինգ ռուբլու ապրանք), որակական (զորձի մարղ. որսի չուն), բացածշայտող ) (տե Մ. Աբեղյան,Հայոց լեզվի ւոնսություն, ւչլսարձ (Հրեասւուսնի 1965, Լջ 419-420):

ՏՐԱԿԱՆ

ՀՈԼՈՎ

Տրական Հոլովը ցույց է տալիս այն առարկան, որին տրվում, է մի բան, կամ որին Հանղզում է ենթակայի կամ մուտենում դործողությունը: Այն պատասխանում է ո՞ւմ, ինչի՞(ն), ինչի՞ Համար,ե՞րբ, որտե՞ղ Հարցերին: ւորականՀոլովը Հիմնական վերջավորություններ Հայերենում ն է, ձեով ինչես Հայցականը: Տրականը նույնսեուսկանն չունի, են ն, ս, ը, դ Հողերը (անորոչ տրականիղեպքում որին Հավելվում ղրանք էլ չեն Հավելվում" (Գիրքը տվեցի տղային ն մի տղայի, Հանղիպեցիընկերոչխն մի ընկերոջ): Հոլովականինքնուրույն չունենալուՀիմվերջավորություններ Լ, Է նավորումով որ տրականընույնացվում սնեոականիՀետ, սա' ձնային առումով, բայց չէ՞ որ սեռականը կապվում է Հիմնականում գոյականներիՀետ, լինում է գոյականիլրացումներ' որովերադիր, չիչ, Հաւկացուցիչ, բացաճշայտիչն ստորողեհլիական Հետ ն է լինում է իսկ տրականՀոլովը կապվում միայն բայերի բայական անդամիլրացումներ' խնդիրներ պարագաներ: Մինչդեռ,ինչւզեսասվեց վերնում, Հոլովը միայն ձնով չի ենք ւսյդ որոչվում, այլն' բովանղակությամը: իսկերբ միավորում երկու Հոլովները, նկատի ենք ունենում միայն ձնր' անտեսելով բովանղակությունը: Այստեղ տեղին ենք Համարում էդուարդ Աղայանիայն ճիչտ ւոեսակետը,թն որոչիչ Հողը տրականի Համար նույնպես արժեք ունի, նա մի քանի Համոզիչ փաստերով աւղացուցում է, որ որոչ ղեպքերում ը նն Հոդերը այս Հոլովի Համարիմաստազատիչղեր ունեն: Բերենք երկուականնախադասություն,որտեղ այս Հողերն իմաստայինվճռորոչ արժեք ունեն ն ղրանք են որոչում գոյականների պաչտոնները նախադասությունների մեջ: Օրինակ, Տիգրանըծառայում է բանակում ն Հաճախ է նամակներզրում ստանում, ն աշա մի դեպքում նրա գրած նամակր չի Հասնում ծնողներին, մի այլ ղեսյքում էլ' Հակառակը'ձնողներինամակըչի Հասնում Տիգրանին:ԱՀա այդ նախադասությունները' ու

ու

գրած նամակը չՀասավ ծնողներին (Տիգրանի Տիգրանի կողմնակի ենթակա է, իսկ առանց գրած ղերբայի' Հատկացուցիչ (Տիգրանինամակը ն սեռական Հոլով, բայց Տիգրանին ւռեղ չշասավ: Այս (ընղզծենքն որոչիչ Հոդը ) դրած նամակը է' տրական ՀոՀասցեատերն գոյականը ղեվլքում նույն Տիգրան նան' է «Ընկերոջգիրքը վերադարձրի» (ընկերոջ լովով: Նույնն Հաւոկացուցիչ' սեռական Հոլովով), բայց «Գիրքը վերադարձրի (ընկերոջը տրական Հոլով՝ մատուցման խնդիր), որը ընկերոջը» է կարող անորոչ առումով ել Հանդես գալ' «Գիրքը վերադարձրի մի ընկերոջ» ւորական: նորից ՏրականՀոլովի Հիմնականիմաստը ծանգմանն մատուցման գսղափարն է' Տլսուր ուռենի' ջրերին կքած, Գուցն թիթեո ես նղել տերնի, (ՎԴ): ուղղված անմեղմի Հարցում Երկնքին ն գիրքը ն Մոտեցաուսանողին ուսանողին (ճանգում ւտովեցի

մա-

տուցում):

դրվում նն նան մի քանի ւվլարագաներ. Տրականով Տեղի կաքավաբերդի գլխինւտարինբոլոր ամպ Լ նստում (ԱԲԴ։ զիչերով (ՀԹ): Փերիները սարի գլխինՀավաքվեցին վերադարձավ ժամբերեքինչ ժամանակիԴպրոցից կեսգիչերին են Հնչեց Հեուսխոսաղանգը: Հունիսին ավարտվում դասերը: ն սլարագայի դերում Հանդես գալիս ղգոյականները Նպատակի -

-

անորոչ դերբայները ծող չեն ընդունում'

Գյուղն Լին իջել Հովիվ պատանիք' Աղջիկ տեսնելու, ւզարի կոխի (ՀԹ): ու

գնաց Սորբոնի ԳնացելԼի գործարան զեկուցմանչ Աճառյանը Երելսանգնաց Համալսարան' սովորելու: ջուրխմելու: Մանուչակներուտքերիս չուչաններ ձեռքերիս... Ձնիպարագա ես աղաք (ՀՇ): իջ Սարից -

ու

Սոլասում Լ' աչքը ճանապարծին: ղրվում են նան բերված օրինակներիկողմնակի Տրականով ձները, ինչես նան ստորոգելիական վերաղիրը(Ես Լլ քո կարճիջինեմ: Դու էլ ւսյղ մքին ես): (մոտեցա Գեղամին'ընկերոջսն գիրքը Հանձնեցի Բացածայտիչը ): նրա տղային' Տիգրանին

ՀԱՑՑԱԿԱՆ

ՀՈԼՈՎ

ՀայցականՀոլովը ցույց է տալիս այն անձը կամ առարկան, որն իր վրա է կրում ենթակայի գործողությունը: Այն պաւոսսխանում է ո՞ւմ, ի՞նչ(ը), ո՞ւը, ե՞րբ որքա՞ն Հարցերին: Հայցականը Հայերենի ամենավիճածարույցՀոլովն է, որովՀեւոն այն չունի իր ձեույթներ առանձին ձեր,չունի Հոլովակերտիչ ն ուղղականից ու տրականիցտարբերվում է միայն իմաստային առումով. իրի ն իրի առման ղեպքում այն նման է ուղղականին ն Հրավիրեցինք), իսկ անձի (գիրք եմ կարղում: Մասնագեւո անձի եմ առման նման (Ես Լ տրականին մայրիկին: սիրում դեպքում Երեխանզուրզուրում է տիկնիկին): Բայց ինչո՞ւ 4-ից ավելի Հոլովներ ունեցող լեզուներում Հայցականը կայուն Հոլով Լ, ն նրա չլինելու մասին լսոսք լինել չի կարող: Պաւոճառըչատ պարղ է, նման լեզուներում այն ունի իրեն

ՀատուկՀոլովական վերջավորություն:

Օրինակ,ոուսերենում արականն չեզոք սեռի գոյականների ԵւՃ ուղղականն Շայցականընույն ձեն ունեն` Ճճքճոնճու Պ62ԹՐՐ ն ն 2 Յո ՇՐՕՃՇ ոճքճողու (արական), Խ1օքծ Ճքճերտօ6 /ԱՕՇԾ ՕԳԲՈՏ 8(օք6 (չեզոք): Սակայնիգականսեռի զոյականների ղդեւլքումՀայցականըտարբերվում Է ուղղականից7 Հոլովակերտ ն պ 8321 ԷՎ Ըրօոծ Առոֆ: մասնիկով ԹԱՑ 62ՄՈՐ Գրաբարում Հայցականը ինքնուրույն Հոլով է Համարվում, որովՀետն այն այղ Հոլովում ունի իր Հատուկ ցուցիչը՝ զ նախղիրը, որը դրվում է զոյականի, ինչպես նան ղերանունների սկղբում, օրինակ' ճանաչել զԱրչակ, բոնել զձուկն, սիրեմ զքեղ, զի՞նչ կոչեն զքեղ: Իսկ Հոզնակիթվում բացի զ-ից, բառավերջումդրվում է նան ս 4նույթը. ածա Հայերեն առաջիննախաղասությունը՝ «Ճանաչել զիմաստութիւն նե զխրատ, իմանալ զբանս Հանու

-

-

ճարոյ»:

Այսպիսով, թերես ճայցականըմիակ Հոլովն է արդի Հայերենում, որը չունի իրեն Հատուկ վերջավորություն ցուցիչներ ե մյուս Հոլովներից տարբերվում է միայն իմաստով.այս Հոլովը չտրականի նման նույնպես կապվում է բայական անդամի -

լրացումներիՀետ, որոնք գործածվում

են

թե՛ Հողերով,

ն

թե՛

առանց ճոդերի: Հայցականիբուն' գլխավոր կիրառությունը ուղիղխնդրիպաչտոն կատարելն է, այսինքն' կրող անձրկամ առարկանչ ինչսլես ն ասվեց վերնում, իր ցույց տալու անձր' որպես իր ղիւոելու դեպքում ՇՀայցականընման է ուղղականին: Իր-ը ուղիղ խնղիր՝ Ոսոխնիր որար խորովել դեո չզիտեր, Իսկ մենը աստվածներէինք ձուլում

Ու վայելում զինի (ՆԶ): այնքան, այնքան Գարունն կակաչներէ բերել, Ասեսղաչտում, այգում ): է վառել( Պ. Խաչատրյան կրակներ Անձ-ը իրի առումով ՀեռուստացույցըվերանորոզելուՀամար մասնագետՀրավիրեցինը:իսկ ո՞ր Հայր չի սիրում Հայր մայր, -

ու

կին երեխա: ուսանողինչ Անձ-ր ղիղ խնդիր Դասախոսը ղզնաչատեց (ՆԶ): Երաժչտասերներսպաչտում ենք Լուսինե Զաքարյանին սիրում են դասղեկին: Աչակերտները ու

ու

-

Իր-ր անձի առումով Հասմիկըքնեցնում է տիկնիկին:Արամը չոյում է չնիկինչ Հայրս լավ էր խնամում իր սիրած ձիերին: Հր. Աճառյանըչմնաց Սորբոն,նա վերադարՏեղիւլարագա իր ժողովրդինծառայելու: Հնձան է մւոնում ձեր ձավՀայաստան' -

-

Դիլան ղային(ԱԲ/։

Ջմռան մի գիչեր կար մի Հարսանիք: ժամանակիպարագա ես Մի Հավք զարկի մի օր. Թոավ զնաց վիրավոր (ՀԹ): Այս տարիբերքն էր: Գիչերըանձրն եկավ: Տասն անգամ Չափ քանակիպարագա մեկ անդամ չափի՛ր, (Ժող.): Հարյուրկիլոմետրը գնացինք,մինչն ՀասանքԲյա--

առաւո

ու

-

վանիր առ:

ՀաԲացաճայտիչԲոլորն են սիրում Գոշար Գասպարյանին' -

յաստանիսոխակին:

եմ ամենասիրածվեւզը: Նորիցեմ կարղում«Վարդանանքը»՝ են դրվում նան ուղիղ խնղիրը ն նչված կողմնակի Հայցականով

պարազաները:

Առաջադրանք ՈրոչելընդգծվածբառաձներիՀոլովները'ըստ 7 ն 6 ծոլովների Համակարգի նե բացատրել, թե ինչ սկզբունքով են նույն բառաձները մեկ ծամարվում ուղղական կամ Հայցական, մեկ' սեռական,տրականկամ Հայցական: 1. Յոթ Հարյուր տարի առաջ բացվեց Գլաձորի Համալսարանը: ԳլաձորիՀամալսարանըՀիմնեց Ներսես Մչեցին։ ՆերսեՄչեցուն փոխարինեցեսայի Նչեցին:

դարձավ Սորբոնի ուսանող: Թվին ՀրաչյաԱճառյանը

ՈւսանողԱճառյանըտիրապետումԼր մուռ 18 լեզուներ: Ուսանողը Հարմարվում էր ղժվար պայմաններին,այղ պայմաններընրան

բժիչկբուժեց մեկ ւռարեկան Հրաչյայի միայնւսջ Ջախ աչքը այղպես էլ չբուժվեց մինչն կյանքի վերջը։ ԱճառյանըՓարիզում նորից ղիմեց աչքի բժչկին. բժիչկը լսորքիչ գիրք կարղալ, սակայն գիրքը Հուրդ տվեց թիչ գրել Մի

Հմուտ

աչքը:

ու

ւտռարերքն գրքինա կյանքչուներ.Գրքին Աճառյանի էր. առանց էլ

եվիրված մնաց մինչն կյանքի վերջը: Քաչնց արեր ծիլերը Հողից. այդ ծիլերը աճեցին

ու

ծաղիկ

դարձանչԵրեխաները խնամնցին ծաղիկ:Ծնողներն էլ երեխաներ խնամեցին, երեխաներին մեծացրին մարդդարձրին: ծառ

ու

ու

Սիրելի երեխաներ, սիրեցեք ձեր ծնողներին, վստաՀչեք ձեր ծնողներին, ծնողներիօրչնանքը թող միչտ ձեղ վրա լինի.

Մենք սիրում ենք խաղաղություն, արն, ծաղիկ,ուրախ կյանք, Մենք սիրում ենք երգ, խնդություն, գիտություն աչխատանք: կառուցումենք զործարաններ ջրանցքներնորանոր, կյանք են առնում նոր այգիներ դւվրոցներլուսավոր: Որքանլավ է ապրել ազատ, արնի տակ կենսատու, Քան Հայրենիք,մեր Հարազատ,արնից էլ ջերմ ես դույ (վ. Վարդանյան)

2.

ու

ու

ու

Փիսոնկանչեցմկնիկին,մուկը բռնեց փիսիկից...

Հա քաչեցին,քաչքչեցին, չաղզամը Հողից Հանեցինչ: (Խնկո Ապեր)

ԲԱՑԱՌԱԿԱՆ

ՀՈԼՈՎ

է ւոալիս այն առարկան, ԲացառականՀոլովը ցույց որից ն է բխում,ծադում սկսվում զործողությունը: Այն պատասխանում է ումի՞ց, ինչի՞ց, որտեղի՞ց,երբվանի՞ցՀարցերին: ՀայերենումբացառականՀոլովն ունի իր կայունցուցիչները՝ ից ն ուք, այս Հոլովի ընդՀանուր իմաստն անջատման'ելակետի՛ կամ սկզբնակետիիմաստն է, որն արտաչայտում է. չարաճյուսականղանաղան Հարաբերություններ' Հանղես գալով խնդիրների,ւզարագաներին. այլ անդամներիպաչտոններով: Բացառականըկազմվում է երկու Հիմքով' ա) ուղղականից, զիրքերբ բառի ուղիղ ձնի վրա ավելանում են ից (ծառո-ձառից, գրքից, բաժակ-բաժակից..) ն ուց (4ի-ժիուց, քջամի-քամուց, զինի-զինուց,(ի-ի ղու մով ), բ) սեռւսկանից՝ տարի-տարուց, ընկեր-րնկերոջ ից, տիկին-տիկնոջ ից, աներ-աներոջ ից, օրից, տարի-վա ն օրվա ն ից, ամիս-ամսվա ն ից, մարոյենք-մարոյենց ից, Արամենք Արամենց ից, պապոնքպապոնց ից: դրվում են՝ Բացառականով 1. Անջատմանխնդիր Հոգիսչի զարթնի վսեմ երազից(Ավ. իս.): Երեխանդաչնամուրից չէր Հեռանում, բայց գրքից էլ ձեռք չէր ջաչում: 2. Ներդգործման խնդիր Նժդեչը միչտ էլ սիրվել է իր ժողովրդից: կոտրվեց Քամուք,իսկ ծառը' ձյունից: Ապակին ժ. Վերաբերության խնդիր Խոսում էին Լոռվա Հին-Հին քաֆերից(ՀԹ): Վաղթանզ Անանյանըչատ էր պատմումորսիցք, իսկ ընկերը'կենդանիներից: 4. Սաշմանափակման խնդիր Թոռնիկսուժեղ է չախմատից, բայց թույլ է ռուսերենից:Տատիկը խեղճացելէր տեսողությունից, պապիկը՝լսողությունից: 6. Տեղի պարագա Հնձած խոտի բույր է բերում սարից փախածքամին(ՀՍ/։ Ես մի սիրունաղջիկւոհւուս,ջուրէր ւուսնում կտրիճներ(ՀԹ): աղբյուրից (Ժող.):ԳյուղիցՀեռացան մի կխսումբ ծ. Ժամանակի պարագա երեկվանիցանընդատ ձյուն է գալիս: Եվ այն օրվանիցդրա Համար :

Հ

չ

Հ

չ

չ

Հ

չ

Հ

-

Հ

Հ

Հ

-

-

առստ

-

-

-

-

4-79

կղզին կոչվեց Ախթամար(ՀԹ): 7. Վատճառի Շտապելուըթն են առել, պարագա Դարձել թեթն թիթեռներ (ՀԹ): Մարդիկ արթնացանգայլի ոռնոցից: Երեխան լաց էր լինում ամոթից: 8. Հիմունջի պարագա Աճառյաննիր ուսանողներին ձայնից էր ճանաչում: ՏատիկիսՀաճախ եմ Հիչում իր աղոթքից (ՊՂ): 9. Գոյականորոչիչը ՉթԹից չրջազգեստը չատ Հով է պաչում: Մետաքսիցվերնաչապիկըսազում է տղային:Բրդիցգուլպաները --

-

-

10.

Քացաճայտիչ իսածակյանըչատ գոՀ էր սիրելիքաղաքից' -

եմ իմ թԹոռնիկներով՝ Սոնայով Վենետիկից: Հպարտանում ու

Արթուրով: 11. Ստորոգելական վերադիր Շննքը նրկաթբետոնիցէ, իսկ տունը' աղյուսից: 12. Մասնականենթակա Հնչեցին կոմիտասի երգերից: -

-

է ւյս գրքից: Վաճառվում

Մասնականուղիղ խնդիր Ցարս էլ խմե՞ց էն ջրից (ՀԹ): Լսեցինք կոմիտասիերգերից: Սատորոգելիական վերադիր Այս Հուչարձանը մարմարիցէ: ԵրեխայիՀագուստը մեւոաքսիցէ, զուլպաները' բամբակից: են ղրվում նան Բացառականով նչված խնդիրների պարագաներիկողմնակիտեսակները'դերբայներիլրացումները: 13.

-

-

ու

ԳՈՐԾԻԱԿԱՆ

ՀՈԼՈՎ

ԳործիականՀոլովը

է տալիս այն ցույց առարկան, որով է է ո՞ւմով, Այն կատարվում դործողությունը: պատասխանում

ինչո՞վ, որտե՞ղով,ե՞րբ, ինչպե՞ս Հարցերին: ԳործիականՀոլովը 4ենավորվումէ ով ն բ վերջավորությունէ. իչարկեւայս միջոցի խնդրիՀոլովն ներով:Այն Հիմնականում են նան Հոլովով դրվում նախադասությանայլ անդամներ'տեղի, ժամանակի,ձնի, միասնության,պատճառի,Հիմունքի,սաչմանափակման,ներգործման,նպատակի,չափ քանակի սլարագանան գոյականական ներ, որոչիչը, ստորոգելիականվերադիրըն նան ինչպես կողմնակիանդամներ: բացաՀչայտիչը, մեծ մասի Հոլովը ձնավորվում Է Գոյականների գործիական ու

ուղղականՀոլովի վրա ով-ի Հավելումով (գիրք-գրքով, ձի-4իով,

սեռականՀոլովով (ընկերՀայր-Հոր-Հորով, կանայք-կանանց-կա-

ինչպես դաչտ-դաչտով...),

նան

բեկերոջ-ընկերոջով, նանցով...)

նան են Սեռականով յուն-ով վերջակազմվում ուղղականում

վորվող ղոյականները,որոնք սեռականում դառնում

դործիականում վերջին ն-ն վորության

են

ստանում

դառնում է

մ

են

լան, իսկ

Հոլովակաղմիչը,յան վերջան

բ

առնմանության Հետնանքովք-ից առաջ (արյուն-արյան-արյամբ, Հերոսություն-Հերոսու-

): թյան-Հերոսությամբ...

Այս ւոիպի բառերի որոչ մասը երրեմն էլ (Հատկապես խոսակցականլեզվում) կազմվում է ուղղականի վրա ով-ի Հա-

ղիտություն-գիվելումով,ինչպես,օրինակ`արյուն-արյունով, ): լավություն-լավությունով ւոությունով, ԳործիականՀոլովով դրվումեն' Միջոցիխնդիր Ծովափ զնացինք դնացքով, վերադարձանք եկել էին Հրով սրով' երկիրը քանդելու (ՍԳ): ավտոմեքենայով: Սար Ներդործմանխնդիր ԱղջիկըՀմայվածէ հրիտասարդով: -

ու

-

ձոր ծածկվելէ կաններով: ու

ձյունով: Հրապարակը ոստիչբջապաւտվեց

եմ Մայր Արաքսիափերովքայլամոլոր գնում իս.)։ ճամփով(Ավ. Անցավ փողոցով: պարագա Գալիս էին աչկարա' օրը ցերեկով (ՂԱչ,։ Սոված, ւզլատոածչորերով կորչում էր նա օրերով (ՀԹ): Հիմունքիպարագա Ազգային ժողովի որոչմամբ Հայաս-

Տեղիպարագա -

(ՌՊ/։։... Անցա յարիս տան

ժամանակի

-

-

ստացավոնկտորիՀրամանով:

Նպատակիպարագա

թվին գործով Փարիզ գնացի: գնացի: Ջնի պարագա Սիրոս կարոտովկանչում է' եկ (ՎՏ): Մեր սուր փառքով դրեցինք պատյան (Ավ. իս.): Հաճույքով եմ կարդումԳեղամիզիրքը: Չափ ջանակի պարագա Վերջին քսան տարիներիընթացքում Հողերը Հարյուրավոր Հեկտարներով մնացել են -

ւոեսնելու նպատակովզյուղ Ընկերոջս -

ու

-

են Քսան ւտոոկոսով անմչակ: բարձրացրել թոչակները:

Միասնությանպարագա

-

Ընկերներովորսի գնացինք: Բա-

բեկամներով ամառանոց կառուցեցինք:

Գոյականորոչիչ Այ Համով աղջիկ, այ ճամով աղջիկ (ժող.): Արթուրը խելքով ղա է, Սոնան էլ չնորՀքով աղջիկ է: վերադիր նախաճաչըՀամով էր: Արթուրն Ստորոդելիական -

-

ավելի խելքով է:

Բացաճայտիչ նա միչտ ման է գալիս մերսեդեսով' իր սիրած մեքենայով:Միչտ զբաղվում է Հեռուստատեսությամբ'իր միակ զբաղմունքով: Դրվում են նան նույն լրացումներիկողմնակիտեսակները: -

ՆԵՐԳՈՑԱԿԱՆ

կաղմվում է Ներգոյականը

ՀՈԼՈՎ

ում

վերջավորությամբ ն արտաՀայտում է տարածական ժամանակայինիմաստներ:Այն պաէ որտե՞ղ,ինչո՞ւ, որքա՞ն ժամանակՀարցերին:Այն ւտասխանում կազմվում է ուղղական Հոլովից,այն էլ ոչ բոլոր բառերի դեպքում: ՆերգոյականՀոլով չունեն՝ ա) անձնանունները(Արամ,Աչուո,Մարգարիտ...) բ) կենդանիներիանունները(չուն, կատու, արջ, Հավ, բազե...) դ) որ, ոջ, ց Հոլովումներինպատկանողբառերը (Հայր, մայր, կին, ընկեր, քույր, Գուրգենենք, Մարոյենք) դ) ում ածանցով վերջացող բառերը (ուսում, մատուցում, ճնչում...) ե) մի չարք սովորականգոյականներ նույնպես ներգոյական Հոլով չունեն (մեխ, ասեղ, աքցան, ծայր, մատիտ, մատ, տուն, ատամ, չրթունք, մաղ, արյուն): Նման բառերի ներգոյականը, ինչպես նան ներգոյականունեցողներինը,կազմվում է մեջ կաւով (մոր մեջ, ընկերոջմեջ, մատի մեջ, արյանմեջ, ինչպես նան' ծով-ծովում, են ծովի մեջ, քաղաք-քաղաքումն քաղաքի մեջ): ու

են ՆերգոյականՀոլովով դրվում՝ Տեղի սպարադա Ծաղկել ես սարում,անտառում, արտում. Ուրիչերգեր են Հնչում իմ սրտում (ՎՏ): Բոլոր վայրերում,բոլոր կողմերում մի նոր երգով է Հղի(ԵԶ): ԱչխարՀը -

Հայրենիքնիմ սրտում, թե չընկնեմ ես մարտում, ւոուն կգամ ես կրկին (ԳՍ)։ Ա՛., իմ մա՛յրթանկագին, պարագա Գլաձորի ՀամալսարանըՀիմնադրվել Ժամանակի է տասներեքերորդ դարում: Ներկա օրերում էլ ինչ սն քնար (ՄՆ): -

Մի օրում մի վեպ եմ կարդում: Ջնի պարագա Մայրս մտքում էր աղոթում: Երեխան քթում -

է

երազումէր խոսում:Գիչերները

խոսում (ՊԽ/։

Սաճշմանափակման խնդիր Թղթախաղումէր բախտը բերում: էր միայնՀաղթում: Շախմատումչատ ուժեղ էր: Մրցումներում ՀայասԳոյական որոչիչ Հիչում եմ մորս ձայնըսարերում... Մոսկվայում (Մոսկվայում պատղամավորը եղած) նորից ւտտանի --

-

): մասին («իրավունք» Արցախի կարգավիճակի խոսեց

Ստորոգելիականվերադիր Բժիչկր տեղում չէ: երեխան իմ է: սիրտր լեռներում է (Վ. Սարոյան): դպրոցում Բացաճայտիչ Ես նորից Գյումրիում եմ' իմ սիրածքաղաքում: ժամԱչիատանքս ավարտվեցերկու ամսում՝ նախատեսված կետում: -

-

Հարցեր.

ի՞նչ է Հոլովը, ո՞ր խոսքի մասերինէ այն Հատուկ: ինչպե՞ս է կատարվում գոյականիկամ գոյականաբարգործածվողբառերի Հոլովումը: 3. Արդի Հայերենումքւսնի՞ Հոլով եք ընդունում դուք: 4. Հայցական Հոլովի վիճաՀարույց ՀարցիՀիմնավորումները: 5. ինչո՞ւէ ավելիտրամաբանական ՀոլովիՀարացույցը: 1,

2.

Առաջադրանք. Դուրս գրել բոլոր զոլյականները'նչելով առումը, Հոլովը ն պաչտոնները. 1 Աչունն էր ծաղկել ԾաղկելԷր խենթացնող լեռնաչխարծում: գույներով: կածաններով աչունն անտառից Հասել էր լեռները, արածչեւոներով Հասել բացատն Հիմա ծվարել էր աղբյուրների ունի ն մի բերանին՝ ջաՀելու Հյութալի:Աչուննէլ իր Հասակներն տարվա չափ վաստակ է թողնում իր ետնից: Լավ օրերին նա մոռանալէ տալիս խենթ կրակված ամոան վատությունները, են իսկ ովքեր դժվարանում մոռանալ, նա Շամբերությամբ Հասկացնումէ, որ եթե չլիներ չոգը, ինքն էլ այդքան Հմայիչ ցանկալիչէր լինի այժմ։ Աչխատավորը լավ է վայելում աչունը: ն Հեւ 2 Զինիկն Հաց էր տարել Ներսեսին ընկերների Հիչեցրել միաժամանակ, որ Հարկավորէ արղենմեղուն գյուղ իջեցնել: Ասել էր, իմանալովնան, որ Ներսեսինլավ Հայտնի է, թե ո՞ր մեղուն ու

ու

ու

իր թնի վրա ի՞նչ չունչ է փեթակ բերում, ո՞ր ծաղկիբույրն ի՞նչ սրության Հասած պիտի լինի, չատ Հոզնող արնը ո՞ր սարում ինչքա՞ն է մնալու, ն անտառի ո՞ր օրվա չաղն է լուսաբացին եղյամի փոխվելու խաչամի վրա: Զինիկըեղբորն սել էր նան, որ երկու օր է, ինչ Հայրը վերադարձել է Հանդերից ն զբաղվում է աչնանայինաչխատանքներով.Հողն Է փխրեցնում, առուներն է նորոգում (ըստ Ա. Սեկոյանի): Ց. Այսօրվա նման Հիչում եմ Թամանյանիխոսքը, երբ կառավարության չենքի չքամուտքբիսյուներն էր տաչում: իր մտքերի Հետնից ընկնելով, զրուցակիցներինղարձավ վարպետ Տիզրանը' բարի դեմքին մի ժպիտ ղրվազելով. «Զի կարելի անտեսել Հայկական ոճը, քանի որ այղ ոճր թեկուզ Հանճարեղ, բայց ն այնպես արվեստագետճարտարապեւոիերնակայության պտուղ չէ։ Այդ ոճր ստեղծվել է դարերիընթացքում:Հավաքական մտածողությունը վիթխարի ուժ է, ինչպես կոլեկտիվ ուժը՝ ննրդաչնակ է անչաղթաՀարելի: Մեր ճարտարապետությունը մեր քարի բնույթին, մեր երկրի առանձնաչՀատկություններին' լույսին, երկնքին,զույնին, կլիմային, ինչպես ն ժողովրդի Հոգնոր (Ա. Սեկոյան): կերտվածքին»

ԳՈՑԱԿԱՆԻ

ՀՈԼՈՎՄԱՆ

ՏԻՊԵՐԸ

Հոլովմանտիպը որոչվում է բառի Հոլովական փոփոխության

ձնայինՀատկանիչով:

ինչպես տեսանք, տարբեր գոյականներ տարբեր ձներով են Հոլովվում, այսինքն' սեռական Հոլովում տարբեր վերջավորուԹյուններեն ստանում կամ Հնչյունափոխությանեն ենթարկվում: Գոյականի Հոլովումը որոչվում է գոյականի եզակի թվի 3 կերպ. սեռականՀոլովի կազմությամբ, որը տեղի է ունենում ւս) Բւսռիուղիղ ձնի վրա Հոլովական վերջավորությունների ավելացմամբ' ծառ-ծառի, ընկեր-ընկերոջ, օր-օրվա, մարդ-

մւսրղու,գարուն-գարնան:

բ) Բառի վերջնածնչյուն ձայնավորի կամ բաղաձայնի փոփոխությամբ' ոսկի-ոսկու, այգի-այգու, (իշու) Մարոյենքջ-Մարոյենց, մերոնք-մերոնց (ջ»ց ): Այս տիւլերը կոչվում են արտաքինթեքում: ձայնավորի կամ երկչնչյունի փոփոխությամբ, գ) Բառամիջի

օրինակ'

տուն-տան

(ուջա),

ճշայր-Հոր (այջո), լավություն-

(յությա ), կայսր-կայսեր (բշե): լավության

կյո տիպլըկոչվում է ներքինթեքում: ն բաղաՀոլովման ժամանակ ձայնավորների, երկՀնչյունների են Հերթազայություններ: ձայններիփուիոխությունները կոչվում ժամանակակից Հայերենում կա 6 արտաքին Հոլովում (Խ ու ան, ոջ, վա, ց) ն 2 ներքին Հոլովում (ո, ա): Սովորաբարամեն մի գոյական Հոլովվում է մի ձնով, բայց կան սակավաթիվբառեր, որոնք կարող են Հոլովվել երկու, նույնիսկ երեք ձնով, որոնք զուդգաձնություններեն. օրինակ, ծունկ բառի սեռականնէ ծնկան, այն կարող է նան Հոլովվել ի Հոլովմամբ' ծնկի,տեգր բառը կարող է Հոլովվել երեք ձնեով'տեգոր, տեգրոֆ, տեզրի,(նայած ինչ ոճերում), կամ տարիբառը Հոլովվում է ն վա ն ու Հոլովիչներով'տարվա,տարու: Տարբեր Հոլովումներով Հոլովվելը պայմանավորվածէ նան Հո0րինակ' ճաչբառըկերակուր իմաստով բառերի իմաստով:

լովվում է ի Հոլովմամբ(ճաչի Համըդուրեկան է), իսկ ժամանակի իմաստովայդ նույն բառը Հոլովվում է վա Հոլովմամբ (Եկավ տաճ է): Չի բացառվում, որ ճաչվան, կամ' ճաչվա չոզը ժամանակի նույնւկեսՀոլովվի ի-ով: Օրինակ,մենք իմաստով կշանղիւվենք ճաչին(այսինքն' կեսօրվան): իմաստայինն ձնային Հոլովումներ Բառի այս կամ այն Հոլովման պատկանելը պայմանավորված է ինչպես րառերի իմաստով,այնպես էլ գրության ձնով: Այսպես' ժամանակցույց տվողբառերը ՀիմնականումՀոլովվում են վա Հոլովմամբ (օրվա, տարվա,չաբաթվա, ամսվա, թեն կան նան բացառություններ' վայրկյանի,րուլեի, ղարու): ն բարեկամականիմաստներ արտածայտող Ազգակցական մեծ բառերի մասը Հոլովվում է ոջ Հոլովմամբ (քրոֆ,կնոջ, անե-

րոջ,ընկերոֆ):կան

նն

զգալիչեղումներ(եղբայր,ամուսին,

այլն), որոնք Հոլովվում են տարբեր Հոլովներով' Եղբայր-եղբոր, ամուսին-ամուսնու, բարեկամ-բարեկամի: Հայր, են մայր, եղբայր բառերընույնւվես իմաստային ւլատՀոլովմանն կանում" ալ» ո ծնչյունափոխությամբ: Ըււո ձնային Հատկանիչիություն ածանցովվերջացողբառերը ծոլովվում են ներքին ա Հոլովմամբ (ուրախություն-ուրախության., միություն-միության): բարեկամն

են՝ ոֆ,վա,ոչ իմաստային Հոլովումներն ՋՁնայինՀոլովումներն են' ի, ա, ան, ԱՐՏԱՔԻՆ

ԹԵՔՄԱՆ

ու,

ց:

ՀՈԼՈՎՈՒՄՆԵՐ

Գոյականների ճնչող մեծամասնությունը ենթարկվում է արտաքինթեքման' վերջավորություններստանալով. սրանցում է: ի Հոլովումն ամենատարածվածը

Ի ՀՈԼՈՎՈՒՄ

-

ճնչող Հայերենի դոյականների

մեծամասնու-

Թյունը ենթարկվում է ի Հոլովման: ինչպես ցույց են տվել մեր բառաՀաչվարկները, ըստ էդուարդ Աղայանիբացատրական բանի, որտեղ վկայված է 135600 բառ, դրանց զրեթե ուղիղ կեսը' 66300 բառ, գոյականներեն, իսկ սրանց 68,6 տոկոսըենթարկվում նն «ի» Հոլովման (տե ): աղյուսակը Մյուս Հոլովումներին պատկանող զոյականներից չատերը ձղտում են դեպի ի Հոլովումը. օրինակ, ամիս բառը ժամանակԼ ցույց ւուսլիս, Հոլովվում է վա Հոլովմամբ,բայց ավելի չատ բածված է ի-ով ձեր (ամսի),կամ աներբառը Հավասարապես Հոլովվում է թե՛ ոջ (աներոջ) ն թե՛ի (աների) ձներով. այդպես ել՝ բազմաթիվ այլ գոյականներ: Պեւոքէ նկատի ունենալ,որ երբ բառնուղղական Հոլովում ունի ա կամ ո ձայնավորներ, սեռական Հոլովում ի Հոլովակազմիչն ընղունելով, նրանց արանքում ավելանում Է | ձայնակապը (տղա-տղայի, Մարո-Մարոլի): Ու ձայնավորովվերջացող բառերը ի Հոլովման ենթարկվելիս, ու ձայնավորը Հնչյունափոխվում է վ-ի (առու-աովի, կատուկատվի,ձու-ձվի, լու-լվի...): Որոչբառերում Հնչյունափոխություն չե լինում (գնչու-գնչուի, լորտու-լորտուի, Տարտու -Տարտուի...): են նւասն «Ի» Հոլովման ւպլատկանում ւյլ Հոլովումների բառերի Հոգնակին, ինչպես նան զուգաձնությունները (տես վերնի օրինակները) նե գոյականաբարդործածված բառերի մի մասը (լավը-լավի, մեծը-մեծի,չատախոսը-չատախոսի,Հարբածը-Հարբաձի, երզողը-երգողի, մեկը-մեկի)։ Այս Հոլովումն իր տարածվածությամբկոչվում է ընդծանրական կամ ՇասարակՀոլովում: տա-

Ու ՀՈԼՈՎՈՒՄ Տ6

Սու նույնպես Հոլովումէ. այս տարածված

Հո-

Հոլովվում է լովմամբ

գոյականների2,8 տոկոսը: Այս ՀոլովմամբՀոլովվող բառերը բաժանվում են 1,

խմբի՝

որտեղ ի-ն ի-ով վերջացող բառերիմեծամասնությունը,

է ու-ի (գինի-գինու, այզի-այզու, գարի-գարու, Հնչյունափոխվում թչնամի-թչնամու, բանվորուչի... ինչպես պատանի-պատանու, նան մի քանի Հատուկ անուններ' Վեդի-Վեղու, Մեղրի-Մեղրու, Թեն սրանք Հոլովվում են նան ի-Հ«ոլովիչով' Րաֆֆի-Րաֆֆու: Վեդիի, Մեղրիի, Անիի, Սոչիի, Գորիի..), 4ի, Թի բառերում ի-ն մնում

է (ձիու, թիու):

Բոլոր բայերի անորոչ դերբայները' գրել-գրելու (թուղթ),

2,

(գիրք), երգել-երգելու (տրամադրություն): կարդալ-կարդալու

Մարդ,ամուսին,անկողին,Աստվածբառերը, որտեղ ամուիսկ սին անկողին բառերիի-ն սղվում է' ւսմուսնու,անկողնու, Աստվածբառը կարող է Հոլովվել 2 ձնով' Աստծո ն Աստծու: ան

ԱՆ ՀՈԼՈՎՈՒՄ

«ի» ՀոլովումիցՀետո ամենաւտարաճվածը Հոլովումնէ, որը կազմում է գոյականների9,9 ւտոկոսը'մուտավորապես65 Հազարգոյական:Այս Հոլովմանն են պատկանում' Յ.

ն

-

1. Ում

ածանցով կազմվող բայանունները (ուսում, զեկուցում, կառուցում, մատուցում, Հիացում, ղզգացում...), որոնցում ու ձայնավորը սղվում է (ուսման, զեկուցման, կառուցման, Հատուցմանն այլն ): 2. Գրաբարումն վերջնածնչյուն ունեցող միավանկբառերը' ձուկ-ձկան,մուկ-մկան, կուռ-կոան, լեռ-լեռան, ծոռ-ծոռան, բեուբեռան,եզ-եզան,թոռ-թոռան ն. այլն: Յ. Գարուն,ամառ, աչուն, ձմեռ բառերը ն մանուկ բառը: Ամառ, ձմեռ բառերը Հոլովվում են նան վա Հոլովմամբ(ամառվա, ձմեռվա):

է ի Հոլովման' Մանուկ Մանուկիչ Հատուկ անունըենթարկվում

Ան

Հոլովման պատկանող բառերը ներգոյական Հոլովաձն

չունեն:

ՎԱ ՀՈԼՈՎՈՒՄ

ինչպես նչվեց վերնում, վա իմաստային ծոլովմանըպատկանում է ժամանակ ցույց տվող բառերի մի մասը' օր, ժամ, չաբաթ, ամիս, տարի, գիչեր, ցերեկ, առավոտ, կեսօր,այսօր, վաղը, էգուց, երեկո.. Այս Հոլովման են պատ-

կանում նան առաջ (առաջվա բան է դա) ն անգամ (երկու անզամվադործ է) բառերը, երբ գործածվում են ժամանակի

իմաստով: Նչվել է նան, որ ժամանակ ցույց տվող ոչ բոլոր բարոպե, ռերն են ենթարկվում վա Հոլովման, ինչպես ղար, վայրկյան,աչուն, գարուն, կիրակի,լուսաբաց, լուսադեմ: Մյուս կողմից' վա Հոլովման պատկանող բառերի մի մասը Հավասարապես Հոլովվում է նան ի Հոլովմամբ' ժամի, ամսի: Հաճախեն Հարցնում օրվա ժամը. ժամը քա՞նիսն է, թե ժամի Փա՞նիսն է: Մեր կարծիքով պետք է ժամ գոյականը դնել ուղղական Հոլովով՝` ժամը քանիսն է, որովչետն ուրիչ գործածություններում այն ուղիղ ձնով է ղրբվում'ժամը լրացավ, ժամը անցավ, ժամը կազմված է րուվեներից,ժամը փոխվեց ն այլն: ժամը քանիսն է ձեն էլ ոչ թե ժամի ինչ-որ Հատվածիէ վերաբերում,ւյլ կոնկրետ ւվածի:

ՈՋ ՀՈԼՈՎՈՒՄ

Այս Հոլովման են պատկանում անձ ցույց ազզակցական տվողսակավաթիվբառեր, որոնք Հիմնականում բարեկամականիմաստներունեն' կին, քույր, տիկին,աներ, տալ, տեղը նան տեր ն այս բառերով բարղվածները, որոնց վերջին բաղադրիչներնեն' քեռւկին, Հորաքույր, դասընկեր, Համայնքատեր ն այլն: Այս բառերի մեծ մասի բացառականն զորձիականՀոլովները -

ու

կազմվումեն սեռականի ձնից' կնոջից-կնոջով, աներոջից-անե-

բոջով, տալից-տալով:

Ց ՀՈԼՈՎՈՒՄ

Այս Հոլովմամբ Հոլովվում են Հավաքական իմաստներ ունեցող տոչմ, գերդաստան ցույց տվող Հատուկ ունեն անունները, որոնք անք, ենք, ոնք, ունք վերջավորությունները (Վարդանանք,Աչոտենք,Արամենք,Մելքոնանք,Սաթունք) նան

-

ւլապոնքբառը:

Սրանց սեռականը կազմվում է ուղղականիջ-ն փոխվելով 9-ի (պապոնց, Աչուտենց,Արամենց, Վարդանանց,Սաթունց, Վեղունց):

Առաջադրանք1. "Բերվածօրինակներից ղուրս դրել արտաքինՀոլովմանպատկանող զոյականներըն որոչել, թե ո՞ր Հոլովներով են գործածված.

էլ չեն փայլում գազաթները ձյունանիստ (Գ. Բորյան) Արծաթաչոս առուն առվին ձայն է տալիս երգում (ՎՏ): է Անտրտունջ լալկան ուռին առվի եղերքում ու

Հեռվից գիչերայինլռության մեջ լսվում է բուի կոինչը: ՍիմոնՔեռու որդիները ւսյգու մեծ առուն էին փորումն. ձիով լոբին: Մանուկի կրում էին դաչտում մնացած գարին, ցորենն անկողինէր դնում իր փափուկ մանկանը,որին որոչել ընկերուծին տալ Մեղրու ուսումնարանում: Գարուն թե ամառ էր ուսման գյուղացինաչխատում է անղադար, մաՀ չկա նրա Համար: Լեռուրախերգերով գնում են սարեր ներիտոն է. մարդ թե անասուն ու

(ՎՄ):

Այս նոր տարվա առավոտ, երբ որ քնից զարթնեցի, ավաղ մերոնք միւս ընկան,ն սրտիս մեջ լացեցի(Ավ. Իս.): Միչւոէի զգացելընկերոջսքրոջ սերը նղբորս նկատմամբ.ղա նկատել էին նան մայրս (ՊՂ): մորաքույրս ու

2, Առաջադրանք

Հեւտնյալգոյականներըգործածել նախադասություններիմեջ տարբերՀոլովներով.նչել պաչտոնները. ուսում, գարուն, ամառ, ժամ, ւոարի, Մերոնք,սպլատանի, չաբաթ, վանաձՀայր,տիրացու, քեռակին, ամանոր, տանտեր, վերնատուն,առաջ, Հետո (ն՛ ժամանակի իմաստով ե՛ որպես ): կապ ՆԵՐՔԻՆ

ԹԵՔՄԱՆ

ՀՈԼՈՎՈՒՄՆԵՐ

թեքման Հոլովմանգոյականներըվերջավորություններ Ներքին չեն ստանում, նրանց թեքումը կատարվում է բառի միջում՝ ու վերջին ն-ից առաջ կատարվող ա-ի Հնչյունաձայնավորի փոխությամբ' քաջություն-քաջության, անկյուն-անկյան: Այդ կոչվում է ուշա Հերթաղայություն: երնույթը են Հոլովման պատկանում ներքինթեքման Հոլովմանբառերի մեծամասնությունը: Եթե արտաքինՀոլովման դեպքում գերակչիոր ի Հոլովման բառերն են, ապա ներքին Հոլովման դեպքում գերակչիոր Ա-ն է, որը կազմում Է գոյա18 տոկոսը (տե՛ս աղյուսակը): կանների

Ա ՀՈԼՈՎՈՒՄ -Ա

Ա Հոլովմամբ են

Հոլովվում՝ ածանցով կազմված գոյականները գիտուԹյունշթյան, ընկերություն թյան, բազմություն » թյան ն այլն: 2. ՑՈՒՆ ածանցով վերջացողմի քանի բառեր' արյուն արյան, սնկյուն անկյան,սյուն սյան, ձյուն ձյան: Ությունով ն յունով վերջացող բառերի բացառականՀոլովը կազմվում է ուղղականի Հիմքից' ից-ի Հավելումով՝ գիտությունից, ընկերությունից,բազմությունից, Հեռավորությունից: է երկու ձնով' ով (զիՆույնբառերի դգործիականը կաղմվում ն ւոությունով, բազմությունով) բ ձնով (գիտությամբ, բազմությամբ), նկատելի է, որ բ-ի Հավելումով բառավերջինն-ն

ՈՒԹՅՈՒՆ

-

-

-

-

է մ-ի: առնմանության Հնչյունափոխվել Հեւտոնանքով

Հիչի՛ր

յուն-ով վերջացող Հետնյալ բառերը ներքին ա Հոլովմանչեն ենթարկվում, այլ արտաքին«ի» Հոլովման. ղրանք են' Հնչյուն, դոփյուն, մռնչյուն, գոչյուն, չաչյուն, դղրդյուն, խոխոջյուն: 4. Տուն, չուն, անուն բառերը" (տան, չան), անուն բառի ու-ն Հնչյունափոխվումէ վ-ի' անվան (ղա գրաբարյանանուան ձեն է' -

): ուջվ Հնչյունափոխությամբ

Ո ՀՈԼՈՎՈՒՄ

Ո Հռլովման պատկանումեն

Հայր, մայր, եղբառերը դրանցով կազմված վերջնաբաղադրիչ բարղությունները' նախածայր,տիրամայր,Շորեղբայը: Այս Հոլովումը կազմվում է ուղղականից այշո ՀերթագայուԹյամբ' Հայր-ճոր, մայր-մոր, եղբայր-եղբոր,տիրամայր-տիրամոր, Հորեղբայր-Հորեղբոր: Այս բառերի բացառականն ու գործիականըկաղմվում են սեռականի Հիմքից՝ ով, ից վերջավորություններով' Հորից-Հորով, մորից-մորով։ՆերգոյականՀոլով չունեն:

բայր

-

ն

ԱՅԼԱՃՑԵՎ ՀՈԼՈՎՈՒՄՆԵՐ

Հայերենումկան սաչմանափակթվով բառեր, որոնք նչված ն ունեն Հոլովումներինչեն ենթարկվում իրենց ուրույնՀոլովաձները:

Աղջիկբառը Հոլովվում է արտաքինա Հոլովմամբ' աղջիկաղջկա-աղջկան-աղջկանից-աղջկանով: 1.

2.

Սեր բառը Հոլովվում է արւոաքինո Հոլովմամբ'եի

սեր-սիրո-սիրուց-սիրով: գայությամբ' Հույս, լույս,

Հերթա-

բառերը թեն ենթարկվում են ի Հոլովման, նան Հուսո, լուսո, ունեն սգո գրաբարյանձները: բայց ն. 4. Կայսը դուստը բառերը ՀաճախՀոլովվում են գրաբարյան ձեով' կայսեր, դատեր'ըշե Հերթագայությամբ: Սակայն Հոլովվում են նան ի-ով՝ դուստրի, կայսրի (նայած ոճերի): 5. Ծնունդ, Շանդիստ,գալուստ, կորուստ. ընդամենը 4 բառ են յ ան Հոլովվում ծննդյան,Հանգատյան, ւսրտաքին Հոլովմամբ. 8.

սուգ

կորստյան: գալստյան,

ինչ խոսք, սրանք Հոլովվում

են

նան

«ի» Հոլովմամբ' ծննդի,

): Հանգստի, կորուստի, գալուստի (առթիվ

Գալուստրաոր որպես Հատուկ անուն Հոլովման,ինչպես Մանուկը:

ենթարկվում է միայնի

Հարցեր.

3.

ի՞նչէ Հոլովումը: Ո՞րՀոլովում են Հանդես զալիսՀոլովմանտիպերը: Բւսնի՞ տեսակիՀոլովումներ գիտեք:

բերեք օրինակներ: Թվարկեք արտաքին Հոլովումները, Ե2 Թվարկեք ներքինՀոլովումները. բերեք օրինակներ: 4,

Թվարկեքայլաձն Հոլովումները. բերեք օրինակներ: են իմաստային ն 7. Որո՞նք 4նայինՀոլովումները: որո՞նք 8. «ի»-ն ինչու է կոչվում ընդծանրական Հոլովում. Հայերենի ծ.

է ենթարկվում բառերիքանի՞տոկոսն «ի»

Հոլովման:

1. Առաջադրանք Հետնյալ բառերի Հոլովվաճ ձենհրով կազմեք նախադա-

սություններ, մորաքույր,կնքաՀայը,ճնունդ, սեր, կայսը, աղջիկ, տիրամայր, չքերթ, Հեռաձայն, որսաչուն, ազգանուն, որսաձի, ղավակատուն, գալուստ, Գալուստ, լռություն, եռանկյուն, ուսում, մականուն, արյուն, տուն, ծունկ, մուկ: գիտություն,

2. Առաջադրանք

Դուրսգրեք ներքինթեքման ն այլաձն Հոլովմանպատկանող բառերը. Խամակը,այսինքն' նրա նկատողությունը, Տերենտին կայսեր

Հանել էր իր սովորականՀավասարակչոությունից,ն նա զգալով, զայրանում էր Պապիդեմ, որ կայսրնիրավացիչէ, վրդովվում առիթ էր դարձել Հանղիմանության: Միստեր Սմիթոոնը որ առանց առարկության Հավանություն տվեց ղստերը: Այն փոթափուրէր: Երիւոասարդ ղոցը,որով նցել էր սգո բազմությունը աղջկա Թախճոտ դեմքինառկայծեցՀուսո մի չող: Հայրենիքի սիրով տառապած մեր մարտիկներըթչնամու դեմ կռվում եին Եղբորմաշից Հետո նա Հայրական սիրո նման մի Հերոսաբար: խոր զգացմունք էր տածում Հանգուցյալիղստեր ն մոր նկատմամբ: Պիւտերը,ատելով գազանաբարոդնդապեւոին, չեչտված Մուոննում էր վերաբերվում նրա եղբոր ղուստրին: ջերմությամբ էին ծննդյան տոները, ն Գալուստըսպասում էր Շարաղատների ու

օրը Հորեղբայր Հանգստյան գալուստին: Մանուկըմանուկներին տարավայգին՝ ղբոսանքի:Հոր ղգալստյան ււռթիվ Վաշանը ընկերներին Հրավիրելէր իրենց ւոուն: Հանգստիժամին

Հորաքույրը մանուկներին Հրավիրել եր վերնատուն' զրույցի:

էրւոխուր Հանգուցյալի ւոիկինըսգո զգեստ էր Հագելն սպասում Լոության մեջ ՀողըԹնդաց...խախտվեց Հանդեսին: բնության

անդորըըն մարդու Հանգիստը:

ՀայերենիգոյականներիՃոլովմանտիպերիվիճակագըություն Ըստ

Էդ. Աղայանի«Արդի Հայերենի բացատրականբառարանի» (1976): ԲառարանըպարունակումԷ 135600 բառ

Տ5

)

»

«Ա»

.-

բերքին |

րտաքին

|

|12000

Գ

է 65

տ

թօ

1840 980

9ջ

, Ն. եշ

ԾԱՆՈԹՈՒԹՅՈՒՆ

Լոթլոշ» րոյն ԼԹու» լ-. կովկա |140|40

|25

|

|003|

|

|

,

-

Բառարանումվկայված է

66300

գոյական:

ԳՈՑԱԿԱՆՆԵՐԻ

ԿԱԶՄՈՒԹՅՈՒՆԸ

-

ԺամանակակիցՀայերենում զոյականներ են կազմված բառակազմականբոլոր միջոցներով` ածանցում, բարդություն, Հա-

պավում:

վերջածանցներ Ածանցում. Գոյականներիմեծ մասը կազմվում է զոյականակերտվերջածանցներիմիջոցով,ղրանք եղած գոյականներիցնոր զոյականներ են կազմում, ինչպես նան գոյականներեն կազմում տարբեր խուքի մասերից. ԱԾՈ

-

ԱՄՈՒ ԱԿ

-

ԱԿԱՆ

չափածո, պաճածո, գտածո, Շանածո, ձուլածո... ծաղրածու, կատարածու, ժողովածու, թեկնածու... լճակ, Հոգյակ, թոչնակ, գրչակ, Հրոսակ, բուժակ... -

վանական, զինվորական, գիտնական, գաղթական...

-

վիպասան,դերասան, ճարտասան,իչխան, գլան, խցան... ԱՆԱԿ ճոճանակ,Հաղթանակ,ցուցանակ, մրցանակ... ԱՆՈՑ րվեստոանոց, Հյուրանոց, ամառանոց,կուսանոց, ՀնգաԱՆ

-

-

-

նոց,երեքանոց, չորանոց...

ԱՆՔ

դովասանք,բամրասանք, աչխատանք,զբոսանք... դասարան,լսարան,բնակարան,ննջարան,առողջարան... ԱՐԱՐ գյուտարար, բարերար, Հուչարար, չինարար, Շավաքարար, խոովարար,աղմկարար... ԲԱՆ լեզվաբան,իրավաբան,Հողեբան,կենսաբան, մարդաբան, երգիծաբան,ձկնաբան... ԵՂԵՆ բանջարեղեն,խմորեղեն,ձկնեղեն,ամանեղեն,կոչկեղեն, Հրուչակեղեն,երկաթեղեն... ԵՆԻ դեղձենի,խորղենի, Հացենի,նչղդարենի, լորենի...

ԵՆՔ, ԱՆՔ, ՈՆՔ

Վարդանանք,Արամենք,տատոնք, պապոնք...

ԵՍՏ, ԻՍՏ, ՈՒՍՏ

դովեստ,ւզածեստ, Հագուստ, Հանգիստ, ուտեստ, ապրում, դալուսւ, ելուսւո... -

ԱՐԱՆ

-

--

-

-

-

-

-

ԵՐԵՆ

ԵՔ ՒԻ-

--

Հայերեն, սերեն,Հունարեն, լատիներեն... ռու

- ւոնօրՀնեք,նչանդրեք, դոնրացեք, ջրօրՀնեք...

կաղնի,կեչի, մորի, թլոկի, սոսի, սոճի, ծիրանի...

հկ Վ ւս

լագիկ, թոռնիկ, 4կնիկ, մանկիկ. ուլիկ. թույրիկ...

գի« «(ԵՇ

ո

արեն

ՍԱԿ

ԱՎ.

ՃԱՆ

ւՆ

Մձ

առա

Ց զ

ԿՈՐԴ «ԼՈ

ՎԱՆ

ԱՊ

ՎԱԱ..ՎԿԺՃ

է Գշ

ՆՀԻ

Վ.

ով

Օ

ՊվոՐ

ւ.

-Վամթ,

ԳՇ

«խառամաոլ (Ժոոոզոոաթարւ

ոո

արակաայցո

Գ(ՀԻՀՀ«ուց ցո.

Կ

ԿԱԽ: արոորո. 14Ոոււ ժի...

ոզնու

ԿԱԼ(լարաձոց եֆանաոնը, .

օգ.

ԻՎՉՎՈ

ՀՀ:

Հ

,,

ԿՎ.

ժլ.

ԱՃՀՎ

ՀՎԻ--Վ

`.

ԱԿՎ ՎՎՀԿԿ

39ւԿջազսի

«-

Կ.

"`

Հասոն.

Ը

«բաոը.

ոուգվա

ՀԿԿ

Վանա Հ

Կորջուորրթ--

կանու. «իզճու ոոա--

վաո

աու,

1.

ոու

-«ԱաՈԼրԻԻԹՃ

«ԿՈՈՀՎԻ

ԿՆ)

-«Բառաորացգո--

ազգու

ԱՏԿ Ո"

սճւուսաթ--

վո«ՎԿակիիանր, զմոնաթագողրաոււ «որորատաասա

«

ՀՎ

«2

:Վապզաագկեւ

Հաք

.դրժւսաատաացյ....

ՎԱատաաաա.

՞չ

ԱՌՀ-ԿՀԻՆԱ.Ֆ

ա

գրգարփրդ..

ստաժ».

-ՎՀ-ԿՅԱԿ«ոռչառաու ազոնորուաաճորիլ

«Վ:

Հյպկե ՎԵԼ

դառա:

Հոդված.

ԸՀԳոՔ»-

«Լ ։

-ՎՀա

«ՎՀԶաՀՔագրաու

2.2 տ

ԱՀՀ

զայմկաժ.

«ա,

(2("Հ/գ-«Լ«Վ»

Ա'Վւե՝

Վրաչաստաախ,Վեռոոամբաատարաանթ..

այգ«աթառե...

/ՎԺՀՀ«ա

Հա..զ

որաորոջ

սալոր.

լասչաագաժծ...

Էական,

(ՈՐ

ՅԻ

«իչնորպ.

29դուաազարոարն. .կաապատարաած» /թաշ--

«րապն

ՎոյՎ.-«--

Պա.

չրիսկոգ. փափսոռ...

ԻԿ աաժրծի... «-ե«Կեվո

Վ

ԹիհՖԽոպ...

ակնոց.

սատնոց,

չՎչՎոց,

Հա«գարար,

(զ.

.«

Հեր.

զ

«ՀՇ

Հզ-

բունտ

շԿ«.

ա

ւ

Տեր-Ղազարյանց... ան, Հնչյչուն,մուն չյուն...

Ս «երանգ,

Կոն

ո

Վ

եսասսյակ, չարաթծօրյակ...

Առակաւն, ՀաՀուկլան,Ստեւփանյան...

ե,

Մլյու.

Վ

սլալապմունք,ցու զժու եր. Հուղմունք...

բե

Բ որվՎազ,

Աղեղ"

ԿԱՆՑ ՄՈՒՆ

«աճրիչ: «ՐԲԻՀ. ԲՐԻչ. «ուլիչ...

«ՐԿիչ.

որո

զ «(ՀՀ լ

րինբն.

-ԿզԼԿ Աու.

գ6--

«ոոբառնա-«չ«ազմոցքե,.

ՁԻՆՔ

-

ակունր, բարձունք, մասունը, թիկունք, չբթունք, ծաղ-

կունբ.բուրմունր...

ՑիՏ ՁՒՐԴ

կեչոււո, չ

-

եղեզնուտ, ղոզ

թավուտ,

ավազուտ, զ

ծանծադուզ տ...

արձակուրղ. Ժողովուրղ. իյորճուրղ. խառնուրդ, Հագուրղ, «ճու ՐՂ... սլարապուրղ.

ԲԻՔ//ՈՒՅՔ

բսուր. մաւրութ. զինարբրուբ,բաչկոտուք, սերուցք, մոլուգր... ուռուցի. .ունր. ի'հլր. խեղիրբ. Շավուտամբ, ընտանիք, խորք, աչբ. մուտր. եզովր. զովր. հլր. ոլոագր. Հոսյր.Վիրթ. Աղվանք,Մոփք, -

-

եիջ... Գեղարբո« Ռչտունիջ.Ազձճեիր. Սյունիջ.

Ֆորագույնփոխառյալածանցներ ԻԱ

Հոմանիչ ՍՏԱՆազանցին

-

ԻՋՄ

-

Բուլդարիա,Անզլիա, իւոալիա....

Հումամարրբսիզմ. կոմունիզմ,սոգիալիղմ, ղարվինիզմ.

-

նիղմ... մարթսիստ.Հումանիստ.իղեալիստ, ոնալիստ, ոււտտոպիստ...

ԻՍՏ

-

նախածունցներ Գոյականակեր»» նախածանեցներըՀայերենում Գոյականակերտ

դրանքեն' ԳԵՐ

ՀԱԿ

քիչ

են.

գնրածախս,գերչաչույթ, գերՀնչույթ... զերիչխան. դերանուն, դերբայ...

--

ԴԵՐ

չատ

-

Հակադրում. ՀակաՀարված, Հակաթույն, ՇակագրոՀ, Հա-

-

կաչարձակում

Հակ ածանցով չի կազմված ն Հաբառր Հիչի՛ր Հափխամեա իմաստ չե արտաչՀայտում,այլ՝ Համամիտ՝ վառակ Համաձայն -

(Հակվածենքմիշտելու':

ՄԱԿ

մամակբայ. մականուն, մակերես, մակերեույթ. մակդիր, կագիր. մակրնթացությո,ն... -

՛

ՆԱԽ

նախատիպ,նախաճաչ, նախաբան, նախալեվու, նախաՀայր... ՓՈԽ փոխանուն, փոխանցում. փոխարքա. փոլսնալսարար, -

-

փոխգնդապետ, փոխվարչապետ...

5-79

Առաջադրանք1, Դուրս գրել աճանցավորգոյականները,ընդգծել աճանցները, որոչել դրանց տեսակներն նչանակությունները. ու

գրոծում էր աճշեղ կատաղիՀողմը մրրկի արագությամբ

մոլուցքով... Գյուղի ճայրից երնեացին սրարչավ ձիավորներ ոտավորներ. նրանք զալիս էին օգնության Հասնելու: ԲոլորըՀայացքները, ուչքն միւոքըսնեռելէին մրուո ցեխոտւոնակների փրկիչներիվրա: կառապան ձիապան աճապարում էին' միջնորդ ճամփորդներինժամանակչտալով... 0րերս ինձ մուռ եկավ իմ մանկության ընկերուծին' ամերիկյան մի նկարչուՀի: Մենք մի Հայրականօջախումչենք ծնվել, բայց մեզ մի ժողովուրդ է սնել, օժտել ընդՀանուրզղացմունքներով... ու

ու

ու

ու

ու

ն Ծերունիիտալացին նստակյաց, զլլսաքարչաչխատանքից

կյանքի բեռից կորացած մեջքով գնում էր չուկա ն թնատակին մի բան վերադառնում իր տնակը ե երեկոյան էր միայն իր խցիկից դուրս զալիս, որտեղից միալար լսվում էր երկաթեղեն մուրճի նա Հաճախ էր տալիս թագավորների Թիխիկոցը, իչիխանների ու

մականունները:

Ուսուցչուծիները ուսման կարոտ իրենց սաներին Հանձնաբարում էին Հումանիզմ, Հումանիստ,արժույթ, դարձված,թավուտ, թեկնածու, տաղանդավոր, այցելու, իտալիա, ՀակաՀարվածբառերով կազմել նախադասություններ:

2. Առաջադրանք Ընդգծել գոյականակերտաճձանցներըն դրանցով բառեր

կազմել. չափածո, ծաղրածու, թոչնակ, զիտնական,դերասան,արվեսւտանոց,զբոսանք, զյուտարար, Հանգիստ, պապոնք, Հոգերան, իտալերեն, եռյակ, մատնոց, լողորդղ, Պարսկաստան,Հոդված, ջերթված, Հակամետ, գերածախս, աչխատավոր,այցելու, խորՀուրդ, բնակիչ, թարգմանիչ:

ԳՈՑԱԿԱՆՆԵՐԻ

ԿԱԶՄՈՒԹՅՈՒՆԸ

մեծ Գոյականների

ԲԱՐԴՈՒԹՅԱՆ

մասը բարդություններ

ՄԻՋՈՑՈՎ են'

կազմված

ն վերլուճականճանապարծով. Համադրական

ՀԱՄԱԴՐԱԿԱՆ ԲԱՐԴՈՒԹՅՈՒՆ

րով ն առանց դրանց). 1 Գոյական Հ դոյական

(Հոդակապով, չաղկապնե-

-

գետափ, ծոցատեւոր, ծաղկաման, անցուդարձ, այբուբեն, առեւտուր, նիսւոուկաց, Հանքածչոր... Հացատուն, անձրնաջուր, զրչատուվ... լացուկոծ, ելնէջ, 2. ԳոյականՀ բայարմատ բանասեր, պատմագիր,բեռնակիր, Հայասեր, բերքածշավաք,ճացադուլ, զինակոչ, ծառատունկ, արնածագ... 3. Աճական կամ մակբայ Հ բայարմատ ծանրակչիո, դժվաըաչարժ, բարձրախոս, չատակեր, ուղղաթիռ, մենակատար, սւուսխոս,լավատես, Հեռատես, պայծառատես... 4. ԱճականՀ գոյական թթվասեր, մանրանկար,նորալուսին, նորածարս,դեղնակտուց,կարճապոչ... Հ ծ. ԲայաՀիմք ղոյական աչխատասենյակ,զբոսայգի, փրկագին, ելակեւտ,զրասեղան,նստատեղ... ծ. Անորոչ դերբայ Հ գոյական գրելաձն, վառելափայտ, մտածելակերպ,վարելաՀող,պարելաոճ... -

-

-

-

-

-

ՎԵՐԼՈՒԾԱԿԱՆ

ԲԱՐԴՈՒԹՅՈՒՆ

Հայր մայր, թն թիկունք, նիստ կաց, զօր զիչեր, ընկեր-բարեկամ, Հյուսիսարնմուտք,գիչեր-ցերեկ, մարդ-մուրդ, Հաց-մաց, աման-չաման, ու

-

ու

ու

ու

թուղթ-մուղթ...

՝

մեծ թվով են կազմում բառակապակցություննեՉափազանց րով Հանղեսեկող բաղաղբյալ գոյականները խոսքիմաս, դարձվածայինմիավոր, բաղադրյալ ստորոզյալ, Երեանի պետական -

Հայաստանի ծամալսարան, Հանրապետություն, Ազգային ժողով, Գերագույն դատարանն այլնչ

ՀԱՊԱՎՈՒՄ

մի ձեն Բարդության ՏԱՌԱՑԻՆ

-

ԱԺ

չարժում, ՌԴ

-

-

էլ Հապավումներնեն, որոնք լինում են'

Ազգայինժողով,ՀՀՇ ՀայոցՀամազգային Դաչնություն, ՄԱԿ (Միավորվփտծ Ռուսաստանի -

ազգերի կազմակերպություն), ԱՄՆ, ՀՀԳ (Հայկական Հեռազբական գործակալություն), ՍՍՀՄ, ՀՀն, ՓԲԸ Փակբաժնետի-

բականընկերություն, ՆԱՏՕ, ՏԱՍՍ... կոմկուս, Հայպետծրատ,ուսմասվար, ֆիզմաթ,

ՎԱՆԿԱՑԻՆ

-

մասնուս...

ԽԱՌԸ,Վանկաբառային չբջժողկրթբաժին,ժողդատալրան,կուս-

կազմակերպիչ,քաղբաժին, սոցապբաժին,խնայդրամարկղ...

Մանրամասնություններըտե՛ս

Ալ. Մարգարյան,Հայոց լեզվի

Ե., 1979: Հապավումների բառարան,

Առաջադրանք. Դուրս գրել բարդ գոյականները,որոչել տեսակներըն բաղադրիչներիի՞նչ խոսքի մաս լինելը. ԲարձրացավտանտիրոջերկՀարկբնակարանիընդարձակ ձախ, պատչգամբը,մտավ ճաչասենյակ, ակնդետ նայեց աջ տեսավ զունազարդ ծաղկամաններ,բազկաթոռներ, Հյուրասեու

ղաններ, ն կանգ առավ տանտիրոջլուսավոր պայծառ առանձնասենյակի առաջ: նա գործարանատեր էր, մայրաքաղաքի Հետո մի քանիՀանձնաժողովների ԽխորՀրդի իրավասու, անդամ... ներս մւոսվ զգեստախանութ իբբըն Հասարակ գորճձակատալր... Երկարատնժամանակչէր մտել ղրավաճառանոց, քայլերն ուղղեց դեպի խմբագրատուն, նստեց գրասեղանի ծայրին... գրիչը թաթախեց թանաքամանիմեջ. աչքերը վեր վար անելով գրեց վերնագիրը... Տեսնելով, որ գրասեղանը ծաձկված է աղտ կեղտով, գլխարկիտակ մի լրագիր դրեց, ապա նոր կողմնորոչվեց, թե խմբագրին ինչ պիտի պատասխանի:նա չատ էր դոնեղուռ ընկել, բայց ելք ճար չեր գտել, չէր տեսել իր աչխատասեր Լուռ մունջ դուրսեկավ: Հոգատար բարեկամին: ու

ու

ու

ու

ու

ու

ԱմփոփիչՇարցերն առաջադրանքներ,

ի՞նչ է ուսումնասիրում քերականության ձեաբանություն բաժինը: 2. Ի՞նչ է քերականականիմաստը,ի՞նչ է ձեր: Յ. ի՞նչ են քերականականկարգերը: 4. Ի՞նչ է Հիմքը,ի՞նչ են վերջավորությունները, քանի՞ տեսակ 1.

են:

Ե 6.

7,

խոսքի մասերը: ի՞նչ Հիմունքովեն դասակարգվում

ինչպե՞ս է կազմվում գոյականներիՀոգնակիթիվը: Քանի՞Հոլովունի Հայերենը, ւպատճառաբանեք Հայցականը:.

Խոսքի մասերիփոխանցումն փոխանունություն: 9, իրին անձի առումներ: 10. Հոլովմանւոիւվերը: 8.

Առաջադրանք1. Փակագծերումեղած բառերը գործածեք անՀչրաժեչտթվով, Հոլովովն առումով. Թե ինչու ես իմ մանկական (տարի) մեծ մասը ոչ թե (մայր) մուտ մուո, այլ (տատ) անցկացրի, չգիտեմ: կասեմ միայն, որ (չաբաթ) մեջ Հազիվ երկու (օր) Հյուր գնացի մեր (տուն), մնացած մոտ...: (Քեռի) (տարի) մեջ (ժամանակ) ես ապրում էի (տատ) (ձմեռ) (տուն), (ամիս) էր լինում մնացած (ժամանակ միայն ) նա նե մի (կողմ) (տնտեսություն) զբաղվում, իսկ գնում էր (գյուղ) մյուս (կողմ),ինչպես(տատ) ասում «դաչնակ կոմիտե Էր»... (Մայրիկանք)(տուն) (այգի) դիմաց մի վիթխարիբարդի կար: (ճառ) տակ, կգործեր զուլպա ձեռնոց ն կնստեր (տատ) եմ զանազան (Հեքիաթ):Հիչում նրա (Հեքիաթ)մեկը, կպատմեր (4մեռ) այգի ն տեղավորեց որի (Հերոս) ինձ իր Հեւո ւտռարավ մի ): (ծառ) (փչակ):(Ըստ Գ. ՄաՀարու ու

2. Առաջադրանք մեջ Հոլովել տրվածգոյականները Նախադասությունների (յոթ չոլովի Համակարգով), Ուսուցիչ, ուսանող, աչակերտ, ընկեր, բժիչկ, դասագիրք, մա-

տենադարան,Հայր, տիրամայր,թազուճի, գարուն, ժամ, գիչեր,

լուսին,մարղ, ծնունղ, դալու ԱՂՈ ԳալուԿւո, Աչուռենք,Մեղբի, ընկերություն, անուն, Գյումրի,

ամուսնություն...

Հորեղբայր, դուստրը,

3. Առաջադրանք Արտազրել տեքստում եղած

բոլոր

աղջիկ, սեր,

գոյականները"նչելով

դրանցքերականականկարգերը. 1. Հայրենիքըերգ էր, որը ոչ թե չուրթերն էին երգում, այլ շոգին, դա փոքրիկ,աղմկոտգետ եր, գետափիտնակ, բարդիներ, օրորոցիճոռոց, գառան մայուն, սրնգի բեկրեկուն նվագ, մեծ մոր ջաղցրեղեններովլի գրպան,երեքնուկիթերթին սարսռող կաթիլ, որի մեջ բեկվում էր ողջ երկինքը,արեը ն նրա կյանքը: Այրող Հոգեխոով թարմությամբ նրան Հաճախ էր Հեու

տապնդում մանկությունից մնացած խոնավության, բորբոսի ն նա Էլի ինչ-որ բանիայդ Հուռը:Ձայներից Հիչում էր մաճշամերձ մեծ մայրիկի աղոթքները, Հետո մի բարակ մոր մեղմ Հեկեկանքը, ճռռոց, որով բացվել, փակվել էր իրենց այզու դուռը: 2. Մի ձիավորէ սլանումՄանազկերտի ճանապարծով: Ջիու կաթնագույն գոլորչիէ Հորդումւսչնանսառն օդի մեջ: ռունգերից է մռայլաղեմ ձիավորին... ԵրեկոՍեթըղոներիմիջն դիմավորում են մնում ն մեծ տանը յան երեք Հողի' մեճ մայրիկը Սեթիերկու Ուչ գիչերին կրակումեն որդիները՝Արմենն Անդրանիկը: տան Մեծ առջնով քառատրուի սլանումեն ջրաղացների մուռից: ինչ-որ Հեծյալներ: Մեծ մայրիկր փակումէ տան բոլոր դռները,բանալիներըճոցն է զցում, վերցնում է մի կապոց Հաց երեխաների Հետ ու

ու

ընկնում: ճանապարՀ «հսկ Արամըթերնս նրան թվաց, թե

տեսնում

տուն

ն չունի», մւոածեց Անդրանիկը, -

է եղբորը այնպես, ինչսլես թողել էր

որ ւոարիներառաֆ:Հանկարծ ցանկացավ ւլաւտմելծերունուն, նա

ինքն էլ եղբայր ունի, որ Հայրենադարձներիմեջ կան Հայրեր, մայրեր,որոնք չունեն որդիներ կամ ունեն որդիներն չգիտեն այդ ): մասին:(Ըստ Ռ. Արամյանի

ձ. Առաջադրանք

Դուրս զրել նույն Հատվածի բոլոր

դոյականները

օօ

բարդ

ն

աճանցավոր

ԱԾԱԿԱՆ

Առարկայի որակականՀատկանիչ կամ վերաբերություն անվանող բւսոր կոչվում է ածական, այն պատասխանումէ ինչպիսի՞,որպիսի՞,ո՞ր Հարցերին: Ածականիքերականականառանձնածաւոկություննայն է, որ այն Հիմնականումդրվում է գոյականներիվրա ուղիղ, անփոփոխ ձնով ն կատարումէ որոչչիչարաճյուսական պաչտոն:

իմ ւնուչ Հայաստանի արնածամբառնեմ սիրում, Մեր Հին սաղի ողբանվազ,լացակումածլարն եմ սիրում, ծաղիկների վարդերիբույրը վառման, Արնանման Ու նաիրյանաղջիկներիՀեզաճկունպարն եմ սիրում: Սիրում եմ մեր երկինքըմուգ, ջրերը ջինջ, լիճը լուսե, ՄԱՂ ամուսն ձմեռվավիչապաճայն բուքը վսեմ...(ԵԶ): Ես

ու

ու

Բերված օրինակներում ածականներն անվանել են առարկաներիորակականՀաւոկանիչներ, իսկ լեռնայինկլիմա, Շայրական ւոուն, ընկերական վերաբերմունք բառակապակցություններումածականներըոչ թե որակ են նչում, այլ Հատկացություն, վերաբերական Հարաբերություն: կիրառությունն ածականի ամենատարածված Որոչչային ամենասովորական կիրառությունն է: Աճականը լայնորեն կիրառվում է նան որպես ստորոգելիական ճոխԷ Հայոց լեղուն, ն առատորեն կվարձատրվինա, ով վերադիր՝ այն (Բայրոն): Գեղեցիկէր այդ առավոտը կուսումնասիրի (բաֆֆի)։ Զգույչ է միրչավը, դժվար է նրան խփել (ԱԲ): 0դը էր, արցունքիպես ջինջ (ԱԲ/։ մաքուր Ածականնունի նան մակբայականկիրառություն, Հանդես է զալիս որպեսձնի ւլարագա:Սս Հատուկէ որակական ածականներիմի մասին, որոնք, դրվելով բայերի վրա, ցույց են տալիս ու

գործողության Հաւտկանիչ: Համեմատենք Հետնյալօրինակները. Ղ

բարձր ծառ խելոք երեխա ճիշտ ճանապարհ մաքուր սենյակ հիանալի կատարում

Հեչի՛ր

'

Է ԷԻ 8 8. ՅՃ

բարձր խոսել խելոք մտածել ճիշտ դատել մաքուր պահել հիաճալի կատարել

8. 3 Յ5 ւ

աիչտ է, բայերի Հետ գործածվելիս որակական ածականների մի մասը ձնի պարագայիպաչտոն է կատարում, Հանդես է գալիս մակբայաբար,բայց որպես խոսքի մաս մնում է ածականն ոչ թե վերածվում Է մակբայի,ինչպես կարծումեն որոչ -

լեզվաբաններ:

Առաջադրանքներ. 1. Բերվածածականները մեջղործածել նախաղասությունների որոչչի ն ձնի պարագայիպաչտոններով. լավ, վատ, բարձր, ցածր, ճիչտ, սխալ, Հեռու, մուոիկ, մերկ, իմաստուն... տկլոր, Հրաչալի, զեղեցիկ, մաքուր, տգեղ, սրտաբաց, 2. Բերված ածականներիցմի քանիսը գործաձել ստորոգելիականվերադրիպաչտոնով: ԱԾԱԿԱՆԻ

ՏԵՍԱԿՆԵՐՆ

ԸՍՏ ԻՄԱՍՏԻ

Ածականները,ըստ իրենց արմտտածայտած իմաստի, տարբեր են կողմերից բնութագրում առարկան' մի դեպքում որակում են առարկաներիՀատկանիչներնանմիջականորեն'առանց ուրիչ առարկաներիմիջնորդավորության' պայճառ արն, կանաչ տերն, կարճ ճանապարՀ,խելոք տղա... մյուս կողմից ածականներն առարկաների Հատկանիչներնարտածայտում են ուրիչ առարկաների միջնորդղությամբ'երկաթե կամուրջ, Հայրականտուն, լեռնայինկլիմա, Հրեղեն ձի ն այլն: Ըստ այդմ էլ' ածականները բաժանվում են 2 խմբի' որակական(առաջին օրինակները) ն Հարաբերական(երկրորդ օրինակները):

Որակական ածականներ Որակական ածականներն արտածայտում են առարկայի էությունից բխող, ինքնին ունեցած, չմիջնորդավորվածորակական Հատկանիչներ.դրանք են'

Առարկաների արտաքին-ձնային Հաւտկանիչներ (ծշաստ, բարակ,կարճ, երկար, մեծ, փոքր, լայն, նեղ, կլոր, գանգուր, գեր, նիչար,բարձր,ցածր...): 2. Առարկաների ն անձերի ներքին Հատկանիչներ (ազնիվ, աչխույժ, արդար, խելոք, ճիմար, կծու, թթու, մեղմ, Հպարտ, ֆերմ, չար, բարի...): դառը, ցուրտ, Յ. Գունային Հաւտկանիչներ(կարմիր, կապույտ, կանաչ, սն, սպիտակ,դեղին...): Քանիոր միննույնորակականՀատկությունն առարկաների մեջառկա է լինում տարբերչափով (մեկը խելոք է, մյուսը' ավելի խելոք, բայց կա նան ամենախելոք), Հետնաբար որակական ծամեմատության աստիճաններ. դրանք ածականներնունեն են' դրական,բաղղատական, գերադրական: երեքն Դրական աստիճան Սա ածականի սովորական ձնն է ն 1.

-

մատելու ուրիչ առարկաներինույն Հատկության Հետ' լավ մարղ, Հետաքրքիրզիրք, սիրուն աղջիկ, Հմուտ վարպետ... է տալիս առարկայի աստիճան Սա ցույց Բաղդատական տվյալՀատկանիչիառավել կամ պակասլինելը ուրիչ առարկայի (կամ առարկաների) նույնՀատկության Համեմատությամբ: Բաղդատական աստիճանըկազմվում է. -

Ածականիդրական աստիճանի ձնին ավելացնելով ավելի կամ պակաս (քիչ, նվազ, սակավ) բառերը, այսինքն' վերլուճականձեով" ավելի ուժեղ, ավելի գեղեցիկ,ավելի բարձը... սլակաս ջանասեր,պակաս Հայրենասեր,քիչ աչխատասեր,նվազ ֆանասերչ 1.

լական, պակաս,քիչ, նվազ, սակավ բառերով կազմված բաղդատականըկոչվում է նվազականբաղդատական,որովշետն

լինելր: Այս դեպքում նվազական տարբերությունը

չատ

չընդ-

ժխտական ձեր' ՎաՀանը ւլակաս Հայրենասերը չե: ՈւթերորդՆույն Հաւոկանիչովիրար Հեւո Համեմատվողգոյականներն իրար Հետ կարող են կապվել նան ջան բառով. օրինակ՝ 2.

Յ

Արամնավելիուժեղէ, ջան Սալորտում

ՎվաՀեն: Վանա

լիճնավելի

քան Սնանը: Յ. Ածականի բաղդատական աստիճանը կազմվում Է նան Համեմատվող առարկանբացառական Հոլովով դրվելով' Վանա է,

մեծ

լիճը մեծ մեծ

4.

է

Արամը սպորտում ուժեղէ Վաճեից: Գյումրին Սնանից:

է Վանաձորից:

աստիճանը կազմվումէ Որոչածականների բաղդատական

ավուն վերջածանցով, որը ցույց եէ տալիս առարկայի տվյալ ւլակաս լինելը. օրինակ' նչանակում է Հաստավուն, Հատկանիչի

նան

կանաչգույնի թույլ լինելը: Քիչ Հասո, կանաչավուն'

աստիճան ԱծականիգերադրականաստիճաԳերադրական -

նը ցույց ե ւոալիս առարկայիտվյալ Հատկանիչի գերազանցուԹյունն ուրիչ առարկաներինույն Հատկությունից:Այն կազմվումէ' 1.

ամենա ձնին ավելացնելով նախածանԴրական աստիճանի

(ամենալավ, ամենաուժեղ, ամենախելոք, ամենամոտիկ,

ցը

ամենամեծ...

):

Դրականաստիճանինավելացնելով (ա)գույն վերջածանցը (լավագույն, մեճադույն, ազնվադույն,բարձրադույն): Հ. Դրականաստիճանը ամենից բառիՀեւո (ամեղործածելով նից ուժեղ, ամենիցբարձը, ամենիցՀայասեր,ամենիցքաջ, ամենից լավ)։ Նչենք,որ ամենա նախածանցովն ամենից բառով կարելի է բոլոր որակական ածականների գերադրական աստիճանը կազմել, իսկ (ա)գույն վերջածանցով'ոչ: Սրինակ,եթե ասում ենք բարձրագույն, ապա ղրա ցածրադույնը չկա, կամ չատ, քիչ, առատ, խելոք, Հիմար, քաջ, վախկուս, նիչար, կոպիտ, ն նման բազմաթիվ ածականներից,եթե կարելի է ամենա նախածանցով Համեմատության աստիճաններկազմել, ապա (ա)գույն-ով չի կարելի: Ճիչ է, գերադրականաստիճանըսովորաբար ցույց է ւոալիս որնէ Հատկանիչիզերազանցությունը ուրիչ առարկաներինույն Հատկանիչի Համեմատությամբ, որը կոչվում է Համեմաւտտական գերադրական'լավ-լավազույն, բարձր-բարձրագույն,բայց նույն գերադրականըցույց է տալիս նան Հատկանիչիբարձր աստիճան, որը չի Համեմատվում ուրիչ առարկաների Հետ: 0Սրինակ'երբ ասում ենք «Տիգրանը բարձրաղույն կրթություն ունի», չենք Համեւմւաւոում կամ միջնակարգ ւտռարրական կրթությանՀեւո: կամ 2.

լավաղույն չախմատիստէ, Արամը'լավագույն լողորդ: Տիգրանը մեծաղույնբավականություն ստացանք: Զբուսանքից

էլ կոչվում է բացարձակգերադրական: գերադրական աստիճանը Ածականի Հաճախարտածայւտվում նան է չարածյուսականմիջոցներով:Հաճախբոլոր, ամեն բառերի բացառականՀոլովները, որնէ ածականի դրական աստիճանի վրա դրվելով, կազմում են նրա գերադրականաստիճանը'բոլորից 224 ամենիցուժեղ: Մ. Ասատրյանընչում է նան դգերադրականի արտածչայտման Հետնյալ միջոցները՝ «ածականի կրկնություն Հոգնակի սեռականիկամ բացառականի ձնով, ինչպես գեղեցիկների զեղեցեկըգեղեցիկներից զեղեցիկը, լավերի լավը//լավերից լավը, ն. այլն»: մեծը//մեճերից մեծերի մեծը Սա

Հիչի՛ր-Հայերննումմի չարք որակական ածականներ բաղչունեն: Դրանքեն` դատական զերադրական ասւոիճաններ ու

ամուլ, չբեր, Հղի, այրի, ամուրի, արու, էգ, կույը, Համը,մունջ, ստերջ,մերկ, ունայն ն յլն: որբ,

Առաջադրանքներ, 1. կազմելՀետնյալ ածականներիՀամեմատության աստիճաններըն զործածելնախաղասություններիմեջ, առաֆադեմ, գեղեցիկ, բարի, թարմ, լուրջ խելացի, բարձր, ցածը, լավ, լայն, նեղ, Հին, նոր, ընդարձակ,չքեղ, վատ, փայլուն, ջինջ,Հստակ, կանաչավուն, երիւոասարդ,բանիմաց,խիստ, ճանը, դժվար,մտերիմ, կարնոր, տկար: 2. ԲնութագրելՀատվածումգործածվածածականներիիմաստային,ձւաբանականն չարածյուսականՀատկանիչները. Հրաչալիէ Սյունյաց երկրի կանաչազարդ բնությունը. արնի

ղեղինւոեսարանները: կւսնաչն դեղինը ձուլված են իրար,ն. է դժվար դրանք իրարիցզատելը: Խորդուբորդճանասլարծը,որով բարձրանում էինք չատ անչարթ էր դժվարանցանելի: Ապա նեղ կածանով իջանք խոր ձորը, որը գրեթե մութն եր, ն այդ մութը դժվար էր դարձրել մեր, առանց այդ էլ դժվար ուղին ու

ու

): (Մուր.

Բարակամպերը մաղում են ոսկի: Ջրերը անուչ Հեքիաթ են է սիրչոսմւոերիմ ասում, կարուտ Հոգիս խոսքի, Հոգնատանջ

բախտ է որոնում: Լոին դաչտերի Հանդիստըխոսուն մի Հեզ ւոխրության լույս է ստվերում խաղաղ ջրերի վճիտ ալմաստում: Քո քաղցը վիչտը, սիրտ իմ մենավոր, Բո վիչտը փոված անչուն աչխարՀում, Քո սերն է վառված ն/ պայծառ ն խոր, Բո իւենթ կարուոն է ամեն տեղ լռում (ՎՏ):

ածականներ Հարաբերական Հարաբերականածականներըցույց են տալիս այլ առարկայի Հարաբերությամբ միջնորդավորված Հատկանիչ, այսինքն' են մի կապը մյուսիՀետ: Այսպես Քարե արտաճայւոում առարկայի կամուրջ,լեռնայինկլիմա, մայրականսեր բառակապակցություններումքարե, լեռնային ն մայրականածականներըցույց են լիս կամուրջ,կլիմա, սեր գոյականներիկապը, Հարաբերությունը, այսինքն' կամուրջը բարից է կառուցված ն ոչ երկաթից, կլիման տա-

էլ սերն է

իմաստը:

որղու

նկատմամբ: Սրանցում կա վերաբերության

են Հարաբերական ածականները սովորաբար արտածայտում ոչ Համեմատելի Հե կարելի առարկաների Հատկանիչ. ասելավելի

Քարե կամուրջ կամ ամենամայրական սեր: Այս խմբի ածականներնարտածայտումեն առարկաներիմի քանի Հարաբերություններ. ւ) տեղային,տարածական - լեռնային, դաչտային,ճովափնյա, ցամաքային, զյուղական, գավառական... բ) ժամանակային գարնանային,ամառային,գիչերային,ցերբեկային,Հնաղարյան,մայիսյան,քառւսմյա, տասնամյա... գ) ծագման,Շատկացման Հայրական,որդիական,աչակերւուսկան,ուսանողական,զերմանական,իտալական,ոուսական... դ) կազմության երկաթե, ոսկյա, արծաթե, փայտե, բրդյա, ապակե,Հրեղեն, Հողեղեն... հ) ունենալու ն չունենալու անւոուն, անխելք, ակնոցավոր, միրուքավոր,աղեղնավոր,Շրացանավորն այլն. ղ) գունային Շատկանիչներ կարմրագույն, նարնջագույն, -

-

-

-

-

մոխրագույն, ծիրանագույն, վարդագույն, երկնագույն...

է) նմանության Շատկանիչ գմբեթաձն, աղեղնաձն, մարդանման, քաղաքատիւ... -

Աշ

աճականներըմիչտ ինչպես դժվար չէ նկատել,Հարաբերական

են' առավելաւվեսածանցավոր: բաղադրյալ Ճիչ է, որակականներն էլ կարողեն բաղադրյալ կազմություն

ունենալ օրինակ, բարդ

(միամիւո,պարղամիւ, մեծամիտ, բաղմանդամ...), ածանցավոր (վախկոտ, փութկուղ, ծաղթանդամ,

վատաչելի,սիրելի, նազելի, ուժեղ, չքեղ...),

բայց

որակական

չեն արտաՀայտում Հարաբերականին Հատուկ բաղաղրիչները գլխավոր, Հիմնավոր Ասենք' յուրաՀատկություններ: իմաստային են գմբեթավոր, որակականներըթեն կազմությամբ նման պոչավոր Հարաբերականներին,բայց դրանցում գլուխ, Հիմն դոյսկաններըզրկվել են նյութական իմաստից:

ածականներիփոխանցումը Հարաբերական

որակականների

ինչես իրավացիորենգրում է Մ. Ասատրյանը,որակականեն ծարաբերականածականների միջն չինական պարիսպ չկա, ն Հաճախդժվար է լինում որոչելւվյալ ածականի ւռեսակը:Դաս չատ լավ նկատելի է ական, ային, վոր ածանցներովկազմված վերաբերմունք,մարդկայինխիղճ, գիսավոր աստղ, բայց գործնական մարդ, ներվային բնավորություն, լուսավոր աստղ բառւսկաւղակցություններումգործնական,ներվայինն լուսավոր ածականներնավելի չուտ առարկայի որակն են նչում, քան Հարաբերություննուրիչ առարկաներիՀեւտ ն նչված ածականներըՀեշտությամբ ստանում են Համեմատության աստիճաններ (ավելի գործնական մարդ, «Ամենագործնականմարդը իմ ): Լուսավոր ւածաէ», կամ ներվայինավելիներվային Հարնանն ամենա («Ամենասւոանումէ կանն էլ Հեշտությամբ ածանցը -

լուսավոր մոլորակըՑուպիտերնէ»), այն կարող է ամենիցբառի Հեւո Հանդես գալ «Մեր փողոցը ամենից լուսավորն է»: Եվ այսպես,կարելի Է բազմաթիվ օրինակներբերել ն ցույց տալ, որ չատ Հարաբերականածականներ կարող են Համեմատության ստանալ ն վերածվել որակականների.օրինակ' դեաստիճաններ մոկրատական ամենադեմոկրատական երկիրը Հայաստաննէ: -

ո"

Առաջադրանք, Հեւոնյալ ածականները նախադասություններում գործածել ն թե՛ որպես որակականներ, կազԹե՛ որպես Հարաբերականներ մել որակականներիՀամեմատությանաստիճանները.

դործբանական, բարեկամական, ընկերական, բարոյական, նական, մտերմական, դեմոկրատական, կապիտալիստական, գյուղական, զավեչտական,էական, ժողովրդական,զաղանային, դիվային, ցամաքային, ծովային, դղժոխային, մարղկային, ականավոր,լուսավոր, աշավոր, արտասովոր,զլխավոր,թնավոր,

Ածականների գործածությունըզոյականաբար նե ծակառակը բացի իրենց բուն կիրառություններից (որոչիչ, Աճծականները վերաղիր, պարազա ) խոսքի մեջ կարող են Հանղես գալ փոխանվանաբար, գործածվել գոյականների փոիխարեն.այս ղեպքում Հւատձեռք են բերում զոյականին Թե՛ ձնաբանական Հատուկ ն կանիչներ թե՛ չարածՀյուսական պաչտոններ:Այսինքն'փոխանվանաբար գործածվելիս ածականները Հող են ստանում, Հոեն եր, ներ Հոգնակերտմասլովվում են ի Հոլովմամբ, ստանում են ն . նիկները կատարում այն դերը, ինչ որ կատարումեն գոյականները, բայց մնում են ածական ն ոչ թե դառնում են գոյական: են 1րիվ Հոլովվում Հարացույցով.

Ուղղ.

եղակի

լսելոքը, կարմիր կխելոքի,կարմրի Տը. լնլոքին, կարմրին Հայց. կելոքին, կարմիրբ Բաց. (նլոքից, կարմրիկց Գործ. խելոքով, կարմրով կարմիրում Ներգ. Սեռ.

Հողնակի

խելոքները,կարմիրները խելոթների,կարմիրների խելոքներին,կարմիրներին խելոքներին,կարմիրները լլոթներից, կարմիրներից լխելոքներով,կարմիրներով կարմիրներում |լսելոքներում,

սովորաբար լսում են մեծերին» նալսադասության «Խելոքները մեջ խելոք ածականը գործածվել է գոյականաբար,ստացել Լ ներ Հոգնակիակերտձնույթը, ը որոչիչ Հոդը ն ՀանդեսԼ եկել ենթակայի Այ

Հեւոնաբարդրված Լ ուղղական Հոլովով, իսկ մեճ ածապաչտոնով, կանընույն ձնույթներն ստանալով դրվել է ՀայցականՀոլովով ն

ուղիղխնդրի դեր Լ կատարել: ինչպես ասվել Լ' իրենց Հերթին գոյականներն Լլ կարող են Հւսնդես գալ ն գործածվել ածականաբար,ցույց փոխանվանաբար մուտ արի: տալ առարկայի Հատկանիչ. օրինակներ,Այ վարդ աղջիկ, (ՀԹ): տունը կոիվ Լր ընկել» «Զորան Զատին «Գյուղացի Համբոյի է (ՀԹ): թ աքուն իմ Հանդն լճից ցողն Լ ջաչել» «Բյուրեղ ոչլսարը Իս. ): ելնում ծիածանի ժւզիտով» (Ավ. են Նմանդեպյքերումչպիտի պնդել, թե խոսքի մասերը փոխում

մնում խոսքիմասային Ո՛չ,դոյականը ւպատկանելությունը: իրենց

է

գոյական,ածականը'աճական:

Առաջադրանքներ, 1. Տրվածածականները նախադասություններում գործածելթե՛ իրենցարժեքովն թե՛ գոյականների. դավաճան,կոլտնտեծանցագդործ, ավագ,կրտսեր, բարբարոս, սական,պալատական,մտավոր, ծանոթ, Հով, Հսկա, բանակային, Հրչեֆ, ազնվական, դպրոցական, զյուղացի, բանվոր, լեռնային, Հովիվ, ծաղիկ,վարղ, ազնիվ, գլխավոր,առավելագույն: 2. Առանձնացրեք այն բառերը, որոնք արտածայտումեն ե՛ առարկայի,ն՛ Հատկանիչիիմաստ. բարեկամ, թչնամի, ծանոթ, մտերիմ, թանձր, խավար, ձմեռային,օղային, լսելոք, նուրբ, ճորդառաւ, դրող, սուր, ճանը,

ազնվական, մերկ,զինվորական ւրնելյան,ցածրաձայն, վիրավոր, զինված,Հարձակվող, Հոգնած, մտածող,նրբանկատ:

Բերվածածականներիփոխանվանարբար գործածությամբ նախադասություններկազմել բոլոր Հոլովներով, ասել պաչւտոնները, 3.

իմաստուն, կաթնատու, մտավորական,դեղնավուն:

Ածականների կազմությունը կամ արմատական(մեծ, փոքը, չատ, քիչ, լավ, վա, թույլ, ամուր) ն բաղադրյալ. րաղադրյալ ածականներըլինում են՝ ածանցավոր(քարե, ոսկյա, լեռնային, մայրական, անկիրթ, ւոկար), անբախտ, պարզ

բարդ (արծվաքիթ,լայնարձակ,Շարցասեր,ամրապինդ,մուայլաղեմ, Հոգատար), բարդ ածանցավոր(անՀարցասեր,լեռնացամաքային, Շրացանավոր, անձյուրասեր): Ածականներեն կազմվում նան վերլուծական բարդության ճանապարչՀով. կուլտուր-կենցաղային, սոցիալ-( տնտեսական, մեծ-մեծ, մանրբարդ-բարդ, անգլո-ամերիկյանառատ-առատ,

մունը,Հին-մին:

Ածականներեն կազմվում նան գոյականներիկրկնությամբ' խումբ-խումբ, փունջ-փունջ,, տեսակ-տեսակ, գունդ-գունդ, վաչտ-վաչտ:

ԱԾԱՆՑՈՒՄ

Ածականների ավելի մեճ թիվ կազմում են ածան կանակերտածանցները,որոնք 2 տեսակ են' նախածանցներ վերջածանցներ: ան, Նախածանցներ Աճականակեր:տ բուն նախածձանցները' են տ, ապ, դժ, չ կոչվում ժխտականնախաճանցներ,որոնք ցույց են տալիս մի բան չունենալը, մի բանիցզուրկ լինելը. -

--

ԱՆ

գոյականներից է կազմում ածականներ (անխելք, անտուն, անսանձ, անձույս, անողնաչար,անչյուրասեր ...) բ) ածականներիցէ կազմում նոր ածականներ ժխտական -

ա)

իմաստով (անթերի, անազնիվ, անկեղծ, անզգույչ, անչամարձակ,անսովոր, անկուչտ...) դ) բայաՀիմքերիցԷ կազմում ժխտական աճականներ (անՀաղթ, անգետ, անաչխատ, անչամբեր, անկոչ, անխնա, անխախտ...) ԱՊ ապաբախտ,աւզաչնործ, ապարդյուն,ապերջանիկ,ապեբասան, ապուչ, ապիկար,ապօրինի,ապ նախածանցըդրվում է նան ական, ային ածանցներովկաղմված մի քանի ածկաններիվրա' ապազգային,ապադասակարդային,աւզավղեւոսկան: -

ԾԱՆՈԹՈՒԹՅՈՒՆ

Վերջինտարիներինապ ածանցըլայնորեն դործաձվում բայերի Հետ ն ցույց է տալիս Հակառակգործողությունը (ապամոնտաժ, ապակողմնորոչել,ապակենտրոնացնել, ավպլախոչորացնել, ապազզգայնացնել, աղագաղութացում, ապաբնեռացում,ապառազմականացում ն այլն): Է նան

-

մի քանիբառերում Նչենք նան, որ ապ ածանցը ժխտական իմաստչունի, օրինակ' ապաչավանք նչանակում է զղջում, ահղ է նչանակում, ապացույց-ր անՀերքելիփասոն է, պաստան ապաքինել բուժել, ապաՀովիչ պաշպանիչ, ապաճովագրել նախապեսմտածել աւպածովությանմասին, ապագա գալիք ն այլն: -

-

-

-

ԴԺ դժդոՀ, դժբախտ, դժգույն, դժկամ ն այլն: Տ տգետ, տկար, տՀաս, տՀճաճ, ւտոձն,ւոմարդի, տկար ն այլն: չծաս, չկամ, չբեր, չխոսկան, չուննոր, չՀավան ն այլն: -

-

-

(Մ-Մ1 Հայերենումգործածվում են նան Հունաբան դպրոցի դարեր) ստեղծաձ մի քանի նախածանցներ,ղրանցով կազմված ածականներնեն' արտակարգ,արտաչերթ, արտասովոր, գերադաս, գերիմաստուն,գերՀշղոր,գերբնական, Շակաղիր,ՇակազՇամաշղոր,Շամախառն,Շամամիւո, դային,Շակաժողովրղական, տարաբախտն այլն: ճամապեւոական, տարօրինակ,

Սբանք տարբեր Վերջածանցներ -

ածականներիցնոր բառեր դրանցիմասւոները. նան

ԱԾՈ ԱԿԱՆ

են

խոսքի մասերից, ինչպես կազմում, կամ փոխում են

չափածո, Հանածո, ձուլածո, տաչածո, կուիածո, կոռածո... Հայրական,դպրոցական,քաղաքական, Հոգեկան,բանվորական... ԱՑԻՆ ծովային,լեռնային, տնային,դիվային,բնեռային... ԱՆ ածան,Թովուսն, կճան,փիչան, բլբլան,մլավան... -

-

-

-

ԱՆԻ

«լիչունի,լեզվանի,զեղանի, միաչքանի, չորքուտանլ.... փաստացի, խելացի, բառացի, ւոառացի,Հայացի...

--

ԱՏԻ

-

ԳԻՆ ԳՈՒՑՆ

մոլեգին,լալագին, կաթոգին, Հիվանդագին,թախճագին... նորաղզույն,լավաղույն, բարձրագույն, նվազագույն... արծաթելվարծաթյա,փայտե|վիիայտԵԼՑԱ-երկաթելլերկաթյա, -

-

յո...

ԱԼԻ ԵԼԻ||

-

ւտտանելի, ատելի, գովելի, խղճալի,յուղալի, ուսանելի...

ԵՂ աեղ, զունեղ,Թիկնեղ, ղորեղ,Համեղ,Հյութեղ,ուժեղ... ԵՂԵՆ ոսկեղեն, Հրեղեն, լուսեղեն, Հողեղեն,բոցեղեն... -

--

ԵՆԻ Հայրենի, մայրենի, վայրենի, արծվենի... -

ի

-

6-79

քարի (դար), երկաթի (դար), աղի, վայրի, տմարդի...

իկ

մեղմիկ, գռեչիկ, բացառիկ,կլորիկ, սուրուլիկ... խորին, նրբին, կարգին,խրթին, դժվարին, դյուրին... իՋ Հմայիչ, դյութիչ, կեղեքիչ, գրավիչ, զգլխիչ... Լին փափլիկ,թխլիկ, պատլիկ,կարճլիկ,թմբլիկ... ԿՈՏ վախկոտ, պարծենկոտ,փութկոտ, ամաչկոտ... ՑԱ արծաթյա, պղնձյա, միամյա, երկարօրյա, եռօրյա»... ՑԱՆ արնելյան, վաղորդյան, երնանյան, աքիլլեսյան... ՅԱԼ անիծյալ, Հիչյալ, մեռյալ, երդվյալ, որոչյալ... ՈՎԻ ջրովի, ծալովի, լարովի, կախովի,վարձովի... Տ ցեխուո, մրոտ... բրդուո, յուղոտ, քարուո, բորուռ, (ԱՎԵՏ Հուռավեւո,սիզավետ,բուրավետ... (Ա)ՎՈՐ լուսավոր, գունավոր, թունավոր, ւտտաղանդավոր, կեղծավոր, բեղմնավոր,Հրեչավոր... (Ա7ՎՈՒՆդեղնավուն,կապտավուն,նեղավուն... ՈՒ ազղու, չինծու, ողբերգու, փորձառու, Շասու, կծու... ՈՒԿ -ոաքուկ, իողճուկ,սնուկ, գիրուկ, երկարուկ... ՈՒՆ ւոոկուն, փայլուն, ղբնգուն, թաքուն, գործուն: Դժվարչէ տեսնել, որ այս ցանկիցմի քանի ածանցներկային նան չարքում: Դա նչանակում է, որ գոյսականակերտների Հայերենում որոչ ածանցներ տարբեր խոսքի մասեր կերտելու ունեն: Հատկություն -

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-.

-

-

ԱքփոփիչՀարցերե առաջադրանքներ, Ո՞ր խոսքի

մասն

Լ կոչվում ածական.քերականականի՞նչ

ունեն ածականները: առանձնածատկություններ

Բայերի Հեւո գործածվելիս նախաղասությանի՞նչ անդամներ դառնում, նման դեպքերումփոխո՞ւժ են իրենց խոսքիմասային արժեքը (օրինակներ): Յ. Որո՞նք են որակականաճականները,նրանց Համեմաւության աստիճանները(օրինակներ): 4. Հարաբերական ածականներըկարո՞ղ են փոխանցվել որա): կականների (օրինակներ ծ. Աֆականները կարո՞ղ են գոյականաբարգործածվել ն Հա2,

են

կառակը (օրինակներ): 6.

ի՞նչ կազմություն

ունեն

նակերտ ածանցները:

ածականները.թվարկել աճակա-

Առաջադրանքներ. Դուրս զրել բոլոր աճականները,որոչել տեսակները,կազմությունը ն նախադասությանի՞նչ անդամլինելը. 1. Հեռու Հորիզոնիվրա, կապույտերկնքի մեջ թաղված

Նա ւզածակի ւվես կանգնածԷ ձյունափայլ Արարաւոըր: մշտարթուն

իր վեչ բարձունքից նայում է ներքնում փոված Արարատյանոչ այնքանընդարձակ դաչտին: Ոսկեղեն աչուն է իջել Արարատյանբարերեր դաչտի վրա: Ամենաղոր մարդը,ւլայծառւսրեն մաքուր ջուրը միածամուռ են իրենց ուժերովկատարել անուրանալի ղերը.ն այժմ կանաչ են Թինրի միջից ժպտում ոսկեգույնխաղողը, կարմրաթուչ դեղձն ու

ու

դեղնավուն ւոանձը:

ինչպիսի խաղող կա Արարատյանդաչտում... բազմերանզ, Համով Հյութալի... աշա սիրելի ոսկեշատը, դեղնափայլ արատին,մեծաշատիկիճապտուկն արնաձամ մուսկաւոր ն էլի ուրիչ չատ տեսակիանուչածճյութ բազմազանխաղողներ: 2. Մյուս այզիներումքեղ Հիացմունք կպատճառենՀայկական Հողում փարթամորենն աճած մյուս բազմատեսակ մրզերը' կարմրաթուչինձճորն ախորժաբեր ձիրանը,դղեղձնասալորն սե սալորը, կլորիկ դամբուլը, պարկավոր փչատը, պնդաճակատ ընկույզն Համով նուչը, Հատիկավոր նուռն պնդակազմ ու

ու

ու

ու

ու

ու

ու

ո՞րն սերկնիլը,

ասես, ո՞րը

Թվարկես...

Այս դեռ այգիներն են, իսկ կանաչին տվող բանջարանոցների բարիքները' բուրումնավետ սեխն դուդման, չափազանցՀոտավետչամաման քաղցրածամ ձմերուկը, կանաչ վարունգն կաս-կարմիր ւզոմիդորը, կծոււպղպեղն դարչնագույնբաղրիջանը,կարմիր սպիտակ ճակնդեղը, սպիտակ եր զանազան կաղամբը, ւնուչաբույրկանաչին' ւոեսակներով: Դրախտէ աչնանային դաչտն Արարատյան:Նրա զեղեցիկ, առատ լինելը լավ պատկերացնելուՀամարպեւոք է լինել այնտեղ ե սեփական ւչքերով տեսնել դրախտային եդեմական այդ անծայրածիր տարածքը: է գեղեցիկ թե՛ ամառայինն թե՛ աչնանային չատ Գեղեցիկ, Հինավուրցմեր երկիրը:Հարգարժանտիարք,օտարերկրյասիրելի ձյուրեր, եղեք այնտեղ ն ինքներդ զգացեք: (Ըստ Մերուն Թորգոմյանի): առատ ու

ու

ու

ու

ու

ու

Առաջադրանք. Առանձինսյունակներում արտագրել որակականն Հարաբեբական ածականներըն նչել նրանց քերականականՀատկանիչները.

Թովիչ քաղցր է սերը մայրական, Այն լույս ւսկունքէ ուժի,ավյունի, Բայց դգորովազութնվիրական Մայրականսերն էլ իր ՄՄՌՀՈՂՈՆ ունի: ու

ու

Ազնիվընկերը թանկ է եղբորից, նրա սերը' սիրտ Հուզող գինի, Բայցգորովագութ, պայծառ անբիծ Ընկերոջսերն էլ իր սաշմանն ունի: Ու

ու

0, կա մի այլ սեր,

չունի, Որ բորբ արնից վսեմ է, պայծառ, Որ ճարտարլեզվով պատմել չի լինի,Այդ' Հայրենիքիսերն է բոցավառ: որ սաՀման

սերն է Հրչսվառ, Այդ' Հայրենիքի

Որ ՀրդեՀչումէ բոլորիս Հոգին, Եվ մենք այդ սիրո սրբության Համար Ամեն ինչ կտանք մեր Հայրենիքին: (նապոլեոնՄատուրյան)

ԹՎԱԿԱՆ

Առարկաներիթիվ, քանակ ն թվային կարգ անվանող բառերը կոչվում են թվական: Ածականներինման թվականներն էլ գործածվում են գոյականներիՀեւո, եթե ածականնանվանումէ առարկայիորակական ծաւկանիչ, ապա թվականն անվանում Լ առարկայի քանակականՀատկանիչ, ինչպես նան նրա թվային կարգը ն բաչխումը: ինչպես երեում է սաշմանումից,մենք թիվը ն կարգըչենք Հակամ չաղկապով, ինչպես արված է չատ ղասազրքերում կադրում ենք լ միավորիչ չաղկապով, ձեռնարկներում, ւայլ միավորում որովչետն թվականներն անվանում են ն՛ թիվ, ն՛ կարգ, ոչ թե կամմեկր, կամ մյուսը: Երկրորզ' թն՛ գոյականների, թե՛ ածականներին թե՛ թվականներիՀամար չենք գործածում ավանդաբարգրքից գիրք փոխանցվողցույց Է տալիս բնորոչումը, այլ դրա փոխարեն գործածում ենք անվանում է, որովչեւտն գոյականը ոչ թե ցույց է տալիսառարկա, այլ անվանում է, ածականն թվականները ոչ թե ցույց են տալիս Հատկանիչներ,այլ անվանումեն ղրանք: Ցույց է է որը ոչ թե ւյլ ցույց տալ-ըբնորոչ դերանվանը, ւնվանում, ն տալիսառարկա Հաւոկանիչ՝ որեէ Հարաբերությամբ: թվականն ունի լյուրաշատուկ իմաստայինՀւստկանիչ.նրան Հատուկէ մենիմաստությունը.այղ պատճառովէլ թվականների ն ւյլ խոսքի մասերի միջն փոխանցումներ Փիչ են լինոււք: է միչւո դրվում զոյականիվրա ուղիղ, անփոփոխձնով Թվականը ն. որոչչի պաչտոն Է կատարում' «Առաջին կուրսում սովորում են ուսանող»: Լինում են նան ստորոգելիական վերադիր. ՀիսունՀչինգ հս առաջինն եմ, դու` երկրորդը»: «Առաջին կուրսի «Հերթում ուսանողներիթիվը Հիսունծինգէ»: Ճիչտ է, այլ լսոսբի մասերիցթվականի վերածում Հնարավոր ու

ու

սւոանում չէ, բայըթվականները Հնչտությամբ

են

Հաղզոյականին

տուկ քերականականկարզեր գործաձվում գոյականաբար: այլ խոսքի մասերի փոխանցմաներկու ղեպք Թվականների' ն

են

կարելի է ընդգծել' մի թվականի փոխանցումնանորոչ դերանվան (մի մարղմի բան ասաց) ն բյուր (տասը Հաղար) թվականը ձեռք է բերել նան ածականիիմաստ(բյուր-բյուր ծաղիկներ)չատ,

բազումնչանակությամբ:

Դասականթվականներիցառաջինըածականիիմաստ է ձեռք բերել տրամաբանականայն Հիմքով, որ ըստ կարգի առաջինը Հաճախճանաչվում է, գիտակցվումէ նան որպես էությամբ, որակով, դերով ամենաբարձրը,ամենաբնորոչողը, ամենագլխավորը, ինչպես' առաջինկարգիմրցանակ,առաջինտեսակիալյուր:

ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻ

ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ

լինում են Թվականները

ԹՎԱԿԱՆՆԵՐ

ՔԱՆԱԿԱԿԱՆ

ԵՎ ԿԱԶՄՈՒԹՅՈՒՆԸ

տեսակ'Քանակականն դասական: -

Սրանքառարկաներիկոնկրետ

թիվ քանակ արտաՀայտողթվականներնեն, որոնք լինում են' բացարձակ,կուռորակայինն բաչխական. Բացարձակ Սրանք նչում են առարկաների քանակնամրողջ մեջ արմատականրառերի Թվերով: Բացարձակ թվականների քանակը խիստ սածմանափակէ: Դրանք են' մեկ, երկու, երեք, չորս, Հինզ, վեց, յոթ, ութ, ինը(ինն), տասը(տասն), Հարյուր, Հազար ն փոխաոռոյալ միլիոն, միլիարդ: Ըստ Աճառյանի' մեկից տասը բոլոր թվականները ծւսգումունեն, Հազար Հնդեվրոպական բառը պածլավականփոխառություն է, Հարյուր բառի ծագումն անՀայտ է: Բանակական ըստ կազմությանլինում են պարզ, թվականներն ն ածանցավոր բարղ. են ւսնունկամ արմատական Պարզ միավորների թվականներն ները' մեկից ինը(ինն), տասնավորներից'տասը, քսանը, Հարյուր, Հաղար,միլիոն: են Համարվում տասնյակների Ածանցավոր անվանումները' սկսած երեսունից մինչն իննսունչ Սրանցում Հանդեսեկող սուն մասը սկզբնապես նչանակել է տաս, Հեւոագայումկորցրել է իր իմաստը ն վերածվել է ածանցի: կցական բարԲարդ Սկսած 11-ից մինչն 99 (իննսունինը) դություններ են, իսկ Հարյուրից բարձը բոլոր թվականները' Շաբադրականբարդություններ, որոնց բաղադրիչներըգրվում են ն

-

-

Հարյուրմեկ,Հազարինն Հարյուր առանձին, օրինակ' իննսունինը,

Հինգմիլիոն տասնինը Հազար երկու Հարյուր քսանձինգ: Հայերըգրերի զյուտից մինչն 16-րդ դար, երբ արաբներիցփոխ առան 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, Ց, 10 թվանչանները, թվականները դրում էին Հայկականայբուբենի 36 տառերի թվային արժեքով, որոնք կարդացվում էին ն՛ քանակական ն՛ դասական իմաստներով: ՏաղանդավորգիտնականՄեսրուվՄաչտոցնիր ստեղծած 36 տառերըըւսժանել է 4 չարքի' միավորներ,տասնավորներ,Հարյուրավորներն Հազարավորներչ Յուրաքանչյուրչարքում բնականաբարպետք է 9-ականտառ լինի,նա իր այբուբենինտվել է Հեւտնյալթվային արժեքը' Ա-Թ (միավորների դաս), Ժ-Ղ (տասնավորների դաս), 1-Զ Ռ-Բ դաս): Ստաց(ծարյուրավորներիդաս), (ծՀազարավորների վում է 9000-որիտառային արժեքըը Ք-ն է: Տասը Հազարի Համարդնում է ւ (վյուն) նչանը ն կոչում բիւր (բյուր): ԱՀա Հայերենիայբուբենիթվային արժեքը. Ա-1

Բ-2 Գ-3 Դ-4

Ե-5 Զ-6 է-7

Ը-8 Թ-9

ԺԻ

-

Լ-

Ճ-100 Մ

Ս

Յ -300

Վ

Ն -400

Տ

Շ

Ր

-

Ց

-

Չ-700

Ի

-

Պ -800

Փ

Ծ- 50 Խ

Կ-

Հ-

Ձ-

Ղ-

-

Ո -600 Ջ

-

-

Ռ

Ք

-

-

-

-

-

-

Հայերենտառերով 9999-ը կլինի' ՔՋՂԹ: Քանակական թվականները խոսքի մեջ Հանդես են զալիս որոչչիւվզաչտոնով'նչելով առարկայի քանակայինՀատկանիչը, իսկետադասզործածվելիս' դասականթվականի իմաստ են ձեռք օրինակ՝ կարգ3, աթոո 25, կամ' փողոց 12, չենք 4, մուտք բերում. Ն բնակարան 8:

իրենց բուն զործածությամբլինում են նան ստորոգելիական վերաղիրներ' (օրինակները բերվել են վերնում), իսկ փոլսանվանարար Հւսնդես գալիս' Հոլովվում են «ի» Հոլովմամր ն

ցանկացած անդամ:Մեր դասաՀդառնումեն նախադասության են, որոնցից վեցը գերաղանցիկ րանիւտասնինն աչակերտներից

չորսին տնօրենը կանչեց իր մուռ, երկուսին գովասանագիրՀանձնեց,մյուս երկուսով նրանցնկարները փակցրեց ւվատին:Բերվաճ նախաղասության մեջ թվականներից վեցը ենթակայի դեր է կատալրել,չորսին-ր ուղիղ խնդրի, երկուսին մատուցման իխնղրի, երկուսով-ը' միջոցի|լսնղրի: Մի կամ մեկ թվականի Հեւտ գոյականըդրվում է եղակիթվով (Աճառյանն դրել է մեկ աչքով): այղբքան աչխատությունները

Հետ Մեկիցբարձրթվականների ղոյականները կարողեն ղրվելե՛

եզակի (Հինգ գիրք եմ կարդացել ն երկու չարաղրություն գրել) ն Հոգնակիթվերով (Հինգ տղաներմասնակցեցինմրցույթին, երկու ): ւտողաները Հաղթնեցին Հետ Թվականների գործածվող գոյականները դրվում են Հոգնակիթվով, եթե' ա) զոյականներըղզործածվում են որոչյալ առումով՝ Նրա երկու են: եղբայրներնէլ Հայտնիչախմատիստներ ՏվածդՀինզ գրքերն էլ կարղացել եւմ, մնացելեն երեքը, բ) թվականով արտաՀայտվածորոչչի ն դրա որոչյալի միջն կա մեկ ուրիչ որուիչ ես: Օրինակ' «Ջեր կուրսի Հինգ առաջաղեմ ել ւպարգնատրվեցին ուսանողներն ռնկտորիկողմից»:«Բուկինիստականգրախանութիցգնածս երեք Հնատիպգրքերն էլ չատ կարնոր են »:

ԲԱՇԽԱԿԱՆ

ԹՎԱԿԱՆՆԵՐ

Սրանքայն քանակականթվականեն, ներն որոնք արտածայտումեն առարկաներիբաչլսումը որոչ Թվային քանակով: Սրանք կաղմվում են 2 ձեով' --

1.

Բացարձակ ական վերջածանթվականներին ավելացնելով

երկուականՀարցաչար ն ւովեցին Աչակերտներին բաժանեցին մեկական տետր: 2. Բացարձակ թվականների կրկնությամբ՝ Աչակերւներին

ցը՝

չարեցին երկու-երկու ն ներս կանչեցինմեկ-մեկ: Ինչպես երնում է բերված օրինակներից,բաչխական թվա-

կաններըՀավասարապես կարողեն Հանղեսզալ

ների,

ն՛

բայերի

Հետ"

ն՛

դոյական-

ղառնալով որոչիչ (քանի Հարցաչար բա-

ժանեցին'երկուական)ն ձնի պարաղա (ինչպես ներս կանչեցին՝ մեկ-մեկ):

ԿՈՏՈՐԱԿԱՑԻՆ ԹՎԱԿԱՆՆԵՐ

Քանակականթվականների կոէ տեսակը նչում տորակային միավորի մի քանի Հավասար մասերից կազմված լինելը, այսինքն' ամբողջի ն մասի Հա-

րաբերություն:

կուռորակայինթվականները Հարադիրբարդություններ են. Հասարակկոտորակիդեպքում առաջինբաղադրիչը (ծամարիչը) թվական է, իսկ երկրորդ բաղադրիչը (Հայտարարը) բացարձակ կազմվումէ րորդ, երորդ կամ երորդականածանցներով' 1/2 (մեկ երկրորդ), 3/4 (երեք չորրորդ), 8/6 (Հինգ վեցերորղ, կամվեցերորղական), 1/4 (մեկ քառորդ), 1/2 (կես): Տասնորդական կոտորակներըկազմվում են' երորդ ն ական, 1),2,25 (երկու ածանցներով՝0,5 (ղրո ամբողջ Հինզ տասնորդական ) ն ամբողջ քսանչՀինգ Հարյուրերորդական այլն:

Աուսջադրանքներ, 1. Տեքստումբերվածթվականներըզրեցեք տառերով. ն (7.180.000 իր ջրառատությամբ ւտռարածությամը ավաղանի ամենամեծ քառ կմ) գետի' Ամազոնիգլխավոր ակունքը սկիղբ է Հոսում' առնում 4840 մ բարձրությունից ն մինչն գեւտաբերան ընդունելով մուս 500 վտակ, որոնցից 20-ն ունեն 1500-3500 կմ երկարություն: Գեւոի Հոսանքիարազությունը 2,5 կմ/ժամ է: 2. Ներկայումս աչխարՀի տարբեր վայրերում Հաչվվում են Հայերենչուրջ 25000 ամրողջականն 4000 ւպլատառիկ ձեռազրեր: պաչվում ՄեսրուվՄաչտոցիանվան մատենադարանում Երեանի են 10780 ամբողջականն 2000 պատառիկձեռագրեր: 4. Ըստ

ՀրաչյաԱճառյանի Հաչվումների աչխարճշարար խոս-

ջում Հնչյունական կազմը այսպիսի տեսք ունի' ձայնավորների Հաճախականության412 տոկոս, իսկ բաղաձայնների' 58,8 տոկոս, ուստի կարելի է ասել, որ Հայերենը երաժչտական, փափուկն Հնչեղ լեղու է: 1Ն81մասն է: Երկրիմա4. Լուսնի զանգվածը երկրի ղանգվածի

միջին ջերմաստիճանը14,8"-ն է: կերնեույթի առաջօրվատնողությունը 20,8 Ն78

ծ,

ւոոկոսով:

ժամ

5,500 միլիոն տարի է եղել: Այժմ ավելացել է մոտ

ՏիգրանՉուխաջյանը1868-ին Պոլսում ստեղծել է Հայկական

ազգային առաջին օպերան' «Արչակ 2-րղ», իսկ 1912-ին Ալեքսանդրապոլի թատրոնում առաջին անգամ բեմադրվեց Արմեն

«Անուչ»օւերան: Տիգրանյանի Ձեր

ձեր մտերիմներիծննդյան թվականները գրեք Հայեբեն ւսոսոռնրով: 7. Հեւոնյալ ւոարեթվերը գրեցեք Հւսյերեն ալբուբենիւոսռերով. 6.

ն

301, 451. 978, 1211, 1308, 1869, 1999, 2005, 2010, 2019, 3164, 3248:

8. Հայկականււյբուրենի տառերով արտաչայտված թվականները գրեցեք թվանչաններով, Ե, Թ, ժ, ԺԹ, ՏՈԶ, ՆԵ, ՌՊՀԹ, ՌՋԼԲ, ՌՋԼԶ, ՍԺ, Ս«ԺԱ, Արչակ Բ, Լեռն Գ:

ԴԱՍԱԿԱՆ ԹՎԱԿԱՆՆԵՐ

Դասականթվականները նչում են -

Թվայինկարգըն կազմվումեն միատեսակ առարկաների

բա-

երորդ վերջաձանցները: Ըստ որում ըորդ ածանցով կազմվումեն երկու,երեք,չորս թվականների դասականները(երկրորդ,երրորդ,չորրորդ): ու է, որ երկուԹվականի Նկատելի ձայնավորը ողվելէն նրա փոխարեն ավելացել է րորդ աձանցը, իսկ երեք ե չորս թվականներիարմատների(եր, չոր) վրա ավելանալով րորդ ածանցը, ստացվել է կրկնակի'ըր (երրորդ, չորրորդ): Երորդ ածանցն ավելանում է Հինգ թվականից սկսած մինչն վերֆ։ Եթե երկու, երեք ն չորս թվականները Հանդես են գալիս որպես բաղաղրյալ թվականների վերջին բաղադրիչ, ապա դրանք ղասականիկազմության ժամանակնույնպես ստանում են երորդ ածանցը' տասներկուերորդ, քսանչինգերորդ,իննսուներորդ,Հազար

երկուՀարյուր քառասուներեքերորդ...

Մեկ բացարձակ թվականով դասական չի կազմվում, ղրա է առաջին փոխարեն զործածվում բառը: Երբմեկթվականըբաղաղբյալ թվականի վերջինբաղաղրիչնէ, այդ ղեպքում կաղմվում է մեկերորդձեր, օրինակ՝ քսանմեկերորդ ն այլն: դարի սկիղբն է, Հիսունմեկերորդ, Հարյուրմեկերորդ Դասականթվականներիգրությունը Դասականթվական-

ները գրվումեն' Ամբողջական բառերով' առաջին, երրորդ, իններորդ, տասնիններորդ...

Արաբականթվանչաններով, որոնցից Հետո դրվում է գծիկ ն գրվումէ' րդ 2-րդ, 4-րդ, 9-րդ, 13-րդ, 264-րդն այլն: Առաջին բառը գրվում է 1-ին, կարդացվում է' առաջին,իսկ թվականի դեպքում նորից գրվում 1-ին ն կարքանակական է մեկին (օշունվարի1-ին նոր տարի է, մայիսի1-ին' դացվում օրը): միջազգային աչխատավորության 3. Հռոմեականթվանչաններով, Հեւոո ոչինչչե գզրվում' որոնցից Մ Լ60,, Լ (40), Ը-100, ք-500,

ԼՈԽՆՈՆՈԱ

2.

11 1000):

ւսյբուբենիւտառերով' Հայերեն Ա-առաջին, Ե-Հինգերորդ, ԺԱ-ոասնմեկերորդ: 4.

ԾԱՆՈԹՈՒԹՅՈՒՆ

ժամանակարաբականթվանչանԹվարկությունների ներիցՀետո դրվում է փակագիծկամ միջակետ,նույնն էլ Հայերեն ւռառերից Հեւոո' 1), 2), 5), 11), Լ, 2. 5., 11, եա), բ), ե), ժա), ա, բ, ե., ժա., ն դրանք կարդացվումեն որպես դասականթվականներ: --

Առաջադրանքներ. 1. Հեւոնյալբացարձակթվականներիցկազմել դղասականներ' Ն 2, 8, 7, 9 10, 13, 19, 27, 136, 2001, 991, 369, 1259։

Հետնյալ դասական թվականները 3 սյունակով գրել Հալկականայբուբենիտառերով,Հռոմեականթվանչաններովն Հայերեն բառերով. 1-ին, 2-րղ, 3-րդ, 9-րդ, 13-րղ, 10-րդ, 68-րդ, 149, 2011-րդ: Յ. Դուրս գրել թվականներըն առանձինսյունակներում գրել տեսակները. Հայաստանիառաջին պատմական թանզարանն ստեղծվել է է 1826-1828 Թթ. Թ.։ Մի քանինկարներում պատկերված 2.

ենիչերիների ձեռքից Երնանիազատագրումը: ծաղարավոր 7Թ ի դասվարներիրենց դասարանների 20139 Երնանի դպրոցի

ընդարձակ նայելու:իններորդ դասարանի Հայկին սրաՀները

եկավ Աղասու նկարը, որի կողքին զրված էր Խ. Աբովյանի'19-րդդարի տաղանդավորարձակագրիկենսազրությունը, չատ

4.

դուր

Լրացնելբաց թողած թվականները'տառերով.

ՄաչտոցըՀայոց գրերը ստեղծել է... թվականին: Հայոց այառ, Հ. Թումանյանն կոորից բուբեննունի ձայնավոր: ո.

ու

իսկ Աճառյանը՝ ծնվել նույնթԹվին..., ւտարիՀեւտո՝.... միտասը են ստեղծաղործել Խորենացին,Եղիչեն, մարտի Գրարբարով են

Դավիթ Անչաղթը (.... դար), Անանիա Շիրակացին (... Գրիգոր Նարեկացին (... դար), նաշապետ Քուչակը (... Սայաթ-Նովան (.... ղար): Ըստ

Հը. Աճառյանի Հայերենում Հնդեվրուղական տվյալների

արմատներիթիվը

դար), դար),

Հասնում

է

Հազարի,ավելի ճիչտ՝

ԴԵՐԱՆՈՒՆ

ն Բանավոր դրավորխոսքումզոյականների, ւսծւսկանների,

թվականների մակբայներիկրկնությունից խուսափելու Համար լեզվում դորձածվում են ղրանց փոխարինող, դրանցդերը կաեն դերանուններ: Սակայն, եթե տարող բառեր, որոնք կոչվում դոյականը,ածականըեն թվականը անվանում են Շամապատասքանակական խանաբարառարկա, առարկայի որակական Հատկանիչներ,իսկ մակբայը' գործողության Հատկանիչ, ապա դերանուններըոչ թե անվանում են ղրանք, այլ դրանք ցույց են տալիսորնէ Հարաբերությամբ: Դերանունն անվանողականարժեք չունի, նրան Հատուկ է ընդշանրական'չտարբերակված իմաստը: 0րինակ, ամեն մի ու

ու

առարկա,նույնիսկ անձ կարելի է ցույց տալ սա, դա, դերանուններով (Սա լավ աւռացավ, իսկ դա` միջակ):կմ Թե՛ լավ ն Թե՛ վատՀատկանիչանվանվում է այսպիսիկամ այսպես դերանունՀեւոո ընկերդ ասում է. «Այսինչ-որ Համերգից ներով: Օրինակ, ես պիսիկատարում չէի սպասում» (չես Հասկանում' լա՞վ, թե՞

վատ):

Բացի իմաստային բազմաբնույթ լինելուց' դերանունները չունեն նան ձնաբանականմիօրինակություններ, օրինակ, ոչ բոլոր դերանուններն են Հոլովվում, Հոլովվողների մի մասն էլ է մյուս մասը'դերանվաենթարկվումանվանականՀոլովման,

նականչ

Դերանուններըթվի ջերականականկարգի տեսակետից նս միօրինակ չեն. կան քերականական Թեվ ունեցող ն չունեցող

դերանուններ: ԱՀա

թե ինչու որոչ լեզվաբաններ,Հիմք ընդունելով, որ ղերչունեն քերականական Հաւտկանիչներիընդչանանունները րություն միասնականություն, որ նրանց տարբեր խմբեր տարբեր խոսքիմասային առանձնաձչատկություններունեն՝ մի մասըՀարաբերակիցէ գոյականներին, մյուս մասը ածականներին,երրորդ մասը թվականներին, չորրորդը` մակբայներին, ու

դերանուններըտարաբաժանելեն նչված 4 խոսքի մասերի միջն: քերականադիտության մեջ Հարցին այս տեսակետովէ մուոենում Ա. Պեչկովսկին: մեջՄ. ԱբեղՀայքերականագիտության անվանում է ւուսրարաժանելով դերանունները, դրանք յանը, (ես, նա), դերանուն գոյական կամ գոյական դերանուն ղու, կամ ածական դերանունածական դերանուն(այս, այդ, այն) ն Ռուս

այ նչ

ր ամանակակից Հայերենի դերանունների

ուսումնասիրությանն է նվիրված Ս.

Համակողմանի ԱբրաՀամյանի«Արդի Հայե-

րենի դերանունները» ԳԱ Հրատ., 1956: Նա դերանունը սաՀմանում է այսպես. «Դերանունկոչվում են այն բառերը, որոնք ունենալով ընդծշանուր,չտարբերակված իմաստ,ոչ թե անվանումեն առարկան,Շատկանիչը,այլ դրանք ցույց են տալիս որնԵ Շարաբերությամբ» (էջ 62):

ԴԵՐԱՆՈՒՆՆԵՐԻ

ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ

Դպրոցականդասագրքերում նչվում է դնրանունների 8 տեսակ' անձնական,ցուցական,փոխադարձՀարցական,Հարաբեբական,որոչյալ, անորոչ ն ժխտական:Սակայն Ս. Արրաչամյանն ընդունում է 6 տեսակ. նա իրավացիորենՀարցականն Հարաբեբական ղերանունները միավորում է, որովշետն դրանք բացարձակորեն նույն բառերն են, տարբերվում են միայն չարածյուն սական կիրառությամբ Ո՞վ ղնաց:Ով ղնաց,Թող Հնչերանգով' վերաղառնա:Այստեղ չկա 2ով, այն մեկն է' տարբերՀնչերանգ-

ներովն կիրառություններով:

ՈւրեմնՀարցա-Հարաբերականները պետք է դիտել որպես մեկ

տեսակ:

Իսկ ինչ վերաբերում է ժատականդերանուններիմերժմանը' ոչինչ, ոչ ոք, ոչ մի, ոչ մեկը,որպեսորոչյալ դերանունների ժխտման 4ն' ամեն ինչ ոչինչ, ամեն ոք ոչ ոք, ամեն մի ոչ մի ն ամեն մեկը ոչ մեկը, այս Հարցում չի կարելի ՀամամայնելՍ. առանՀետ, որովչետն ժխտումը քերականական ԱբրաչՀամյանի Է: ձին կաւտեղզորիա

ԱՆՋՆԱԿԱՆ

ԴԵՐԱՆՈՒՆՆԵՐ

Անձնականդերանուններըցույց են անձ ն դործաձվում են ւսնձի անվան փոխարեն, ւոալիս են նչանակում խոսող, խոսակիցկամ երրորդ անձ, այսինքն' անձ -

-

-

--

-

դիմայինՀարաբերությամըբ: ւոալիս իրենց արտաճայյոտած իմաստով ՀաԱնձնական դերանուններն են վասարվում բայերի ղեմքերին'կազմելովեռանդամՀայեն ցույը

ցույց կադրություն՝

տալով խոսող, խոսակից, կամ այն անձը, որի ն եմ, դուն ես: Անձնականդերանուններն ունեն դեմքի, թվի ն Հոլովի բերա-

է` ես մասինխոսվում

կանական կարգեր. Դեմջի կարգ Առաջին դեմբ' ես, ինքս -

անվան փոխարեն (Ես կանգնած եմ խոսողի ինքսեմ լուծելու իմ Հարցերը:

երկրորդդեմք" դու, ինքդ

-

գործաճվում

են

լուո):

զործածվում են խոսակցիանվան (ԴոււպիտիՀնչես,Հնչես Հաղթական, փոխարեն իմ Հին Հայ լեզու' քաղցը սրտաբուխ (Ավ. իս.): ինքդ զբաղվիր քո Հարցերով: --

ու

Երբորդդեմք" նա, ինքը

զործաճվում են մի երրորդ անձի փոխարեն,մատնացույցեն անում ոչ խոսող, ոչ Լլ խոսակից. Նա ուզում էր տեսնել ողկույզի առաջին ժպիտը (Գար.): Նա' ինքը կզբաղվի իր Հարցով: սպասած ընկերս (ՊՂ)/: Դուռրբացեցինքը' վաղուցվա -

ունեն Թվիկարգ Անձնականդերանուններն -

Հոգնակի

եղակի 1դեմք ես, ինքս -

կ

մլ

դեմք դեմք-

ղու, նա

ինքդ ինքը

Թիվ՝ եղակին

Հոգնակի

մենը,ինքներս

դուք, ինքներդ նրանք, ինքները, իրենք

Նչենքնան, որ անձնականղերանվանձնափոխությանը'Հոզն նակիւսցմանը այՀոլովմանըբնորոչ է ստտարարմատությունը, է սինքն' ես-ի Հոգնակինդառնում մենք, ես-ի սեռականը՝ իմ, տրականը'ինձ ն սրանից էլ կազմվում են մյուս Հոլովները՝ իմ-

Մ ենք-ըղառնում է` մեր-մեղ... ին4-ինձանից-ինձանով:

Դու դերանվանՀոգնակինստանում է ք Հոգնակերտմասնիկը՝ դուք, իսկ դու-ի Հոլովման արմատը փոխվում է՝ սեուսկան' քո, որական' քեզ ն սրանից էլ կազմվում են մյուս Հոլովները: Դուք 2-րդ ղեմքի Հոզնակիթվի սեուսկան Հոլովը նույնպես տարար95

է' ձեր, տրական' ձեզ, ն սրանիցէլ' մյուս Հոլովները: Նա դերանվան ձնափոխություններիցպածպանվում Է միայն

մատ

ն-ն

): (նա-նրա-նրան, նրանք-նրանց

Գործող անձը կամ դեմքը չեչտելու, ընդգծելու Համար Հաճախ ինքս, ինքդ, ինքը դերանուններըզործածվում են ես, դու, նա, դերանունների Հետ' ես ինքս, ղու ինքդ (նույնը նան Հոգնակի Թվով): կետադրականնչան չի դրվում: Քաղաքավարականդիմումի դեպքում ղու-ի փոխարեն գործածվում է ղուք ն ղրա Հոլովված ձները, որոնք զրավոր խոսքում դրվում են մեծաւտառերով՝օրինակ,Դուք, տիար Վարդանյան,ինձ եմ չատ օգնեցիք,Հետնաբար,չատ չնորձակալ Ջեզանից: Այս երեկո կրկին Դուք Եկաք որպես Հուչ (ՎՏ):

Մենք դերանունը երբեմն գործածվում է ես դերանվանիմասւոով, երբ զործածողը Շամեստաբարիր ես-ր չի ուզում ընդգծել, օրինակ «Մենք այն կարձիքինենք, որ դերանվանժխտականտեսակը պետք է պաձել», կամ «Մենքունենք Հեւոնյալ առաջարկությունը» (փոխանակ'ես ունեմ...): ԱնձնականդերանուններիՇոլովումը Անձնականես, դու, նա, ինքը,մենք,դուք դերանուններըն ցուցական սա, ղա, նա (ինքը), ինչպես նան Հարցաչարաբերականով դերանունները տարբերվում են Հայերենի Հոլովման մյուս խմբերից, այսինքն' սեռական Հոլովում Հոլովականվերջավորություններչեն ստանում, այլ արմատը փոխվում է լրիվ կամ մասնակիորեն.դրանք կոչվում են դերանվանական Հոլովում. -

Ուղղ. Սեռ.

դունա քո նրա

Հայց.-ինձ

քեզ նրան քեզ նրան

-

ես

-իմ Տը.- ին4

ինքը

իր

իրեն իրեն

մենք

մեր մեզ

մեզ

դա

ով

արա

դրա

ում

ձեզ

սրան

դրան

ձեզ

ւուս

դութ

ճեր

0սա

դա

ում ում

Անձնական դերանվան ժամանակակիցՀայերենի սեռական

իմ, քո, եր,մեր, ձեր, զղրաբարումդիտվել են Հոլովաձները'

ստա-

ցականդերանուններ ունեցել իրենց Հաւոուկ Հոլովաձները: ԴերանվանականՀոլովման դեպքում բացառական, գորձիական ն ներգոյական Հոլովները կազմվումեն անվանականՀոլովման ից, ով, ում վերջավորություններով, որոնք դրվում են ն

են

դու, մենք, դուք դերանուններիից, վերջավորություններից առաջ Հավելվում է ն, ինչպես մասնիկըե ստացվում է`

վրա, ըստ որում ես, տրականի

ով,

նան'

ում

ան

Տրակ. ինձլլինձ Բաց. ինձնից|ինձանից

քեզ

-

-

Գործ. ինձնովկիինձանով -

Ներգ.

-

ինձնումլինձանում

Քեզնիցկքեզանից

քեզնով|լքեզանով

քեղզնում|լլքեզանում դուք ՛

մենք

մեզնից||մեզանից մեզնովլմեղանով մեզնում||մեղանում

ձեղնից|| ձեզանից ձեղնովլ|ձեղանով ձեզնում|ձեզանում

(ինքս,ինքդ, ինքներս,ինքներդ) անձնականդերանուններըչեն իսկ նրանքն իրենքդերանունները Հոլովվում են Հոլովվում, անվանականք»ց Հոլովման սովորականՀարացույցով (կրանքնրանց,իրենք-իրենց): Անձնականդերաննուներիկիրառությունը Անձնականդեր`

-

են մեջ Հանդես անունները նախաղասությունների գոլիսգոյւս-

կանինՀատուկչարաճյուսականբոլոր

պաչտոններով.

՛

Ենթակա

ես քեզնից դառնացածՀեռացաս, ԵւսՓեղնիցՀեռացա ու լացի(ՎՏ): վերադիր Ես եմ Հիմա մի պոետ, ն Ստորոգելիական -

-

իմ անունը (ԵԶ): Չարենց իմ Հատկացուցիչ աչքերի առաջ պիտի փովի չուտով -

(ՀՍ/։ Մանկությանս կանչողօրորանը

ն. չաճի կամ օգուտի խնդիր Մատուցման Քեզ եմ տալիս այզիս, ինչ որ կուզես արե, -

Բոլորըջեզ լինի, քեզ

Համար եմ

.

պածել (ՀՄ

նմ քեղ, ԱյսօրվանիցՀանձնում (ՍԿ): Հայոցլեզուն Հազարագանձ

Ուղիղ խնդիր Ամեն

առավուո Հուչերս նորից են այն զմրուխտե Հեռուն (ՀԱ): Ասում են, թե դու այնպես մոուսցել ես ինձ այնպես, Որ երբ ւսնունս են ւոալիս,Հազիվ միտքղ եմ զալիս(Ավ.իւ. ): Հանգման խնդիր Մեքենանմոտեցավ ինձ, ն դժվարությամբ -

ինձ տանում

-

1-79

Հասանքձեզ (Մամ.): խնդիր Քո մասինչատ է խոսվում, ն ընկեր Վերաբերության ներդ բամբասում են քեզանից: խնդիր Լեռներ, ներչնչված դարձյալձեղանով' Ներգործող Թնդումէ Հողիս' աչխուժով լցված (ՀԹ): խնդիր Հովե՛ր, ինձնից բարն տարեք, Անջատման Բարն տարեքիմ յարին (Ժող.): -ինձանով Խնուսա խաս կամուրջով խնդիր Միջոցի Հավքս Հասավ երամին (Սասուն Գրիգորյան): Մեզանումգժեր չկան (Ոզնի): Տեղի պարագա -

-

--

ու

--

կազմվումէ նան սեռական մեջ կապով՝ Թույլ տուր ծձեմ քո մազերիբուրմունքն անուչ, Հուչ... (ՎՏ): Մարիրիմ մեջ, մարիրիմ մեջ ցնորք Հ

ու

ինչես երնում է վերջին օրինակից(... Մարիրիմ մեջ ցնորք Հուչ) անձնականղերանուններըլայնորեն Հանդեսեն դալիսթե՛ ու

ն թե՛ ետաղիր կապերի Հետ նւասխաղիր

սության ւոսրբեր անդամներ: օրինակներ. Նախադրության

ն

լինում

են

նախադա-

Առանցինձ (քեղ, նրա) Հնարավորչէ գործը գլուխ բերել: Բացիինձանից (քեզանից, նրանից, մեզանից,ձեղանից,նրան-

ցից) ուրիչ մարդիկել էին ՀրավիրվածՀանդեսին: Մինչնին4ճ (քեզ, նրան, մեղ, ձեզ, նրանց) Հասնելը պետք ԵԷ նխ տնօրենին: Հանդի ՀանձիՁեզ ես լավ բարեկամունեմ: Ետաղրություններիօրինակներ, ինձ (քեզ, նրա, մեղ, ձեզ, նրանց) Համարդժվարչէ այդ Հարցը լուծելը:

ա

Հիչի՛րՍխալեն բանավորխոսքում իմ Համար,քո Համար, մեր Շամար,ձեր Համարձները, որովշետն Շամար,վրա կապերը

դրվում են ոչ

ոչ թե

սեռական, ւոյլ ւտորական ՀոլովիՀեւո:

Այդ ծանրությունը վերցնում եմ ինձ վրա, վերցրուքեզ վրան թե իմ, ջո: իսկ մասին,չնործիվ,վերաբերյալ,Հանդեպ,տակ, մեջ կապերը

Հոլովի վրա` սեռական դրվում են ւսնձնականդերանունների Քո մասինչատ էխոսվել: իմ մասին գրելեն Թերթերում:

ՁերչնորՀիվ Հասավայդ

բարձունքին:Նրա տակ չատ բան կա:

Հանդեպլավ չվարվեցին։Մեր մեջ լավ մարդիկ էլ կան: Անձնականդերանուններըկարող են լինել նան կողմնակիանոր Հյուրերը չզղջան իրենց գալու դամներ: Օրինակ,«Աչխատիր, է): Մեզանից Հեռանալուն (իրենց կողմնակի ենթակա Համար» պես,մեքենա նստեցին(մեղանիցկողմնակիանջատմանխնդիրէ): իմ

Ք

`

Ք

Անձնականդերանվան 2-րդ դեմքը'

է անում

նան

ոչ անձ.

ղու-

(դուք), մատնացույց

իս.): (Դու, Արագած ալմաստ վաճան...(Ավ.

իմ սուրբ

Հայրենիք,դու սրտիսմեջ ես... Դուք էլ ինձ Հետ ձեն տվեք.

Թայ սարեր(ՀԹ): դարդերին Դուք վեչ վկաներմեր անմաՀ փառքի... (Ավ.Իս.): իմ

իսկ անձնականդերանվան3-րդ դեմքը' նա-ն Հավասարաւես (նա է ցույց տալիս (նա զնաց Համալսարան) ն՛ ոչ անձ խոսքի մաս է. նա ան(չունը) իմ սիրաճձկենդանինԷ): Գոյականը Է վանում առարկա: Արարատըմեր սուրբ լեռն է. նա մեր երկրի խորՀրդանիչնէ: ԽորՀուրդԷ տրվում ոչ անձի դեպքում գործածել այն կամ դա դերանունները (Այնմեր երկրիխորՀրդանիչնէ): ն՛ անձ

Առաջադրանջներ,

Դուրս գրել անձնականդերանունները,որոչել Հոլովները ն նախաղասոււթյան ի՞նչ անդամլինելը: գովեց յուր զզուչությունը ն դառնալով նրան Թաղզավորը վածրամսեպուձին' ւսվելացրեց. իմ իչլշանները թողեցին ինձ միայնակ ն ամոթաչար, այդ ես մտա Սնան իբըն կամավոր պատճառով գերի:ԵԹեդուք կչաջողիք ձեր ձեռնարկությանմեջ ն կկարողանաքսրբել այն արատը, որ դրին մեր դրոչի վրա տիրադրուժ իչխանները, այն ժամանակ ես նորեն կելնեմ իմ բանտիցն կպսակեմ ձեր Հաջոես կսիրեմձեզ ն իմ Այդ օրվանից ղությունըեմ արչավանքներով: 1.

ու

-

կշանձնեմ ձեզ իրենք սխալեն բացանի): դրոչը որ

ու

ն

ձեզանից.կպաՀշանջեմ Հասկացնելնրանց, (Ըստ նրանցգործերը'անչՀաջող:

Մու-

2.

Դուրս գրել անձնականդերանուններըն որոչել դրանցղեմ-

Թիվը, Հոլովը ն թե ինչ կապերիՀետ են գործածվել. ԱՀա թԹաԱրդյոք դու միչւո սիրալի՞ր ես Հյուրերիղ նկատմամբ: են մուո եկել ընկերներդ: Նրւսնքջո Հյուրերն են: կեցինղուռը,քեղ է իսկ րուլեից նրանք Առաջին ւվեւոք զզան, որ դու ուրախ ես նրանց գալու Համար... Եթե տրամադրությունդ վատ է, աչխատիրնրանց ցույց չտալ, թե չէ, կարող են զղջալ իրենց գալու Համար: Օզնիրնրանց շաՀեւոոնրանց ուղնկցիր քո իրենց վերարկուները, նելուն կախելու մւոնեն: ն. Եթե ւոուր, ներս որ ւսռաջինը ն րանք Թույլ սենյակը մտնում սենյակէ ներս քեզանից մեծը, ընկերոջդ ծանոթացրու նրան:̀ Հյուրեր ընդունելիսաչխատիրզբաղվել նրանցով ն քեզ պաճել այնպես,որ նրանք քեղ մուտ ուրախ ն Հաճելի ժամանակ անցնրանց ն ոչ թն քո մասին: Նույնը ղու խորՀուրդ կացնեն: Մտածիր ւոուր .քո փոքրերին. նրանց էլ սովորեցրու Հյուրեր ընդունելու

Ք.

(Մամուլից Հողը Նախադասությունների մեջ Հոլովիր ):

արբ նախադասություններ կազմիր ինքս, ինքդ դու

ն դուք

4.

ն

անուններով:

ԴԵՐԱՆՈՒՆՆԵՐ

«ՏՈՒՃԱԿՑՆ

անում

դերանունիրենք դեր-

մատՑուցականղերանունները անձ չտարբերակված առարկա կամ Հատնացույց կանիչ՝ւոարիածական ժամանակայինՀարաբերությամբ: Ցուցական դերանունները Հարաբերակիցեն գոյականներին --

հն

ու

|

(ոու,դա,

նա, սրանք, դրանք, նրանք),ցույց

են

առարկաե թե՛ անձ:

|

տալիս թե՛

Ածականներին Հարաբերակիցեն այս, այղ, այն դերանունները, որոնք Հիմնականում անփուիոխդրվում են գոյականներիվրա' լինելով որոչիչ Հարարերակիցեն այսքան, այդքան, այնքան, Թվակահներին նույնքսն, տյսչափ, այդչափ, այնչափ, նույնչափ ղնրանունները, որոնք Հավասարաչասի դրվում են ն/ գոյականներիվրա' դառե՛ նալով որոչիչ, բայերի վրա' դառնալովչափ քանակի սլաբազաներ: ՄակբայներինՀարաբերակիցեն ձե (այսչվես, այղդվես,այնու

պես, նույնպես) տեղ (այստեղ, այդտեղ, այնտեղ, նույնտեղ) ն չափ ու քանակ (այսքան, այդքան, այնքան, այսչափ, այդչափ, ) ցույց ւռվողղերանունները: նույնչաղի Ցուցական ղերանունները Թվովամենաչաւոն են՝ 30 դերանուն, են կամ արմատական'սա, ղա, նա, այս, այդ, որոնցից9-ը պարզ այն,սույն, նույն, մյուս, իսկ 21-ը' բարդ կամ ածանցավոր,որոնք կաղմվումեն այս, այդ, այն, նույն արմատականդերանուններիցե պես,պիսի,քան, տեղ,չափ ածանցներից բառերից: Ցուցականղերանուններիմտապածմանլավագույն միջոցն է' ու

այս

այդ---թ» այն նույն

Վ

պես պիսի,քան, տեղ, չափ (4::5- 20)

սլաքներով4 դերանուններըկապում ենք ռերին,ն կսմտտանանք'

ածանցներին

ու

բա-

այսպես,այդպես, այնպես,նույնսլես, այսւվիսի,այղ իսի, այնպիսի,նույնպիսի այսքան, այղքան, այնրան, նույնքան, այստեղ, այղտնեղ,այնտեղ, նույնտեղ, այսչափ, այդչափ, այնչափ, նույնչափ: են նչված Ստացված20 ղդերանուններին Հավելվում

պարզերը միննույն բաղաղըյալդերանունը: Այժմանցնենք դրանց իմաստային ն գործառականքննություններին. ն

նա

դերանունները մատնացույց նձ: թԹե՛ Հեւոնյալ օրինակները' Համեմատենք Մի նայիր աչքերիս Սա ոչինչ, Սո կանցնի այս Հիմար արցունքը (ՍԿ/)։ սա Մի օր եկավ, թե չորան Զատին Ոչխարը թաքունիմ Հանդնէ քաչել(ՀԹ): սա,

դա,

են

անում

առարկան

Առաջիննախադասությանմեջ

ցույց անում, իսկ երկրորդում' անձ:

սա

դերանունը իր է

թե՛

մատնա-

Նույնընան'

Դա ւսյնէ, ինչ դու էիր ուղում: Դա ո՞վ է, որ քեղ խելք-խրատ տա:

Սա, դա, նա, դերանուններնունեն դիմային նչանակություն' մատնացույց անելով առարկան ըստ առաջին, երկրորդ կամ երրորդ դեմքի նկատմամբ ունեցած տարաձականՀարաբերուԹյան. սա դերանունըցույց է տալիս խոսողինմուռ առարկա (Սա է տալիս խոսակցինմոտ ւոար ուսուցչանոց), ղա դերանունըցույց նա (Դա տուր ինձ), իսկ դերանունըցույց է տալիս առաւսռարկա ն Հեռու ջին երկրորդդեմքից առարկա,կամ այդպես Է մտածվում (Ն

): կտեղափոխենք միջանցք

Սա, դա, նա, դերանուններըենթարկվում են դերանվանական Հոլովման, սրանց սեռականն ուղղականիցչի կազմվում, դրանք նա-նրա, տրականը դա-ղրա, տարարմատձներ են' սա-սրա, կաղմվում է նույն սեռականից'ն-ի Հավելումով, իսկ բացառական, զորձիական ն ներգոյական Հոլովները կաղմվում են անվանման' ում վերջավորություններով: նականՀոլովման ից, ով, ՈրպեսգոյականներինՀարաբերակիցբառեր, այս ղերանուննան ներն ունեն Հոգնակի ձներ, ըստ որում Հոգնակիները են Հոլովին Հավելելով ջ Հողնակերտը' կազմվում ստտրական սրանք, դրանք,նրանք,որոնք Հոլովվում են ց Հոլովմամբ(արանց,

դրանց,նրանց): Զմոռանանք,որ ՇայցականՀոլովում' իրի դեսղքում նման են (Սայւոուր ինձ, դա տուն տար, նա տեղավփոխիր), ուղղականին իսկ անձի դեպքում` տրականին(Սրանուղարկիր կավիճբերելու: Դրան կանչիր գրատախտակիմուռ, իսկ նրանտուն ուղարկիր): Անցնենքայս, այղ, այն դերանուններին:Այս 3 դերանուններն արտածայտում են ն/ Հատկանչանայիննե՛ առարկայականնչանակություն' նախադասություններում Հանդեսգալով աճականին ն. գոյականինՀամարժեքչարածյուսսկան պաչտոններով: Այս դերանուններնէլ նախորդներինման ունեն տարածական իմաստ. այս դղերանվամբ մատնացույց է արվում խոսողին մոտ անձ (Այս զիրքը Հանձնիր գրադարանին: գտնվող առարկա կամ Այս ւողան լավ է սովորում): Այդ դերանունըմատնացույցէ անում մուռ ղտնվող կամ անձ (Այդ գիրքը ինձւոուր: խոսակցին ապուսրկա Այդ երեխանչաւո պարտաճանաչէ )։ Այն դերանունը մատնանչում է խոսողից ն խոսակցից Հեռու գտնվող առարկա կամ անձ (Այն գիրքը, որ խոստացել ես, չմոռանաս: Այն մարդը, որ խոստացավ, խոստումը չկատարեց):

Ածականականկիրառությամբ Հանդես գալիս

այս,

այն

այղ,

են կատարում որոչչիչարածյուսական պլաչտոն. դերանունները

Հազարչեփոր Հնչեն թող այե առավոտ, թմբուկխփենԹողայս առավոտ (ԳՍ): Հազար

Ախ այս կարուոը' Հայի կարոտը անթարզգմանելին. ես Ու

ինչպեսճեղքեմայսթանձրությունը,

թեն ճեղքեմ էլ'

կարոտըինչոլեսմորմոքամ (ՍԿ): Նույնայդ կարուռի անվերջ

Այնե՞նչ փողեր են Հնչում Աչտիչատիցն Խութից, է մեղ կանչումՀացեկացից, (ՍԳ): ՔաջՎարդանն Նեմրութից ԳոյականներինՀարաբերակից լինելիս այս, այղ, այն դերանուններըչեն Հոլովվում, Թիվ չունեն ն նախաղասուՀոգնակի են Հանղես զալ միայն ենթակայի, ուղիղ թյունների մեջ կարող ն ստորոգելիական վերադրիչարածյուսական պաչտոնխնդրի ներով:

ենթակա Մի ածավորզուչակություն էր այս (ՆԶ): է այս ւզողուռայում Այդնորակառույց (մամուլ): (ՊՂ)։ Այն ղզրւսվում էր բոլորիս ուչադրությունը եւ սիրում (ՀՀ։/։ ես այս: Ուղիղ խնդիր այն Բոլորս գիտեինք -

-

Բննիչնէլ Հենց այդ էր ւլաճանջում(մամուլ):

Ստորոգելիական վերադիր Այժմ խնդիրնայս -

նպատակնէլ Բոլորիս

է:

է: է, այն որ Հայրենասիրությունն այդ

ամեն մարդ, արձամարծՀելով տեսակվոանգներ, կովելու գնա առաջինչարքում, իբըն Հասարակզինվոր (Ստ. Զորյան):

Առաջադրանքներ

1. Թվարկել ցուցականդերանուններըն

տալիս:

ասել,թե ի՞նչ են

ցույց

2.

Դուրս գրել ցուցականդերանունները,գրել, թե նախաղդասությանի՞նչ անդամներեն ն ի՞նչ են մատնացույցանում:

Գյուղնէր գոմում կամ

երանւլաՀում.մի օր մեկիւոանը,մյուս օրը մյուսի մարագում(ԱՔ): ինձ դուր են դալիսայդպիսի

նրանցնկատմամբայդքան խիստ մի եղեք (Աբ. Ավ.): մարդիկ,

Դա

նեղ ճանապարծէ, դրանով մի՛ ղզնացեք(ՄԳ): Սա արյուն քարն է. չաՀը (ՍԽ): Ես էլ աՀա սրա տակ՝ գետի այն կողմից եկավ Նադիր կատարելու: Չնայած Հայրս չէր գնում եմ այնտեղ' պարտքս Թողնում, բայց այդպիսի ժամանակ Հայ տղամարդը կարո՞ղ էր ւոանը նստել, ղա չէ Հայրենասիրությունը,այլ այն, որ մարդ ջին չարքերում կովի այնպես, ինչպես Հերոսը: Այդպեսչէ՞, Հայ(Ստ.Զորյան): բենակիցներ էր ընդունված չատ տարածված յղ: Նա ւմաԱնցյալում չում էր, որ այդպիսինէր իր ՀարսնացուիՀայրը, այդպիսիտեսք իշնլքուներ (ՊՂ ): այնքան ծաղիկ է վառել. Գարունը առա-

-

ու

ու

այնպեսչլայծառէ կրկին... Գարունը

Այնպես գզվող է երեկոն անափ,

Ծաղիկներն այնպես նազովեն փակվում(ՎՏ):

Այս գիչեր նորից լալիս է քամին... (ՎՏ): ս.

ա

Հեռացի՛ր,մոռացի՛ր մի՛ Հիչիր, Քրոջ ւլես մի զթա (ՎՏ): այդպես

3. Սա, դա, նա,

դերանուններիբոլոր Հոլովներով կազմել նախաղասություններ: 4. կազմելԵ-ականնախաղասություն,որոնցում այս, ալդ, այն դերանուններըՀանդեսգան ածականականն գոյականական կիբըառություններով, դոյականներիտարբերպաչտոններով: ծ. Բերդած օրինակներից դուրս գրել այսպիսի, այդպիսի, այնպիսին այսպես,այդւվես այնպեսդերանուններըն որոչել, թե ո՞ր խոսքիմասերիկիրառմամբեն Հանդեսեկել: Հայրենիերկիր,ժողովուրդ,երիտասարդություն այսպիսիբառեր են լսվում նրանց բերանից: Նա ինչով է մեղավոր, որ բնությունից այղպես Լ ստեղծված: նա գիտեր արդեն, որ այղպես ել պետք է լինի: Երբեմննրա միտքը այնպիսիթռիչքներ էր զործում, որ Հազիվ կարողանում Լի երնեակայությամրը Հասնել նրան: -

եկավ այնպես,ինչպիսինեղել եր: Նա այնպես չեր խոսում, այնպիսիմտքերչէր արտաճայտում,ինչպես ուրիչները: Այդոլիսի

դուրս

էլի մարդկանց

ւք: կյանքու

ՓՈԽԱԴԱՐՁ

եմ

Հանդիպել,որոնք Հենց այդպես էլ եղել

ԴԵՐԱՆՈՒՆՆԵՐ

--

են

ողջ

փոխադարձ ղերանունՀայերենի

միմյանց, իրար, մեկմեկի (մեկմեկու). վերջին ձեր ներն է: ժողովրդախոսակցական Փոխադարձդերանունները գործածվում են գործողությամբ իրար Հեւո կապվածառարկաներիկամ անձերի փոխադարձաբար անուններիփոխարեն. Ու իրար բոնած Սարոն Մոսին Բաչում են, ընկնում խոզապարկուկի. Ընկնում են գետին, ելնում միասին, (ՀԹ): Դժվար է իբրն Հաղթելմեկմեկի են'

ու

ղոյական Հոլովներ չունեն: Սրանց սեռական, տրական ն ՀալցականՀոլովները ձնով նույնն են, միայն պաչտոններովեն ւոարբեր. սեռականըլինում է Հաւոկացուցիչ,տրականը'Հանգմանկամ Սեռ.

Արամն Տը. Արամն Հալց.- Արամն -

ու

-

ու

ու

Աչուտըիրար կոչիկներ են Հաղզնում Հատկ. Աչուտըիրար Հանդիպեցինայգում Հանգում. Աչուտըիրար չատ են Հարզում ուղիղ խնդիր: -

-

-

մեջ լինում նախադասության

են

ենթակա միայնլրացումներ.

չեն լինում, որովշետն ուղղական Հոլով չունեն: Եզակի թիվ չունեն, որովճշեւտն դրվում են մեկից ավելի անձերի կամ առարփոխարեն: կաների Սրանցբացառականն գործիականՀոլովներըկազմվում են ից ն ով վերջավորություններով,այսպես'

Ուղ.-

Սեռ.

-

-

Տը. Հալց. -

-

Բաց. Գործ. -

-

ներ.-

-

-

միմյանց իրար

մեկմեկի(մեկմեկու) միմյանց իրար մեկմեկի (մեկմեկու) իրար միմյանց մեկմեկի (մեկմեկու) միմյանց իրարից մեկմեկից (մեկմեկուց) միմյանցով իրարով մեկմեկով -

-

-

Բերենքզրական օրինակներ,

Սարեր

ու

(ՎՄՍ-

ձորեր իրար երեսի նայում են ժպտում ամպի մչուչով

Հատկացուցիչ:

Հարնանիկանայք իրար օձիք են պոկուտում Հատկացուցիչ: իրար են Հասնում թափով մոլեզին(ՀԹ)ծանդգման խնդիր: ծեծել (ՀԹ) Որքան ենք մենք խաղացել, իրար սիրել ուղիղ խնդիր: Թե իրարիցի՞նչ են ուզում, մարդ բան չի Հասկանում (ՄԳ)-

ու

..

անջատում:

փչեց կոխի եղանակ: Զուռնաչին ԱՀել ֆաչել իրարովանցան (ՀԹ)ու

իրարովեն գործը գլուխ բերում

-

ձնի պարաղա: միասնության պարագա:

Առաջադրանքներ. 1. Դուրս գրել փոխադարձղերանունները,որոչել Հոլովները. մաքին կանչում են, մայում գառն միմյանց(ՎՄ) Անուչձայներով փնտրում ու

Մեզ կյանքը նետեց միմյանցիցՀեռու, Եվ մենքչուզեցինք մեկմեկու կանչել(ՎՏ):

Սկսեցինիրար կտրելով, իրար ուղղելով, պատմել եղելուԹյունը: Հարցնումէին իրար, թե որտեղից կարող եր ցավը պատաՀած

լինել(ԱԲ/։։

քսան մետր բարձրության վրա, մեկմեկու պոչից բոնելով, ն տես): Ռրոչեցին մի կենդանի չղթա կազմեցին (թարգմ. սւպասել մւչենք նել,Թե նրանքչե՞ն բաժանվում իրարից(թարզմ.): Պիտի (ԴԴ): իրար պարսիկը մեղ, մենք' պարսիկին էինք ՄԾիճաղում իրար վրա,ծաղրում էինք իրար,Ճեռ առնում միմյանց (Ն-Դ): Թաեն (Ն-Դ): իրար ձայն տալովվազվզում իրար Հեւոնից ղի կանայք անցնում են վաղոնները (ՆՋ): 2. Միմյանցն մեկմեկի դերանունների բոլոր Հոլովներովկազմել մեկականնախադասություններ: Մոտ

Որոչյալդերանուններըցույց են տալիս առարկաներիկամ անձերիքանակականամբողջությունըկամ առանձինառարկայիամբողջությունը: Որոչյալդերանուններն են' ամեն, ամեն մի, ամեն մեկը, ամենքը, բոլոր(ըբ),յուրաքանչյուր(ը), ամեն ինչ, յուրաքանչյուր

ՈՐՈՇՑԱԼ ԴԵՐԱՆՈՒՆՆԵՐ

--

ողջ(ը), ամբողջ(ը), Համայն,ամենայն: չարածյուսական առանձնաչատկությունների,այս դերանուններըբաժանվում են Յ խմբի' (տե՛ս Ս. ԱբրաՀամյան,նչվ. աչիո., էջ 109). են մ. Դերանուններ,որոնք ցույց ւսռալիսառարկաների,նրանց

ռք, ամեն

ոք,

Ըսւո իրենց ձնաբանականու

բԲոլորըչ ընղծշանուր ամբողջությունը. դրանքեն` ամենքը, ջանակի են 2. Դերանուններ, մեջ որոնքցույց ւռալիս ամբողջության ամեն, անձերն յ ուառանձին-առանձին՝ մտնող առարկաներն ու

րաքանչյուր,ամեն ոք, ամեն ինչ, ամեն մի, յուրաքանչյուր ոք: Ց. Դերանուններ, որոնքցույց են ւուլլիս առանձին առարկայի ամբողջությունը՝ողջ, ամբողջ,Համայն,ամենայն: Ըստ իմաստայինկիրառության որոչյալ ղերանունները բա-

ժանվումեն առարկայականե Հատկանչանային իչմբերի.

Հաւկանչանային (ամեն, ամեն մի, բոլոր, յուրաքանչյուր, ողջ, ), որոնք նախաղասության մեջ Հանդես Համայն, ամենայն ամբողջ, են զալիս ածականին Հատուկ չարածյուսական պաչտոնով, ն որոչչի պաչտոն են այսինքն'չեն Հոլովվում, Հող չեն ստանում են ձում Օրինակներ' Բոլորմարդիկ խաղաղուկատարում: թյան: Ամբողջկյանքը ժողովրդական երզարվեստին նվիրած կոեր վերջին Հանզրվանը Հողում (ԽԲ)... միւուսսը զտավծւսյրենի Անցնում է, Հսկում սեղաններնամեն (ՀԹ):

այնտեղ, (ՎԴ): կանգնում այնտեղ ոզիանում

Ես ամեն

զիչեր գնում եմ

Թե

եմ ու

աչխարձումարդարություն կա վերուստ, թե դաչն են Աստված,երկիր երկինք, Պիտիփլվի ամեն պատնեչ,ամեն սու, Պիտիերթանք, պիտիերթանք մըր էրգիր (ՍԿ): Առ իմ Հոդին իմ սիրտընվեր Հանուն քո փառքի'Հողում Համայն (ԳԼ):

Ու

ու

ու

Նչված Հատկանչանային դերանունները կարող են Հող ստանալն դործածվել գոյականաբար,այս դեպքում Հոլովվումեն ն

դառնում ենթակա, խնդիրներու

պարագաներ.

ինչքան որ Հուր կա իմ սրւոում վառ խնդում ինչքան կրակ ու

-

-

բոլորը բոլորը

քեղ, քեզ...

Բոլորըտամ նվիրեմ,ինձ ոչ մի Հուր թող չմնա' Դու չմբսես 4մուսն ցրսոում բոլորը քեզ (ԵԶ: ու

-

Զարենցի «Տաղարանից» բերված այս քառատողում բոլոր Հատկանչայինդերանունը ծող է ստացել ն Հանդես է եկել 2 կիրբառությամբ' երեքը ենթակայի պաչտոնով (բոլորը քեզ), մեկը' ուղիղ խնդրի (բոլորը տամ):

Ողջըկդառնա կրակիբաժին(ենթակա): գորգ տեղաչոր (ՆԶ): Սեղան, մածճակալ,

ու

Անձի ե առարկայիիմաստ արտածայտողորոչյալ դղերանուններն են' ամեն, ամենքը, ամեն մեկը, բոլորը, յուրաքանչյուրը, յուրաՔանչյուր ոք, ամեն ինչ, ողջը, ամբողջը: Այս դերանուններն ունեն Հոլովման լրիվ Հարացույց, ենԱմենոք, յուրաքանչյուր թարկվում են անվանականի Հոլովման: ոք ղներանունները չեն Հոլովվում (Ամեն ոք աչխատում է իր գործն ): կատարել Բերենք օրինակներ Հոլովվող դերանուններով.

ւրդար

Մոռանալ,մոռանալ ամեն ինչ, ամենին մոռանալ, (ՎՏ): չբտենչալ, չբկանչել, Հեռանալ Զբսիրել, Ձիերի սանձից բռնած իջնում էին երեք Հոդի, որոնցից ամեն մեջ Հյուսում էր իր նախչը (ԱԲ): մեկըմւտբի

Ամենւռեսակերգ երգեցի ամենիցլավ տաղն է էլի -

մեր բասժին կչտամբանքն Յուրաքանչյուրս

(ԵԶ:

ապտակներն ինչի ՀամարԷինք ստացանք, բայց թե Թշնամացել, չասացինք: ու

Առաջադրանքներ. 1. Նախադասություններ կազմեցեք այն որոչյալ ղդերանուններով, որոնք կարող են գորձածվելթե առարկայականն թե՛ Հատկանչային իմաստներով: 2. նՆախադասությունների մեջ լրիվ ՀարացույցովՀոլովել Հետնյալ որոչյալ

դերանունները.

բոլոր(ը), ամբողջ(ը),

ւմեն

ինչ,յուրաքանչյուր:

Դուրս գրել որոչյալ դերանունները, որոչել դրանց չաբածյուսականպաչտոնները. Յ.

Ամեն գիչեր երկնակամարում երնում են պայծառաստղեր, են նկատում այդ: Այդ մի սարսափելիՀարված էր. նրա ամենքն բոլորն էին զգում դա: կարծես թե բոլոր Հույսերը խորտակվեցին. էր չարժվում գետի վրա... Ողջ ժողովուրդը մի ամբողջ բլուր ընդունեց այդ լուրը, ն յուրաքանչյուրը գոծ էր ղրա ցնծությամբ Այդ գաղափարներն իրենց Հաղթական երթն են կատաՀամար: րում Համայնաչխարճում: Ամենքիննես, իմը չես, Ամենքինես սիցնորք իմ Հողու... բումդու, մխ, ոսկովեն գնում քեզ, ԱնչՀոառս (ՎՏ):

է ծեծում իմ ղուռը, բոլոր լուսամուտները Ցուրտ Հոկտեմբերն տուն եմ Հրավիրում, եմ, բոլորին յուրաքանչյուրից մի փակում եւ 4մեռն ամբողջ Համար: ապաձով անցկացնելու բան խնղրում Ողջզիչեր Հովը պարեց, ամբողջտնակը կարծես չարժվում էր: է ամեն ինչ: նրանԹվոց, Թե ջուրն արտացոլում էր ամենայն ԲոլորՀարցերինւպատասխանում ճչտությամբ:

Անորոչ դերանուններըցույց են տալիս անորոչ,չտարբերակվածանձ, առարկակամ անձի ու առարկայիանորոչՀատկություն,քանակ: Հայերենիանորոչ դերանուններն են' ինչ-որ, ինչ-ինչ, ոմն, ոմանք,մեկը, մի քանի, մի քանիոր, ուրիչ, այլ, այսինչ, այնինչ որոչ, ոբնէ, ովեէ, երբնէ, երբնիցե, ոբնիցե, մեկն մեկը, մի: են ԱնորոչդերանուններըՇարաբերակցվում զոյականին'մեկը, մեկնումեկը,ոմանք, Հոլովվում են (մեկր-մեկի, մեկնումեկըմեկնումեկի,ոմանք-ոմանը) ն դառնում են նախաղասության ենթակա (Ոմանքայս մասին սխալ կարծիք ունեն: Մեկն իր ՀԹ: կամքինինչ ասես անի, մյուսը խոսելու իրավունք չունի Այնտեղ'վերջում, մեկը խոսում է), Շատկացուցիչ(Ոմանցպատասխաններըճիչտ չեն: Մեկի աչխատանքը «գերազանց» է

ԱՆՈՐՈՇ ԴԵՐԱՆՈՒՆՆԵՐ

--

ու

-

մեկին), ուղիղխնդիր(Դասախոսըգնաչատեց մեկին) ն այլն: դերանուններըՀարաբերակիցեն աճականներին.այս Անորոչ դեպքումորոչչի չարաձյուսականպաչտոն են կատարում. դրանք ոո որոչ, այլնայլ, ինչ-ինչ, ինչ-որ, մի, որնէ, որնիցե,այսինչ,

ն

այնինչ,

0րինակ, Ինչ-ինչմարդկանցմոտ ինչ-որ բաներ սխալ են: Որնէ

Հարցումչե՞ն սխալվել արդյոք:

ՈւրիչդերանունըՀավասարապեսն որոչչի պաչտոն Է կատա-՛ բում (Ուրիչբան եմ ասում: Ուրիչ երզերեն Հնչում եմ Հոգում -

իմաստ (Այդ մասին էլ թող ուրիչը ունի գոյականական Ինձ ՎՏ): չես սիրում,ուրիչին, ուրիչինես սիրում դու ւլատմի: է Մի քանի դերանունը Հարաբերակից թվականներին(Մի քա): նի մարդ Էր եկելժողովին Երբնէ, երբնիցե դերանուններնել Հարաբերակիցեն մակբալես ներին (երբնիցե խոսվե՞լէ այղ մասին:ԵրբեէՀանդիպե՞լ ՎՏ).

ն՛

-

նրւսն):

Անորոչ դերանուններըկազմությամբլինում

են'

պարզ,

ն բաղադրյալ:

բարդ

Պարզղերանուններնեն' ոմն, մեկը, ուրիչ, այլ, որոչ, մի: Բարդ դերանու նները կաղմվումեն երկու ղերանուններից (այսինչ,այնինչ, մի քանի, մի քանիսը,մեկն ու մեկը,ինչ-որ մեկը)։ Որեէ,երբնէ, ինչեէ դերանունները կցականեն. կաղմված են. է, երբ նչէ, ինչ ն է բառերից,իսկ որնիցե, ինչնիցե որՀ ն «

ն

Հ

չ

չ

կազմված երբնիցեդերանունները

ինչ ն, երբչն գրաբարյան իցե վերջավորությունից, որն այժմ են

որժ

ն,

.

բառերից գրվում է իցե ձնով: ճիչտ է նկատելԼ. եզեկյանը, ինչեէ, ինչնիցեանորոչդերՀաճախ կարողեն եղանակավորող անունները բառերիւսրժեք ն

ստանալ.օրինակ`ինչնեէ(ինչնիցե), անցածըվերադարձնել չէ (տե՛ս Լ. Եզեկյան, «Հայոցլեզու», ԵՊՀ, 2005, էջ Հնաթավոր 265):

Առաջադրանքներ 1. Դուրս գրել անորոչդերանունները,որոչել նրանցչարաձճյուսական պաչտոնները. Մի ոմն թագավոր չինեց գեղեցիկ դարպաս: Լեոնին ուղեկցում էր կանանց տղամարդկանցմի լվսումբ.ոմանք գանգաւովում ու

էին, թե, պաշեստապետըՀացածատիկչտվեց, ուրիչները ղժգոՀում էին, թե բոստանատեղչունեն, ոմանք ել ոչ մի կարիք չունեին ն Հենց այնպես պաճՀանջումէին մի որեէ բան (ՆԶ): Երնում էին միայնմի քանիւլատուծաններ: Բոլորըսպասում էին ինչ-որ բանի ն չգիտեին երբնէ կբերեն այն կամ որեէ բանով կփոխանակե՞ն,ինչնիցե, սպասում էին: Մի քանիսը պառկած եին գետափին,մի քանիսն էլ լողանում

էին:Մեկը ոգնորված մի բան էր

պատմում, մյուսները լսում էին: Ոմանքսովոր են պղտոր ջրում ձուկորսալ:Մեկնումեկը, երբնիցե տեսած կլինի որեէ Հետաբրբիր բան:

Եվ ուրիչէ կարուտսՀիմա, Այլ սիրովեմ այսւվեսղժգունել, Ու Հոգուսճամփեքի վրա են (Գ, ՄաՀարի): Վրնջում ուրիչնժույգներ 2.

Նախաղասությունների մեջ լրիվ ՀարացույցովՀոլովել Հե-

տնյալանորոչ դերանունները. մի քանիսը,ոմանք,մեկը, մեկն ու մեկր: 3. Հետնյալ անորոչ դերանուններըգործածել նախադասություններիմեջ, ուրիչ, այլ, ինչ-որ, որոչ, երբնէ, երբնիցե,այսինչ,ինչ-ինչ, միչ

ՀԱՐՑԱՀԱՐԱԲԵՐԱԿԱՆ ԴԵՐԱՆՈՒՆՆԵՐ

-

Լեզվաբանական տար-

բերաչիսատություններում ւուսրբերդասագրքերում այս դերու

անունները ներկայացված են ինչպես առանձին, այնպես էլ՝ միասին: ԼեզվաբանՍերգեյ ելնելովւսյն բանից, որ ՀարԱբրաձՀայմանը, ցականն Հարարերականդերանուններըբացարձակապեսնույն

բառերն են ն նախադասություններում չարածյուսական նույն պաչտոններնեն կատարում, իրավացիորեն դրանք չի տարանէ այսպես՝ «Հարատում: Այդ ղերանունները նա սածմանում

ցական-Շարաբերական (բացարձակ անորոչ) կոչվում են այն դերանունները, որոնք ցույց են տալիս առարկա ն Շատկանիչ բացարձակ անորոչ կերպով»: ինչւվես ասվեց,Հարցական Հարաբերականդերանունները բացարձակնույն բառերնեն' ո՞վ, ի՞նչ, ինչպիսի՞,ինչքա՞ն, ինչչափ, ինչպե՞ս, ինչո՞ւ, ո՞ւը, որքա՞ն, որչա՞փ, որպիսի՞,ո՞րեբորդ, որտե՞ղ,ե՞րբ, ո՞ւր, քանի՞, քանի՞սը,քանի՞երորդ: Այս դերանունները նախադասություններում նույն պաչտոններնեն կատարում.դրանք տարբերվումեն միայն դորճառույթով ն Հարցականներն արտաբերվում են Հարցական Հնչերանգով. Հարաբերականները'սովորական,միայն կարող են Հնչերանգով, չեչտվել: Տարբերվում են նան կիրառությամբ. եթն Հարցաու

Հարցում կանները

են

արտաՀայտումանձերի

ու

առարկաներին

նրանց «Հաւտկանիչների,ինչպես նան գործողությունների երկրորՀատկանիչներիվերաբերյալ, ապա Հարաբերականները դական՝ ստորադաս նախադասություններըկապում են գլխավոր' գերադաս նախաղասություններին:Այսպես`

Ռ՞ւր կորան ծաղիկները

Սուս

քնած Ուր աՀեղ կովով չի մտնիլ արքան, ՂոնաղԷ աչուղն հր սազի Հեւո (ՀԹ): -

են

Հողի տակ (ՀԹ):

Ուր դերանունը առաջին նախաղասության մեջ Հարցում է արտածայտումտեղի վերաբերյալ, իսկ Հաջորդնախադասության մեջ նույն դերանունը ստորադասական նախադասությունը կապել է գերադասիՀետ: Հարաբերականները փաստորենչաղկապներիդեր են կատաբում, բայց չաղկապներիցտարրերվումեն նրանով, որ Հոլովվում են, Հոդ են ստանում, երբեմն էլ զործածվում են Հոզնակիթվով, Հեւոնարար դառնում են նախաղասությանանդամներ, որոնցից զուրկ են չաղկապները: Համեմատենքնան Հետնյալնախաղասությունները,որոնցում ենթակայի դեր կատարողնույն բառերը մի դեպքում Հարցական ղերանուն են, մյուս դեպքում" Հարաբերական. Մեղրագետիափերին Ռ՞վ է Հիմա Թափառում, Ո՞վ է փնտրում տունն իր Հին, Ո՞վ է կրակնիր վառում (Սասուն

Ով Հայրենիքունի սրտում, իր մայրլեզուն չե

մոուսնա

Գրիգորյան)

(46)

Նույնդերանունըուղիղ խնդրիպաչտոնով' Ռ՞ւմ է փնտրում խրխինջով ԴավթիՔուոկիկ Ջալալին,

Խնուսա խաս կամուրջով Հավքս Հասավերամին (Սասուն Ում չատ

Նրան

եմ

չատ

սիրել. վստաձճել(Բ.

եմ

Գրիգորյան)

Գրիգորյան)

ՆույնդերանունըՀաւտկացուցչի պաչտոնով'

Ո՞ւմ երկրում է մարդն անազա, ո՞ւմ

այգին է, որ չունի Բախտը բանտող ոչ մի վանղակ' Թեկուզ ոչ մի թոչունի(ՀՇ): Ում ճարը քեզ անճար թողեց, դու նրան ճար քույր եղար ու

(ՀՇ):

Հարցականն Հարաբերականդերանուններնըստ իրենց գործառականոլորտների Հարաբերակցվումեն ածականներին, Թվաե մւսկբայներին: կաններին են Գոյականներին Հւսրաբերակից ո՞վ

ն

ի՞նչ դերանունները,

Հոլովում ունի,դրվում է անձի անորոնցիցո՞վ-ր ւոռարարմատ վանփոխարեն,որի սեուսկան, տրական ն ՀայցականՀոլովները նույննեն' ո՞ւմ, սլետք է դրանք տարբերել միայն պաչտոններով.

Ո՞վ քեղ ծեծեց, Մարո՛ ջան, ո՞վ անիծեց,Մարո՛ ջան (ՀԹ): Ուղղ.Սեռ. - Ում ունն էլ գնամ, դու այնտեղ Հյուր ես (ՍԿ): Է նա գարնան որ բացվում (ժող. ): Տը. -Ում ծամարԷ յասամանը, Հայց.-Ում էլ սիրելեւ Որ

Հեւոո

ու

(ՍԿ): թախծելեւմկարուռածճ

մի օր աչիսարՀիցգնամ, (ՀՍս։ ղցելու բերանն աչխարՀի ն Բացառական գորձիական Հոլովներն անվանականձներ ունեն' ից, ով, ներգոյականՀոլով չունի: Ո՞վ դնրանվանՀոգնակինլինում է ովքե՞ր, որն ունի միայն ուղղականՀոլովաձն' ես

Ո՞ւմ ես

Հեյ ճամմիաներ,ճամփանե՛ր,

Անդարձ Հին ճւսմիանե' անցան ձեզանով, Ովքե՞ր (ՀԹ): Ռ՞ւը գնացին, ճամփաներ ու

,

Հետաքրքիր է.

են աչակերտներն ուսանողները Հարցնում,թե ինՀաճավս ն բացառություն են կաղմում օ-ի չո՞ւ ով ովքե՞րդերանունները ուղղագրության կանոններից՝«բառասկզբում օ լսվելիս, գրվում է օ»: Նա է Այս Հարցի ւզաւոասխանը ւուսլիս ՀրաչյաԱճառյանը: ու

դրում է, որ Հին մատենագիտությանմեջ ով բառ-ղերանունըչի եղել,այն զրվել Է ո` բաղաձայնովսկսվող բառերից առաջ' (ո՞ կարէ ո՞վ կարողէ): Բայց Հնչյունւսկան ւռեսակետից ներդաչստեղծելու Համար ո-ից Հեւտո' ձայնավորից առաջ նակություն դրվել է վ-ն (Ո՞վ իցէ) ն ո բառ-դերանվանկողքին Հանդես է եկել --

8-79

.

ո՞վ բառ-դերանունը, որը Հետագայում ավելի զործածական է դարձել ն ո-ն դուրս Է մնացել գործածությունից: Ով-ր ավելի է ձայնավորիցառաջ (Ո՞վ ես) ն Հետագամատենաամրապնդվել են գիւոությանմեջ դգերիչխող ո՞վ-ր ն ովքեր-ր:(Տե՛սՀր. դարձել Աճառյան,«Հայերենարմատականբառարան», Հտ. 3-րդ, էջ 571): Եվ այդ դերանուններիուղղազրությունը պաշպանվեց ավանդաբար:

ի՞նչ դերանունը գործաճվում է իրի անվան փոխարեն, ունի անվանականՀոլովում. Հոլովվում է ի Հոլովմամբ ն դառնում է նախաղասությանցանկացած անդամ. Ի՞նչ կա քաղաքում, դե պատմիր,տեսնեմ, իմանամ, ես ել ուրիչին ասեմ (ՀԹ)։ (ենթակա) -

Մեր ապրուստն ի՞նչ է,- մի կտոր չոր Հաց, էն էլ Հրեն Հա երկնքից կախված (4Թ): (ստ. վերադիր) -

ի՞նչ անես, ւխւվե՛ ո՞ւմիցխոովես(ՀԹ): (ուղիղանդիր) ,

ինչի՞ցն է, պապի, այսքան ճոխ երկրում, ինչպեսւսսում եւ, դժվարեք ապրում (ՀԹ): (պատճառ)

-

Ինչ դերանվան Հոգնակին լինում

ինչեր. Հոլովվում է ն դառնում է նախադասությանցանկացածանդամ' ինչերմիայն չեն կատարի ամբոխները խելագարված (ԵԶ): (ուղիղ խնդիր) Հարաբերակիցեն Ածականներին

ինչ դերանունները:

Ռ՞ը ջուրը

(ՀՍ/։

տանեմ

քո

է

որ,

ինչպիսի,որպիսի,նան

ձորերից դաչտի ծարավ ծաղիկներին

էլ ո՞ր սն օրվա Համարեմ դարդս լալիս (ՊՂ): իռչ սարի արծիվ կՀասնիքաջին, (ՀԹ)։ նրա աուսջին ինչ չած կկանգնի մնռան (ՀՀ): Հերոսընկերներ ինչպիսի՛ Բեզի՞նչ խոսքերով Հիմա սփոփեմ Հիմա Հեկեկամ (ՎՏ): Ի՞նչ արցունքներով

Ռը ն ինչ դերանուններըկարող են Հոդ ստանալ, Հոլովվել ն Հարաբերակիցլինել գոյականներին(Մորթի՛ր, որը պատաՀի -

ՀԹ)։

Ի՞նչը կչաղթիկյանքումՀերոսին, Թե

չլինին կինն ու գինին (ՀԹ):

ԹվականներինՀարաբերակիցեն ինչքան, որքան,որչավ, քանի,որերորդ,քանիերորդդերանունները,որոնք Հանդես են գալիս որոչչային, այնպես էլ պարագայական ապաչտոններով. ինչպես օրինակներ'

ինչքանոր Հուրկա իմ սրտում բոլորը քեզ (ԵԶ): ենք մենք խաղացել, իրար սիրել ծեծել (ՀԹ): Որքան Քանի՛-քանի մարդկորավիր ւոանից, մարդ դառավ մարդասպան(ՀԹ): Քանի-քանի -

ու

որ Հեռուստացույցին այդանգամքեզ ղգուչացնեմ, Ո՞րերորդ ջան մուռիկչնստես ն ինչքան ասեմ, որ գիչերով դրանով չզբաղ-

վես:

ՄակբայներինՀարարերակիցեն' ո՞ւր, ե՞րբ, ինչպե՞ս,ինչո՞ւ, որտե՞ղ, ինչքա՞ն, ո՞րչափ, ո՞րքան Հարցաճշարաբներական դեր-

անունները,որոնք Հիմնականումպարազաներիդեր են կատարում' նչելով տեղ, ժամանակ,չափ ու քանակ: Օրինակներ" Ես չգիտեմ' ո՞ւր են տանում Հեռավոր Ուղիներիժապավեններնանչամար (ՎՏ): է ընկած այն քարը Հիմի, Որտե՞ղ Որ Հողիսվրա Հերիմոլիւոլինի (Ավ.Իս.): ինչպե՞սորոչեցիր այս լճում ձուկ կա՞, թե՞ չէ (ՎԱ)։ ինչպե՞ս գտար ոունա: ես ինչո՞ւիզուրՀանգցնում ջածելկրակնաչքերիդ (ՀԹ):

Երբ դերանունը Հարցում է արտածայտում գործողության կատարմանժամանակիվերաբերյալ' Ու ւպառավնանի սրտի մեջ Հանկարծ Ձեն

-

Ես

ւովավ թաքուն մի խավար կասկած.

էն ե՞րբ էր Անուչն իր կուժը առավ,

գնաց Աղբյուրը

ու

եւո

(ՀԹ)։ չդառուսվ...

ե՞րբ եմ եկել, էստեղքարացել (ՀԹ):

Երբ դերանունը Հոլովվում է' ենթարկվելով վա Հոլովման. երբվանի՞ցէ, ֆիլմ է Փարաջանովի«Նուն զույնը» Երբվա՞ ու

որ

չի ցուցադրվում մեր էկրաններում:

Հարաբերականդերանուններով. Օրինակներ ւն, ւսուսջ է գնու ինչքան ւոարիքս են օրերս անիույթ, անցնում ինչքան

ԱյնքանՀոգուս մեջ ամեն ճեղք լցնում, Դու

ես

իմ Հա՛յ ժողովուրդ (ՍԿ): թանձրանում,

Երնեկնրան, ով իր գործով, կապրի անվերջ, անդադար (ՀԹ): Որտեղմթնի, այնտեղքնեմ միայնակ (Ավ. իս.): այն կՀնձես մարդ ես: ինչ ցանես, Քանիլեզուղիտես,այնքան (Ժող.):

Հարցեր. լ ինչո՞ւ հն Հարցականն Հարաբերականդերանուններըմիա-

վորվում: 2. ՀարցսՀարաբերական դերանուններըո՞ր խոսքի մասերին ն նախադասությանի՞նչ անդամներեն լինում: են Հարաբերակից Յ. Հարցաշարաբերական որո՞նք են Հոլովվում դերանուններից ն ինչո՞ւ: 4. Հարցածարաբերական դերանուններիցորո՞նք ունեն Հոզնակիթիվ ն ինչո՞ւ:

Առաջադրանքներ, 1.

ԳտնելՀարցաՀծարաբերական դերանունները,գտնել առան-

ձին սյունակներումն զրել, թե ի՞նչ Կլաչտոնեն կատարելնախադասություններում, որոչել նան գոյականներինՀարաբերակից դերանուններիթիվն ու Հոլովը. ա) Մատնիչ է նա, ով իր սուրը չի Հանում: Թումանյանիսլալատում ով քեֆի չի նստել, նա դեռ չի տեսել խնդում աչխարճում: Երբ կշոգնես, կզաղզաղզես աչխարձից, դարձիր իմ մուտ, վերադարձիրդու նորից: Հեծնճում: Ո՞ւմ է կանչում Ո՞վ Է անվերջ Հիմանա: Ո՞վ ես դու, Ինձ Եվ ի՞նչ չզիտեմ: ի՞նչմնացւսյնլուսավոր պայծառ օրերից: է սերը անզոր մի մանուկ: Ի՞նչ ես կորցրել, ինչի ման գալիս: ամեն Մոռանալ ինչ, ամենինմոռանալ:Ամեն ինչ չւնտք է Հիչել։Ամենքիննես, իմր չես, ամենքին ես սիրում դու: Քանի՞ տարեկանեսն քանի՞լեղու զիտես: ու

-

բ) Ուր ել լինեմ, չեմ

ողբաձայներգերը մեր: ինչ աղբյուրից մարդ չուր խմի, էն աղբյուրը ջար չի զցի: Որ գյուղը գնաս, էն տեղի գղակը ղիր։ Քանի լեզու գիտես' այնքան մարդ ես: Մենությունը միչտ չարիք է դառնում, երբ է զութը նրանից: երբվա՞ թխած Հաց է, երբվանի՞ց բաժանվում Դու որտեղի՞ց եք վաճառում: իմացար'ինչ Էր Լեոնի նվազածը, նա: Սուսմա քար Հող Հեղեղը տանի, ո՞վ ղեմը գիտե ի՞նչ ո՞վ կռիվ կանի: կորար, Անո՛ւչ, այ մազղ կտրած: Ո՞ւր կերթա, ժամանակչեղավ մեկին սիրելու: Բույրի՛կ, ասա ո՞րն է ճամփան եմ մեր Ես որ ձորերը լցրած կաթ մչուչըանղզամ, Բինգյոլի: սիրում մոռանա

ես

ու

լինիսւն:

Հարցականո՞վ ն ինչ(ը՞) դերանուններըՀոլովել լրիվ Համեջ): բացույցով(նախադասությունների 8, Որ դերանունը Հոլովել նախադասություններիմեջ, կազմել որ չաղկապով: նախաղդասություններ 4. Կազմելմիքանի նախաղասություններ ինչքան,որքանդերանուններիտարբերպաչտոններով: ծ. Ով ն ինչ դերանուններըգործածել բարդ ստորադասական մեջ: նախադասությունների 2.

ԴԵՐԱՆՈՒՆՆԵՐ

ԺԽՏԱԿԱՆ

-

Դպրոցական դասագրքերում

են Համարվում ժխտվող անձերի ժխտականղերանուններ կամ առարկայի ժխտվողՀաւոկանիչների ւփիոխաառարկաների ու

րեն դրվող բառերը. դրանք 4-ն են. ոչ ոք, ոչինչ, ոչ մի, ոչ մեկը: Սրանքփաստորեն որոչյալ դնրանունների ժխտական ձներն են, ինչպես' ամեն ոք ոչ ոք, ամեն ինչ ոչինչ, ամեն մի ոչ մի, ամեն մեկը ոչ մեկր: Այս Հիմնավորումովէլ, ինչպես ասվել է, Ս. ԱբրաՀամյանը դերանունն առանձին տեսակ չի ժխիւտական ընղունումն դրանքքննում Է որոչյալ ղերանուններիՀամակար-

-

-

-

գում, որպեսնրանց ժխտականձներ: Քնի որ ժիաւտումը ջերականականառանձին կատեզորիւս է, Հետնաբար, պետք Է ընդունել,սոանձնացնել ղերանուններիայս խումբը: Հեւո արնելաՀայերենում բայերը միչ Հանդես են զալիս Սրանց ժխտական խոնարՀմամբ'Ոչ ոք չի մոուսցվել,ոչինչ չի մոուսցվի:Ոչ մեկըչի կարողչ«իչել իր առաջինուսուցչին: Ոչինչչկա. խանութում: այդպես չե. նրանք այս դերանունների ԱրամտաՀայերենում բայը դնում են դրականխոնարՀմամբ(Խանութին մեջ ոչինչ

-ա):

Ոչ ոք ըսավ «Հեք տղա, Արդյոք ինչո՞ւ կմխա...» (Պ. Դուրյան): -

Ոչ

մեկը, ոչինչ ժխտական դերանուններն ունեն միայն ի Հոլովմամբ:Սրանք եզակի Թիվ Հոլովվում են անվանական ն դառնում են՝ են փոխարեն զոյականների զործածվում Ոչ ոք չի մտածում կրթական Համակարգըբարելաենթակա' Ոչ մեկըչխոսեց ւսյդ մասին, վելումասին: Շատկացուցիչ՝Ոչ ոքի խոսքը բանի տեղ չանցավ (Մամուլ): Ոչ մեկի առաջարկը չընղունվեց, ստորոգելիականվերադիր՝ Ոչինչ են անջատ տարիներըձիգ (Մ. Մարգարյան ), այն խրթին, ուղիղխնդիր'Հիչո՞ւմ ես երկար դասերն Որ Հաճախ ոչինչ չէինք Հասկանում(Մ. Մարգարյան): ոք,

ոչ

ն

Այլ լրացումներ" Ոչ ոքից մի վախենա:Ոչ ոքով մի պարծենա:Ոչնչիցչատ աղմուկ: Ոչ մի ժխտականդերանունը չի Հոլովվում, գոյականաբարչի գործածվում ն միայն որոչչի դեր է կատարում' իմ կարուռած սրտի Համարոչ մի ուրիչՀեքիաթ չկա (ԵԶ)։ Աչուն իջավ ողջ աչխարչին, ոչ մի չչուկ չլսվեց (Մ. Մար): գարյան են.

Ժխտական բոլոր դերանունները կազմությամբ բարդ բառեր դրանցիցմեկը' ոչինչ-ը, գրվում Է միացած բաղադրիչներով,

մյուսները՝ ւսնջատե առանցզծիկի՝ մի, ոչ մեկը:

ոչ ոք, ոչ

Առաջադրանքներ, Ոչ ոք

ոչինչ դերանուններընախաղասությունների մեջ Հոլովել բոլոր Հոլովներով: 2. Ոչ մի դերանվամբկազմել 8 նախադասություն. բերել գրական օրինակներ: Յ. Բերված օրինակներումորոչել ժխտականդերանունների չարածյուսականպաչտոններըն թիվն Հոլովը. Ոչ մի աստղ չեր երնում այդ զիչեր, ն ոչինչ նկատելիչէր: Ես մոլորվել եմ մութ աչխարչում, ն ինձ ոչ ոք չի կանչում, ոչ ոքի Համարգուցե այլես պիտանիչեմ: Ոչ մեկը չՀասկացավնրան ն ոչ 1.

ն

ու

մեկինչկարողացավՀամոզել,թեն ոչինչ էր նրա ասածը: Ոչ մեկից մի ճիչտ լ'ոսք չլսվեց ե ոչ մեկով չես կարող ւսսաձդՀաստատել: մեջ ոչ ոք չէր նրա ուչք դարձնում վրա: Նրանքկգան ժխորի ն մնա էլ ոչինչ: Դեղին տերնեն չի քարին, ոչ մի ընկավ կավերեն, աՀ նա ոչ ոքից ոչ մեկից չէր չուներ բացի Հորից ձուկ չլսվեց: Նա ամեն ինչ մոռացել է, ոչինչ չի Հիչում. ոչնչով չի վախենում: ու

Հետաքրքրվում, թատրոնով: նույնիակ

Հողը այն մասնիկն է, որն արտաՀայտումէ առկայացում:Առկայացումըքերականականկարգ է, որնարտածայտումԷ առարկայիկամ անձի որոչյալությունը ՀաԴԵՐԱՆՎԱՆԱԿԱՆ

ՀՈԴԵՐ

-

իմացաբանական նկատմամբ: Առկայացումը ղորղակցվողների

ըմբոնումէ, որը ղրսնորվում է Հողերի միջոցով, ն այղ երնույթը առում կամ Հողի կարգ (տե՛ս Հ. Գեւորոսյան, կոչվումէ Հողային 1987,էջ Ֆ0-54ն 408): «Հայերենագիտական բառարան», ստանում են' Հոդեր դոյականները(զիրքը, զիրքս, գիրբդ, այգին,այզուս, այգուդ), գոյականականորոչ դերանուններ(ինքս, ինքդ,ինքը, բոլորս, բոլորդ. բոլորը), գոյականաբարգործածվող բառերը'լավը, լավս, լավդ (ածականը'գոյականարալր ) երկուսս, ), ես' նստածա, ղու՝ երկուսը (թվականը' երկուսդ, ղոյսկանաբար նստածդ,նա' նստածը (դերբայը զոյականաբար), մուոս, մուոդ, մուրը(մակբայը գոյականաբար)ն այլն: են ՀեՀայերենիՀոդերն են ս, դ, ը(ն), որոնք արտաձՀայտում տեյալ իմաստները' որոչյալություն, ստացականություն,դիմոըոչություն, ցուցականություն: 1. Որոչյալություն ինչպես ասվել է «Գոյականի»բաժնում, ը(ն) Հոդերը դրվում են դոյականներիվրա ն որոչակի են ղարձնում տվյալ գոյականի իմաստը, ըստ որում, ը Հոդը ղրվում է բաղաձայնովվերջացող գոյականներիվրա (գիրքը, աչակերտը, ծառը),ն ծոդը' ձայնավորովվերջացողներիվրա (լեղուն, առուն, ): գինին -

Հեւտնում է տարինտարուն, միտքը"'մտքին, Հեւոնում է դեռ նոր զտած ելքը մուտքին, Առրում է նա' աչքը գրքին Ուչքը' երգին (ՊՍ):

Գրականլեզվում որոչիչ Հոդը դրվում է ուղղական, տրական Հայցական Հոլովներով գործածվող գոյականների վիա, է (կարդացիԱչոտի սեռականիվրա դրվում է, երբ այն փիոխանուն է գիրքը Աչուտինը),ըստ որում, դրվում կրկնակի Հող: ինչպես տեսանք որոչիչ Հողը դրվում Է նան փոխանվանաբար ե

-

գործածվող խոսքի մասերի վրա (Լավաղույնը լավիԹշնամին է: արժանացավ բարձր պարզնի: Հինգը պարկապէ, ու-ն՝ չաղկապ ): ղզնատրվեցին: Դեպին

Հաղթողը

ԾԱՆՈԹՈՒԹՅՈՒՆ

-

դործիական, բացառական, Բարբառներում նույնիսկ

ներգոյւսկանՀոլովներն էլ կարող են որոչիչ Հող ստանալ (Քաղաքիցըմի բան ւսնձրն Է գալիս): Դրսումը պաւոմիր: 2.

Ստացականություն ՍտացականՀողերն -

են

ս,

ղ,

ն(ը),

կամ անձի անվան վրա,ցույը են որոնք,դրվելովմի առարկայի ում Լ տալիս, թե այն պատկանումկամ վերաբերում"խոսողի՞ն, խոսակցի՞ն,թե՞ մի երրորդ անձնավորության. ղրանքփոխարիեն իմ, քո, նրա(իր) նում կամ դրանց Հոգնակիթվերին՝ մեր, ձեր, նրանց(իրենց)դերանուններին: Այս Հոդնրը կարող են ստանալ բոլոր գոյականները(Հատուկ թե Հասարակ, եզակի թե Հոգնակի), դրանք դրվում են բոլոր Հոլովների վրա" Գիրջդ լավ Է կարդացվում (ուղղական): Գրջիդ

են Հեւտնում եմ գրքիդծրաօրինակները Հեւուսքրքիր (սեռական): տարակմանը (տրական):Գիրքդ կարդացիՀաճույքով(Հայգա-

բան կարելի է սովորել (բացաո.): Գրքովդ Հանձնեցի ւվեւտական ննությունը (գործ.): Գրքումդ գրում ես նան իմ ): մասին(ներգ. ինչպես երնում է բերված օրինակներից,գ Հոդը դրվել է դու երկրորդ դեմքի դերանվանսնուսկանիփոխարեն' ջո: Առաջինդեմբի ստացականՀոդը ս-ն է, որը դրվում է առաջին դերանվան սեռական Հոլովի (իմ) փոխարեն՝ ղզիրքս, գրքիս, զրջիցս, զրքովս, զրքումս: կան): Գրքիցդ չատ

դեմբիՀես Հիչե՛ր

-

Հոլովներով դրվող ստացականՀող ունեՏարբեր

բառի Հետ դերանվանսեռական Հոլովը չի ղրվում. չե կարելի ասել իմ գիրքս,իմ գրքիս, իմ գրքիցս կամ քո զիրքդ: ՀարադիրգոյականներիցՀող ընղունում է երկրորղ բաղադրիուս տեղդ Թողաձ ո՞ւր ես գնում: Ձեռ դողում են: չը՝ Տուն ցող

ու

ու

Աճձականները, թվականները, անկախդերբայները Հող (Խելոքներիդլավ եմ միայնգոյսականարար զորձածվելիս դուրս ճանաչում: Արտասանելդ չեկավ:Լավ վազողներիս ւպարԱռսաձդ լինի): թ ող գնաւորեցին: Երբեմնէլ կոչականները կարող են ստացականՀոդ ընդունել' ավելի լավ կարող էիր պատասխանել:ինչպե՞ս Հայտնեմ Աղջիկս, դ Հող է Հ սրտիսուրը,նաղելիս(Ավ. իս), իսկ եթե կոչականը ստանում, այդ դեպքում դ-ն դիմորոչ Հող է' «Սիրելիղ, իմ ամեն բան լավ կլինի' (այսինքն'«Դու՝ իմ սիրելի Գայւանե՛, որ ամեն բան լավ կլինի»): Հավատա, Գայանե, Հոդնակի մեր, ձեր, իրենց կամ նրանց դերանունների նչանակությամբգործածվելիսստացականՀոդերիցառաջ միավանկ բառերիննույնպես Հավելվում է ներ Հոզնակերտը՝ աչքներդլույս ստա-

նում են

), բայց' ղործերս ), գործներս (4եր աչքերը Հւսջողեն (մեր գործերը են ), ւոեղներսնեղ է (մերւոեղերը ), ձեռքներս Հաջող (իմ ղործերը ոււոում (մեր ձեռքերը), բայց' ձեռքերսփլավ չեն ուտում փլավչեն ն (իմ ձեռքերը) այլն: ծ. Դիմորոչություն Դիմորոչ Հոդերը 2-ն են' ս ն դ որոնք դրվելովորնէ անձիկամ առարկայիանվանվրա' նրան տալիս են առաջին (ս) նե երկրորդ (դ) դեմքի նչանակություն: 0րինակ՝ Ուսանողսպեւոք է պարտաճանաչլինեմ: Այստեղ ս Հոդը ցույց Է տալիս,որ խոսողըինքն է' ուսանողը (առաջին դեմք Ես' ուսա-

-

): նողս

"իսկ եթե ասվի «Ուսանողսպետք է պարտաճանաչլինի» այս դեպքում դործ կունննանք՝ոչ թե դիմորոչության, այլ ստացաՀեւտ՝ «իմ լինի»: կանության ուսանողը սլեւոքէ պարտաճանաչ Այդպեսէլ' «Դասախոսդպետք է բարեխիղճլինես» նախադասությանմեջդ Հողը ցույց Է տալիս, որ ղասախոսըխոսակիցն է՝ երկրորդ դեմք:իսկ եթե ասվի՝«Դասախոսդ ւզեւոքէ բարեխիղճլինի» գործ կունենաք ստացականությանՀետ: քո դասախոսը: ստացականությունիցզանազանելու լավաԴիմորոչությունը գույն միջոց է նան բայ-ստորոգյալի դեմքը. ս առաջին դեմքբի դիմորոչությանդեպքում բայ-ստորողյալը պետք է դրված լինի (ես) նույնւվես առաջին ղեմքով'«Ուսանողս պետք Է պարտալինեմ» (առաջին ղեմք ), իսկ եթե նույն ս-ն ստացականուճանաչ թյուն է նչում, այս դեպքում բայ-ստորոզղյալը պեւտքե դրված լինի

երրորդդեմքով' «Ուսանողս(իմ) պետք է պարտաճանաչլինի»: Նույնն է նան դ երկրորդ ղեմքի դեպքում" բայ-ստորոզյալը դրվում է երկրորդ դեմքով «Ուսանողդ (դու) պետք է պարտա-

դեպքում լինես» (երկրորդ դեմք), իսկ սւումցականության ճանաչ

դրվում է երրորդ դեմքով' «Ուսանողդ (քո) ւեւոք է պարտաճանաչլինի»: Դիմորոչությանգաղափարնավելի է ընդգրկում, երբ ղիմորոչ Հոդ սւտտացող բառի Հետ գործածվում է նան Համապատասխան ղեմքի անձնականդերանունը' «Ես' ուսանողս, պեւոթ Լ պարտաճանաչլինեմ» ն «Դու' դասախոսւդ,ւզետք է րարնլսիղճլինես»: Նույնն է նան Հոգնակիթվում' «Ուսուցիչներս(մենք) նան դասենք»: «Աչակերտներդվաղվա մեր ապագանեք»: ւտտիարակներ Դիմորոչ Հոդերը դրվում են նան Հատկանիչ ցույց տվող բառերի վրա' «Գերաղանցիկներդ ւլեւոբ Լ օզներ եւո մնացողներիս», այսինքն'դուք (2-րդ ղեմք)օզնեքմեղ (1-ին դեմք): 4. Յուցականություն ԺամանակակիցՀայերենում ցուցականության իմաստ ունի միայն ս Հոդը, որն ունի այս դնրանվան իմաստը ն արտաՀայտում է առարկայի կամ ժամանակի մոտիկության դաղափար: 0րինակ՝ «Ամառս (այս) ամառ գնալու եմ Հարցը» (այս օրեբուժման»:«Օրերս նորից լսվեց Ղարաբաղի րին ): «Վերջերս Քիչ-քիչես երնում» ն այլն: Գործածվումէ նան տեղի իմաստով՝ Տեղիսբնակիչները Հայեր են (այս տեղի): Շառլ ժամանեց երղիչ Հայտնի Մայրաքաղաքս նան է մեր Ազնավուրը (այս մայրաքաղաքը), կարելի մտածել մայրաքաղաքը: 1773 թվականին Հարավայինիր չըջագայությունների ժամանակքաղաքումս (այս քաղաքում) կանգ է նում Եկատերինաթագուծին (Հրաչյա Քոչար): բայ-ստորոդյալը

-

առ-

Առաջադրանքներ. ն Ե-ական 1. Ս, դ ՀոդերովկազմելԵ-ականստացականություն դիմորոչությունարտածայտողնախաղասություններ: 2. Ս ցուցական Հոդով կազմել 3 նախադասություն: 4. ԳտնելՀոդերըն որոչել դրանցտեսակները. Մանուչակներուռբերիս չուչաններ ձնոքերիս, ու

վարղերրըայտերիս, զարունը կրծթիսւուսկ Ո, երկինքը Հոզուս մեջ, արեր աչքերիս, Ու աղբյուրները լեզվիս՝ սարից իջա ես քաղաք (ՀՇ): Ու

ու

ու

Դու մշտածաղթմեր ապավեն,մի ձեռքիդ Թուր, մեկիդ՝

գութան.

Գիչեր զօր աչքերդբաց' դու ապավենխաղաղության: են արեգակի, ՍվիններդՀազարաբլուր ճաճանչներ Ու փառքերդ կրծքիդ վրա այնպես Հուռթի են ճառադել, Թվումէ, թե աստղալից յոթը երկինք ես դու Հագել (ՀՇ): ու

Մենք` Հոգերաններս, սխալվելչենք կարող:Երկուսս այժմ մեր կարոտն միացածգնում ենք բնությանֆաղցրություններից առնելու (Մուր.): Թիֆլիսում նա առաջին անզամ բեմ Լ ելնելու ամսույսւռասին(Ն-Դ): Բանըմարղուսբախտն է (ՀԹ): ինչպես ինքներդեք ասում, նա վերջերս չատ է փոխվել, մտերիմներիսէլ չի ճանաչում (Վ. Փ.): ԱմփոփիչՀարցերու առաջադրանքներ «Դերանուն»թեմայի վերաբերյալ ի՞նչ առանձնաձծատկություններ ունի «Դերանուն» խոսքի մասը: 2 Թվարկեք Հայերենիդերանուններըն ասեք նրանցքերականականՀատկանիչները(յուրաքանչյուր տեսակի): 3. Մենքն նրանք անձնականդերանունները Հոլովել նախա1

մեջ: դասությունների 4. կաղմել4-ական նախաղասություններ որոչյալ ղերանուններով:

ն

անորոչ

Նույն Հարցաշարաբերականդերանուններով կազմել 3ականնախադասություններ,որոնք մի ղեպքում Հարցում արտաՀայտնեն, մյուս դեպքում ստորադասական նախաղասությունները կապենզերադասներին: ծ. Ս, դ Հոդերով կազմել ստացականություն ն դիմորոչություն արտաչայտող56-ականնախաղասություններ: 7.Ս ցուցական Հոդով կազմել ՅՑնախադասություն: 8. Դուրս գրել դերանունները,նչել տեսակներըն քերականականկարգերը. 5.

.»

Ու

Տեսան

ինձ չտեսնելով իրենց Հոգնաճաչքերին' մարդիկ (ՀՇ): ուրիչմի աչխարծ, ղարունտեսան նորաբույր

Բոլորը տամ նվիրեմ,ինձ ոչ մի Հուր թող չմնա: Դու չմրսես ձմռան ցրտում բոլորը քեզ (ԵԶ): Մենք մեկտեղ անցանք ճանապարծնայն ողջ, Ուր մաՀն էր սուլում իր դաժան Հիմնը (ՎԴ): Ո՞վ է Հիմա բույն Հյուսել Մչո ղուրան դաչտերում, Ո՞վ է կարոտնիմ կալսել ն իր երգն Է տանում տուն (ՍԳ): Այդ խաղաղ պաՀինթազավորանիստ եր ւսպարանքում Վաղարչապատի Մթնաձ, մտավսոՀ,անքուն, անՀանդիստ, Մի մարդ էր ցավից մերթ ընղ մերթ տնքում (Սարմեն): Ասաց ձեռքը պարզեց Մասիսին, Որ այդ վայրկյանինննջում էր կարծես, Այնքան վճիտ էր, այնքան անբասիր Նրա Հայագքը'խորն վեշատես(Սարմեն): Դուջո գրերով զրաձել նս մեղ, ու

-

ու

ու

Մերդեմ բացելես անծիրասպարեզ (Սարմեն): Ես քո մի կաթիլը Դու երգի ծով ես անափ, կյանքում...

Ախ այս Մասիսը...Որիցփափկում են սրտերը բոլոր, Երբ ինքը քար է, որ չերմացնում է սրտերը մոլոր... (Գ. էմին): ասում, Մենք փոքր ենք, այո՛, Ջեղ ո՞վ էր Որ մեզ սեղմեք այնքան, Որ մենք ստիւլված... ադամանդ դառնանք... Ոչ ոք չի ասի' այդ ցորենիբերքն ինչքանէ եղել. Ո՞վ եղավ քո դալու վկան, Գնալդո՞վ է իմանում(Գ, էմին):

ԲԱՑ

Հայտնիիրողություն է, որ աչխարՀրնյութական է' առարկայական,որին ներչատուկ է չարժումը որպես նրա գոյության ձն,

մեջ նյութը, նրա ւսանբաժան Հատկանիչ: Քերականադիտության է առարկան,մատերիան անվանվում գոյական, իսկ նրա անբաժանՀատկանիչը'չարժումը' բայ: ինչպես որ գոյականի խոսքիմասային իմաստային Հիմքը առարկայիՀասկացություննէ, այնպես էլ բայի խոսքիմասային իմաստայինՀիմքր գործողության, եղելության, ընթացակաէ: նության Հաւոկանիչն

Այստեղիցէլ' բայի սաՀմանումը'Բայ են կոչվում այն բառերը, որոնքնչում են գործողություն, եղելություն, դրություն, վիճակ ն են ի՞նչ անել, ի՞նչ լինել Հարցերին, բացի եմ, պատասխանում կամ,գիւտեմ,ունեմ, արժեմ պակասավորբայերից, որոնք ոչ մի

ՍաՀմանումից Հստակ երնում է, որ բայը նչում է' ա) գործողություն (գրել, կարդալ, խաղալ, կառուցել, նվա-

ղելություն (լինել, դառնալ, Համարվել, Հանդիսանալլ...), ՀԼ»եդրություն կառուցած, սյ,

(նստած, քնած, գ) ծավալված...), դ) Շատկանիչիդրսնորում (մեծանալ, կարծրանալ, Հնանալ, թուլանալ,առաջադիմել,կարմրել, կանաչել, դեղնել...),

վերաբերմունքիդրսնորում (սիրել, ատել, Հարգել,

ե)

տել...),

պաչ-

ղ) զգայականընկալում (լսել, տեսնել, զգալ,

ծիծաղել...), Շոգզեկան այլ իրողություններ (իմանալ, մտային զիւոենալ, Հասկանալ,մտածել,ցանկանալ,ձգտել...): (Տե՛ս Ա. Աբճանաչել, բաճամյան, նչվ. աչի.., էջ 16): հսկ ի՞նչ է նչանակում բայ րառը. ըստ ՀրաչյաԱճառյանիայն ճբալ խոսիլ, ասել բայերի պարզ բա արմատնէ, որն առանձին գործածականչէ, ավանդված են նրա ներկայի եղակի երեք է)

ու

--

դեմջերը'

բամ (ասում բաս բայ

(ասում

(ասում

հւ,

խոսումեմ),

ես, խոսում ես), է, խոսում է):

Սրանցառաջինն երկրորդ դեմբերից ել կազմվել է' բամչ բաս: այսօր»1: ել (բամբասել) բայր, որը գործածվում է Աճառյանիտեսությունը Հաստատում է Աչոտ ԱրրաՀամյանըշ: Մեր քերականները բայը դիտել են իբըն լւոսքային արտաՀայւոության էական Հատկանիչ՝ այն Համարելով խոսքի' նախադասության առասնցթը. «Աճենայն բայ կազմում Ե մի խոսք, առանցբայի խոսք չկա»,- գրումէ Մանուկ Աբեղյանըտ: Խոսքի մասերի Համակարգումիր ձների բազմազանությամբ, քերականականկարգերի Հարստությամբ ճոխությամը ն խոսֆի մեջ ունեցած բացառիկ ղերով բայն առանձնակի տեղ է զրավում: Բայի ձնաբանականառանձնաչատկություննայն է, որ խոէ. այսինքն ունի եղանակի, ժամանակի, դեմքի,Թվի ն նարչՀվում են քերականական բայինկ ժխտման կարգեր,որոնք ննրՀաւոուկ ունեն իրենց բնորոչիչ առանձնածատկությունները: Բայի կաղմությունը նույնպես ձնաբանականկարգ է (տե՛ս 1): «Բասյի կաղմու Թյո նր» բաժնո, Բայիչարաճյուսականառանձնածաւոկություննայն է, որ միակ խոսքի մասն է, որ Հանդես է զալիս ատորոգյալիպաչոնով (պարզ ստորոզյալի դեպքում" խոնարչված բայը, բաղաղրյալի )։ ւ)" օվփանղակ բայերն վերացականբայերը՝Հանգույցը դեւղքու դերբայները (անորոչ, ենթակայական, Հարակատար, Անկավխ Համակատար) նույնպես Հանդես են զալիս գոյականին, ածականին մակբայինՀատուկչարաձյուսականկիրառությամբ: Որոչ լեզվաբաններ իրավացիորեն բայի խնդրառությունը նույնպես Համարում են չարածյուսական կարղ, թեն նրան ներչատուկ է նան 4նեարանական-իմաստայինը: Այսպիսով,բայր մյուս խոսքի մասերից տարբերվում"Լ իր բայիմաստով(սա նրա խոսքի մասայինիմաստնէ), բայի սեռով (սրա մասինքիչ Հետո), նան' խնդրառությամբ (սա էլ բայի այն առ

ու

ու

ու

Հայերենարմատականբառարան, Հտ. Ա, 1971 Էջ 383: Հը. Աճառյան, Ա.Աբրաչամյան, ԲայըժամանակակիցՀայերենում, 1, 1962, էջ 13: Մ. Աբեղյան, Հայոցլեզվի ւոնսություն,1966,էջ 362:

է բայիմաստի է, որովւլայմանավորված Հատկանիչն ւպաՀանջով ն ): (խնղիրներ ւպարազաներ առնելուՀանգամանըը լրացումներ

Բայր, իբրն թերվող խոսքի մաս, խոսբի մեջ ղզործածվումէ 2 անդեմ (դերբայական) ն դիմավոր (եղանակային): ձներով՝ Այս երկու ձներին էլ ՀւսւոուկԵՆ բայի նչված 4 Հատկանիչննրը, իսկ միայն դիմավոր ձներին Հատուկ են նան եղանակի, ժամանակի,դեմքի բնրականականկարգերը: Բայի այս բոլոր Հաւոկանիչներով փուիոխությունը կոչվում է ո'

թվի

խոնարՀում:

ԲԱՑԻ

ԿԱԶՄՈՒԹՅՈՒՆԸ

Բայի կազմությունը որոչվում է անորոչ դերբայով, որը րայի է, որով անվանվում Լ առարկայի սկղզբրնաձնեն ղործողությունը, դրությունը, վիճակր: Անորոչլերբայր կաղմվումէ ել ն ալ վերջավորություններով, նան որոնք միաժամանակ ածւսնըներեն, որոնցովինչպես բայարմատներից, այնպես էլ լսոսբի մասերից բայեր են կաղմվում.

Օրինուկ՝ ա

բալարմատներից՝ կարդալ, ասել, սլայթել, խոսել, բուժել,

պոկել,վաղել, բալվսել,վանել, իբել...

բ) դոյականներից՝ երզել, թլեպել, սւժպել, խնդալ,մոխրանալ,

կմախբանալ,արմաւտանալ,ճաչել..., ճանապարծել, կայծձակել, զ) ածականներից՝ սեանալ,կանուչել, մեծանալ,փորրանալ, ծոն, զիրանալ, ուժեղանալ, ամրանալ,ցածրանալլ..., մեղմել, դ) թվականներից՝ երկրորդել, տասնապատկել,երկուանալ

(քիչեն

)

մակբալներից՝ուչանալ, Հաճախանալ,կրկնել, առաջանալ, արսզգանալ, կանխել, ետանւոլ..., զ) դերանուններից՝ոչնչանալ, ամբողջանալ,նույնանալ, այլայլվել..., է) ձայնարկություններից'(չո բիչ են) ափսոսալ, վա'վայել...: Ել, ալ, ածճանց-վերջավորություններից ւսոաջընկած ւոռսր կոչ վում Է բայի Հիմք, որբ կարող է կաղմված լինել մեկ սսրմատից պարզ (զրել, ջրել, ձայնել) ն մեկից ավելի արմատներից'բարդ ոսկեջրել, Հեռաձայնել, բազմաւզատկել, մեքենա(արձանագրել, նկարաղարղել...): վարել, ե)

Եթե ել,

վերջավորություններիցառաջ կան բայածանցներ ատ, ուռ, կուռ, տ, վ), դրանք նույնպես բայաՀիմքի մեջ, ն բայի Հիմքը դառնում է ածանցավոր ալ

(ան, են, ն, չ, ացն, եցն, ցն,

մտնում

են

(տեսնել,փախչել, Հեռացնել, մուոեցնել,Հեռանալ,մուտենալ,

կուտրատել,թաքնվել): Ուրեմն' բայի Հիմքը կարող է լինել

պարզ

ածանցավոր:

ն

ոսՀիչի՛ր կազմությամբ բարդ բառերը (արձանադգրել, են կեջրել, Հեռաձայնել)բայերի կազմության մեջ դիտվում որպես -

Հիմքեր:

պարզ

Անսորոչդերբայի ել, ալ վերջավորություններիե ն ա ձայնավորներըկոչվում են խոնարծիչներ կամ լծորդություններ (երգել ե լծորդության բայ է, կարդալ ա լծորդության բայ): Ասենք, որ ա լծորդության բայերի թվաքանակը չատ չէ: Նկատելիէ, որ բերված բոլոր բայերի բաղադրիչներըգրվել են միասին. Հեւտնաբար, դրանքկոչվում են Համադրական բայեր: է մյուս տեսակը սրանք այն կոչվում Բայերի Հարադրական. ունեն, են, բայերն որոնք մեկ բառի արժեք թեն մեկ բառական միավոր են, սակայն կազմվում են բառերի Հարադրությունից ն գրվում են առանձին-առանձին,դրանց բաղադրիչները միաձույլ չեն. օրինակ' դուրս զալ, ներս մտնել, բեմ ելնել, ականջդնել, ջուր դառնալ, աչքով անել, աչքից ընկնել, քար կտրել, վրան չուր մաղվել, աչքը ջուր ղառնալ...: են: Հարադրական բայերիմի մասը բայական դարձվածներ Համի Հարադրական բայերի զգալիմասըՀամադրականների մարժեք կազմություն ունի. օրինակ' խույս տալ խուսափել, եռ մուս գալ գալ եռալ, մուոենալ,անց կենալ անցնել, երդում ուտել երդվել, պար գալ պարել,թույլ տալ թույլատրել, ձեռք բռնել օգնել ն այլն: Հարադրական բայերը երկու տեսակ են լինում. 1) բայեր, որոնք կազմվում են բայից ն ոչ բայականբաղադրիչից (մուտ գալ, ձեռք տալ, Շաչվիառնել, երգ ասել, գլուխ տալ...), -

-

-

-

-

-

-

-

-

-

(դնալ-կորչել, մեռնել-պրծնել, ասել-խոսել, քչել-տանել, ուտելխմել, տանել-բերել, թողնել փախչել, բերել պածել...): Սրանք կոչվում են զուղզադրական բայեր:

ԲԱՑԱԿԱՆ

ԱԾԱՆՑՆԵՐ

անորոչ դերբայի, բայի Հիմքը լինում է բայական ածանցպարզ ածանցավոր. իրենց իմաստների են' 4 ստտեսակ սոսկածանցներ,պատճառական,բազմաները ն կրավորականածանցներ: պատկական Բայականսոսկածանցներնեն' ան, են, ն, չ, որոնք դրվում են անորոչղերբայիել, ալ վերջավորություններիցառաջ' Հնոանալ, ինչպես ասվեց, ն

ըստ

ըստ

գիտենալ, մուոեն ալ, բաղմանալ, ւռեսնել,բոնել, կպչել,փախչել: Անցյալ կատարյալի Հիմքից կազմված ձներում այս ածանցներիցերկուսը (ն, չ) ղուրս են ընկնում, իսկ ան ն են դառնում են ն դա չի ազղում բայերի նչանակությանվրա, դրա Համար աց, եց. են սոսկաճանցներ: Այսպես' էլ կոչվում

Անորոչ դերբալ վաղակատարդերբայ անցյալկատարյալժամանակ

Հեռանալ մուռենալ

մուոեցել

մուսոեցա

թոչել

թռել

թո

Հեռացել

Հեռացա

ածանցներնեն' ացն,եցն, ցն, դրանք կոչում են Պատճառական

պատճառական, որովՀչետն դրվելովւնորոչիել, ալ վերջավորություններիցառաջ, ցույց են տալիս, որ գործողության կատարման Համարինչ-որ մեկը, ինչ-որ բան պատճառ ե դառնում. օրինակ` Հեռանալ-Հեռացնել, մուտենալ-մուտեցնել, տեսնել-տեսցնել,

մտնել-մւոցնել:

բայերի անցյալ կատարյալիՀիմքը կազմելիս Պատճառական ացն,եցն,ցն ածանցներին-ն փոխվում է ը-ի.

Անորոչդերբայ վաղակատար դերբայ անցյալ կատարյալժամանակ

Հեռացնել մուռեցնել տնեսցնել

թոցնել

Որոչ բայերի

9-79

Հեռացրել մուտեցրել տեսցըել

Թոցրել

Հեռացրի

մուռեցրի ւոեսցրի

թոցրի

սպատճառականըկազմվում է

տալ

բայի

Հարադրությամբ(երգել

ւոալ...):

բերել

տալ,

տալ,

բանալ

ածանցներն բազմապատկական են'

ատ,

ուռ,

տալ,

խոսել

կուտ,տ, որոնցով

տալիս ղործողության կազմված բայերը կրկնություն, բազմապատիկություն (կուորել-կոտրատել, թոչել-թոչկոտել, մորթել-մորթուտել,ցատկել-ցատկոտել...): Բազմապատկականածանց ունեցող բայերը ներկայի ն անցյալի Հիմքում ոչ մի փոփոխություն չեն կրում (կուտրատում եմ-կուտրատեցի): Շատ քիչ բայերից է Հնարավոր բազմապատկականբայեր կազմել: Մի քանի բայերի բազմապատկականըկազմվում է նույն արցույց

են

մատի կրկնությամբ (վազել-վազվզել, քաչել-քաչքչել, ծալելծալծլել, խչալ-խչխչալ, տաչել-տաչտչել, գզել-զզգզել, ծամելծամճմել, ճակել-ճակծվկել...): կրավորականածանցը վ-ն է, որը ցույց է տալիս այնպիսի դործողություն, որը ենթական կրում է մեկից, մի առարկայիցկամ ենթական ինքն է գործողությունը կատարում իր նկատմամբ (ճյուրասիրվել,առաջնորդվել,տանչաճարվել,Հագեվել,լվացվել, սանրվել, սափրվել...), այս վերջին 4 բայերը կոչվում են կրավոլաակերպ չեզոք բայեր: Պատճառականբայերի կրավորական ձները կազմելիս վ աճանցը դրվում է ն պատճառական ածանցի փոխարեն (Հեռացնել-Հեռացվել, խաղացնել-խաղացվել,Հատկացնել-Հատկացվել...): Ոչ բոլոր բայերից կարելի է կազմել կրավորական ձներ, օրինակ.քայլել, վազել, դողալ, նստել,բղավել, թռչկոտել, գղվել, իչչալ, գոռալ ն այլն:

Առաջադրանքներ. 1. Խմբավորելպարզ

ե

աճանցավորբայերը: Որոչել ածան-

ցավոր բայերի տեսակը. Վերջապեսվանդակըչարժեցին, չատ օրեր գլորվեցին առաջ, ն մեճ ինչ-որ երերունւտռախտակի վրա ամրացրին ցրի վրա ասպա տարան, չողացնելով՝ րազմամարդերկիր Հանեցին:Առյուծն այդ բոլորը տեսավ զարմացավ, մնաց զմայլված: Շուրջը նայեց քամաՀրանքով, Հուռոտեց աջ ձախ, ցոնցվեց ն իմացավ, որ ու

ու

իրեն մտցրել

մի անծանոթ տեղ,

են

անապատ.

ոչ

ուր

անտառ

կա, ոչ

ինչ բրուտ է Հունցել սիրտը մայրական, Որ ինչքան ել փչրոտում է որդին խենթ, Զանցածմի ւված, չանցած վչտի մի վայրկյան' կպչում է միչտ ջեֆ անում որդուՀեւո (ՀՇ): ու

Հետնյալբայերից կազմել կրավորականբայեր. բաժանել, բազմապատկել, գումարել, Հանել, տեսնել, գտնել, ասել, խաղալ, ներկայանալ, միացնել, ներկայացնել, նչանակել, գրել, մերժել, ուտել, խմել, Հեռւսցնել,ցւսրդոտել,սվաղել, ծածկել, 2,

Հոտուոել, մրոտել,միանալ:

Հետնեյալբայերը տեղաբաչխելաղյուսակում" ըստ կազմության. դումարել, Հանել, բազմապատկել, բաժանել, բնութագրել, լուծվել, պատկանել, տեսնել, գտնել, առնել, խաղացվել, ներկայանալ,միացնել, ստանալ, ստացվել, Հաչվել, նչանակել, լրանալ, ժխտել, 4նեափոխվել,գալ, կարդացվել, կուտրատել,թաղել, դիտենալ, վախեցնել, դիպչել, վազվզել, Հուռուտել, փոչուվել, թոցնել, փախչել, դիպչել, կառչել, կորչել,կծկվել, կրակել, ընկնել, թողնել, ամաչել, մեծանալ, փոքրացվել, ժանգուվել, մրուռել, սիրել, տեսնել, որսալ, կարղացվել, ուտել, Հեռանալ, Հեռացնել, Հեռացվել,սովորել, սովորեցնել: Յ.

ք

ԱՂ

ԱԶԱՆ

արզ ճԵ

Լ.

աար

ւմ

ւն

Ո

ուան

Լ

եան

ճ,

-

ւ

ք

լ

,

Ը

ւ

ԲԱՑԱՀԻՄՔԵՐ

Բայի Հիմքը մինչն նրա ել,

ալ վերջավորություններն ընկաճ ձայնավորներըկոչվում են խոնարՀիչներկամ լճորդություններ: ինչսլես ասվել է, բայի ուղիղ ձեր անորոչդերբայնէ, որի Հիմքը կարող ե լինել պարզ ն ածանցավոր"գր-ել, կարդ-ալ (պարզ են Հիմք), ածանցավորՀիմքերը ել, ալ-ից առաջ ունենում վե(ան, են, ն, բնում նչված բոլոր ածանցները. սոսկածանցներ Հ), պատճառականածանցներ (ացն, եցն, ցն), բազմապատկական ածանցներ(ատ, ոտ, կոտ, տ) ն կրավորականածանց'վ։ Թե՛ դերբայականե թե՛ խոնարՀմանձներին որպես սկզբնաձն է ծառայում անորոչդերբայը: ժամանակակիցՀայերենի բոլոր բայաձները կազմվում են 3 մասն

է: Ե

ն

ա

Հիմքով' 1.

2. Յ.

դերբայիկամ անկատարի(նան ներկայի) Հիմք, Անորոչ

Անցյալկատարյալիկամ անցյալի Հիմք, Անորոչդերբայըորպես Հիմք:

1. ԱՆԿԱՏԱՐԻ

(ՆԵՐԿԱՑԻ)

Հետնյալբայաձները'

ՀԻՄՔ

-

Այ, Հիմքով կազմվում

են

Դերբայներ'անորոչ (գր-ել, կարդ-ալ), անկատար(գըր-ում, կարղ-ում), ժխտական(գր-ի, կարդ-ա), ե խոնարՀչմանբայերի ենթակայական ղերբայբ (գր-ող, երզ-ող, զրվ-ող, թԹոչ-ող, բայերի մուռեցն-ող), ե խոնարչման պարզ ն բաղմաւպատկական նուոուտ-աւծ): Հարակատար ղերբայը(գր-ած,նււո-աձ, զրուո-ած, բ) Եղանակայինձներից' սաշմանականեղանակի ներկա (գրում եմ.. կարդում եմ..), անցյալի անկատար (դրում էի... կարդում էի...), բղձական եղանակի 4ձները(դր-եմ..., խաղ.-ամ..., գր-եի.... խաղ.-այի...). սրանցից էլ կազմվում են պայմանական (կգր-եմ..., կխաղ-ամ..., կգր-եի..., կխաղ-այի...) ե Հարկադրական (պիտի գր-եմ.., պիտի խաղամ.., պիտի գր-եի.., խաղ-այի), եղանակներիբայաձները ն Հրամայականեղանակի որոչ բայերի ա)

եզակին՝ (կարդ-ա, խաղ-ա, նստ-ի՛ր, վազ-ի՛ր, ինչպես

նան'

ւոեսնվ-ի՛ր): ցատկոտ-ի՛ր,

2. ԱՆՑՑԱԼԻ ՀԻՄՔԸ

ընդծաԲայիանցյալի ժամանակաձների -

նուրմասն

է'

առանցխոնարչՀման վերջավորության, ինչպես'

գրեց-ի

կարդաց-ի

տես

գրեց-0

կարդաց-0

տես-ավ

գրեց-իր է'

կարդաց-իր

-ւս

ւռես-ար

փվախ-ա փախ-ար փախ-ավ

Հիմքը 2 ւռեսակ բայաձների անցյալկաւոարյալի Սկզբնատիպ ն նն ոչ ցոյական ցոյական. չ ածանց ունեցող բայերիանց-

կատարյալիՀիմքը անբայածանցէ. այսինքն' անորոչ դերբայի են ընկնում, ինչպես' մտնել-մտ-ա, ն չ-ն այս Հիմքում ղուրս տեսնել-տես-ա, փալկսչել-փիախ-ա, մյուս բոլոր բայերի անցյալ Հիմքր ցոյականէ (զրեց-ի, կարդաց-ի, Հեռաց-ա, մոկատարյալի տեց-ա, կոտրատեց-ի, Հրավիրվեց-ի՛ ԱնցյալկատարյալիՀիմքով կազմվում են Հետնյալ բայաձները' ա) Դերբայներ Ա խոնարՀչման բայերի Հարակատար(կարդացած), վաղակատար(կարդացել) ն ենթակայական(կարդացող) դերրայները, նանն ն Հ ածանց ունեցող բայերի Հարակատար ն վաղակատարդերբայները (տես-ած, փախ-ած, տես-ել, փախ-ել) -նն չ ածանցներն ընկնում են: են սաՀմաբ) Եղանակային ձներ ԱնցյալիՀիմբովկազմվում ն նականեղանակիվաղակատար անցյալիվաղակատարիա խոնարՀչման բայերը (կարղդաց-ել եմ, ես, է, ենք, եք, են, կարղաց-ել էի, էիր, էր, էինք, էիք, էին), սաշմանականիանցյալկատարյալժամանակը՝

յալ ն-ն

-

-

-»

-՞

գրեցի,ինք իք գրեցիր, գրեց,ին

անբ ւտռես-ար, աք ույն ւռես-ւսվ,

կարդաց-ի, ինք իք կարդաց-իր, ին կարդաց

ւոես-ա,

-

Հրամայական եղանակիՀոդնակիթիվը (կարդաց-ե՛ք, զրեց-

ե՛ք, մոռաց-ե՛ք, մտ-ե՛ք, փախ-ե՛ջ), ինչպես նան ան, են, ն, չ ածանցունեցող բայերիՀրամայականի եղակին(մոռաց-ի՛ր, վախեց-ի՛ր,մտ-ի՛ր, փախ-ի՛ր):

ծ. ԱՆՈՐՈՇ ԴԵՐԲԱՑԸ

Ս.

դիտարկել Է էդուարդ Աղայանը: Անորոչ դերրայըամբողջությամբ որպես Հիմք է ՈՐՊԵՍ

ՀԻՄՔ

--

ծառայում ապառնի(գրել-ու) ն Համակատար (գրել-իս) են Ապառնի կաղմվում դերբայների Համար: դերբայով սաՀշմական եղանակիապառնին անցյալի ապառնիժամանակները եմ, ես, է, ենք, եք, են, (գնալ-ու էի, էիր, էինք, էիք, էին), զնալ-ու իսկ Համակատար դերբայը մասնակցում է երկրորդականբաղադրյալ ժամանակներիկազմությանը, օրինակ` գրել-իս, կարդալ-իս կլինեմ, կլինեի գրել-իս,, կարդալ-իս պիտիլինեմ, պիտիլինեի գրել-իս, կարղդալ-իս եմ եղել զրել-իս, կարդալ-իս պեւոք է եղած լինեի ն այլն: ՞»

-"

Առաջադրանքներ. Լ Բերված բայաձներիցանջատել Հիմքերն վերջավորությունները" ցույց տալով անկատարին անցյալ կատարյալիՀիմու

Քերը. գրում, կարդում, գրած, կարդացած, գրող, կարդացող,մտնել, թոչել, տեսնել, մտնող, փախչող, թոչող, տեսնող, տեսած, փախած, մտնելիս,կարդալիս,կմտնեմ,կկարդացվեր,սլիտի կարդալիս լինեի, կուտրատում, կոտրատեց, թոչկոտել, կթոչկոտեր, կվազվղեր: ն կատարյալի 2. կազմելՀետնյալ բայերիանկատարի Հիմբերը սիրել, ծեծել, գտնել, փախչել, մեծանալ, Հեռանալ, մտնել, ւտեսնել, բարձրացնել, մուտեցնել,կուսրատել,փախցնել, թոչկուոել, վազվղել, մտածել, մտորել, մտմտալ,ցատկոտել: Յ. կազմելբերվածանորոչդերբայներիանկատարի, կատարյալի ն դերբայականՀիմքերը. Անորոշ դերբայ

մոտենալ կոտրատել հարգել դիպչել հրավիրվել կարոտել ուրախացնել

խելոքանալ տեսնվել սիրվել

Անկատարի հիմք

Կատարյալի հիմք

Դերբայական հիճք

ԲԱՑԻ

ՍԵՌԻ

ՔԵՐԱԿԱՆԱԿԱՆ

ԿԱՐԳԸ

Բայով արտաՀայտվածգործողությունը իրականության մեջ

Հետ: Է որոչակի անձերի, առարկաների երնույթների կապված կատարվի, նախ անչրաժեչտ ե Որպեսզիորնէ գործողություն ու

որեէանձ կամ առարկա, որը կատարի այղ գործողությունը կամ է որիՀեւո տեղի ունենա այդ գործողությունը, ապա անձՀրաժեչտ անձ կամ առարկա,որի նկատմամբ որի մեկ այլ կատարվի, ւոեղիունենա ւսյդդործողությունը. բայիւսյդ Հայոառնչությամբ կանիչնէլ կոչվում է. բայի սեո. Սեռըբայի քերականականայն կարգն է, որով արտածայտվում է գործողության Հարաբերությունը այդ զործողությունը կատարողի'քերականականենթակայի" (տրամարանականսուբյեկտի)ն կրող առարկայի' քերականական խնդրի` (տրամաբանականօբյեկտի ) նկատմամբ: ն Է բայիԹե՛ ղիմավոր ՍեռըՀատուկ թե՛ անդեմ ձներին: Բայի սեռը պայմանավորվածէ բայի իմաստով, բայերի մի խումբ պաՀանջում է, որ ենթակայի գործողության Հետ որնէ առարկա (խնդիր) կապվի, որի վրա անցնի ենթակայի զործոայղ դեպքում բայից Հեւոո տրվում է ո՞ւմ կամէ՞նչ(ը) ղությունը. ճարցր' կարդալ (ի՞նչ-զիրք, լրագիր, սիրել (ո՞ւմ) երեխային, է ուսուցչին): ՊաՀանջվում ուղիղ խնդիրլրացում: Բայերիմեկ այլ խումբ էլ պաՀանջում է, որ գործողությունը ոչ թե ենթակայիցանցնիկրող առարկայի'ուղիղ խնդրիվրա, այլ այդ առարկայից(խնդրից) անցնի ննթակայի վրա, այդ դեպքում բայն ստանում է վ ածանցը, ն նրանից Հետո պածանջվում է ումի՞ց, ինչի՞ցՀարցը, կամ ղրվում է կողմից կապր (Գիրքը կարդացվեց ): ո՞ւմ կողմից: սիրվում է ո՞ւմից կամո՞ւմ կողմից Երեխան է ել ցույց այնպիսի Բայերի մի երրորդ խումբ տալիս գործողություն, որի կատարման Համար չի պաճանջվում ոչ անմիջական առարկա (ուղիղ խնդիր) ն ոչ էլ ենթական է այն կրում իր վրա. այսպես' «երեխան խաղում է բակում», «Զուրը Հոսում է առվով»,«Մառըկանաչել Է»: Ուրեմն'բայն ունի 3 սեռ' ներգործական(տե՛ս առաջինխմբի օրինակները), կրավորական(տե՛ս երկրորդ խմբի օրինակները), ): Ուսումնասիրենք չեզոք(ւոե՛ս երրորդ խմբիօրինակները դրանք առանձին-առանձին: -

սեռ Ներգործական

Ներգործականսեռի բայերը ցույց են տալիս այնպիսիգործողություն, որի կատարմանՀամար պաՀանջվում է, առարկա կամ անձ, որն իր վրա կրի կամ որի Հետ առնչվի ենթակայի դործողու-

Թյունը (կոտրել փայտը, կառուցել տուն, ձեծել չարագործին, ): Այս սեռի բայերն ունեն ւսկտիվղզործողության ծնողներին սիրել ն են ո՞ւմ միչտւպաչանջում է՞նչ(բ2 Հարցերը ն նչանակություն, են ուղիղ խնդիր քերականականլրացում' ւանւվայմանունենում ւոուն, (ի՞նչ) սիրել(ո՞ւմ) ծնողներին: կառուցել Ներգործականսեռի բայնրը կոչվում են անցողական(ոճքծԽ0ՂԷ ԲՈԼ)բայեր, ի տարբերություն մյուս սեռերի, որոնք կոչվում են անանցողական (ոճոճքճմօնորու), այլ լեզուներում կոչվում են նւսն ակտիվն պասիվ: սեռը ժամանակակիցՀայերենում ցուցիչ չունի Ներգործական ս՝ (գրաբարում ուններ զ, Հոգնակիի Համար նան' «Ճանաչել

ն ): Թե՛ ղզրազխրատ, իմանալ զբանսՀանճարոյ» զիմաստութիւն

բարում, թե՛ արդի Հայերենում ուղիղ խնդիրը դրվում է միայն ՀայցականՀոլովով: Ներգործականսեռի բայերի ւոարբերակմանՀատկանիչը վ սեռածանց ընդունելն է, որով փոխվում է նրա սեռը, դառնում է կրավորական(սիրել-սիրվել,ծեծել-ծեծվել, կառուցել-կառուցվել, ): կան մի ջանիներգործականսեռիբայեր,որոնք քանդել-քանդվել ն չեն ստանում վ ածանց կրավորականչեն դառնում, ղրանցիցեն՝ սովորել,ունենալ, գիտենալ,ցանկանալ,ուղենալ ն այլն: Ներգործականսեռի բայերը կազմությամբ լինում են պարզ ն են ացն,եցն,ցնւվատածանցավոր. ածանցավորները կազմվում ճառական ածանցներով (Հեռացնել, մուռեցնել,թոցնել, ւիախցնել), կազմվում են նան անորոչ դերբայով ն տալ բայի Հալրսասդւոալ): մուլ, գրելւալ, կոտրատել բությամբ(կառուցել

սեռի սպաչանջովղրվող ուղիղ խնդիրն իմասՆերգործական

տային տարբեր դրսնորումներ է ունենում. ւս ) Ուղիղ խնղիրը լինում է ւսյն առարկան, որը

որպեսարդէ ենթակայի յունք առաջանում գործողության Հեւտնանքով. ինչւլես' տուն կառուցել, գիրք գրել, Հագուստ կարել, երեխածնել...

ծառ

աճեցնել,

բ) Ուղիղ խնդիրը կարող է լինել այն առարկան,որը ոչ թե ստեղծվում, այլ փոփոխություն է կրում ենթակայի գործողությունից,ինչպես' վերանորոգել բնակարանը, կարկատել Հագուստը, ձեավոխել վերարկուն,պատոել թուղթը. կազմել գիրքը,

երեխային... դաստիարակել

դ) Ուղիղ խնդիր կարող է լինել նան այն աուսրկան,որի Հետ առնչվումէ ենթակայի գորճողությունը' առանց փոփոխության ենթարկելուայն, ինչպես' դիտել Հեռուստացույց,կարդալ լրագիր, ռադիոլսել, «տանգո» պարել, սիրել երեխային,Հարգել մեճերինչ Ներգործականսեռի բայերն իրենց ակտիվության ն իմաստեն նան ներիչնորՀիվ ճանաչվում դուրս: նախադասություններից

Առաջադրանք. Գտնելներգործականսեռի բայերը ն որոչել դրանցիմաստները. Ո՛չ, մենք չենք սիրել ճանապարծՀներ, ճանապարՀներըկամ են տարել դեպի են բերել տուն կամ մեր ւզապերին Թշնամիներ ետ օտարություն չեն բերել: որտեղից եմ լսել, որտեղ եմ կարդացել այս տարՉգիտեմ` օրինակմիւտտքը, մեր ոչ այնքան բայց նույնը չի՞ ասում արդյոք Հեռու անցյալը: Մեր բոլոր գավառները կտրված էին իրարից, կապվումէին բարալիկ, Հազար տեղ թելի նման կտրտվող կածաններով...Ես Հիմա Հրճվում եմ, երբ ինքնաթիռի բարձունքից տեսնում եմ Հայաստանը,տեսնում ճանապարՀները, որ արյուանոթների պես մեր Հողը դարձնում են չնչող մարմին:Ես նատար սիրում եմ գիչերով նայել ճանապարչՀներին,երբ երնում են ավտոմեքենաների չարժվող կրակե աչքերը: ու

են Նոր ճանապարՀները բարնկամներ բերում մեր երկիրը. որը քանդել Լ Հինը, կառուցել է նորը, վերանորոգելէ երկիր, (ՎՊ: ճարներ Հուչարձաններ տա-

ու

Ովինձ Համարուչքը

կորցրեց, Ո՞վ գիւտե'ում սիրտը կոտրեց, ւովի, անցա, Բայց երբ Հետո ուչքի եկա, Չտեսնելու Թե ես ինչ եմ կորցրել անդարձ, անվերադարձ,ուչ էր արդեն(ՀՍ):

սեռ Կրավորական

ինչպես տեսանք, ներգործականսեռի բայերի գործողություն կատարողը քերսկանական ենթական է' տրամաբանական սուբյեկտը, իսկ կրող առարկան' քերականականուղիղ խնդիրն է' տրամաբանականօբյեկտը, մինչղեռ բոլորովին Հակառակն է կրավորականբայերի դեւլքում, երբ քերականականենթական ոչ է կատարում գործողությունը, օբյեկտ է այլ թե ինք Հանդիսանում մեկ այլ առարկայի զործողության Համար, այսինքն' փոխվում են պաշտոնները.օրինակ` մշակում «Գյուղացին է Հողը»՝ նախադասությանենթական գյուղացինէ, ուղիղ խնղիր՝ է, իսկ Հողը:Ս ներգործական կառուցվածքի նախադասություն երբ փոխում ենք նախաղասությանկառուցվածքը, այն դարձնում ենք կրավորական" «Հողը մշակվում է զյուղացու կողմից», ւաչտոնները' փոխվում են նան նախադասության անդամների ենթական դառնում է ներգործող Խնդիր,իսկ նախկին ուղիղ Խնղիրը՝Հողը,ղառնումէ ենթակա: Այսինքններգործականկառուցվածքի նախադասության մեջ քերականականենթական ն են տրամաբանական սուբուղիղ խնդիրը Համապատասխանում ն յեկտին օբյեկտին,մինչդեո կրավորականկառուցվածքի դեպքում փոխվում են պաչտոնները, տրամաբանականսուբյեկտը (գյուղացին)' ենթական,Հանդեսէ դալիս ներգործողխնդրի պզաչւտոնով,իսկ տրամաբանականօբյեկտը (Հողը)' ենթակայի պաչտոնով. ավելի ակտիվ դերում Հանդես է գալիս Հողը, իսկ գյուղացին' պասիվղերում է: Նման փոփոխությունը կատարվում է բայի սեռի փոփոխուԹյան չնորչիվ, երբ ներգործականսեռի բայր դառնում է կրավո-

բական:

կրավորականսեռի բայերի Համար պարտաղիրե վ կրավորական ածանցիառկայությունը, որը ղրվում է ներգործական(գրել, կարդալ, սիրել) ն պատճառական (Հասկացնել, մուեցնել, ): ւտեսցնել) բայերիվրա (կան սակավ բացառություններ կրավորականկառույցի նախադասություններում տրամարբանական սուբյեկտը կամ քերականականներգործող խնդիրն արւոածայւտվում է բացառականՀոլովով («Ծառը կուրվեց քամուց», «երեխան վիրավորվեց ընկերներից») կամ սեռական

Հոլովի ն կողմից կապի միջոցով (Հողը մչակվում Է գյուղացու կողմից:Երեխանվիրավորվեց ընկերներիկողմից): կրավորականսեռի բայերովկազմված նակլխադասություննեխնղիրը՝ ւորամաբանական չե րում Հաճախներգործող սուբյեկտը,

են նոր օրեցօրկառուցվում ինչպես`Քաղաքում Հիչատակվում, են նոր Հոզղատարածություններ: ւսնցուղիներ:Ցուրացվում նոր առաջւարկություններն այլն: Մտցվեցին

Առաջադրանքներ. 1. Ներգործական կառուցվածքինախաղասությունները վերաձել կրավորականների. սրեց ուսանողին: Դեկանը ղիւոողություն Ուսանողը Հարգում է դասախոսին:Դասախոսըսիրում է իր ուսանողներին:ՇրջանավարտներինՀրավիրել էին նախարարություն: Հրամանատարը պատժեցանկարզապածզինվորին: նա չէր Հարզում իր ՀրաՆա մեծարում էր միայն վաչտի պետին,իսկ պետը մւսանատարին: գնածատումէր նրան:Զինվորըսպանեցթչնամուն: ԹչնամինՀետաւվնղումէր զինվորին: 2. Հետեյալկրավորական բայերովկազմել ներգործողխնդիր ունեցողնախաղասություններ. ղովաբանվել,զնածատվել, սիրվել, առաջաղրվել,արչամարՀվել, տուժել, բարձրացվել,ոչնչացվել, Համակերպվել,արտաՀանվել, ծաղրվել: 8.

Որոչել կրավորական բայերիիմաստները.

ւս) Փաստաթուղթը Հւսնձնվեց կառավարությանը: բ) ինքնակամ դերի Հանձնվեց: ա) Բանվորներըվարչության կողմից տեղափոխվեցին նոր

բնակարաններ: բ) Նրանք տեղափոխվեցին քաղաք: ընտանիքներով ուժեղ սառնամանիքները: Սկսվեցին Լուսինը ծաձկվեցամպերով: Նա լվացվեց, Շագզնվեց,տեղավորվեցմեքենայում գործի գնաց: Լավ աչխատանքի Համարառաջադրվեցպատգամավոր: չս) Ուսանողներիկողմից մի Հարմարնվեր պատրաստվեց: բ) Երեխանւլատրաստվեց դպրոց գնալ: ու

Ջեզոք Զեզոք սեռի բայերը ցույց

սեռ

տալիս այնպիսի գործողություն, որի կատարման Համար չի պածանջվում կրող առարկա (ուղիղ խնդիր) ն ոչ էլ գործողությունը ենթական է կրում իր վրա. այս դեպքում ենթական գործողությունը կատարում է կամ ինքնին (վազել, պառկել, քնել, արթնանալ, նստել...) կամ ինքն իր նկատ): մամը (ճւսգնվել, սանրվել, լվացվել... ն ինչսլես տեսանք, ներգործական կրավորականսեռի բայերը ունեն. առւսջինները խնդրառական միասնություն կապակցվում են ուղիղ խնդրի Հեւ (խմել ջուր, տեսնել ընկերոջը), իսկ երկրորդները' կրավորականները, կապակցվում են ներգործող խնղիրների Հետ (Վատ մարդն արծամարձվումէ ժողովրդից(ժողովրդի կողմից): Այդին ավերվեց ֆրշեղեղից): Մինչդեռ չեզոք սեռի բայերը |լսնդրառականմիասնություն չունեն: Դրանցմի մասը պաՀանջում է տրականՀոլովով ղրվող անուղղակիխնդիր (սպասել ընկերոջը, նայել թչնամուն, դիպչել ճառին, օգնել է գործիական Հոլովով ծնողներին),մյուս մասը ւվլածանջում խնդիրներ (պարծենալընկերներով, ուրախանալ ձեռք բերածով, զմայլվել նորակառույցով...), չեզոքների մի մասն էլ ուժեղ խնդրառությամբ կապակցվում է բացառականՀոլովի Հետ (խուսափել վատ մարդկանցից,դժզոճնլ ուսուցչից, օգտվել Հնարավոբություններից, ամաչել ավազներից...): նան Զեղոք սեռի մեջ են մտնում անդրադարձ բայերը, օրինակ. «Երեխան արթնացավ վաղ առավոտյան, լվացվեց, Հագնվեց, սանրվեց,վերցրեց պայուսակը հ դպրոց գնաց»: Այս մեկ նախադասության մեջ կա 6 բայ-ստորոգյալ, որոնցից մեկը է ներգործականսեռի բայ (վերցրեց) երկուսը չեզոք սեռի են ն ), (արթնացավ գնաց իսկ մյուս երեքը' անդրադարձ,որոնք թեն սեռի են (լվալ, Հաղնել,սանրել),ստացել են վ ներգործական ածանցը (լվացվել Հագնվել,սանրվել), բայց ցույց են տալիս, որ ենթական ուրիչից չի կրում գործողությունը, իր այլ գործողությունը կրում է իր վրա. դրա ճամար էլ վ աճանց ունեցող այդ բայերին տրվումէ անդրադարձ անվանումը: Մեկ ուրիչ օրինակ. «Եղբայրսսափրվեց,փաթաթվեց վերարկուի մեջ, տեղավորվեցմեքենայում ն գնաց գործի»:

են

կան

ցույց

սաչմանափակ թվով կրավորականբայեր,որոնք տալիսերկու կամ մի քանիառարկաների ււյնպիսի

նակ են

որոնք կատարում են միասին,Համատեղ,այսգործողություններ, պես` «ընկերները գրկախառնվեցին,Համբուրվեցինն բաժանԸնդգծվածբայերըկոչվում են փոխ ադար 4 բայեր: վեցին»:

Զեղոք սեռի բայերի մի զգալի մասն էլ ցույց է տալիս անառարկագործողություն, այսինքն' այդ գործողության կատարման Համար կողմնակի առարկա, օբյեկտ չի պաշանջֆվում, օրինակ`ծլել, ծաղկել,բուսնել, թռչել, լռել, քայլել, առլրել,մեռնել, մեծանալն այլն: ծարստանալ, Այսպիսիբայերը սովորաբարխնդիր լրացումներ սւոանալչեն կարող. դրանք կարող են պարագայականլրացումներ ստանալ (բարձրթոչել, չուտ մեծանալ, դժվարությամբքայլել, կարոտով վատ ապրելն այլն): մեռնել, Զեղոք սեռի բայերը բաժանվում են 2 խմբի' ա) սեռային ածանցչունեցող' պարզ բայեր (գալ, գնալ, խաղալ, քնել, վազել, նսւոել,ցոլալ, նվալ...), բ) ածանցավորբայեր. սրանց չարքին են բայց իմաստովչեզոքբայերը (Հաչտդասվումվ ածանց ունեցող, վել, զունափոխվել,թեքվել, կուտակվել, Հուզվել, զժվել, Հաղնվել, /7այլն): սանրվել

Զեղոքսեռի են

չ ածանց ունեցող բոլոր բայերը (իախչել, ղիպչել, սառչել, կորչել, Հանդգչել,կպչել, թոչել...), ինչպես նան ն ածանցունեցող բայերի մի մասը (մտնել, մեռնել, սլրծնել, ընկնել,

ելնել,իջնել,Հասնել...)

Ան ածանց ունեցող բայերի մի մասը

նույնպես չեզոք սեռի Է (ուժեղանալ, մեծանալ, ծերանալ, փոքրանալ, աչեղանալ,Հիանալն այլն):

զեղեցկանալ,

կրավորակերպ չեզոք բայեր

ԱրդիՀայերենում չեզոք սեռի իմաստ են արտաՀայտումնան

վ աճանցունեցող բազմաթիվ բայեր, որոնք ձնով կրավորական էե, բայց իմաստով չեղոբ: Օրինակ՝ պոկվել, փոխվել, փովել, այրվել, բորբոքվել, թեքվել, մոլորվել, սիրաճարվել, սթափվել, կուտակվել, Համոզվել, գժվել ն այլն: Այս տիպիբայերը կոչվում են կրավորակերպ Այս տիպի բայերը ցույց են չեզոք: տալիսայնպիսիգործողություն, որ ենթական ոչ թե կրում է իր

վրա, այլ ինքն Է Հանդիսանումզործողության օբյեկտը, այսպես' Գետակիվրա թեքվել է ուռին (Ավ. իս.): երկնակամարումգորչ ամպեր են կուտակվել,Արեգակըթեջվել էր ղեպի մուտքը: Երիտասարղը իզուր բորբոքվեց,նրա աչքերը լայն բացվեցին, ինքը պոկվեց ստեղից(ՄԳ): ու

Կրկնասեռբայեր են

կան սակավաթիվ բայեր,որոնք խոսքումՀանդես Հայերենում ն կոչվում են երկսեռ կամ 2 սեռի գալիս իմաստով կրկնասեոլ

Այսպես` աչխատել բայը չեզոք սեռի է (Մայրս աչսատում է դպրոցում), բայց այն կարող է ստանալ նան ուղիղ խնդիր ե օրինակ' Հաց աչխատելու Համարինձ վերածվել ներգզործականի, ): Տունըւլածելու Շամար է զցեցի Բաքու(Շիբվ. ղժվարությամը փող աչխատում (Մամ.): Նույնն են նան' երգել ն խոսել բայերը իմաստովչեզոք են (Արամոնլավ է երգում: Դասախոսը բարձր է են նան խոսում), բայց դրանք |լսոսքիմեջ կարող ստանալ ուղիղ Խնդիր (Դու միչտ քո Հին երդն ես երդում: նա իր խոսքն էր խոսում Աստծու Հեւո): Այդոլես էլ պոկվել այրվել բայերը կրավորակերպչեզոք են (Բարըպոկվեց ւոեղից ցած գլորվեց: Այրվում էր Հսկայական անտառը), բայց «Մաղիկըպոկվեց երեխայիկողմից ն «Անտառր այրվում էր տաք արնից» նախադասություններում արդեն կան ներգործողխնդիրներ, Հետնարբար'փոխվել է ն բայերիսեոը' չեզոքից վերածվել է կրավորականի: Այլ օրինակներ. նայել-րըչեզոք սեռի բայ է ն պաճշանջում է Հանգմանխնդիր (նայել մեկին,նայել մեքենային),սակայնմի քանի իմաստներովներգործականսեռի է (նայել նկարը,նայել օրվա Թերթերը, նայել դիսլլոմայինաչխատանքը): Սպասելբայը նույնպես չեզոք սեռի է ն պածանջում է Շանդման խնդիր (սպասել ավտոբուսին, սպասել զանղզին,ուղասել բնկերոջը), բայց իր մի քանի իմաստներով' ակնկալել, նախատեսել, այն ներգործական սեռի է (Բեզանիցլավ բան եմ սպասում: Այս տարիխաղողի բարձրբերք է սպասվում:Ըստ եղանակի ւոեւսության'տաք ձմեռ Լ սպասվում): Նչենք նան, որ կան մի չարք բայեր, որոնցումվ-ն ոչ թե ածանց ու

ու

առանց վ-ի նման բայերը գործածական չեն, ինչպես' գժվել, բնակվել, թաքնվել, խաղաղվել,Հրաժարվել, Հաչտվել, սխալվել, սթափվել, Համարձակվել,նմանվել, սիրածարվելն այլն: կա նան սրա մյուս տարբերակը: կան չեզոք սեռի մի քանի նե՛ որոնքծավասարապեսգործածվում են ե՛ վ ածանցով բայեր, առանցդըւս, ւյսինքն՝ ունեն ղուգածեռ ձներ. ղրանցիցեն՝ ՀամաձայնելշՀամամձայնվել, Հանղարտել»ջճանդարտվել, բոնկել» է,

Է Հիմնականբայիմաստիմեջ,

մտնում

այլ

ն

ն ւրաքելշտրաւքվել, մուսյլելշմուայլվել այլն: բռնկվել,

իմաստայինտարբերություններ սրանցում գրեթե չկան:

Հիչի՛ր Միայն վերաբերելն վերաբերվելզուգաձնությունների միջն կա իմաստային տարբերություն. առանց վ-ի ձնը դործածվումէ իրի անուն Հանղիսացողենթակայի դեպքում (Այդ վերաբերում է բոլոբանըինձ չի վերաբերում: Դիխտողությունը անձ րին), իսկ ածանցավորձնը գործածձվումէ ցույց տվող ենՀեւո ընկերուչու լավ չի վերաթակայիղեպքում(Տիգրանը բերվում:Դու ինձ Հեւո վատ ես վերաբերվում): դըսնորման Վերջինդեւքում բայն ունի վերաբերմունքի -

իմասո:

Խխուսափի՛րՀետնյալ սխալ ձնհրից պարպ(վյել, տուժ(վյել, Փծն(վեել,նախանձքվյել,զաղթն(վՎյել... -

Առաջադրանք.

Դուրս գրել կրավորակերպչեզոք բայերը ն բատ ծնարավորության դրանցիցկազմել պատճառականբայեր. այ) կատուն թաքնված էր Թփերիարանքում: ՀարԱվագյանը ձակվեցնրւսվրա ն մատները սեղմեց նրա կոկորդին: Սարսափից խելագարված թոչունները երամով թոչում էին դեպի վեր, դի-

կրկին ցած Թաւիվում:Նա վտանգավոր էր Համարում Հրաժարվել այդ մտքից, բայց չէր ՀաՀանցանք Տուն ջողվում: ղնալիս նա սառն օղի ազդեցության տակ սթափվեց: էլուչը նրանից Հիասթավփվել էր ն չէր սխալվել... Ամբողջ օրը բամբասանքով էր զբաղված... կանայքմի բուղեսսկվեցին... (ըստՆ. Զարյանի): բ) Նրա ցլուտ, մկանուտ դեմքը խրոխտանումէր արծվային Քթի Հպարտ կորագծով ն մռայլվում աջ այտին վերնից վար չում

պւածր ւոսնիքին

ու

դծված մի բարակ սպիով... Լույսը բացվում էր: Աստղերըգուն առարկաներըկերպարանքառան... Նա Հականաթամփվեցին, ն առաջ որ իր Հայրը ուսկվեց վազեցմյուս նժույգից:Հասկացավ, է չատ ծանրակչիո գործով: զբաղված Բակում խոնվել էին սեւուչները ն իրար գլխի Հավաքված վիճում էին: Գամփոր Հաչոցով Հարձակվեցեկողների վրա (ԴԴ):

ԲԱՑԻ ԱՐՏԱՀԱՑՏՈՒԹՅԱՆ

ՋԵՎԵՐԸ

ինչպես ասվել է, բայր խոսքի մեջ արտաՀայտության 2 ձն ունի' ղիմավորկամ եղանակայինն անդեմ կամ դերբայական: Դիմավորեն այն ձները, որոնց գործողության իմաստի Հետ Հատուկ՝ նն եղանակի,ժամանակի,դեմքի թվի քերականական կարգերը,սրանք կազմում են խոնարՀմանլրիվ Հարացույցը: Այս ձները նախադասությանմեջ լինում են միայն պարզ (բայական) սւոորոգյալներ (գրում եմ... գրելու եմ, գրել եմ, գրեցի, գրեմ, կգրեմ, պիտի գրեմ, գրի՛ր): Անդեմ են այն ձները, որոնք արտաՀայտումեն սոսկ գործողություն' առանց եղանակի,ժամանակի,դեմքի թվի (կարդալ, ), այս ձները նախադասության կարդացած,կարդացող, կարդալիս մեջ լինում են' ենթակա, ստորոգելիականվերադիր,գոյականական ն բայականանդամներիլրացումներ: ու

ու

ԴԵՐԲԱՑՆԵՐ

Բայիանդեմձները կոչվում են դերբայներ,որոնց, ինչպեսբայի դիմավոր4ներին, Հաւոուկ են բայիմաստի,սեռին խնդրառության մասի մեջ: Ասվել է նան, որ առանցբայի խոսք չկա, իսկ բայր խոսքի մեջ Հանդես է զալիս նչված 2 ձներով: Հայերենիբոլոր բայերն ունեն իրենց դերբայականձները, բացի զալ, տալ, լալ անկանոնբայերից (սրանք չունեն անկատարդերբայիձներ) ն եմ, կամ,դիտեմ,ունեմ, որոնցից 4-ը' անկատար,ապառնի(ապակատար),վաղակատար ն ժխտականցույց են տալիս բուն զործողության ընթացքային

այսինքն'օժոված են ֆերականականկարգերով ն կոչվիճակ, են կախյալ(4նակազմիչ) դերբայներ, վում սրանքդպրոցական են մեջ անվանվում ձնաբայեր: քերականության Մյուս 4 դերրայները' անորոչ, ենթակայական,Հարակատար, Համակատար,ղիմավոր 4ներ չեն կազմում ն կոչվում են անկախ դերբայներ.դրանք էդ. Աղայանը կոչում է վիճակային դեր-

բայներ: ԱՀա

արդի Հայերենի այդ

դերբայները. Անկախդերբայներ

կախյալդերբայներ

դրում, կարդում .Անորոչ գրել, կարդալ Անկառսուսը Ապառնի դրելու, կարդալու Ենթակայական գրող, կարդացող վաղակատարգրել, կարդացել Հարակատար գրած,կարդացած Համակատար դրելիս, կարդալիս ժխտական գրի, կարդա -

-

-

-

-

-

-

-

ԱՆԿԱԽ

ԴԵՐԲԱՑՆԵՐ

Անորոչդերբայ

Անորոչ դերբայը ցույց

է տալիս գործողության կամ եղելության անորոչ վիճակ. այն Համարվումէ բայի ուղիղ, ելակետային

ձեր, ինչպես ուղղական Հոլովը գոյականի Համար, որից ել կազմվում են մյուս Հոլովները: Բայական Համակարգումէլ անորոչ դերբայն է այն ելակետային ձնը, որը Հիմք է Հանդիսանում բոլոր դերբայների եղանակայինձների Համար: Անորոչ դերբայը կազմվում Լ ել ն ալ ձնեույթներով,որոնք դրվում են բայի թե' պարզ ն թե՛ ածանցավորՀիմբերի վերջում: Անորոչ դերբային բնորոչ են ն՛ բայի ն՛' գոյականիքերականականկարզերը: Գոյականաբար գործածվելիս (Ս. ԱբրաՀամյան, նչվ. աչխ., էջ 148) այն Հող է ստանում, Հոլովվում է' պատկանելովու Հոլովնան է ման,կարող Թվով գորճածվել. օրինակ,զՎազելՀոգնակի ներդինձ դուր չեկավ, ասում Է մարզիչը»: Բացինչված ձնաբանականՀատկանիչներից,Հաճախանորոչ դերբայինտրվում է գոյականինտրվող իՐնչ(ը) Հարցը («երեխան սիրում է խաղալ» |Րնչ է սիրում ն «Խաղալը (ի՞նչը) երեխան չատ է սիրում»): ու

-

-

10-79

Ձնաբանականայս Հատկանիչներնստանալով' անորոչ դերբնականաբար, կատարում է նան չարածյուսականպաչտոններ.

բայը,

բաՀյուսական

պաչտոն

(Գրելն

ու

կարդալը զարգացնում

են

Ճիչտխոստովանելդփրկեցքեզ: Դասականերաժչտություն լսելը է մարդուն): ազնվացնում ՀայցականՀոլովով դրվելիս' կատարումէ ուղիղ խնդրի պաչւտտոն (Սոնան են մւոնում, Հենց որ չատ է սիրում արել: Դարան են Չեմ զգում վայրի խոզերի մոտենալը (ԱԲ։ սիրում քո այդ տրսոնջալը(ՄԳ): Ուղիղ ձնով գործածվելիսանորոչ դերբայըլինում Է նան «Բա բոգելիական օրինակ, գրե՞լ է, որ դու ես զրել», վերադիր, Դա երգե՞լ էր, որ երգեցիր: Այս դեպքում ավելի զործածականեն ժխտական նախադասությունները: Դա պատասխանելչէ, այլ կմկմալ: Դա բարնել չէր, որ դու բարնեցիր ուսուցչիղ: Սեռական Հոլովով ղրվելիս Հիմնականումորոչչի պաչտոն է կատարում (Խմելու ջուրը պետք է խնայել: Գրելութուղթ չատ ստո-

սա

ունեմ):

Այս Հոլովով Հանդես Է գալիս նան Հատկացուցչի ւլաչտոնով' (ԽաղալուՀերթը ինձ Հասավ: Գնալու ժամանակըեկել է): է Որպեսբայիցկախված'անորոչի ւորականՀոլովը Հանդես դալիս ինչպես Շանգմանխնդրի (Սպասում էր զանգը տալուն ն ընկերոջներս մտնելուն), այնպեսէլ նպատակիպարագայիւլաչզնաց դասաւոոններով(Երեխանզնաց ջուրիմմելուչ Դասախոսը խոսություն կարդալու: Եկել են իրենց Հարգանքը մատուցելու): ւոոններով է Հանդես զալիս' ա) անջատմանանուղղակիխնդրի՝ Խուսափումէ իր ընկերնեբին Հանդիպելուց:Հրաժարվումէ բացատրություն տալուց: չատ դրելուց:Բիչ Քնելուց բ) պատճառի սլարագայի՝' Հոգնեցի նե վատ սնվելուց ես այդպես նիճարել: թն են առել, Շտապելուց (ՀԹ): դարձել թեթն թիթեռներ ԳործիականՀոլովով ղրվելիս անորոչըձնի պարագայիդեր է կատարում' Երեխանվազելով դպրոց գնաց:Երգելովէ երեխային

քնեցնում: Լինում է

նան

Հիմունքիսպլարազգա' Մարդկարդալովէ

զարգա-

նոււմք: դատելովես վստածճություն Արդարությամբ չաճում: է կիրառվում. Հոլովով սակավաղեւպ Ներգոյական ւսյդ Հոլովով Հանդես դալիս լինում է սաշմանափակման պարազգա' խաղալում չատ ակտիվ ես, իսկ սովորելում' ծույլ: մաս Անորոչ դերբայը Հանղես է գալիս նան որպես ստորոգղյալի է կազմողբառ (անՀրաժեչտ Հեռանալ): Գործածվում է նան Հրամայական եղանակի իմաստով: Այս Հիչենք սւոորակեւտի մի Հայտնի առումով ղդործաճման ասացվածք. մի չարագորձի դատապարտում է մաշվան ն «Հրամանաւտարը գրավորՀրամաննուղարկում է դաճճին' գրելով «ԳնդակաՀարել, չի կարելի ազատել»: կաչառված դաձճիճրփոխում է ստորակետի տեղը' «ԳնդակաՀարելչի կարելի, ազատել», նե մաշապարտն ազատվումէ: Անորոչ դերբայնինքնին դառնում է նան բայական միակազմ թյուն նախադասու Մոռանա'՛լ.ամեն ինչ: Ամենինմոռանալ, Զսիրել, չխործե՛լ, չափսոսա՛լ... Հեռանալ(ՎՏ): Լինել, թե՞ չլինել' այս Է խնդիրը (Շեքսպիր): Ապրել, այնպես ապրել, որ սուրբ Հողդ չզգա քո ավելորդ ծանրությունը (ՊՍ): ճանաչելզիմաստություն ն զխրատ: '

Առաջադրանքներ. 1 Բերված առած-ասացվածքներումզտնել անորոչ ղերբալները,որոչե՛լ դրանցՀոլովն պաչտոնը, Լավ է կանգնածմեռնել, քան ծնկաչոք ապրել («այկ.): Խոփնաչխատելովէ փայլում, մարդը' սովորելով (Հայկ.): ու

բերելու գնաց, բեղը կւորելով եւո եկավ (Հայկ.): Մորուքը

ՄեռնելըՀեչ

է, ապրելը' դժվար («Հնդ.):

մինչնկարսէլ կգնաս (քրդ.): Հարցնելով

Ամենալավսովորությունը լեզուն ատամներիտակ պածելն է ): Լավ է մաքուր սիրտ ունենալ, քան լիքը քսակ (արաբ.): (արաբ. խաղաղության մեջ' պատերաղմիմասին մի՛ մոռացիր Ապրելով

ամենալավմիջոցը Հանցանք չգոր(ճապ.):Պատժից խուսափելու ծելնէ (չին.): Պաւտվով մեռնելնանպատիվ ււվրելուցլավ է (չին.):

Դուրս գրել անորոչ դերբայներըն. ցույց ածանցըն վերջավորությունը. 2,

տալ

բայի արմատը,

Մենք գիտենք մարտնչել կյանքում: Մենք զիւոենք Հառաչել լալ: Ծովի պես չառաչել գիտենք Եվ կանչել առվի պես' զուլալ: Ամպիպես գիտենք որոտալ, Սոսավփել պես մի պերճ, Հողմի պես ոլորել զիւոենք, Հովի պես օրորել անվերջ... Մենք գիտենքմխրճվելերկինք Եվ ծովի Հատակըսուզվել, Մի ծաղկի մաՀով վչտանալ, Մի բացվող բողբոֆով Հուզվել... ու

սոսու

Մենք քեզնովներչնչվելգիտենք Եվդիտենք քեղ Համար մեռնել

Եվ անգամ վիրավորձեռքով դրոչակ բռնել(Հ. Սածյան): Հաղթության

8.

Մուոենալ,կառչել, Հոտուտել,թաքնվել անորոչ դերբայները

Հոլովել նախաղասություններիմեջ ն որոչել դրանցպաչտոնները.

Հարակատար դերբայ Հարակատարդերբայն ունի երկակի բնույթ, այսինքն' այն Է անցյալում սկսված, կատարվածգործողություն արտաձչայտում ն Հեւո դրա միասնաբար' դրություն,վիճակ: Երբասում ենք' Հոգնածմարդ,ծաղկածծառ, Հասկանալիէ, որ են անցյամարդու ն ծառի Հետ դործողությունները կատարվել լում, որը թողել է իր Հեւտնանքը որչվես տվյալ առարկայիՀատմոԱյս առումովՀարակատար կանիչ: դերբայնիր իմաստով տենում Է առարկայի Հատկանիչցույց տվող բառին' աճականին, բայց ածականչէ, որովչշեւոնունի բայիմաստ, սեռ ն խնդրառություն: է ած վերջավորությամբ, որը դերբայը Հարակատար կազմվում

դրվում է ե խոնարչման պարզ բայերի ն կրավորական բազմապաւտկական ածանցներունեցող բայերի ներկայիՀիմքի վրա (գրել-գրած, նստել-նստած, լվացվել-լվացված, գրվել-գրված, ու

մրոտել-մրոտված),իսկ ա խոնարՀչման կոտրատել-կուտրատված,

բայերի ն ան, են, ն, չ, ածանցներ ունեցող բոլոր բայերի անցյալիՀիմքի վրա (կարդալ-կարդացած, Հեռանալ-Հեռացած, թոչելթողնել-թողած, մոտենալ-մուտեցած, ւոեսնել(տեսած, թոած, կպչել-կպած, կպցնել-կոլցրած): Շարածյուսականկիրառությունը Հարակատար դերբայը մեջ ունի ինքնուրույն կիրառություն. քանի որ այն գործոխոսքի ղությանՀեւո ցույց է տալիս նան առարկայի վիճակ, նմանվում է ածականին, Հեւտնաբարնրա առաջնայինկիրառությունը որոչչի պաշտոնովՀանղես զալն է' Դեղնածղաչտերին իջել Է աչուն (ՎՏ): Տաչածքարըգեւոնին Հեմնա (Ժող.): Մաղկաճծառին քար չեն գցի(ժող.): Հեւո գործածվելիս կատարում է ձնի պարաղայիպաչԲասյերի տոն, օրինակ' Տուն եկավ Հոգնած սոված: Պաւտկերասրածը դիտում էին Հմայված Հիացած (Մամ.): Ես քեզնիցդառնացած Հեռացա (ՎՏ): բոլոր

-

ու

ու

է նան փոխանվանաբար՝ Հարակատար դերբայըդործածվում

է որոչիչ Հոդ ն Հանդես է ենթարկվելով ի Հոլովման, ստանում գալիսզոյականինՀատուկ բոլոր պաչտոններով,նախ' կատարում է ենթակայի պաչտոն' օրինակ. «Գիչերվա կերածը կորաձ է» (Ժող.): Քանդվածըէլ չի չինվի։ Քնածն արթնացավ: ՍեռականՀոլովով դրվելիս Հատկացուցչիպաչտոն է կատարում: Գրածիդբովանղակությունը մի քիչ բարդ է: կարդացածիս իմաստըլավ չշասկացա: ՏրականՀոլովով լինում է Շանգման մատուցմանխնդիրներ (Մոտեցիրկանգնածներին սուրճը մատուցիր միայն նստած): ներին Հայցականը լինում Է ուղիղ խնդիր (Գրածդլավ չճասկացա: ու

ու

Քամուբերածը քամինկտանի(ժող.): Դրվում է նան մյուս Հոլովներով: նչենք, որ Հպրակատարիորոչ ձներ որոչչային կիրաՀատուկ ռության Հետնանքով վեր են ածվում ածականների,ինչպես' Հասաճ աղջիկ, նեխածբնավորություն, սոված երեխա (Ինձ են նա(ՀԹ/)։ յում մերկ սոված միւոուն լիքը մանուկներ կիրաՄի քանի Հարակատարղերբայներ էլ փիոխանվանական ռության Հեւտնանքով վեր են ածվել գոյականների,ինչպես' խորոված, սիրած,նչանած, Հատված,վարկած,կոտորած: ու

ԾԱՆՈԹՈՒԹՅՈՒՆ

Ոչ վաղ անցյալումգրված դասագրքերումՇարակատարդերբայի ն օժանդակբայերի Համատեղ գործածվելը դիտվել Է որպես եղանակայինձե. այն դիտվել Է որպես սաչմանական եղանակի Հարակատար ներկա (նստած եմ,... ) ն Հարակատարանցյալ (նստած էի....), ե եղանակիմեջ դիտվում էր 9 ժամանակայինձե: պաշմանական -

դասագրքերում Հարակատար դերստոօժանդակ բայ ձները Համարվում են բաղադրյալ է: է, օրինակ, ԵրեխանՔնած ծառը ծաղկած տեսակետնէ: էդուարդ Աղայանի նույնպես

Սակայնվերջին չրջանի

բայ

։

բոգյալ.

Սա

Հիչեի՛ր Բայերի խոնարՀման Համակարգում Հարակատար -

ղերբայը մասնակցում Է

նան

երկրորդականբաղադրյալ

ժամա-

նակների ւյսւվես' կազմությանը.

Պետթէ, որ այղ զիրբը կարդացածլինեմ: Անչուչտ, ղու էլ այն կարդացածկլինես: Պեւոքէ, որ երկուսս էլ այն կարդացածլինենք ն այլն:

Առւսֆադրանքներ. 1. Բերվածառած-ասացվածքներում ղերզտնելՀարակատար բայները,որոչել նրանցՀոլովներնու պաչտոնները.

քնած առյուծ է, որ զարթնեց, էլ չի քնի (ճայկ.): Ժողովուրդը Հետ Կաթի մւուսձըՀողուՀեւո դուրսկգա (Հայկ.):Աչքի տեսածը Հաստատ է, քան ականջիլսածը (Հայկ.): Քնաճը քնաձին չի կաբող արթնացնել(ճապ.): Զուրըչտեսած՝ուռքերդմի՛ Հանիր (Հնդ.): ԲերնիցդթԹոռած խոսքըՀրեղենձիով էլ չես բոնի(չին.):

կաղմել կառուցել, կարդալ, Շեռացնել,կռվել անորոչ դերբայների Հարակատարը,դրանք Հոլովել նախաղասությունների մեջ ն որոչել պաչտոնները: 8. կազմել բերված բայերի միայն առաջինդեմքերիերկրորդասկան բաղադրյալ ժամանակները, նստած եմ լինում, նստած 0Օրինակ' կլինեմ,նստած պիտիլինեի, կարդալ, վերանորոգել,նկարվել, փախչել, տեսնել,առաջադրվել, Հիմնավորել... 2,

ենթակայականդերբայ Ենթակայական դերբայնարդի Հայերենում կազմվումէ ող ձնույթով,որը ղրվում է ե խոնարՀմւան բայերիներկայիՀիմքի իֆչնող, ընդունող, իջեցնող, վա(վազող, երգող, թռչող, ուտող, նա խոնարՀման բայերի(կարդացող, ղեցնող,կարդացվող...) ժպտացող, լվացող, մուտեցնող, Հեռացող, մեծացող,...) անցյալի «մբի վրա: Լինել բայն ունի ենթակայականդերբայի 2 ձն' լինող ն եղողչ է գորԵնթակայականդերբայը ցույը է տալիս, բնութագրում ծողության մեջ գտնվող, եղող առարկան.Հետնաբարայն գործողի անուն ե, ն նրա մեջ կա ե՛ գործողության գաղափար, ն՛ առարկայիգաղափար: Այսպես'հրդող, քայլող, վազող, կարդացող,լսվող դերբայները մատնանչումեն նրան, ով վաղում է, երգում է, քայլում է, կարդում է ն այլն: ինքնըստինքյան ՀասկանալիԷ, որ բերված դերբայներն առարկայական ընդշանուր գաղափար ունեն, ուրեմն' «ինքնինգոյական են, ն փվոխանվանական կիրառության մասին խոսք լինելՀե կարող»(Մ. Ասատրյան, նչվ. աչխ.,էջ 267): Դա է չատ լավ է երնում ցանկացած օրինակում՝ «Ասողին լսող Հեւո, պեւոք».այստեղ գործ ունենք գոյսկանների որոնք ենթաեն: Նույննէ նան' կայականղերբայներ «Գրողըւպատասխանեց

Հարցնողներին»: Նույնդերբայնունինան. ածականական-որոչչային կիրառուերեխանմուոեցավ թյուն' «երգող գնաչատողՀանձնաժողովին»: երկու նախադասություններումենթակայական ղերԱռաջին ն բայներնւռարկայական իմաստ են արտաձչայտում Հանդես են չարածյուսականպաչտոնով,իսկ մյուս երկու եկելենթակայի ենթակայականդերբայները Հանդես են նախադասություններում

եկելորոչչի չարածյուսական պաչտոնում ն ածականականիմաստ

արւոածայտում: Բայց ն այնպես նչված դերբայները որպես մաս մտնում են բայական Համակարգի մեջ, որովչետն խոսքի նրանցՀստակ է բայիմաստի,սեռի ն խնդրառությանՀատկաեն

նիչը: Մ.

որ

Ասատրյանընչում է

մի կարնոր Հատկանիչ. դա այն է, ենթակայականՀարակատար դերբայները ժամանակային նան

ե

Է տալիս ցույց իմաստով Հակաղրությանմեջ են. ենթքակայականը ընթացքի մեջ գտնվող գործողություն (քննվող ուսանող, կառուցվող չենք), իսկ Հարակատար դերբայր ցույց Է տալիս ընԹացբից դուրս եկաճ գործողություն(քննված ուսանող,կառուցված չենք), այսինքն' ենթակայականը՝ներկայի, Շարակատարը՝ անցյալի ժամանակայինՀաւտկանիչներունեն: Ենթակայականիչարաճյուսական կիրառությունը Արտա-

այս նախանչանակություն' Հայտելովառարկայական դերբայը

դասության մեջ Հանղես է գալիս գոյականին Հատուկ չարաճյուսականպաչտոններով քերականականկարգերով'թվի, Հոլովի, ու

առկայացման,

Տեսնողնէլ կասի՝ ինչ աղջիկ է կգողանա (Ժող.)- ենթակա: աչքը Տանողի

դուրս

սա

(ՀԹ):

Ջու

գողացողը

4ի էլ

(Ժող.) Հաւոկացուցիչ:

զա

-

մատուցում: կյանքն արնը բաչխում է ապրողներին(ՀԹ) Մոտեցանքերգողին Հանգում: ուղիղ խնդիր: Հաղթողին փեսիթախտի մուռ բերին(ՀԹ)ու

-

-

Հաղթվողին ղուրսւոսրան

--

ու

ղիղ խնդիր:

խոսողից բամբասողիցՀեռու մնա անջատում: Քեզ չրջապատիրճիչտ խոսողներով կյանքը լավ Շասկացողներով միասնություն: ինչպես տեսանք, ենթակայական դերբայի Հիմնական կիրառություններից է նան նրա ածականական-որոչչային կիրառուԹյունը՝ չուրջ սուրբ, սուրբ վանքեր. Տաճարի Հնչող, չնչող, կանչող զանգեր (Պ. Սնակ): Սուտ

ու

-

ու

-

Եկեք այսօր մենք Համբուրենքորղիաբար Փոչի սրբող, լվացք անող, Անվերջդատող, անվերջբանող Այս ձեռքերը(Պ. Սնակ):

Նչենք նան, որ մի չարք ենթակայական դերբայների մեջ թանձրացական,առարկայականբովանդակությունն այնքան է ամրացել, որ ղրանք լրիվ զոյականացելեն, ինչսլես' գրող, ուսանող, ծառայող, սիրող (սիրած իմաստով), չածշագործող,մեղաղբող, ծնող, ընտրող,մատուցող,ասմունքող,ուրացող...

Առաջադրանքներ. 1 Ռրոչել, թե ենթակայականդերբայները նախադասության անդամների չարածյուսականպաչտոններեն կատարել. ինչ իր արճեստինծուռ նայողը կուչտ չե ոււոի(ժող.): Ասողինլսող ): Մի ): է ապրել(Շեքա. է ւվեւոք(Ժող. Պաւովով մեռնողըփառքով իրար Հակասող կարզադրություններ էր անում: պած Միքայելն ՄաՀճակալիչուրջը Հավաքվել էին մեռնողի ընտանիքի անդամ-

Մեռնողիցչատերըակնկալիքներ ունեին(Շիրվ.): ները: ,.

Հոնքերիտակիցփայլեցինանսովորվիչւո արտաՀայտողաչ-

Ներկաեղողձայները: քերը:Լսվում Էին օզնությունկանչողների

ներից չատերը մոասյլվածէին: նրա զառանցանքիվրա ուչադմեր Հարնան Թորություն դարձնողներքիչ եղան Խրատողը նա ճիչտ դատող էր ն խելոք մտարոսն էր' չատերի կարծիքով ծող: նրան սովորեցնողէ եղել (Շիրվ.): 2. կազմելբերված բայերի ենթակայական դերբայներըն գործածելնախաղասություններիմեջ' տարբերպաչտոններով. գնալ, կառուցել, խաղալ, Հաղթել, թողնել, փախչել, Հեռանալ, մուռենալ,տեսնել,բանել...

Համակատար դերրալ

Անկախ՝ինքնուրյուն կիրառություն ունեցող դերբայներիթվին

է պատկանում Շամակատարդերբայը: Այս դերբայը

ցույց

Է

տալիս որնէ զործողությանը զուղզընթացկատարվող գործողություն: 0րինակ' Ե. Զարենցնիր ընկերոջը' ԼիպարիտՄխչյանին,Հիչում է, երբ միւոքն է գալիսիր մանկությունը. ՄանկությունըՀիչելիս' սիրտս դառնում է գինով, Ես մի ընկեր ունեի՝ Լիպո անունով: Ո՞վ ցած կբերի նրան թռչելիս, Թե չլինին կինն գինին (ՀԹ): ու

Հանդիպեցիվաղե«Համալսարան դնալիսճանապարՀին մի ընկերոջ»:ԱկնՀայտԷ, որ գնալուն Հանդիպելու գործողուկամ`

Այս միաժամանակ: թյունները տեղիեն ունեցելղուգընթացաբար՝ են նն այս էլ դերբայը կոչում զուգրնթացական Հիմնավորումով (Ն.

Պառնասյան),կամ ժամանակային(էղ. Աղայան), Հարակ153

ն ցական (Ս. ԱբրաՀամյան),իսկ Մ. Աբեղյանը,Ա. ԱբրաՀամյանը են Մ. Ասատրյանը ւսյն Համարում անկատար (գրում, կարդում) դերբայի երկրորդ 4ն (գրելիս, կարդալիս...): Համակատարդերբայը կազմվում է իս 4նույթով, որը դրվում է բոլոր բայերի (պարզ թե աձանցավոր)անորոչ դերբայի վրա'

գրել կարդալ տեսնել

հեռանալ

-

փախչել

յս

մոտենալ կոտրատել

-

հյուրասիրվել

Այս անկախ դերբայը նախադասության մեջ

կիրառություն ունի' ւս)

իո

Հիմնական

Ժամանակիպարագայիպաչտոնէ կատարում (Գրելիս չեն

խոսում,կարդալիս ուչաղիրեղիր):

բ) Մասնակցում է երկրորդականբաղադրյալ

ժամանակների կազմությանը, այսպես Երբ դասի գնալիսեմ լինում, ստուգում եմ պայուսակս: Հենց որ դասի գնալիս կլինես, փոլսիր տնային Հա-

զգուստղ:

Համակատարդերբայը մասնակցումէ միայն գալ, տալ, լալ, ւսն ներկա ն անցյալի անկանոն բայերիսածշմանական եղանակի

-

կատար ժամանակաձների կազմությանը. Սպեհմանական եղանակ

մերկա գալիս

տալիս

լալիս

են, ես, է ենք, եք, են

անցյալի ամնկատար

գալիս

տալիս լալիս

էի, էիր, էր էինք, էիք,էին

բայի ձն. (զալում, տալում, լալում). սրանք գործածվում են միայն «կ» ճյուղի որոչխոսվածքներում:

Առաջադրանքներ, 1. Գտնել Համակատարդերբայներըն ղրանցովկազմել նոր նախադասություններ.

Դուրսեմ դալիսես փողոց,չրջում անվերջ տրտում(ՎՏ): ու

Ուսանողը ճաղերի արանքից դիտում էր նրան' Հանվելիս ու են ասես (ՆԶ)։ Ով պած կբերի կռիվգնալիս... Պարում Հագնվելիս (ՀԹ)։ Թե չլինին կինն զինին Թե ես եմ նրանԹոռոչելիս, կարծես (ՎՏ): լալիս այդ երգում իրենցիցանկախ մի բան Հիչելիս, իմ նվում են Հիմա (ՀՍ/։ Եվ ամեն անգամ քեղ Հանդիներբանները պելիս, մի թեթն բարն եմ տալիս (ՎԴ): Գարուն է գալիս, դոները բացեք(ՀՇ): Գարունդ Հայերեն է զալիս, ձյուներդ Հայերեն են ու

լալիս(ՀՍ։

կազմել կառուցել, առաջանալ,տեսնվել, ունենալ, կառչել, բայերիՀամակատարդերբայներըն դրանցով կազմել նախադասություններ. 2,

ԿԱԽՑԱԼ (ՏԵՎԱԿԱԶՄԻՉ)

ԴԵՐԲԱՑՆԵՐ

Նախ"' ինչո՞ւ կախյալ, որովչետն սրանք Հանդես են գալիս միւայնօժանդակբայի Հեւո Համատեղգործածվելիս: ինչպես ասվել է, Հայերենում կա 4 կախյալ դերբայ (անկատար, ապառնի (կատարելի), վաղակատար,ժխտական), որոնք միանալով օժանդակբայի ներկայի անցյալի ձներին, կազմում են բայի խոնարծման Հարացույցը. ղրա ծամար էլ կոչվում են իրենց բայիմաստի, սեռին խնդրաձնաբալյեր: Այս դերբայները ռության Հեւ, օժանդակ րայերի չնորՀչիվձեռք են բերում նան եղանակիթերականական կարգեր, դեմքի, թվի, ժամանակի որոնցից զուրկ են անկախդերբայները,որոնք, ինչպես տեսանք, խոնարՀման Հարացույցին չեն մասնակցում ն Համարժեք են ածականներին, նախաղասություններում էլ գոյականներին կատարումեն դրանցչարածձյուսական պաչտոնները: ու

ու

ու

Անկատարդերբայ

ժամանակակիցՀայերենում անկատարդերբայր կազմվում է Հիմքի վրա Հավելելով ում դերբայական ձնույթը, բայիներկայի որը դրվում է անորոչ դերբայի ել ն ալ ձնեույթներիփոխարեն (եթե բայն աճանցավորէ, ածանցներիցՀեւոո, այսպես' գրում, կարդՀում,մուսենչում, ՀեռանչՀում, տեսնչում, փախչչում,Հիչեցնչ ում, սիրվՀում,կուտրատՀում, կոտրատվում):

Անկատար դերբայր ցույց Է տալիս ընթացքի մեջ գտնվող Հարաձիգգործողության կամ եղելության ընդՀանուր գաղափար: Հայերենի բոլոր բայերը, բացաԱնկատարդերբայ ունեն ռությամի զալ, տալ, լալ, անկանոնբայերից, որոնց անկատարի դերբայի իս իմաստը,ինչպես տեսանք, կազմվում է Շամակատար ձնույթով (զալիս, լալիս, տալիս): ինչպես նան մյուս դերբայներիձները չունեն նան Անկատարի, պակասավորբայերը (եմ, կամ, գիտեմ,ունեմ, արժեմ): ղերբայը խոսքի մեջ ինքնուրույն, անկախ գործաԱնկատար ծություն չունի, նրա դերը միայն ձեաբանական է. միանալով օժանդակբայի ներկայի անցյալի ձներին,կազմում է սաշմանական եղանակի ներկա հե անցյալի անկատարձները' նախամեջ դառնալով պարզ (բայական) սւտորոզյալ. դասության ու

անցյալի անկատար

ճերկա

գրում կարդում

եմ, ես, է ենք, եք, եճ

գրում կարդում

էի, էիր, էր էիճք, էիք, էին

Գրականօրինակներ'

Հանձնում եմ Այսօրվանից քեղ Հայոցլեզուն Հազարագանձ է Հւսյերենեն լալիս, Գարունդ Հայյերեն գալիս,ՋՁյուներդ

(ՍԿ/։

Հայերեն են Հորդում ջրերդ: Հավքերդ երգում են Հայերեն, ԽոփերդՀերկում են Հայերեն,Հայերենեն տոկում գրերդ (ՀՍ): Ապառնիդերբայ

նախ տերմինիմասին. ապառնի՞,թե՞ ապակատարչկարծում է, որովՀեւոն այդպես է ենք ապառնին վելի նպատակաՀարմար ւնվանվել գրաբարում ն միջին Հայերենում: Բայի Հիմնական ժամանակներն այդպես էլ անվանվում են' ներկա, անցյալ, ապառնիչԱպակատար կամ կատարելիտերմիններըկարծում ենք չեն: նպատակաչՀարմար Առլառնիդերբայը կազմվում է անորոչ դերբային ու ձնույթի Հավելումով (գրելչու, կարդալչու, մուսենալչու, Հեռանալու, տեսնելչու,փախչելչու, սիրվելչու, կոտրատելչուն այլն): Ապառնիդերբայը ցույց է տալիս ապագայում կատարվելիք գործողության կամ եղելության ընղծանուր գաղափար: Այն

է զալիս մեջ ինքնուրույն չունի ն Հանդես կիրառություն խոսքի միայնձնաբանական դերով՝օժանդակբայերիՀեւո կազմելով

սաշմանականեղանակի ապառնի ն անցյալի ապառնիժաման մեջ դառնումԷ միայնպարզ նակաձներ նախադասության

ստորոգյալ. (բայական)

ապառնի

գրելու

կարդալու Հիչի՛ր

սեռականն

-

եմ, ես, է ենք, եք, եճ

անցյալի ապառնի

գրելու կարդալու

էի, էիր, էր էինք, էիք, էին

Ապառնիդերբայր ձնով նման է անորոչ դերբայի տրական Հոլովներին' գրելու թուղթ ն երեխան

նսւոեցչարաղրություն գրելուչԱյս դեպքումւովյալ դերբայի պաչտոնըորոչվում է միայն նախադասություններիկամ բառա-

կապակցությունների մեջ'Հարցիմիջոցով:

Այսպես' գրելու թուղթ, կարդալու գիրք, խմելու ջուր բառակապակցություններումգրելու, կարդալու, խմելու բառերը անորոչ դերբայի սեռականՀոլովաձներ են ն որոչչի չարածյուսական պաչտոնեն կատարել, պատասխանումեն ինչպիսի՞ ն ո՞ր Հարցերին: իսկ «երեխան նստեց չարադրություն դրելու» նախադասության մեջ գրելու բայն անորոչ դերբայի տրականՀոլովն է ն նպատակիպարագայի չարածյուսական պաչտոն է կատարել, այնպատասխանումէ ինչո՞ւ Հարցին (ինչո՞ւ նստեց երեխան): Այդպեսէլ Հեւոնյալ նախադասություններում' «Տիգրանըգնաց Մոսկվասովորելու», «Ես գնացի գյուղ Շանդստանալու»(ինչո՞ւ, է՞նչ նպատակով): Անորոչդերբայի սեռական Հոլովր կատարումէ նան Շատկացուցչի «պաչտոն(խաղալու ժամանակը վերջացավ: Վազելու ծերթնինձ Հասավ): Այս դեպքում էլ տրվում է ինչի՞ Հարցը'ինչի՞

էնչի՞Հերթը: ժամանակը, դերբայի տրականՀոլովը կարող է ստանալնան որոչիչ Անորոչ Հողն ւղատասխանելինչի՞ն Հարցին,այս դեպքում այն կկատարի Հանգման խնդրիւզաչտոն(Հեւոնի՛րերեխայիճիչտ դրելունչ Ուչադիր եղե՛ք մեքենաներիճիչտ երթնեկելուն): դերբայի սեռական ն Անորոչ

գործածվելնան

տրականՀոլովաձներըկարող են օժանդակբայերի Հետ, այս դեւլքում դառնում են

Հատկանիչիիմաստ հն արտածայտում. օրինակ, «Այս խնձորը ուտելու է», «Այս թուղթը գրելու Է»: Երկու դեպքում էլ տրվումէ ինչպիսի՞նէ Հարցը. Շեւտնարարդրանք բաեն` արտածայտված անորոչիտրական ղադրյալուոորոգյալներ են' ուտելու Շամարէ, գրելու ՀաՀոլովով, սրանք Համարժեք էչ մար Մինչդեռ նույն ուտելու է, գրելու Է բայաձները Հետնյալ նախադասություններում' «Երեխանխնձորը ուտելու Է ճաչից Հե«նա չարադրությունը գրելու Է Հանդստանալուց Հետո, ւոոջ: նույն ուտելու ն գրելու բայերը օժանդակբայի Հետ կազմել են պարզ ստորողյալներ, որովչետն ժամանակիիմաստ են արտաՀայւոում ն ոչ թե Հաւկանիչի, ուրեմն այդ բայաձներըոչ թե ւանոբոչ դերբայի սեռական կամ տրական Հոլովով են ղրված, այլ ապառնիդերբայներեն, ունեն դեմքի,թվի, ժամանակիքերակաեն նական կարգեր, որոնք Հատուկ բայերին: միայնխոնարՀչված Հ է' Եզրակացությունը պարզ ապառնի դերբայ օժանդակ բայ "Է պարզ ստորոգյալի (գործ ունենք դիմավորբայի' կախյալ դերբայի Հետ): Անորոչ դերբայի սեռական-տրականՀոլով չ Է բաղաղըյալ օժանդակբայ ստորոգյալի ստորոգելիականվերադիր (զգործունենք անդեմ բայի' անկախղերբայի Հետ): բաղաղբյալ

ստորոզյալ

ն

"

Առաջադրանքներ. 1. Բերվածնախաղասություններումառանձնացնելապառնիե անորոչդերբայները.գրել վերջինիսպաչտոնները. Երբ ճեմելու է ելնում իր սիրուշին ոսկեթազ (ՍԿ): ես դեռ, Սայա՛Թ-ՆոՈւ դու մեղ Հեւ քո քյամանչով գալու վա (ՍԿ): ..

Գալու է աչունը դարձյալ, ն դարձյալ գլխիդ վրայով, կռունկը Հարավ է գնալու, չինարի,չինարիիմ ծառ, Դու էլ ինձ Հետ ես մնալու: Օրերնայս անցյալ են դառնալու, Հեռավոր, Հեռավոր,անցյալ, Գալու են տարիներդարձյալ, ն դարձյալ գլխիդ վրայով, կռունկը զարնանը' Հյուսիս, աչնանը' Հարավ է գնալու... չինարի իմ ծառ, առանց ինձ ինչպե՞ս ես մնալու (ՀՍ/։ Զինարի, Շուտով գալու Է ուսումնական տարին, գալու են գրելու ն վորելու օրերը: Պապիկըթոռնիկների ճամար գրելու թուղթ

սոո'

կարդալու գրքեր է գնելու. թոռնիկները պապիկինամոթով չեն անելու, գնում են դպրոց' լավ սովորելու: Նրանց սովորելուն Հեւոնում են նան ծնողները, չէ՞ որ լավ սովորելուց է կախված են որոնք դառնալու մեր ապաղզա նրանցապագան, ղեկավարները,լավ են կառավարելու երկիրը, կառուցելու են նոր չենքեր, են երթնեկելու նոր ուղիներ, ստեղծելու են Հանգստաբացելու նալուՀարմարավեւոգուռիներ: 2. կազմել բերված բառերի անորոչ ն ապառնիդերբայներըն կազմել տարբերնախաղասություններ. դրանցով կարդալ,իսաղալ,երգել, Հանգստանալ,Հաղթել, Հիչել, Հիչեցնել, կուորատել, ամրացնել, գալ, խորանալ, խորացվել, Հյուրասիրվել,թաքնվել, թոչել...

Վաղակատարդերբայ

Վաղակատար դերբայր ցույց է տալիս կատարված,ավարտված,ընթացքից ղուրս եկած գործողություն: Վաղակատարդերբայը կազմվում է ել ձնույթով, որը դրվում է անկատարի ինչպես նան կատարյալիՀիմքբերի վրա: Այս ղերբայը նախադասությանմեջ չունի ինքնուրույն կիրառություն. նրա դերը միայն ձեաբանականէ, այսինքն' օժանդակ բայի ներկայի անցյալի Հետ կաղմում Է սաշմանականեղանակիվաղակատար(գրել եմ, կարդացել եմ, մուոեցել եմ, տեսել եմ, փախելեմ) ն անցյալիվաղակատարժամանակաձները(գրել էի, կարդացելէի, մոտեցելէի, տեսել էի, փախելէի)։ ու

Հիչի՛ր

Ե

խոնարչման պարզ բայերի վաղակատարդերբայները(գրել, երգել, վազել) նույնանում են անորոչ դերբայների Հեւո,ւոարբերելու միակ միջոցը նախադասությունների մեջ ղրանց Հեւո է. գործածություննեթե դրանց կան օժանդակբայեր,ուրեմն դերբայներ են, ինչպես' Երեխանգրել Ե չարաղդվաղակատար լավ Է երդել,Նրանք րություն,Արամոն վազելԷին չատ արաղ: Հետ հսկ եթե դրանց օժանդակ բայեր չկան, ուրեմն անորոչ են սիրում Է բանաստնեղծություններ գրել: Երդերբայներ (Արամը է միչտ երգել:Մարէ. նա ցանկանում դելըՍիրուչոյի ւուսրերքն զիկինկարգադրվածէր արազ վազել): Ե խոնարչման պարզ, ինչպես նան կրավորական բազ-

ու

մապատկական ածանցներունեցող բայերի վաղակատարը Է անկատարի այսւվես՝ կազմվում (ներկայի)Հիմ.քբից,

Անորոչ

անկատարիԸիմջ

գրել

խմել կոտրատել կուռրատվել

սիրվել

վաղակատար

գը

Հել խմ ել կոտրատՀել գը

խմ կոտրատ կոտրատվ սիրվ

Հ

կուտրատվԳ ել

սիրվ

Հ

ել

Ա

խոնարՀչման պարղ (կարդալ, խաղալ) ն ածանցավորբայերի (Հեռանալ, մուսենալ,վախենալ),ինչպես նան ե խոնարՀչման ն, չ, ցն ածանցավորբայերի (տեսնել, փախչել, ուրախացնել) վաղակատարդերբայներըկազմվում են անցյալիՀիմքիցնորիցել ձնույթի Հավելումով, այսպես'

Անորոչ

կարդալ վախենալ

ւռեսնել

փախչել

վաղակատար

կատարյալիՇիմջ

կարդացել վախեցչել ւոն ել փախչել

կարդաց

վախեց

տես փախ

Հ

ուրախացնել ուրախացրը

ուրախացրՀել

Որպեսզի վաղակատար դերբայը ամրապնդվի Հիչողության

լացնում ենք օժանդակբայեր (կարղացելեմ, ես, է, ենք, եք, են, էէ, էէր, էր, էինք, էիք, էին, փախելեմ, ես, է... վախեցելեմ, ես, է... եմ,ես,է... ): ինչսլեսերնում է բերված օրինակներից, ուրախացրել անցյալի Հիմքից կազմվող վաղակատար դերբայներիցդուրս են եկել անորոչ ղերբայների ն ն չ ածանցները,իսկ ցն դարձել է ցը: կազմվում է նույնպեսանցյալ կատարյալիՀիմքից'

Անորոչ անել

դնել

դգալ

ուտել լինել

վաղակատար սրել

իր

կերել

եղելն այլն:

Մի քանի օրինակներ. Հայրենիքըտեսե՞լ ես,

իմ

ասա...

(ՀԹ):

Քանիձեռքից վառվել,վառվել Հուր եմ դառել, (ՀԹ): Հուր եմ դառել, լույս տվել, լույս տալով եմ սպառվել եմ

ու

տնկել է մեր զյուղի չիվերը, պայտել է մեր գյուղի ձիերը, իմ պապը մեր զյուղի պատերը չարել Է Եվ բոլորիկամերը մեն-մենակՔարելէ (ՀՍ):

իմ պապը իմ պապը

Դեռ

պատանությանտարիներինես երազել եմ քեզ Հայերեն, խոսքերը'թանկ վերին ես միչտ ասելեմ քեզ Բոլոր ու

Հայերեն(ՍԿ

):

Առաջադրանք. Առանձնացնելանորոչն վաղակատարդերբայները. ն այնտեղ կարդալ է զնալ զյուղ ամուսնը Եղբայրս ցանկացել ն բայց զնացել է ամառանոց այնտեղկարդացել է «Խողեդանը», «Ռանչպարներիկանչը»: նա չատ էր ուզում տեսնել Խաչիկ նւ խոսել Հետը, բայց ւոեսել է նրա Համերկրացուն, Դաչւոննցին, են են խոսել իրենց էրգրի մասին,պատմել չատ եղելություններ Հիչել են իրենց անցյալը:իսկ ով Հե կամենումվերչիչել իր անցյալը, չի ուզում վերապրել այն, չի Հիչում, թե ինչ է արել մանկությանտարիներին ինչպես է ապրել, էլ ի՞նչ մարդ, ել ի՞նչ Հայ: ու

ու

Ժխտականղերբայ

ժխտականդերբայն արտաձՀայտումէ կատարելի,Հնարավոր

գործողությանընդՀանուր գաղափար,որը ժխտվում է օժանդակ

բայերի ձներով: ժխտական

ժխտականդերբայր նույնպես կախյալ դերբայ է, այն ինքնուրույնգործածություն չունի, խոսքի մեջ Հանդեսէ գալիս միայն օժանղակբայի ժխտականձների Հարադրությամբն դառնում է միայնպարզ ստորոզյալ: Ե խոնարՀմանբայերի ժխտականդերբայը կազմվումէ անորոչ դերբայիել վերջավորությունը ի վերջավորությամբ փոխարի-

նելով,իսկ

խոնարՀչմանբայերի անորոչ ղերբայի լ-ն ընկնում.այսպես` 11-79

ա

դուրս

Է

խոնարչՀում Անորոչ ժխտական Ե

գրել

-

Թոչել կովել մոտեցնել-

(չեմ) (չեմ) (չեմ) (չեմ)

գրի թոչի կռվի մուսեցնի

խոնարՀում ժխտական Անորոչ Ա

(չեմ) կարդա մոռանալ (չեմ) մոռանա բարձրանալ(չեմ) բարձրանա (չեմ) մոտենա մուռենալ

կարդալ

-

-

-

-

Ժխտականդերբայր գործածվում է միայն պայմանական(ենԹադրական) եղանակիժխւոականխոնարՀմանձներում. օրինակ' ղրական), լեզվի կծածը 04իկծածը կլավանա(պլայմանականի չի լավանա (պայմանականիժխտական): Այղպես ել՝ Մի ճաղկով զարուն կգա՞չ Մի ծաղկով գարուն չի գա: Թրի կտրաձըկլավանա,լեզվի կտարծը չի լավանա:

Առաջադրանքներ, 1. Հետնյալ առած-ասացվածքներում զտնել ժխտականղերանգամ դետը գերան չի բերի: Ամեն բան իր տեղը կզգա, քոսայի մորուքը չի գա: Աչքն ինչքան բարձրանա,Հոնքիցվերն չի բարձրանա:Բզի զլխին բռունցքով չեն խփի: Գայլից վախեցողը Ամեն

պառկելով՝ բերանդ տանձ չի ընկնի: կարմիր կովը իր կաչվից ղուրս չի գա: Ջուրն ընկածը անձրնիցչի վախենա:04ն իր չապիկը կփոխի,բնավորությունը չի փոխի: 2. կազմելՇասնել, աղալ, սառչել, լուծվել, ավելանալ,փախչել, ջալյքայել, ավելացնել, մոռացվել, տեսնվել բայերի ժիատական դերբայներըն դրանցովկազմելնախաղասություններ:

Ընդշանրական առաջադրանք Տետրիձախկողմումարտագրեքանդեմ,աջ կողմում' դիմավոր բայերը' նչելով դրանցնախադասությանինչ անդամլինելը. Երգելը Կոմիտասիտարերքն էր. նա երգել է աչխարծիչատ նչանավոր քաղաքներում: Երզելուցնա երբեք չեր Հոզնում երգելովէր օրերն ւսնցկացնում:Նա երդում էր ղեռ մանուկ Հասակում: ու

ծնվել է 1869-իՀոկկոմիտասը՝ՍողոմոնՍողոմոնյանը, կուտինա քաղաքը ներգաղթած տեմբերի26-ին Անատոլիայի Է աիր Մանուկ ընտանիքում: ծնողների Սողոմոնը ծնողներից բերած ն ռանգելիրենց Հեւո Հայրենիերկրից՝Վասպուրականից Աստծու կողմից իրեն չնորչվաճ ձայնով երգելոււրվեստը: Սոաարգելված էր քաղաքումՀւսյերին կայնթուրքական այս փոքրիկ Հայերենխոսել, նրանք կտրում էին Հւսյերեն խոսողների լեղուն: Ու երբ Սողոմոնին ճ եմարան բերեցինէջմիածնի ընդունելու,նւս մուռ թուրքերեներգեց: Զարմացած Վեչափառը վեշափառի Հարցրեց նրան, թե

որ

Հայերեն չգիտի, ինչո՞ւ Է եկել, չէ՞

որ

ուսուցանումեն միայն Հայերեն:Սողոմոնը ճեմարանում ռլա-

տասխանելէ. «Հայերեն չգիտեմ, ղրա Համարէլ եկել եմ, որ Հայեբեն սովորեմ»: Նրա այսպես պատասխանելը ն Հայերեն

ն նա «Շարականներ» երգելըղուր է եկել ՎեՀափառին, կար12 տարեկանպատանունընդունել ճեմարան: Սողոմոնը գաղրելԷ

զղզալովՎեշափառի' Գնորզ 4-րդ կաթողիկոսի գութ ներչնչող է: Հայացքը' Հուզվելովարտասվել Ավարտելովճեմարանը ն Խրիմյան Հայրիկի կողմից վարդապետ ձեռնաղրվելուց Հետո կոմիւոաս վարղապետըմեկնեց Բեոռլին. այստեղ 3 տարի Արքայականկոնսերվատորիայում սովորեՀեւտոչրջեց ամբողջաչխարծչում, լուց եղավնույնիսկԲուրգերի երկրումն Հայ երգը տարածեցամենուրեք,ինքն էլ դարձավ Հայոց (Խ. Բ. «կոմիւտասը' երգիվեշՀափառոր ինչպիսինեղել է» զրքից): ԲԱՑԻ

ԴԵՄՔԻ, ԹՎԻ ԵՎ ԺԱՄԱՆԱԿԻ

ԿԱՐԳԵՐԸ

ՔԵՐԱԿԱՆԱԿԱՆ

Ասվել է, որ բայի դիմավոր ձները նախադասության մեջ Հանդես են գալիս պարզ (բայական) ստորոգյալի պաչտոնով, որին Հւստուկ են դեմքի,Թթվի,ժամանակի(սրանց Հեւո էլ սերտորեն կապված սեռի, կերպի), ինչպես նան եղանակիքերականական կարգերը:

դրանց (սեռի մասին խոսվել է վերնում): Անղրաղառնանք Դեմքիջերականականկարգը Բայի մատնանչածդործողու-

թյունը կամ եղելությունը ցույց են տալիս, որ այդ գործողությունը կատարումէ խոսողը, խոսակիցը կամ մի երրորդ անձ (կամ բոտ սյդմ Էլ բայնունի առարկայ,

դեմք.

Առաջինդեմքը Հենց ինքը' խոսողն է,

որը

մի բան է ասում,

Հաղորդում, պատմում,ներկայացնում' Գիտեմ"ես եմ բո աչխարՀն աչխարծում (ՍԿ): Մենք Հայ էինք ծնվել այս երկնի տակ` այստեղ... (ՊՍ):

Երկրորդ դեմքով խոսողը Հաղորդում է իր խոսակցի գործողությունը, կամ գործողությունը կատարողըխոսակիցնէ՝ ես ղու Հյուսել ինձ Հեւ Հույսերդ Հիմի (ՍԿ): Տղան Հասավիր մուրաղին,Դուք էլ Հասեքձեր մուրազին (ՊՍ):

Երրորդ դեմքով խոսողն արտածայտում է ոչ իր, ոչ էլ խոսակցի, այլ մի երրորղ անձի կամ առարկայի զործողությունը, որնէ իրողություն, կամ գործողություն կատարողը մի երրորդ անձ

է'

Նա

ուներ խորունկ, երկնագույնաչքեր (ՎՏ): Բոլորիպես' նրանք նույնպես Անկարողեն ապրել առանց թթվածնի (ՊՍ): Առաջինսերը, ինչպես որ Հացը, Ինչել որ անես' միչտ կուտ է դնում (ՊՍ/)։ Սիրտսնման Լ էն փլած տներ, կուռոիեր գերաններ,խախտերեն սներ (կոմիտասիերգերից): ինչպես երնում է բերված օրինակներից,առաջին ն երկրորդ են դեմքի բայերն ունենում միայն առաջին ն երկրորդ դեմքի անձնականդերանուն ենթականեր (չի բացառվում սակայն, որ -

այդ

նան Հեւո): Օրինակ' դերանունները ղզործածվեն առարկաների

եմ ես, Հայ ժողովուրդնեմ «Հայաստանն

ես'

Հավերժիճամփորղը,

դարերի խորքից եկած,ղեպի զալիք դարերնէ էմին): Ս, գարնանամիս, ապրելու ապրիլ, Դու, որ բերում ես ծաղիկներու կյանք, ինչո՞ւ դու դարձար մածվանտարելից(ՍԿ)։ որը

դնում...»(Գ.

Բայի դեմքն արտաճայտվում է նրա վերջավորությամբ,որն ավելանում է կամ անմիջապես բայի Հիմքին (տեսա, տեսար, ւոհսնեմ, ւոեսնես, ւոեսնի ), կամ արւուսՀայւովում է օժանւոեսավ, (տեսնում տեսնում տեսնում եմ, ես, է, դակ բայով տեսնում ենք, տեսնում եք, տեսնում են):

Ցանկացած գործողություն է մեկի կամ մի քանիսի կողմից, Հետնաբար' կատարվում նման բայն էլ ունի երկու թիվ՝ եզակին Հոգնակիչ գոյականների Բայի եզակի թիվը ցույց է տալիս, որ գործողություն կա(անձ

Թվի ջերականական կարգը

-

է մժեկն տարողը

կամ առարկա)' Լուսամփոփը Հանակարծ չողաց, ես Հանկարծ քեզ Հիչեցի Մառըխչչաց, ճյուղը դողաց (Մ. Մարգարյան):

Հոգնակիթիվը ցույց է տալիս երկու կամ ավելի անձերի կամ առւսրկաներիզործողություն' երնում էին մի քանի պածշապաններ, որոնք անցուդարձէին անում, ոմանք ամրոցիղոների մուռ կամ պածականոցիաուսջ Լին (ԳՄ): վրավրնջումեն ուրիչնժույգներ Հողուսճամփեքի սպասում: ն Բայի դեմքի թվի քերականականկարգերնարտածայտվում են բայ Հիմքի կամ օժանդակ բայի նույնդիմորոչ վերջավոբություններով'

եզակի

ճՇոգնաակի

տեսնեմ

մտոեսնում եմ

ւռեսնես

ւոհսնում

ես

ւոնսնում

Է

ւտեսնի

ւոեսնենք ւոեսնեք տեսնեն

մոնսնումենք ւոեսնում եք ւոնսնում

են

Առաջադրանք.

Որոչելբայերի դեմքն ու թիվը

«ՀարզելիՀայրենակիցներ, բարեկամնե՞Թե՞ եղբայրներ: ինչպես դիմեմ ձեզ... Չգիտեմ Ես երջանիկ եմ, որ Դուքգոյություն ունեք աչխարծում, որ ,

կամեր նաշապետականտոՀմի աղդանունըկրող զորավար Հովձաննես Բաղրամյանը: Եթե նույնիսկ Դուք իմ եղբայրը չեք, եթե միննույնմայրը չի ծնել մեղ, Դուք, ւսսյնուամենայնիվ, իմ եղբայրն եք: իմ եղբայրը իմ ճակատագրիՀամարչէր կարող ավելին անել, քան Դուք եք արել: Թող բնությունը Ջեզ երկար կյանք պարգնի, ն թող ապրի մեր ժողովուրդը... Թույլ տվեք ստորագրելայսպես' Ջեր քույր Աննա»: չատ Հուղեց մեզ: Ես ծնվել Թանկագին Քույրս:Ձերնամակը եմ ոչ թե ԹուրքաՀայաստանում, այլ կովկասում ն մինչե այսօր

ԱնաՀիւոանունովքույր չունեի: Դուք կարող եք ինձ Ձեր ՀարազատեղբայրըՀամարել: Մի մայր չե ծնելմեզ,բայցծնելէ

մեղ մի ժողովուրդ ն օժտել ընդանուր զգացմունքներով:Այսօրվանից ես, ուրեմն, քույր ունեմ Հեռավոր օվկիանոսիցայն կողմ... նե ունեմ նրա առաջ» պարտք

Ձերեղբայը՝ՀովՀաննես: (Հր. Քոչար):

Ժամանակիջերականականկարգը

Բայի դիմային 4ները միաժամանակնույն ժամանակայինձներն են, այսինքն' միննույն են բայի ն՛ դեմքը, ե՛ խոնարՀվածբայով արտաՀչայւտվում թիվը, ե՛ ժամանակը, բայի ղեմքի ն թվի կարգերը նրա բոլոր եղաեն է կազմում նւսկների Համար մնիասնական (բացառություն Հրամայականիղեմքի կարգը, որր մեկն է' երկրորդդեմք): Բայի ժամանակիքերականական կարգը մաւոնանչում է, թե երբ է կատարվում,կատարվելկամ կատարվելու գործողությունը. խոսելու պածՀի՞ն,նրանիցառա՞ջ, թե՞ Հետո, ըսւո այդմ եէլ' բայն 3 ժամանակ' ներկա, անցյալ ն աւլառնիչ ունի տրամաբանական ինչես չատ լեզուներում, այնպես էլ Հայերենում այս Յ ժամանակների մեջ կան ժամանակաձներ (կոնկրետ ժամանակակեւտեր),օրինակ,անգլերեննունի ներկայի 3 ժամանակաձե'12684 ), 1 ոռ 1ՇՆմլոջ (չարունակական), 1 իճսՇ ԷՇՅմ (ընդանրապես Հեւո): Ֆրանսերենն ունի 60-ից վելիժամանակաձներ: (անցյալի ունի Հայերենն ժամանակային ձներ,որոնք երկղլխավոր բորդական ժամանակայինձների Հետ կազմում են 42 ժամանակայինձներ, որոնք պայմանավորվածեն բայի եղանակներով: Ներկա ժամանակըցույց Է տալիս, որ զործողությունը, եղելուԹյունը կատարվումէ խոսելու պածՀին' Ծաղկում-ճվումեն մեր արտերըծով, Ծուխն Է բարձրանումմեր օջախներից(Սարմեն): ԱյսօրվանիցՀանձնում եմ բեղ (ՍԿ): Հայոցլեզուն Հազարադանձ Բարակամպերը մաղում են ոսկի, ԶրերըանուչՀեքիաթ են ասում (ՎՏ): -

Ներկաժամանակըկազմվում է անկատարդերբայովն օժանղակ բայի ներկայի ձներով' ասում եմ, ես, Է ն ենք, եք, են:

Անցյալ ժամանակը ցույց է տալիս, որ ղզործողությունը, եղելությունը նախորդումԷ խոսելու պաՀին,տեղի է ունեցել նրանից առաջ'

Մուռեցավ.բացեց Աստվաճաչունչը

մի քանի բերան. սաղմոսկարդաց Անդորրություն էր Հեռուն չուրջը, Լոկ օրորվում էր սոսին ղեղիրան (Սարմեն): (ՊՍ): Քար են չրջել, սար են չարժել այս ձեռքերը եկավ,ծաղկունքը ալվան, Համբարձումն Ջուզել են Հանդեր նախչուն գորզերով (ՀԹ): Ու

ու

Անցյալ ժամանակը կազմվում է վաղակատարդերբայով օժանդակբայերով (չարժել եմ, ես, է, ենք, եք, են ն էի, էիր, էր, էինք, էիք, էին) ն բայաՀիմքով վերջավորություններով(կարդացի,կարղացիր,կարղաց, կարղացինբ,կարդացիք,կարդացինն. եկա,եկար, եկավ, եկանք,եկաք, եկան): ԵԷ տալիս, որ գործողությունը, ժամանակը ցույց Ապառնի Է եղելությունը Հաջորդելու խոսելու պաՀին, տեղի Է ունենալու նրանիցՀեւոո՝ Դարերեն եկել, գնացել անդարձն գալու են նորից, Ազգերեն ծնվել մեռել անՀետ ն ծնվելու են նորից (Սարմեն): ու

ու

ու

դակբայի ներկայի

ու

գալու

անցյալիձներով՝ եմ, ես, է, ենք, եք, եճ էի, էիր, էր, էինք, էիք, էիճ

ինչպեսնան բայի ըղձական նրանիցկազմված պայմանական Հարկադրական եղանակներիբայաձներով (Ցանկամտեսնել ու

ու

), զիմ ԿիլիկիաՌուսինյան Նորից կթողնեմքաղաքն ւսղմկոտ...(ՎՏ): -

գոռամ, պիտ կրկնեմ անդաղար'ազատություն (ՄՆ): Գիւոի Դու

պիտիվրեժ առնես

ւսզրելով

(ՍԿ)։

ՀԱՄԱԴՐԱԿԱՆ (ՊԱՐԶ) ԵՎ ՎԵՐԼՈՒԾԱԿԱՆ

ԺԱՄԱՆԱԿԱՋՁԵՎԵՐ

(ԲԱՂԱԴՐՑԱԼ)

են Ըսւո արտաՀայտման Ճնի'բայիժամանակները կազմվում ն երկու եղանակով Շամաղդրականվերլուծական կամ պարզ ու

բաղաղբրյալ.

կամ Համադրական

Սրանքբայի այն ժամանակներն վերջավորություններով (գնացի, գնացիր,գնաց0 ն գնամ, զնաս, զնա0): Ըստ որում պարզ կամ Համադրական ձներնեն` ժամանակային պարզ

-

են, որոնք կազմվում են րայաՀիմքով ն

Սաճմանական անցյալկատասրյալը՝ եղանակի

գնացի,զնացիր,գնաց ն գնացինք,զնացիջ,զնացին եղանակիբայաձները' Հրամայական գնա զնացե՛ք, նստի՛ր, նստեք (նստեցե՛ք), եղանակիբայաձները' Ըղձական

գնամ,գնաս, գնա, գնայինք,գնայիք, գնային, նստեմ, նստես, նստի, նստեինք,նււտեիք, նստեին:

ն Համաղրական(պարզ) են Համարվում նան պայմանական են բղեղանակներիձները, որոնք կազմվում Հարկադրական ձականիցն կ պիտիեղանակիչմասնիկներով' կգնամ,կգնաս,կգնա, կգնայի,կգնայիր,կգնար... պիւոի գնամ, գնաս, գնա, գնայի, գնայիր, գնար... ու

չ

Վերլուծականկամ բաղադրյալ Սրանքբայի այն ժամանակներն են, որոնք կազմվում են անկատար,վաղակատար,ապառնի ն դերբայներով օժանդակբայերի ներկայի անցժխտական յալի 4ներով"' -

ու

ու

անկատար -գնում վաղակատար գնացել գնալու ապառնի -

եմ, ես, է, ենք, հք, են

էի, էիր, էր, էինք, էիք, էին

-ճերկա անցյալ -

ժխտական ղերբայըՀանդեսէ դալիսմիայն ւզայմանական ժխտմանձների կաղմության մեջ: ինչես' եղանակի չեմ(չէի) գնա, չես(չեիր) գնա, չի(չէր) գնա, չենք(չեինք) գնա, չեք(չէիք) գնա, չեն(չեին) գնա:

ԵՐԿՐՈՐԴԱԿԱՆ

ՎԵՐԼՈՒԾԱԿԱՆ

ԺԱՄԱՆԱԿԱՋԵՎԵՐ

Երկրորդական վերլուճական ժամանակները կազմվում են ծամակատար(գնալիս), ծարակատար (գնացած), ապառնի (գնալու) ղերբայներով ն լինել բայի խոնարՀչմանձներով: Ամեն են երկրորդական մի գլխավոր ժամանակիՀամաւպզատասխանում ժամանակներիերեք ձներ' կատարվող, կատարված ն կատարվելիք ն ցույց են տալիս տնական, ընթացային գործողություն կամեղելություն: Սրինակ՝գնում եմ ն գնալիս եմ լինում, գնում էի ն գնալիսէի լինում, կանգնածեմ ն կանգնածեմ լինում, գնալու եմ եղել, կգնային եմ ն գնալու եմ լինում, գնացածեմ ն զնացածճ ն գնացածպիտիլինեի այլն: Նչենք,որ նրկրորդական վերլուծական այս ժամանակաձները ժամանակակից Հայերենում այնքան էլ գործածական չեն,

են Այնուամենայնիվ, Հազվադեւղզ գործածվում բանավոր խոսքում:

բերենքմի երկու օրինակ,Երբ էլ գնալիսլինեմ ընկերոջսմուռ, նա դնացածէ լինում այգի, նս էլ այգի գնացած սլիտիլինեի, բայց գործս դեռ չեի ավարտել:

Առաջադրանք, Դուրս գրել բայերը, որոչել նրանցժամանակը.

Մութն ընկավ: Մոայլվեց Ավարայրիդաշտավայրը իր չրֆա-

փակլեռներով,իր ղորաբանակներով: Աստղերի նվաղունլույսը

Հազիվտարտամորենդծագրեց Տղմուտիչամբուտներն ափերը երկու բանակներիմիջն: Գետի այն կողմից չարունակական մի խուլ Հեղեղիձայն էր Հասնում" մերթ ուժգնացող, մերթ նվազող: Դա թշնամու զորարանակնէր, որ Հարափուխոխ դասավորում էր զորագնդերը:Եվ քանի անդամզանգված զանգվածմուտենում էր նա, լցվում, թանձրանում, տարածվում: Տարածվումն տեղավորվում էր նան Հայոց զորաբանակը,որ մատույցներիցառաջացավե զետափիերկայնքով Տղմուտի դնաց, տարածվեց կանգնեց թշնամու ղիմաց (ԴԴ): ու

առ

ու

Խուլ խչչում է անտառը սարերի լանջերին, խչչում է խոր անդունդներում ձորերում... Սւոորոտներումաճում են ղողղոջուն կաղամախիներ,Հացիներ, ԵԷ սոճիների մոչի թփեր, մասրենիներ: Վերնում տտարածձվում Անտառում է Հանդիպել վայրի խառնված կաղնուտը: կարելի նոան խնձորենիների, ստանձենիների, տխլի կարճաչասակ ու

ու

ծառերի: Խուլ տնքում է անտառը,ծառերի ճոռինչովօրորվում, կռանում են, ասես, ուզում են դուրս կորզել իրենց արմատներըքարերի (Վ. Խեչումյան): խեղդող ճիրաններից:

Բայիկերպիքերականականկարգը

Բայիկերպի վերաբերյալ Հայ լեզվաբանության մեջ 2

տեսա-

ԶաՀուկյանը,«Բայի Համար, որպես վիճակի արտաՀայտություն, բնորոչ են կերպի տարբեր

կետ կա: ինչպես զրում է Գ. որոչ

դրսնորումները...Ֆ: Որոչլեզվաբաններ կերպը կապում

բայերի կազմության ղրանք բաժանելով Հետնյալ տեսակների՝ Սոսկականկերպի բայեր. սրանցում քննում են ն, չ, ան, են սոսկաճանցներ ունեցող բայերը (գտնել, փախչել, Հեռանալ: մուռենալ),սրանք ցույց են տալիսմեկ անդամ կատարվող գործողություն (միակատարկերպ): Բազմապատկական կերպ. սրանքբազմապատկականածանցներ ունեցող բայերն են (կուտրատել,կրծոտել, բոցկլտալ), որոնք են տալիսբազմիցս կատարվողգորճողություններ: ցույց Պատճառական կերպ. սրանք պատճառականածանցներով կազմված բայերն են (խաղացնել, մոտեցնել, փախցնել), որոնք են տալիս, որ գործողության կատարման Համար ինչ-որ ցույց մեկը, կամ ինչ-որ բան պատճառեն ղառնում (նան տալ բայը): Կրավորական կերպիբայեր. սրանք էլ վ աճանց ունեցող կրաեն (լսվել, Հալածվել,թափվել...)։ (Ալ. Մարսեռի բայերն վորական Ն. Ֆ. Խլղաթյան): զարյան, Պառնասյան, Մանուկ Աբեղյանըբայի կերպը կապում է նրա ժամանակի նա գրում է, որ բայերի ցույց տված ղործողությունը կարող Հեւ: են

Հեւ,

է

տեղիունենալ3 ժամանակի (ներկա,անցյալն նկատմամբ'

ապառնի) ն նչում է

չորս

կերպ' կատարվող,կատարված,կատա-

(նչվ. աչիս.,էջ 299-300): նա միաԱբեղյանիտեսությանն է Հետնում Գ, Զաճուկյանը. ն նան բայի կազմության ածանցների ժամանակկերպր կապում է Հետ (տե՛ս նչվ. աչխ., էջ էջ 249 ն 347)։ Այսպես է վարվում նան ե (ժ. Հ. Լ. Հո. 2, էջ 259ն 351։ Մ. Ասատրյանը Ն. Պառնասյանը Հ. Բարսեղյանըբայի կերպը կապում են միայն նրա ժամանակի

բելին

պարզ

Հեւոչ

երկու մուտեցումներնել ճիչտ են, քանի որ թե՛ Տրամաբանորեն ն կազմության թե՛ ժամանակներիղրսնորմանիրողությունբայի ներում րայը Հանղես Է գալիս տարբեր Հատկանիչներով,որին ւորվելԷ կերպ անվանումը:

ԵՂԱՆԱԿԻ

ԲԱՑԻ

ՔԵՐԱԿԱՆԱԿԱՆ

ԿԱՐԳԸ

Բ.սյիղիմավոր ձները անդեմ ձներից տարբերվում են

նան

եղանակի քերականական կարզով, որով արտաճայտվում է

ն խոսողի ւռարբեր վերաբերմունքը դործողության եղելության Այսինքն միննույնղործողությունը խոսողըկարողէ նկատմամբ:

ներկայացնել որչսվեսիրական, ցանկալի, անձրաժեչտ, ենթաղբական, պայմանական,Հրամայական ն այլն: Ըստ այդմ էլ՝ են բայականՀամակարգում լեզվարաններն առանձնացրել

եղանակ' սաչմանական,ըղձական,պայմանականկամ ենթաղն Հրամայական: բական, Հարկադրական

Սաշմանականեղանակ ՍաՀմանականեղանակիբայաձները ցույց են տալիս ստույգ կերպով կատարվող,կատարվածկամ կատարելիգործողություն, կամ խոսողը ժխտում Է այղ զործողության կատարումը: Սաշմանական եղանակն ունի 7 ժամանակայինձն, որոնցից 1-ը պարզ է' կազմված բայաչիմքից ն վերջավորություններից, իսկ 6-ը բաղադրյալ (վերլուծական) են, որոնք կազմվում են 3 դերբայներից` անկատար,ապառնի,վաղակատարն օժանդակ բայերի ներկայի անցյալիձների Համադրումիցն կազմում են 6 ժամանակայինձներ: ու

գնում

գնալո

գնացել

եմ, ես, է

ենք, եք, են

գնու

գնալու գնացե

էի, էիր, էր էինք, էիք, էին

ներկաժամաժամանակ ՍաՀչմանական Ներկա եղանակի -

նակիբայաձները ցույց են տալիս խոսելու պաՀին ընթացքի մեջ գտնվողղործողություն, եղելություն. այն կազմվում է անկատար

ն օժանդակ բայիներկայի ձներով: դերբայով Ե խոնարծում Ա խոնարչում դրում ենք կերդում եմ կարդում ենք գրումեմ ես զրում եք կարդում ես կարդում եք գրում

գրումէ

դրում

են

կարդում Է

կարդում են

Ներկանունի իմաստային մի քանիդրսնորումներ' Հենցխոսելու պածինկատարվողգործողություն'

ա)

երկնքի տակ երկու մանուկ են խաղում, Գարնանային Երկուարդար էւսկներերգում են,ծիծաղում(Թ. Հուրյան) Պսակեմ դնում քո չիրմաքարին... ): Դու, ՄեսրոպՄաչտոց' Հանճարմեծագործ (Սարմեն

բ) ԲոլորժամանակներիՀամարընդունելիճչմարտություն՝ Մաղկում-ձիումեն մեր արտերը ծով, Ծուխն է բարձրանումմեր օջախներից(Սարմեն): Է ապրում, ձուկը' ջրում: Շունը Հծաչումէ, Արջը անտառում կաւոուն' մլավում: Մարդըմածկանացուէ: գ) Առածական ներկա «Մառը պտղիցէ ճանաչվում»: «Մուկը ծակը չե մտնում,ցախավելը ւլոչից են կապում»:«կաչառքը մութ ւոեղը լույս Է տալիս»: -

են -- սրանով անվանվում դ) ԳՓատմական ներկա ւսնցյալում

կատարված-վերջացածգործողությունները, եղելությունները. օրինակներ. Լավ ես ասում, դու ծերունի - ասավ Դավիթն ալեորին... անում: է Ով գիտի՝ Դավիթնո՞ւր քեֆ Դու էլ քեզ Համարքու տանըքնած' ՈւրիչիՀամարերազ ես տեսնում (ՀԹ): «ՎարդանՄամիկոնյանըիր կտրիճներովանցնում է դեւը, տապալումէ բաղում թչնամիների,ինքն էլ այդ մարտումընկնում

.

է

(ՀԺՊ/։ քաջաբար»

Ներկա ժամանակովերբեմն էլ արտաՀայտվումէ ապագայում կատարվելիք գործողություն, օրինակ' «Ամռանը արե)

ձակուրդ եմ ստանում, Հավաքումեմ գրքերս, զյուղ եմ գնում ե աչխատում եմ այնտեղ»: «ռիչտ ես ասում' երկուսով լծվում ենք այդ դործին, աչխատումենք Համատեղն գործը գլուխ ենք բերում միասին»: Սա Հմանական եղանակիներկա ժամանակի ժխտականը կազմվում Է օժանդակ բայի ներկա ժամանակին Հավելելով չ ժխտականը, որի դեպքում եզակի թվի երրորդ դեմքի Ե-ն դառնում է ի ն օժանդակ բայն անցնում Է ղերբայից առաջ' եմ չեմ դրում,կարդում դրում,կարդում զրում, կարղում ես -» չես գրում, կարդում զրում, կարդում ԵԷ չի գրում, կարդում -»

-»

Անցյալիանկատարժամանակածն Այս ժամանակաձնը ցույց է ւուսլիս մի անցյալ ժամանակումընթացքի մեջ զտնվող Շարաձիգ գործողություն. այն կազմվում է նույն անկատարդերբայով ե օժանդակբայի անցյալի ձներով՝ --

Ե

խոնարչում

խոնարծՀում էի կարդում էինք կարդում Ա

գրում էի գրում էինք գրում էիր գրում էիք գրում էր գրում էին

կարդում էիր կարդում էիք կարդում էր կարդում էին

էի, որ ճանապարՀըչեղում էր, ուզում էի նախազգուչացնել, բայց գիտեի, որ ինձ չէր լսի: Ինչքան ավելի եր անծանոթը մուոենում մեզ, այնքան ավելի չիտակ էր դառնում նրա Ես տեսնում

(ԳԷ): կեցվածքը

Մի գեներալ կովկասլեռներից Մի անգամ դեպի Թիֆլիս էր գալիս. իր Հեւո նա զերի մի մանուկուներ (ՀԹ): Այս ժամանակաձնիժխւտականըկաղմվում է չ ժխտականով, որը Հավելվում Է անցյալի օժանղակ բային' անփոփոխ,իսկ անէ կանոն ն պակասավոր բայերի դեպքում՝վելանում բայարմատին(չտեսա, չտեսար, չտեսավ... չկամ, չկաս, չկա...): Ապառնիժամանակ Սաչմանականեղանակի ապառնի ժամանակը ցույց Է տալիս խոսելու պաՀից Հետո, դրան Հաջորդող ղործողություն, այն կազմվում է ապառնիդերբայով ն օժանդակ բայի ներկայիձներով' ռուս

-

Ե

տե

ՏԼ2.(թուն մեաամ արաքր Ս Ա

որու

խոնարհում

Է

Վար զեն.(էյ Ը, ՀԵպով

Էն

Օ՛՛

ԹողԱստվածեղածը պածի, 0րինակներ'

Եվ Հեւոո, ինչ էլ պատածՀի' Ձյուներդ Հայերեն են լալու, ԳարունդՀայերեն է գալու, Հայերենեն գալու դարերդ (Հ. ՍաՀյան) ւվես Հավերժականմիչտլինելու ես մեղ Հեւոչ Արնի Միչւ մնալու ես աչխարձում,չի լինելու երգիղ վերջ, Երգելուես ամեն դարուն, ամեն սիրող սրտի մեջ (Գ. Սարյան):

ժխտականընույնպես կազմվում է եզակի երրորդ դեմքի Եջի Հնչյունափոխու թյամբ(չե զրելու): Անցյալի ապառնիժամանակաձն Սա ցույց է տալիս մի գործողություն, որը մի անցյալ ժամանակում կատարելիէր, այն կազմվում է նույն' ապառնիդերբայով ն օժանդակբայի անցյալի ձներով' -

Ե

զրելյլ

խոնարհում

Ա

էի, էիր, էր էինք, էիք, էին

Հ.

խոնարհում

կարդացիգ- էի, էիր, էր

էինք, էիք, էին

«Երբ նա Օրինակ`

եկավ ինձ մուռ, ես գնալու էի դասի ն կուրսում կարդալուէի իմ նոր բանաստեղծությունը»: «Երկու-երեք օր տանը փակված էինք մնալու, մեղ չէին այցելելու մեր ընկերները...խոստովանելուէինք մեր արարքները» (ՊՂ): Այս ժամանակը սաշմանականեղանակի ամենասակավ գոր-

է: ծածական ժամանակածձեն է Հ-ի Հավելումով՝ ժխտականը անփոփոխ: կաղմվում

Անցյալժամանակ ՍաՀչմանական եղանակիներկա,անցյալ ն ապառնի ժամանակները բայի Հիմնական' զլխավոր ժամա-

նակներնեն, իսկ սրանց ածանցյալանցյալիանկատար,անցյալի ապառնի ն անըդյալիվաղակատարժամանակները կոչվում են ժամանակաձներ,որովՀշեւտնցույց են տալիս նչված Հիմնական'

ժամանակաձներ: գլխավորժամանակներին Հարաբերակից Ինչ-

ւլես նչում է Ս. ԱբրաՀամյանը.«Յուրաքանչյուր ժամանակ եր գլխավորիմաստիցբացի ունի նան երկրորդականիմաստներ կամ Հւսյերենիքերականուառումներ»(«Ժամանակակից իմաստային Թյուն», 1975,էջ 166): Հենց դրանք էլ ժամանակաձներենչ Սաշմանականեղանակի անցյալ ժամանակը ցույց է տալիս ն խոսելուսլածիցառաֆ,նրան նախորդող ղործողություն ունի ն ձն' պարզ, վերջադրսնորման որը կազմվում է բայածիմքով վորություններով' խ,իր, 0, ինք, Իջ, ին ն ա, ար, ավ, անք, աք, ան ն բաղաղրյալ, որբ կազմվում Է վաղակատար դերբայով ու օժանդակբայերով: Նախ վաղակատարիմասին: Վաղակատարժամանակ Վաղակատարժամանակիբայաձները ցույց են տալիս ներկա ժամանակիցառաջ կատարված, ավարտվածգործողություն, այն կազմվում է վաղակատարդերբայով ն օժանդակբայի ներկայիձներով՝ -

Ե

գրել

խոնարհում

եմ,ես,է

եղք,եք, եմ

Ա

խոնարհում

կարդացել եմ,ես,է

եճք,եք, եղ

Վաղակատարով կազմված անցյալի ձնեերըսովորաբարցույց տալիս այնպիսիզործողություն, որին խոսողը ականատեսչի եղել, ի տարբերություն անցյալ կատարյալի,որը ցույց է տալիս այնւիսի գործողություն, որին խոսողը ականատես Է եղել, օրինակ,«Գնացքըգնացելէ» (խոսողըականատեսչի եղել), բայց «Գնացքըգնաց» ասելիս զգացվում է, որ խոսողը ականատեսէ եղել: Բերենքգրական օրինակներվաղակատարժամանակով. Լցվել է արղեն վանքի չրջական, մանկան (Սարմեն): Մի մայրգրկել է մեղմանուչ Եղելէ մի Հին,մի Հաչտ ժողովուրդ՝ ՄվարածՀողում իր բիբլիական. են

Քարից Է քամել իր Հացը ավուր, ): Քարինէ տվելձիրքերըիր րյուր (Ս. կապուտիկյան ւսսես, որ չեմ եղել, որտեղից ասես, որ չեմ զալիսես Որտեղ

(ԳԼ):

ՊարզապեսԴավիթն այստեղ է կովել. Պարզապես«նարեկնչ այստեղ է գրվել (ՊՍ): ժխտականը նույնպես կազմվում է Եջի ձնեափոխությամբ(չի գրել,չի կարղացել): Անցյալի վաղակատար Այս ժամանակաձերցույց է տալիս այնպիսիգործողություն, որը կատարվելէ մի անցյալ ժամանակակետում,ն որի արդյունքը կարող է Հարատնած լինել մինչն անցյալ ժամանակակետը: Այն կազմվում է վաղակատար դերբայովն օժանդակրայի անցյալի4ձներով' ա

-

Ե

գրել

խոնարհում

Ա

խոնարհում

կարդացել

էի, էիր, էր էինք, էիք, էի

էի, էիր, էր էինք, էիք, էին

Ով քաղաքից էր Հեռացել նա թողել էր մչուչը ծեր,Մչուչը, որ կյանքի վրա մխաչաղախամպ էր դարձել (Զարենց): -

է Հ-ի Հավելմամբ' ժխտականը կաղմվում անփուիոխ:

Անցյալկատարյալժամանակ Անցյալ կատարյալը սածմա-

նականեղանակի միակ պարզ ժամանակաձննէ, որը կազմվում է բայի անցյալ կատարյալի Հիմքով ն Համապատասխանվերջաորոնք լինում են 3 ւոեսակ' վորություններով,

ցոյական(գրեց, կարդաց" ի, իր, օ, ինք, իջ, ին) րեական(խաղացը» է, իր, եց, ինք, իջ, ին) արմատական(զւոա, գտար, գտավ. զւոանք, գտաք, գտան), այս վերջւավորություններըդրվում են նան սոսկաճանցավորն

որոչանկանոն բայերիվրա:

կատարյալ ժամանակըցույց Է տալիսխոսելուց առաջ, Անցյալ անցյալ ժամանակակետումկատարված, ավարտված գործողուլեթյուն, որը Հաճւսխկապվումէ զործողությանն ականատես 12-79

նելու կամ նրա կատարման իրադրության մեջ լինելու Հետ (Մ. Աբեղյան), դրանով էլ տարբերվում է վաղակատարժամանակից ն կոչվում է ականատեսիժամանակ:

Ռիալոյի կամուրջին...

Մի մրաՀոն աղջիկտեսա

Աչքս դիւլավ աչքի բոցին, Ու գլուխս կախեցի. ժպտացժպտով առեղծվածի' Հավերժականկանացի (Ավ.իս.): իմ վրա, Դու անչոգ նայեցիր Ու անցարքո խաղով կանացի, Ես քեզնից ղառնացած Հեռացա, ես քեզնից Հեռացա լացի (ՎՏ): ու

Անցյալ կատարյալի ժատականը կազմվում է չ ժխտական մասնիկով,որը դրվում Է րայի խոնարՀչվածձնի սկզբից՝ չնայեցի, չնայեցիր, չնայեց... չտեսա, չտեսար, չտեսավ...

Առաջադրանքներ. 1. Դուրս գրել անցյալկատարյալի բայաձները,ընդգծել Հիմքը մեկ գծով, վերջավորությունները'երկու. Ես առաջին անգամ էի տեսնում եղջերուն ազատ բնության մեջ: Նա ղուրս եկավ մի խաղաղ Հպարտությամբ. կանգնեցան-

տառի մթության մեջ, թուխ դունչը դրեց գետնին, ապա զլուխը բարձրացրեց, ոլորեց երկար վիզը նայեց իմ կողմը... ես Ամենագեղեցիկ Հայացքը, ւոեսելեւ իմկյանքում,երբեք որ մոռանում: չեմ ու

Ես

չփոթվեցի,ամաչեցի, ուզեցի Շարժթաքցնել Հրացանս...

վեցի թե չէ, նա չտապով ետ թեքեց իր կարապիվիզը նայեց աջ ձախ, մեկ ուղում էր փախչել, մեկ մտաճում էր մեկ ինձ էր նայում, կարծես ուզում էր Հասկացնել,որ չկրակեմ: Ես նույնպես չգիտեի անելիքս,բայց չէ՞ որ անմեղկենդանիէ, Հեւտո' չի կարելի ղեղեցկությունը սպանել:Երկարիրարէինք նայում.եղջերուն Հասկացավ ինձ, գլուխը խոնարՀչեց կամաց-կամաց առաջ մտա ղնաց: ես նույնպես չարժվեցի. թեքվեցի դեպի ձախ մուուսկա ծառի տակ. թփերի մեջ թաքնվեցի Հեւտնեցիայդ ղեղեցիկ կենդանու ընթացքին. Հասկացավ, որ չեմ կրակելու ե Հեռացավգոչունակությամբ: ու

ու

ու

ու

ու

ու

եմ չատ Այս դեպքըերբեք չեմ մոռանում ն մեղադրում են որ կրակում անմեղ կենդանիների սորդների, վրա. չէ՞ են: (Ըստ Վ. բնության Անանյանի): զարդն նրանք

որոր

Դուրս զրել նան սաշմանականեղանակիմյուս ժամանակներիբայերը' գրելով ժամանակներն ժամանակաձներըչ Յ. Անցյալ կատարյալիտարբեր վերջավորություններովկազմել 3-ական նախադասություն: 2.

ու

Ըղձականեղանակ է տալիս գործողության Բայի ըղձական եղանակը ցույց իղձ, ցանկություն, տենչանք,փափադ' կատարման Երնեկ, երնեկ, երազ լինիմ, Թոնիմմուոդ, մայրի՛կջան (Ավ. իս.): Ախր ես ինչպե՞ս վեր կենամ, գնամ,

Ախրես ինչպե՞սուրիչւոեղմնամ (ՀՍ): Ըղձականեղանակն ունիերկուժամանակ'ըղձականապառնի

բերված օրինակները), այն ցույց Է տալիս խոսողի իղձը, ցանկությունը իր խոսելու պաՀին, այն կազմվում է անկատարի բայածիմքով ն մ, ս, 0, նք, ջ, ն վերջցավորություններով(գնամ, (տե՛ս

գնաս,գնացն գնանք, գնաք,գնան):

Ըղձականիապառնիով Հաճախ արտածայտվում է պատվեր, փուչչանես» (ՀԹ): Թե մորդ անգամ մտքիցդ Շանես, Քո մայր լեզուն չմոռանաս (ՍԿ): Թող ինձ չՀիչեն, թող ինձ մոռանան (ՎՏ): են նան Ըղձականապառնիով արտաչծայտվում գրեթե բոլոր նան օրչնանքներն անեծքները, Հայձոյանքները:Օրինակներ" Աստվածքեղ երկար կյանք տա, Հող բռնես' ոսկի դառնաչ Զորքարին գնաս' քարը կանաչ դառնա,որդի՛: Ցոթ որդով սեղան նստես, մեկդ Հաղար դառնա (Ժող. օրծ)։ Աստված պատիժղ տալ Ցամաք Հացի կարոտլինես: նանքներ Լավ օր արն չտեսնես, Ձեռքդ զրպանիցդխոով մնա: է ւոալիսչիրականացված ցույց Ըղձականի անցյալիապառնին ժամագործողություն, իղձ,ցանկություն, ւոենչանք՝մի ւսնցյալ

Հորդոր,«Ձեռքդբնկածձ փողըքոռ

ու

ու

ու

ն է անկատարի նակիՀամեմատությամբ. այն կազմվում Հիմքբով

ի, իր, ը, ինք, իջ, ին վերջավորություններով'

լինե-ի

լինե-ինք լինե-իք լինե-ին

լինե-իր լինե-ր

Հրաչք լիներ, կրկնվեր այն Հրաչքը իրական,-

Առուն ստվերս տաներ ջաղացպանի աղջկան (ՀՍ/։ Հեռու, սարերում չոբան Լինեի

վրանիսմուռով(ՎՏ): Գայիրանցնեիր

Պարույր նվիրված Հեւոնյալ Սնակի'կոմիւտասին ւոողերը. Բայցինչո՞ւգնաց ՀայոցԹազու Հին: տար իր Մնար ծիծ Սողոմոնինմեր կոմիտասին: Մնար Հոգար մեր մինուճարինեն Ըղձական անցյալիլավազույնօրինակներից

ու

-

ու

իր որղու մասին: նրան մայրություն աներ, Հուսածատության,տրոմության պաՀին Նրա ճակատիամպերըվաներ, Գեթ Հայրը մնար Բայց Հայրն էլ գնաց, Երբ որղին չկար տասը տարեկան(ՊՍ/։

Մնար

ու

յ

կամ ենթադրականեղանակ Պայմանական

Բւսյի պայմանական կամ ենթադրական եղանակըցույց

է

նան

տալիս պայմանով, երբեմն էլ ենթադրաբար ավելի չատ Հաստատապես կատարվելիք գործողություն, եղելություն, ւսյն է ըղձական եղանակի բայաձներին կ(ը) եղաարտտածճայւովում նման նակիչի Հավելումով: Ըղձականի այս եղանակնէլ ունի 2

ն ժամանակ՝ապառնի անըյալի աւզառնի:

Ապառնիժամանակ

Պայմանականեղանակի ապառնի ժամանակը ցույց է ւոալիսխոսելու ւղածիցՀեւտոկարելիական, ցանկալի գործողություն, այն կազմվում է ըղձականիւուպառնի ժամանակի բայաձնի վրա կ(ը) եղանակիչի բայասկզբինՀավելելով: կգրեմ կգրենք կկարդամ կկարդանք կկարդաք կկարդաս կգրես կգրեք կկարդա կկարդան կգրի կգրեն

-

են կ ժխտական ձներըկազմվում Այս եղանակի եղանակիչը

ժիլստական ձներով փոխարինելով՝ չենք գնա չեմ զնա, չնս գնա, չեք զնա չեն գնա չի գնա, հմ 0րինակներ՝ մաՀով ոչինչ չե փոխվի կյանքում...

օժանդակբայի կգնամ կզնաս կգնա -

-

-

Մի լույս կմարիՀինզերորղ Շարկում, կմթնենմի պաՀ աչքերը քո ջինջ: ԲւսյցՀավքերն էլի Հարավկթոչեն.

Մանուկներնէլ կխաղանբակում, էլի ցողով կանաչներն կթրջվեն, էլի կչնչեն մարզում: Ծաղիկներն լույսը Հինգերորդ Հարկում, կվառվի կժպտաննորից աչթերը բո ջինջ (ՀՍ): Տե՛ս,կխոովեմ,լաց կլինեմ,նս էլ... Չեմ սիրիՔեղ էլ... (ՀԹ): ապառնիի նրկրորդ դեմքով երբեմն էլ արտաՊայմանական Հայտվումէ խոսողի Հանձնարարությունը,պատվերը,Հորդորը. անծանոթի կգնաս Քրոջդկասես,որ ւսյդպեսչեն վերաբերվի Հետ (ՄԳ): Այս գրությունը կտանես, կշանձնես տնօրենին ու

կբերես: վաղըւպատասխանը

Նույնժամանակի Հոզնակիերրորդ դեմքով արտաՀայտվումեն ասույթներ, առաձներ, ասացվածքներ. ժողովրդական

նան

Ձուկը ծովում

չեն անիչ Ձուկը զլիից կբոնեն: Երկաթը տաք-(տաք կծեծեն:Բզի ղլլսին բռունցքով չեն խփի:Ուղտին գդալովչեն ջրի: Ջուրը չտեսած' չեն բոբիկանան այլն: բազար

-- Այս ժամանակը գրեթե ժամանակ Անցյալիապառնի

մի բանով չի տարբերվում պայմանականիապառնի ժամանակից, ոչ

են միւսյնսրանցղործողությունները անըյալ Համեմատվում են տալիս անցյալ ժամանակում ՀնաՀեւտ ն ցույց ժամանակի

րավոր Համարվող, ենթաղրվող, բայց ղեոնս չկատարված գործողություն, այն կազմվում է ըղձականի անցյալի ապառնիից՝ Դա լավ Լ երնում Հեւտնյալնախադասության կ(ը) եղանակիչով: մեջ' «Անտառումորսը կաներ,կեսօրվա Հացիցկեսը կուտեր, տուն կտաներ» (ՎՓ): կեսն էլ կպաճՀեր, կամ մի՞թե կատարվել է իսածակյանի Հեւոնյալցանկու-

թյունը՝

էյ Մանթաչի նխչուն Հավքեր, որ ձերն էղներ, Ձեր էդ զառ-վառ խաս փետուրներ կսննայինքանց գիչեր (Ավ. Իս.): կմոլորվերմեր քարավաննամպրոպաչունչդգիչերներին, կկորչեինք, եթեճամփին չբոցկլւոար Հայոցլեզուն (ՆԶ): -

իմ դարդս,

եղանակ Հարկադրական

Բայի Հարկաղրականեղանակը կազմվում է ըղձական եղաէ եղանակիչներով.այն ցույց նակի բայաձներիցպիտիկամ պեւոք է տալիսկամ խոսելու պածից Հետո կամ նրանիցառաջ ՇՀարկադբաբար, անՀչրաժեչտաբարկատարելիզործողություն կամ եղելություն, այն ըղձականինման ունի 2 ժամանակ'ապառնին անցյալի ապառնի: Այս եղանակի ժխտական ձները կազմվում են պիտի կամ սլետք է եղանակիչին Հավելելով չ ժխտականը(պիտի գնամ չպիտի գնամ, չպետք ԵԷզնամ): ժամանակ Ցույց է տալիս այնպիսի գործողություն, Ապառնի որի կատարումըխոսքի պաՀից Հետո խոսողիկողմից Համարվում է անչրաժեչտ, երբեմն ել պարտաղիր.այն կազմվում Է ըղձական անցյալիբայաձներինՀավելելով պիտիկամ պետք Է եղանակիչը, -

-

ւսյսպես՝

պիտի (պետք է) գրեմ, կարդամ պիտի (պետք Է) գրես, կարդաս պիտի (պետք Է) գրի, կարդա 2.

Ու

Ու

պիտի (պետք Էէ) գրենք,կարդանք պիտի (պետք է) գրեք, կարդաք պիտի (պետք է.) գրեն, կարդան

գա Հանուրկյանքի ւվիւտի ւսրչալույսըվառ Հագած...

պոնտներ, որ չեն պղծել իրենց չուրթերն անեծքով,

Գիտիդովենքո նոր կյաննքը' նոր երգերով, նոր խոսքով(ՀԹ): Ես պիտի դուրս ղամ դեւ Հրապարակ' Առանցքնարի, անզարդխոսքերով, պիտիգոչեմ, պիտիբողոքեմ" Խավարիընդդեմ պատերազմելով(ՄՆ): Ես

Անցյալժամանակըցույց է ււլիս մի անցյալ ժամանակակետի Համեմատությամբխոսելու պաՀից առաջ անչրաժեչտաբար կամ

Հարկադրաբարկատարելիգործողություն կամ եղելություն, այն կազմվումԷ ըղձականի անցյալի ապառնիիձնեերից'պիտի կամ պեւոքէ եղանակիչներիՀավելումով. օրինակներ' ինչքան ծաղիկ պիտիբուսներ, Որ չբուսավ էս Հողին(ՀԹ)։

Ուրախությանսչափ չկար. ես պիտի տեսնեի Հարնան գյուղը, պիտիբարձրանայի սարի գագաթը (ԱԲ): Այս անդամ պիտի քաղաքի աղմկալի փողոցներիցմեկում (6): բնակվեի Առաջադրանքներ. 1. Դուրս դրել բայերը ե որոչել դրանց եղանակներնու մանակները. անցնի'գյուղից դուրս ղամ, Անձրեն Հանդերնընկնեմ, թափառեմ, Աղբյուրներովսքանչանամ, ճաղիկները

ժա-

փայփայեմ (Հը. Հով«.): Ամեն մեկս գնաց մի կողմիվրա, բայց Դպրոցն ավարւեցինք:

իմ Հիչողության մեջ անմոռաց կմնա այս դեպքը: Չգիտեմինչու ամեն անգամ սրտումս մի այրող ցանկություն է առաջանում. նա իմ մասին, կՀիչի՞ ուզում եմ իմանալ, թե ինչ Է մտածում է, արդյոք ինձ պետք որ Հիչի, կամ երնի Հազիվ ճիչի, ծերացել, բայց ժամանակները չաւո են անցել, ես էլ փոլսվել եմ լավ աչակերտըչպետք է մոռացվի. նա անմոռաց կմնա: Ասեմ, որ պաւտռանեկան տարիներիս էլ չատ աչխույժ եմ եղել. սիրվում էի բոլորի կողմից,դիտողություն սւտանալիս կկարմրեի մի կողմ կկանդգնեի, պետք է ուսուցիչը մուռենար, մի երկու լավ խոսք ասեր ինձ այդ վիճակից Հաներ (ԽԳ): Ու ւլոեւոներ, որ չեն պղծել իրենց չուրթերն անեծքով զովեն քո նոր կյանքը' նոր երգերով, նոր խոսքով (ՀԹ): Պիւոի եմ' կզա Ոզու սով, 2. Ես ձեզ ասում Ու ղուք կքաղցեք ճոխ սեղանի մոտ, կընկնեքմուրալու Հափրածորկորով' Հրեղենլսոսքի, վեչ խոսքի կարոտ: ու

ու

ու

ԼրբենիծաղրովարծշամարՀեցիք

Ոգու վառ զեղմունք միտք երազանք, Նյութիւտաճարում արբած ւպլարեցիք' Մոռացածանմա, անծուն ւոենչանք: -

ու

Դուք,որ

Հեգնեցիք ուժն ստեղծագործ' Ձեր նյութի Հանղեպ կդա ոսկուսով. Եվ մուրացիկի պես փչրանբի Համար ծովեծով (Ավ.իս.) Մարավ նոթի կանցնեք ու

Հրամա յականեղանակ ԲասյիՀրամայական եղանակնարտաճայտումէ խոսողի իղձը, ցանկությունը, Հրամանը,Հորդորը, կոչը, պաշանջը,խնդրանքը, արգելանքը:Այս եղանակի բայերով |սոսողըդիմում է խոսակցին կամ ղիմացիներին' կատարելու կամ չկատարելու եր կամային վերաբերմունքը: Քանի որ այս եղանակի բայաձներով խոսողը առնչվում է խոսակցի Հեւ, որը կարող է լինել մեկր կամ մի է միայն մեկ' 2-րդ դեմք ն քանիսը, Հետնարար այն ունենում ն եզակի Հոգնակիթիվ, քանի որ խոսողի պաՀանջը, Հրամանը, իղձը պեւոք է կատարվենխոսելու պաձծիցՀետո, ուստի այն ունի միայն մեկ' ապառնիժամանակ,թեն այղ պաՀանջրկարողԼլինել անմիջապես խոսքինՀաջորդող(«Գիրքդ ւոո՛ւր ինձ»: «Մուռեցի'՛ր ու

դուռը»): գրաւոսխտակին»: «Ծածկի՛ր

կազմությունը «Ե»

խոնարՀման պարզ բայերի ն բազմապատկական(ստ, ուռ, կուռ, տ) վ սեուսծանցն ունեցող րայերի Հրամայական եղանակի եզակի թիվը կազմված է անկատարի"ներկայի Հիմքի վբա ի՛ր վերջավորության ճավելումով. այսպես' զրչիր, վազչիր, կոտդրատիր, թոչկոտիր, խաղաղվոիը,Հյուրասիրվզիր: Ա խոնարչման պարզ բայերի Հրամայականիեզակի թիվը ա ներկայիՀիմքիվր ավելացնելով կազմվումէ անկատարի' խոնարՀիչը.այսպես' կարդա, լ|սաղչա,աղա, մնչա, զնա: Ան, են, ն, չ ածանցներունեցող բայերի եզակին կազմվում է անցյալիՀիմքիվրա ավելացնելովիր վերջավորությունը. այսպես' մոտեցՀիր,Հեռացիր, մտՀիր,ընկչիր, փախոիր,թոՀիր: ու

Պաւտճաուսկան բայերիՀրամայականի եղակինկաղմվումէ

անցյալի Հիմքի վրա ավելացնելով ու վնրջավորությունը, որտեղ ացն, եցն, ցն սպլատճառական ածանցների ն-ն ղառնում է ը. այսպես' Հնուսցր«ու, մուռեցրՀու, թոցր«ու, տեսցր«ու:

Թվի բոլոր բայերի Համար Հրամայականնունի նույն Հոգնակի կաղմվումէ բայերիանցյալիՀիմքի վրա ւսվեկազմությունը. ե ք նստեցեք, կանգվերջավորությունը (վազնցՀեք, լացնելով խմեցՀեք, մուտեցր «եք,ւիախցրՀեք, նեցՀեք, բարձրաց«եք, կուոԹոցրչեք)խոսակցականլեզվում Հաճախ ց-ն չեն ըատեցՀեք, խոսՀեք, նսւոչեք): արտասանում՝

ԱրգելականՇրամայլականը կազմվում է դրականբայաձների վրաավելացնելով մի արդելականը(մի՛ վազիր, մի՛ մուոենա, մի՛ կարղա, մի՛ զբիր, մի՛ փախիր, մի՛ վերցնի, մի՛ փախցնի)։ ԱրզելականիՀոգնակինկազմվում է ներկայի Հիմքի վրա ավելացնելով եջ, աք (մի՛ գրեք, մի՛ վազեք, մի՛ կարդաք, մի՛ խաղաք, մի՛ Հեռանաք ն այլն,): խոսակցականլեղվում այս դեպքում Շաճախ ավելացնումեն ց-ն (մի՛ զրեց-եք, մի՛ խոսեց-եք, մի՛ կարդաց-եք, մի՛ խաղաց-եք, մի՛ վերցը-նք):

Հիչե՛ր

Սխալ է մի արգելականիվրա ք-ի Հավելումը (միք գրի,մի՛ք կարդա, միք մոտենա, միք իջնի, մի՛ք գնա, մի՛ք թոցնի ն այլն): Հրամայականբայերի արտասանության ճամար կարնոր է Հնչերանգը,որն արտաՀայտվումէ բայի վերջին վանկի ձայնավորիՀատուկչեչտվածձարտասանությամբ,իսկ գրավոր խոսքում' չեչտի միջոցով, որը արգելականիղեպքում դրվում է մի-ի վրա (Հեռացի՛ր,մոռացի՛ր, մի՛ Հիչի՛ր, ին4 այդպեսքրոջ պես մի՛ գթա (Վ5): Մի՛ խառնեք մեզ ձեր վայրի արջի ցեղերին (ՎՏ): բայերի Հրամայականիձներում չեչտն ստանում Հարադրավոր է Շարադիրը' Դուրս եկեք կրկին չիրմից, խավարից... Վե՛ր կացեք,վեր ամբողջ գիչեր մարղ է գնում գալի (ՀԹ): Այժմ ւտեսնենք,թե իմաստային ինչ տարատեսակներկարող են Հրամայականեղանակիբայերը. ղրանք արտաարւում ծայտել -

ու

են' Հայւոում

Հրաման Դուլըս իմ տանից,սներե՛ս, Ետ չնայես դեպի մեզ, ւսնունս (ՀԹ): Ուռչդնեսէլ ւոունս, Մրուոեցիր Զարկեցե՛քանդուլ, անզութ, անխնա, -

-

ապական Զնջեցե՛ք աչլսարՀծն'

ու

Հին

Թող բարը քարի վրա չմնա, Ողջը մատնեցե՛քՀրին սրին (ՎՏ): ու

Թոռե՛ք,բազեներ,սուրացե՛ք տանկեր,դեպիթչնամին (ՆԶ)։

կարգադըություն -

Մոի՛ր ջուրը մաքրվի՛րՀամիդիտված աղտեղություններից,- կարզադրեցԱյվազովսկինչանը (Վագներ): Գնա, միչտ գնա, իմ քարավանս քայլիր մինչե օրերիս վերջը (Ավ. հս.): Հորդոր Եկեք, քույրեր, սեգ սարերիչքնաղագեղ ոզիներ, (ՀԹ): Եկե՛քջաչելսիրաՀարիսերը ողբանքվաղամեռ Քուն եղիր, բալաս, աչքերդ խուփ արա... Սուրբ Ասբտվաձամայր, բալիկիս քո՛ւն տուր (ՌՊ): Հեռացի՛ր,մոռացի՛ր,մի՛ Հիչիր, ինձ այդպես,քրոջ պես մի՛ ղթա (ՎՏ: ն

-

ու

-

Խնդրանք Այ վա՛րղ, լսի՛ր աղաչանքիս,թոյլ տուր թփից քեզ քաղեմ... Մի՛ վախենար,նրա կրծքինչես թառամիլ,քնքուչ վարդ (Ծա-

): տուրյան Վայ,վա՛յ,Մոսի՛ֆան,ինձ մի՛ սպանիր... ԻՆ4 Թո՛ղ էս անգամ (ՀԹ):

խորճուրդ Լսի՛ր, որդիս, պատգամորպես Պատգամ, -

Սիրողքո մոր խոսքը սրտանց (ՍԿ)։

Եկուր,որդյակ,Հայրենի տունդչենցուր(ԴՎ):

արա Ատելու չափ սիրի՛ր մարդկանց,բայց լավություն միչւտտ (Ավ. իս.): Խարխուլմակույկով Հանձնվի՛րծովին,քան թե Հավատակնոջ երդումին (Ավ. իս.): Կոչ, Հրավեր Դուրս եկեք կրկին չիրմից, խավարից... կյանքովչնչեցե՛ք, ապրեցեքնորից, Լցրե՛ք պոետի Հաճույքըվսեմ (ՀԹ): Աբի՛ իմ սոխակ, Թո՛ղ պարտեզ,մերին, Քուն բերւողիսաչքերին (ՌՊ)/: Տաղերով -

Առաջադրանքներ. Դուրս գրել Հրամայականեղանակիբայերը տային տեսակները. Հեռացի՛ր,աչուն, Շամրորենլացող... Գրկի՛րիմ Հոգին մարտիցնճությամբ,

Բորբոքի՛ր սիրտս,ազատության երզ,

ն

որոչել իմաս-

Շողա մոայլում, ըղձալի՛ եզերք,

Որոտա՛, չաչի՛ր,փոթորկավեոամպ (ՎՏ): Շառաչե՛ք ուժզին,կաղնիներ Հղոր, Խուլ վրնջացեք, նժույգնե՛ր խիզախ,

նման Մբրբկի զարկեցե՛ք չեփոր... Հեռու Թշնամուն վայրագ (Ավ.իԻս.): Վանեցե՛ք նման ճերմակ դաղաթ չկա (ԵԶ)։ ԱչխարչՀ ւսնցի՛ր,Արարատի

Հեռացի՛ր,մոռացի՛ր մի՛ Հիչիր, ինճ այդպես, րոջ ւվես մի՛ ղթա (ՎՏ): ինձ Թաղե՛ք, երբ կարմիր է մարում (ՎՏ): վերջալույսն ւկայծառ(ՊՍ։ Ե՛լ, ողողի՛րսիրտսքո խնդությամբ Արչավե՛ք Հողմեր, իմ Հոր տան վրա, քանդեք, ավերեք Հիմքերը նրա Եվ փոչինցրեք մեճ աչխարձՀով մեկ (Ավ.իս. ): Ա՛խ, տվե՛ք ինձ քաղցը մի քուն, կյանքից Հեռու սլանամ (ՀՀ): Օգնի՛րինձ, Մարիամ,որ քեզ արժանի լինեմ (ՊՍ): 2.

Հրամայական եղանակիտարբերիմաստներովկազմեքնաառաջադրանքբայերի եղանակների Ընդճշանրական վերաբերյալ

նչել բայերիեղանակներն ժամանակները. Դու անչՀոգնայեցիրինձ վրա ու

Ու

անցարքո խաղով կանացի, քեզնից դառնացածՀեռացաս, Ես քեզնից Հեռացա լացի (ՎՏ): Ու էլ ամեն մեղքի Համար սիրտս Հիմաունի ներում, անդարձես Հեոււնամ, պիւոի Պիւոի գնամ՝ չքա Հեռուն: Թե կարինե Քոթանջյանինտեսնեք կարսիփողոցներում,Ասեք նրան'Զարենցն ասավ Մնա՛ս բարով, մնա՛ս բարով Ես

ու

-

(Ե.

Է՛Հ, ի՞նչ արաձ, բախւոր խոով մեզ չՀիչի, Թողաչխարչում

Զարենց):

մենք սիրելով՝ Միայնապրենք Թեկուղ ես' քեզ, դու' ուրիչի... (ՍԿ):

Երբքունդ

զա,

լուռ

զիչերով,

Հոգիդգրկեմ,Համբույր տամ,

Սրտիդկալնիմվառ կարոտով,

Լամ

ու

Բո

մայրի՛կջան (Ավ.իս.): լ|ւնդամ,

ւվայճառ գածից մեղմորենիջի՛ր, Մազերղ փոխի՛րՀողնատանջկրծքիս, Անուչ երգերով սիրտս պաճուճի՛ր, Ցնորք Հուչերով ամոքի՛ր Հոգիս (ՎՏ): ն Հետո Թող Աստվածեղաճը պածի, ինչ էլ պատածի, են ՋՁյուներդՀայերեն լալու, ԳարունդՀայերեն է զգալու, են գալու ): դարերդ (Հ. Սածյան Հայերեն Հացառատմի ողջ աշխարՀսարքեցինփչրանք նչխար, Սուրբնչխար'չան բնրանում,լանգարանում... Ուզեցինմեկ Հայ թողնել Եվ այն էլ ձուն ւս, Գարուն արել(Պ. Սնակ): էլի գարուն կզգա,կրացվի վարղը (ԵԶ): Պիտիփարվեմ Հզոր Արարատիղլանջին, Պիւոի սլաչտեմ, ոլսչւոեմվառ արչալույսը քո (Դե): Գնա, իմ որդյա՛կ, աչիսարծՀքս անցի՛ր, անուն (ՌՊյ): Պանծալի Մեճի դու ստացի՛ր

ա

-

ԽՈՆԱՐՀՄԱՆ ՀԱՐԱՑՈՒՑՑԻ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ

ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ

Դիմավորբայերի փուոխությունը դեմքով,թվով, եղանակովն ժամանակովկոչվում է խոնարձում: Բայիֆերականական այս կարգերի մասինխոսելիս, Շամապատասխանտեղերում արդեն օրինակներովցույց Է տրվել չատ Այստեղւուսլիս ենք դրա ընդբայերիխոնարծման պատկերը:

Հանուրնկարազիրը:

Բայի լսոնարչման բնույթը սերտորեն կապված Է նրա կազմության Հետ: ինչպես ասվել է, բայերը կաղմությամբ լինում են ւզարզ ն ածանցավոր,որը երնում է Հենց անորոչ դերբայից, որն ունի ել ն ալ ածանց-վերջավորությունները, ըստ ղրա Էլւոսրբեբակվում է ե կամ առաջինխոնարՀում ն ա կամ երկրորդխոնարն Հում: ԽոնարՀչումը է 2 Հիմքով անկատարի անցկատարվում

երնան յալի: ԽոնարՀչման տարբերությունները

նականում անցյալիՀիմքթումն

են

զալիսՀիմ-

դրանից կազմվածբայաձներում:

Ե

խոնարՀմանպատկանում են' պարզ (երգել, վազել), կրավորական (գրվել, սիրվել), (կուռրատել, նստուռել ): բազմապատկական բ) ն, չ ածանց ունեցող բայերը (տեսնել, փախչել): դ) ցն պատճառական ածանց ունեցող բայերը (թոցնել, փախցնել): ա)

են` խոնարՀման ւկաւոկանում ա) պարղ րայերը (կարղալ, խաղալ): բ) ան, են սոսկաձանցունեցող բայերը (Հեռանալ, մուտենալ):

մ

«Ե»

խոնարճում

«Ե» խոնարչման ւլարզ բայերըԼ կրավորական բազմապատկական ածանցներ ունեցող բայերը խոնարչՀվումեն նույն ու

բոլոր ձնով:Սրանց ներկայի Հիմթիցեն կաղմվում

ղերբայները:

Հետնաբարսաչմանականեղանակի 6 վերլուծական ժամանակաձները, ինչպես նան ըղձական, պայմանականն Հարկադբականեղանակների բայաձները: Սրանց անցյալի Հիմթը ց-ոյական է (գրեց, ֆարդվչեց, կուտրատեց): Անցյալի Հիմքբիցեն կազմում սաչմանականի անցյալ ե Հրամայական կատարյալը Հոգնակին (գրեցեք, ֆարդեղանակի ): վեցեք,կուտրատեցեք

Նե

աճանց ունեցող բայերի անցյալի Հիմքը ոչ ց-ոյական է, բացի դրանից անցյալի Հիմքում այս ածանցները ընկնում են (տեսնել-տեսելեմ, թոչել-թոել եմ): Անցյալի Հիմքթիցեն կազմվում սաշմանականիանցյալ կատարյալը (թոռ, թոար, թոավ, թոանք, թուք, թոռան), վաղակատարի ներկանն անցյալը (թոել եմ, ես, ե... եի, Լիր, էր), ինչպես նան Հրամայականեղանակի բայաձները (թռիր, թոռեք, մտիր,

մտեք ): Նե

չ

աձանց ունեցող բայերի մյուս ձները կազմվում են ներկայիՀիմբից: բայերը խոնարՀվում են ե խոնարչման պարզ Պատճաուսկան նման, բայերի միայն թե սրանց անցյալի Հիմքը ը-ական է, ն-ն փոխվում է ր-ի (վախեցնել-վախեցրեց, մուտեցնել-մուեցրել, չ

): մոտեցրեց

Անցյալի Հիմքից են կազմվում սաշմանականիանցյալ կատարյալը (վախեցրի, վախեցրիր, վախեցրեց (ինք, իջ, ին), վա(վախեցրո'ւ, վախեցրե՛ք): «Ա»

ն

Ա խոնարՀմանւլարզ

խոնարճում

բայերը նույնպես կազմվում են ներկայի

ւսնցյալիՀիմքերից:ՆերկայիՀիմքիցկաղմվումեն ւսնորոչ,

անկատար, ապառնի, ժխտական ն Համակատար դերբայները, ըղձական, պայմանական, Հարկադրականեղանակների բայաձները ե Հրամայականեղանակիեղակիթիվը: Սրանց անցյալի Հիմքր ց-ոյական է (կարդացի, կարդացիր, կարդաց...), ղրանցից կազմվում են սաշմանականի անցյալ ն կատարյալը,վաղակատարիներկան անցյալ ժամանակաձները Հրամայական եղանակիՀոգնակին' ինչսլեսնան կարղացե՛ք, ն վաղակատար,Հարակատար ենթակայականդերբայները(կարղացել, կարդացած, կարդացող): Ա լխոնարՀչմանան ն են ածանց ունեցող բայերի (Հեռանալ, մուռենալ,) անցյալի Հիմքը նույնպես 9-ոյական Լ, ըստ որում ց Հիմքակաղմիչըփոլսարինում է են, ան աճանցներին-ին (Հե): ռանալ-Հնուսցա,, մուռենալ-մոտեցա

Հիմքից են Ներկայի

կազմվում այս բայերի անորոչ, անկատար, ն սպառնի, ժխտական, Համակաւտար ըղձական, ղերբայները ւայմանական, ենթադրականեղանակներիբայաձները' Համա-

ւվատասխան վերջավորությունների Հավելումով:

ԱնցյալիՀիմքից

կազմվում սաչմանականի անցյալ կա(ճեռացա, Հեռացար, Հեռացավ անք, աք, ան) վաղաւռարյալը կատարիներկան անցյալ ժամանակաձները(Հեռացել եմ, ես, է, էի, էիր, էր...), ինչպես նան Հրամայականեղանակի եզակինն են

-

-

Հեուսցե՛ք ): Հոդնակին (Հեռացի՛ր,

Ա խոնարչման պարզ բայերի անցյալ կատարյալիվերջավորություններն են, ի, իր, 0, ինք, իջ, ին (կարդացի, կարդացիր,

կարդաց,կարդացինք,կարղացիք,կարղացին):

ԱՆԿԱՆՈՆ

ԲԱՑԵՐ, ԴՐԱՆՑ

ԽՈՆԱՐՀՈՒՄԸ

ժամանակակից Հայերենում կան մի չարք բայեր, որոնց խոնարՀումըչեղվում է վերնում բերված բայերի կանոնավոր ձներից, թեն դրանց թիվը բիչ է, ընդամենը 22, բայց խոնարՀման խոսքումամենագործածական բայերնեն. դրանքկոչվում են անկանոնբայեր, որոնք նույնպես լինում են պարզ (զալ, տալ, լալ, ասել, զարկել, բերել, բացել, ուտել) ընղամենը 8-ն են ն ածանցավոր(անել, դնել, տանել,ելնել, տեսնել, առնել, թողնել, բանալ, բառնալ,ղառնալ,լինել, լվանալ, կենալ, վեր կենալ) 14 բայ: խոնարՀման չեղումները նչված բայերի անկանոնությունն են Հիմքից կազմված բաանցյալի երնան գալիսՀիմնականում ն ծրամայական յաձներում եղանակում: Քանի որ թե՛ ուսանողները ն թե՛ չակերտներըղժվարությամբ են Հիչում ու մտապածումնչված անկանոնբայերը, ղրանք մտապածելունպատակովմենք դասղասել ենք ղրանք ն դրանց Հեւո կաւղվածՀամապատասխան սյուժեներ ենք կազմել: -

ու

Պարզանկանոնբայեր Նախ պարզբայերիմասին.սրանք ենք 2 խմբի՝ գալ, բաժանել տալ, լալ, սրանք չունեն ։`անկատար դերբայներ, սրանց սաչմանականիներկա ն անցյալի անկատար ժամանակաձները կազմվում են Համակատարդերբայով ն օժանդակբայերի Հաբաղրությամբ'

Ներկա գալիս տալիս

լալիս

եմ, ես, է

ենք, եք, եճ

Աճցյալի անկատար

գալիս տալիս

լալիս

էի, էիր, էբ էիճք, էիք, էիճ

է փողիՀեւ. «Ընկեկազմված սյուժենկապված Սրանցով րուշիղ զալիս Է քեղ մուր, նրանից փող ես խնդրում" տալիս է, բայց Հետո էլ՝ լալիս է, քանի որ ինքն Էլ դրա կարիբն ուներ»: Գալբայի անկանոնությունը չատ լավ է երնում կատարյալի եկ, որից (անցյալի) Հիմքում,որւոեղ փոխվում է նրա արմատր' կազմվում են վաղակատար, Հարակատար, ենթակայական

դերբայները (եկել, եկաճձ,եկող), սաշմանականի անցյալ կաժամանակը (եկա, եկար, եկավ, եկանք, եկաք, եկան) ն տարյալ Հրամայականը'ե՛կ, եկեք, մի՛ գար, մի զա՛ք (մի՛ եկ, մի՛ եկեք: է արի' խոՍրա Հրամայականի Համար ւսվելի տարածված (նան սակցականձեր մի՛ արի): ձներն են' Գալ-իվաղակատարի եկել եմ, ես, է, ենք, եք, են -

եկել էի, էիր,էր, էինք,էիք,էին: -

Տալ րւսյի անցյալ կատարյալի Հիմքում ա-ն փոխվում է վ-ի, վաղակատար' տվել, Հարակատար տված, ենթակայական'

տվող: Անցյալ կատարյալիՀիմքը9-ոյական է (տվեցի,տվեցիր,տվեց, տվեցիք, տվեցին), ժողովրդախոսակցականլեզվում տվեցինք, վելի տարածված են' տվի, տվիր, տվեց, տվինք, տվիք, տվին ձները: Հրամայական եղանակ տո՛ւր, տվե՛ք, մի՛ տուր, մի՛ տվեք: են Լալ անկանոնբայիանցյալիՀիմքն է լաց, որից կազմվում վաղակատար,Հարակատար,ենթակայականդերբայները(լացել, լացած, լացող) անցյալկատարյալժամանակը(լացեցի, լացեցիր, լացեց...), զործածվում են նան լացի, լացիր, լաց, լացինք,լացիջ, լացին ձները: Հրամայական եղանակ լաց, լացե՛ք, մի՛ լար, մի՛ լացեք: -

-

Հիմքից կազմված Լալ բայիանցյալկատարյալի ձների փոխարեն Հաճախգորճձաճվումեն լաց լինել Հարադրական4ձները, ինչպես' լաց եմ եղել, լաց ես եղել, լաց եղա, լաց եղար, լաց եղիր ն այլն:

ԾԱՆՈԹՈՒԹՅՈՒՆ

-

Ասել բայը նույնպես անկանոն է, որի անկանոնությունը Հանդես է գալիս միայն անցյալկատարյալժամանակում(ասացի, ասացիր, ասաց... ն Հրամայականեղանակում ասա, ասացե՛ք (նան ասեք, մի՛ ասա, մի՛ ասեք): Նկատելի է, որ ասել ե խոնարչման բայը անցյալի Հիմքից կազմված ժամանակաձներումդառնում է ա խոնարՀման,թեն զործածական են նան' ասի, ասիր, ասավ, ասինք, ասիք, ասին, նան' մի՛ ասա, մի՛ ասեք, ոչ ց-ոյական խոսակցականձները: Պարզւսնկանոն բայերի Հաջորդ լմբի մեջ են մտնում ղարկել, բերել, բանալ,ոււտտել բայերը: ՍրանցՀամար կազմել ենք Հետնյալ

սյուժեն' կապված որսի

Հետ.

«Գնացել եք որսի, զարկել եք մի

նաւվաստակ, դրել եք ւոուղլրակի մեջ,բերելեքւոուն (կամ կրակի

բացել եք ւտուղրակըն եւել, կերել եք նապաստակը»: Այս բայերից 2-ը' զարկել, բերել անցյալում ունեն 2 Հիմք' զարկ ն բերն բերեց,որոնցով կաղմվում է անցյալկատարյալ ղարկեց, ժամանակը (զարկեցի, զարկեցիր, զարկեց... բերեցի, բերեցիր, բերեց...), ինչպես նան" զարկի, զարկիր,զարկեց... բերի, բերիր, մուո),

բերեց...:

Ջարկել բայի Հրամայականըկլինի' զարկիր (նան զարկ), զարկեցե՛ք (նան ղարկե՛ք), արգելականը'մի՛ զարկի՛ր (նան մի՛ զարկ), մի՛ զարկեցե՛ք: Բերել բայի Հրամայականըկլինի' բե՛ր, բերե՛ք, մի՛ բեր, մի՛

բերեք:

ւ

Քանալ թայի անցյալի Հիմքն է բաց. ղերրբայներ' (բացել, բացած,բացող), անցյալ կատարյալը'բացի, բացիր,բացեց, բացինք,բացիք, բացին, Հրամայականը'բա'ց, բացե՛ք, մի՛ բաց, մի՛ բացեք:

ԾԱՆՈԹՈՒԹՅՈՒՆ

Այս բայի անցյալի Հիմքիցկազմվածձների փոխա-

րեն Հաճախգործածվում են բաց անել Հարադրական ձները (բաց արի, բաց արիր,բաց արեց... Հրամայական'բա՛ց արա, բա՛ց արեք):

ՈւտելբայիՀիմքը գալ

բայի նման

է փոխվում է. այն դառնում

կեր,որից կազմվում վաղակատար(կերել) Հարակատար (կերած)դերբայները, անցյալ կատարյալ ժամանակը (կերա, են

կերար,կերավ, կերանք, կերաք, կերան) ն Հրամայականեղանակը' կե՛ր, կերե՛ք, մի՛ կեր, մի՛ կերեք: Սրաենթակայականն Համակատար կազմվումեն դերբայները ն ներկայիՀիմբով (ուտող ուտելիս): անկանոնբայեր Ածանցավոր ւսնկանոնբայերըընդամենը 14-ն, Ածանցավոր

որոնցցուցակը վերնում: Սրանք ղդասդասվում են ըստ իրենց որոնք մի դեպքում ընկնում են' ելնել, տեսնել,առնել, ածանցների, թողնել,(ն»0), մյուս դեպքում ն-ն փոխվում է ը-ի (անել,դնել, տանել),մի այլ դեպքում ոն-ն ղառնում է ըձ (բառնալ, դառնալ) : Նախ ելնել, տեսնել, առնել, թողնել բայերի մասին, որոնց ն ածանցըընկնում է. անցյալիՀիմթում բերվաձ է

13-79

Անորոշ

վաղակատար

ելնել տեսնել առնել

ելել տեսել առել

թողնել

եմ, ես, է,

էի, էիր, էր

թողել

անցյալ կատարյալ ելա, ելար, ելավ... ,»տեսա,տեսար, տեսավ... առա, առար, առավ... թողի, թողիր, թողեց... ճան՝ թողեցի, թողեցիր,թողեցինք...

Հրամայական եղանակը՝

եղ

ելի՛ր), ելե՛ք, մի՛ ելնիր, մի՛ ելնեք,

(նան

մի՛ տեսեք), առե՛ք, մի՛ առ (նան մի՛ առնեք), թուզ, թողե՛ջ, մի՛ թող (նան մի՛ թողնիր), մի՛ թողեք (նան ւոե՛ս, տեսե՛ք, մի տեսնի՛ր, մի տեսնեք (նան ա՛ռ,

թողնեք):

մի'

Այս բայերի Հարմարսյուժե է կոչիկ կամ Շագուստառնելը: «Հանրախանութի վերնի Հարկում իտալական կոչիկ (շաես, առնում ես, բայց գուստ) են ստացել, ելնում ես, տեսնում ես Հետո մոռանում թողնում այնտեղ, ասում ես՝ ղուրս գալուց ելա, տեսա, առա, թողի (նան թողեցի)»: Այժմ անել,դնել, տանելբայերի մասին,որոնց անցյալիՀիմքում ն ածանցըփոխվում է ը-ի, այսպես' ու

Անորոշ

վաղակատար

անել դնել

տանել Հրամայականըկլինի

արել դրել

արեցի,արեցիր,արեց դրեցի,դրեցիր, դրեց տարա, տարար, տարավ

տարել արա,

դիր, տար,

անցյալ կատարյալ

արեք դրեք տարե՛ք

Սրանց ճամար էլ Շարմար է լվացքը (լվացքը անել, դնել մեջ ն տանել զամբյուղի դուրս' փռելու): Բառնալ,դառնալ բայերի Համար էլ Հարմար է Հիչեցնել ժողովրդական Հետնյալ ասացվածքը' «Քիչ բարձիր, չուտ է, որ՛ներկա (անորոչի)Հիմքիոն -ն անցյալի դարձիր»,նկատելի Հիմքում դառնում է ըձ: Հրամայականը լինում է' բարձի՛ր,

բարձե՛ք,մի՛ բարձիր (նան մի՛ բառնա). դարձի՛ր,դարձեք, մի՛ դարձիր(նան մի՛ դառնա,մի՛ դառնաք): Հիմքըլրիվ փոխվում է, դառնում է եղ (եղա, եղար, եղավ, եղանք, եղաք, եղան): Հրամայականը'եղի՛ր, եղե՛ք, մի՛ եղիր, մի՛ եղեք (նան մի՛ լինիր, մի՛ լինեք): Լվանալ բայի անկանոնությունը ղրսնորվում Է անցյալ կատարյալ ժամանակում (լվացի, լվացիր, լվաց, լվացինք, լվացիք, լվացին),Հրամայականը'լվա լվացե՛ք, մի՛ լվա (մի՛ լվանա, նան մի՛ լվանաք, մի՛ լվացեք): Դերբայները'լվացել, լվացած, լվացող: կենալբայի անցյալի Հիմքն Է կաց, որը Հիմնականում Հանդես է զալիս վեր կենալ Հարադրությամբ(վեր կացա,վեր կացար,վեր կացավ,վեր կացանք, վեր կացաք, վեր կացան): Սրա Հրամայականը կլինի' վե՛ր կաց, վե՛ր կացեք,մի՛ վեր կաց, մի՛ վեր կացեք (նան մի՛ վեր կենա, մի՛ վեր կենաք): սրանք են Հայերենի Հիմնականում ւսնկանոն բայերը:

ՊԱԿԱՍԱՎՈՐ ԲԱՑԵՐ

ժամանակակիցՀայերենում կա ընդամենը9 բայ, որոնքչունեն խոնարՀմանբոլոր ձները: Դրանքկոչվում են պակասավոր բայեր. դրանք են եմ, կամ, գիտեմ,ունեմ, արժեմ,լվալ, Հուսալ, ցանկալ, կենալ: ԵՄ.-րունի միայն սաշմանական եղանակի ներկա ն անցյալի անկատարժամանակները' եմ, ես, է, ենք, եք, են ն. էի, էիր, էր,

էինք,էիք,էին: մյուս ձների իմաստն արտաՀայտելու Համար օգտաՍրանց

գործվում են լինել բայի 4ձները(եղա, եղար, եղավ, եղիր, լինեմ, լինեի...): Կամ ւլակասավոր բայրչունի ոչ մի ղերբայ.այն ունի միայն սաշմանականեղանակիներկա (կամ, կաս, կա, կանք,կաք, կան) ն անցյալի անկատարձները (կայի, կայիր, կար, կայինք, կայիք, ), ւլակաս ձների իմաստները կային լրացվումեն լինել բայով: Հչունի ոչ մի դերբայ,ունի միայնՍուս Գիտեմ բայը նույնպես ն գիտես,գիտեի...) անցյալիանկամանականի (դիտեմ, ներկայի տար (գիտեի, գիտեիր, գիտեր...) մնացած ձների Համար զգործածվումեն գիտենալն իմանալ բայերի ձները:

Ունեմ

արժեմ բայերը նույնպես չունեն դերբայներ, ունեն միայն սաչմանականիներկա ն անցյալիանկատար4ձները(ունեմ, ունես, ունի...արժեմ,արժես,արժի...)սրանց պակասավոր ձները լրացնում են ունենալ ն արժենալ բայերի տարբեր ձները: Հուսալ ն. ցանկալ բայերնունեն միայնանորոչն ժխտական դերբայներ (չեմ) ցանկա, (չեմ) Հուսա: Սրանքունեն միայն ըղձան (ՀաՀարկադրականեղանակների կան,ւպայմանական ձնեերը սամ, Հուսանք, ցանկամ, ցանկանք): Սրանց ւպակասավոր ձները են Հույս ունենալ ն ցանկանալբայերի ձներով: լրացվում Լվալ բայն ունի միայն Հրամայական եղակի(լվա՛)։ Լվամ, լվաս, լվա ըղձական ձները Հանձնարարելիչեն: Սրա պակաս ն

բայիւտարբեր ձնեերը լրացվումեն լվանալկանոնավոր ձենրով:

կենալ բայի միայն Հրամայականձներն են գործածելի' կա, կացե՛ք, մի՛ կաց, մի՛ կացեք: կենալ նչանակում է նան ապրել.սրանից են կազմված կեցցեմ, կեցցես,կեցցե ն կեցցենք,կեցցեք, կեցցեն Ճները:

Առաֆադրանքներ. 1. Դուրս գրել անկանոնն պակասավոր բայերը,որոչել ղրանց ու կազմությունն քերականականկարգերը. Աչք եմ բացել, դու մեր դեմ եղել ես կաս, Արարատ. ..Ու խոոված դարձելես գեւո, դարձել Արազ, Արարատ...(ՍԿ): Արնիւլես Հավերժականմիչտ լինելու ես մեզ Հետ... Զի լինելուերգիղ վերջ,երգելուես ամեն ղարում(ԳՍ)։։ ...Ով եկել էր ստեպներից,ուր ապրում էր որպես գերի, Բերել էր իր լուրթ աչքերում լայնությունը ստեպների... ու

ու

դաչտում այղ Հավաքված' նրանք կովի էին ելել (ԵԶ): Անծիր Հեյ, ուլատե՛ր, Հե՛յ գառնատեր,ելեք չուտով, բացեք դոներ.

Ով մինն ուներ-տասն եմ բերել, ով տասն ուներ-քսանն արել, Շուտով ելեք,եկեք տարեքձեր գառն ուլ ղզոմերն արեք(ՀԹ/։ ու

Հոգնածնայումեմ ես ճամփաներին. չղարձան ւոուն (ԳԱ): Սերմնացանները

Հնոց ւչխարՀի Խոլ-լսոլՀսկաներ բերին անառիկ Լոռի (ՀԹ)։ Փախցրին

ինչքան որ կարաս ձիուղ բարձիր, տար կեր, քեփ արա (ՀԹ): Մի Հավք զարկի ես մի օր, Թոավ գնաց վիրավոր (ՀԹ): ..Տարել,

ներել սիրել,վատը լավ եմ ւռեսելես (ՀԹ): Տե՛ս իմ սիրտս արյունծով է, էս չարքերըզարկեցին (Ավ.իս.): Տո՛ւրինձի ւեր, ու

-

ուրախություն անանձնական(Մեծարենց): էժանագինմի՛ եղեք, ն այս մի Համարեքէժանաղինմեծամտություն(ՊՍ/։ Բա՛ց խուրջինը, տոր ղանակը... (Ժող.): Հովիվը սարից տուն եկավ, լվաց ուռքերը, կերավ իր Համար պածշածճաչը, զիտեր, թե ինչ արժեր օրվա տառապանքը, վեր կացավ տեղից' Հուսալով, որ է, տեսավ' ամեն քան կարզին է, առավ անկողինըպատրաստ ծխամորճն ղրեց կողքին: Հաջորդօրը Հունձ ուներ անելու, Հույս ուներ, որ քիչ կբառնա,չուտ կդառնա տուն: ու

ԺՏԱԿԱՆ

ԽՈՆԱՐՀՈՒՄ

ի

Հակադրություն բայերի դրական խոնարՀչմանժխտական խոնարչՀումովժխտվում, բացասվում Է գործողությունը կամ Ժխտականլսոնարչումը կաղմվում է չն մի մաս եղելությունը: նիկներիմիջոցով (վերջինս միայնՀրամայականիդեպքում):

են` ժխտականով կազմվում

Սաչմանական եղանակի անցյալ կատարյալ ժամանակը, Հ-ն դրվում է խոնարՀվածբայերի սկզբում՝ անփուիոխ' գրեցի, գրեցիր, գրեց... ՀԳՐեցի,չզրեցիր, չգրեց... բ) Չ-ն նույնությամբ դրվում է ըղձականեղանակիբայաձների սկզբից' գրեմ, գրես, գրի... գրեի, գրեիր, գրեր... ՀԳՐեի,չգրեիր, չգրեր... չզրեմ, չգրես, չգրի... ա)

6 վերլուծական եղանակի գ) Սաշչմանական ժամանակաձնե-

րում չ-ն ղրվում Է օժանդակբայերի սկզբում, ն օժանդակբայերն անցնում են դերբայներից առաջ, ըստ որում' օժանղակ բայի եզակիերրորդ ղեմքի' Ե-ն, ժխտական խոնարՀչմանժամանակ

է

փոխվում ի-ի. ներկա

վաղակառոար ներկա

ապառնի

գրում եմ, ես, է... չեմ զրում չես գրում չե գրում

գրել եմ, ես, է... չեմ գրել չես գրել չի գրել

գրելու եմ, ես, է... չեմ զրելու չես գրելու չի գրելու

կրկնակի ժխտականների դեպքում չ-ն դրվում է երկու բաղաղրիչների վրա' չեմ կարող չասել, չես կարող չգնալ, չի

կարողչմնալ: Հիչի՛ր

Բաղադրյալստորոգյալիղեպքում չԵ-ն չի փոխվում

-

ի -ի'

նա չէ: լավ գիրք չե: Սա նա է, դ) Պայմանականեղանակի ժխտական ժամանակաձները կազմվում են ժխտականդերբայով ն օժանդակբայերի Հարաղփոխարեն` րությամբ.սրանք դրվում են կ եղանակիչի կգրեմ, կգրես, կգրի չեմ գրի, չես գրի, չի Գրի:

Սա

լավ գիրք է

-

սա

-

սա

-

Հարկադրականեղանակի կազմվումեն ժխտականները է) եղանակիչներիցառաջ չ-ի Հավելումով՝ պիտի(պեւոք պիտիզրեմ, գրես, զրի չՎիտի գրեմ, գրես, գրի չպետք է գրեմ ւլեւտք է գրեմ 4) է մի արգելականով' Հրամայականի ժխտականը կաղմվում մի՛ գրիր, մի՛ կարղա մի՛ գրեք, մի կարդաք: ժիոոականձներ ունեն միայնանկախ դերԴերբայներից բայները' գրել, կարդալ չգրել, չկարդալ, անորոչ ե)

-

-

-

-

Շարակատարգրած, կարդացած

չզրած,

--

-

չկարդացած,

ենթակայական գրող, կարդացող չգրող, չկարդացող, Շամակատար գրելիս, կարդալիս չգրելիս, չկարդալիս: -

-

-

-

Առաջադրանք.

զրեցեքբայերիդրականն ժխտական Առանձին սյունակներում

Խոնարչումները'իրենցքերականականկարգերով.

Ներսիկը: Վասակը չանթաչարխեթեցնրանց ասաց, Հեւոո Եվ սրանից իսկույնեթ ղնացե՛ք ւլարսկերենի դասին:

ԵկանԲաբիկն

ու

ու

-

չճշամարձակվեք Հայերենխոսել: կխոսեքպարսկերեն:իմացա՞ք: -

-

Տղաները լռեցին: ՁեզՀեւո չե՞մ,- գոռացՎասակը: Ես Հայերենըչեմ թողնի,- ասաց ւոակից վեր Բաբիկը'

յելով

Համառ

Նա այդ

-

ու

չար:

բուլեիննմւսն էր Հորը:

Ե՛կ այստեղ,- Հրամայեցցած ձայնով Վասակը:

նա-

բարիկըմոտեցավ: Խիի՛ր... ես ։զարսիկներինչեմ ծառայի: -

-

Վասակը նրան: ապտակեց Թեկուղ... չեմ ծառայի... Սսանի՛ր մի ապտակ նս Հասցրեց. Վասակը Դու

ղիմաղա՞րձ ես կանգնումինձ... Զոր է, ւլարսիկներին չեմ ծառայի... Վասակիդեմքն այլայլվեց, աչքերիբիբերը ցայտեցինդուրս, նա վայր գցեց Բաբիկինն սկսեց մոլեգին ծեծել: Տգեղ տեսարանէր: Չէր միջամտում ոչ ոք: Բաբիկն արյունլվա եղավ, բայց որ Բւսբիկը չմիջամտեց: Փառանձեմը Վասակըվելի կատաղեց, ոչ մի խոսք չասաց ն չխնդրեց ներել: (ԴԴ): --

-

Հարադրական բայերիխոնարՇումը բայական Հարադրությունները կազմության բաժանվում Հեւնյալ խմբերի՝

Ըստ են

որնէ անուն խոսքի մաս բայ' գլուխ տալ, աչքով անել, աչքիցընկնել, վիզ ծռել, ձեռք քաչել, քար կտրել, երդում ուտել, բ) որնէ մակբայ բայ' վրա վազել, մուո զալ, դուրս տալ, դուրս դալ, առաջ գնալ, ետ մնալ, տակ զարկել, վերնից նայել... դ) բայարմատ բայ Հարադրությամբ' պոկ գալ, կանգ առնել, խույս տալ, կուտըընկնել, թաք կենալ, դ) ձայնարկություն բայ' ախ քաչել, ախ ու վախ անել, վայ տալ, օֆ չանել, Հարա կանչել, վայ-վա կանչել, ե) երկու բայերից զուգադրված Հարաղրություններ՝ գնալ չառնել, վազել գալ, ասել-խոսել, թողնել փախչել, նստել-վեր ւ)

Հ

Հ

Հ

«

կենալ...,

զ) տալ բայով բաղադրված պատճառական Հարադրություններ'գրել տալ, կառուցելտալ, քանդել տալ, ջնջել տալ, խմել տալ..:

Գոյականով,մակբայով,բայարմաւտով,ձայնարկություններով կազմված Հարադրությունները խոնարՀելիս նչված խոսքի մասերըմնում են անփոփոխ,փոփոխվում,խոնարՀվում է միայն բայականբաղադրիչը՝ գոյակ, ձեռք եմ քաչել, ձեռք ես քաչել ձեռք չի քաչել, մակբայ մու եմ եկել, մուտ ես եկել մոտ չի եկել, -

-

-

-

Դ99

բայարմատ -- խույս եմ տվել, խույս ես տվել խույս չի տվել, ձայնարկ. ախ չեմ քաչել, ախ չի ջաչել: Մի արզելականը նույնպես ղրվում է բայ բաղադրիչից առաջ (ճեռք մի քաչիր, մոտ մի՛ զնա, խույս մի՛ տուր, ախ մի՛ քաչիր): -

-

Հարադրության առաջին բաղադրիչը (4ե՛ռքՔաչիր,մողո արի, վե՛ր կաց, սուս մնա): Զուղաղրական Հարադրություններում (երկու բայնրի դեպջում) խոնարՀվում են երկու բայերն էլ, այսպես' գնում եմ Հասնում, ասում են խոսում, վազում է Հասնում, բռնում են տանում...

Կ

ն

պիտի եղանակիչները դրվում են միայնառաջինբա-

ղաղրիչի վրա (կ-ն երբեմն ղրվում է երկուսի վրա էլ' կգնամ կՀասնեմ), րայց' պիտիգնամ Հասնեմ, պիտիբռնեմ տանեմ: 9 ն մի ժխտականներըղրվում նն առաջինբաղաղրիչներիվրա' չեմ գնում Հասնում, չի քչում տանում, չթողնեմ գնամ, չնստեմ մնամ, մի՛ վազիրգնա, մի՛ նստիրմնա:

«Բայ» թեմայի վերաբերյալ Հարցերն առաջադրանքներ 1. 2.

Ի՞նչԷ ցույց տալիսբայ խոսքիմասը:

ները: Յ.

Ի՞նչ կազմություն ունի

բայը,

թվարկել բայական աճանց-

Որո՞նքեն բայի քերականականկարգերը (դեմք, թիվ, եղա-

նակ, ժամանակ): ): 4. ի՞նչէ բայիսեռը (բերելօրինակներ են սաշմանական եղանակիժամանակայինձներըը: 5. Որո՞նք 6. ինչոլե՞ս են կազմվում բայի ըղձական, պայմանական,ենթադրական եղանակները: 7. Բնութազըել Հրամայականեղանակիկազմությունը: ): 8. Թվելանկալս ղերրբայները (օրինակներ են 9. Ռրո՞նք կախյալ ղերբայները(օրինակներ): 10.Ի՞նչբան է բայիկերպը: 11. Քանի՞ Հիմքով են լշոնարծվում բայերը: ն 12. Համաղրական վերլուճական ժամանակներ, ի՞նչ են ղրանք: 13. ի՞նչ են երկրորդականվերլուծական ժամանակները:

են 14. Որո՞նք անկանոն բայերը(տեսակները թվել ): են 15. Որո՞նք պակասավորբայերը: է կազմվում 16. ինչպե՞ս ժխտական խոնարՀչումը:

Դուրս գրել բայերը, որոչել նրանց քերականականկարգերը. մեր քաղցրարաո Հայոց լեզուն, Արի՛, եղբայր, փիառաբանենք Մեր սրտի ջուր, մեր ձեռքի թուր, մեր Հոզու լար Հայոց լեղուն: Հոսել է նա մեր դարերից, մեր սարերից մեր սրտից, միչտ անսպաո Հայոց լեզուն: Արաքսիպես միչտ կենդանի, Նա առաջինկանչն է եղել դյուցազնականմեր նախածոր, 0րորոցիցմեզ փայփայել է մայրրաբարՀայոց լեզուն, ՔերթողաՀայրԽորենացուցմինչն Քուչակն ձեր ծառան ն է Հւսյոցլեղուն: Տվել մեղ երաղ երգ ճանապարՀ' կմոլորվերմեր քարավաննամպրոպաչունչզիչերներին, կկորչեինք,նթե ճամփինչբոցկլտար Հայոց լեղուն: Քանի ցեղեր ցամաքեցինինչպես Հեղեղն ավազի մեջ, Բայցլենինյան ծովինՀասավ մեսրոպատառ Հւսյոցլեզուն: նրան իր ձնոքն է վերցրել մեր պեւտությունն աչլսարՀաչեն Այդ վեչ ձեռքովԷ բարձրանում դեւի կատար' Հայոցլեղուն: նա Այսօր էլ բռնության ղեմ փայլատակումէ բարկացայտ ՀերոսականլեզուներիՀերոս եղբայրՀայոցլեզուն: Թրի նման, Ուրեմն'ե՛լ փիառաբանե նք, փայլեցնե՛սք Որ զրնգա արնի ակ Հավեւտ՝ ւլայծառ Հայոցլեզուն:(ՆԶ): ու

ու

ու

ՄԱԿԲԱՑ

Գործողությանտեղ, ժամանակ,ձն, չափ քանակ ցույց ւովող բառերը կոչվում են մակբայ (բայի վրա դրվող), այսինքն'մակէ տալիս Հատկանիչի Հատկանիչ:Մակբայըչթեքվող ցույց բայը խոսքի մաս է (չի Հոլովվում, չի խոնարՀվում, Հող չի ստանում), բայց դառնում Է նախադասությանանդամ, այդ Հիմնավորումով էլ ղասվում է նյութական իմաստ ունեցող խոսքի մասերիչարու

ում:

Ա,Մակբայներըպատասխանում

որտե՞ղ,ո՞ւը, ե՞րբ, ինչպե՞ս, որքա՞ն Հարցերին.այն նախադասությանմեջ Հիմնականում Հանդես է գալիս պարազայիչարածյուսական ւզաչտոնով (արագ խոսել, դանդաղ քայլել, երեկոյան Հանղիւել, առճավետ բացակայել, դոնեդուռ ընկնել, Հեռու գնալ, ջիչ-Քիչ լցնել, բազմիցսդիմել): Մակբայներըկարող են Հանդես գալ նան ստորոգելիականվեըբաղրիչարաչյուսական պաչտոնով,ինչպես' մեքենայի ընթացքը արագ է: Դպրոցըտանից Հեռու չէ: Բերածղկբկնակիէ: Վաղուց՝ է չեմ տեսել նրան: Ճիչտ է, ածականնէլ է գործողության Հատկանիչցույց տալիս ե պարագայի վերադրի պաչտոն կատարում (լավ երգել, գեղեցիկՀագնվել,խելացիխոսել, բարձր արտասանել,լավ է, գեղեցիկ է..., բայց որպես խոսքի մաս, մնում Է աճական,չի փոխում իր խոսքիմասայինպատկանելությունը:Այդպես էլ որոչ մակբայներ կարող են դրվել գոյականներիվրա ն Հանդես զալ որոչչի չարածյուսական պաչտոնով, ինչպես' դանդաղ ընթացք, արագ Քւայլ, մեն-մենակմարդ,Հաճախակի Հանդիւզում, Հիմնովին խորւուսկում ն այլն, սակայն ընղգծված բառերը մեր կարծիքով,չեն փոխում իրենց խոսքիմասային պատկանելությունը (ինչպես նկատումեն որոչ լեզվարաններ), այլ մնում են որպեսմակբայներ: Նման ղեպքերում գործ ենք ունենում խոսքի մասերի փոխանցումների Հեւ: են

ն նման

|

ու

Մակբայներըկարող են դրվել

ածականներիվրա ն ցույց առարկայի որակական' Հաւտկանիչի Հատկանիչ, ինչպես տալ օրինակ, արտաքուստ գեղեցիկ,չափազանց մեծամիտ, Շազիվ ներքուստ դժգոծ: նկատելի, Ասենք նան, որ սաշմանափակ թվով մակբայներ ունեն նան Համեմատությանաստիճաններ,դրանցից են' արագ դանդաղ ավելի դանավելի արագ, ամենաապրաղ, ուչ ամենադանդաղ, ամենաուչ, չոււտ ավելի ուչ, ավելի դաղ, ամենաչոււտ, չտապ ավելի չտապ, ամենաչտապ,Հառլչուտ, ճե, ավելի Հսպճեպ, ամենաչապճեպ ն այլն: նան

-

-

-

-

-

-

ՄԱԿԲԱՑՆԵՐԻ

ԿԱԶՄՈՒԹՅՈՒՆԸ

Մակբայներնըստ կազմության լինում են 4 տեսակ' պարղ, ձնենրիցառաջացած: բարդ, ածանցավորն քերականական

ՊԱՐԶ կամ ԱՐՄԱՏԱԿԱՆ

նախ, ապա, արդեն, տարազ, արդ, միչտ, դեռ, Հիմա, Հաճախ,չուտ, ուչ, Հեւոո, Հազիվ, մերթ, վեր, վար,չտապ ն. այլն: -

Հարադրական. կրկնավորմակբայներըկազմվում են ածականների,թվականների, զոյականների,մակբայներիկրկնությամբ: 0րինակ,որակամեճ-մեծ կանածականների կրկնությամբ՝

Խոսել,ճուռումուռ

նա-

յել, «պարտ-Հպարոքայլել, ուրախ-ուրախպատասխանել,մանըներկայանալն այլն: մանրը կւորատել, Հիվանդ-Հիվանդ կրբկնությամբ' մեկ-մեկ խոսել, երկու-երկու Թվականների Հինգ-Հինգներո թողնել, տասը-տասը ղասավորել... նստեցնել, տող-տող քբառ-բառ կարդալ, կբկնությամբ' Գոյականների ման ընդգծել, փողոց-փողոց Հավաքել՝ չերեւիգալ, «դղալ-գղալ չերեփ բաժանել» (ժող.): Մակբայներիկրկնությամբ` արագ-արագ քայլել, չուտ-չուտ այցելել, ուչ-ուչ տեսակցել,երբեմն-երբեմնանդրադառնալ: Սակայն միչտ չէ, որ բառը կրկնվում է նույն' ուղիղ ձնով, Հաճախ առաջին բաղադրիչը գրաբարյան բացառականՀոլովի ձեով է Հանդես գալիս (պատեպատ,ղոնեղուռ, տնեւոուն, սաբեսար): Բարդ մակբայների մի տեսակն էլ կցական Համաղրական

են, ինչպես'մեջտեղ, միանգամից, բարդություններն ամենուր, օրեցօր,տարեցտարի,Հեւոզ Հետե:Սրանքկարող են կազմվել նան

Հոդակապով (միաձայն,միաբերան,որոտաձայն,միաՀամուռ, սրտատրուի,կիսաձայն...): Բարդմակբայներիցմի քանիսն էլ կազմվում են առ, ըստ, ընդ, ի նախդիրներով, որոնք գրվում են թե՛ առանձին ն թե՛ միասին են'ժամանակառ ժամանակ, (նայած Հնչերանգի), երես դրանցից առ երես, տող առ տող, զյուղ առ գյուղ, օրըստօրե, ինքնըստինքյան, մեջընդմեջ, գիրկընդխառն, օրնիբուն, փոքրիչատե, վերջիվերջո: Ի նախդիրով են կազմվում նան սարն ի վեր, պատնի վեր, զեւոնէ վեր... առ նախդիրովեն կազմվել Հեւոնյալ մակրայները' առճասարակ ն ւայլն... առայժմ, առմիչտ, առծշավետ,առայսօր, են նեեթ-ով կազմվել իսկույննեթ, այսօրնեթ, վաղննեթ ն այլ մակբայներ: Որոչ մակբայներ էլ կազմվում են ու չաղկապով (դեմուդեմ, տեղնուտեղը,կրկին ու կրկին, նորից ու նորից...): Ո, չաղկապով կարող են միավորվել նան տարբեր բառեր, ինչպես' աջ ու ճախ, ղես ու ղեն, ետ ու առաջ,վար ու վեր, նիստ ու կաց ն այլն: Մակբայների իմաստներ են արտածայտում նան տեղի ա

ու

զիչեր-ցերեկ, տեղ-տեղ, մեջ-մեջց,դես-դեն, փոքրինչ, առավոտից-իրիկուն,լույա-ցերեկով,զենքով-զորքով, Հրովսրով, տնով-տեղովն այլն:

ԱԾԱՆՑԱՎՈՐ ՄԱԿԲԱՑՆԵՐ

Մակբայների ավելի մեծ քանակ կազմվում է ածանցների միջոցով. կան բաղմաթիվ ածանցներ, որոնք միայնմակբայներեն կաղմում ն կոչվում են մակբայակերտ ղրանք ղրվում են գոյականների,ածականների,դեածանցներ, ամառ-ձմեռ,

-

պես-ր բառին միանում են Հողակապով: ն են Նչված ածանցներն էլ Հոմանիչներ դրվելով նույն կամ ւտարբերբառերի վրա Հոմանիչ բառեր նն կաղմում, ինչպես' բնազդ//աբար//որեն,բարեկամ//արար//որեն,ագաճ//աբար//՛ որեն, գազան//աբար//որեն,անկախ//արար//որեն,գերաորոնցից

բար-րը

ն

ա

զանց վերջնական //աբար//որեն//ապես //աբար//որեն//ապես, բայներիկազմության գործում կենսունակ է բար ածանցը, որը ծազում է բարք բառի բար արմատիցն նչանակում է պես, նման, իբքընազնվաբար, բարեկամաբար, ընկերաբար, թչնամաբար, եղբայրաբար, աստիճանաբար,անխղճաբար, ամոթաբար, պատածշաքար,նենգաբար, քաջաբար, գոյականաբար,ածականաբար, մակբայաբարն այլն: Որենածանցըծագել է օրենքբառից օջո Հնչյունափոխությամբ ն նչանակում Լ ձնով, նման, կերպով, պես, ինչպես' անկեղճորեն, ազնվորեն,գիտակցորեն,դաժանորեն,խիզախորեն,մեղմորեն, միամտորեն, վստածորեն, ջերմորեն,գիտականորենն այլն: նս Վես ածանցը կենսունակ է, այն գերազանցապես չատ դրվում է ածականներիվրա' մեծապես, Հատկապես, Հիմնավորապես,զլխավորապես,ընդանրապես, վերջնականապես, բաբոլապես.պես-րըդրվում է նան գոյականների ն Հատկապես արմատապես, իրապես, նյութապես, տնտեսապես,ֆիզիկապես, Հոգեպես,վճւապես, րոպեապես,նախապես: ածանցը ձնի, նմանության իմաստ ունի՝ լիովին, Ովին(ովի) ամբողջովին,գլխովին,ազգովին,բոլորովին,Հիմնովին,կամովին,

տնովի, յուրովին այլն:

ունեն, մակբայակերտ որոնք սակավ զործածություն ածանցներ, նչենք դրանցից մի քանիսը' պատիկ-եռապատիկ, քառապատիկ, բազմապատիկն այլն: տասնապատիկ, կրկնապատիկ, Ուց վաղուց, Հնուց,չուտուց, առաջուց, մանկուց, անց սրտանց,երեսանց, Հետնանց,զիչերանց,չապկանց, ուստ Հեռու. սրանից ներքուստ, արտաքուստ, ե վերուստ, էլ Հեռուստացույցգոյականը, ակի կրկնակի, չեչտակի, միակի, թեթնակի, Հաճախակի, կողմնակի, ացի բերանացի,բառացի,փաստացի,արդարացի, գին ջերմագին,ցավագին,սրտագին,լալագին, մոլեզին, Հիվանդազին, վարի տնավարի,մեծավարի,գողավարի,մարդավարի, -

-

-

-

-

-

-

երեն

--

Հայերեն, անգլերեն,ֆրանսերեն,ռուսերեն ն այլն:

Մակբայների մի զգալի մասն էլ առաջացել Է զրարարի տարբեր Հոլովներից, որոնք կոչվում են Քարացած Հոլովաձներ: Գրաբարիորոչ խոսքի մասերի բացառական Հոլովաձնի որոչ բառեր այժմ մակբայականկիրառություն են ուռացել,այսինքն'վնրածվելեն առւսնձին խոսքիմասի:ԱՀա ի վերուստ, մեկից, դրանցից մի քանիսը' ներքուստ,արտաքուսւո, նորից, միանգամից,Հնուց, վաղուց, ձեռաց, մանկուց,ի սրտե, ի

ՔԵՐԱԿԱՆԱԿԱՆ

ՋԵՎԵՐԻՑ

-

ճնե:

ԳործիականՀոլովից են առաջացել' Հազիվ, սակավ, բնավ, մասամբ, դիտմամբ,անձամբ,պատածմամբ, չուտով: են ՀայցականՀոլովից առաջացել' ցմած,ցարդ, ցայժմ, դուրս (սա

է): դուռն բառիՀոզնակի Հայցականն

Հոլովից են Ներգոյական

առաջացել` Հնում, ներկայումս,ՀեՀիմնականումմակբայները: ւտտագայում, են առաջացել նան Շատ Քիչ մակբայներ Քարացաձ ղզրաբարի Խոնարչման ձներից. դրանցից է, օրինակ, անցյալ դերբայից առաջացած դարձյալ ղերբայը: Բացի նչվածներից Ս. Աբրածամյանըներկայացնում է մակբայական իմաստներով մի քանի Հարադրականբարղործածվող դություններ, ղրանք ինքը կոչում է նկարագրականմակբայներ. դրանք են' ամենիցառաջ, կիսով չափ, ժամ առաջ, մեճ մասամբ, վերին առտիճանի,ծայր աստիճանի,չավից ավելի, չափից դուլս, Հանդիսավոր կերպով,ազատ կերպով,առաջինՀայացքից,օր օրի վրա, մինչն որ աստիճանին այլն: (Տե՛ս Ս. Աբրաձամյան, Զթնեքվողխոսքի մասերը ն նրանց... 258-256): 1965, ԳԱ, Երնան, Էջ

Առաջադրանքներ. 1 Դուրս գրել մակբայներըն որոչել դրանցկազմությունը. Ես Ես

եմ, արդենՀեռացել արդենՀիմա ծեր եմ

(ԵԶ):

0ւոարականըչրջում էր փողոց

առ

տուն...

փողոց, զյուղեզյուղ,

տնե-

(ՀԹ): Գզիրնընկավ ղդոնեղուռ

Տերյան, ինչպես երգեմ Հիչատակըքո, Թող լուռ փովիՀիմա եմ դեմւսնլույս երեկո (ԵԶ): Ու նստուռեցինք իրար ղեմ դեմ Սաստկությամբվառվող կրակի չուրջը (ՀԹ): ՎաՀծաՂ

առ

Նստեց, կրկին առավ մագաղաթյա թերթը ն սկսեց դանդաղ կարղալ գրածը, անվրեպ ուղղել վաղուց դրել, չնկատածբացթողու մները: ԲամինՀանդարտորեն ցւսծէր ՄԱՆ) գունատտերնները: Արամը ներքուստ չափազանց Հուղված էր. նա Հիմա նստած է դուսն կոճղին, որտեղ Հայրն էր նստում միչտ. ներքուստ չափազանց Հուղված էր, արտաքուստ' խաղաղ: նրա կողքինգլխաՀակՀանգիստնստել էր Մուչեղը անընդմեջ,Համբերատարիր չիբուլսն էր ծխում: Սամվել, թանկագին Սամվել....- անդադարբացականչումէր տառ

առ

տառ

ու

-

չարունակ ժպտում էր' Հեգնորեն ուսերը վեր Պարւոատերը

ի անցան զուղզված ջաչելով:Շարան-չարան ուղտերը...

ծնե

նա

բարի Է եղել, ցմա այղպես էլ կմնա, երբնէ մարդու վատություն չի արել, բնավ մեկի վատը չի ցանկացել ն խստիվ աչխատում Է այդւլիսինմնալ: 2. Բար, որեն, ակի, ուց, ուստ, ացի, գին, վարի, երեն ածճանցներովկազմեցեք3-ականմակբայներ: 3, Նախաղասություններ կազմել լիովին, Շնդապատիկ, կրկնակի,վաղ մանկուց,ուչ, չեշտակի,ցավագինմակբայներով:

ՄԱԿԲԱՑՆԵՐԻ

ՏԵՍԱԿՆԵՐՆ

ԸՍՏ ԻՄԱՍՏԻ

Մակբայներնըստ իմաստի լինում են 5 տեսակ' տեղի, ժամանակի, 4նի, չափ քանակի ն ընդծչանրականչ ու

Տեղի Տեղի մակբայները ցույց

տեղը, նախադասության

մակբայներ

տալիս գործողության կատարման մեջ լինում են ԽխոնարՀչված բայով են

արտածայտվածստորոզյալի կամ դերբայի լրացում ն պատասսանում են ո՞ւբ, ոլոտե՞ղ,ղեպի ո՞ւր, ո՞րտեղիցն նման Հարցերին: Տեղի մակբայներն են' ամենուր, ամենուրեք,այլուր, դեմ ու ղեմ, ղեմ դիմաց, դեմՀչանդիման,ընդառաջ, ետ, Հեռու, մեջտեղ, դղոնեղուռ պատն ի վեր, սարն ի վեր, վերուստ, տեղ-տեղ, տեղից-տեղ,դուրս,

ներս,առաջ: Եվ քարավանը Օրինակներ` Աբու-Լալայիգնում է առաջ(Ավ.իս.): Ետ դառ,

իգի՛թ, ետ դառ, անիրավ (ՀԹ): Սրիորդըձեռքը դրեց ծոցը. եռում Է աչիլսատանքը, ՀայագքըՀառեց Հեռու (Շ.): Ամենուրեք աչիսաՀեռու Լ տողներիցմի քիչ կանգնած մեքենան,դրա դիմաց'դպրոցականները,որոնք վեր ու վար են անում, տեղից-տեղչարժվում ն, ընդառաջ գնալով դասղեկի Հորդորներին, ամենուրօգնումեն նրանց:

վար բառերի կապակցությունները, որոնք

ղություն.

ցույց

են

տալիս

ուղ-

Խնդում, իրար ուսի տալով, Երգը զնգում սարնի վեր (ՀԹ)։ ՍուրումԼին չրի կատաղի Հոսանքին վեր:Լեռն ե վար վարգող ու ԱՆ.)։ (Վ. եղնիկը աջ ձախ Լր նայում Այստեղ աջ ու ձախ-ը նույնւվես տեղ Լ ցույց տալիս: Ամենուր ն ամենուրեք մակբայներըցույց են տալիս տեղի ընդՀանուր գաղափարն նչանակում են ամեն տեղ (Ամենուր լսոսվում| Հարցի կարգավորման մասին): իսկդեմառդեմ, դեմՂարաբաղի ..

բերություն, որոնցից մեկր մյուսին Լ ուղղված ղեմքով, ճակատով կանգնած են երկու ակլսոյաններ» Հանդիման («Դեմդիմաց//դեմ (Մուր.): Սրանցումբացի տեղիիմաստիցնկատելի Լ նան ձնի իմաստը: կարելիէ Հարց տալ'՝ ո՞ւր էին կանգնածն ինչպե՞սէին կանգնած:

Առաջադրանք. Դուրս զրել տեղի մակբայներըն դրանցովկազմել նոր նախադասություններ. Վայրիգազաններբներից փախան, Քարեքարընկան,դաւոարկուն եղան (ՀԹ): Քամինգույնզգույն տերեներըդեսուդեն Լ թչում (ՀՔ): Տղաներից

մեկը իջավ ներքն, իսկ նրան կանչում էին ներքնից (ՊՂ): Ուզումեմ փողոց, մտնել տնետուն Հբֆել փողոց վերչիչել մանկությունս (ՄԳ): Ոմանք գյուղեգյուղ չրջում Լին մի կտոր Հացի Հոգսով (ՀԲ): առ

ու

ՃանաւզարՀիցվերն մեկը ջրում Լր մուգ կանաչ առվույտը (ԱԲ): Ամենուր զույներ գույներ, ոսկեզօծել են ն դաչտ ն այգի (Սարմեն): ճերմակ մեղմություն Լ փովում ձորերն ի վար (ՀՍ/։ Տւսն ջանք,որ եւո (ԳԼ): Դեմ Հանդիման ինձ առաջ Լ ւուսնում, իսկ որոչ մարդկանց՝ Հանդիպեցին Հին ընկերները ն ւռեղնուտեղբ գրկախառնվեցին. նրանքեղել Լին երկրից երկիր ն կարուռել Լին իրար: ու

Ժամանակիմակբայներ

Հայերենումամննամեծ Թիվը կազմումեն ժամանակի մակորոնքցույց են ւռալիսլսոնարձվածբայով արտաչայտված բայները,

ստորողյալի կամ դերբայների Հետ կապված ժամանակային բաղմազանՀարաբերություններն պատասխանումեն ե՞րբ,երբվանի՞ց, մինչնե՞րբ, ինչքա՞ն ժամանակն նման Հարցերի: Դրանք են' այժմ, արդեն, այլես, այսօր, այնուշեւոն, այսուծեւտն, առայժմ,առշավեւ, ապա, երբեք, ընդմիչւ,, ուչ, Հիմա, Հետո, միչտ, նախ, նախապես, նախօրոք, չուտ, չուտով, վաղը, վաղուց, վերիվերջո, ամսեամիս,տարեցտարի,օրեցօր,րուվե առ րոպե... ինչպես ասվեց, ժամանակի մակբայները ցույց են տալիս ժամանակայինտարբերՀարաբներություններ' կապված ներկա, անցյալ, ն ապառնի ծարատնության ժամանակներիՀետ: Այսպես' |լսոսելուպածի նկատմամբ ներկայի գաղափար են արտա ՀայտումՀիմա, այժմ, Հիմի, ներկայումս մակբայները, անցյալի դաղափար են արտածայտում առաջ, վերջերս մակբայները, ապազայիգաղափար՝ Հետո, առաջիկայում,Հեւտսգայումմակբայները: առանձինլսումը են կազմում որոնք իմասւուային ւայնմակբայները, են ցույց տալիս գործողության կամ Հատկանիչիդրսնորման Հարաղաղափար. դրանթ են' Հար, Հավեւ,, Հավիտյան,միչ, տնության մչտապես, առծավեւտ, ընդմիչտ,Հուր-Շավիտյան: իմաստայինՀատուկ լշումր են կազմում ժամանակի Հետնյալ անունները' այսօր, երեկ, էգուց, վաղը, առավոտյան,երեկոյան,

կեսօրին:

ժամանակայինորոչ

մակբայներ Լլ արտածայտում նն

գործողության ընդՀաւտումներով երինչպես' դաղափար, դրսնորվելու բեմն, մերթ ընդ մերթ, մեկ-մեկ, ժամանակառ ժամանակ,ինչպես նան' Հաճախ,Հաճախակի: ժամանակիմակբայներից մի քանիսն ել մատնանչում են 14-79

ի ծնե, ժամանակիսկզբնակետ(մանկուց,Հնուց, վաղուց, առավոտիը, ն ի բնե) վերջնակետը (ցմած, ցարդ, ցգերեզման,ցայսօր), ինչպես նան ժամանակի անորոչությունը: առժամանակ, միաժամանակ, այսուշեւտն,այնուշեւոն ն այլն: Նա առաջ լավ ժամանակիմակբայների վերաբերյալ. Օրինակներ (Մամ.): Լ չէր ուղում դերասան էր, Հիմա դարձել ոնժիսոր Սկզբում լւմել, վերջում բաժակը վերցրեց ն իսմեց իմ կենացը (ՄԳ): էզուց նախիրը կտանես արտ (ՀԹ): երնանը երեկ ուրիչ էր, այսօր փոլսվել է, վաղը անճանաչելիկդառնա (Մամ.): Եկեք նախապես,առշավետ ու (ՊԱ)։ Հավետլճում Լ մի միչտ ընդունենք կյանքիղորեղությունը է տարածվում տխուր լորչուրդ (ՎՏ): Բուիկոռինչն մերթ ընդ մերթ Թե չէ լինել ե ծնե գերի մերկ մուսայի (Հթ)։ երգերի (ՀԹ։։ Առայժմամեն ինչ բարնՀաջողէ ընթանում (Մամ.): ու

Առաջադրաննք. Դուրս դրել ժամանակիմակբայներըն դրանցովկազմել նոր նա-

խադասություններ, Դեռ

երեկ անթարթ ինձ Լիր նայում, Այսօր Հայացքդ մի կողմ ես Հառել (Թարգմ.): Ես արդեն Հեռացել եմ, ես արդեն Հիմա ձեր եմ (ԵԶ): վաղնայնտեղ ենք անչուչւ, մերն է Հաղթանակ (Հ. Հով|Հ.): Շատ դարեր առաջ Հին Հայաստանում ՏորքԱնգեղանվամբ մի մարդ Բո (Ղ. կենում էր Աղ.): կարոտը վաղուց եմ երգել ես (ԵԶ): ինչո՞ւ է կյանքը Հաճախչար խաղեր խաղում (ՊՍ/։ վաղուց,վաղուցես դու ինձ մոռացել... Ես ե՞րբ եմ եկել, Լսւոեղ քարացել (4Թ): Մի ճավք զարկի ես մի օր, թուսվ գնաց վիրավոր, Թռչում է միչտ իմ մտքում' թնը արնուո մոլոր (ՀԹ): ու

Ջնի մակբայներ սովորաբարբնորոչվում են գործողության կաՋՁեի մակբայները ձն են տարման ցույց տալու Շատկանիչով,սպլատասխանում ինչպե՞ս, անցնում էր ֆայլելով է՞նչձնով Հարցերին: Օրինակներ` «Դանդաղ ծառուղիով»:«Երելսանարաղ Լր վազում, չէիր կարող բոնել»: Ջնի մակբայներըՀաճայվս ոչ միայն գործողության կատարման արտաքթին' ձնայինՀաւտկանիչեն ցույց տալիս, այլն' գործողության կատարման ներքին Հաւտկանիչ, ինչպես' «Գիտակցորեն մոտենալՀւսրցին»,

«Ազեվորեն կատարելՀանձնարարությունը», «Բարեկամաբար վերաբերվելօտար մարդուն»:Այսինքն': ձնիմակբայկոչված |լսոսքի մասի Համակարգում ավելի մեծ թիվ են կազմում գործողության կողմը ընորոչող մակբայները, դրա Համար էլ ճիչտ են որակական նն որակականմակբայներ որոչ լեզվաբաններ, որ սրանք անվանում (տես Մ. Ասատրյան,ԺամանակակիցՀայոց լեզու, ԵՊՀ, 1983, էջ 379...):

ՋՁնիմակբայներիթիվը Հայերենումբավականինչատ է, որոնց մասը կաղմվում են վերնում նչված ածանցների միջոցով' բար, պես, որեն, ովին, ական,պատիկ,ուց, ակի, վարի,գին... Մինչդնո արմատական 4նի մակրայների Թիվը չատ քիչ է' արագ, դանդաղ,Հապճեպ, չտապ, կամաց,ակամա,իսկույն, Հանկարճ, միասին: ինչպես ասվել է, ձնի պարագայիչարածյուսականպաչտոնեն կաւոարում նան որոչ որակականածականներ (լավ աչխատել, վատ սովորել, գեղեցիկ արտաՀայտվել, Հաջող կատարել, չատ խոսել,Քիչ ուտել), սակայն նման դեպքերում ածականը մակբայի ւ, այլ մակբայաբարէ զործածվում: չե վերածվու նս Հատուկնչենք նան, որ որոչ ղոյականների կրկնությամբ Ե ձն, նչվում գործողության Հաւկանիչ՝ «Շարան-չարանանցան զուգված ուղտերը...», «նա այս բառերն արտասանումԷ ՇատՀատ», «Դպրոցականները խումբ-խումբմւոանթանգարան», ն է տառ-տառ.», «Երեխանկարդում «Տող-(տող արտագրիր» այլն: են վեր Այս ղեւլքում,սակայնկրկնվող ղոյականները ածվում մակբայներին ցույց են տալիս գործողության կատարմանձե ն չարաճյուսորեն ձեի պարագայիպաչտոն են կատարում: Նույնը պետք է ասել նան, երբ ձնի պարագայի պաչտոն են կատարում նան կամ ի նախդիրներով կազմվող կրկնուարցունք թյունները, օրինակ, Թափվեք իմ երգեր արցունք (ՎՏ: Թափվում էին մորս արցունքները կաթիլ կաթիլ (ՄԳ): Եվ կաթիլ է չիթ առ չիթ տաջ արտի մնջ ողկույզի (ՎԴ): մի ողջ սրտով վչտառու Ելավ Հերթի Հերթ, ելավ չար ժողովուրդ ի չար իր խաղ հրզի կախարդիչմոգին պարի, իր տաղ (ՊՍ): Հրաժեչտւտւսլով ճիչտ է նկատել Մ. Ասատրյանը,որ ժողովրդախոսակցական լեզվում են ածանցի միջոցով որոչ բայերից ձնի մակբայներ են կազմվել,ինչպես' չորորալեններս մտավ, վազելեն տեղ Հասավ, մեծ

առ

առ

առ

ու

ու

երգելեն բեմ ելավ, զնզալեն տեղ Հասավ ն այլն, որոնք փասւտտորեն գրական լեզվի անորոչ դերբայի գործիականՀոլովն են (չորորալով, վազելով, երգելով, զնդալով):

Առաջադրանքներ.

Դուրս գրել ձնի մակբայներըն դրանցովկազմելնոր նախադասություններ. Դանդաղճեմում էր ծովափիներգի արքանիմաստուն (ՆԶ): իմ Շւասյրը իրավամբամրողջերեսունւուսրի անընդչատ ւզատեզորքերի Հետ ն ամեն անգամքաջաբար ֆարբազմեցՇապուՀի դեց նրան,բայցւպատերաղմեց (Րաֆֆի ): ւսզնվորեն սն Երկինքնամպած, տխուր լաց էր լինում միալար. Հեռու-Հեռու լեռան ետն խաղում անդադար (ՀԹ): փվայլաւկն Վարդանը փութկոտ, զգուչությամբ բոնեց նրա ղողղոջուն ձեռքը ն ջերմորեն Համբուրեց նրանց մտքերը Բնականարար գնում եին ղեպի արյաց արքան, որից միչտ չարիք էր զալիս: Զինվորներըղույղզ-զույգ,խմբերովկամ մննակ զգուչորենսլանում Էինւոեղիցւոեղ...Դարպասը բացվեցլայնորեն (ԴԴ): Նա չտապ Հագավ չորերը ն արագությամբ դուրս եկավ տնից Գյուղը ՀետղՀետնկենդանացավ,կամաց-կամացուչքի եկավ... Այստեղ պետք է առանձնապեսուժեղացնել ղեկավարությունը... նա պատրաստ եր Համերաչխորենաչխատել գյուղի նոր Հեւո: Նա մեքենաբար նայեցւսյն կապոցին, որը ղեկավարության վրա ղոռովէին դրելսեղանի Մանը ՇՀւտ-Շաւո նա բառ բառ կարղաց զրությունր (ՆԶ)։ 2. Նույն Հատվածճներում ցույց տալ դործողություններիարորոչել տաքինն ներքինՀատկանիչները ցույց տվող մակբայները, նրանցկազմությունը: 1.

ու

ու

Չափ

ու

առ

քանակի մակբայներ

է տալիս գորճողության Մակբայների այս տեսակը ցույց սաստկություն, տարածման աստիճանը, սաշմանը: Սրանք մեջ լինում են բայի լրացում ե ւպատասխանում նախադասության են ինչքա՞ն, որքա՞ն,որչա՞փ, ի՞նչ աստիճանի Հարցերին: են' Զափ քանակի մակբայներն ավելի, ավելի նս, ամեննին, ամբողջովին,առավել, առավելապես,բազմիցս,բոլորովին,գրեու

թե, գերազանցապես,դարձյալ,եռակի, երիցս, ընդամենը,լովին, կրկին,կիսովչափ, կրկնակի,Հազիվ, Հաճախ,Համարյա,մասամբ, նորից,չափազանց,սակավ,փոքրիչատե,քիչ-Քիչ մուռավորապես, ն

այլն:

Նկատելիէ,

չափ ու քանակի մակբայներըլինում են արմաԸսւո որում ւական, կցական կամ կրկնավորն ածանցավոր: աձանցավորներըՀիմնականումկազմվում են ակի, պատիկ,իցս, որ

ւվեսն ւսյլ ածանցներով: Զափի մակրայները ըստ

զործողության իմաստի դրսնորման մի քանի ւռեսակ, Մասի ն ամբողջի Հարարերությամբ գործողության չափը ցույց տվող մակբայներ. դրանցիցեն' մասամբ, Հատկանիչի մասնակիորեն, փոքր-ինչ, փոքրիչատե,թեթնեակի,առավելապես, Հիմնականում,ամբողջովին,լիովին,բոլորովին, գերազանցապես, իսպառնե այլն: 0րինակ՝ «Ես լիովին Համաձայն եմ քո կարծիքին, դու ւորվել ես այդ դործին» նախադասության մեջ ամբողջովին են ամընդգծված մւսկրայները մւաւտնանչում գործողության իսկ «Ես մասամբ եմ ընղունումքո կարծիքը, բողջցականությունը, որովչեւտն դու Հիմնականում, փոքրիչատե ծանոթ ես իրադմւսւոմեջ ընղզծված մակբայները րբությանը» նախադասության

լինում յուրածատկության

են նանչում

ոչ

են

ամբողջական դործողությունը:

2. Զափի մւակբայներից մի քանիսն էլ ցույց են ւուլիս Հաւոկանիչիիմաստի սաստկացումը, դրանցից են' ավելի, էլ ավելի, առավել, չափազանց, սաստիկ, վերին աստիճանին ուրիչներ. ասւսնում: Վերին օրինակ'Ավելիչատ խոսումես, քան ղզործ տանինձ սաստիկ տիճանիմտածոզված էր ընկերոջ գործերով: չում է ընկերոջդ առավելՀամոզվածլինելուվարկածը: Յ. Որոչ մակբայներ չափի էլ ցույց են ւուլիս Հատկանիչի են (ՊՍ): սիրում չեն սիրում, կրկին Վերստին կրկնվելը'Նորից անդրադարձանք նույն Հարցին ն կրկին Համաձայնության

չեկանք:

մակբայներ էլ, որոնք ցույց են տալիս գործողության դրսնորմանմուսավոր աստիճանը,օրինակ' Գրեթե Հասել Լինք մի քանի քայլ էր մնացել, նախատեսված վայրը, մոտավորապես երբ ծանոթ ձայներլսեցինք. մեր ընկերներնէին, ՀամարյաՀասնում էին մեզ: 4. կան

Գործողությանչափի իմաստ են արտաՀայտումնան քանիցս, բազմիցս, բազմակի, Հաճախ, Հշաճախակի մակբայները' «Բազմիցսբեղ ասել եմ ն Հաճախակիկրկնում եմ, որ քեզանից մեծերի նկատմամբՀարզալից լինես», իսկ երիցս,եռակի,քառակի 6.

չաիի իմաստի թվային քանակ մակբայները

որոնք ավելի

չատ

բարձր ոճերին

են

ւպատարագ նզովյալլինես»:«Քառակի ): Հափառի ւլատվին»(«էջմիաձին»

են

արտաճայտում, Հատուկ, օրինակ՝ «Երիցս վՎեմատուցվեց Վազգեն

Ընդճանրականմակբայներ կան ոչ մեծ

թվով մակբայներ,որոնք ըստ կիրառության տարբեր իմաստներ են արտաՀայտում,կամ էլ Հենց տվյալ կիրառուեն տարբեր իմաստներ.այղ մակբայներն Թյան մեջ Համառտեղում են' առաջ, ետ, մեկ-մեկ, մերթ-մերթ, մերթ ընդ մերթ, ստեպստեպ, անընդծատ,անդադար,դեմ առ դեմ, դեմ դիմաց ն այլն: է թե՛ ժամանակի ն Թե՛ ւոեղի Առաջմակբայըղզործածվում իմաստներով: 0րինակներ'Առաջ աղբյուրը ծաղիկների մեջ չէր երեում (ՍԲ): Մենք կամաց-կամացառաջ էինք գնում: Առաջին նախադասությանմեջ առաջ-ը ժամանակէ մատնանչում, երկ-

բորդոււ" տեղ: Մեկ-մեկ մակբայը 3 իմաստ է արտաձծայտում' ւ) չափի իմաստ' մեկ-մեկ տեղաղըրիր, մեկ-մեկ Հաչվեցեք,

բ) ձնիիմաստ'մեկ-մեկ խոսեցեքն ոչ թե խմբով: Մեկ-մեկ նստեցեք, եմ, մեկ-մեկ ել' Հիդ) ժամանակիիմաստ' մեկ-մեկ մոուսնում չում: Նույնը կարելի ասել չուտ-չուտ մակրայիմասին' ա) ժամանակի իմաստ' Շուտ-չուտ արի մեր տուն: Շուտ-չուտ կեր ճաչդ' չսառի, բ) ձնի իմաստ' Շուտ-չուտ խմբավորի՛ր:Շուտ-չուտ քայլիր, Հաչվի'ր, մի՛ Հապաղիր: զ) չափի իմաստ' Շուտ-չուտ Հաճախնույն մակբայը միննույն նախադասության մեջ ել է Համատեղումպարազայականտարբեր Հատկանիչներ. այսպես' անընդչաւտմակրայը, ինչ խոսք, ժամանակիիմաստ ունի, բայց նույն նախադասության մեջ նրան կարելի է վերագրել նան ձնի իմաս, օրինակ՝«Անընդշաւտ անձրնում է»: «Ձեղ մուռ եղանակը

ինչպե՞ս է' անընդատ անձրնում է»: կարելի է նան Հարցնել' «Ձեղ մուո ե՞րբ է անձրնում' անընդծատանձրնում է». կամ մերթ ընդ մերթ մակբայիորոչ կիրառության ղեպքում կարելի Է Հարց տալ ե՞րբ ն ինչպե՞ս: Օրինակ՝ «Մերթ ընդ մերթ այս այն կողմիցլսվում են ինչ-որ իսչչոցներ»: Նույնը կարելի է ասել նան մեկ-մեկ մակբայի մասին, որ բացի այն բանից, որ տարբեր նախաղասություններում է ւտտարբեր իմաստներարտածայտում, Հաճախ նույն նախադասության մեջ էլ կարելի է նկատել նրա տարբեր իմասւոները՝ «Հայրս մեկ-մեկ Է ու

(կա խոսում»

ե

ձն,

ե՛

): ժամանակ

ինչ խոսք, ճիչտ նչում լեզվաբանները, որ ընդչանրական մակբայներիսաչմանազատումըերբեմն այնքան էլ Հեչ չե: են

Առաջադրանքներ, 1. Դուրս գրել մակբայները,որոչել դրանցտեսակըն կազմությունը. իսկ մանկաներգը թափ առավ գնաց. Քարեքարընկավ, պատեպատխփվեց Եվ Հետո' կրկին պոկվեց գնաց Եվ մի պաՀ Հետո Հանկարծ ցաճ թափվեց: Մերթ բողոքում է մերթ գանգատանում, Մերթ դառնումայնպես վսեմ բարի...: կաթողիկոսըմի պաՀ մոռացավ, Թե ինքը որտե՞ղ է ն ի՞նչ է անում... Ասես քնի մեջ նա դանղաղ ժպտաց, Հետո ժպիտը սկսեց Հալվել ս.

ու

ու

ու

Ու

անչծեւովերացավ. Հեւտզչետե

Մինչդեռ աչքերի թափն ավելացավ: ..Փղձկացող ՎեչըՀազիվբարբառեց' Որղյա'կիմ, ո՛րբ իմ... Ու ձայնըմարեց (Պարույր ): Սնեակ «.

Հեւոքը կորավ Անտառըողողվեց ամբողջապես,ճանապարձճի Հետնում ես քայլ քայլ էի առաջնորղիս, մենք բոլորովին:

առ

չարունակ իջնում եինք ներքն, իսկ անտառըՀամարյա մթնել էր, փայլատակող կայծակն էր, միայն թուխ ամպերի մեջ չուտ-չուտ որ ընդծանուր էր Ապա քամինՔիչ-բիչդաղարեց, լույս սփռում: փայլակն սկսեց չողալ մերթ ընդ մերթ, նե որուտը լսվում էր երկնքում վելի Խուլ: ՇուտովՀասանքմի Հեղեղատի: Անսձրնեն արդենՀեւոզչետե դադարեց, տեղ-տեղ երհաց կապույտ երկինքը: Արնիճառագայթները, ամպերիարանքիցչեչտակի թափանցելով, ): ուկեղօծեցին լվացված լեռներն սարերը (բսւոՄուրացանի 2. Բերված տեքստերից առանձնացնելընդշանրականմակբայներըն դրանցովնոր նախադասություններ կազմելը

ու

ԿԱՊ

Հայերենիտասը խոսքի մասերի Համակարգում կապերը դասվումեն չթեքվող խոսքի մասերի չարքում' Հակադրվելով որոնք նյութական իմաստ ունեցողԹ̀եքվող խոսքիմասերին,

արտածայտումեն օբյեկտիվ աչխարչն իր առարկաներով երնույթներով,դրանց Հատկանիչներով գործողություններով, իսկ կապերնարւոաՀայտումեն քերականականիմաս, այսինքն' դրվելովորնէ րառի վրա' այն կապում են ստորոգյալիՀեւ ն այղ բառիՀեւ ղառնում նախաղասության մեկ անդամ,Հիմնականում նան այլ անդամներ: ւպարաղաներ, ու

ու

Ես

եկել եմ դարերից գնում եմ Հաղթական Դեռլիդարերը նորից' դեսլի վառվող ապագան(ԵԶ): ու

Այստեղդեպի կապը դարերը ն ապադանդոյականներըկապել գնում եմ ստորոզյալի Հետ ն դրանց Հետ դարձել է նախաղասության մեկ անդամ' բայական անդամի լրացում' տեղի պաէ

բազա:

օրերի Համար պաչար էին բոնում, կտորների վրա երկինք էին փոում(ՀՍ): ԱստղերիՀեւտ նստել-նիստուկացեմ արել (ՀՍ): Սն.

Համո Սածյանիայս տողերում էլ Համարկապը սն օրեր բառակապել է պաչար բռնել բայի Հնտ ն ձնավորելԷ կապակցությունը

ւլարագա, Հաջորդ նախադասությանմեջ վիա կապը նպատակի է ղոյականն կապել փռել բայի Հեւ ն նրա Հետ դարձել կտուրներ

մեջ Հեւո կապը տեղիպարագաչՎերջիննախաղասության ձնավորելէ բանաստեղծին աստղերիմիասնությունը ն դարձել է միասնության պարագա: ւլետք է նչել, որ կապերիդերը միայն պարագայական Սակայն է

ցույց տալը Հարարերություններ

Հեւո ստորողյալի մասինղեռ չատ

կապեր, որոնք կապում խնդիրներ,ինչպես «Ընկերոջս բան չեմ ւլատմել»: Այստեղմասինկապը են

նան

չէ. կան

նան

է վերաբերության ձնավորել Խնդիր:«Մերդեմ խաղ չկա,-

ասում

որոչ ընդդիմադիրներ», այստեղ էլ դեմ կապը ընդղիմության խնդիր է 4նավորել: կապերը ձեավորում են նան որոչչային Հարաբերություններ (իմ ուսուցչի նման ուսուցիչ չկա, Վարդի պես մի աղջիկ սկսեց երգել), ինչպես նան մասնականբացաճայւիչը կապում են բացաչայտյալիՀետ (Սոնան' որւվեսկուրսի ավաղ,իրեն.սրդարացնում է: Վարդանյանը' իբրն տնօրեն, դեռնս Հասունացած չեր): կապերը Համարժեք են նան Հոլովաձների ն առւսնձին դեպքերում կարող են փոխարինվելՀոլովներով: Նույն նախադասուԹյունը կարելի է կազմել թե՛ կապով ն թե Համապատասխան

են

Հոլովաձնով. օրինակներ' կաւոուն նա

նատած

է

բազմոցի

վրա//բազմոցին ընկերներով//ընկերների Հետ եկավ էր եր որսի մասին ՈրսորդԱվինպատմում Համերզի: //որսից: Այդ

մւսսինզրված

է

գրքում //գրքի մե՛ջ։Ուսանողը նկատողություն

ստացավ դեկանից//դեկանի կողմից: չէ, որ կապերը Համարժեքեն լինում բոլոր Սակայն ղեպքերում Հոլովներին։ Օրինակ «Առանց գրքի չկա զիտություն», «Մայրը բարկացավերեխայիվրա»: ինձանիցբացի բոլորը մասնակցեցին մուս կանգնել էր երեխան Հանրածավաքին: Գրատախտակի ն դողում էր ուռի պես այլն: Բերվածնախաղասություններում առանց, վրա, բացի, մոտ, պես կաւվերը Հնարավորչէ ՀոլովաձներովարտաՀայտել: Անկախնրանից, թե կապը որնէ բառի Հետ խնդիրներ, թե պարագաներէ ձնավորում, այդ կապվողբառը կոչվում է կապայինխնդիր, որի պաչտոնըթելադրում է բայը, որը կոչվում է ւռանում խնդրառու բառ: Այսվես'«Ասֆալտապատճանասվարծը ու

է

«Սկսեցի մտածելԳրիգորԼուսավորիչի դեպի Խորվիրապ»,

է բայի պամասին»: Առաջին նախադասության մեջ տանում Հանջով ձնավորվել է տեղի պարագա' դեպի Խորվիրապ,որտեղ Խորվիրապըկոչվում է կապայինխնդիր (թեն այն դեպի կապի Հետ ւմոեղի է), իսկ մյուս նախադասությանմեջ մտածել պարագա բայի պածանջով ձնավորվել է վերաբերությանխնդիր' Գրիգոր Լուսավորիչի մասին, որտեղ ԳրիգորԼուսավորիչն է կապային խնդիր: է, որ կապերը կախված են բայերիիմաստներից Հասկանալի

(խնդրառուբառից) ն այդ կախվածությունը կարողէ լինել ուժեղ կապը ուժեղ լսնդրառություն է ւպակամԹույլ. օրինակ` մասին Հանջում' խոսել մի բանի մասին,խոսել բայը անպայմանմասին կապնէ պաճՀանջում:Բարկանալբայր պաՀանջումէ վրա կապը (բարկանալերեխայի վրու), կովել բայը պաճշանջումէ դեմ կապը (կռվելԹչնամու դեմ): Ուրեմն,սրանք բայերի ն կապերի ուժեղ են, մինչդեռ նստել բայը կարող է մի քանի խնդրառություններ կապերիՀեւո առնչվել (նստել աթոռի վրա, նստել սեղանի մուտ, տակ, նստել ինձանիցառաջ, նսւոել սեղանիցՀեռու, նստելւպատի Հետո ն այլն), այստեղ նույն իսչնդրառու բառը՝ բայը, առնչվելէ վրա, մուտ, Հեռու, տակ, առաջ, Հետո կապերի Հեւ, ուրեմն զգործ Հետ: ունենքթույլ իսնղրառության նան. որոչ Ասենք նան, որ կավերի ղեր կարողեն կատարել ն/ ունեն ե՛ նյութական Հարաբերականնչանակուբառեր, որոնք

թյուն:Այս մասին'Քեչ Հետո:

ԿԱՊԵՐԻ ԿԱԶՄՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ըստ

լինում կազմության կապերը

են 3

ւոեսակ'

Պարզ կամ արմատական'ի, առ, ըստ, Շետ, պես, մուտ, տակ, վրա, վեր, դեմ, զատ, չափ, ջով. ն այլն: կապական Քերականականձնեերիցառաջացած. կապերի ու

առաջացել է ղդոյականների տարբերՀոլովնեբառերի Հոլովաձներից. զրաբարյան բից'Հիմնականում մեծ

մասն

տրականՀոլովից (մասին,օղին, Հաչվին, պատվին,պաՀին,միջոցին,Հասցեին...) բ) բացառականՀոլովից (երեսից, ձեռքից,կողմից...) դ) գործիականՀոլովից (առթիվ, չնորձիվ, պատճառով,նոատակով, նկատմամբ, վերաբերմամբ,ուղղությամբ, բացառությամբ, կապակցությամբ...) դ) ներգոյականՀոլովից' ընթացքում,գործում (աղեւոր կանխելու գործում...): կավերի մի մասն ել առաջացելէ բայերիթեքման 4ներից (նայած, չնայած, սկսած, Հաչված,չշաչված, վերաբերյալ,ներառյալ, ա)

բացառյալ...

):

կազմությամբ կապերը կազմվել են Նախդրավոր

որեէ

դրանցից բառիՀարաբերությամբ.

են'

Հանուն

նախդրի ), (ի նուն ու

Հանձին,Հանձինս,Հօգուտ (ի օգուտ, ղեո Հ ընթեր, ընդ«ղեմ, նախ « քան...):

«

ի, բաց

Հ

ի, առ

Հ

անց,

առ

ի նախդիրը որոչ կապերում գրվում է առանձին' ի փառս,է Հեճուկս, ի վեր, ի վար, ի տրիտուր, ի Հաշիվ,ի պատիվ, ի դեմո: ի նախդրով որոչ կապերի իմաստը արտ ծայտվումէ Համապատասխանբառի տրականՀոլովով, ինչպես' ի Հաչիվ»Հաչվին, ի Հօղուտծօդտինն. այլն: պատիվջպատվին,

ԿԱՊԵՐԻ ՏԵՍԱԿՆԵՐՆ

ԸՍՏ ԿԱԶՄԱՎՈՐՄԱՆ

կապերն առաջացել են նյութական իմաստ ունեցող խոսքի ուղիղ կամթեք ձներով: մասերից' Գոյականներիուղիղ ձներից' Համար, Հանդերձ,չափ, տակ, տեղ, ժամանակ.թեք ձներից՝ դիմաց, մասին, միջոցին,օզտին, ւպաճին,սիրուն, Հասցեին,կողմից,երեսից,ձՃեռքից, առթիվ, չնորն կատմամբ, պատճառով, վերաբերմամբ, Հիվ, կապակցությամբ, դեպքում, ընթացքում, ի դեմս, ի Հեճուկս, Հանձինս, Հանուն ն անկախ, առընթեր, զուղընթաց, ծՀամապա(Ածականներից՝ նման,

տասխան,Հավասար, մուտիկն այլն: Դերբայներից` նայած, չնայաճ, նայելով, անցածճ,սկսած, վերաբերյալ: Մակբայներից՝առաջ, դեմ, Հեռու, մեջ, մոտ, ներքն, վերն, վեր Ըսւո այն բանի, թե այլ

խոսքի մասերից կապերի վերածված կամ կապի դեր կատարող բառերը ինչքանով են պաՀել իրենց նախկինխոսքիմասային իմաստը, կապերըբաժանվումեն 3 խմբի (Մ. Ասատրյաննիրավացիորեն դրանք բաժանումէ երկու խմբի' իսկականկապերն անիսկական կապեր՝ վերջինիսմեջ ներառելով նան կապական (տե՛ս բառերը նչվ. աչխ.,Էջ 399-400):

նյութական իմաստիցն Հանդես են գալիս միայն որպես կապեր, դրանք են' ի, ըատ, առ, մասին, բացի, դեպի, Համար, Հանդերձ օրոք, չնորճիվ, առթիվ, նկատմամբ,վերաբերմամբ,վերաբերյալ, փոխանակ,մինչն, նախքան,ներքո, միջն, Հետ, ընդդեմ, Հանդեպ, պես, Հանձին,իբրն, որպես,զերդ (ինչպես,որպես),ի դեմս,ի վար, ի վեր, ի փառս,ի Հեճուկս,ի Հաչիվ, Հիման վրա ն այլնչ

ն չեն Հոլովվում, միայն ՀարաՍրանք Հոդ չեն ստանում են իմաստով դորճաճվում: բերական

ԱՆԻՍԿԱԿԱՆ ԿԱՊԵՐ

Սրանքայն բառերն են, որոնք Հանդես են զալիսկապի դերովն չեն զրկվել այն խոսքի մասի իմաստից,որից անցել են կասլերին.դրանց խոսքիմասայինիմաստը երկփեղկված է, դրանք են' մուտ, վրա, տակ, մեջ, չուրջ, դեմ, ղիմաց, առջն, Համաձայն, Հակառակ,չափ, տեղ, նման, զատ, առաջ, Հեւոո, միջոցին: Բնականաբարսրանց մեծ մասը կարող է Հոլովվել ե Հոդ --

Բերենքերկու օրինակ' Մուռ ապադայումչատ բան է փոխվելու (ածական):երեխանՀեռացավսեղանիմոտից (անիսկականկապ): բառերը գոյականներ, ածականներ, մակբայներ Կապական կամ ղերբայներ են, որոնք նախաղասությանմեջ Հանղես են իրենցնյութական իմաստը ն Հարաբերություն են արտաճայւտում: Այսպես,օրինակ «Ժամանակը իր վախճանինկՀասնի, ն արնը մի բուռ մեց ժամոխիրկդառնա» (Ավ. իս.) նախադասության «Ձմեռ է, ժամանակ պետք է տաք մանակը գոյական իսկ ժամանակբառըկապիդեր է կատարել: ծազնվել» այստեղնույն Այդպեսէլ` Հեռու բառը՝ «Հեռու անտառում մի մարդ էր ապբում», այստեղ Հեռուն ածականէ, իսկ «Նա գնացգյուղից Հեռու» բառ է )։ կամ` «Անընդծաւտ (այստեղ դուրս եմ նայում» կապական ն «Լուսամուտիցդուրս եմ նայում». առաջինումտեղի մակբայ է, երկրորդում' կապականբառ, որը կարող է ն ճոլովվել (դրսից ներսմտա, դրսում ցուրտ է ն այլն): կապականբառերն են' ժամանակ,վերն, ներքն, ներս, դուրս, Հեռու, մուռիկ, ձեռքով, գճով, անունով, պատճառով,անունից, կողմից, Հավասար, Համապատասխան, ընթացքում, սկզբում, նպատակով, Հետնանքով,Համաձայն,կից, զուգրնթաց ն այլն: Ճիչտ է, կապերըբաժանվում են նչված 3 խմբերի,բայց դրանք խիստսաշմանաղատվածչեն:

ԿԱՊԵՐԻ ՇԱՐԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ըւո չարադասության կապերըլինում են 3 ւոնսակ' նախադրություններ, ետադրություններն երկդրություններ:

ՆախադրություններՍրանքկապվող

բառերից (կապի խնդիրներից ) առաջ ղրվող կապերնեն, որոնք եւոադրությունների են: Համեմաւոսակավաթիվ են' առ, ն ախաղրություններն առանց, դեւվի,զերդ, Հայերենի ըստ, ի, ի դեմս, իբն, ինչպես, որպես, Հանձին, Հանուն, Հօգուտ, մինչ, մինչն, նախքան,չնայած,քան, քանց: Սրինակներ'Առ այսօր բավարար գիտելիքների Հարցը մնացել է անչետնանք: Առանց մարղ կյանքում չատ է խեղճանում: «Դեպիարեն էին զնում «Ու (ԵԶ)։ երազներէր ւտտեսնում ամբոխները խելագարված» (ՀՍ/։ «Ըստ ընդունված սովորույթի՝ ղեռ կսարմինչնլուսաբաց» քեն անմեղ դավեր» (ՊՍ/։ «իբըն մի Հրաչալի երազ փոված եր անտառը» (ՄԳ): Մին ոռնում է զերդ գազան (ՀԹ): «ՀանձինսԳ. ն չատ առաջ էդ. Աղայանի' Հայլեզվաբանությունը Զաշուկյանի ճա(Մամ.): գնաց» «Հանձին Աճառյանի՝ Հայլեզվարանությունը մ»: նւսչելիդարձավ աչխարձու է ինչպես երնում բերված օրինակներից,եթե կապվող բառր լրացում ունի, կապը ղրվում է լրացումից առաջ (Գնում էինք դեպի ձյունազագաթ Արագածը:Հարցը լուծվեց Հօգուտ արդար ւլածանջի): Ետադրություններ Հայերենիկապերի մեծ մասը եւոադրուԹյուն է, այսինքն' ղրվում է կապվող բառից Հետո. ղրանք են' առաջ, առթիվ, առջն, դեմ, դիմաց, կողմից, Համար, Հեւ, Հետո, մասին, Հեւտնանքով,մեջ, միջով, միջոցով, մուտ, ներքո, ներքն, նկատմամբ,նման, պես, վերաբերյալ, վրա, տակ, տեղ ն այլն: 0րինակներ'«Ջեր տան առաջ խնկի ծառ, Գյուլում ջան» (ժող.): «Բո ւսչքերիդեմ իմ աչքերը կույր» (ՎՏ): «Հողմեր, ինչո՞ւ եք (ՀՍ։/։ այղվես չարանումԱղոթարանի լճերի վրա» «Հայրենիքի Համար,այս ւսղջկաՀամար արժե կովել մեռնել» (ԳՍ/։ «Աստեմ է ղերի Հեւո նսւռել,նիստուկաց սրել» (ՀՍ/։ «Եվ ուռքիւտոսկ նւս սեւ ) : (Գ. իմ ւլարելովւուսլիս Հիչաւտակներն ւսնցյալի» էմին -ծ- Սաշմանափակ թվով կապեր էլ կան, Երկդրություններ որոնք կարող են դրվել կապվող բառերից ե՛ առաջ, ե՛ Հեւոո. դրանք են' անկախ,բացի, ընդդեմ, Հակառակ,Համաձայն,Հանդեպ, Հեռու, չնործիվ, Համապատասխան... 0րինակներ'ԲացիԱրամից(Արամիցբացի) բոլորը կարդացել են Անկախձեր Հարաբերությւններից (ձեր Հա«Վարդանանքը»: րաբերությունների, անկախ) այս գործը պետք է որակով -

-

ու

|

Հակառակմեր ցանկությանը (մեր ցանկությանը Հակատարվի: բոլորիսբաժանորդազրեցին: Համաձայն կառավարուկառակ) որոչման որոչման (կառավարության Համաձայն) ղպրոցնեթյան րում մւոցվեց «Հայեկեղեցու ւլատմություն» առարկան: ՇնորՀիվ դպրոցի տնօրենի(նոր ւոնօրենիչնորՀիվ)կարգավորվեց Հեռուծնողներից (ծնողներիցՀեռու) նւս Համակարգը: ջեռուցման միչտ Հոգում էր նրանց մասին: Հանդեպ ընկերների (ընկերների նոր

եմ Հանդեպ ) միչ բարեխիղճ եղել:

Առաջադրանքներ. 1. Դուրս գրել կապերը, որոչել նրանց տեսակն չարադասությունը. Մի անգամ' զիչերվա մի ուչ ժամի, ՄաՀարինդանդաղքայլեչենքի դիմաց ձեռքը բարձրացրով Հասավ կառավարական նելով դեւի երկինք, բացականչեց.«ԱրվեստիՀրաչագործություն է»: Հեւոո լսնց լուռ կանդնածմնւսց չենքի առջն,ապա ասաց. «Սրանիցբացի Թամանյանըուրիչ չենքեր էլ է նախազծել, Համա ձւսյնորի,նման ւայլ չենքեր էլ սարքվեցին»: բուվեի Հինգ-տասը ու

ու

ու

ն Հանդարտ Հետո չաւիկանգնելուց չարժվեցինք քայլելովւն-

ցանք Աբովյան փողոցի կեսը: ճանապարչն անցանք լուռ ամեն մեկս եր մւոորումներով լուռ տարված:ՄաՀարին կուսցավ ականջիսկամաց Հչնջաց.«Գիչերժամանակմեկ-մեկ գալիս կանգնում եմ Հրապարակում"այս չենքի մուտ Հիանում: Մի գիչեր էլ' ուչ ժամի, ինձ կամաց մոտեցավ մի միլիցիոներ ն աչքերիմեջ մեղմորեն Հարցրեց,թն ինչու եմ մեն-մենակ կասկածն ես մեղմ Հարցրի կանգնածւսյստեղ:Փոխանակ ւպլատասիխւանելու նրան, թե ե՞նչ կփոկխվեր,եթե մենակ չլինեի, ասենք' երկուսով կամ երեքով: միլիցիոներըչփոթվեց, նրա կասկածն Այղւպածին նա ավելիխորացավ. ինձ ընկերաբարառաջարկեցիր Հետ զնալ քաղմաս' պարզելու իմ ով լինելը: Այդ միջոցին խոնարչարար եմ: Նա անկախղրանից, որ ես Գուրզենի կրկին Մաչարին ասացի, նույնառաջարկությունն արեց' ասելով, որ Հեչտությամբ իրեն չեմ խաբի, որ ինքը որոչ տեղեկություններունի ՄաՀարու մասին, որ իրենց ուսուցչուծին վաղուց է ասել, որ Մաշարին մաՀացել Է դարեր առաջ' Բաղդատում: Եվ մննք միասինգնացինքքաղմաս: Այստեղիվելի բարձր պաչտոնյան, ուչաղիր լսելով ինձ, Հավատացինձ ն ասաց, որ իր Հոր զրթերի մեջ անվերապածորեն ու

ու

ու

իմ «ՄրգաՀասը»,որը կարդացել է երկու անդամ»: Նա ասել է որ ներողություն է խնդրում պատածչածթյուրիմացության Համար, բայց ն միաժամանակուրախ է այդ թյուրիմացության չնործիվ ծանոթանալու Հենց իր՝ ԳուրգենՄածՀարուՀետ (ըստ ՌուբենԶարյանի պատմածի): 2. Առանձնացնելերկդրություն կապերը ն դրանցով կազմել նոր նախադասություններ:

կա

նան

Հեւոո

ԿԱՊԵՐԻ

ՏԵՍԱԿՆԵՐՆ

ԸՍՏ ԻՄԱՍՏԻ

Ըսւո իրենց արտածայտած Հարաբերությունների' կապերը բազմազան են' դրանց մի մասը տարածականիմաստ է արտաՀայտում, մյուսը` ժամանակային:կապերի որոչ տեսակներ էլ վերաբերականիմաստներ են արտածայտում,մյուսները` պատճառ, Հիմունք,նպատակ,ձն, սաշմանափակումն. այլն: Ըսւո այդմ ել կապերը լինում են` ՏԵՂԻ (տարածական) Տեղի կապերն արտածայտում են րածական տարբեր Հարաբերություններ. տեղի կապերն են' մեջ, վրա, տակ, մուռ, քով, ներքո, միջն, Հանդեպ,դիմաց,չուրֆ, ղեպի, ի Վեր,ի վար, առաջ, առջն... «Դեպի վե՛ր, սարն ի վեր, քաջասիրտզինվոր» (4. 0րինակներ' ՀովՀ.): «Բարի մուտ է բուսնում ալպիական մանուչակը, պաբիուզներիտակ» (ԱԲ): Դոան առաջ կանգնածէ ավտոմեքենան: Մի Թմբի վրա, մեծ քարի չուրջ նստաճ պախրաներըորոճում էին (Վ. Անանյան): Մասիսների դիմաց Հառնել է Հայաստանի մայրաքաղաքը: Դերզոր անապատըտարածւտտասներկուհրորդ ն է ված Տիգրիսի Եփրատիմիջն։

ԺԱՄԱՆԱԿԱՑԻՆ

Այս կապերը ցույց են տալիսխոսելու պածին (ժամանակ, միջոցին, օրոք, օրով), նրանից առաջ (առաջ, նախքան,մինչն (մինչ...) ն նրանից Հետո (անց, սկսած, Հետո, օրից,ե վեր...)ւոեղիունեցած գործողություն: ժամանակիՀարաբերությանիմաստ ունեն Հեւտնյալկապերը' նախքան,մինչն, անց, օրոք, օրով, Հետո, նախքան,մինչն, միջոցին, պածին,առաջ, ժամանակ,անցած,ընթացքում: Օրինակներ`Այդ միջոցինՀեռվից բազնի նման սլանալով' գալիս էր Արծվին (ԴԴ): կարեն Դեմիրճյանի օրոք ծաղկեց Հա(Մաւք.): Հե ժամանակ կարելի խոսել:Մինչն յաստանը Դասի -

--

առ

տա-

գարունոչ մի մարդ ոտք չի դնում անտառներում (ԱԲ): Դրանից

առաջ եղել Է աչխարՀում մի Հին, մի Հաչտ ժողովուրդ (Սկ): ԱյստեղառաջըՀանդեսէ եկել որպես կապ, բայց «Առաջես էի դպրոցում» այստեղնույն բաոր աչխատում ժամանակի մակբայ է: Նաի, ես կկարդամ այս զիրքը, Շեւտո' դու: Սկսած մւանկությանօրից երզածչանկոմիտասըօր արն չտեսավ:

ՎԵՐԱԲԵՐՈՒԹՅԱՆ

Այս կապերը ցույց են տալիս գործողություն, եղելություն, երբ խոսքր վերաբերում է մեկին կամ մի բանի, դրանք են' մասին, վերաբերյալ, վերաբերմամբ,նկատմամբ, առիթով, Հանդեպ,զգճով,ուղղությամբ ն այլն: կապակցությամբ, «Հնձանում լսոսում էին Արծվիի' սերը ղողանալու 0րինակներ' մասին»(ԴԴ): Փոքրերինկատմամբպետք է ուչաղիր լինել: Գիրքը Հրատարակելուառթիվ չնորչանդես կազմակերպվեց:Ուսուցիչների նկատմամբ ւլեւտք է սիրալիրլինել: Նոր լույս տեսած զրթի վերաբերյալմի թանի Հոդվածներ զրվեցին: Աղջիկսբժչկության գճձովմեծ սեր ուներ. այղ ուղղությամբ էլ զնաց (Շողիկ):

ԲԱՑԱՌՄԱՆ

ՈՒ ԶԻՋՄԱՆ

ԿԱՊԵՐ Դրանք են' առանց, բացի, ղատ, բացառությամբ, փոխարեն, Հանդերձ,տեղ, չնայած, Հակառակ,բացառությամբ... 0րինակներ'Առանց ծնողների դժվար էր նրա Համար, բացիեղբորից ուրիչ Հարազատներ չուներ,նրանց (ՊՂ)։ փոխարենապավինում էր ընկերներին ՍխալներովՀանդերձչարադրությունը չատ Հետաքրթիրէ' բացառությամբվերչին դրվագի, որտեղ գրքի փոխարեն խոսվում է կողմնակի երնույթների մասին: Չնայած Համաձայն չեմ քո ւտեսակետին, բայց Հանղուրժում նմ:

ՀԻՄՈՒՆՔԻ ԿԱՊԵՐ

չնորԲիչ են, դրանք են՝ ըստ, Համաձայն, Հիվ,նայած, Հիմանվրա, կապակցությամբ:Սրինակներ' Համաձայնկանոնադրության,պետք Լ բանակում ծառայած լինես:Ըստ օրենքի' նման աչխատանք տրվում ե միայն տեղի զրանցում Հիմանվրա: Մարդ Հրամանի ունեցողներին: Գործիընդունեցին է կարող Հաջողության Հասնել միայն աչխատասիրությանչնորՀիվ: Շնորչիվ բարձր առաջադիմության'նա ընդունվեց մագիսւտրատուրա:

ՀԱԿԱՌԱԿ ՀԻՄՈՒՆՔԻ

Հակառակ,չնայած, չնայելով (Զնայած տեղիբնակիչ չէր, բայց գործի ընղունեցին։ Հակառակբացասա): կան կարծիքթի'դիպլոմայինըպաչտպանեց են' ՊԱՏՃԱՌԻ ԿԱՊԵՐ Շատ քիչ պատճառով,երեսից,ձեռքից: ու

-

--

-

-.

--

15-79

Ուսումս կիսատ թողեցի նյութապես Օրինակներ` ւսնապաշով լինելու պատճառով(ՊՂ): ինչ փորձանքոր բնությանը գալիս է' որսաղողերի երեսից է. ել որս չմնաց, դադարզյուն եղան նրանց ձեռքից (ՎԱ:' ՆՊԱՏԱԿԻ Հանուն, Համար,նպատակով,Հօգուտ,ի... Օրինակ՝ Համար կյանքը ինձ գցեց Բաքու» (Շիրվ.): «Հաց աչխատելու «Ուսումս չարունակելու նպատակով ընդունվեցիԼոմոնոսովի Համալսարան»(ՊՂ): ՀանունՀւսյրենիքի ժողովրդի նկատմամբ ունեքած սիրո Հունան Ավետիսյանը կուրծքը ղեմ ւովեցԹշնամու նա ղոչվեց ե Հայրենիքի: ւլաչտպանություն զնդացրին,

ՀԱՄԱՊԱՏԱՍԽԱՆՈՒԹՅԱՆ

Ըստ, Համաձայն, ՀամապատասԸսւո նախնականւպայխան,Համեմատ,Հավասար: Օրինակներ` մանավորվածության'ամռանըգնալու ենք Հանզստանալու:Հիմնականում աչխատանքները վերակառուցվեցին նոր ջադրանքներին Համապատասխան«Համաձայն կառավարու--

ու

-

առա-

են թյան որոչման'վնրաբացվելու օտարալեղուդպրոցներ»

Դպրոցականները դաչտում աչխատումէին մեծերինՀավասար: (Մամ.):

Որպես իբրն,որւզես,ինչես: 0րինակներ՝ փորձառու «իբրն ուսուցիչ`նա միչտ օգնումէր սկսնակներին:

ԲԱՑԱՀԱՑՏՄԱՆ

-

դպրոցի ւսոնօրեն' Համբարձում Գրիգորյանը ծաճախ ԵԷ ղասալսումներ կատարում Հատկապես երիտասարդ անփորձ ուսուցիչների մուո)» (Ղարիբ Հայրապետյան):

ՋԵՎԻ ԵՎ ՆՄԱՆՈՒԹՅԱՆ

Պես, նման, ինչպես, որպես...Օրինակներ' «Զեփյուռիպես սաՀելով,գարնանպես բուրելով վազում է մի ղեղուՀի»(Ավ. իս.): Սլանում է եղնիկի նմանչԼուսինեն երգում էր որպես մի Հեղեղ վեր կենար Հւսնկարծ սոխակ: ինչպես երկնքի մթնած ամպերից իջներ։ ինչպես փոթորիկ սաստիկ (ՀԹ): սրընթաց, զյուղիցսլացան մի խումբկտրիճներ ՉԱՓԻ Չափ,ավելի, ավելիքան, մինչն, պակաս...Օրինակներ' Դպրոցականներն էլ աչխատումէին Համարյամեծերիչափ: Լնոնն Հասավ էր աչխատում կարդումավելիքան մեծերը:Ուռթով ի նչ մինչն գյուղի ծայրը: խոսք, Արամը ւզակաս աչխաւտտասեր չէ:

ՄԻԱՍՆՈՒԹՅԱՆ

Հետ, Հանդերձ Համընթաց, զուգընթաց... Խնղրում ենք ընւոանյոք ներկա լինել մեր Հանդերձ 0րինակներ' ուրախությանը:Այգում չրջեք երեխաների Հեւո. դա չատ է: Մայրս սովորեց ն բարձրազույնկրթություն օգւոակար ու

-

--

ու

-

ստացավաչխատանքին զուգրնթաց:

ԸՆԴԴԻՄՈՒԹՅԱՆ

Դեմ, ընդդեմ, դեմՀչանդիման, ի Հեճուկս... իմ Հայրը մեղանչեցիմ դեմ, սակայնչմեղանչեցի ես 0րինակներ' ոչ ոքի դեմ (Ավ. իս.): ի Հեճուկսձեղ, մենք կանք սպեւոքէ լինենք(Գ. էմին): Տրւտնջալովճերության ընդդեմ' ՓԹքթում էր (ՀԹ)։ Գնում էին Թչնամու յուր ծառիւուսկին ղդեմ-Հանդիման:

ՇԱՀԻ ԿԱՄ ՕԳՈՒՏԻ

(Մ. Աբեղյան) Հօգուտ, օղտին, Համար, պատվին...Օրինակներ"Բոլորս էլ աչխատում ենք ճօդգուտմեր երկրի:Միջոցառումըկաղմակերպվելէր Կոմիտասի ծննդյան 130ամյակի առթիվ Բաժակ բարձրացրին զործի Հաջողության ծամարչՑուցաշանդես կազմակերպվեցՀակոր կոջոյանիպատվին (Մամ.) կամի պատիվ Հակոբկոջոյւսնի: --

ու

-

Հիչե՛ր

ածել

ոչ

թե՛բանավոր

Թե՛

գրավոր ն խոսքում պետք է գորթե ի օգուտ, այլ` Հռգուտ,ոչ թե ի չնորձիվ,այլ` չնորձիվ։ -

ՍԱՀՄԱՆԱՓԱԿՄԱՆ

-

Գծով, ուղղությամբ, գործում, մեջ: Օրի-

գծովն առաջավորէ Հատկապեսչախմատիմեջ: նա էլ զբաղվեց արվեստիգծով ն մեճ Հաջողություն ունեցավ այդ գործում:

ԴԻՄԱՌՆՈՒԹՅԱՆ

Հանձին,Հանձինս,ի դեմս: --

Հեչե՛ր

Այս 3 կապլերըսլետք է զործածել միայն անձերի դեքում, ըստ որում Շանձին-ր եզակի թվի կապի կխնդրիՀետ երգաչան), իսկ (Հանձինկոմիւոասի մենք ունենք ազգանվեր Հոզնակի թվի Հետ (Հանձինս Արամ Խաչատրյանի, Հանձինա' ԱրմենՏիգրանյանի, մեր դասական ԱլեքսանդրՍսլենդիարյանի ): Հասավ բարձունքի հրաժչտությունը ի դեմս կապը գործածվում է ն՛ եզակի, ն՛ Հոգնակիկապի ն ի խնդիրներիՀետ (իդեմսԱ. Խաչատրյանի դեմսմեր դասական -

երաժիչտների...) կապը ներգործությանիմաստով է գործածվում: Կողմից չ

Շեն-

իջեցկառուցվել է չինարարների կողմից:կարգադրությունը վել է կառավարությանկողմից: է գործածվում. կապը պայմանի Դեպքում օրինակ՝ իմաստով միայն խոստումդ կատարելու դեպքում կրնկերակցեմ քեզ: ւտարինգերազանցներովփակելու դեպքումքեզ Ուսումնական

Քը

Վ.

ւ

(ՊՂ)։ ՍանկտՊետերբուրգ կտանեմ

Հաւոուկընդգծենք,որ Հայերենիկապերիմի զգալի մասը բաղմիմաստ է, նույն կապը տարբեր կիրառություններում ւտտարբեր Հարարբերությու Մինչնկապն ններԵԷարտածչայչոում,օրինակ' Լ արտաՀայւտում թե՛ տեղի (Գնւցի մինչնզրադարան), ն թե՛ մինչն երեկո): իմաստ (Սւզասեցի ժամանակի Նույնը կարելի է ասել մուռ կապի վերաբերյալ (Սպասում էի մուտ, ն Սսպլասեցի մուտմեկ ժամ): չատրվանի կամ պես, նման կապերը Հիմնականումձնե են ցույց տալիս' Երգումէ սոխակիւես (նման), բայց որոչիչներիիմաստ էլ ունեն՝ Եղնիկիպես (նման) աղջիկ է:

ԿԱՊԵՐԻ ՀՈԼՈՎԱՌՈՒԹՑՈՒՆԸ

(ԽՆԴՐԱՌՈՒԹՑՈՒՆԸ)

կավերի Հոլովառություն կամ խնդրառություն ասելով պետք է թե որ կապր ինչ Հոլովաձնով ղրված |սնդիրլրացում Հասկանալ, է սպաճանջում. օրինակ' բացի կապիթելադրանքով նրա լրացումը բացառական Հոլովով ղբվի (գրքերիցս պեւոք է անպայման բացի/՛/բացիզրթերիցս մուտս ոչինչ չկա): Հանդերձ կապը գորճիական Հոլովով Լ խնդիր լրացում պաՀանջում (Թերություններով Հանդերձ աչխատանքս դրական ղնածչատվեց): Մասին կապիխնղիրը պետք է ղրվի սեռականՀոլովով գործածվածրառի վրա' Հրաչյա Աճառյանիմասին չատերն են գրել: նա այդ գրքի մասինլավ էրխոսում: Այժմ տնսնենք, թե որ կապերը որ Հոլովներով են խնդիր լրացումներ պածանջում: Ժամանակակից Հայերենի կապերի ճնչող մեծամասնությունը սեռական Հոլովով է խնղիր լրացումներ ւվաՀանջում ն նրանց Հետ արտաՀայտումէ տրական Հոլովի իմաստ միասինցույզ են տալիսչարածյուսական ՀարաբերուԹյուններ (տեղ, ժամանակ, պատճառ, նպատակ ն այլն): Այդ կապերը Հիմնականումնտաղրություններեն, կան նան նախոաղդբություններ ն երկղրություններ. դրանք են' առթիվ, առջե, դիմաց, ժամանակ,մինչն, մասին,Համար,ներքո, նման, նկատմամբ, չնորՀիվ,չուրջ(ը), պատճառով,վերաբերմամբ,վերաբերյալ,տեղ, փոխարեն,քով, մուտ, վրա, պես, չափ, Հետ ն այլնչ Բավարարվենք մի քանի օրինակներով' Տոնի առթիվ րաղաքը զարղարել են: Մնը ուսն առաջ այզի կա: Հոր չնործիվ մեծ պաչտոնի տիրացավ: ու

պատճառով րացակայել Հիվանդության

ղասերից: Գրքի տեղ մի դրեք: Ընկերոջդ լավ արտածՀայտվիր: մասին Արնի վրա էլ բծեր կան ն այլն: Հոլովով է խնդիրւլաչանջումն Մեջկապընույնւվեսսեուսկան Հետ ներգոյականՀոլովի իմաստ է արտածայտում իր լրացման (Արտի մեջ (արտում)լորիկ Թով: Այս գետի մեջ (գեւոում)չատ ձուկ կա): Գրքում (գրքի մեջ) վրիլակներ կան:

վերաբերյալՀողվածներ զրվեցին:

է

Շան

Մոտ, վրա, պես, Հետ, Համար,նման, Հօգուտ, Հանձին,Հանուն, ի դեմս կապերի Հետ գործածվելիս առաջին ն երկեն տրականՀոբորդ դեմքի անձնականդերանունները դրվում

Հիչի՛ր

ովով՝

-

մասին,փոխարեն,տակ, դեմ, դիմաց,մեջ, պատճառով, այն ինձ, մեզ քեզ, ձեզ

մոտ, վրա, հետ, պես, համար հօգուտ, հանձին, հանուն, ի դեմս

վերաբերյալ,չնորշիվ կապերիՀեւո գործածվելիսառաջինն երկՀոըբորղ ղեմքի անձնականդերանունները դրվում են սեռական լովով (իմ, քո, մեր, ձեր): ՇնորՀիվ երկդրությունը պաՀանջումէ նան տրական Քեզ ): Հոլով(չնորՀչիվ Հոլովով խնեղիրեն պաշանսեռական Նախաղրություններից ջում Հեւոնյալ կապերը' առանց (Առանց աչխատանքիմնացին Ըստ (Ապրում են ըսւտ պաճանջի): Հանձին (Հանձին չատերը): լավ ընկեր ունեմ): Հանուն (Հանուն ընկերոջ կարելի Է Գեղամի ամեն Հօգուտիրենց ինչ անել): Հօգուտ(Այդ գործըկատարեց գյուղի): ՏրականՀոլովի Հեւո են զործածվում զուգրնթաց (ԱչխատանՔին ղզուղընթացսովորում էր), ընդառաջ (Գործին ընդառաջ պաՀծանջին'չներկայացավ), կից գնաց), Շակառակ (Հակառակ (Տանը կից այգի կա), չնայած (Չնայած Հորդառատ անձրնին' դործի գնացի):

Հիչի՛ր

-

Հիմունքի, ՀակառակՀիմունքի ն բացառման կա-

Հեւ պերնիրենց կապիխնդիրների ): օրինակները

ւորոծվումեն

(տե՛ս

բերված

ՀայցականՀոլովի Հեւտ գործածվում են' առ, դեպի, մինչն, ի վեր, ի վար, իբրն, որսլես, անց, նախքան,չճաչված կապերը: Առ մեկը սեպտեմրերիարձակուրդներեն: Գնումենք 0րինակներ՝ դեպի զալիք ղարերը: Մինչե առավոտ կավարտեմ այս գիրքը: Ներկայացավ մեկ ամիս անց: Նախքան արձակուրդները է որոլես(իբրե)ւոնօրեն: ավարտիր աչխատանքղ: Աչխատում

ԶՀաչվածթԹերությունները՝ Հաջողվածէ: աչխատանքդ Հետ են գործածվում Հեւնյալ Հոլովի կաղերը' Բացառական

կմւոնեսինձանից առաջ): Բացի(իմ ւուսնից առաջ(Քննության մ): Դուըս (Այս կիրակի բացիոչ մի տեղչեմ Հւսնդստանու կզնանք Հեռու է ւսպրում):Վերն քաղաքից ղուրս): Հեռու (Ծնողներից

է Հոապրում է մեզանից վերն): Ներքն (Տանիցներքն առու (իմ )։ Հետո Անկախ անկախներկայացա ցանկությունից Հետո կմտնեմ ): Սկսած(Երեկվանիցսկսած ֆննության (Բեղանից եմ չեմ ավարտում): աչխատում ԳործիականՀոլովի Հեւո են գործածվում՝ Շանդերձ(Ընկերներով Հանդերձչկարողացանք գործն ավարտել): Միասին(Բա): Մեկտեղ (Բոմիասին րբեկամներով կառուցեցինք ամառանոցը է լորով մեկտեղ ւլեւոք աչխատեն): Հեւո չի դործածվում: Ներգոյական Հոլովըկապերի Որոչ կապեր Հավասարապես գործածվում են տարբեր Հոլովների Հեւո, դրանք են' առաջ Հետո, իբրն, որպես, ի վեր ն Դուանառաջ կապասեմքեղ (սեռական):Մի չաբաթ այլն:Օրինակ` եմ առաջ ավարտել գործս (Հայցական): Գնալուց առաջ քեզ (բացառական): կչանղիպեմ Նույնը Շետո կապը" կվերադառնամմի ամիս Հետո (ՀայՀեւոո կտեսնվենք ցական):Մեկամսից (բացառական): (նա

սում):

ու

Առաջադրանք. Արտագրել, փակագծերում դրված բառերը' գործածելով ոլածչանջվող Հոլովներով, Տաւիկս (ըստ երնույթ) լուրջ վիրավորվածէր, ե այղ (քույր) երեսից եղավ: Մենք ամեն կերպ փորձում էինք Հաչտվել (նա) Հեւ: Բացի սովորական(ծառայություններ), մենք' թոռնիկներս, աչխւստում էինք կատարել (նա) բոլոր պածանջները,բայց (դա) Հանդերձչէինը կարողանումտատիկինՀաչտեցնել (մենք) Հետ: Մենք" տան (անդամներ) միասինտատիկի(ծնունդ) առթիվ ն ի

պատիվ(նա) Հանդեսներէինք կազմակերպում,Հավաքվումէինք էր (մենք) Հեւո, բայց նրա (չուրջ). նա կամաց-կամաց Հաչտվում (այդ) մասին ղեռ լոում էր: (Բույր) Շամար ավելի կարնոր էր (տատիկ)ՀամարՀող ւոանել:

կԿրկնողական առաջադրանքներ: 1. Արտադրելկապերնիրենց խնդիրներիՀետ, որոչել կապի տեսակըն կապվողբառի Հոլովները. Դպրոցը գյուղի ծայրին եր' բլրակի վրա: Մեր դասարանը մի ընդարձակսենյակ եր՝ ղոանը մոտիկ, ղիմացի պատից կախված էր զրատախտակը: Անսվաղ պատերի վրա ոչ մի զարդ չկար: Պատուճանինապակու տեղ խմորով փակցրելէին յուղած թուղթ: Միակ ժամացույցն ինճ մու էր։ Մի օր, դեպի բլրակը մեջ ժամացույցսփչրվեց, ն մինչն տարվա վերջը մնացի առանց ժամացույցի:Արն օրերին ստվերով էինք ժամ որոչում,իսկ երբ Հողնեինք: թխպածժամանակ' Երկու չարաթ Հեւոո քառասունի չափ իմ աչակերտներինանունով էի կանչում, չատերի տունը զիտեի, ոմանց ձնողներին ճանաչումէի: Ժիր երեխաներէին' բոց աչքերով, ե որքան արագ ընւոելացանք իրար: 0րապաՀի զանգինես իջնում էի ւոուն սանդուղքով, բլրակի գլխին չճասած, տեսնում էի դպրոցի առաջ ն խմբված երեխաներին: ղանգից Խմբով էլ ներս էինք մնում

էինք զրուցում տարբեր Հարցերիվերարերյալ. չատ

էինք խոսում

): նչանավոր մասին:(Ըստ ԱկսելԲակունցի մարդկանց

«ես իմ Զարենցի

անուչ Հայաստանի բանաստեղծությունից դուրս գրել բոլոր կապերնու կապականբառերը ն ասել դրանցբոլոր Հաւոկանիչները: Յ. Հանձինն Շանձինսկապերովկազմել նախաղասությունները:Սրանքդրվում են միայն անձերիդեպքում(առաջինը'եզակիԹվի, երկրորդը' Հոգնակի): 2. Ե.

ՇԱՂԿԱՊ

Շաղկառլընյութական իմաստից զուրկ' չթեքվող խոսբի մաս է. այն արտածայտումԷ քերականականՀարաբերություններ,այսինքն` իրար Հետ է չաղկապում նախադասությանանդամներե առանձիննախադասություններ: 0, գարնան ամի՛ս, ապրելո՛ւ ապրիլ, Դու, որ բերում ես ծաղիկներ կյանը, ւոարելից(Ս. կապոււտիկյան): ինչո՞ւդու դարձար մածշվան ու

Այստեղու չաղկապը չաղկապել է ծաղիկներն կյանք նախադասության Համադաս անդամները' ուղիղ ի|սնղիրները, իսկ որ նախադասուչաղկապը չաղկապել Է բացաՀայտիչ ստորաղաս Թյունը' զլխավոր նախաղասության Հետ. Դու'

ծաղիկներ

կյանք բերողդ, մ աշվան ինչո՞ւդարձար ւտարելից: ու

չաղկապներնրստ իրենց արտածայտածՀարաբեՀեւոնարար բության լինում են երկու տեսակ' Համադասականն ստորադասականչ

ԵԱՂԿԱՊՆԵՐԻ

ԿԱԶՄՈՒԹՅՈՒՆԸ

Շաղկապներնըստ կազմության լինում են' պարզ, քերականականձներից առաջացած,աճանցավորն բարդ: ՊԱՐԶ Այն չաղկապներն են, որոնք կաղմված են մեկ արման, ու, որ, բայց, այլ, կամ, ապա, էլ, իսկ, թե, քան: Այժմ սլարզ տից՝ են ղիտվում' եթե, թեկուզ, թեպեւ, միայն,սակայն,ուրեմն,քանի, նա չաղկապները:

ՔԵՐԱԿԱՆԱԿԱՆ

ձեերից առաջացած Սրանք չատ քիչ են' որովՀետն,ըստ որում, այնուամենայնիվ,Համենայնդեպս, չնալած, նայած, ասես, կարծես ն այլն:

ԱԾԱՆՑԱՎՈՐ

Նույնւվես չատ քիչ են' այլապես, Հեւտնապես, Հետնեաքբար: -

-

--

Լինում են կցական ն Հարադրական. կցական բարդությունները տարբեր բառերի միասնությամբ դրվողչաղկապներն են' այսինչ, այնինչ, այնուամենայնիվ,այնուՀանդերձ, մինչդեռ, որովշեւն, մինչն, նան, թեն, որպեսզի,քանզի: ՀասկանալիԷ սրանց կազմությունը` այսինչ այս ինչ, ն: Այնուամենայնիվ կազմված է այն ե թեն թե չաղկապը ԲԱՐԴ

--

Հ

-

Հ

-

բառներիզործիւսկան Հոլովաձնից: ամենայն մյուս տեսակը բաղադրյալ կամ ՀարաղդԲարղչաղկապների են են, բականչաղկապներն որոնքկազմված աուսնձին բառերի

ծարաղրությամբ,որոնցում մեծ դեր են կատարում թե, ն, որ չաղկապները,որոնցով կաղմվում են՝ կամթե, միայնթե, քան թե, ասես թե, կարծեսթե, քանի որ, Հենց որ, մինչն որ, թե որ, այնպես որ, մանավանդոր, չնայած որ, այնքանոր չաղկապները: Բարղ չաղկապների մյուս տեսակն Լլ զուղադրականչաղկապներնեն' թեպետ... բայց (Թեպետխոստացել էի, բայց չեկա), թեպետն սակայն (Թեպետնչաւտ աշխատեցինք,սակայնզործը գլուլս չեկավ), չնայած սակայն մեր սրտովչէր, (Չնայած կայն չՀրաժարվեցինք), թեպետ բայց ն այնպես (Թեպետչէի կարող գնալ Հրավերքին,բայը ն այնպես,թեթն խոստացա),եթե ապա (եթե ցանկանաս,ապա դժվարությունը կճաղթաՀարես), եթե ուրեմն (Եթեխոստացել ես, ուրեմն խոստումդ կատարիր), ջանի որ... ուրեմն (Քանի որ չինարարականաչխաւոանքներ են կատարվում, ուրեմն երթուղին փոխվել է), ջանի ոը ուստի ես է (Քանիոր վատ զգում, ուստի պետք զնաս առողջարան): Որ չաղկապը, միանալով ուրիչ բառերի կամ չաղկապների,

սա-

.-

է, այսպես կոչվածթարմատար որ, այնպես չաղկաղներ՝ կաղմում

երբ որ, թե որ, Հենց որ, քանի որ, մանավանդոր, չնայած որ, մինչնոր, այնքան որ: Ցանկամտեսնել Երբ որ բացվեն դոներն Հուսո 0րինակներ' զիմ Կիլիկիա(նածապետՌուսինյան): Հենցոր ծագեց չողքն արնի, անտես, անչետ չքացան (ՀԹ): Շատ էի ցանկանում ֆիլմընայել.մանավանդոր եղբայրսէլ է խաղում:Դրանքսրբություններ են, այնպեսոր պետք է աչքի լույսի ղես պաճղանել:

ՇԱՂԿԱՊՆԵՐԻ

ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ

Համադասականչաղկապները անդամներ («Սարեր չաղկապում նախադասությանՀճամադաս ու ձորեր իրար երեսի նայում են, ժպտում ամպի մչուչով» (ՎՄ), Համադաս նախադասություններ («Երդում է Սարոն, ու չի

ՀԱՄԱԴԱՍԱԿԱՆ

ՇԱՂԿԱՊՆԵՐ

-

են

Հանզիսւո նսւոիվրանում»(ՀԹ): կարենում աղջիկը են Համադասականչաղկապները չաղկապում ջական խոսքեր, ւղարբերություններ:

ամբող-

նան

չաղկապներնեն' ե, ու, նս, նան, էլ, այլ, այլե, Համադասական իսկ, բայց, կամ, սակայն, այնինչ, այլապես, ապա, ինչպես նան Հետեյալ բաղաղրյալ չազկապները՝ բայց ն այնպես, բայց ն, նույնպես ն, ինչպես նան, այն էլ, այնպեսէլ, այն է, ն կամ, կամ էլ, կամ թե, թե չէ, կամ թե չէ, ասլա թե ոչ ն՛ այլն: են կրկնադիր (եշ... եյ թե... թե, ոչ... ոչ, էլ... Համադասական ն էլ, կամ... կամ) զուգադիրչաղկապլները(ոչ միայն այլե, ոչ թե բայը, չնայաճ այլ, թեն բայց, ոչ միայն այլ նան.) ն այլն: ունեն Համադասականչաղկապներն ւուսրբեր իմաստային մասն ունի միավորիչ Հաւոկանիչ,մյուՀատկանիչներ.դրանց մի սը՝ տրոշական, երրորզը՝' ներչակականչ ւսյս բանըչատ 0բինակ'

-.

լավ

Է Զարենցի ւոողերում՝ նկատելի Հեւտնեյալ

ն բազում ուրիչ պոնտներկան, Մեծարենց,կա Տերյան, անձաս Բայց Թումանյանն է Արարատըմեր նոր քնրթության: Առաջինւոողումկա երեք Համադասականնւսխադասություն, որոնցից երրորդը առաջին երկուսի Հետ կապակցվել է ն միավորիչ չաղկապով, իսկ երկրորդտողը նույնպես Համադասական նախադասությունէ, սակայն վերնի նախադասություններիՀետ կապակցվել է բայց ներշակականՀամադասականչաղկապով, որով ՉարենցըԹումանյանինՀակադրել է Մեծարենցին,Տերյանին ն բազում ուրիչ պոեւտներին: Այսպիսով, Համադասականչաղկապները բաժանվում են 4

կւս

։

իմաստային իմբերի'

Միավորիչչաղկապներ ն, ու, էլ, նս, նան, այլն, նույնպես ն, ինչպես նան, ոչ միայն այլե, ոչ միայն այլ նան, ոչ ոչ, թե 1.

--

..

թե:

Այս չաղկապները կարելի է երկու ենթախմբիբաժանել' բուն միավորիչն Հավելումարտածայտող: Բուն միավորիչ չաղկապներն են' ն, ու, թե (վերջինս Համաիմաստ արտաչայւտելու դեպքում): Այս չաղկապները դասական են չաղկապել թե՛ բառեր ն թե՛ Համադասականնախակարող չաղկապներնիմաստայինընդՀծանրուՄիավորիչ դասություններ: թյամբ Հանդերձ ունեն նան մարբերություններ: Ու չաղկապը զործաձվում է ավելի սերւտո Հարաբերություններ նան արտաճայւելու, ինչպես ավելի փոքր միավորներ բառեր կապելու Համար, օրինակ՝

Հավք ու Հովեր եկան կչտիս Անձճենդիպան անցան (Ավ.իս.): ու

Մինչդեռ նե-ր կապում է

մեծ

ծավալի լեզվական միավորներ'

Դա չատ լավ բառակապակցություններ նախաղասություններ: ու

է երենումՀատկապեսնույն կառույցի մեջ'

մոր սուրբ խովքը ծաղրի նչավակ, Հայրենիքը սիրտս ու Հողիս Եվ Հոչուոում են, ւզղծում ոտնատակ, Դու չես ըմբոնի անդունդը վչտիս... (Ավ. իս.): իմ

իմ

-

-

-

Նկատելիէ, որ ու-ին ավելի Հատուկ է նախադասությանանդամներկապելը, իսկ ե-ին' նախաղասություններկապելը: Միաժամանակասենք, որ նչվածը պարտադիր երնույթ չէ. Հաճախ լինումէ նան Հակառակը.դա նկատելիԼ թեկուզ նույն Հեղինակի Հանմուո:ինչխոսք,չափածոյում է նն դա Հաճախկատարվում գավորմանպատճառով: Միայնսիրո լարը մնաց Սրտիսանչուն խորքերում, վառ սիրո երգը չողաց կյանքիսամեն ծալքերում (Ավ.իս.): փառքի ն վայելքի մեջ... Եվ որովՀեւտնչուներ կին ն Ապրեց երեխաներ...(Ավ. իս.): Թե միավորիչ չաղկապը մեծ մասամբ թվարկման իմաստ է Ու ..

արտածայտում.

ձերթե ջաչել,կին, էին Հավաքվել Թե երեխա... Հրապարակում մասնակցումէին բոլորը' թե՛ ուսուցիչները ն թե՛ ծաբաթօրյակին

աչակերտները: ել

ե

թե չաղկապներով նս Հարադրություններ են կազմվում

(ուր էլ, երբ էլ, ինչքան էլ...).

Թե-ով կազմվածների օրինակներ' իբր Թե

դու ես

էլ բան

ասա-

թե ներկա հղել դեպքերին: ցիր... Այնպես խոսում,կարճես Հարցը այնպես ես ներկայացնում, իբրնԹե մասնագեւոես: ես

Միավորիչչաղկապների մյուս ենթատեսակն Լ ծավելում արւտածայւտող խումբը' նան, նս, էլ, այլնս, ինչպես ն, ինչպես նան, նույնպես, ոչ միայն այլն, ինչպես այնպեսէլ: Այս չաղկապեն տվյալ առարկայինկամ Հատկանիչինայլ ներն արտաձՀայտում առարկա կամ Հատկանիչ իմաստ: Հավելելու Հետ ես էլ Ուսանողների ղնացիթանգարան:Սոն, դունս պետք է ղիպլոմայինաչխատանքզրես: Մեծությանը վիճակված են մեծ նան ): Ուսուցիչը ոչ միայն ններ (թարզմ. փորձությու ուսուցանողէ, այլն դաստիարակ: Առւսջինն երկրորդ նախադասություններումՀավելում կա անն ձերի վերաբերյալ, իսկ երրորդում չորրբորդում' Հատկանիչների: են` 2 Ներճակական Այս իմաստի չաղկապներն իսկ,բայը, սակայն, այլ, մինչդեռ, միայն, այնինչ, ապա, բայց ն այնպես, այնուամենայնիվ,թե չէ, եթե ոչ, այլ ոչ թե, եթե աղա, ոչ թե այլ ն այլն: Այս չաղկապներըչաղկապում են ինչպես նախադասություններ, այնպես էլ նախադասության անդամներ: Սրանք նույնպես ունեն իրենց ենթատեսակները,որոնք արտածայտումեն' ււ) Ժխտում Դա ոչ Թե Հարց է, այլ Հարցաքննություն: Ես ներում եմ քեզ. ներում եմ էլի,

-

-

խեղճես դու ե Քանղի

ոչ Թե չար

(ԵԶ):

ՈչԹե ուչացել, չտապել: -- Արդենվաղուցլուսացել է, բայցաչքերս չեն բ) Հակասում (ՄԳ)։ բացվում ես

եւմ

այլ

դու

ես

Ես քո

լույսն էի, քո լուսաբացը, Բայցո՞ւ| էր, ի՞նչ էր քո որոնածը (ՀՍ):

Քեզանից չէի սպասում, սակայն լավ գործ

(Մամ. ):

Ա Ջիջմանիմաստ

-

ես

կատարել

Աչխատանքումդսխալներ կան, այնուա-

մենայնիվդրական եմ գնածշատում:Լավ չես պարապել,բայց այնպեսղրական եմ նչանակում: Յ. Տիոճականչաղկապներ են' կամ, կամ թե չէ, թե, կամթեն

ն

այլն: Պ

ետք է Ամոանը է

Այցի գնալ առողջարան կամ ամառանոց: ծաղիկ տանել կամ նվեր: Երկընտրանքկար գնալիս պետք տղայիառաջ, գործի անցնելուց առաջ կամ գյուղ պետք է գնար, կամթե չէ Հանդգրվաներ ընկերոջ մուռ: Թե չաղկապը տրոչական իմաստովգործածվում է Հաւտկապես ծարցականնախադասություններում՝ Չդիտեմ'ամուսնըդյո՞ւղ պետք է զնամ, թե՞ լրացուցիչ աչխատանքովզբաղվեմ: կգա՞ս ինձ Հեւո, թե՞ մենակ զնամ: Նչենք նան, որ ինչպես Համադասական,այնպես էլ սւտտորադասականորոչ չաղկապներ բազմիմաստեն ն մտնում են տարբեր իմաստայինխմբերի մեջ, նույնիսկ որոչ ղեպքերում ղժվար Է լինում ղրանց տեսակներըորոչելը (այս մասին կխոսվի վերջում):

Առաջադրանք. Դուրսգրել Համադասական չաղկապները,որոչել դրանցկաղզմությունն իմաստայինտեսակները. Տարիներանցան, ն ես նորից Հանդիպեցինրան: Մաղկել են կրկինանտառ այգի: Գորձի մասինխոսել սիրում է, բայց գործ ու

ու

ե՛ երկիրը անելՀե սիրում:Ե՛վ արնը,ն՛ լուսինըն՛ աստղերը,

դւոնվում են անընդչատ չարժման մեջ: նա կարդապածէ ամենուրեք' թե՛ տանը,թե՛ դպրոցում ն թե՛ փողոցում: Թեն ւրեցինք ամեն ինչ, բայց չկարողացանք մնղմել նրա բարկությունը: ՄաՀ կամ ազատություն ուրիչ ելք չկա: Նա էլ դավաճանեցմեր զախեղճ ւողայինլքեցին բոլորը, նան իր մուռիկընկերղափարներին: ները:Նույնիսկքարափի Հաստարուն կաղնին զլութ է ծռում փոթորկիառաջ, իսկ փոթորիկն անսանձելիէ: Մինչե տուն Հասավ, ուռից զլուխ թրջվեց մուկ դարձավ: Թեն երկար ժամանակ է, որ ծանոթացել Լին, բայց իրարից դեռ քաչվում էին: Նրան լքեցին բոլորը, թեն ինքն անմեղ էր: Դու կամ զյուղ կգնաս աչխատելուկամ աչխատանքդ կփոխես: Թերություններկան աչխատանքում,բայց, այնուամենայնիվ,դրական եմ գնաՀատում: Թույլ ես, ուրեմն մեղավոր ես: -

ու

Ստորադասական չաղկապները, է ւոարբերություն Համաղասականների, Հանդեսեն զալիսբարդ ստորադասական նախադասությունների Համակարգումն չաղկապում են նախադասությունը ստորադաս (երկրորդական) Հեւո: գերաղաս (գլխավոր) նախադասության Այղ չաղկապներն են՝ որ, թե, եթե, որովՀշեւտն, որպեսզի,թեն, թեկուզ, թեպետ, քան, մինչ, մինչն, թեկուզ, չնայած, ինչպես նան Հետեյալ Շարադիրները՝թե որ, թեկուզ ն, քան թե, մինչն որ, չնայած որ, նայաճ թե, Հենց որ, չէ որ, քանի որ, քանի դեո, ինչ է թեն այլն: Ստորադասականչաղկապներն ըստ իմաստի լինում են' մեկնական, ժամանակի,պատճառային,պայմանի, նպատակի, բացաճայտման: ղիջման,Համեմատության,մակաբերման, են' որ, թե։ Սրանց Մեկնականչաղկապներն կիՀիմնական րբառություննայն է, որ մեկնականլրացման ղեր կատարողերկբորդական նախաղասությունը կապում են զերադաս նախադասության բայ-ստորոզյալին: 0Օրինակներ' իմացել եմ, որ արջը ւսկանջ է դնում (ՀԹ): կբացատրեմ, Թե ինչու այդպեսվարվեցի նրա Հեւո: իսկ ղու կասե՞ս,թե ինչպեսդուրս եկար այդ ծանր վիճակից:

ՍՏՈՐԱԴԱՍԱԿԱՆ

ՇԱՂԿԱՊՆԵՐ

-

Հավքըբոնեմ թռիչքի մեջ, Տամ եղբորս, որ տանի տուն, իսկ ես խաղամ ջրերի Հեւո, Որ չարչարվեմ մինչ իրիկուն (ՀՍ/։ նաչաղկապները պայմանի պարագա ստորադաս Պայմանի նն են' Հետ: խաղասությունները կապում գլխավորի Դրանք Թե, եթե, որ, թե որ, միայնթե, եթե միայն: Սրինակներ' Թե ուղում ես երզդ լսեն, Ժամանակիդչունչը դարձիր (ԵԶ): Թե ւտիրեսմեծ չաՀ, դու նրա սրտին,

ւուսկ (ՀԹ): Թաթուլն էլ անղորկընկնի ուռքիղ

եզ ժպտան... Եթեբախտն վայելքները ու

Սակայնդարձիր, վերաղարձիրդու կրկին (ՎՏ): Եթե սեր չկա, ինչի Համար պիտիչարչարվեմ չար աչխարձում (ՎՏ): Եթե ինձ Հարցնեն, թե մեր մոլորակի վրա մենից չատ է որտեղ կարելի տեսնել Հրաչքներ, ես կպատասխանեմ"Հայասւտռանում (ՌուքուելՔենթ):կկատարեմ ւլածանջղ,միայնԹե ժամանակ տուր: Գործը Համարիրավարտված,եթե միայն Համաձայն ես իմ պայմաններին: չաղկապներըերկուսն են' որպեսզի ն որ, որոնք Նպատակի

երկրորդական նախադասությունները կապում զլխավորին՝' «Եկա,որ այստեղ,ձեղ Համարայսօրը Հրեղենխոսքերկոեմ խնդում»(ՎՏ): նպատակի

պարագա

են

ու

«Աղա ջան, ես էլ բերել եմ, որ րան սովորի» (ՀԹ): կայուն ազգ լինենք, ղրա Համար պեւոք է միաձուլ«Որպեսզի (Մամ.): վենք» «ՈրպեսզիՀասնես բարձունքներին անՀաս,

Պեւոքէ թԹոչելու Թներունենաս»

(ՀՇ):

Պատճառին ԸՇիմունջի չաղկապներնեն' որովշետն, քանի որ, որ, չէ՞ որ, մանավանդոր, նամանավանդոր (նան' գրաբարյան ջանզի չաղկապը): Այս չաղկապներով պարզարանվում է զերադաս

նախաղասության բայ-ստորոգյալի գործողության

ճառը,երբեմն էլ՝ Հիմնավորումը:

պատ-

Թեն դասագրքերումայս երկու ւոեսակներըբերվում են միանչում է Ս. ԱբրաՀամյանը, սին, բայց ինչես իրավացիորեն

որովՀեւոլ.չաղկապին ավելի չատ պատճառիիմաստն է Հատուկ, իսկ քանի որ, մանավանդոր չաղկապներին' Հիմունքի իմաստը: Դա լավ երնում է Հեւտնյալօրինակներում. «Երեխանդպրոց չէր եկել, որովչետնեՀիվանդ էր», «Ժամանակը ծանր էր անցնում, ԱկնՀայտԷ պատճառիիմասորովՀեւոնքաղցած էինք» (ՎԱ): տը, մինչդեո «Համալսարանն ավարտելուց Շեւոո Շամաձայնեցի գյուղում աչխատել,քանի որ այնտեղ են ապրում իմ ծնողները»: Հետո նորից Շանդիսղեցինք, քանի որ Համակրումէինք «Տարիներ է Հիմունքը: իրար» (ՊՂ):- ԱկնՀայտ սրնեմտածայերենում,ինչպես նան ժամանաԳրաբարում, կակիցՀայերենիբարձր ոճերում գործածվումէ նան քանզի -

ստո-

չաղկապը' րադասական

Քեզ արնը պիտիլինի Հաղթանակիչքանչան,

Քանզիկուրծբդ մի երկինք Է' Քո մեծ սրտովն (ՀՇ): իմաստության

«Հայերըասիացիչեն Համարածիրենք զիրենք, այլ եվրոպացի, ֆանզի լեղուն Հնղեվրոպականճիւղին կը պլատկանի,ն ազգաբանօրեն կենթադրուի, որ կր պատկանի արիական ցեղին...»: ): (Հենրի Մորգենթաուամերիկացիղիվանազեւտ Զիջման(Հակառակ)Շիմունքի թեն, թեկուզ, թերնս, թեպետ, թԹեպետն,չնայած, չնայած որ, փոխանակ: Այս չաղկապներն են զիջականիմաստ. նախաստորադաս արտածայտում այնպիսի դասություն են կապում գերաղասին,որի բովանդակությունիցչի բխում գերադասով արտածայտվաձ գործողությունը, իրողուԹյունը. օրինակներ' «Մայրս թեպետ նաչապետականկին էր, բայց դեմ չէր նորաձնություններին» (ՊՂ)։ «Թեկուզ իւոստացել էի, բայց չկարողացա ուզածդ գիրքը ճարել»: «Թել ժամանակ չունենք, բայց Հանդեսին չներկայանալ չենք կարող»: Չնայած անձամբ չէի տեսել նրան, բայց միչտ լսել կարդացել էի նրա -

-

ու

սովորես,ամբողջժամանակ մասին(Մուր.):«Փոխանակ դասերդ

Համակարզիչովես զբաղված»: Ջնեին նմանության չաղկապներն են' ինչպես, ինչպես որ, ասես, կարծես, կարծեսթե (ժողովրդական' ոնց, ոնց որ, ասես թե), «Զբացածայտված գաղտնիքըինձ պարզապեսՀիպնողացնում է, ինչպեսվիչապ օձը՝ լեռնայինուլիկին» (Մեժելայտիս ): «Այնպես էր սավառնում, ասես թոչուն լիներ»: «Մոնչաց, ինչպես որ (ոնց որ) առյուծն է մոնչում»: «Այնպես ես խոսում, ոնց որ փիլիսոփալինես»: «Բեզ այնպեսես պաՀում,կարծեսթե մեր ւրերն ես»

(ՊՂ):

ինչպեսմի Հեղեղ վեր կենար Հանկարծ

Երկնքիմթնած ամպերիցիջներ. ինչպեսփոթորիկ" սաստիկսրընթաց Գյուղիցսլացան մի խումբկտրիճներ(ՀԹ): Այս տիպի կառույցները նան Համեմատությանիմաստներ նան Հաունեն, որովՀեւտնգործողության ձնը ն նմանությունը Դա Հետ: մեմատություն է մեկ ուրիչ ձնի կամ. նմանության երնում Է Հենց բերված նախադասություններում" «Այնպես է սավառնում, ասես թոչուն լինի» բնականաբարկա թե՛

նմանություն (թոչունի

նման

է

սավառնում):

ձն

ն

թե՛

Մակաբերական ուստի, ուրեմն, Հետնաբար, Հետնապես, -

այնոզեսոր

ն

այլն:

Այս չաղկապներըՀամարվումեն նան Հետնանքի չաղկաղներ, են եղրակացություն, որի Համար իբրն որովՀեւոն արտաձծայւտում Հիմունք ծառայում է նախորդ նախաղասությամբ արտաՀչՀայտված միւոքը:Սրանքմեծ մասամբ Հաւոուկեն գիտական ոճերին' ինչպես'«Բոլոր ձկները չնչում են խոիկներով, իչխանը ձուկ է, ուսի իչխանը չնչում է խոիկներով»: «Մեւտաղներըտաքանալիս ընդարձակվում են, պղինձը մեւտաղէ, ուրեմն այն տաքանալիս Է»: նույնպես ընդարձակվում

Ժամանակային չաղկաղներն են' մինչ, մինչն, Հենց, նախքան, քանի ղեռ, որ, քանի, մինչն որ, երբ որ, «ենց որ, թե չէ: Սրանք

ժամանակի պարագա երկրորղական նախաղասությունները կապում են գլխավորի Հետ' ցույց տալով տարաժամանակյան «Բանիողջ ծամաժամանակյա գործողություններ. օրինակներ' եմ, էստեղ կաչխատեւ, կապրեմ» (Ավ.իս. ): «Այնքան խոսեցինք, մինչն լույսը բացվեց» (ՄԳ): «Հենց որ իմացավել ՄՀեր չկա, Վեր վրա» (ՀԹ): Սողոմոնը12 տարեկանէր, կացավկովով Սասունի որ դուրս եկավ Հայրենի ւոանից (ՊՍ/։ «Դպրոցկգաս նախքան ղասերն սկսվելը»: կանչում էին Հրաչալի Հնչյուններովդյութական, անՀեւտ չքացան (ՀԹ): Ու Հենց չողաց ցոլքն արնի,ւնչոեւ, Երբ որ ծիծւսոն իր բույն ղառնա, Երբ որ ծառերն Հագնին տերն, ): Ցանկամտեսնել զիմ Կիլիկիա(Ն. Ռուսինյան

Հիչի՛ր

երբ բառընչվում է որպես դասագրքերում ստտորադասական չաղկապ, մինչդեռ այն ոչ թե չաղկապ է, այլ Հարցածարաբերական ղերանուն, որովչետն, ինչպես ասել ենք բաժնում,երբ-ր Հոլովվում է' պատկանելով «Դերանունների» -.

ծամ

վա Հոլովման:

Բացաճայտման ստորադասականչաղկապները երկուսն

են'

այսինքն, այն սրանքկապակցում ւյնւզիսինախադասուէ: 0րիթյուններ, որոնցիցերկրորղը ւռաջինի բացածայտումն «կզաս այսինքն մեր նակ' Հանրային դգրաղդաժամաղրավայրը՝ Է.

րան»: «Հրաժարվիրքո

ծուլությունը»:

են

ամենամեծ

թերությունից, այն է'

քո

ինչպես ասվեց վերնում, ն ինչպես երնում է բերված օրինակներում, որոչ չաղկապներբազմիմաստեն, այսինքն' արտաՀայ16-79

ւոարբեր Հարաբերություններ' մտտարածաիմաստային կան,ժամանակային,տրոծշման, Հավելման,պայմանի,Հիմունքին որ չաղկապի այլն: Դա ցույց ւանք թԹեկուղ բազմիմաստությամբ, է որը չաղկապում բազմաբնույթ երկրորդական նախադասուԹյուններ. ածա դրանցից մի քանիսը" Ասաց, որ զբաղված է. չի Եկել է, որ սովորի (նպատակային): կարող դգալ (պատճառի): Տասներկու տարեկան էր, որ ղուրս կխաղամ ջրերի Հեւո, որ եկավ Հայրականւոսնից (ժամանակ): ): որ Արմենի չարչարվեմ մինչիրիկուն(մեկնականԳիւոեմ, ւողան ես. (ուղիղխնդրիիմաստ):Հայտնիդարձավ, որ կառավարությունը նոր որոչում է ընդունել (ենթակա): Մի նեղանա, որ քեզ լավ չի Հասկանում (ներգործողխնդիր ): Սւվասումեմ անՀամբեր, -վՏ ): Տնօրենը որ մեկը իմ փակդոները կբանա ղժգոծ (Հանգման ): իրեն որ չեն (անջատման էր, վերնեներից օգնում Լառ-Մարզարը ոչ ոքի չասաց, որ արցունքներերնացին աչրերում- ԱԲ (վերաբերության) ն. այլն: Բերենք նան այնպիսիօրինակներ,որտեղ նույն չաղկապը կան. թե՛ ստորադասական. բող է լինել թե/ Համադասական չաղկապէ, ունիժաստորադասական Մինչ-ըՀիմնականում մանակայինիմաստ ն սովորաբար առաջադասէ լինում. օրինակ՝ ԸԲո ղդալուց առաջ), «Մինչղու կգայիր,ես գործնավարտեցի» նույն չաղկապը կապակցում է նան Համադասական նախադասություններ" արտաՀչայտելով Հակաղդրական Հարաբերություն, այս դեպքում ղրվում է երկրորդ Համաղասականիցառաջ. օրինակ' «Մայրըխրատումէր որղուն,մինչնա արղեն ջնել էր»: «Անընդչատինձ ես նախատում, մինչ դու էլ ոչինչ չես արել»: Թե չէ չաղկապը Հիմնականում Համադասական է. օրինակ' «Ես Հիվանղացելէի, թե չէ ինչո՞ւ դասի չէի եկել»: Նույն չաղէ նան ժամանակի ւլայմանի կաղը կապակցում ւլարադաերկՀետ. բորդական նախադասությունները ղզլխավորի օրինակներ' ուսումն ավարտեց Թե Հէ, նմիջավես մեկնեց գյուղում «Արմենը (երբ մեկնեց՝ուսումն ավարտելուց Հետո): աչխատելու» Պայմանիպարագա ստորադասիղեւվքում թե չէ-ն Հանդես է գալիս երկրորղականնախադասության սկզբում. օրինակ' «կԿուրսայինիդ վրա երկար կաչխատես, թե չէ «Գերազանց» չես ւոում

են

ու

ստանա):

Այսինքնչաղկապը ՀիմնականումՀամադասականէ' «Գյում242

րին, այսինքն' ծննդավայրս,երկրաչարժիցՀետո դեռ չի բարե«Խոստումդչկատարեցիր, այսինքն' ստախոս դուրս կարգվել»: եկար»:

Այսինջն չաղկապը նան ստորադասականէ ն Համանիչ է ուրեմն, Հեւոնաբար,Հետնապես Հետնանքի չաղկապներին,այսւվես' «Ամբողջ ամռանը ոչինչ չես արել, այսինքն' պարապ թաես, ուրեմնգործերդ Հաջող չեն զնա»: փառել Եվ այսպես, կարելի է բազմիմաստչաղկապների ուրիչ օրի-

էլ բերել: նակներ

Առաջադրանքներ, 1 Գտնել ստորադասական չաղկապներըն որոչել դրանց իմաստայինտեսակները, Եղբայրսեկել էր, որ մեզ օգներչինարարությունըչուտ ավարւոելու Համար:Նա գիտե,որ առանցեր օգնությանչատ ենք ղժվարանում,որովՀչեւտն դրանիցչատ բան չենք Հասկանում: Եթե գործը չուտ ավարտենք,պետք է Հողամասնէլ մչակենք,քանի որ ղեմր գարուն է, ինչքանչոււո ավարտենք, ւսյնքանլավ: իսկ որպվեսղի չոււո ավարւոենք,պեւոք է լավ աշխատենք,չնայած չատ ենք Հոզնում: Լավ գիտենք, թե ինչ է ամառանոցը,որի Համար աչխատում Հոգնածություն չենք զգում: իսկ երբ Հոգնում ենք, իջնում ենք գետըլողանալու, որը մեզանից Հեռու չէ: էչին ավետիս տվին, թե ցնծա ն ուրախ եղիր ն մեծ ընծա ւկարգնիր, որովՀեւտնքեզ թոռ ծնվեց: Եվ էչն ասաց. «Վայ ինձ, բարեկամնե՛ր, եթե Հարյուր թոռ էլ ծնվի, չեն թեթնացնիծւսնրությունն իմ մեջքիբեռան,քանզի կրողը ես եմ, ես էլ լավ գիտեմ, որ դրանից ինձ օդոււո չկա» (վ. Այգեկցի): 2. Առանձին սյունակներում արտազրել Համադասականն ստորադասական չաղկապները'գրելով դրանցիմաստայինտեսակները. Մրոցը,իչարկե, գյուղխորՀուրդ ունի, խորՀուրդն էլ` նախագած: Բայց ն ոչ մի զեկուցում չի ասի այն, ինչ կտեսնենք, եթե տեսնեք, որ ոչ մի փոփոխություն չի կրել, ապրեք Մրոցում որովՀեւոնՀոգատարւոեր չունի: Մրոցը թեն խրճիթ-ընթերցարան ունի, բայց դրանիցի՞նչ օզոււտ, որ թեկուղ այստեղ լրազրեր բիչ են լինում, որովՀետն գյուղում զրաճանաչքիչ կա (ԱԲ): Ես քաչվում երկյուղում էի որեէ կարծիք Հայտնել կամ իմ ու

ու

ու

խոսքն ասել, որովշետն ոչ Եղիա Մարգարեիկառեթն էի ւոեսել, ոչ էլ մանավանղերես ունեի Հորեղբորս Հետ զրուցելու, քանի որ նրա կամքին Հակառակ էի մասնակցում այղ ճանապարՀորղդությանը: Բայցչատ չանցած,ինքն սկսեց ինձ Հեւո զրուցել, եմ անչավատ մնացել Թե ինչու (Աղավնի): Ու

եթե չենք սիրում մենք իրարու,

ինչո՞ւեն աստղերնայսքան ւսնթիվ... Եթեչենք սիրում մենք իրարու(ՍԿ/։ Մայրս չկա,

Բւսյցես

որ տեսնում

երգի... եմ

ձեռքիստվերը նրա...

...Ա՛խ, տեսնես ի՞նչ է անում, Ով որ չունի աչխարչՀում Հայրենականտուն (ՀՍ):

ՎԵՐԱԲԵՐԱԿԱՆՆԵՐ

(ԵՂԱՆԱԿԱՎՈՐՈՂ

ԲԱՌԵՐ)

են նախորդ խոսքիմասերից Վերաբերականները ւտարբերվում ունեն, իմաստ ոչ էլ Քերականական. նրանով,որ ոչ նյութական սրանք վերաբերմունք բառեր են, բայց տարբերարտածայտող

վում են վերաբերմունքարտաձՀայտող մյուս լսոսքի մասից' ձայնարկություններից: Վերաբերականները խոսողի մտածական, ղատողականվերաբնրմունքն են արտաճայտումայս կամ այն իրողության, ղեպքի, սանձիկամ առարկայինկատմամբ,մինչղեռ ձայնարկությունները են արտաձայտում (Հիացխոսողիզգացական վերաբերմունքն մունք, ղարմանք,ափսոսանք,ղժդոծշություն, Հանդիմանություն, բացականչությունն այլն): Ասենքնան, որ վերաբերականներըղարերչարունակ ղիտվել են որսլես մակբայներ. ղրանք, որչես Հատուկ բառախումբ, են նախ` Մ. Աբեղյանը, ւաւզա՝Ս. մակրայներից տարբերակել Ռ. ԱրրաՀամյանը, իչիչանյանը,Ա. Քյուրքչյանը, էղ. Աղայանը,Գ.

ն ԶՔածուկյանը ժամանակակից բոլորլեզվարանները: նյութական իմաստից զուրկ, Ասվեց,որ վերաբերականները չթեբվող խոսքի մաս են, արտաՀայտումեն խոսողիդատողական, կամ երանորով եղանակավորում մտաճական վերարերմունքը,

գավորում են նախաղասությունը կամ երա որնէ անղամը: Դա լավ է երնում Հետնյալ նախադասություններում.

Ափսո՛ս,Անո՛ւչ, սարի ծաղիկ, Ափսո՛սիզիթ քու յարին, Աւիսո՛սբոյիդ թելիկ-մելիկ, էղ ծովւսչքերին...(ՀԹ): Ափսո՛ս Ա՛խ,քո տեսքին, անուչ լեզվին ֆան, կւրուռելեմ, մայրի՛կ Երնե՛լ, երնեկ, երաղ լինիմ,

Թոնիմմուող, մայրի՛կ ֆան (Ավ.իս.):

Մի՞թեվերջին պոետն եմ

ես,

Վերջիներգիչն իմ երկրի... Արդյոքբոցե վարդերն են վառ, Թե՞ վերքերն իմ ՀրաՀրուն (ՎՏ): Առաջինքառատողում Թումանյաննիր ափսոսանքն է արտախոսք է ասում Հայւոում, այսինքն' ղլնածատողական Անուչի վերաբերյալ, երկրորդ քառատողում իսաՀակյաննիր բաղձանքն է մորը ւոեսնելուվերաբերյալ, իսկ երրորդ օրիարտածայտում նակում Տերյանի երկբայական, ենթադրական Հարցումն է արտածայտվածիր ն իր երկրի վերաբերյալ: ըստ կազմության լինում են' պարզ (այո, Վերաբերականներն ոչ, իբը, անգամ, Հենց, թող, թե, Հաւա, իսկ, մի, դե...), ածանցավոր (անչուչտ, անտարակույս,անպատճառ,իսկապես, Շատկապես, Շավանաբար, Շավանորեն...), ջերականականձներից առաջացած(կարծեմ, կարծես, գուցե, ասես, խնդրեմ,երնի, չլինի, իշարկն, արղարն, Շարկավ,իրավ, այնուամենայնիվ,իրոք ն այլն): Բարդ վերաբերականներ,սրանք լինում են կցական (թերես, միգուցե, մինչե, նույնիսկ, աճավասիկ,մի՞թե) ն Հարադրական: Հարադրական ունիթե բարղություններում լայն կիրառություն բառն իր թեականիմաստով (կարծես թե, Շազիվ թե, դժվար թե, երանիթե, իբը թե, ինչպես թե, իբրն թե, ինչ է թե ն այլն): են` Հարադրական բարդություններ մինչնանգամ,մինչնէսկ,

ինչ խոսք, ինչո՞ւ չէ, ինչպե՞սչէ

այլն: բառակապակցություններով արտաձՀայւտված վերաբերականներ՝ինչ էլ լինի, ինչ էլ ուզում Էէլինի, ինչ գնով էլ լինի ուր մնաց թե, ով գիտե, ով իմանա,առանց այլնայլության, ըստ երնույթին ն այլն: կան

ն

նան

ՎԵՐԱԲԵՐԱԿԱՆՆԵՐԻ

ԻՄԱՍՏԱՑԻՆ

ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ

Արդի Հայերենում գործածվող Հինգ տասնյակիցավելի վերաբերականներն ունեն իրենց Հատուկ իմաստները (ըստ իրար իմաստովմոտ խմբերի), սակայնայդ չի նչանակում,թե դրանցում էլ բազմիմաստություն չկա.կա անչուչտ: Ըստ իմաստի վերաբերականները լինում են` ՀԱՍՏԱՏԱԿԱՆ (իՀարկե,իսկապես, արդարն,անչուչտ, անկասկած, իրավ, իրոք, անպայման,անտարակույս, բնականաբար, իՀարկե,ինչ խոսք, ինչու չէ, այո, անխոսն այլն):

ՀազարամՕրինակներ ինչխոսք, որ Նաիրին Ուրարատուն ունեն: Այս ւիաստերն, յակներիւղատմություն անչուչտ,ՀաստաՀեն բոլոր ւում սպատմարանները: կոմիւտասըՀայ երգը Արդարն նա ապացուցեց նան, որ Հայ տարածեց Եվրուղայում. ինչո՞ւչէ, ժողովուրդնունի եր սեիական երգն երաժչտությունը: է, նա ԱնկասկածԲայրոնը Հայժողովրդիմեծագույն բարեկամն մուռ սովորեց մաքուրՀայերեն:Հայերի այո, Մխիթարյանների ամենանչանավոր տաղանդավոր ճարտարապետըիՀչարկե ու

ու

ու

Ալեքսանդր Թամանյանն է, իրավամբ նա մեր տասներկուերորդ մայրաքաղաքիՀիմնադիրնէ: ՎեշափառՎազզեն Ա-ն իսկապես մեծ չինարար էր, բնականաբար, նրա անունըպետք է գրանցվեր Հերոսների Ազգային չարքում: Այո բառը, ինչպես նան Շաստաւտման իմաստ արտածայտող չատ վերաբերականներ(իճարկե, անչուչտ), երկխոսություններում կարող են Հանղես գալ նան որպես ծաստաւտական նախաղասություններ'իբրն ւլատասխան. «Սպարտակ»բալետը: Վերջերս դիւոեցի՞ք Այո Դիտեցի: Հավանեցի՞ք: իՀչա'րկե:Դա Արամ Խաչատրյանիգլուխգործոցնէ: «Գայանեն»: կցանկանայիք լսել նան Խաչաւորյանի օզերա է, լսողըմեծ զ ուտ «Գայանեն» Անչուչտ: ազգային -

-

-

-

-

-

բավականություն կստանա:

ԵՐԿԲԱՑԱԿԱՆ

վերաբերականներըենթադրություն, կասկած

կամ առարկայի Հավանականլինելու վերաբերյալ: Այղ վերաբեբականներնեն' ասես, գուցե, թե, արդյոք, դժվարթե, երնի (թեյ, իբըն (թե), ըստ երնույթին, թերնս, կարծեմ (թե), կարճես(թեյ, Հազիվթե, կարող Է պատաձել,Հավանաբար,Շնարավորէ, գուցե, միգուցե,մի՞թե, չլինի (թե): 0րինակներ'

Մի՞թե դու չէիր, Հայրենի՛ք իմ Հեղ, Որ տայզաներից, մթին յուրդերից ելուզակների Հորդացող-եկող Բյուրնիզակ տեզ Սրտիդմեջ մխված' ընկել էիր խեղճ Քառուղու վրա բալսվող ազգերի... (Ավ. ու

իս.):

Հարցերիս: Թերնս վաղը ընկերղ Գուցեկպատասխանեք

կգա,

ու

(Մաւմ.):

էլ երկուսով երնի միզուցե ճիչտ կպատմեք եղելությունը

պայծառ, Ե՛վ խոցում է ե՛ այրում, Հնչում է միչտ խոր Արդյոք բոցե վարդե՞րդ են վառ, Թե՞ վերբերն իմ Հրաճրուն Մեծ թատրոնում (ՎՏ): ես Ձեզ կարծես տեսելեմ միւոեղ, կարծեմ մենք միասին «Աիդա» ենք լսել: Հավանաբար,Հնարավորէ, թե որովշետն այղ թատրոնում ես Հաճախ եմ Հազիվ սխալվեք, եղել: ՑՈՒՑԱԿԱՆ մերաբերականները երկուսն են' աՀա, աճշավասիկ: ԱՀան Աբարատըմեր' մեր երկրի խորՀրդանիչը: ԱՀավասիկ ն կապուտաչյա Սնանը, ածավասիկն նրա թնրակղզու դարավոր եկեղեցին' Սբ. Աստվածաձծինը' իններորղ դարից:

ՍԱՍՏԿԱԿԱՆ

վերարերականներըընղզծում, չեչտում են նաեն՝ խաղասության որնէ անղամի ավելի կարնոր լինելը: Դրանք ն նույնիսկ, անգամ, այն էլ, մինչն իսկ, մինչե անգամ,իսկ իսկ, ու

-

ն մանավանդ, նամանավանդ այլն:

Օրինակներ,Նույնիսկ մեր սեփականՀողերն են մեղանիցխլել, անգամ մեր Հին մայրաքաղաքները,մինչնիսկ Անին Վանը: Տիզրանըմինչն անդամորդուն չխնայեց, այն էլ պատերազմական թունդ տարիներին:Թչնամինայնքան է լկտիացել, որ մինչն իսկ Շուչին է իրենը Համարում:

ՍԱՀՄԱՆԱՓԱԿՄԱՆ

իմաստ արտաչայտող վերաբերականներն են' գեթ, գոնե,լոկ, միայն,միմիայն,թեկուզ, սոսկ: Դրվելով նախաղասության որեէ անդամի վրա, այն առանձու

նացնումեն որւվեսմիակը,եզակին' Դու լոկ Զարենցես, միայնԶարենց(ԵԶ):

Գեթ վերջին խոսքս լսիր' մի՛ ապրիր մննակ, թեկուզ ղրախ(ՄԳ): Միայն մի բան էր նրան անչանզստացնում' գոնե երկիրնիր Հին (ՍԳ)։ կյանջիվերջինւռարիներին ւտտեսներ ԿԱՄԱՑԻՆ վենրաբերականներնարտաչծայտում են խոսողի կամքը գործողության կատարմանկամ չկատարմանվերաբերյալ. դրանք են' թող, դե, ապա, արի... թող որոտա իմ զլխին փայլակ,կայծակ, Հուր, երկաթ, Թող ղավ ղնե թչնամին (ՄՆ): ես Հետո Ապամի սւզասի՛ր, ջո ճաչըկեփեմ (ՊՂ): ւոում

Դե արի ու

Հավատաայդ ստախոսին:Դե

դու

ել լռիր:

(ինչնէ, ինչնիցե, Համենայնդեպս,ինչ էլ լինի, թեկուզ, այնուշանդերձ,ի միջի այլոց): այնուամենայնիվ, ՋԻՋՄԱՆ

ինչ էլ լինի, նա

պիտի սւտեղծի Հւսյկական գրերը(Սարմեն): ինչնիցե այդ Հարցը պեւք է լուծվի. ի միջի այլոց չատերն են է, Համաբայց զործր զլուխ չեն բերել (Մամ. ): ինչն չարչարվել, ձայնեց, այնուամենայնիվ"չանտեսելով դժվարությունները: Ճիչտ է, Հանձնարարությունը խիստ պատասխանատուԼէ, Շամենայն դեպս կմտածեմ այդ մասին:

ԲԱՂՋԱՆՔԻ

վնրաբերականներնկարտաՀայտում են խոսողի բաղձանքը, ցանկությունը որնէ գործողության, երնեույթի վերաբերյալ. դրանք են' երանի, երնեկ,երանի Թե, երնեկ թե, ուր է, ուր է թե...

Երնեկ

Հաղար մի կյանք, անեմ էլ սրտանց քեղ մւաւուսղ Հաղարն ունենամ

Երանի՛ թե մի օր

ու

(Ավ.իս.): Հանկարծ Բանաքեռիցիջնեիր

Եվ քո սիրած Նորքում կանդնած' Երնանիննայեիր (Սարմեն):

ԺԽՏՄԱՆ

վերաբերականներնեն'

Չէ, չի լոել

ոչ,

չէ, բնավ, ամեննին:

Շոթայի երդի ձենը կաթոգին (ՀԹ): Հաստատական վերաբերականիՀականիչն է, որը գործածվում Է թե՛ նախադասության Հետ ն թե՛ իբրե պատասնախադասարժեք:Բերենք նախախանական բառ,ստանալով ղասության Հետ ղզորձածման օրինակ. Ոչ, ՂարաբաղիՀարցում ոչ մի զիջում չպետք է լինի: Որպեսնախադասությանօրինակ. -- Դուքերբնէ եղե՞լեք Ղարարաղում: Ոչ: Զեմ եղել,բայց չատ րան զիտեմ Ղարաբաղի մասին: Չէի՞ք կամենա, որ Հարցը բանակցային լուծում ստանա: Բնավ, ամեննին, որովշետն Ղարարաղըմեր պատմական

Ոչ-ը

մեծ

այո

-

-

-

-

Արցախնէ:

Շնչերանգն կետադրությունը Վերաբերականների ու

իրենց Հնչերանգով մեծ մասամբ առանձՎերաբերականներն են ունկնդրի ուչադրումյուս բառերից.դրանքՀւաճավս արտասանական դադարով թյունը գրավելունւզատակով նանում

ու

Հնչերանգովտրոծվումեն, որը գրավորխոսքում արտածայտվում է սւտորակետով,դիտարկենք Հետնյալ օրինակները. «Վիկտոր իշարկե, արժանի է նման մեծարանքի.Հիրավի, Համբարձումյանը, աչխարՀչն է նրան ճանաչում: ինչ խոսք, նրա արձանի տենա օժտված ընղաղրումը անՀրաժեչտություն էր: Անկասկած, նա ճանաչում բերեց իր ժոդունակ գիւոնական էր. Հիրավի, ղովրդին: Այո, նա չատ մեծ մարդ եր: Շատ դեպքերում ել վերաբերականներըարտասանականղդադարով ւոարբերվումեն, բայց չեն տրոՀչվում.օրինակներ Ընկնում են գեւոին, ելնում միասին, է իբրնՀաղթելմեկմեկի (ՀԹ): Դժվար երնեկ օջախս վառվեր, Արածանու ափերին Նորից թնղար «Փապուռին», Նորից Հնչեր «Հորովել» (ՍԳ): ու

Ախր ես ինչւզե՞ս վնր կենամ, գնամ, Ախր ես ինչպե՞ս ուրիչւռեղմնում... ես ինձ (ՀՍ/։ Ախր ինչպե՞սապրեմառանց Հիչո՞ւմ ես, անտառ էր, Արդյոք Արդյոք Հիչո՞ւմես, Հեռո՛ւ էր, Հեռո՛ւ Թողչուրջս փովիանանցլռություն, Թողինձ չՀիչեն,Թողինձ մոռանան (ՎՏ): առու...

(ՎՏ):

լսոսքս մի մերժիր, գոնե մխիթարանքիխոսքեր ԴոՎերչին

ասա

):

Առաջադրանքներ. ն որոչել դրանցիմաստները. 1. Դուրսգրել վերաբերականները

չեն մնալու: «Եթե Անտարակույս, նրւսարարքներն անպատիժ մինչն անգամմեջքս ծալված լինի, եթե մինչե անզամուռքս վաոված լինի... միննույնն է, կգամ» (ՀՍ): «Թո՛ղ Հողը թեթն լինի թեզ վրա» (ՀՍ/։ Վերջին պաՀինՀիչե՞ցարղյոքիր Հարազատներին: ծնողներն այղ մասին տեղյակ չէին: Մենք ել, Բարերախտաբար բնականարար,ոչինչ չզիտնինք։ Գեթ վերջին խոսքս մի՛ մերժիր: Գոնե մխիթարանքիմի խոսք ասեիր: Երնի չի կարողացել նրա Հեւո ընղՀանուրլեղուգնել: Ըսւո երնույթին, նրանքնոր ուղիներ են որոնում: ի միջի այլոց, իրար Հետ ուրախ օրեր ենք անցկացրել ծովափին,իՀարկե, նան ուրալս ժամանցներ:նա իսկապես եղել է իմ լավ բարեկամը: նա իրավամբ վատաչելի մարղ է: Լոկ

ւոսնջանք տառապանքճաչակեց կյանքում: նա, Համենայն դեպս, ազնիվ մարդ է ն չի դավաճանիիր ընկերներին: Հիրավի, նւս տաղանդավոր մւարդէր: Մի՞թե վերջին ւլոնտն եմ ես...: նա Ցավոք, ոչ մի լավ օր չտեսավ: Ցավոք, պիտի ասեմ, որ ամեն անցավ:Թող չուրջդ փովի անանցլռություն: ինչ աւզարդյուն անտառ ես, էր, առու... Արդյո՞ք Հիչում ւվես էր, երազի Հեքիաթի մեծ նման: Արդարն, չատ կորուստը նրա Համար էր: Անւտարակույս, նա ձգտելու Է Հաչտության, ն մենք, անչուչտ, կՀաչտվենք: 2. Վերաբերականների յուրաքանչյուր տեսակովգրել երկուական նախադասություն: ու

ՋԱՑՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆ

նյութական իմաստից զուրկ, չթեքվող ՋՁայնարկությունները զգացական, կամային վնրաբերմունք, կոչ կամ. նմանաձայնու-

բառերնեն: Թյուն արտաչայտող

Ձայնարկություններիամենակարնոր առանձնաձչատկությունը նրանց յուրաչատուկ' բացականչականառողանությունն է, խոսքում արտաՀայտվումէ բացականչական որը գզրավոր նչանով կամ չեչտով. Վոչ, վո՛ւչ, Անուչ, վոչ, վուչ, քուրիկ, Վո՛ւչֆու սերին,ֆու յարին...(ՀԹ)։ Էյ Հին ծանոթներ,Է՛յ, կանաչ սարեր,

(ՀԹ): միտս ընկան... ձեղ ւոեսա Ախ, սիրտս, նանի, չզիտեմ ընչի, Մինլաց է լինում սնակնած, ւոխուր...(ՀԹ): ԱՀա

ու

-

Սակավածնչյունությունըձայնարկությունների ձնային Հատկանիչներիցմեկն է. դրանց մի մասը կազմված է մեկ ձայնավորից (ա, է, իշ ու, լո Ժ՛։:

Ա, ղարմանում եմ

ես'

ճանաչելով նրան (ԵԶ։։

ասացիր... Է, ուզում ես, գնա, ջո գորճն է (ՄԳ): 0, ո՞ր բակուից, այ սներես, ԱՀա

չարեմ,Հիչիր

ու

տնս

Ու,

այս

ի,

ղու

էլ բան

ո՞ւր Հասանք:

(ՀԹ):

մեկ ձայնավորից մեկ բաղաձայնից (մյ, Էյ, 14, Հ, մխ, ո, լո, ճխ, վա՛ յա, Հմ, տ, ճո, ֆո... ն այլն): Ար., իմ բախտր կանչումէ ինձ (ՀԹ/։ րի.,իմ ճամփեն մոլոր գնաց (Ավ.Իս.): Ռշ, ինչ սն վիճակ բեղ բաժին ընկավ, Սնաթա՛խտքուրիկնաղելիԱնուչ(ՀԹ): Էյ, Հինծանոթներ, էյ (ՀԹ)։ Լո՛ ԷՆ լո մեր կանաչսարեր... լո՛լո՛ սարեր,Մաղկուռ

կազմվածեն

նան

ու

(ՀԹ): Էյ Մանթոսչի սարերՏարոնի... երազ Հովիւո,Դու զմրուխտե օրորոց

(Ավ.

իս.)

Ավելի չատ են երկու բաղաձայնից ն մեկ ձայնավորից կազմվածձայնարկությունները(վայ,վախ,վո՛ւչ,վո՛ւյ,Հա՛յ,Հո՛ւյ, Հեյ, ջա՛ն, պա՛Հ, փու, օՀո՛...): (ՀԹ): վայ, վա՛յ,Մոսի՛ֆան,ինձ մի՛ըսւվանիր Հեյ ճամփանե՛ր, ճամփանե՛ Անղարձ Հին ճամփաներ... (ՀԹ): վայ, մայրիկ ջան, տես բակն դուռը լի ինչքան սպիտակ ու

յ

ու

թիթնո է գալի (ՀԹ): Ձայնարկություններըլինում են նան Հարադրավորբարդությունների բաղադրիչներ'ախքաչել, ախ ու վախ անել, ջան ասել, Հեյ վախ, Հեյ ջան, որոնց մի մասը գրվում Լ միության գծիկով' Հայ-Հայ, Հեյ-ՀԱյ, Հալյ-Հույ, վա՛յ-վո՞ւյ, տաքչի-տա՛չի,ճըզ-վրզ, Հաֆ-Հաֆ.

Հեյ ջան Հայրենիք,ինչքան սիրուն ես... (Ավ. իս.):

Հեյ վախ, կորան իմ թներս, ընկա զիրկղ, Ալազյազ(Ավ. իս.):

ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ

ՋԱՑՆԱՐԿՈՒԹՑՈՒՆՆԵՐԻ

Ըստ իրենց իմաստայինբնույթի ձայնարկություններն

բազմազանդրսնորումներ, որոնք Համախմբվում են

ունեն

ւռեսակների

մեջ'զգացական, կամային բնաձայնական:

ԶԳԱՑԱԿԱՆ

խումբն են կազմում ն Սրանքամենամեծ ն

-

ար-

ւուսՀայւոում են

խոսողի ամենատարբերզղացմունքները՝ ուրախություն, ցավ, զարմանք, զղջում, վախ, ափսոսանք, արշամարծՀանք, ղժդոծություն, զզվանք, անտարբերությունն այլն: Այս ձայնարկությունների մի զգալի մասը բազմիմաստէ, արւուսՀայտումէ ամենաբազմազանզգացական վերարբերմունքներ, օրինակ,սխ ձայնարկության Համար Մ. Ասատրյանըբերում է 7 Ս. ԱբրաՀամյանը իմաս, վա՛լ-իՀամար բերումէ 6 իմաստ, իսկ Սւո. Մալիւասյանցնիր բառարանումբերում է վալ ձայնարկության 14 տեսակ: Եվ այսպես, զգացական ձայնարկություններն ունեն իմաս-

ուրախության ն Շաճելիության մմ, մխ, ջան, օխտյ, վայ, ույ, 44, ժյ... Հել ջան: Ախ, ինչ լավ էին անցնում ջւաՀելությանօրերը:Ա, Օրինակներ, ծրաչալիրան Լ: Զւմ՛ն,նորիցիմ Հայրենիքում եմ: վայ, էս ինչ լավ բան ես րել: 0իոայ, ջան,լավ Հանզստացա: ապրեք,երեխանե՛ր ւս)

-

ինչքան սիրունես... (Ավ. Օյ, ինչ լավիկնէ: էյ, ջան Հայրենիք, ո.

):

բ) Զարմանք օՀո՛, ժ, բաք,պա՛ճ,պա՛Հ-պա՛Հ,վաք,վայ, վա՛՞... Վա՛շ, էս մարդիկ ինչ վաղ են քնում (ՀԹ): Վայ,մայրի՛կ ջան, ես ւե, որտեղի՞ց քաղել:0. ինչ Հրաչք է... 0Հո՛ ւսյսքւսնբանջար Հրաչք է: Գ. Հ-պա՛շ,այստեղ ղարմանալու ոչինչ չկա: Վա՛ երբ եկար, որ ես չնկատեցի: վա՛Հ, նման բան չէինք տեսել: վաշ, էսքան ել չար լինի մարդ (ՀԹ): վաշ, զիլ, ոխ, ամաղ, գ) ծավ, վիլտ, վախ վադ, վի, ոյ, --

սա

-

Հայ-Շարայ... Վայ, Հարաէյ,փախե՛ք, մեծեր, երեխեք... (ՀԹ): ԱԽ, սիրտս... Ամա՛ն Հասեք... Վոչ, վոչ, Սարո՛ վուչ, վուչ, իգիթ (ՀԹ): ինձ ինչ, ավաղ, բլբուլները Բինզյոլի (Ավ. իս.)։ Ախ, իմ ճամփես մոլոր գնաց, Անտակծովին դեմ առա, Վա՛խ,իմ սերս անցավ, զնաց Ետ կանչելու ճար չկա (Ավ. իս.): «դ 8, փառք մի, լադ, զայ, ավե, ճկ ղբ

լան)

-

2...

Հեյ գիդի, մբը էրգիր չյաքար էր, մնաց չան բերան (ՍԳ): Վայ, իմ անմեղ ոչխեղճւողաս,էս ինչ օրն ես ընկել: Վո՛խ-վա՛խ, -

խար,- մղկտաց Հասոն...

(ՎՓ): ընկա գիրկդ, Ալագյազ(Ազ. իս.)։ օր

ու

արն

իմ թԹներս, Հեյ վախս, կուռրան

Ախ, մեր սիրտըլիքը

դար,

ցավ,

չտեսանք, վոմխ,մերկյանքըսնով անցավ, ԱչխարՀից

բան չիմացանք (Ավ. իս.): ե) ՏՇաճություն,զզվանք փու, ֆու, թուՀ, փուՀ, վամ... Թո՛ւՀ ձեր նամուսին...Ֆո՛ւ, անտաչ, վայրենի...ի՛ չան երես ունի... Փուծ, ինչ զղվելի տիպն է: զ) Հանդիմանություն, կշտամբանք մյ, վայ, վա՛Հ, վալ-վայ, ադ-ադ,էխ, «ֆ։ Ցուրոր ւուսրա՞վ,վա՛շչ, ւոնաչեն...(ՀԹ.)։Այ ւող, քեզ չե՞մ Հետ դրա մի երեասել այլես խաղա:Վոմյ-վա՛յ, ի՞նչՀանդուգն են: Մֆ, էլ չեմ դիմանում էս դաժան պայմաններին:Այ, խաներ դու կկո՛ւ, Հիմա՛ր կկու, քանի՞ փոքրիկ ձազ ունես դու: Զգացական ձայնարկություններն արտաՀայտում են նան խրախուսանք(Հէյ, ձեղ մատաղ, բանվոր տղեք), պարծանք(Հայ Հույ, քեզանից վախեցող չկա), սպառնալիք(Խելոք մնա, կծեծեմ, Հւմ՛), վախ, երկյուղ (Վայ, Հարայ, փախեք:Աման, Հողեմ զլուխը չածի) (ՀԹ): -

-

2.

կոչական ձայնարկուգրավելու միջոց են. սրանցով խոսողը դիմում Է խոսակցին կամ երրորդ անձի առարկայի նրան մի բան Հաղորդելու, մի գործողության մղելու նալաւտակով: Սրանքմեծ մասամբղործածվում են կոչական Հեւ: Դրանքեն՝ ջան,ով, բառերի Հրամայականբայաձների դեծ, ա՛խ, այ, մյ, Էյ, Հեյ, Հա՛յ, Հարայ, էՀեյ, տո՛, ծո, ադա՛ արա՛ (վերջին չորսը' բարբառային): ականջարեք թափառականաչուղին (ՀԹ): Էյ, Հեյ,պարոններ, Հսկեցե՛ք,ի՞նչ եք նու ւ, քաջ ղինվորներ Թաթուլի(ՀԹ/չ/։ Հե՛յ ուլաւոեր, Հէյ դառնատեր,ելե՛բ, չոււոով րացեք ղոներ (ՀԹ/։ էյ, ղու ֆաձել,ՀպարտՀասակ, Թռարոսկիամպիւլես (Ավ.իս.) Հեյ, |

ԿՈՁՋԱԿԱՆ ՋԱՑՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

-

թյունները դիմացինիուչադրությունը

ու

ու

(ՀԹ): Դավիթ,Հայոցւպաչապան Հեյ ջան,Հեյ ջան, (Վ. լանջեր մարջան Աղասյան):Ախ, իմ մայր թանկազին, Եւո ես կրկին (ԳՍ): կղզամ Ս7.2 Անուչ.Անո՛ւչ,էղ ի՞նչ հս ասում (ՀԹ): եմ խնդրել (ՀԹ): Նա մնացւսնւոուն,մնաց Ո՛վ,բարեգութ,եղ Տո՛ լաճւոնավեր(ՊՍ/։ բնավեր. Բարբառային Ադա,էղ եզները խոտը թափում են օրինակներ'

ո՞ւր

ես

Բոս ես ի՞նչիմանամ (ՆԶ)։ Արա որ ասում են, լսիր (ԲԽ): Ծո՛ Խոմ խելքդ Հացի Հետ չես կերել(ԲԽ): նան կենկոչականձայնարկությո' ններով են արտաՀայտվում ինչղանիներինթոչուններին կանչելու կամ վանելուձայները՝ Ջու, ջու, ֆոււվես' «Փի՛չտ, փի՛չտ, վեր թռանք մենր» (ՀԹ): կանչում եր մայրս Շավերին(ԲԽ)։ Բիժո՛,բիժո՛,-երեխանչոյում էր գառնուկին: Քչա՛,Փչա՛- բչում էր Հավերին: (ՆԶ):

ու

-

-

-

Ց. ԲՆԱՋԱՑՆԱԿԱՆ

ՋԱՑՆԱՐԿՈՒԹՑՈՒՆՆԵՐ

--

Ձայնարկությունների

մի տեսակնէլ բնաձայնությունննրը կամ նմանաձայնություններն

առարկաների, բնության երնույթների արձակած ձայները:

0րինակներ'

կեուսսննուճյուղքերիներկու թոչուն զարնանային ւնուչիկ, կխոսեին

ու

մեկն ասաց այն մեկին.

Միղ, ծիղ, սիրուն, սիրուն, սիրունիկ... Ծիվ, ծիվ, խոսեց մյուսը. Սակայնես թեզ չեմ ճանչնար,միայնձայնղ ծանոթ է (Ավ. իս.): կռունկներըչարան-չարան

-

-

«կլռո,կրոռ» կանչին ու

եկան (Ավ.իս.):

ածա այսպես Հաչում եմ ես (ՀԹ): Ղա, Հաֆ-Հա՛ֆ, Հա՛ֆ-Հա՛ֆ, ղա- սպլատասխանեց ագոավն թռավ (ՀԹ):Բլոզ,բլ, ղամ, ղամ, ու

բզեզն եկավ լճում բբզբզան, ւոըզոզան(Խնկոյան): Բակատեղից Հանեմ կացնիՀեռավորձայնը' ): Թոխկ-Թրխկ (ԱնանյանՇբրբլոկ, (ՀԹ):Թուրք կանանցովտունըլցվեց կարծ դուռր բացվեց, Վրչվլ՛շչ,- Հեռվիցլսվում է դետի ձայնը: են նան կեցցես, ՋՁայնարկության նչանակությամբ գործածվում

ողջույն, ուռա,

ափսոս, երանին

նման

մի քանի բառեր:

Առաջադրանք. Դուրս գրել ձայնարկությունները,որոչել դրանց իմաստային տեսակները.

Վո՛ւչ, վո՛ւչ, Անուչ, վա՛չ, վո՛ւչ, քուրիկ, վո՛ւչ քու սերին, քու ինչ վա՞ղ են քնում (ՀԹ): Վայ,վա՛յ, յարին (ՀԹ): Վա՛շ, էս մարղիկ (ՀԹ/։ Էյ, Հին ճանոթներ, է՛լ, կանաչ Մոսի ջան,ինձ մի սպանիր սն Ո(ՀԹ): սարեր ինչ վիճակ քեզ բաժին ընկավ, սնասիրտ Քուրիկ, նաղելի Անուչ (ՀԹ): Հեյ, գառնատեր,Հեյ ուլատեր, ելեք, չուտով բացեք դոներ (ՀԹ): Տո՛, Ձենով0Հան, տո՛ մաՀչիտարած, էս խենթը բերիր, սարքիր գառնարած(ՀԹ): Զրբրխկ,Հա թբրբխկ նորից չինեցին (ՀԹ): Ուխայ, ուխայ, սիրուն Հովիվ, քունղ անուչ (Ղ. Աղ.): Հեյ, ձեզ մատաղ, բանվոր տղերք, մե՛կ էլ, մե՛կ ել մի զարկ տվեք (ՀՀ): Աքաղաղըկանչում է' ծուղրուղու, ղու, ղու, ղու (Ղ. Աղ.): ի, ող, ո՛ւ, քամին է, քամին, տես անզգամին(ՀԹ): Ծիտը ծառինծլվլում է ' ծիվ, ծի՛վ,ծի՛վ, Բազեն զլխին պտտվում է՝ վույ, վույ, վույ (Ղ. Աղ.): Ախ, մեր սիրտը լիքը դարդ, ցավ, 0ր արն չտեսանք, Վա՛յ, մեր կյանքը սնով անցավ, բան չիմացանք (Ավ. իս.): ԱչխարձՀից --

-

-

ու

Շարցերն առաջադրանքներ վերաԱմփոփիչ «Ջնաբանության» բերյալ. 1.

ի՞նչ սկզբունքներովեն ղասակարգվումխոսքի մասերը:

քանի՞ խոսքի մաս կա, դրանցիցքանի՞սն են Հայերենում նյութական իմաստներ ունեցողները ն ինչո՞ւ,թանի՞սը'ձնեւսկան, 2.

): նյութական իմաստիցզուրկ (թվարկել՝ բերելովօրինակներ Յ. Նյութական իմաստ ունեցող խոսքի մասերից որո՞նքեն ստանում քերականականկարգեր, որոնք'ոչ: 4. ի՞նչ ւոարրերությունկա ջերականական վերաբերմունքային խոսքի մասերի միջն. թվարկեցեք դրանցից մի քանիսը: ու

Առաջադրանք1. Խմբավորելնյութական, քերականականն վերաբերմունքայինխոսքի մասերը' դիմացները գրելով տեսակները. աչակերտ, գեղեցիկ, երբ, որ, աստղ, խավար, եթե, Ուսանող, պայծառ, Հերոսաբար, խելացի, ղեպի, զիչեր, պարզկա, այսօր, միչտ, առաջ, ցերեկ, ուսուցիչ, Հինգ, քսանչինգ, առանց, բացի, ութերորդ, քառորդ, քաղցը, քույր, եղբայր, ինձ, ինչ-որ, քանի՞, լիովին, ւոաքուկ,երզել,իսչաղացին, արազ,Հաւոակ, ջինջ,նա, ծով, պատասխանել,մենք, Հիացմունք, վրա,թանաքաման,դուք, տակ, արզ, ղուռ, երկփեղկ,մասին, Սասուն, գետակ, Արագած,առաջաղըել, լիովին, տասներեք, ղար, բայց, կամ, սիզապանձ, Հայրենիք, Հայրենասեր,սիրով, երբեք, իշարկե, այո, այստեղ, կանդգնել, մինչե, բոլորովին, ու, իններորդ, ն, կամ թեկուղ, այնուամենայնիվ, միրզ, ուտել, կարծեմ, Հավանաբար,ընկեր, ընկերաբար, ընկերանալ, քաջ, քաջություն, քաջաբար, աղվես, աղվեսավարի, աղվեսաբար,ջուր, գարեջուր,խմել, ն

2. Բերվածտեքստիցդուրս զրել խոսքիմասերը Առաջադրանք

որոչել տեսակները. իսկապես, երելսայի դաստիարակություննսկսվում է երա ծննդյան օրից: Սնվելը,քնելը, խաղալը, Հանդստանալըայնպիսի գործոններ են, որ եթե երեխայի ամենավաղ ճասակիցչեն կազմակերպում,Հետագայում ղժվար է լինում այղ մասին մտածել: Երեխանգնում է ղեպի կյանք, դիմացնանասելի դժվարություններ կան մինչն քսան-քսանՀինգտարեկանղառնալը: Բայց ն այնպես, ոչ մեկի Համար նորույթ չի լինի, եթե ասենք, որ երեխանմեծանա առողջ, առանցՀողսերի: Առողջությանբնոբոչիչը ինքնըստինքյանՀասկանալիէ' ֆիզիկական Հոգեկան նն է: ուժերի ներդաչնակությու միայն ոնժիմով չի վերջանում ամեն ինչ: ինչխոսք, Սակայն երեխայինօդի ն ջրի պես անչրաժեչտ են ծնողական սերն ու

ու

17-79

ջնքչանքը, առանց՝դրանց, Աստվածմերասցե, երեխայի Համար կյանքը ծանր կլինի: Հազար տասնյակ էազար անգամ սխալ են նրանք, որ երեխոսյինդեռ մանկուց թողնում են բախտիքմաՀչաճույքին: Ժողովրդականառաձր չատ ճիչտ է ասում. «Պտուղը ծառից Հեռու Հե ընկնում»:(Ըսւո Ղարիբ Հայրապեւոյանի): ու

3. Առաջադրանք Սյունակներումդուրս գրել միայն չթեքվող խոսքի մասերը, գրել տեսակները: Մեր դեմ-ղիմաց մի թեք բարձունք էր: Հազիվշազ եինք առաջ

չարժվում, փոքր-ինչ Հանզստանում

ու

դարձյալ դեպի վեր էինք

զնում: Հանկարծփայլատակեց որուռացին երկինքը, ուժգնորեն

ամպերը:

վա՛Հ,

այս ի՞նչ կատարվեց,- տրտնջացինչատերը: Բայց ղա երկար չտնեց. տեղ-ւոեղ երնաց կապույտ երկինքը,ն կամաց-կամաց անձրնը դադարեց, իսկ մենք չարունակեցինք -

դանդաղ առաջ գնալ:

ւվոիսվեց... ժֆ, ինչ լավ ղովացանք, ինչ եղանակը խոսք, ել էր բնության խաղը,- ասաց մեր ընկերներիցմեկն դեպի վեր նայեց: Եթե կողմնացույցը չբերեի, երնի մոլորվեինք, որովՀշետնե անծանոթտեղ ենք ընկել, թեն դրսում չեինք մնա, քանի որ ւոեղանքնինձ ծանոթ է,- Հւզարտությամբ ասաց մեր զգլուխգովան ընկերը, որը, իսկապես,մինչն տեղ Հասնելըզլութներս տարավիր չատախոսությամբ: երեկոյանվերադարձանք: -.

Զան, սա

-.

ու

ՀԱՄԱՌՈՏԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Աբ.Ավ. Աբիգ Ավագյան

Ղազարոս Աղայան մամուլ Ալեքսանդր ՄատուրՄուչեղԳալչոյան ՄՆ յան Միքայել Նալբանդյան իս. Ավ. Մուր. Մուրացան ԱվետիքիսաՀակՆԶ յան Նաիրի Զարյան Ն-Դ ԳԼ- Գնորգ էմին Նար-Դոս ԳՍ-- Շիրվանզադե ԳեղամՍարյան Շիրվ. ՊԽ ԽաԳՄ Պատվական Գուրգեն Մածարի ՂԱ

-

ԱԲԱԾ

ԱկսելԲակունց

-

Մամ. ՄԳ-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

ԴԴ

ԴերենիկԴեմիրճյան փատրյան

-

ԵԶ

ԹՀ

-

-

յան

ԽԴ

յ

Թաթուլ

-

Խր ԽԳ

լ Հուրլան ԳԴ հաա Բադիկյան ՌՊ

Եղիչե Չարենց

-

-

Ժող.

ժողովրդական

ՀԹ ՀովՀաննեսԹումանյան ՀՇ ՀովՀաննեսՇիրազ Հ. ՀովՀ. Հովչաննես Հով-

-

-

Հաննիսյան

Հակոբ Հակոբյան

ՀՀ-

4 " ար Հա

թյու ւ

յ

ղ.

զա

տմու-

ՊատվականՂուկաս-

-

մ

ԽաժակԳյուլնազար-

ԽաչիկԴաչտենց

Սնակ Պարույր

ՊՍ-

Դանիել Վարուժան

ԴՎ-

Պետրոս Դուրյան

-

Պատկանյան Ռափայել

-

ՍԳ

Սասուն

Գրիգորյան ՍտեփանԶորյան

-

ՍԶՍե-Ս

ւ Սիլվաւ կապուտիկյա

-

ՎԴ ՎՊՋՎՏ ՎՄ ՎԱՎԲվՓ-

Վաշազն Դավթյան Պետրոսյան Վարդգես Վաշան Տերյան

-

-

ՎաՀան

-

Րաֆ

Միրաքյան

Անանյան Վախթանգ

ՎիկտորԲալայան

Վրթանես Փափազյան

-

Րաֆֆի

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Ջնաբանությունառարկան Քերականական իմաստ ն ձն........ կարգերւ... Քերականական

աւարը,

բաչխման Հարաբերություն Լրացուցիչ Բերականական Հւսմանունություն. ձ նարանական վերլուծություն Բառի ն Հիմք վերջավորություն...

ց

..

..........աաաաաաաա15 Խոսքիմասերիդասակարգումըն Համակարդը Խոսքի մասերիփոլխանցում..եւնւ աաա

եա

Փոխանունություն

ԳՈՑԱԿԱՆ

Գոյականիթվի քերականական կարգը ԳոյականիՀոլովիքերականական կարգը.....2-.աշանաաաաայասաաաա ՈւղղականՀոլով մւււեեեեմն. ե .48 ՍեռականՀոլով............................. Տրսկան ՇՋլլով աաաաաա աակ Աաաա աան աաասաապախակացաապաաաաաակաաաաաննաա

անաանյաաան

Լեւ

Հոլ Հայցական Բացառական Հոլով..

աաաա

մաա

Գործիական Հոլով ՆերգոյականՀոլով ԳոյականիՀոլովմանտիպերը Արտաքինթեքման Հոլովումնել Լ...

քնքման Ներքին

Հոլովումներ Այլաձն Հոլովումներ..........

Գոյականների կազմությունը

աու,

...89

..

..

..

ԲԱՎԱ

անական

անական,

ԱԾԱԿԱՆ

շարաաաջաաաաաաաա տեսակներնըստ իմաստի..........ԸՆ. «ԸՆԿ Ածականների .72 ածականներ Ռրւսկական ւ... աճականներ 1... Հարաբերական աւա Հարաբերականածականներիփոխանցումըորակականների կազմությունը Ածականների ուրա

աաա

Ձ..........

ԹՎԱԿԱՆ

.....86

տեսակներըն. կազմությունը Թվականների

Քանակականթվականներ, (բացարձակ,բաչխական,կոտորակային) Դասականթվականներ ւււ.

ււ

Լա

ականա

աամապաաաաաաաաա

ԴԵՐԱՆՈՒՆ

տեսակները Դերանունների Անձնականդերանուններ Ցուցականդերանուններ

Փոխադարձդերանուններ Որոչյալ դերանուններ...

Անորոչ դերանուններ

դերանուններ... Հարցածշարաբերական ժխտականդերանուններ... Դերանվանական Հոդեր Աաաա

ակա կանական աաաջանաա

նաաաաակակաաաացկաաաաաաաա

ԲԱՑ

Բայիկազմությունը

ԲայաՀիմքեր

կարգը Բայիսեռիքերականական ԽԵճ Ներգործական

..

Լեա

կրավորականսեռ

Զեղոք ԽԱՊ...Լեւեւե

ււ

աաա

.136

ակար

..142

կրկնասեոբայեր

Բայիարտածայտության ձները

ԴԵՐԲԱՑՆԵՐ

Անկախդերբայներ Անորոչ դերբայ Հարակատարդերբայ ենթակայականդերբայ Համակատալր ղերբյ ւււ. աաա 163 կախյալ(ձ4եսկազմիչ)դերբայներ Անկատարղերրայ Ապառնիղերբայ..... ..169 Վաղակատարդերբայ Ժխտականղերբայ աակ ն կարգերը.........163 Բայիդեմքի,թվի ժամանակի քերականական կերպիքերականական կարգը Բայի «աաա Բայիեղանակիքերականականկարգը ՍաՀչմանական եղանակ. Ըղձականեղանակ Պայմանական(ենթադրական) եղանակ... Հարկադրական եղանակ Հրամայականեղանակ. Խոնարչման ՀարացույցիընդՀանուրբնութագիրը բայեր, դրանց խոնարճումը ՑԱ աԱաան անան, Անկանոն բայերը... Պակասավոր ..197 Ժխտականխոնարծում. Հարադրական բայերիխոնարՀումբ....

..

աաաաա

Լեւ...

Աաաա

անկան

աան

աաա

աաա

աաա,

Լեւ...

աաա

Ձ..................

ԱԱ,ԱԱԱԱԱ

ԱԱ

ԱԱԱԱ

Աաաա

ԱԱ

աաաաապաակակապաապաասաա

1.1

ՄԱԿԲԱՑ Մակբայներիկազմությունը Մակբայներիտեսակներնրստ իմաստի... ԿԱՊ

աաա

կասլերիկազմությունը կապերիտեսակներնըստ կազմավորման կապերիչարադասությունը մաւակակակաաաատաա կապերիտեսակներնըստ իմաստ... աաա կապերիՀոլովառությունը (խնդրառությունը)........................... 228

ենե.

Լեւս

ւակաջաա

ՇԱՂԿԱՊ

կաղմությունը Շաղկապների

..232

չաղկապներ Համադասական Ստորադասական չաղկապներ

..234

տեսակները Շաղկապների

.

.

ՎԵՐԱԲԵՐԱԿԱՆՆԵՐ

(եղանակավորող բառերը)....................246 իմաստայինտեսակները Վերաբերականների Վերաբերականների Հնչերանգն կեւոաղրություն...................249

ու

ՏՋԱՑՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆ

Զայնարկությունների տեսակները

ՀԱՄԱՌՈՏԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԽԱԶԻԿ ԲԱԴԻԿՑԱՆ

ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ

ՀԱՑՈՑ ԼԵԶՎԻ

ՋԵՎԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Սրբագրիչ`Վ. Դերձյան Համակարգչայինչարվածթը

ւ

Ս. Գասպարյանի ձնավորումը՝

ԵՊՀ ւուպագրաւոուն,Երնան, Աբովյան 52