Ժամանակակից հայոց լեզվի շարահյուսություն

ԱԱ

Բար անաց ԱԼԱՆ,

ԼԱԼ

ԱԱ

ՀԱՆԱ ԱԱաՆմ

ԵՐԵՎԱՆԻ

ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

ՊԵՏԱԿԱՆ

ԱՐՏԱՇԵՍ ԽԱՉԻԿ

ՊԱՊՈՅԱՆ

ԲԱԴԻԿՅԱՆ

ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ

ՀԱՅՈՑ ԼԵԶՎԻ

ՇԱՐԱՀՅՈՒՍՈՒԹՅՈՒՆ

ՈւսումնԱԿԱն

ԵՐԵՎԱՆԻ

ՁեռնԱրԿ

ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԻ

ԵՐԵՎԱՆ

ՀՐԱՏԱՐԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆ

-

ՀՏԴ 809.198.1 ԳՄԴ 81.23 Պ 235

ց 73

(07) Տպագրվում է Երեանի պետականհամալսարանի հայոց լեզվի ամբիոնիորոշմամբ: Ձեռնարկի ներածության, բառակապակցության ն պարզ նախադասության բաժինները գրել է Խ.Գ. Բադիկյանը,բարդ նախադասության բաժինը`Արտ.Հ. Պապոյանը:

Պ 235

Պապոյան Արտ.3.,ԲադիկյանԽ.Գ. ժամանակակիցհայոց լեզվի շարահյուսություն (ներածություն, բառակապակցություն,պարզ ն բարդ նախադասություններ): Ուս. ձեռնարկ, ԵՊՀ.- Եր. Երնանի համալս. հրատ., 2003, 462 էջ: Ձեռնարկը կազմված է «Ժամանակակիցհայոց լեզու» դասընթացի նոր ծրագրին համապատասխան:Նրանում քննված են շարահյուսության տեսությանը վերաբերող ընդհանուր հարցեր, բառակապակցությունների,

ն կառուցվածպարզ ն բարդ նախադասությունների բառաքերականական քային օրինաչափություններըն հարակից իրողություններ: Ձեռնարկը շարադրվածէ հայագիտականն ընդհանուրլեզվաբանական ըմբռնումների ու ժամանակակից նվաճումների հաշվառմամբ,դրանց լույսի տակ: Ունի տեսականու գործնական նշանակություն:Նախատեսված է ո՛չ միայն ուսանողների ու ասպիրանտների, այլն ընթերցող լայն հասարակայնությանհամար:

4602020100 0030. 704(02)03

ՏՎ

5-8084-0475-4

ԳՄԴ 81.23

ց 73

Օ Պապոյան Արտ. Հ., ԲադիկյանԽ.Գ., 2003 թ.

ԱՌԱՋԻՆ.

ՇԱՐԱՀՅՈՒՍՈՒԹՅԱՆ

ՄԱՍ

ԱՌԱՐԿԱՆ ՈՒ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

Տ 1. Լեզուն լեզվական նյութական միավորներիհամակարգէ՝ յուրահատուկ կառուցվածք, այսինքն` հնչյունների, բառերի, բառակապակցությունների ն դրանցից կազմված նախադասություններիմի կանոնակարգված ամբողջություն: Այս առումով ճիշտ է լեզվի ն շենքի համեմատությունը. ինչպես որ շենքի կառուցման համար շինանյութերի անհրաժեշտ տեսակներ են հարկավոր, ն այդ շինանյութերը մշակող՝ տաշող, հղկող ու ձնավորող վարպետ, այնպես էլ որպես լեզվի շինանյութերծառայում են հնչյուններն ու բառերը, իսկ դրանց ձնավորման` նախադասությունու խոսք կառուցելու վարպետիդերը կատարում է քեռականությունը՝իր երկու բաժիններով (ձեվաբանություն ն շարահյուսություն): Եթե ծնաբանությունըքերականական ուսմունք է լեզվի անվանողական միավորների` բառերի ու նրանց ձնափոխությունների (քերականական կարգերի) մասին, ապա շա-

(կազմել, հյուսել) րահյուսությունը, որը պատճենվածէ հունարենիՏ/ոՇՏՏ բառից, քերականականուսմունք է լեզվի հաղորդակցականմիավորների՝ նախադասություններիմասին: Քանի որ բառակապակցությունները,որպես առանձին կառույցներ

(բլոկներ), մտնում են նախադասությանկազմի մեջ որպես նրա բաղադրիչներ, այդ հիմնավորումով էլ քննվում են շարահյուսության մեջ: Այսպիսով՝ շարահյուսությունը, որպես քերականության գիտաճյուղ, զբաղվում է նախադասություններիու բառակապակցությունների կառուցվածքներիու տեսակներիուսումնասիրությամբ: Քերականության այս բաժնին է վերաբերումնան այն միջոցների ու եղանակների ուսումնասիրումը, որոնց շնորհիվ ձնավորվում է հաղորդման հիմնական միավորը` ճա/նխադասությունը: նախադասությունը,որպես լեզվական ստորակարգությանբարձունք, իր մեջ ներառում է լեզվական բոլոր միավորները`հնչույթները, ծնույթները,բառերը ն բառակապակցությունները. այդ բոլորը միասին, որպես ամբողջականկառույց, ծառայում են մի նպատակի՝մտքերիձնավորմաննու հաղորդակցմանիրականացմանը:

ԼԵԶՎԱԿԱՆ ՄԱԿԱՐԴԱԿՆԵՐ ԵՎ ԿԱՂԱՊԱՐՆԵՐ

8 2. Լեզվական մակարդակներըլեզվի կառուցվածքի կարնորագույն դրսնորումներնեն. դրանք լինում են՝ որի միավորներըհճչույթներնեն, հնչույթային մակարդակ, ժնույթայինմակարդակ,որի միավորներըծնույթներնեն (հիմնական ն

երկրորդական),

բառային մակարդակ.սրա միավորներըթառերն են իրենց քերականական ձնույթներով, շարահյուսական մակարդակ. սրա միավորները քառակապակցութ-

են, յուններն ու նախադասություններն վերշարահյուսական(տեքստային) մակարդակ.սրա միավորներնեն՝ ասույթը, պարբերույթը,խոսքը:

ԼԵԶՎԱԿԱՆ ԿԱՂԱՊԱՐՆԵՐ: Քանի որ լեզուն ամբողջական համակարգէ, ուրեմն նրանում հանդես են գալիս լեզվական բոլոր կաղապարները: Կաղապարը լեզվի (առշուցվածքայինմիավոր է այն հատուկ է լեզվի Քառակազմական,ձեաբանականն շարահյուսականմակարդակներին: Բառային մակարդակումքննվում են լեզվի բաշակազմական կաղաբառի հիմնական ն երկրորդականբառակազմական ձնույթները, պարները՝ այսինքն` բառակազմական կաղապարները կազմվում են արմատներից, հոդակապիցու ածանցներից: Ձնաբանական մակարդակումգործ ունենք հիմք Ւ վերջավորություն կաղապարիհետ. ըստ որում, բառահիմքը կարող է լինել ա/արզ (ջուր-ը, ջր-ին, ջր-ից, ջր-ում, ջը-եր, ջր-եր-ից ն այլն) ն բաղադրյալ (ջրաման-ը, ջրաման-ից, ջրաման-ով,ջրաման-ներ-իցն այլն): Պետք է մեկընդմիշտհիշել, որ ածանցներընույնպես մտնում են բառահիմքիմեջ (դժգոհությամ-բ,անընկերասիրություն-ից): Ըստ վերջավորությունների քանակի պարունակությանէլ հիմքը կարող է լինել պարզ հիմք (երբ ունի մեկ վերջավորություն) ե հարաբերական հիմք (երբ ունի մեկից ավելի վերջավորություններ): Մեկից ավելի վերջավորությունները հիմքին միանում են հետնյալ հաջորդականությամբ`հոգնակերտմասնիկներ,հոլովման ցուցիչներ ն հոդեր (դասագրք-եր-ից-ս): Բայական վերջավորություններն են` դերբայական ցուցիչները ն խոնարհմանվերջավորությունները(գր-ել, գր-ած, գր-ող...., Գր-ե-ցի, գր-ե-ցիր, գր-ե-ցինք ն այլն): Շարահյուսական մակարդակի կաղապարներն էլ կազմվում են բաու քերականականկարգերով: ռածներից իրենցձենափոխություններով Շարահյուսականմակարդակումմենք գործ ունենք հետնյալ կաղապարներիհետ՝ ՈՐՈՇԻՉ Հ ՈՐՈՇՅԱԼ (խելացի ուսանող, խմելու ջուր, կարմիր վարդ, լավ մարդ):

ՀԱՏԿԱՑՈՒՑԻՉ Հ ՀԱՏԿԱՑՅԱԼ

(ծառի տերն, աշակերտի գիրք, գրքի

կազմ):

ՍՏՈՐՈԳՅԱԼ ՀԽՆԴԻՐ

կամ ՊԱՐԱԳԱ (Երեխան օնցուղով ջրում է ծաղիկները: Երեխանվազելով տուն գնաց): Քանի որ նախադասությանըամենից առաջ բնորոշ է ստորոգմանքերականականկարգը, հետնաբար շարահյուսականհիմնականկաղապարն էլ ԵՆԹԱԿԱ Ւ ՍՏՈՐՈԳՅԱԼ կաղապարն է (Գարունը եկավ: Եղանակը տաք է: Ձյունը ջուր դարձավ:Գարուն է:):

Շարահյուսականկաղապարներըգործում են նան Բառակապակցություններում՝ պզատ ն կայուն, վերաիմաստավորվածն ոչ վերաիմաստավորված: Շարահյուսական կաղապարը իր մեջ է ներառում լեզվական նշված բոլոր կաղապարները,որովհետն բառը մի կողմից բառային միավոր է մաս ն նամյուս կողմից ծնաբանականն շարահյուսական միավորխ̀ոսքի էլ` խադասությանանդամ: Այստեղից որպես շարահյուսության նվազագույն միավոր` ՇՆՄ, դիտվում է բառը, իսկ շարահյուսության առավելագույն միավոր՝ ՇԱՄ, նախադասությունը: Հենց սրանով էլ արտահայտվում են լեզվական մակարդակներիփո--. խադարձկապն ու պայմանավորվածությունը: Լեզվաբանականավելի ուշ շրջանի աշխատություններում խոսվում է նան նախադասությունից վերն գտնվող մեկ այլ մակարդակիմասին, որն արդեն անցնում է խոսքային մակարդակ ն կոչվում է վերշարահյուսական կամ /խոսքաշարիմակարդակ.այն կոչվում է նան տեքստայինմակարդակ: ճիշտ է, նախադասությունըշարահյուսական առավելագույն միավոր է ն ավարտուն միտք է արտահայտում, բայց նրա ինքնուրույնությունը խոսքի շղթայում տեքստում, բացարձակչէ. տեքստում ամեն մի նախադասություն իմաստային ու քերականականկապերի մեջ է իրեն նախորդող ու հաջորհետ: Այս բանը կարելի է ցույց տալ ցանկացած դող նախադասությունների բարդ նախադասությանմեջ, ցանկացած պարբերությունում, որոնցից էլ կազմվում է տեքստը, ուրեմն ն ցանկացածտեքստում: Այսպես՝ «Ձմռան մի գիշեր կար մի հարսանիք, Հրճվում էր անզուսպ ամբոխըգյուղի, Գյուղն էին իջել հովիվ պատանիք՝ Աղջիկ տեսնելու, պարի ու կոխի» (ՀԹ), «Երգում է Սարոն, ու չի կարենումԱղջիկը հանգիստնստի վրանում» (ՀԹ):

ՇԱՐԱՀՅՈՒՍԱԿԱՆ

ԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

Տ 3. Վայտնիէ, որ մարդիկ հաղորդակցվումեն նախադասությունների միջոցով, իսկ նախադասությունըբառ է կամ բառերի`քերականական որոշակի օրենքներով ու կանոններովկապակցվածկառույց: Այդ կառույցն իրականանում է բառերի` իրար նկատմամբունեցած հարաբերություններով (ստորոգումային,համադասականն ստորադասական),բաշերի քերականական վերջավորությունների,հերթագայության,կապերի ու շաղկապների, շարադասության ու հնչերանգի միջոցներով,ինչպես նան բառերի համաձայնության,խնդրառության ն առդրությանեղանակներով:Ննախադասության կազմության ամբողջ գործընթացինմասնակցողլեզվական այս բոլոր իրողությունները միասին վերցված կոչվում է շարահյուսական կապակցություն. այն ունի երեք դրսնորում` ստորոգումային, համադասական ն ստորադասական: 1. Ստորոգումայինկապակցություն. Սա երկկազմ նախադասության հիմքն է. առանց ստորոգրման նախադասությունչկա: (տորոգումը հատ--

կանիշի վերագրումնէ ենթակային,այսինքն` ենթակա « ստորոգյալ (Ջմեռն անցավ: Եկավ գարուն: Ոսկին մետաղ է: Աշուն է): 2. Համադասականկապակցություն. Սա կապակցության այն տեսակն է, երբ նախադասությանկամ բառակապակցությանկազմում գտնվող լրացնող բառերը իրար նկատմամբքերականականն իմաստային տեսակետից համազոր, համարժեք են, իրար չեն լրացնում: Դրանք առանձին-առանձին լրացնում են միննույն գերադաս բառին: Սրանցում չկա բառերի Համադասական հարաբերութգերադաս ն ստորադաս հարաբերություն: յամբ սովորաբարկապակցվում են նույն խոսքի մասերը` ունենալով քերականական նույն ձնավորումը: Դրանք նախադասությանհամազոր անդամներ են, կապակցվում են շարահարությամբ`թվարկման հնչերանգով կամ համադասականշաղկապներով -

Լավու վատ (օրեր շատ ենք տեսել): (Ծաղկել ես) սարում, անտառում, արտում... (ՎՏ):

Սարերու ձորեր իրար երեսի նայում են, ժպտում ամպի մշուշով (ՎՄ): Նախադասությանմեջ մտնող համադաս անդամներըկարող են լինել նան տարասեռ,որոնք քերականորեն իրար համազորչեն. արտահայտվում են տարբերխոսքի մասերով, կամ ածականի տարբերտեսակներով,շաղկապներովչեն միանում ն չունեն թվարկմանհնչերանգ, պատասխանումեն հոնույն հարցին: Օրինակ` «Քարեբարձրպարսպի վրա նստած էին ծճրկյու գնած տղաներ». «Աշակերտականերկու փոքրիկ պայուսակներմնացել էին հողե կանաչթմբի վրա»: 3. Ստորադասականկապակցությանդեպքում կապակցվող բառերից մեկը քերականականն իմաստայինտեսակետիցգիտակցվումէ որպես գծանդամներ: րադաս անդամ, իսկ մյուսը (կամ մյուսները)` նրան ստորադաս Այսինքն` գոյություն ունի /ռացում Ժէլրազյալի հարաբերություն: Այս դեպքում կառույցը կարող է լինել եռ/անդամ (սիրո խոստովանություն, առաջին ն բազմանդամ (ձմռան սեր, ալպիական մանուշակ, գյուղացի : պարզ գիշեր, գարնան արնի առաջին շողեր) Թե՛ բառակապակցություններիմեջ ն թե՛ նախադասությանկազմում համադասն ստորադաս կապակցություններըմեծ մասամբ հանդես են գալիս միասին: Նման կառույցը կարելի է կոչել համակցված:Եթե ստորադասական կապակցությանմեջ դրանք կարող են առանձին հանդես գալ (գարնան բույր, համեստ աղջիկ, տխուր նայել), ապա համակցվածիմեջ անպայման ներկա է նան համադասականը, որովհետն իրար համազոր անդամները առանձին-առանձինստորադասվումեն գերադասին, ն առաջանում է համադասականկապակցություն` «Դադրած,բեզարածյա՛ր ջան, Ամպերն ելան, դե՛, արի՛» (Ավ.Իս.): «Հազրոն նստել է օջախի քարին, հիշում է կորած

Համբո)

'

Պետք է հիշել. որ բազմակիստորոգյալներունեցող նախադասություններըբարդ համադասականեն` «Հնձվորըքացեց մախաղը,հանեց հացն ու պանիրըն «(սեց նախաճաշը»: Այստեղկա երեք համադաս նախադասություն:

երկիրն ու հողը» (ՀՍ): Առաջիննախադասությանմեջ դադրած,բեզարած որոշիչները, որ համազոր են, առանձին-առանձինլրացնում են /ար գերադաս անդամին, իսկ երկրորդ նախադասությանմեջ ծր(յիրն հռղ ուղիղ խնդիրներըլրացնում են հիշումէր ստորոգյալին: Համակցված կառույցները ավելի բնական են ու տարածված. դրանկապակցութցում հաճախ հանդես են գալիս ննն ծնջաստորադասական յուններ: Սրա էությունն այն է, որ կախման հարաբերության մեջ գտնվող լրացումն էլ իր հերթին լրացում է ունենում (ստացվում է /ռացման չրացում: Այսպես` «Երնանի դրամատիկական թատրոնի երիտասարդ արտիստները թարմ ծաղիկներ մատուցեցին հյուրերին» (ԳԹ): Այսպիսով, նույն կառույցում կարող են լինել առաջին (երիտասարդ արտիստները), երկրորդ (թատրոնի երիտասարդ), երրորդ (դրամատիկականթատրոնի), չորրորդ (երնանի դրամատիկական)կարգի լրացումներ:

ՇԱՐԱՀՅՈՒՍԱԿԱՆ

ԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅԱՆ

ՄԻՋՈՑՆԵՐԸ

«Բառերը

միասին մի խոսք կազմելու համար պետք է իրար հետ ոՏ հարաբերությամբ կապակցվեն»,-գրում է Մանուկ Աբեղյանը:Իսկ լեզվական ի՞նչ միջոցներով են բառերը կապակցվում իրար հետ ն խոսք (նախադասություն) կազմում: Այդ կապակցումը կատարվում է ինչպես բառերի ձեվափոխությունների (հոլովման, խոնարհման,հերթագայության, հոգնակերտ ն առկայացմանվերջավորություններիշնորհիվ (սա կոչվում է ձնույթային), այնպես էլ քերականականհարաբերություններարտահայտող բառերի` կապերի ու շաղկապների միջոցով (սա կոչվում է բառային), ինչպես րոշ

նան

հնչերանգով: շարադասությամբ ուհ( ու

Ց 5. ՁԵՎՈՒՅԹԱՅԻՆ -- Սրա տակ քննվում են` թեքույթավորումը,հերջագայութունը, ինչպես նան հոգնակերտու առկայացմանցուցիչները: Առանց հոլովման ն խոնարհման բառերը չեն կարող իրար հետ կապակցվել ն նախադասություն կազմել: Գոյականները,առարկայանիշ դերանուններըն փոխանվանաբարգործածվող բառերը, ինչպես իրար (ու այլ բառերի), այնպես էլ բայերի հետ հարաբերություններիմեջ մտնելու համար պետք է անպայմանձենաբանական փոփոխություններիենթարկվեն, ըստ որում այդ ձնափոխություններըկատարվում են բառերի` վերջավորություններ (թեքույթներ) ստանալով, ինչպես նան ձայնավորների կամ երկհնչյունների հնչյունափոխությամբ.այս վերջինըկոչվում է հեռթագայություն Ժամանակակիցհայերենի հոլովման համակարգի համար Գ. Ջահուկյանը նշում է 18 թեքույթ` 10-ը վերջավոր, 8-ը հերթագայություն: Ահա դրանք. րջավոր- Ա (աղջիկ չ Ա), Ի (քաղաք Ի, հայեր Հ Ի), Ո (սեր Հ Ո), ՈՒ (ձի Հ ՈՒ), ԱՆ (գարուն ՀԱՆ), ԱՆՑ (մարդիկ Հ ԱՆՑ), ՅԱՆ (կորուստ Հ ՅԱՆ), ՈՋ (ընկեր ՀՈՋ), ՎԱ (երեկ Ւ ՎԱ), ՎԱՆ (մահ ՎԱՆ):

Չերթագայություն . ԱՅ »Ո (հայր » հՈՐ), (ը) » Ե (դուստԸր »դստեր), » » ՈՒ Ա (տՈՒն » տան), արյՈՒն » արյԱն), ՈՒ » ՎԱ (աԻ»ՈՒ (գինի գինՈՒ), նՈՒն » անՎԱն),Ք » Ց (Վարդանանք» ՎարդանանՑ, պապոնքՔ» պապոնՑ), ՅՔ » ՆՑ (կանաՅՔ » կանանՑ): » ՎԱ (տարի » տարվա, Ի » ՎԻ Սրանց կարելի է ավելացնել նան ԲԻ » (կաշվի, Ը »Ո (տեգեր տեգոի): Այս 21 ձնափոխություններըարդի հայերենում դրսեորվում են հիմնականում սեռական-տրականհոլովներում: Եթե գոյականներնու գոյականանիշմյուս բառերը խոսքի մեջ հարաբերություններիմեջ մտնելու համար հոլովվում են, ապա բայերը խոնարհվում են: Վայերենիխոնարհմանհամակարգըբավականինհարուստ է: Բայերի եղանակային, դիմային, թվային ու ժամանակային վերջավորությունները հոլովական ձների նման նույնպես հանդես են գալիս որպես շարա հյուսական հարաբերությունների արտահայտիչներ: Հայտնի է, որ նախադասությանձնավորմանըմասնակցում են (/ա/նյալդերբայները(անկատար, ապակատար,վաղակատար,ժխտական)ն օժանդակ բայերը. սրանք բայի դիմավոր ձների համար: Իսկ պարզ դիմավոր ձները կազմում բաղադրյալ են բայահիմքերովն բայական վերջավորություններով: Այդ վերջավորություններն են` Սահմանականիանցյալ կատարյալիպարզ բայերի համար` Ի, ԻՐ, (ԶՐՈ) ԻՆՔ, ԻՔ, ԻՆ, իսկ ածանցավորն որոշ անկանոն բայերի համար` -

Ա, ԱՐ, ԱՎ, ԱՆՔ, ԱՔ, ԱՆ:

Ըղձական(ենթադրականն հարկադրական)բայերի համար` ապառնի

-

Մ, Ս, ԶՐՈ, Ե»Ի, ՆՔ, Ք, Ն: Անցյալ

(Ա)

ԻՆ:

-

(Ա) Ի, (Ա) ԻՐ, (Ա) Ր, (Ա)

ԻՆՔ

(Ա) Իք,

Հրամայականեղանակի համար` Ի՛Ր, Ա, ՈՒ ն ԵՔ (անկանոն բայերի համար կան նան այլ վերջավորություններ): Արգելական հրամայականիհամար` Ի՛Ր, Ա, ԱՔ, ԵՔ: Հարկ է նշել, որ բայականվերջավորություններընույնն են բայերի բոլոր տեսակների համար, այս դեպքում բայերի սեռն ու կազմությունը նշանակությունչունի: Որպես շարահյուսականկապակցությանծնույթայինմիջոցներ են նան հոգնակերտ մասնիկները` ԵՐ, ՆԵՐ, Ք, ԻԿ, ԱՅՔ ն այլն Ա առկայացմանցուցիչները՝ Ը, Ն, Ս, Դ, հոդերը:

Վաս

Տ Տա. ԲԱՌԱՅԻՆ

տիպի մեջ են մտնում ԿԱՊԵՐՆ ու ՇԱՂԿԱՊՆԵՐԸ: Քերականական իմաստներ արտահայտող այս երկու խոսքի մասերը, որոնք անվանողականդեր չունեն ն արտահայտում են բառերի ու նախադասությունների հարաբերություններ,նույնպես շարահյուսական կապակցության միջոցներ են: Առանց դրանց լիարժեք ու ծավալուն խոսք անհնար է կառուցել:

ԿԱՊԵՐ

Տ Ց Կապերը ստորադասականկապակցման միջոցներ են, արտահայեՍՀվախման զանազան հարաբերություններ: Կապերը շարահյուսական հարաբերություններ են արտահայտում ոչ թե ինքնին, այլ հոլովական ձների հետ (այգու մոտ, գնացի դեպի համալսարան,դասերից հետո գնահանդերձաշխատանքնընդունվեց): ցինք գրադարան, սխալներով Այն բառը, որի ստորադասական հարաբերությունն արտահայտված է Ըստ որում, կապով, կոչվում է ապր /սնդիր: կապիխնդիրներ են լինում ոչ միայն գոյականները(ինչպես բերված է օրինակներում, այլն դերանունները (ինծ համար, քռ մասին, առանցքեզ, նրա հետ), գոյականաբար գործածվող ածականները (Ուժեղի մոտ միշտ էլ թույլն է մեղավոր: Լավի ու գեղեցիկի համար բոլորս ենք պայքարում), թվականները(Առաջինիմասին բոլորն են խոսում: Հինգի համար դա շատ կլինի) ն այլն: Շարահյուսական մակարդակում (ապրիխնդիրը չպետք է շփոթել (ապային խնդրի հետ: Կապի խնդիրները պայմանավորված են կապերի իմաստներով (այգու մոտ, քռ մասին), իսկ կապը ն նրա խնդիրը, որ միասնաբար հանդես են գալիս որպես նախադասության մեկ անդամ (խնդիր կամ պարագա), կոչվում են (ապային խնդիր` այգու մոտ- տեղի պարագա քոռ մասին վերաբերությանխնդիր: Ըստ կազմավորմանաստիճանականությանկապերը լինում են Յ տեսակ. հսկական (սրանք չեն կարող հոդեր ստանալ ն հոլովվել դեպի, մինչն, իբրն, բացի, համար, հանդերձ, անիսկական(սրանք կարող են հոդեր ստանալ ն հոլովվել տակ, վրա, ներս, դուրս, մոտ, դեմ...) ն կապական բառեր (սրանք որոշ գոյականներ, մակբայներ ու ածականներ են, որոնք, որոշ կապակցություններումզրկվելով իրենց նյութական իմաստներից, հարաբերության իմաստներ են արտահայտում:Բերենք մի երկու օրինակ` «Ժամանակը իր վախճանին կհասնի» (Ավ.Իս.,) «Բանվորի երեսից քրտինք էր ծորում»: Այստեղ Ժամանակն երեսից բառերը գոյականներ են, բայց «Ձմեռ ժամանակպետք է տաք հագնվել» ն «Արամը տուժեց ընկերոջ երեսից», այստեղ նույն բառերը կապերի դեր են կատարել` կապական բառեր են: Շարահյուսական մակարդակում կապերի այդ տեսակները գրեթե իմաստային դեր չեն խաղում: Շարահյուսության մեջ շատ կարնոր են կապերի հմաստային ստորաբաժանումները,որոնք ունեն նան ոճականբազմազան կիրառություններ: Իսկական, անիսկական կապերն ու կապական բառերը ստորաբաժանվում են իմաստայինհետնյալ տեսակների` Տարածական - առաջ, առջն, դեմ, դիմաց, դուրս, ներս, ի վեր, ի վար, մեջ, միջն, մոտ, տակ, վրա, ներքն, վերն, շուրջ, քովն այլն: Ժամանակային - անց, առաջ, ժամանակ, ի վեր, հետո, մինչն, միջն, միջոցին, նախքան, պահին, օրոք, սկսած, ընթացքում... մասին, նկատմամբ, վերաբերմամբ, վերաբերյալ, Վերաբերության-տում

-

-

--

առթիվ, հանդեպ, հասցեին,գծով. ուղղությամբ Ա այլն: Բացառման - առանց, բագի, դուրս, զատ, բացառությամբ... Նպատակի -- համար,հանուն, նպատակով,ի... Դիմունքի առթիվ, հետնանքով, շնորհիվ, հիման վրա, կապակցությամբ... Պատճառի պատճառով,երեսից, ձեռքից... Կ փոխարեն,փոխանակ,տեղ, տեղակ... ՓոխարինությանՉամապատասխանության - ըստ, համաձայն, համապատասխան,համեմատ, հավասար... Ձնի -պես, նման, ինչպես, որպես, հանգույն, ոնց, ոնց որ... իբրն, որպես, ինչպես: ակառակ հիմունքի ն հակառակության հակառակ, չնայած, դեմ, ընդդեմ,ի հեճուկս... Միասնության -- հետ, հանդերձ, միասին,զուգընթաց, համընթաց... Չափի- չափ, ավել, ավելի, պակաս,քան, մինչն... Շահի հօգուտ, օգտին, համար, ի նպաստ... Դիմառնության - հանձին,հանձինս, ի դեմս... Նկատելի է, որ ըստ կիրառության նույն կապը կարող է շարահյուսական տարբեր հարաբերություններարտահայտել`իր մեջ համատեղելովիմաստայինտարբեր նշանակություններ: Շարահյուսական մակարդակում կապերն իրենց կիրառություններով երբեմն նույնանում են հոլովական թեքույթների հետ` առաջ բերելով շարահյուսականհամանիշություն: ՎՄՄՏ` գիրքը դրված է սեղանի վրա սեղանին: Գոքի մեջ հետաքրքիր պատմվածքներ կան գրքում: Որսորդը պատմումէր իր որսի մասին որսից: Ներկայացավռեկտորիկարգադրության համաձայն կարգադրությամբն այլն: Սակայն սա չի նշանակում, թե բոլոր կապերը հոլովական վերջավորություններին փոխարինելուարժեք ունեն. կապերի միայն մի փոքր մասն է համարժեք հոլովներին. դրանց մեծ մասը անփոխարինելի է: Օրինակներ. «Ամպիտակիցջուր է գալիս» «Քանի քանիսն անցան քեզ պես, քեզնից առաջ, քո առաջ» (ՀԹ): «Կարծես ձիավորներ էին արշավում իրար դեմ, Ա սիմինդրի տերնը, ոռպես բեկված սուսեր, ընկնում էր քամու առաջ» (ԱԲ): Ինձանից բացր ոչ ոք չկար»: «Առանց քեզչեմ գնա» ն այլն: կառույցներումէլ կապերի կիրառությունըմիայն ոճական արժեք ունի-՛ն կառույցիցկապերը հանելու դեպքում խոսքը չի տուժում: Ասվածը ցույց տանք օրինակներով.«Փորձում էր հասնել մինչն կանգառ» (փորձում էր կանգառ հասնել): Գնում էր դեպի այգի (Գնում էր այգի): Եկել եմ համալսարանսովորելու համար (Եկել եմ համալսարան`սովորելու) ն այլն: Բերված օրինակներում ձները ավելի են շեշտում, ընդգծում խնդիրներն ու պարագանե-

-

Քացահայտման՝

-

-

-

-

-

-

(1Թ)|

Տորո:

Ի րը.

Ճիշտ է,

որոշ

կապերի ու թեքույթների շարահյուսական կիրառություն-

ների նույնացումներ կան, բայց դա չի նշանակում, թե դրանք նույն կարգի միավորներեն: Հոլովական թեքույթներըբառերչեն, այլ երկրորդականբառահարաբերականձնույթներ, մինչդեռ կապերը բառեր են, հետնաբար` շարահյուսական նվազագույն միավորներ(ԵՆՄ):

ՇԱՂԿԱՊՆԵՐ

| եաղկապըերը

Տ լեզվի շարահյուսական համակարգում այլ դեր են կատարում. դրանք շաղկապում են նախադասությանանդամներ ն նախադասություններ, բայց շաղկապների արժեքն ու դերը միայն դրանով չեն սահմանափակվում: Թե՛ համադասականն թե՛ ստորադասականշաղկապներն ունեն հմաստային բազմազան նրբերանգներ ու կիրառություններ: Այսպես, բարդ համադասականնախադասություններիիմաստայինտարբերակումները (մհավորական, հակադրական, տրոհական, մեկնական կատարվում են շաղկապների շնորհիվ: Ավելի բազմազան են ստորադասական նախադասություններնու նրանցում վճռական դեր խաղացող շաղկապները:Շաղկապներիայս երկու տեսակներըլայն կիրառություններ ն իմաստային գործառույթներ ունեն նան վերշարահյուսական`տեքստային, մակարդակում:Այստեղ դրանք կապակցումեն ամբողջական նախադասություններ, պարբերություններ` առաջ բերելով ծավալուն խոսք ու ասույթ:

Ակնհայտ է, որ կապերն ու շաղկապներըլեզվի ձեաբանականմակարդակում տարբեր խույքի մասեր են, հետնաբար ն շարահյուսական մակարդակում էլ տարբեր դեր են կատարում, քերականականտարբեր հարաբերություններ են արտահայտում:Սակայն նկատելի է, որ լեզվի պատմական զարգացմանընթացքում խոսքի մասերի ներթափանցումներեն տեղի ունենում, իսկ դա արդյունք է դրանց շարահյուսականկիրառությունների:Խոսքամապապյկին փոխանցումները հատուկ են հայերենի գրեթե բոլոր խոսքի մասերինՃՆշենքմի քանի կապերի ու շաղկապներիհամարժեքությունը, որոնց սահմանազատումը հնարավոր է միայն շարահյուսական մակարդակում: Այսպես` փո/նարեն,փոխանակ,մինչ, որպես, չնայած, հետո, քան բառերը հավասարապեսթե (ապ են ն թե շաղկապ. Ասվածըցույց տանք օրինակներով: Փոխանակ որպես կապ ունի զիջման, փոխարինության իմաստ (Փոխանակ քննություններին պատրաստվելու Ծաղկաձոր էիր գնացել): Նույն իմաստն ունի նան շաղկապի դեպքում` (փոխանակհետնեիր ծնողներիդ խորհրդինն ուսումդ ավարտեիր,թողեցիր համալսարանըն արտասահման գնացիր): Փոխարեն (Քո փոխարենընկերդ տուժեց կապ) ն «Փոռ/նարենլսեիր եղբորդ, ինքնագլուխ վարվեցիր ու գործդտապալեցիր»: Սինչն (մինչ) կապերը տարածական,ժամանակային,երբեմն էլ չափի, աստիճանի իմաստ են արտահայտում.օրինակ` «Թամանյան դիվիզիան -

--

հասավ մինչն Բեռլին» տեղ, «Միջոցառումըշարունակվեց մինչն լուսաժամանակ: բաց» ժամանակի իմաստինզուգահեռ ունի նան պայմանիիմաստ.օրինակ` Ժամանակ, իսկ «Սինչն համերգը կսկսվեր, ես ծանոթացա ծրագրին» «Սինչն ինձ ամեն ինչ ճիշտ չպատմես,քեզ սատար չեմ լինի» պայման: Չնայած կապն ունի հակառակ հիմունքի իմաստ (Չնայաժ սաստիկ ցրտին` երեխային դպրոց տարա): Նույն իմաստն ունի դրանով շաղկապված երկրորդականնախադասությունը(Չնայած սաստիկ ցուրտ՝ էր, երեխային էլի դպրոց տարա): Որպես բառը Վ. Տերյանի հետնյալ քառատողումգործածվել է թե՛ որպես (ապն թե՛ որպես շաղկապ. -

-

-

-

Ուզում եմ վաղվա ցնծության գուշակ՝ Հայացքս նետած լուսեղեն հեռուն, Վառել երգերս ռռպեսդրոշակ Ու մեռնել` ռրպես հերոսն է մեռնում... Նման կիրառություն ունի նան հնչպես բառը. այն մի դեպքում կապական կիրառություն ունի (Երկչոտ էր հնչպես եղջերուն), մի այլ դեպքում՝ դերանվան(Այնպեսէր ճառում, հնչպես հարյուր տարվա հռետորը): Չետո բառը նախապես մակբայ է եղել՝ Ժամանակայինիմաստով (Մենք գնացել էինք, նա հետո եկավ), հիմա այս բառը ավելի շատ հանդես է գալիս (ապրիդերում (ներկայացումիցհետո այգի գնացինք), այն ունի նան շաղկապականկիրառություն (Կոմիտասընախգնաց Փարիզ, հետո անցավ Շվեյցարիա): Այսպիսով, դժվար չէ նկատել, որ խոսքամասային փոխանցումները հիմնականումկատարվում են շարահյուսականհիմունքով:

ու

լու

Շարահյուսական կապակցման միջոցներ են նան շարադասությունն

որոնք նախադասություններիձնավորմանն խոսք կառուցեչերանգը, վճռորոշգործոններեն:

ՇԱՐԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆ

մվ Շարադասությունը

Տ կարնոր նշանակությունունի լեզուների քերականականկառուցվածքում.բառերը, առանձին-առանձինվերցված, նախադասություն կառուցել չեն կարող: Միտք արտահայտելու համար անհրաժեշտ է բառերը կապակցելիրար հետ ն դասավորել որոշակիկարգով: Բառերի դասավորությանայդ կարգն էլ լեզվաբանությանմեջ ընդունվածէ կոչել շարադասություն: Շարադասությանայս դերը նկատվել է դեռ անտիկ աշխարհում,այն համարվելէ բան (նախադասություն)կազմելու Ավանդականքերականությանմեջ դարեր շարունակ շարադասությունը դիտվել է որպես նախադասության մեջ բառերի դասավորությանկարգ: Սակայն 20-րդ դարի 30-ական թվականներին, երբ սահմանազատվեցին

արձա

«խոսքի մաս» ն « նախադասությանանդամ» հասկացությունները,շարադասության հիմքում դրվեցին ոչ թե բառերը, այլ նախադասությանանդամները, այստեղից էլ թերի պատկերացում կազմվեց շարադասության վերաբերյալ, ն այդ թյուր կարծիքը շարունակվեց մինչն 60-70-ական թվականները: Ինչո՞ւմնէր թյուրիմացությունը: Բանն այն է, որ նախադասությանկազմի մեջ մտնում են ն վճռորոշ նշանակություն ունեն ոչ միայն լիիմաստ խոսքի մասերը, այլն նախադասությանանդամչհանդիսացողբառերը (կապեր, շաղկապներ, վերաբերականներ,ձայնարկություններ,ինչպես նան օժանդակ բայեր, մի արգելական), որոնց գրաված տեղն ու արժեքը պակաս կարնոր չէ նախադասությանհամար: Այսպես օրինակ` «Ա՛խ, ափսոս, Անահի՛տ, դու ն Արմենը իզուր չպայքարեցիք ոսկե մեդալի համար» տասնմեկ բառից բաղկացած այս նախադասությանմեջ միայն 6-ն են նախադասության անդամ, 5-ը անդամներ չեն (ախ, ափսոս, ն, իզուր, համար), բայց դրանց բացակայությանկամ տեղափոխությանդեպքում խոսողի վերաբերմունքը չէր արտահայտվի, կամ կխաթարվերնախադասությանիմաստը: Ահա այդ «տարբերակներից»մեկը` «Համար իզուր Անահիտ ոսկե մեդալի ն Սրմենըախ դու ափսոս չպայքարեցիք»: Սա արդենանկապակցություն է: Շարադասությունը կարնոր նշանակություն ունի ոչ միայն նախադասությչուններում,այլն վճռորոշ դեր ունի նան բառակապակցություններում: է հատուկ ընդգծել, որ շարադասությունըբնորոշ է աշխարհի գր բոլոր լեզուներին, ն յուրաքանչյուր լեզու նախադասություններկազմելու համար ունի բառերի դասավորությանտվյալ լեզվին հատուկ օրենքներ ու կանոններ: Այս բոլորից ելնելով` շարադասությունը կարելի է սահմանել այսպես` Շարադասությունըյուրաքանչյուր լեզվի ներքին օրինաչափություններից բխող բառական միավորների դասավորությանընդունված կարգն է նախադասություններում ն բառակապակցություններում,այն որպես շարահյուսական արտահայտման միջոց, իր դերով նպաստում է նախադասության մտքի ն բառակապակցության իմաստի ձնավորմանը: Շարադասությունըտարբեր լեզուներում տարբեր դրսնորումներ ունի. որոշ լեզուներում ունի քերականական ավելի ակտիվ, մյուսներում` համեմատաբար պասիվ դեր: Ըստ այդմ էլ շարադասությունըլինում է Հայուն ն

Լոր:

ազատ:

Կայուն շարադասությունը բնորոշ է անջատականտիպի լեզուներին (անգլերեն, ֆրանսերեն, իտալերեն, իսպաներեն,չինարեն, տիբեթերեն, ամերիկյան լեզուներ ն այլն), որոնք չունեն թեքույթներ կամ քիչ ունեն, ն որպես քերականականարտահայտմանհիմնական միջոցներ հանդես են գալիս շարադասությունը ն հնչերանգը: Ազատշարադասությունըհատուկ է կցական ու թեքական լեզուներին (հայերեն, սլավոնական լեզուներ, վրացերեն,թուրքերեն...): Այս տիպի լեզուներում շարադասությունըհիմնականում3 գործառույթ ունի` քեռակա------ծ-. ն դրանք: նական,իմաստային ոճական: Քննենք

ՇԱՐԱԴԱՍՈՒԹՅԱՆ ՔԵՐԱԿԱՆԱԿԱՆ

ԳՈՐԾԱՌՈՒՅԹԸ

Է

Վինոգրադովիբնորոշմամբ`կցական ու թեքականտիպի լեզուՑ ոճական բազմապիսի դրսնորումներիհետ նաշեմրադասությունը ներում խադասությանմեջ ամենից առաջ ստանում է քերականական,իսկ ապա Պ-

ճական արժեք՞-

Այժմ տեսնենք թե շարադասությունըհայերենում քերականականինչ դեր ունի: 1. Շարադասությանդերը բառերի շարահյուսական պաշտոններում. ժամանակակիցհայերենում քիչ չեն դեպքերը, երբ նախադասությանմեջ եղած բառերի պաշտոնները որոշվում են շարադասությամբ.այսպես` հայերենում կան այնպիսի կառույցներ, որոնցում ենթական ն ուղիղ խնդիրը պայմանավորվածեն իրենց գրաված տեղերով, փոխվեցին տեղերը, փոխվում են ե պաշտոնները, այսպես` «Կեցությունն է որոշում գիտակցությունը» ն «Նպատակը արդարացնումէ միջոցը»: Երկու նախադասություններում էլ ստորոգյալներիցառաջ դրվածները ենթականեր են, հետո դրվածները` ուղիղ խնդիրներ: Շարադասության քերականական դերով են պայմանավորված նան բացահայտչին բացահայտյալիպաշտոնները:Բացահայտիչըմիշտ դրվում է բացահայտյալիցհետո, դրանցտեղափոխությունիցանպայմանառաջանում են նան պաշտոնների փոփոխություններ: Օրինակ` Կոմիտասը` ճայ երգի վեհափառը, սրբագործեզ հայ երգը» ն «Վայ երգի վեհափառը` Կոմիտասը, սրբագործեց հայ Այդպես էլ կայուն է աստիճանականհատկացուցիչներունեցող նախադասության հատկացգուցիչների շարադասությունը: Այսպես` «ԵՊՀ-ի բանասիրականֆակուլտետի դեկանի տեղակալի հայտարարությանտեքստը փակցված է պատին»: Այստեղ հատկացուցիչներից ոչ մեկի տեղը հնարավոր չէ փոխել: Միայն կարելի է «պատին է փակցված» կառույցը բերել նախադասությանսկիզբը, ն ուրիշ ոչինչ: Եթե նախադասությանմեջ նույն /ռաց/ալն ունի ն՛ որոշիչ ն՛ հատկացուցիչ լրացումներ, ապա քերականականանհրաժեշտ պահանջով հատկացուցիչը պետք է շարադասվի որոշիչից առաջ` «Ուսանողի առաջինպատասխանըչգոհացրեց դասախոսին»: Բոլորովին ուրիշ իմաստ ունի «(/շաջին ուսանողի պատասխանըչգոհացրեց դասախոսին» նախադասությունը: Նույնը կարելի է ասել նան հատկացուցչին լրացնող որոշչի մասին. վերջինս անպայմանպետք է նախադաս դիրք ունենա` «Պայծառ աստղերի լույսերը չէին թափանցումսաղարթախիտծառերի ստվերում» (պայծառ ն սաղարթախիտորոշիչներիտեղերըչի կարելի փոխել):

եո»

1.8.

ՐքՅԵԼ(ՅՂՒՈՒՆ

քյ/օօԽօրօ Թսսօշքգ0064. ՃՐ-71 1960. օք.

Տես

ՊՅԵՌՉՑ,

38.

ՊՕՒ

2,

ՎՀՇԵ

ՇՏՌԱՀԵՇԽՔԸ,

1,

ոօղ

րճ

ւո.

Կայուն շարադասություն ունեն նան հարցական ն հարաբերական դերանուններով արտահայտված ենթակաները. դրանք միշտ դրվում են նախադասություններիսկզբում` «/լ/ Արարատունի սրտում, երկրորդական իր մայր լեզուն չի մոռանա» (ՀՇ) «Ինչ լինելու է, թող որ լինի միանգամից» (ՊՍ): «Ապրում են բոլոր նրանք, ովքեր քար են դնում քարի վրա» (ԳԹ): «Ի՞նչէր նրա ցանկությունը, ոչ ոք չգիտեր»: Յ. Քերականական պահանջով բազմակի ուղիղ խնդիրներ ունեցող նախադասություննունենում է ենթակա քէ ստորոգյալ է ուղիղ խնդիր կառուցվածք: Բավարարվենքթեկուզ մեկ օրինակով` «Վահրամ Փափազյանը երջանիկ զուգադիպությամբ իր մեջ խտացրել էր գրողին ու հոգեբանին, պատմաբանինու գրականագետին,փիլիսոփայինու մտածողին» (ՍԱ): 4. Նախադասությունը ենթակա է ստորոգյալ կառուցվածք կունենա 2.

նան՝

ա) Եթե մի ենթակայի հետ թվարկվում են մի քանի ստորոգյալներ.օրինակ` «Բայրոնը սովորեց մագաղաթներիլեզուն, կարդաց հայոց պատմությունը են սկսեց անգլերեն թարգմանել Խորենացուն ու Լամբրոնացուն» (ԳԹ): բ) Եթե ենթական ունի բազմանդամ լրացումներ` «Ռուս բազմաշնորհ բանաստեղծն հայ ժողովրդի անկեղծ բարեկամ ՎալերիԲրյուսովը նույնպես սովորեցհայերեն,թարգմանեցհայերենից,գերվեց հայերենով» (ԳԹ): 5. Քերականականպահանջով է պայմանավորվածնան ուրիշի խոսքի հետ կապված հեղինակայինխոսքի կառուցվածքը:Եթե հեղինակի խոսքը նախորդում է ուրիշի ուղղակի խոսքին` ապա հեղինակային խոսքում ստորոգյալը ենթակայից հետո է գրվում. օրինակ` Ռոմեն Ռոլանը հայկական երաժշտության մասին ասել է «Նրանք մելոդիկ այնպիսի հմայք ունեն, որ ձեր երկիրը երաժշտության տեսակետից դարձնում են խորհրդային մի Իտալիա»: Ընկերս ասաց` Վաղըչուշանաս: Իսկ եթե հեղինակի խոսքը հաջորդում է ուրիշի ուղղակի խոսքին, հեղինակի խոսքում ստորոգյալը դրվում է ենթակայիցառաջ: Օրինակ` «Հորս ու մորս ազգատոհմն էլ ի բնե ձայնեղ է եղել, գրում է Կոմիտասը» (ՍԱ): Վաղը «Ռիգոլետտոյի» պրեմիերան է, չուշանաք, ճախազգուշացրեց մաեստրոն: Նման կառուցվածքի պատճառն այն է, որ հեղինակի խոսքը ուրիշի խոսքի հետ կապվում է ստորոգյալիմիջոցով, դրա համար էլ միշտ մոտիկ է դրվում նրան: Նույնն է նան անուղղակի խոսքի դեպքում (Վայրս ասաց, որ իմ ն քո միջե անանց անդունդ կա: Լսելով Կոմիտասին, Ռոմեն Ռոլանը գրում ե որ իրեն քիչ է վիճակվել լսել այդքան դյութիչ ու բնական ձայն (ԳԹ): 6. Շարադասությունըվճռական դեր ունի նան բառերի /խոսքամասային պատկանելության փոփոխության գործում: Այսպիսի հատկությամբ օժտված են, սակայն, մի քանի ածականներ,մակբայներ,անիսկականկապերից ու կապականբառերից մի քանիսը, ինչպես նան որոշ շաղկապներ ու վերաբերականներ: Բերենք մի քանի օրինակ. «Ուրայխնժույգը խաղում -

-

-

ածականը գործածվել է գործում» (ՐաՖֆ.):Այստեղ ռւթա/խԽ էր, ոսւտտյուններ նժույգ գոյականի հետ ն որոշչի պաշտոն է կատարել, սակայն եթե այն տեղափոխենք խաղում էր բայից առաջ, արդեն ծնհ պարագայիպաշտոն կկատյխուր տարի ն կվերածվի մակբայի Այդպես էլ` «Անմիտ ծրագիր է, ժպտաց Թումասը» (ԱԲ), (տյ/նուր-ըձնի պարագա է ն մակբայ): Սակայն՝ «Անմիտ ծրագիր է, ժպտաց տյնուր Թումասը» (տխուրը որոշիչ է ն աժական) Կամ` «Ձմռան մի գիշեր կար մի հարսանիք` հրճվում էր անզուսպամբոխը գյուղի» (3Թ): Այստեղ անզուսպ բառը եթե վերագրենք ամբոխգոյականին, կլինի ածական ն որոշիչ, իսկ եթե վերագրենք հրճվում էր բային, կլինի մակբայ ն ծնի պարագա: Այս երնույթը ավելի ակնառու է ծռ(փեղկվաժծիմաստ ունեցող խոսքի մասերի կիրառության դեպքում, երբ նրանց խոսքամասային պատկանե-

-

լությունը միայն շարադասությամբէ պայմանավորված: Նախ` ճռր բառի մասին, որը հավասարապեսն՛ ածական է, ն՝ մակբայ, այսինքն` ն՛ որոշիչ, ն պարագա: Ապա այդպիսի օրինակներ` Դու էլ գնա Օորսեր արա, էսպես է կարգն աշխարհի (ՀԹ) որոշիչ: Ամպերըդանդաղ, ուղտերի նման ճոր են ջուր խմած` ձորից բարձրանում (3Թ): Այս նախադասությանմեջ ճոր --ը մակբայ է ն ժամանակիպարագա: Նոր բառի երկփեղկվածությունըցույց տանք նույն նախադասության շարադասականտարբերակում: «Ոմանք կարդում են ճոռ նամակները» (ԳՄ) ն «Ոմանք ճոր են կարդում նամակները»: Այժմ` հետո ն առաջ բառերի (ապ մակբայ փոխանցումներիմասին: «Հանգավ վերջին ճրագը, ու բարաքը հանգստացավ (արկուտից հետո ծեծված արտի նման» (ԳՄ), ն «Վանգավ վերջին ճրագը, ու հետո բարաքը հանգստացավ կարկուտից ծեծված արտի նման»: Առաջին նախադասության մեջ հետոն նյութական իմաստից զուրկ խոսքի մաս է ն ձնավորել է ժամանակի պարագայի պաշտոնը, իսկ երկրորդում այն ունի նյութական իմաստ, մակբայ է ն առանձին է դարձել ժամանակիպարագա: Այդպես էլ` առաջ բառը. «Առաջ ինձանից էիք խոսում» ն «Ինձանից առաջ խոսում էիք»: Առաջինումժամանակի մակբայ է, երկրորդում` կապ: 7. Շարադասության հետ կապված` նման փոփոխությունների կարող են ենթարկվելնան շաղկապները. այսպես` այլ շաղկապը կարող է փոխակերպվել դերանվան`«Մարությանըչպատասխանեց, այլ ծոցից հանեց մի նամակ ու տվեց նրան» (այստեղ շաղկապ է), բայց «Մարությանը չպատասխանեց, ծոցից հանեց մի այլ նամակ ու տվեց նրան (այստեղ դերանուն է): Կամ` «Եվա էին կանչում նրա շուրթերը, սակայն Լիլիթ էր արձագանքում նրա հոգին», բայց` «Եվա էին կանչում նրա շուրթերը, Լիլիթ էր արձագանքում, սակայն, նրա հոգին»: Առաջիննախադասությանմեջ սալայն-ը շաղկապ է, երկրորդում` մեռաբերական: 8. էլ բառի խոսքամասայինպատկանելությունընույնպես պայմանավորված է շարադասությամբ.նախադասությանմեջ, նայած ինչ դիրք ունի ն ինչ խոսքի մասի հետ է հանդես գալիս, ըստ այդմ էլ որոշվում է նրա խոսքամասային պատկանելությունը.«Հիմա (/ արի ու այդ մարդուն պատաս-

-

խան տուր»: Այստեղ վերաբերականէ: «Մթնաձորում այժմ թավուտ անտառներ ձմկան»: Այստեղ շաղկապի արժեք ունի (նույնպես), ժխտական նախադասությանմեջ այն մակբայի դեր է կատարում` «Մթնաձորում թավուտ անտառներ էլ չկան» (այլնս): 9. Եղանակավորողբառերից մի քանիսը նույնպես կարող են փոխակերպվել այլ խոսքի մասերի: Նախադասություններիսկզբում դրանք վերաբերականներեն, իսկ երբ բայերից առաջ կամ հետո են դրվում, մակբայական իմաստ են ձեռք բերում: Օրինակներ` «Իմիջիայլոց,ԱզգայինԺողովում այդ մասին խոսվել է» ն «Ազգային ժողովում այդ մասին հմիջիայլոցէ խոսվել»: «Անկասկած,ես կխոսեմ այդ մասին» ն «Ես այդ մասին կխոսեմ աճնկասկած. «Անտարակույս, դեպքերի մասին կպատմիմասնակիցը» ն «Դեպքերի մասին մասնակիցը անտարակույս կպատմի»: Վիմնականում սրանք են շարադասության քերականական գործառույթները:

ՇԱՐԱԴԱՍՈՒԹՅԱՆ

ԻՄԱՍՏԱՅԻՆ

ԳՈՐԾԱՌՈՒՅԹԸ

Ց10. Ինչպես ասվեց վերնում, կցականն թեքականլեզուներում շարադասությունը քերականական դերի հետ ունի նան հմաստատարբերակիչ բազմազանդրսնորումներ: 1. Այստեղ է, որ պետք է խոսվի ակտուալ անդամատման մասին, այսինքն` ԹԵՄԱՅԻ ն ՌԵՄԱՅԻ՞ մասին` ծչակետին միջուկի մասին: Ի՞նչ են սրանք: Միջուկը, որը կոչվում է նան ռեմա, ակտուալ անդամատմամբ նախադասությանքուն միտքը կրող բառն է` նախադասության կամ հաղորդման քուն նպատակը,այսինքն տրամաբանական շեշտը կրող բառը: Դա սովորականնախադասությանստորոգյալն է, որը սովորաՐՊ կան շարադասությամբ ենթակայից հետո է դրվում, առանձնապես շատ բան չի ընդգծում կամ շեշտում. այն որնէ բան է հաստատում կամ ժխտում: Ց ելակետը, որը կոչվում է նան թեմա, այն է, ինչը հայտնի է տվյալ իրադրության մեջ, ինչի մասին հաղորդվում է միջուկով: Այսինքն` թեման լսողին արդեն ծանոթ է, միջուկը` շեման, այն նորն է, որը խոսողը ցանկանում է շեշտել, ընդգծել, լսողի ուշադրությունը դրա վրա հրավիրել: Իսկ միջուկի այդ ընդգծումը, շեշտումը կատարվումէ բայի դիմավոր ձներով, օժանդակ բայերով, շարադասությանշրջումով ն հնչերանգով: Սովորական շարադասությամբ միջուկը առանձնապես չի շեշտվում, խոսողը հանդարտ հնչերանգով ինչ-որ բան է հաղորդում: Օրինակ` «Ընկերս Փարիզից այսօր մի նոր գիրք ստացավ»: Այստեղսովորականհաղորդում է ինչ-որ դեպքի, եղելության մասին. ներկայացվումէ միայն փաստը: Սակայնխոսքը միշտ այդպես միապաղաղչի արտաբերվում, հաճախ հարկ

նախադասության

/

ՀՕ

ՆՀ

3Տես 8. 116163Ա)Շ, Օ

ՌԱՐՑԱՇՆՔՎՇՇՒՈԻՄ

1Յ.

Է83ԵԼ84ՇԻ(ՕԻ(

ոքշոօր"),

ՎՈՇԱՇՈՈՄ

ՀԵՂՄՆՈԵՒՒԼԾԻԵԼ

239-245:

Խ(օՇա8Տ, 967,օք.

՛-

ոքղոօշածմոււ

Ը"1քճշաօհաք լ7

է լինում նախադասությանմեջ առանձնացնել, ընդգծել այն, ինչի վրա խոսողը ցանկանումէ հրավիրել լսողի ուշադրությունը: Ահա այդ նպատակով էլ խոսքի շղթայում ընդգծվում, շեշտվում է այն բառը, որը դառնում է հա-

ղորդման միջուկը` ռեման, նորը: Այդ նպատակով էլ խոսողը խոնարհված կամ օժանդակ բայը դնում է հենց այդ միջուկից հետո` ընդգծելով այն: Բերված նախադասությունըկարելի է ներկայացնելմի քանի առումներով` որպես միջուկ դարձնելովցանկացած բառ, նախադասությանցանկացած անդամ: Այսպես` «Այսօռ ստացավ ընկերս Փարիզից մի նոր գիրք» (ն ոչ թե երեկ կամ երկու օր առաջ): «Այսօր ԹնկերսստացավՓարիզից մի նոր գիրք» (ն ոչ թե ես կամ ուրիշը): «Այսօր ընկերս Փարիզից ստացավ մի նոր գիրք») ն ոչ թե Լոնդոնից կամ մի այլ տեղից): «Այսօր ընկերս Փարիզից մի նոր գհռք ստացավ» (ն ոչ թե ծանրոց) ն այլն: Ուրեմն նույն նախադասության տարբերակներում խոսքի միջուկները տարբեր են. մի դեպքում այն Փարիզն է. մյուս դեպքում` այսօրը, երրորդ դեպքում` ընկերս, չորրորդ դեպքում` գիրքըն այլն, որոնք շեշտվել են ստացավ բայի շնորհիվ: Իսկ եթե ստացավբայը դրվի նորոբառից հետո, նոր-ը ոչ միայն հանդես կգա միջուկի դերում, այլե կփոխի իր խոսքամասային պատկանելությունը` ածականից վերածվելով մակբայի, կփոխվի նան նրա պաշտոնը. որոշիչը կդառնա պաբայը

րագա:

Այժմ օժանդակբայի մասին. եթե նախադասությանստորոգյալն արտահայտված է ոչ թե պարզ, այլ բաղադրյալ դիմավոր ձներով, ուրեմն միջուկի ընդգծման, նորը` ռեման, շեշտելու,համար մեծ դեր է խաղում օժանդակ բայը` «Երեխաներըիրենց ճիչերով տակն ու վրա էին անում ողջ թաղը» ն «Երեխաներնէին իրենց ճիչերով տակն ու վրա անում ողջ թաղը»: Իսկ եթե նախադասության ստորոգյալն անվանաբայականէ, այդ դերը կատարում է հանգույցը` «Կոմիտասը մեր երգարվեստի մելոսն է» ն «Կոմիտասն է մեր երգարվեստիմելոսը»: Օժանդակ բայի կամ հանգույցի ժխտական ձները նույնպես միջուկն ընդգծելու նույն դերն ունեն: Դա լավ է երնում նույն նախադասության հետնյալ տարբերակներում` «Ես երեկ քննություն չեմ հանձնել» (ստուգարք եմ հանձնել): «Երեկ ես չեմ հանձնել քննություն, (հանձնել է .ճկերս): «Ես երեկ չեմ հանձնել (հանձնել եմ նա/սորդօրը): քննություն» 2. Շարադասությունըվճռական նշանակություն ունի նան նախադասություններիբնույթներիփոփոխության հարցում: Այսպես` եթե պատմողական նախադասությանկազմում կան հարաբերական դերանուններ (երբ, ինչ, ով, ում ն այլն), որոնք օժանդակ բայից կամ հանգույցից հեռու են, դրանց մոտ շարադասվելիս անպայման փոխում են նախադասության բնույթը` այն վերածելով, դարձնելով հարցական բնույթի: Վամեմատենք հետնյալ նախադասությունները. ա) Երբ քեզ հետ են ընկերներդ:Երբ քեզ մենակ ես զգում: ն Ե՞րբեն քեզ հետ ընկերներդ, Ե՞րբես քեզ մենակ զգում: բ) Ում ցանկանումես, ընտրի՛ր:Ում վիճակվել է, թող գնա՛ ն Ո՞ւմ ես ցանկանում,ընտրիր: Ռ՞ւմ է վիճակվել, թող գնա

գ) Ինչ հնարավոր է, կանեմ: Ինչ պահանջվում է, կատարի՛ր: ն Ի՞նչ է հնարավոր, կանեմ: Ի՞նչ է պահանջվում, կատարի՛ր: Ակնհայտ է, որ ոչ թվակիր նախադասություններըառանց հարցական հնչերանգիարտաբերվելչեն կարող, ն այդ ամենը կատարվելէ ամենազոր շնորհիվ: շարադասության 3. Շարադասությունըիմաստայինկարնորդեր է կատարումնան բարդ համակարգում: Թերնս սակավ դեպքերում, երկրորնախադասությունների դական նախադասություններիտեղափոխությունը,գլխավորից առաջ շարադասվելու դեպքում, փոխվում է երկրորդականիիմաստն ու բնույթը: Օրինակ` «Կաշխատեմ, որ հիմնարկը վերաբացվի» (այստեղ երկրորդականի բնույթը նպատակիպարագա է` «Կաշխատեմ, որպեսզի հիմնարկը վերաբացվի», բայց այն անցնելով գլխավորից առաջ, փոխվում է նրա իմաստը ն բնույթը` «Որ հիմնարկը վերաբացվի, կաշխատեմ»: Այս դեպքում երկրորդականի բնույթը պայմանի պարագա է (Հիմնարկըբացվելու դեպքում կաշխատեմ): 4. Պակաս ուշագրավ չէ նան շարադասությանհետնյալ դերը. այն հաճախ համադասական կառույցները փոխակերպումէ ստորադասականի: Բերենք հետնյալ օրինակները`«Լսարանում շոգ էր, բաց էինք արել լուսամուտները» (համադասականէ): Բայց` «Բաց էինք արել լուսամուտները.

լսարանում շոգ էր» (ստորադասականէ, որովհետնկարելի է ավելացնել Քանի որ կամ որովհետն շաղկապները):Նույնն են նան «Աղջիկընրան դուր եկավ. պայմանավորվեցու ժամադրվեց» ն «Արձակուրդիսժամանակը լրանում էր. Ծաղկաձորիցտուն վերադարձա»:

ՇԱՐԱԴԱՍՈՒԹՅԱՆ

ՈՃԱԿԱՆ ԳՈՐԾԱՌՈՒՅԹԸ

Ց 11. Վայտնի է, որ ոճաբանականգրականության մեջ լայն առումով խոսվում է ոճերի երկու տեսակների մասին` տպագիր կամ գրքային (ոչ6ՊԱԿԷԵԼՆ),/խնոսակցական կամ կենցաղային(ք23Րօ8օքՒւի)":Սրանցից յուրաքանչյուրն իր հերթին ենթարկվումէ ստորաբաժանումների:Դրանցիցամեն մի տեսակըիր բնագավառիյուրահատուկ պահանջներիթելադրանքով օգտագործում է լեզվաարտահայտչականմի որոշ կարգի` իրեն հատուկ միջոցներ,ն այդ յուրահատուկ պահանջներովէ հաճախ պայմանավորվում նախադասությունկազմող միավորների` Բառերի տեղը նախադասության Մշ մեջ ավելի հաճախ խոսվում շարադասության (ԽԵՏՇքՇեոչ) մասին: Սրվորական շարադասությանդեպքում ենթականդրվում է ստորոգյալից առաջ, որոշիչն ու հատկացուցիչը`իրենց լրացյալներից առաջ, իսկ բացահայտիչը` միայն բացահայտյալից հետո, պարագաները, ըստ իրենց բնույթի, ն՛ նախադասեն դրվում, ն՛ ետադաս:

ՀԸ

Տես

է սովորական նշրջուն րճարանոթան

4.1.

71903060,ՕԿՇքաքՈՕ

ՇԴԼՂԱՇՌԱՇ

քյօօԽօրօ 43ԷՎ:Յ, հ/1., 1965, օք.

19-39:

Սակայն եթե գրավոր ու բանավոր խոսքում գործածվեր նախադասության անդամների միայն նշված կարգը, ապա խոսքը կլիներ միապաղաղ, անհետաքրքիր,կզրկվեր կենդանությունից ու հուզականությունից ն առանձին բառեր շեշտելու հնարավորությունից: Ահա թե ինչու խոսքի մեջ (հատկապեսգեղարվեստականխույքում) հաճախ փոխվում է խոսքի սովորական ձնը, ն սովորականշարադասությունը փոխվում է շրջունիՇարադասության նշված ձներից լեզվի տարբեր ոճեր տարբեր չափով են օգտագործվում: Այսպես` մարչագործառական,գիտական,հրապարակախոսականոճերում մեծ ուշադրություն է դարձվում շարադրանքի տրամաբանականկողմին, զգալի տեղ է տրվում լեզվի ինտելեկտուալ տարրերին (տերմիններ, հասկացություններ, անվանումներ), ն այս ոճերին հատուկ է սովորականշարադասությունը,սրանցում պակաս է նան հուզականությունն ու զգացմունքայնությունը, ն այսպիսի ոճերը բնութագըրվում են չոր ածականով:Մինչդեռ գեղարվեստականոճը շատ է տարբերվում նշված ոճերից: Այստեղ նախադասությանանդամների ազատ տեղաշարժկարելի է կատարել, շրջուն շարադասությունը սրա էություննէ: Շրջունությունը նրբերանգներէ հաղորդում խոսքին, այն դարձնում է վառ ու պատկերավոր Շրջումով առանձին բառեր նախադասությանմեջ նոր կշիռ ու լիցք ե ստանում: «Չակառակ սովորականշարադասության`շրջումը հաճախ այն-

նոր

պիսի իմաստայինու ոճական նրբություններ է հայտնաբերումնախխադասության մեջ, որ սովորականշարադասությամբչի զգացվում. նախադասությունը լիցքավորվում է քնարական շնչով, հուզարտահայտչականխորությամբ, մելոդիկ երաժշտությամբն համաչափկշռույ թով»: «Շրջուն շարադասության արտահայտությունն ավելի կենէ դառնում»՝, դանի ու երաժշտական հատուկ ընդգծում է Մանուկ Աբեղյանը: Ասվածը կարելի է ցույց տալ բազմաթիվ օրինակներով, մանավանդ պոեզիայում: Օրինակ, մի՞թե Վահան Միրաքյանի«Լալվարի որսը» սքանչելի պոեմը այնքան քաղցրահնչյուն, երաժշտությանչափ հոգեպարար ու հյութեղ կլիներ, եթե հեղինակը իր խոսքը չոճավորեր շրջուն շարադասությամբ: Նա իր պոեմն սկսում է արնածագին բնության զարթոնքի հրաշալի նկարագրությամբ.պատկերն ավելի նկարչագեղ ու շարժուն դարձնելու նպատակովնա մերթ շեշտել է ստորոգյալները` դրանք դարձնելով նախադասության միջուկ, շարադասել է ենթականերիցառաջ, մերթ էլ միջուկէ դարձրել որոշիչները` դրանք շարադասելով որոշյալներից հետո: Ահա այդ պատկերը.

դեպքում -

Ծագումէ մանուկ արեը գարնան Կովկասլեռների ձյունե պատնեշից, Զարթնում են մեկ-մեկ սարեր աննման Ձմռան անվրդովքնի մշուշից:

Վ

Առաքելյան,Հայերենիշարահյուսություն.

ի, Աբեղյան,Հայոց լեզվի տեսություն, Ե.,

հ. Ա, Ե.,

1958, էջ 458-459:

1965, էջ 532:

Սակայն ասվածից ու բերված օրինակից բոլորովին էլ չի հետնում, թե սովորականշարադասությանդեպքում խոսքը զրկված է լինում հուզականությունից, քնարականությունիցու կենդանությունից:Դա արդեն շնորհքի հարց է. նայած թե գեղագետը, բանաստեղծը,գրողն ու խոսողը ինչպիսի ունի, խոսք կառուցելու, լեզվի հնարավորություններից բառապաշար օգտվելու ինչպիսիվարպետությունու շնորհք: Այս նկատառումովքննենք Ե.Չարենցի «Ես իմ անուշ Հայաստանի» մի քանի նախադասություններիշարադասությունը ն բանաստեղծության ցույց տանք, որ մեր լեզվում ուղիղ ն շրջուն շարադասություններըհանդես են գալիս գհռկընդ/ինառն, միասին ծառայում են միննույն նպատակին` ոճաայն դարձնելու ավելի հնչեղ ու գեղագիտական. վորելու խոսքը, իմ անուշ Գայաստանիարնահամ բառն եմ սիրում, Մեր հին սազի ողբանվագ,լացակումածլարն եմ սիրում: Ես

Այս նախադասություններիշարադասությունը թեն սովորական է (ոչ մի շրջում չկա), բայց որոշիչներն ու հատկացուցիչներըայնքան խոսուն են, այնքան արտահայտիչ, ն դրանց տեղերը այնքան կայուն են, որ իրենց լրացյալների հետ ձուլվելով, շատ կուռ ու արտահայտիչիմաստ են ստաէ: ցել, ենթակայինախադասգործածություննէլ խիստ պատճառաբանված Ինչպես տեսնում ենք, սովորականշարադասությամբէլ խոսքըայնքան արտահայտիչէ, այնքան քնարական, որ բավականէ փոխել նախադասության անդամներից մեկի շարադասությունը(այն դարձնել շրջուն), որ թուլանա երկտողի թե՛ հուզական ն թե՛ ոճաիմաստայինկարողությունը:Բավականէ այստեղ շրջել թեկուզ մեկ որոշիչ, ն բանաստեղծությունըկկորցնիիր հմայքը:

Սակայն, եթե Չարենցն իր բանաստեղծությունըկառուցեր նախադասությունների միայն սովորականշարադասությամբ,ապա այն կլիներ միապաղաղ ու ձանձրալի,չէր ունենա այն մեղադայնությունը,ինչ որ ունի: Ահա թե ինչու իր լեզվի քաղցրությունն ու հմայքը իմացող արվեստագետը բանաստեղծությանհաջորդ տողերում արդեն դիմում է շրջուն շարադասության: Այս դեպքում էլ նա իր խոսքըայնքան վարպետորենէ կառուցում, որ ետադաս որոշիչներից ոչ մեկի տեղը հնարավորչէ փոխել: Շեշտելով հատկապես ետադասորոշիչները` բանաստեղծըդրանովընդգծել է որոշյալների հատկանիշներըն խոսքը դարձրել ավելի ազդու, ավելի նպատակասլաց.

Սիրում եմ մեր երկինքը մուգ, ջրերը ջինջ, լիճը լուսե, Արնն ամռան ու ձմեռվա վիշապաձայնբուքը վսեմ... Այս որոշիչների նախադասգործածության դեպքում խոսքը նման ներգործուն ուժ ու հուզականությունչէր ունենա: Շարունակությանմեջ արդեն, որոշիչները թողնելով իրենց տեղերում, Չարենցը դիմել է հատկացուցիչների շրջուն շարադասության` այս դեպ21

քում էլ ասույթի միջուկ դարձնելովուղիղ խնդիրները`ավելի ընդգծելով երգերը, գրքերը ն վերքերը`

Ուր էլ լինեմ Չեմ մոռանա

--

չեմ մոռանա ես ողբաձայնճրգերը մեր, դարձածերկաթագիրգրքերը մեր...

աղոթք

Եթե առաջին քառատողում ընտրել է ենթակայի ն ստորոգյալի սովորական շարադասություն, ապա այստեղ ետադաս ստոգյալով հատկապես ընդգծել է բառ ուղիղ խնդիրը` (...արնահամ բառն եմ սիրում): Երրորդ քառատողումբանաստեղծը,շրջելով ենթակայի ն ստորոգյալի տեղերը, նպատակ է ունեցել հատկապես ընդգծելու իր անսահման ն երբեք չթուլացող սերը մեր ժողովրդի ստեղծած ու նրան պատկանող հոգնոր գանձերի նկատմամբ: Հասկանալի է, որ խոսքը գունագեղ ու պատկերավորդարձնելու գործում շարադասության հետ վճռական դեր ունեն նան տրամաբանական շեշտն ու հնչերանգը. այս երեքը միասին ծառայում են միննույն նպատակին: ճիշտ է, մեր լեզվի շարադասությունը հնարավորություն է ընձեռում միննույն նախադասությունըարտահայտել բազմաթիվտարբերակներով, որոնց հետնանքովէլ առաջանումեն ոճական տարբերություններ,բայց դա բոլորվին էլ չի նշանակում, թե նախադասությունկազմող բառերը կարելի է ցանկացածիչափ տեղաշարժել: Նման տեղաշարժեր կարելի է կատարել 3-4 նյութական խոսքի մասերից կազմված նախադասություններում, ինչպես` «Ծառերը ծաղկեցին գարնանը»: Սա կարելի է շարադասել6 տարբերակով, իսկ «Լուսաբացին նա բարձրացավ կախաղան»նախադասությունը` 24 տարբերակով, որոնց մի մասը միայն տեսականարժեք կունենա: Նման տարբերակներիթիվը կարելի է հաշվել մաթեմատիկական հետնյալ բանաձնով 1 24252,12223Հ61:4223:24-246,1:42:23:4:25ՀՂՀ20ն այլն: Շարադասականտարբերակների ամենամեծ թիվն ստացվում է այն դեպքում, երբ նախադասությանստորոգյալն արտահայտվածէ բայի պարզ ժամանակաձներով,ն նրա կազմում չկան նյութականիմաստիցզուրկ խոսքի մասեր: Օրինակ, եթե «Ծառերը ծաղկեցին գարնանը» նախադասությունն ունի 6 տարբերակ,ն բոլորն էլ կիրառելի են, ապա «Ծառերը ծաղկել են գարնանը» 4 բառերիցբաղկացածնախադասությունըերբեք 24 տարբերակ ունենալ չի կարող, քանի որ ԵՆ օժանդակ բայը երբեք նախադասության սկզբում չի կարող շարադասվել: Նշենք նան, որ հատկապես բանաստեղծներըավելի հաճախ շրջուն շարադասությանն են դիմում բանաստեղծությունը հանգավորելու, ռիթմավորելու ն ներդաշնակությունստեղծելու նպատակով:Ահա Հ.Թումանյանի մի քառատողը, որտեղ առաջին երկու տողերը կառուցել է ստորոգյալ- ենթակա, իսկ վերջին երկու տողերը` ենթակա ստորոգյալ շարադասությամբ: -

22.

դարավոր ցավն ամեհի, Չի խորտակելէն հոգին:

Ու

Չէ, չի լռել Մեծ Շոթայի

Երգի ժենըկաթոգին,

Իսկ Վամո Սահյանը հանգավորումը կատարել է ուղիղ խնդիրների նախադաս ու ետադաս գործածությամբ.

մեր գյուղի Պատերըշարել է. Եվ բոլոր կամերը Մեն-մենակքարել Է:

տնկել է Մեր գյուղի շհվերը, Իմ պապը պայտել է Մեր գյուղի ժհերը:

Իմ պապը

Իմ պապը

ՎՆՉԵՐԱՆԳ

Շարահյուսական 812| քար միջոցով Էձնավորվում րանգն է.

կապակցությանմիջոցներից մեկն էլ հնչե-

նրա

ն

իրական տեսք ստանում

սությունը: ՀՎնչերանգըխոսքը տարրալուծում

է

նախադա-

ավելի արտասանական

ավելի փոքր միավորները փոքրմիավորների ն ընդհակառակը` ձուլումէ ամեծ վելի միավորների մեջ: 1. Չնչերանգըհաղորդակցային երնույթ է ն քերականորենչի նշույթավորվում. այն արտահայտվումէ ձայնային տարբեր ելնէջումներով ու դադարով: Բանավորխոսքը հնչական խոսք է, որն իրականանումէ արտասանական տարբեր հնչերանգներով: Այդ հիմնավորումով է, որ նույն բառը,

բառակապակցությունը կամ նախադասությունըտարբեր հնչերանգներով արտաբերելիս տարբեր իմաստներէ ստանում` մի դեպքում` աղերսանքու խնդրանք,մյուս դեպքում` արհամարհանքու արգահատանք,մեկ այլ դեպքում` զզվանք ու նողկանք, չորրորդ դեպքում` հարցում, զարմանք ու հեգնանք, հրաման ու կարգադրություն, ինչպեսնան՝ նախազգուշացում ու սաստում, հաստատում ու ժխտումն այս դերը նկատի ունենալով է, որ անգլիացի հայտնի դրաւձտուրդ Բեռնարդ Շոուն ասել է. «ԱՅՈ բառը կարելի է արտաբերել 50, ՈՉ-ը` 500 եղանակով»:Ճիշտ է, սրանում չափազանցությունկա, բայց անառարկելի է, որ ցանկացած բառ կամ արտահայտությունկարող է տարբերհնչերանգներովտարբեր, նույնիսկ իրար բոլորովին հակադիր վերաբերմունք արտահայտել: Օրինակ` ապրես բառով կարելի է արտահայտել նե՛'գովեստ (Ապրես, լավ ես աշխատել), ն՛ գոհունակություն (Ապրես, օգնեցիր ինձ), ն՛ խնդրանք (Ապրես, մի բաժակ ջուր տուր), ն նախատինք(Ապրե՛ս,մի հատ էլ խփի՛ր), ն պարսավանք(Ապրես, մորդ վերջին դրամը տարար) ն այլն: Այդպեսէլ` աչքդ լույս արտահայտության տարբեր հնչերանգներովկարելի է ն բարեմաղթանքարտահայտել (Աչքդ լույս, Շուշին ազատագրվեց),ն քամահրանք(Աչքդ լույս, եղբորս

ալներանգի

՛

Նախադասության անդամների շարադասությանն նրանց քերականական,իմաստային ոճական արժեքների մասին խոսվելու է իրենց տեղերում` կապվածնախադասության անդամներիհետ: ն

պաշտոնից ազատեցին, շատ էիր բամբասում): Կամ ՀԱ բառի տարբեր հնչերանգներով կարելի է արտահայտել հարցում, ժխտում, հաստատում, հեգնանք, սպառնալիք,արհամարհանք,խնդրանք, պահանջն այլն: Հնչերանգի հորինվածքը բարդ է. այն կազմված է ձայնի տոնի, հնչյունի ուժգնության ու տնողության,տեմպի,տակտիու ռիթմի, ինչպես նան մեշեշտի համադրություններից: ղեդայցությանն տրամաբանական «Այդ մասին պատմեցհենց ինքըԱ̀ղաբալյանը» (ն... աղա Բալյաճը): Դադարն առաջանում է բնախոսական,հոգեբանականն տրամաբանական հիմնավորումներով: Ասվածը լավագույնս հաստատում են ժողովրդականհետնյալ ասույթները. «Գնդակահարելչհ՛ (արելի,ազատել» ն «Գնդակահարել, չի՛ կարելի ազատել»: Այդպեսէլ` «Սովորիր հորդ պես, հիմար մի լինի՛ր» ն «Սռվորիր, հորդ պես հիմար մի լինիր»: Ակնհայտեն տրամաբանականհակասությունները, որոնք բանավոր խոսքում արտահայտվել են միայն ամենազոր հճչերանգով, իսկ գրավոր խոսքում իմաստայինայդ հակադրությունները արտահայտվել են կետադրականնշանների օգնությամբ, որոնք Անտոն Չեխովը համեմատելէ երաժշտականնոտաներիհետ: Բերված օրինակներնէլ վկայում են, որ հնչերանգը խոսողի վերաբերմունքն է արտահայտում, որով ն ձնավորվում են նախադասությունների հնչերանգայինտիպերը` պատմողական, հարցական,հրամայական,ըղձական ն բացականչական:Ինչ խոսք, դրանցում դեր ունեն նան բայի եղանակներն ու սպասարկողբառերը, բայց բանավոր խոսքում դրանք իրականանում են միայն հնչերանգով: Այստեղ էլ տեղին է հիշել Միխայիլ Լերմոնտովի հետնյալ պատկերավոր ասույթը. «Սառը տառերով դժվար է զգացմունքներ արտահայտելը»: խոսքի համար ամենաբնորոշըչեզոք հնչերանգն է, որը հատ է հատկապես պատմողականնախադասություններին,բացականչական ու ըղձական նախադասություններովարտահայտվում են իղձ, ցանկություն, տենչանք, բերկրանք, հիացմունք, զարմանք, սարսափ, վիշտ, հիասթափություն, հանդիմանություն,կարոտ, աղերսանք, դժկամություն ն այլն, հարցականով հարցում, սպասելիք, երկմտություն, հաստատում, հիասթափություն ն այլն, հռամայականով` հրաման, հորդոր, պահանջ, կամք, կոչ, սաստում, խնդրանք,քաջալերանք ն այլն: Ահա թե ինչու բանավոր խոսքը գրավորի համեմատությամբավելի կենդանի ու արտահայտիչէ` հնչերանգի շնորհիվ Հնչերանգը, թեն քերականորեն նշույթավորված չէ, բայց ինքնուրույն հնչյունական միավոր է ն տարբերակում է քերականական իմաստներ,այսինքն` քերականականարտահայտությանմիջոց է: Այն նան ստորոգմանկառուցվածքայինուրույն միջոց է հատկապես միակազմ նախադասությունների

ինչես կանգի քաղարրը տառ ԷԼան ազար

կարով

առն

8Տես

Պետրոսյան,Հայերենագիտականբառարան,Ե., 1987, էջ 384-385:

ՏՐԱՄԱԲԱՆԱԿԱՆ

ՇԵՇՏ

սերտորեն (Վբճչերանգի նախադասության:

հետ առնչվում է նան տրամաբանական Ղիաստորեն հնչերանգի ամենաբարձրտոնն է. այն ունկնդրիուշադրությունը բնեռում է խոսքի առանցքի` միջուկի, մտքի կենտրոնիվրա: Խոսքում հնչերանգն ու տրամաբանականշեշտը հանդես են գալիս միասնաբարն ձնավորում են թե՛ երկկազմ ն թե՛ միակազմնախադասությունները: (Այսերկուսի միասնական դրսնորումը ցույց տանք անգծ Շելլիի «Բարի գիշեր» բանաստեղծությանտրամաբալիացի բանաս նական ընթերցմամբ,որով իսկապես հիմնավորվումէ այդ բարեմաղթանքի իսկականիմաստը.

Տ

եշտը, որի

Բարի գիշեր: Օ՛, ո՛չ: Չէ՞ որ այդ խոսքերով Չենք միանա,այլ կանջատվենքմի ողջ գիշեր, Ե՛կ, սիրելի՛ս, դեռ միասինմնանք սիրով` Այդ ժամանակ դա կլինի բարի գիշեր: Թեկուզ ն մենք երազներումմեկտեղլինենք՝ Մենակ գիշերն արդյոք ինչպե՞սբարիկոչեմ. Թե չմաղթեսբարի գիշեր դու ինձ երբեք՝ Այդ ժամանակ դա կլինի Բարի գիշեր: 1. Տրամաբանականշեշտը նախադասության մեջ կայուն տեղ չունի. այն կարող է դրվել նախադասությանցանկացած անդամի, նույնիսկ անդամ չհանդիսացող բառերի վրա: Նրա տեղը հիմնականում պայմանավորված է նախադասությանբնույթով: Սովորականշարադասություն ունեցող նախադասությանտրամաբանականշեշտը սովորաբար դրվում է ստորոգյալի վրա, իսկ եթե խոսողը ցանկանում է շեշտել, ընդգծել նախադասութկամ միայն յան ենթական կամ մեկ այլ անդամ, այդ դեպքում ստորոգյալը օժանդակ բայը կամ հանգույցը տեղափոխումէ այն բառից հետո, որի վրա խոսողի ուշադրությունն է հրավիրվում: Օրինակ` Ավ. Իսահակյանի հետնյալ միտքը մի սովորական հաղորդումէ` «Ես ձեզ ասում եմ` կգա ոգու սով»: Փորձենք ԵՄ օժանդակ բայը տեղափոխել ես ենթակայից հետո, անմիջապես կշեշտվի ես-ը, ե տրամաբանականշեշտը կընկնի նրա վրա` «Ես եմ ձեզ ասում` կգա ոգու սով» (ն ոչ թե մեկ ուրիշը): Իսկ եթե ԵՄ-ը տեղափոխենք ծեզ-ից հետո, տրամաբանականշեշտը կընկնի ժեզ-ի վրա, ն կստացվի, որ Իսահակյանըհատուկ մեզ է դիմել` «Ես ծեզ եմ ասում» (ն ոչ թե ուրիշներին): 2. Նշենք նան, որ հարցական,հրամայական,բացականչականնախադասություններում տրամաբանականշեշտը համընկնում է հարցում, հրաման ն բացականչություն արտահայտողբառերի բառային շեշտի հետ` ուժեղացնելով դրան` արտաբերումը: Վարցական նախադասություններում տրամաբանականշեշտի տեղը ազատ է. այն կարող է ցանկացած բառի վրա դրվել: «Կոմիտա՞սըՓարիզում արժանացավ առաջին կարգի մրցանակի» (թե՞ մեկ ուրիշը), «Կոմիտասը Փարիզո՞ւմ արժանացավ առաջին

կարգի մրցանակի» (թե` ուրիշ քաղաքում), «Կոմիտասը Փարիզում առակարգիմրցանակիարժանացավ»(թե՞ երկրորդ): ջի՞ն Ահա սխալ հնչերանգայինհարցականիմի օրինակ. Օ՛, պարո՛նՔլինթոն, Դուք ձե՞ր կոշիկներն եք մաքրում: Այո՛, իսկ դուք ո՞ւմ կոշիկներնեք մաքրում: 3. Արգելական հրամայականի դեպքում տրամաբանականշեշտը ՄԻ արգելականի վրա է ընկնում. «Մի՛ խառնեք մեզ ձեր վայրի, արջի ցեղերին» (ՎՏ): «Մի՛ խոսեցնի մեզ դրանից...» (1Թ): «Ինձ մոտ մի՛ նստիր», մեկ ուրիշ հնչերանգով`«Ինձ մոտ մի նստիր» դրականիմաստկունենա: նույնպես տրամաբանականշեշժխտական նախադասություններում տը գրեթե միշտ ընկնում է ժխտական դերանունների կամ հատկապես ժխտականխոնարհման բայերի վրա, իսկ եթե դրանք միասին են հանդես գալիս նույն նախադասությանմեջ, ապա երկուսն էլ շեշտվում են, ըստ որում՝ ավելի ուժեղ շեշտվում է ժխտականբայը. հե՛գ տղա, արդյոք հնչո՞ւ կմխա... (ՊԴ): Ոչ ոք ըսավ՝ Իմ կարոտածսրտի համար Ռշ մի ուրիշ հեքիաթչկա... (ԵՉ): Իմ մահով ոչինչ չի փոխվիկյանքում Եվ չի պակասիաշխարհում ոչինչ (7Ս): Թումանյանիպալատումով քեֆի չհ նստել, Նա չհ տեսել դեռխնդում, Աշխարհչի տեսել(ՎՏ): 4. Եթե անհրաժեշտ է լինում ավելի սաստկացնելգործողությունը, այդ դեպքում խոսողը, գրողը սովորաբարդիմում է (ո(նակի ժխտման միջոցին, որտեղ տրամաբանականշեշտը նույնպես զորեղ միջոց է. նման դեպքում նախադասությունըկրկնակիշեշտ է ստանում, ըստ որում ավելի զորեղը լինում է առաջին ժխտումն արտահայտող բառի շեշտը (չեմ կարող չասել, չե՛ս կարող չգնալ), երկրորդ ժխտումը համեմատաբարավելի թույլ շեշտով է արտաբերվում: Օրինակներ. «Ես չեմ կարող այդ մասին չխոսել» (այսինքն` անպայմանպիտի խոսեմ): «Դու չես կարող դասի չգնալ, որովհետն ստուգողական եք գրելու» (պիտի գնաս): «Հնարավոր չէր չմիջամտել այդ գործին» (պետք է անպայմանմիջամտել): 5. Իսկ երբ ժխտականնախադասությանկազմում հանդես են գալիս ինչպե՞ս, ինչո՞ւ հարցականդերանունները, տրամաբանականշեշտն ընկնում է այդ դերանունների վրա ն ավելի սաստկացնումդրականգործողուքյան անհրաժեշտությունը`«Ինչպե՞սչպատասխանելայդ հոդվածին.չէ՞ որ դրանով կարնոր հարց է լուծվում» (ուրեմն անպայման պետք է պատասխանել), կամ «Ինչո՞ւ չգնամ այդ նիստին,կարնորհարցեր են առաջ քաշվելու» (ուրեմն գնալը անհրաժեշտ է): 6. Եթե նախադասության կազմում կան (ոչականներ, տրամաբանական շեշտն ընկնում է կոչականներիվրա, եթե կոչականն ունի նախադաս լրացում, շեշտն անցնում է այդ լրացման վրա. Որդիս, մի բանի պիտի հավատաս, Թեկուզ ունայնի, որ ահ ունենաս (ՀՇ): Դեպի վե՛ր, սարն ի վեր, քաջասիրտ զինվոր (.Հովհ.): Սաքո՛, Սաքո՛, մեզ մոտ արի՛(ՎԹ): Իսկ եթե կոչականներիհետ գործածվում են բացականչականբառեր, -

-

բարեմաղթանքիարտահայտություններ, հրամայական եղանակի բառեր, նորից նախադասությունըկրկնակի շեշտեր է ստանում` «Ողջո՛ւյն ձեզ, ով ուրա՛խ, ազա՛տ, Անցա՛ծ օրեր իմ մանկության» (ՀԹ): «Վա՛յ,վա՛յ, Մոսի՛ ջան, ինձ մի՛ սպանիր» (ՀԹ): 7. Նշենք նան տրամաբանականշեշտի ու հնչերանգի համատեղ կիրառմանմի հետաքրքիրդեպք. Երբեմն ճույն բառը տվյալ նախադասությանմեջ, ըստ արտասանության եղանակի,կարող է դիտվել մի դեպքում (/ոչական,մյուսում` /րացում. «Բարն կուտամ, չես առնի, Ոտքիդ կոխածհողն եմ, յա՛ր, Սիրտս, անխիղճ, մի ճմլի, Չ՞է որ միջին դուն ես, յա՛ր (Ավ.Իս.): Այստեղ անխիղԾբառըկոչական է, ունի շեշտ ն տրոհված է, բայց եթե ն այն արտասանենքանշեշտ առանց տրոհման, կընկալվի որպես ծներպարագա՝ «...սիրտս անխիղճմի ճմլի...»Կամ` «Ուստա. Մկրտիչը քեզ է կանչում» (այստեղ կոչական է), իսկ մեկ այլ արտաբերմամբդառնում է գռյալյան որոշիչ` «Ուստա Մկրտիչըքեզ է կանչում»: Նույնն է նան «Պարո՛ն, Վակոբն այսօր շուտ գնաց»: Առանցշեշտի ն ստորակետի պարոնը նույնպես կդառնա գռյ/ականորոշիչ` «Պարոն Հակոբն այսօր շուտ գնաց»: 8. Վնչերանգն ու տրամաբանականշեշտը կարող են փոխել նան նախադասությանանդամները.«Կնոջ համբույրին 4/ չեմ հավատա»(այլես), ն «Կնոջ համբույրինէլ չեմ հավատա»(նույնպես չեմ հավատա): Կամ` «Երեխան գնում էր` երջանիկ մոր ձեռքը բռնած» կարելի է երկու իմաստով արտաբերել` որոշիչ ն ծնի պարագա: Նույնն է նան՝` «Նաղով տարվաժ երեխաներըչնկատեցինդասղեկի ներս մտնելը»: 9. Ասենք նան, որ տրամաբանական շեշտի ն հատկապեսհնչերանգի շնորհիվ հաճախ նախադասությանմեջ նախորդ բառի վերջին վանկի բաղաձայնը «թռիչք է կատարում» ն միանում հաջորդ բառի ձայնավորով սկսվող առաջին վանկին, ն դրանով ավելի է թեթնանում բառակապակցության ու նախադասությանարտաբերումը.օրինակ` Հայոց աշխարհ, հայոց երկիր, հայոց հող, Այս աշխարհում քո կրծքի վրա ապրեմ թող (ՍԿ): Այստեղ հայոց բառի վերջին ց բաղաձայնըհեշտությամբ «ցատկում» ն միանում է աշխարհ բառի ան երկիր բառի ե ձայնավորներիհետ, ն տողն ավելի թեթն է արտասանվում`

Հայո ցաշխարհ, հայո ցերկիր, հայոց հող... Նկատելի է,

որ

նույն ց-ն հող բառի հ բաղաձայնին չի միանում (ուրեմն

նման «թռիչք» բաղաձայնների հետ չի կատարվում, ինչպես` Հայոց վիշտը անհուն մի ծով...» (Թ):

Այսպիսով,դժվար չէ նկատել, որ հնչերանգն ու տրամաբանականշեշսերտորեն առնչվում են իրար հետ ն շարադասության հետ միասին ձնավորում են նախադասությունըԱ բացահայտում նրա իմաստային նրբերանգները: տը

ԻԱՅ

ՇԱՐԱՀՅՈՒՍԱԿԱՆ ԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅԱՆ

ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ

Տ 14. Նախադասությունն խոսք կառուցելու համար միայն շարահյուսական կապակցությանմիջոցները դեռ բավականչեն. այդ նպատակին են այում նան շարահյուսական եղանակները,իսկ դրանք կապակցության են` համաժայնություն, 4-ն (կառավարում) ն առդրություն, խնդրառություն ու շարահարություն զոդում:

"ՀԱՄԱՁԱՅՆՈՒԹՅՈՒՆ

Տ 15. Վամաձայնությունըկապակցմանայն եղանակն է, որի դեպքում նախադասության(բառակապակցության) գեռադաս բառը (անդամը) պահանջում է, որ ստորադաս բառը (անդամը) իրեն համապատասխանիերկուսի համար ընդհանուրքերականականկարգերով` դեմքով, թվով, հոլովով: Այս դեպքում կապակցության անդամներից մեկը ստանում է մյուսի քերականականհատկանիշներըկամձնը: Ի տարբերություն գրաբարի, ռուսերենի, անգլերենի, ֆրանսերենի ն ուրիշ լեզուների` ժամանակակիցհայերենի համաձայնությանշրջանակնեեն միայն ծնջական ու րը բավականիննեղացել են. այստեղ համաձայնում

ստղրոյալը նբացահայտչն ուքազահայտյալը: Մ

Ժամանակակիցհայերենում ենթականու ստորոգյալը համաձայնում թվով` (Ծառը ծաղկեց: Ծառերը ծաղկեցին): Դիմանիշ դերանուններով արտահայտվածենթականերիդեպքում համաձայնում են նան դեմքով (Մի ես մի օր: Մի հավք զարկեցիր դու մի օր: Մի հավք զարկեց նա

են

Նի օր):

Այստեղ հարց է առաջանում. եթե համաձայնությունը գերադաս ն ստոանդամներիկապակցություն է, ապա ճնջակա-ստորոգյալհարաբերության մեջ ո՞րն է այդ ստորադասականկապը, չէ` որ դրանք համազոր անդամներեն: Այդ հարցի պատասխանըտալիս է Մ.Աբեղյանը.չմոռանանք, որ նա նախադասությանկենտրոնը բայ-ստորոգյալն է համարում: Մյուս լրացումները, դրանց թվում նան ենթականհամարում է բայի լրացումժ: Արդի հայերենում համաձայնությունը ամբողջությամբ դրսնորվում է բացահայտչի ն բացահայտյալի միջն. այստեղ բացի թվային ու դիմային համաձայնությունից,առկա է նա հոլովական որը Մ.Ահամաժայնությունը, բեղյանը կոչում է ճերունակությամբզուգորդում«Այն ժամանակ Գյոթեն` խոսքի արքան, ճանապարհից ելավ ակնածանքով»(ՆԶ): «Երեխաները ուբախ բացականչություններովողջունեցին մեզ` զբոսաշրջիկներիս»(ԳԹ): րադաս

Տես

Մբեղյան, նշվ.աշխ.. էջ 395:

ԱՌԴՐՈՒԹՅՈՒՆ

Աոդրական բերության

կապակցությանդեպքում լրացումըփոփոխություն Տ 16. քերականական հատկանիշների կրում գերադաս անդամիիմաստայինկամ /րացումը կախման մեջ չէ գերադաս անդամից, դրանք հարապահանջով. մեջ են մտնում առանցքերականական կախվածության,առանց ձնային փոփոխության,այլ սոսկ իրենց իմաստով: Առդրության դեպքում ոչ մի հոլով չի ուենում ն չի լինում կապային, այսինքն` րացնող անդամը լրացումնարտահայտվումէ չթեքվող խոսքի մասերով:Բերենք առդրական հնարավորդեպքերը: կապակցության Առդրություն` ածականով(ալպիական բուսականություն, գեղեցիկ աղջիկ, կարմիր մեխակ): Թվականով (հինգերորդ շարասյուն, քսանհինգ ուսանող, երկուական գիրք): դերանուններով (այս գիրքը, ինչքան ինչպիսի

ծաղիկներ, Չողլովվող Մակբայներով (արագ վազել, դանդաղ խոսել, բարեկամաբար վերա-

| այացք

բերվել: Հարակատարդերբայով (ծաղկած ծառ, հոգնած բանվոր, մաշված գիրք): Ենթակայականդերբայով (ձայնագրող մեքենա, խոսող ձուկ, երգող թռչուն): Համակատարդերբայով (գրելիս չշտապել, կարդալիս սխալվել, ուտելիս չխոսել): Առդրական /րացյալները կաբող են լինել` Գոյականներ (խելացի պատասխան,հարգված մարդ, առաջին կուրս, այսքան ծաղիկ, երգող թռչուն, արագ ընթացք: Ածականներ(արտակարգ խելոք, չափազանց բարձր, անչափ սիրելի, միշտ գրավիչ): Թվականներ(մոտավորապեստասը, համարյա երեսուն, շուրջ հարյուր, գրեթե հազար): համոԴերբայներ(հապճեպ կազմակերպել,կրկին ողջունել, զել, քիչ խոսել, չափազանց հոգնած, շատ աշխատող): Մակբայներ(չափազանց դանդաղ, բավականինարագ, համարյա բարեկամաբար): Որոշ դերանուններ(համարյա բոլորը, գրեթե յուրաքանչյուրը, այս ամենը): Առդրությանդեպքում չպետք է մոռանալ մի կարնոր հանգամանք. քա շարագասության դերնէ: Ժամանակակիցհայերենում սովորաբար լրացումը դրվում է լրացյալից առաջ (բացի բացահայտչից), շատ դեպքերում, եթե փոխվում է լրացման տեղը, այն արդեն դառնում է այլ գերադաս անդամի լրացում. այսպես` /Նելացի երեխայիպատասխանըդուր եկավ բոլորին» ն «Երեխայի/սեյացի պատասխանըդուր եկավ բոլորին»: Առաջիննախադա-

դարձյալ

սության մեջ /խելացիորոշիչը լրացրել է երեխա գերադաս անդամին, իսկ երկրորդում` պատասխանգերադաս անդամին: Այդպես էլ` «Առաջիներեխայի պատասխանըգոհացուցիչ չէր» ն «Երեխայի առաջինպատասխանը գոհացուցիչ չէր»: Ժամանակակիցհայերենում առդրությունը հատուկ է 1. Որոշիչ չ որոշյալ կապակցություններին (Բարձր ծառի դեղնած էին ասֆալտապատմայթերին ու ցեխոտ փողոցնետերնները թափվում րին): 2. Ստորոգյալ Է պարագա (Շատ էին խոսում, Բարձր էին երգում: Դանէր երգում): էին քայլում: Չուզվաժ դաղ

ԽՆԴՐԱՌՈՒԹՅՈՒՆ

ՎԱՐՈՒՄ)

(ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ,

|Խնդրառությունը.

նույնն է նան` կառավարումը կամ վարումը, Ց 17 շարահյումնականստորադասական կապակցության այն եղանակն է, որի դեպքում լրացումը (ստորադաս անդամը) գերադաս անդամի թելադրանէ կապերիմիջոցով`«Խոսում քով դրվում է որնէ հոլովով կամ ձնավորվում էին Լոռվա հին-հին (քաջերի մասին), «Գիրքը դրված է սեղանին քաջերից» (սեղանի վրա»): «Ձուկը լողում է ջրում» (ջրի մեջ): Եթե խնդրառությունըարտահայտվածէ հոլովաձներով, կոչվում է ան-. միջական,իսկ եթե արտահայտվածէ կապերով,կոչվում է միջնորդավորված կամ կապային: Հատուկ նշելի է, որ կառավարմանկապակցմանեղանակը հատուկ է ոչ միայն բայերին, այլն այլ խոսքի մասերի, եթե դրանցում կա կախվածության հարաբերություն` արտահայտվածհոլովաձներով, ինչպես` մսով կարկանդակ, թանով ապուր, մետաքսից զգեստ, քարից տուն, պողպատից ամուր, կամքից թույլ, բնավորությամբուժեղ: Խնդրառականեղանակով են կապակցվում նան բայանուն գոյականների լրացումները` ինչպես` հանդիպում այգում, առնանգում հարեմից, զրույց որնէ թեմայով, հարցում ընկերներից ն այլն: Հատկացուցիչ-հատկացյալիկապակցությունընույնպես խնդրառություն է, քանի որ հատկացուցիչնարտահայտվումէ սեռական-տրայյանհոլովով (ուսանողի գիրքը, երեխայիպատասխանը,նկարչի ում, երբ Խնդրառական կապը ավելի ակնառու է հատկապեսայն դ հատկացուցիչն արտահայտումէ խնդրայինհարաբերություն. այս դեպքում հատկացյալը անպայման բայանուն է լինում, ավելի ակտիվություն է ցուգաբերում, Ա գործողությունն անցնում է հատկացուցիչ առարկայի վրա, օրինակ` պլանների ձախողում, հարցերի լուծում, բնակարանիկահավորում Ր

աան

այլն: Մ.Աբեղյանը նույնպես հատկացուցիչ-հատկացյալի կապակցության մեջ վարման` կառավարման(խնդրառական)եղանակ է տեսնում: Ուրեմն` հատկացուցիչ-հատկացյալիկապակցությանեղանակը առդրությունը չէ, ինչպես դիտում են որոշ լեզվաբաններ:

ն

|ա

տեսնենք, թե ինչով է պայմանավորվածխնդրառությունը: ) Խնդրառության համար ամենից առաջ կարնոր նշանակություն ունի բառի քերականական`խոսքամասայինիմաստը: Օրինակ` գոյականով արտահայտվածգերադաս անդամը սովորաբար առնում է որոշչային լրացումներ, բայով արտահայտված գերադաս անդամը` խնդիր ու պարագա լրացումներ: Այսինքն` լրացման քերականականձնը կախված է լրացյալի խոսքամասայինիմաստից.գերադաս բառի խոսքամասայինիմաստը փոխվելիս փոխվումէ նան նրա լրացման ձնը, երբեմն էլ պաշտոնը. այսպես` խնամել երեխային (այգին) --» երեխայի(այգու) խնամքը, վերանորոգելբնակարանը--» բնակարանիվերանորոգումը: Այստեղ զուգորդության տարբերակիգերադաս անդամներըբայեր են՝ իրենց խնդիրլրացումներով: նույնպես կարնոր է խնդրառությանհամար. բ) Բայի բառային իմաստը այս դեպքում գերադաս բառի (բայի) բառիմաստով է պայմանավորված ստորադաս բառի ձնը, երբեմն էլ` պաշտոնը: Սա շատ լավ երնում է հատկապեսբազմիմաստբառերի դեպքում: Միննույն բառը, տարբեր իմաստներով գործածելիս, տարբեր ձնի լրացումներ է ընդունում, թեն նրա խոսքամասային իմաստը չի փոխվում: Օրինակ` աշխատել-ը չեզոք սեռի բայ է.

Ցորտիականգը լ.տրանանոլ մամանակ պատառ այն պահանջում է ներգոյականովտե

դպրոցում), ղագա` (աշխատել (աշխատել գիշերով,

է հիմունքի պարագա (աշխատել ըստՎլարգադրության),կարող Բա-

ամռանը), նան ուղիղ

քու»

-

Շիրվ.):

իր պահանջել («Չաց աշխատելու համար ինձ գցեցի

Պաշտպանելբայը մի քանի խնդիրներ ու պարագաներէ պահանջում (ի՞նչը, ումի՞ց, ինչո՞վ, ինչպե՞ս), այդպես էլ` ուղարկել բայը մի քանի խնդիրներու պարագաներէ պահանջում (ծանրոցն ուղարկել, Երնանից ուղարկել, ինքնաթիռովուղարկել, Մոսկվա ուղարկել, եղբոր միջոցով ուղարկել, երկու օր հետո ուղարկել, սիրով ուղարկել ն այլն): Ինչպես կտեսնենք

ներքնում, այսպիսի խնդրառությունըկոչվում է թույչ /Սնդրառություն,որովհետն գույն գերադաս բառը մի քանի ստորադաս լրացումներ է ընդունում): հետ կապված է նան բառի ճերխոսքամասային իմաստը՞որն այս դեպքում կախված է բայի ներքին իմաստից` ճեռից..հայտնի է, որ ճերգործական սեռի բայերը հիմնականում ուղիղ /Խնդիրներեն պահանջում (չի բացառվում նան այլ լրացումներ ստանալը), բայց ուղիղ խնդիր լրացում ստանալը այդ բայերի անկապտելիպահանջն է (սիրել երեխային երկիրը, հարգել մեծերին կարգուկանոնը,մշակել այգին, վերանորոգելբնակարանը,ուղղել սխալը, ջրել ժառերը, կարդալ գիրքը ն այլն): Մի շարք բայեր կան, որոնք բացառականհոլովով դրվող լրացումներ են պահանջում (խուսափել, հեռանալ, անջատվել, փախչել, բաժանվել, խորշել զզվել), բայեր էլ կան, որ տրականհոլովով լրացումներ են պահանջում (մոտենալ,դիպչել անդրադառնալ,նայել, հանգել, կպչել հասնել ն այլ): Այստեղ արդեն գործ ունենք ուժեղ խնդրառությանհետ, որի դեպքում բայի` այս է. թույլի կամ այն հոլովո ումս̀տանալը պարտադիր դեպքումայդ պարտադրանքըչկա:

գիրր -

-

ՈՒԺԵՂ ԵՎ ԹՈՒՅԼ

ԽՆԴՐԱՌՈՒԹՅՈՒՆ

Տ 18. Քանի որ խնդրառությունըառաջին հերթին հատուկ է բայերին, նախ խոսենք բայականխնդրառությանմասին: Այն լինում է ուժեղ ն թույլ: կոչվում է այն խնդրառությունը, որի դեպքում լրացյալը` բայը, պահանջում է որոշակի հոլովով կամ կապով ձնավորված խնդիրներ: Ուժեղ խնդրառությամբեն պայմանավորված` ա) ներգործականսեռի բայերը, որոնց խնդիրները դրվում են ուղղան տրական-հայցականհոլովներով (հարգել Ընկերոջը, կան-համայցական մշակել հողը, դատապարտելվատ արարքը): սեռի բայերը, որոնց խնդիրներըդրվում են բացառաի)/կրավորական կան ե՛գործիական հոլովներով (սիրվել ընկերներից, հարգվել բարեկամնեոհց, կոտրվել քամուց, ծածկվել ձյունով, շրջապատվել երեխաներոփ: ՑՆ ածանց ունեցող բայերի խնդիրները նույնպես դրվում են ուղղական-հայցականն տրական-հայցականհոլովներով (հեռացնել մարզիկին -» գնդակը, մոտեցնել երեխային -» աթոռը, աշխա-» մեքենան): տեցնել բանվորին դ) Ուժեղ խնդրառությունըպայմանավորվածէ նան բայերի իմաստներով. քանի որ հեռանալ, անջատվել, բաժանվել, փախչել, հիասթափվել ն նման բայերի մեջ կա անջատմանիմաստ, դրա համար էլ այդ բայերը պահանջում են բացառականովդրվող խնդիրներ, իսկ ժռտենալ,`դիպչել,հանգել, կպչել, անդրադառնալ,նայել, հասնել ն նման բայերը իճաստովհանգման խնդիրներեն պահանջում, դրանց լրացումներն էլ դրվում եկ տրական հոլովով (մոտենալ երեխայինմեքենային, նայել ընկերոջը ե) Ուժեղ խնդրառությունունեն նան որոշ կապային խնդիրներ`խոսել ըստ օրենքի, խոսել, պատմել, զրուցել -» գործի մասին, բարկանալ տղայի վրպ: է, որ խնդրառությունըհատուկ է նան ածականներին, գոյականներին,առարկայանիշդերանուններին, գոյականաբարգործածվաժ բառերին: Ուժեղ խնդրառություն են պահանջում նան որոշ աժականներ, որոնց խնդիրներըդրվում են դրանց արտահայտածիմաստներիպահանջով: Օրինակ` ուրախ ն հպարտ ածականներըխնդիրներ են պահանջումԳորժհական հոլովով(ուրախ հաջողությամբ, հպարտ գործով), ազատ ածականը խկդիր է պահանջում բացառական հոլովով(հոգսերից ազատ): է) Որոշ գռյականներ նույնպես լրացումներ են պահանջում որոշակի հոլովներով ( քարից ցանկապատ,հողից կացարան, համով երեխա, ջհնՈՒԺԵՂ ԽՆԴՐԱՌՈՒԹՅՈՒՆ

(յ)Պամճառական

առից)

Կ" Ասվել

սովաղջիկ):

ը) Բայանուն գոյականներընույնպես տարբեր հոլովներով լրացումներ են պահանջում (զեկուցում համագումարին,հանդիպում համալսարանում): `

(թյուժեղ

խնդրառությամբէ օժտված նան հայերենի կապերիմեծ մաՕրինակ` ուղղական-հայցականհոլովով խնդիրներեն պահանջում /, առ, դեպի, մինչն, իբրն, նախքան կապերը, սեռական-տրականովմ̀ոտ, վրա, դիմաց, մասին, ներքո, շուրջ, նկատմամբ,հանուն, օգտին, ըստ ն այլն, բացառականովք̀ացի, զատ, հեռու, առաջ, հետո, սկսած, ի վեր, վերն, ներքն ն այլն: ժ) Որոշ հարադրավորբայեր նույնպես ուժեղ խնդրառությունեն պահանջում (ծեռք տալ, գլույն տալ, աչք տալ, երես տալ (տրական),ձեռք քաշել, հեռու մնալ (բացառական)ն այլն: սը:

ԹՈՒՅԼ ԽՆԴՐԱՌՈՒԹՅՈՒՆ.

Թույլ խնդրառությանդեպքում լրացյալը չէ, որ թելադրումէ լրացման (խնդրի) հոլովը, ձենը,այսինքն` լրացումը դրվում է ոչ թե լրացյալի պարտադիրպահանջով, այլ ըստ տվյալ կապակցության(նախադասության)ձեավորմանբովանդակությանու պահանջի:Օրինակ`

Գարունդհայերեն է գալիս, Ձյուներդ հայերեն են լալիս, Հայերեն են հորդում, ջրերդ (ՀՍ): Այստեղ գալիս է, հորդում են, լալիս են բայ-ստորոգյալներըկարող են մի քանի խնդիրներու պարագաներպահանջել(ինչո՞վեն գալիս, ինչպե՞ս են գալիս, ե՞րբ են գալիս, ո՞ւր են գալիս ն այլն), նույնը կարելի է նան մյուս բայերի մասին ասել, այսինքն` այդ բայերի խնդրառությունը թույլ է, ոչ պարտադիր: Վահան Տերյանի հետնյալ նախադասությանմեջ, թվում է, թե /հջնել բայը ուժեղ խնդրառություն պիտի ունենա, որովհետն պահանջում է տեղի պարագա` «Մարգերում հջավ թովիչ կիսամութ», սակայն այս բայը ուժեղ խնդրառությունչունի, որովհետն միայն ներգոյականովդրվող տեղի պարագայի խնդրառությունչէ, որ պահանջում է, քանի որ (հսամութի իջնելը պահանջումէ նան բացառականովխնդիր (ինչի՞ց)կամ գործիականով(ինչո՞վ) կամ ինչի՞վրա, ինչպե՞սն այլն: Բայերից կախվածժամանակայինխնդրառությունընույնպես թույլ է. օրինակ` նա աշխատեցամռանը երեկվանից մի տարի-- երկու ժամով ն --

-

կթու

այլս:

խնդրառությանմասինԳ.Ջահուկյանը գրում է. «Թույլ կոչվում է այն կառավարությունը, որի դեպքում լրացյալների հոլովական ձնավորումը ավելի շատ կախված է նրանց գործառությունից,շարահյուսական դելրացման զուգորդում րից ու պաշտոնից, այսինքն` լրացյալին է ու կապէ բնույթ կրում, լրացյալը կարող տարբեր հոլովների /ընկերներով//տուն//քաղաքից»՝": վողխնդիրների հետ.գնալ ճիշտ են նկատել շատ ուսումնասիրողներ, որ ուժեղ ն թույլ խնդրառությունների մեջ չհնական պարիսպչկա, որ դրանք որոշ իմաստով պայ-

զուգակցվել

Տե՛ս

Գ.Ջահուկյան,նշվ. աշխ., էջ 424-425:

մանական են ն

շատ

դեպքերում որոշակիորեն չեն սահմանազատվում:Որ

հարաբերականհասկացութիսկապեսուժեղն թույլ խնդրառությունները

յուններ են, երնում է նան արդեն բերված օրինակներից, սակայն բերենք ես մեկ օրինակ: Այսպես` հեռանալ բայն ունի ուժեղ խնդրառություն, որովհետն իր բայական իմաստովբացառական հոլովով անջատման խնդիր կամ տեղի պարագա է պահանջում (հեռանալ ընկերոջից-» քաղաքից), խնդրառություն (հեբայց չէ՞ որ նույն բայը պահանջում է նան(կապական ռանալ դեպի սարերը -» մինչն նշված սահմանագիծը), բացի դրանից, այն պահանջում է նանձիջոցի խնդիր կամ ձնի պարագա (հեռանալ մեքենայով հեռանալ ուռքով ), պահանջում է նան ժամանակի պարագաներ` տարբեր հոլովներով (հեռանալ ցրշերով -» ցերեկը -» երկու շաբաթով), ինչպես նան միասնության պարագա (հեռանալ ընկերներով -» ընկերոջ հետ), ն այսպես կարելի է բազմաթիվօրինակներով ցույց տալ, որ խնդրառության անդամի(այս դեպուժեղ կամ թույլ լինելը պետք է որոշել տվյալ գերադաս քում` բայի) առաջնային Այսպես` պատճառականածանց ունեիմաստով ցող բայերն ունեն ուժեղ խնդրառություն, որովհետե նախ պահանջում են ուղիղ խնդիր, թեն կարող են ունենալ նան բազմաթիվայլ խնդիրներ ու պա-

րագաներ`/սմեցնել կաթ (ո՞ւմ, ինչո՞վ, ե՞րբ, որտե՞ղ,ինչպե՞ս,ինչքա՞նն այլն): սերտորենկապվածէ նան արժույթիհետ. . Խնդրառությունը ԱՐԺՈՒՅԹ

Տ 19. Ի՞նչ է արժույթը Արժույթը մտնում է խնդրառության տիրույթի մեջ հիմնականումհատուկ է բային: Նախ ասենք, որ արժույթի գաղափարը լեզվաբանության մեջ մտցրելէ կառուցվածքային լեզվաբանությանհիմնադիր,Պրագայի լեզվաբանականդպրոցի անդամ Լ.Տենիերը: Նա արժույթ ն

հալով հասկանում ԷՏա2ԻՀայ մեջ արժութի գաղափարըներմուծել լեզվաբանության նթա

ն

խնո նե

հետ:

հուկյանը: Ըստ նրա` արժույթը որոշում է Քայրհէությունը, այսինքն` բայը ինչ հարաբերությանմեջ կարող է մտնել ենթակայի, խնդիրների ու պարագաների հետ: Նա արժույթը սահմանում է այսպես` «Արժույթը կապակցե(հությունն Է ենթակայի,խնդիրների ու պարագաներիհետ» : Եվ բայերի հետ կապակցվածմիավորներիբնույթիցելնելով էլ նա բայերին վերագրում է հետնյալ հատկանիշները. ա) ենթակաստանալըկամ չստանալը: բ) ստորոգելի կամ ստորոգելիականխնդիր` վերադիր ստանալը կամ չստանալը: գ) խնդրառություն(տարբեր տիպի խնդիրներ) ստանալը կամ չստանալը, ըստ որում, սրա մի դրսնորումըկլինի անցոդականությունն անանցո-

Բայի

"

գ.Ջահուկյան,նշվ. աշխ.. էջ 466-487:

ուղիղ խնդիր ստանալը կամ չստանալը: ղականություն՝

դ) պարագառություն(տարբեր տիպի պարագաներ ստանալը կամ

չստանալը): Ըստ բայերի հետ կապվող տարբեր բնույթի միավորների(լրացումնեքանակի էլ, Ջահուկյանը բայերը բաժանում է մի քանի արժույթների. րի) կամ արժույթազուրկ բայերը միադիմի բայերն են, ոէլ րոնթ՛ննթականեր չեն ստանում` ամպել, անձրնել, մթնել, ցրտել, լուսանալ, ձյունել, սրանց թվում են նան բայական որոշ զուգորդումներ` շոգ անել, ցուրտ անել, անձրն գալ, ձյուն դնել, մութն ընկնել, կայծակին տալ ն

(շջրարմութ

այլն: Ջահուկյանը սրանց ոճական տարբերակներ է համարում հետնյալ բաղադրյալ ձները` շոգ մ -- շոգումէ -» շոգ է անում, տաք է -» տաքանում է -» տաք էանում, անձրն է -» անձրնում է -» անձրն է գալիս -» անձրն է -» -» -» է է մթնում մթնեց մութն ընկավ: մաղում, մութ են` (Բ)Միարժույթ

ա) վերացական բայերը, որոնք ստորոգելիական վերադիրների հետ եմ, դառնալ, թվալ, համարվել, հանդիսանալ, ձնանալ, մնալ, լինել, երնալ, կոչվել, առաջադրվել (խելոք ձնանալ, պատգամավոր առաջադրվել, մարդ մնալ, գոլորշի դառնալ: «Այն օրվանից դրա համար կղզին (ոչվեց Աղթամար» (ՀԹ): Բ) Սիարժույթեն նան մի շարք չեզոք սեռի (անանցողական)բայեր, որոնք կունենան հետնյալ մասնակաղապարները.Բա/յտրական հոլովով գոյական (ենթարկվել օրենքին, հնազանդվել ծնողներին, ընտելանալ ցրտին), Բայչբացառական ամաչել ընկերներից, դժգոհել օրենքներից, փախչել բանտից), Բայ գործիական(տարվել ընկերներով, զբաղվել մի գործով, հրճվել երեխաներով), Բայ Ւներգո/ական(թերանալ իր գործում, խարխափելխավարում,հմտանալ սպորտում): Նշված մասնակաղապարներիհետ կարող են հանդես գալ նան (ապեր, ինչպես` հաշտվել մեկի հետ, բարկանալ մեկի վրա, խուսափել մեկից, են դառնում` ստորոգյալներ

խոսել նրամասինն այլն: գ) Միարժույթեն նան,մի շարք ներգործականսեռի (անցողական)բայեր, որոնց մասնակաղապարըկլինի` Բայչուղիղ խնդիր (հարգել մեծերին, --» արվեստը, կարդալ հոդվածը, խմբագրելթերթը): սիրել.եղբորը 3. )Երկարժույթբայերը սովորաբար պետք է պահանջեն 2 լրացում՝ տարբեր հոլովներով. այդ բայերը կարող են լինել թե՛ չեզոք ն թե՛ ներգործական սեռի: Նախ բերենք չեզոք (անանցողական)բայերի օրինակներ` հետնյալ մասնակաղապարներով.Բայգործիականչտրական (վերարկուով պառկել մահճակալին,քարով խփել շանը): Բայբացառական"գ ծիական(քաղաքիցհեռանալ մեքենայով, վերնից իջնել պարանով): , Ներգործական(անցողական)բայերի մասնակաղապարներ՝ ՝Բայչուղիղ խնդիր Ւ մատուցման խնդիր (գիրքը նվիրել ուսանողին, նամակը հանձնել տիրոջը): Բայուղիղ խնդիրբացառական (շագանակներ հանել կրակից,մարդուն փրկել աղետից),Բայչուղիղ խնդիրգործիական (կաղինը ատամովկոտրել, նամակըմատիտովգրել): Բայ Ւ ուղիղ խնդիր Հ ներ35

գոյական, (նան մեջ (ապով) օրինակներ` բաժակն ընկղմել ջրում (ջրի մեջ), գդալը դնել ափսեում(ափսեի մեջ): բայերը պահանջում են 3 լրացումներ, որոնք կունենան բազմաթիվ մասնակաղապարներ.((աթը բաժակով խմեցնել երեխային, փոստով ուղարկել ընկերոջը, քրտինքը երեսից սրբել սրբիչով ն

(.յեռարժութ

մարագը

այլն:

Սրանցից բացի, խոսվում է նան քազմարժույթ բայերի մասին, որոնք 4,5,6 լրացումներ: կարող են ստանալ Սակայն, ինչպես ասվեց ուժեղ ն թույլ խնդրառություններիմասին, որ դրանքլիարժեք լինել գրեթեչեն կարող, նույնը պետք է ասել նան բայերի արժույթների վերաբերյալ, որ այդ արժեքները այնքան էլ կայուն չեն, մանավանդ, որ պարագաառությունընույնպես մտնում է խնդրառությանմեջ: Թեն ասվածիվերաբերյալօրինակներ բերվել են, բայց բերենք նս երկուսը. Ձերբակալելըմիարժույթ բայ է, բայց այն կարող է ունենալ մի քանի լրացումներ` «Կեսգիշերին հանցագործինձերբակալել գնացքում` գողություն անելիս»: Կամ հանելը երկարժույթ բայ է (մեխը աքցանով հանել, մինչդեռմեխըկարելի է նան շրջանակիցզգուշությամբ հանել ն այլն: Եզրակացությունըպարզ է. բայական արժույթներիվերաբերյալ նման ու սահմանազատումները դասակարգումներն խիստ հարաբերականեն, ն է լավագույն դեպքում կարելի բայերը դասել զերոարժույթ ն բազմարժույթ

դասակարգումներովը

ՇԱՐԱՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՎ ԶՈԴՈՒՄ

8 20| Շարահյուսականայս կապակցությունը կարելի է թե՛ միջոց համարել ն թե եղանակ: Ռ.Իշխանյանըայն դիտում է որպես եղանակ: Այս եղանակը պարզ նախադասությանմեջ բառերի ն բարդ նախադասությունների բաղադրիչների կապակցությունների հարաբերություննէ: Այդ կապակցությունը երկու հարաբերությամբ է տեղի ունենում. մի դեպքում` զոդվածով, մյուս դեպքում` շարահպրությամբԶոդվածով կապակցության դեպքում նախադասությանհամազոր անսա ամեկապվումեն համադասականշաղկապներով. ատարածվածեղանակնէ, որը հատուկ է ինչպես գեղարվեստական,այնպես էլ գիտականոճերին: Ահա երկու օրինակ.

դամները իրար հետ

Մանուշակներոտքերիս ու շուշաններ ձեռքերիս, Ու վարդերըայտերիս, ու գարունը կրծքիս տակ, Ու երկինքըհոգուս մեջ, ու արնը աչքերիս, Ու աղբյուրներըլեզվիս` սարից իջա ես քաղաք... (ՀՇ): Ֆիզիկանու քիմիանբնականգիտություններեն: Թե՛ գրավոր ն թե՛ բանավորխոսքում քիչ չեն հանդիպումնան այնպիու սի նախադասություններ կապակցություններ,որոնցում համազոր, հա36

են առանցշաղկապնկրի. մադաս անդամներըզուգորդվում այս եղանակը են ե նման համազոր անդամները արտաբերվում շարահարությունն այսպես հ նչերանգով. թվարկման ..Ծաղկել ես

ուն

անտառում, արտում... (ՎՏ):

Օտար, ամայի ճամփեքի վրա Իմ

ջե...(Ավ.Իս.):

քարավանս մեղմ կղողան-

Նշելի է, սակայն, որ լեզվին ավելի հարազատէ, երբ այս երկու եղանակները միասին են հանդես գալիս նույն նախադասությանմեջ, մանավանդ, երբ իրար կողքի լինում են մի քանի համադասանդամներ,նրանցից վերջինըսովորաբարլինում է զոդվածով.

Զուգել

ես

նորից դաշտ,

անտառ

ու

լեռ... (ՎՏ):

երգերի մեջ գութանի վար է, Ծիրանի ծառ է ու խնկիծառ, Սիրավոր լոր է ու Սոնա յար է, Թուխ այտի խալ է ու ծնկի ծալ (ՀՍ):

Քո

Ասվեց, որ շարահարությամբու զոդվածովկապակցվումեն նան բարդ նախադասությունների առանձին բաղադրիչները:Բերենք մի երկու օրինակ` մանրամասնությունները թողնելով «Բարդ նախադասություն» բաժնին: «Մութն ընկավ, ն աստեղը հալվեցին»: «Գարունը եկավ, հավքերը եկան, Սարերու ձորեր ծաղիկներ հագան»(ՀԹ): «էլի գարուն կգա, կբացվիվարդը, Սիրեկանըէլի յարին կմնա, Կփոխվենտարիքը,կփոխվիմարդը, Բլբուլի երգը էլի սարին կմնա» (ԵՉ):

Է

ԲԱՌԱԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

ԼՇարահյուսական

մակարդակի միավորներ են նան բառակաՏ 21 պակցությունները, որոնք մի դեպքում հանդես են գալիս նախադասության կազմում, որպես նրա մի բաղադրյալ անդամ, մյուս դեպքում` որպես առանձին, ինքնուրույն բառականմիավորներ`իբրն բաղադրյալ տերմիններ, անվանումներ, բնութագրումներվերնագրեր,ցուցանակներ: երկու կամ ավելի լիիմաստ, ստորադասականհարաբերությունունեցող, նախադասությանմեջ մեկ անդամի դեր կատարող,անվանականարժեք ունեցողբառախումբըկոչվում է բառակապակցություն: հմանումից որոշակիորեն երնում է, որ ա) Բառակապակցությունըմիաբառ լինել չի կարող. այն կազմված է լինում երկու (ծիրանի ծառ, աքիլլեսյան գարշապար) կամ ավելի բառերից (Երեանի պետականհամալսարան, Ազգային Ժողովի նախագահի պաշտոնակատար) բառերից, հետնաբար ըստ կազմության կոչվում է պարզ` երկանդամն բազմանդամ: բԽԲառակապակցությունկազմող միավորները պետք է լինեն ճ/ութաովանդա ուն ու ոսքի մասեր. կապերը,շաղկապները,վեու անդամներ րաբերականներն ձայնարկություններըբառակապակցության չեն համարվում: պետք է իրար նկատմամբ թիան-Ցծեջ. անդամներիցմեկը պիտի լինի ցերադաս, բառակապակմյուսը՝ ցություններում սովորաբարաստիճանավորվածլրացումներ են լինում, որոնք, իրար լրացնելով, ստորադասվում են գերադաս անդամին. օրինակ՝ «Երնանի պետականհամալսարանիբանասիրականֆակուլտետի դեկանի տեղակալի առաջարկը սիրով ընդունվեց», այստեղ գերադաս անդամն է առաջարկը, որին լրացնում է տեղակալի,սրան էլ` դեկանի, ապա` ֆակուլտետի, սրան` բանասիրական ն համալսարանի, ապա` պետական, նոր միայն ծռնանի՛ Այստեղ տեղին է ընդգծել, որ բառակապակցությունները համադասլինել չեն կարող, ինչպես ընդունում են ռուս ն հայ մի շարք լեզվաբաններ:(Տարիներ առաջ մենք նույնպես ընդունում էինք այդ տեսակը՛՛, բայց մեր հետագաուսումնասիրություններում համոզվեցինք,որ նման սակետըճիշտ չէ): Համադասականբառակակապակցություններընդունողները որպես օրինակներբերում են այսպիսի կառույցներ. «Աշակերտըգնեց գրորք,տետր, թուղթ, գրիչ ն գրենական այլ պիտույքներ»: Այստեղ միայն գրենական պիտույք-ն է բառակապակցություն,իսկ գիրք, տետր, թուղթ, գրիչ բառերը նախադասությանհամազորանդամներեն, որոնք առանձին-առանձինմեկ գերադաս անդամ ունեն, այն է` գնեց. այս դեպքում էլ առկա է ստորոգումը, ու-

(Գ)) Բաոակաաակցության անդամները

իսկ յ

Բազմաբաղադրիչ ստորադա' /

տե-

Տես

մեր Ժամանակակիցհայերենի պարզ նախադասությանշարադասությունը, Ե.,

1976. էջ 116-117:

րեմն գործ կունենանք նախադասությանհետ: Կամ եթե դրանք նախադասության կազմում են հանդես գալիս, նույնպես բառակապակցություններ համարվել չեն կարող, ինչպես` կարմիր, կապույտ, դեղին ծաղիկներ,զբաղվել սպորտով,երաժշտությամբ,նկարչությամբ: Եզրակացությունըպարզ է. բառակապակցություններպետք է համամիայն ատորադաս հարաբերությամբ իրար հետ կապված կառույցնեյս մասինխոսվելու է ստորն): Ի հաջորդ պահանջը բառակապակցության` նախադաէ. մեկ անդամի դեր հաճախ նախադասության մեջ մեջ կատարելն սու -այսկամայնանդամիպաշտոնում հանդես է գալիս ոչ թե մեկ բառ, այլ շարահյուսորենիրար հետ կապված մի քանիբառերի կապակցություն,որպես շինանյութ` մեկ անդամի նշանակությամբ: Քննենք հետնյալ նախադասությունը` «Այս տարի մեր այգու ծիրանի ծառերը նախորդ տարվա համեմաբերք տվեցին»: 12 բառերից բաղկացած այս նախադատությամբ առատ սության մեջ կա բառակապակցություն`տարբեր անդամներիպաշտոններով ն մեկ ստորոգյալ` տվեցին. այս տարի (ոչ նախորդ տարիները) ժամանակի պարագա (ե՞րբ) մեր այգու (ոչ ուրիշիների) հատկացուցիչ (ո՞ւմ այգու), ժիրանիծառերը(ոչ դեղձի կամ խնձորի) ենթակա(ինչե՞րը) նախորդտարվահամեմատությամբ համեմատությանպարագա առատ բերք ուղիղ խնդիր(ի՞նչ տվեցին). այգու ծառերը (ոչ անտառի կամ բակի) շիչ (ո՞ր ծառերը) տվեցին- ստորոգյալ (գերադաս արդա ն դերբայական դարձված Մեկ անդամի դերով են հանդես գալիս

ոթ

գահատե --

-

-

-

-

կառույցները.

լ`

Բազմաժծ լուսնի նուրբ շողերին, Հովիթնին թռչելով` Փերիները սարի գլխին Հավաքվեցինգիշերով (Թ):

Այստեղ երկու ձեի պարագաները արտահայտված են դերբայական դարձվածներով,իսկ սարի գլխին տեղի պարագան`գոյականական բառակապակցությամբ: Հասկանալիէ, որ բառակապակցություններըիրենց՝ներսում շարահյուսորեն վերլուծելի են` ըստ գերադաս ն ստորադաս անդամների.չմոռանանք, որ դերբայներինլրացնող անդամներինտրվում է (ռղմնակի անվանումը (սրանց մասին` իրենց տեղերում): ե) Իսկ ինչո՞ւ է շեշտվում անվանողականարժեք ունենալու հանգամանքը:Հայտնի է, որ բոլոր տեսակի բառակապակցությունները, Բացի հաղորդակցականարժեք ունեցող դարձվածներից (Պատը ծակ է: էս խմորը

Որոշ լեզվաբաններ ընդունում են նան (ապայհն բառակապակցություններ (դանակի պես, մինչն կեսգիշեր, ապրելու համար, գլխի տակ նայլն), որը, մեր կարծիքով,ճիշտ չէ:

ջուր կվերցնի), զուրկ են ստորոգմանհատկանիշից,չունեն հաղորկամ ժխտում, դակցման արժեք, այսինքն` որնէ բան չեն հաստատում դրանք միայն անվանում են առարկաների, հարաբերությունների,հատկանիշների հասկացություններ, այսինքն` համարժեք են բառերին: Բառակապակցությունը նախադասությանարժեք կստանա միայն ստորոգման քերականականկարգ ստանալիս: Վամեմատենքձախ ն աջ կողմերի կառույցները.

շատ

պայծառարն ծաղկած ծառ հալած յուղի տեղ ընդունել ուղտը գդալով ջրել

Արնեը պայծառ է (պայծառացավ): Ծառը ծաղկել է (ծաղկած է, ծաղկեց): յուղի տեղ մի՛ ընդունիր (չընդունես): Հալած Ուղտը գդալով չեն ջրի (չջրես):

զ) Բառակապակցությանմյուս հատկանիշն այն է, որ նախադասությունը կարող է արտահայտվելնան մեկ բառով (Մթնեց, Լուսացավ, Աշուն: Նահանջել:Այոչ Ոչ), բառակապակցությունըմիաբառլինել չի կարող:

ԲԱՌ ԵՎ ԲԱՌԱԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ)

գյա

Իսկ ինչո՞վ են բառակապակցություննե-

տարբերվումբառերից. Ասվեց,որ բառակապակցությունը միաբառլինել չի կարող: շարահյուսականմեկ նվազագույնմիավոր է, իսկ բառակապակցությունըշարահյուսորենվերլուծելի է. ունի գերադաս ն ստորադաս Ը

րը

ան

:

Գ) Բառի հետ համեմատած` բառակապակցությունըավելի է կոնկրետացնում առարկայի, երնույթի, հատկանիշի իմաստը: Այսպես, սեղան բառը ամենաընդհանուրիմաստ ունի, մինչդեռ եթե այն դառնում է բառակապակցության անդամ, կոնկրետանում է նրա իմաստը, ավելի որոշակի է դառնում այն` (լոր սեղան,ճաշի սեղան, երկրաչափականսեղան, աշակերտականսեղան, սեղանգցել, սեղանղեկավարել: Բառակապակցությունըտարբերվումէ նան հարադրավորբայերից. հարադրու բառէ` օժտված մեկ շեշտով ժայմտալ, մոտ գալ, ոս մտնել, խաղ խաղալ, ներսուդուրս անել ն այլն, մինչդեռ բառակապակցությունը(թե՛ ազատ ն թե՛ կայուն) տարբեր շեշտեր է ստանում (եզան լեզու, գրականթերթ, կենդանի դիակ): Իհարկե, շատ հարադիրբայեր հանդես են գալիս նան դարձվածային արժեքով ն մեկ շեշտ են ստանում` քար

Փ

կտրել, ձեռք բռնել, գլուխ հանել, պոչ խաղացնել...

ԲԱՌԱԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

»

ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

կատարել

Տ 22. Բառակապակցությունների դասակարգում կարելի է հայեցակարգով. 1. Ըստ կազմության` եռանդամ ն (սրանց մասին խոսբազմանդամ վեց վերնում). 2. Ըստ բաղադրիչների կապակցելիության սերտության աստիճանի` ՛

ազատ նկայուն.

գերադաս անդամի խոսքի մասային պատկանելության՝

3Յ. Ըստ

ԴԻ

կանական, ածականականթվականական, բայական, մակբայակա

եղանակավորող: Սական, անվա րան

(Ազատ

ԱԶԱՏ ԵՎ ԿԱՅՈՒՆ ԲԱՌԱԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ:

բառակապակցությունները կազմվում են խոսողության ընթացքում, դրանց համար լեզվում պատրաստի կաղապարներ չկան, դրա համար էլ դրանց բաղադրիչները կարող են իրարից հեշտությամբ բաժանվել, գործածվել առանձին-առանձին, ինչպես նան միանալ տարբեր բաղադրիչների հետ ն ուրիշ բառակապակցություններ կազմել: Այսպես, օրինակ` պատանիբարեկամ, առաջին կարգ, քաղցր հայացք, զբաղվել ընթերզանությամբբառակապակցությունների բաղադրիչները տարրալուծելի ստորադաս անդամները կարող են ինչպես այլ գերադաս անդամների հետ գործածվել (ծռհտասարդ բարեկամ, հինգերորդ կարգ, թթու հայացք, զբաղվել երաժշտությամբ), անդամները` այլ գերադաս անդամների հետ գորայնպես էլ` ստորադաս ծածվել (պատանիբնասեր, առաջին կուրս, քաղցր ժպիտ, տարվել ընթերցակությամբ): կառուցված են լինում մշտապես իԿայուն բառակապակցությունները հետ գործածվող բաղադրիչներիցն մեկ մաստ են արտ րար համար րանք խոսելու ընթացքում չեն կազմվում,դրանց լեզվումնախապես ստեղծվելեն պատրաստի.ԳՆ վիա ամբողջական կառույցը կորցնում է իր իմաստը,քանդվում են կառույցները (առյուծի բաժին, գառան դմակ, եզան լեզու, Ազգային ժողով, ծծմբական թթու, մեջներովսն կատու անցնել, ականջինօղ անել ն այլն): Կայուն բառակապակցությունները բաժանվումեն 2 խմբերի՝ ոչ վերահմաստավորված

մնան: Ա

Ա

Հ

Ն

ԱՈՀՈ

Հ-Ի

նար Լու

(չկերաիմաստավորվաժ

ՈՉ ՎԵՐԱԻՄԱՍՏԱՎՈՐՎԱԾ

ԲԱՌԱԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Էապա

Տ 23. Սրանցում ընդհանուր իմաստի փոխաբերացում չկա. ցության յուրաքանչյուր անդամ գործածվում է իր իսկական իմաստով,երբեմն էլ ամբողջ կառույցը անվանակոչվում է միառարկայինմանողութէ` այն իր ձ՛յամբ.ինչպես` ծզան լեզու բույսի անվանումը ժողովուրդըտվել նով ու կոշտությամբ նմանեցնելովծզ կեճդանու լեզվին, իսկ գառան դմակ խաղողիողկույզը նմանեցրել է գառի դմակին: Կայուն բառակապակցությանոչ վերաիմաստավորվածտեսակով անվանվքլմ են` Աշխարհագրականանունները (Մասիս սար, Սնանա լիճ, Հայկական Պար, Հեռավորարնելք, Հյուսիսայինսառուցյալ օվկիանոս...): Երկրների,պետությունների,մարզերի,քաղաքների ու գյուղերի անվանումները(Հայաստանի Հանարապետություն,Լեռնային Ղարաբաղ,Մեծ ՝

տակպետք է հասկանալ միայն դարձվածայինմիավորները: Վերաիմաստավորվածների

Բրիտանիա,ԱմերիկայիՍիացյալ Նահանգներ, Վերին Սասնաշեն, Նոր Արաբկիր, Հին Բայազետ...): գ) Պետական կառավարման մարմիններն ու գերատեսչությունները (Ազգային ժողով, Պետական դումա, Անվտանգությանխորհուրդ, Առաջին ատյանի դատարան...) հատուկ անուններ (Տիգրան Մեծ, Արշակ բաղադրյալ Երկրորդ,Ձենով Օհան, ՊետրոսԱռաջին,Իվան Ահեղ...): ե) Գիտական տերմիններ (մագնիսական դաշտ, առաջին աստիճանի հավասարում,ծծմբական թթու, ջրածնային ռումբ, բաղադրյալ ստորոգյալ,

(իարդկանգ

մաս...)' խոսքի

զ), Պարբերականների, գրքերի, ստեղծագործությունների անվանումներ, վերնագրեր («այաստանի Հանրապետություն», «Գրականթերթ», «Եռածայն պատարագ», «Վերք Հայաստանի», «Իններորդ ալիք», «Հինգերորդւսիմֆոնիա»...): տեսակի մեջ են մտնում նան սովորական բառային իմաստներով բաղադրյալ անվանումները (շտապ օգնություն պատի թերթ, գթության Քույր...)՛ ը) Ոչ վերաիմաստավորված,ազատ բառակապակցություններիմի տեսակն էլ դերբայականդարձվածն է որը, ինչպես ասվեց, դիտվում է որպես մեկ նախադասության անդամ, բայց շարահյուսորեն վերլուծելի է իր ներսում: Երկու օրինակ. «Փարիզի Միջազգայիներաժշտականփառատոնին մասնակցելը Կոմիտասին պարտավորեցնում էր ավելի լավ նախապատրաստվել»: «Ամբողջ կյանքը իր ժողովրդի երգարվեստիննվիրած Կոմիտասը Փարիզում ապացուցեց հայ/ ժողովրդի ազգային երգ ու երաժշտություն ունենալը»: «Լուսինե Զաքարյանը Կոմիտասի երգերը կատարումէր` ւաշխարհից վերացած, ամբողջ էությամբ ոգի դարձաժ»: Առաջին նախադասության մեջ դերբայական դարձվածը ենթակա է, երկրորդում` որոշիչ ն ուղիղ խնդիր, երրորդում` ձնի պարագա: Ոչ վերաիմաստավորված բառակապակցություններիդասակարգումը ըստ նրա ցեռադաս անդամիխոսքամասային պատկանելության: Ասվել է, որ բառակապակցություններըկազմվում են երկու կամ ավելի լիիմաստ բառերի զուգորդումներից, որոնցից մեկը միշտ հանդես է գալիս որպես գերադաս անդամ, իսկ մյուսը (մյուսները)` նրան կամ իրար լրացնող անդամներ: Ըստ այն հանգամանքի,թե գերադաս անդամըինչ խոսքի մասով է արտահայտված, այդ խոսքի մասի անունով էլ կոչվում է ամբողջ բառակապակցությունը:

ԳՈՅԱԿԱՆԱԿԱՆ

Գոյականականգերադաս անդամ ունեցող բառակապակցությունըկարող է ունենալ գոյականի տարբեր հոլովներով ՃԽրտահայտված լրացումներ` գոհար աստղեր, ոսկի երազ, Ուսուցիչ մարդ, (ուղղական), երեխայի ձայն, աղջկա բնավորություն, աշնան քամի(սեռական), կավից աման, ծղոտից գլխարկ (բացառական), հ/յուսերովաղջիկ, համով ճաշ (գործիական), հանդիպում դպրոցում, անցուդարձ միջանցքում.. (ներգոյական):

(յն

-

Ավելի տարածված

են

աժականներով նեթվականներով լրացումները

(ուսանողականտոմս, սն սիրտ, առաջին ջութակ): Գոյականական բառա-

կապակցություններնունենում են նան անկա դերբայներով (խմելու ջուր, քնած բնություն, երգող թռչուն) Ա դերանուններովլրացումներ ( որոշ մարնան մակբայներով (երեդիկ, համայն աշխարհը, հնչպիսի՛ գեղեցկություն) դանդաղշարժում, առավոտյանմարմնամարզություն,արկոյան զբոսանք,

հանգստություն): Հայերենում բավականինտարածված են նան ածական գերադաս անդամով բառակապակցություններ,որոնց լրացումները կարող են արտահայտվել գոյականներով(դավին անտեղյակ, աչքը շիլ, քիթը ժուռ, խելքից պակաս, մտքով տկար, երեխաներով երջանիկ), (ածականներով) անսահման բարի, հեշտ լուծելի, դժվար իրագործելի), մակբայներով (հազիվ ընթեռնելի, երիցս նզովյալ, արտաքուստ խաղաղ), Քվակյաններովով (յոթ գլխանի, երկու երեսանի), դերբայներով (գովելու արժանի, կռվելու անպատրաստ),դերանուններով (այդքան գեղեցիկ, հնչքան գրավիչ ն այլն):

ԹՎԱԿԱՆԱԿԱՆ

Ծվալան գերադաս անդամով կազմված բառակապակցությունները շատ սակավ կիրառություն ունեն. թվականների հետ գործածվող մի քանի բառեր կան (մոտ, մոտավորապես,համարյա,գրեթե, որոնք դրվելով թվականներիվրա` թվային մոտավորությանգաղափար են արտահայտում (մոտավորապեսերեսուն, մոտ քառասուն, համարյա հարյուր, գրեթետասնհինգից-քսան):

ԴԵՐԱՆՎԱՆԱԿԱՆ

բառակապակցություններընույնպես սակավ են. միայն սահմանափակթվով դերանուններկարող են զուգորդվել գրեթե, համարյա,բացարձակապես,մոտավորապեսբառերի հետ ( համարյա բոլորը, գրեթեայսքանը, այդ ամենը, այն ամբողջը, մռտավորապեսայդքանը, գրեթե ոչինչ ն այլն):

ԴԵՐԲԱՅԱԿԱՆ

ԲԱՌԱԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Սրանք բավականին մեծ տարածում ունեն հատկապես գրավոր խոսքում: Եթե անվանողական բառակապակցություններում առկա է հիմնականում առդրությունը (չհոլովվող լրացումների դեպքում), ն եթե այնտեղ շարադասությունը գրեթե կայուն է, ապա բայականներումառդրության հետ հանդես է գալիս նան որը պայմանավորվածէ բայի սեռով ն իմաստով, ն սրանխնդրառությունը, ցում (/ռացում-լրացյալիշարադասությունըբավական ազատ է: Բերենք նախ /ննդռառական կապակցությունները: Սրանք ունեն հետնյալ կաղապպրները. գոյական (տարբեր հոլովներով է բայ) (հարգել աշխատանքը,կտիել ծառը, մեկնաբանել հոդվածը, գնալ հացի, շտապել նիստի, ցրտից դողալ, ցեխից հանել, հաճույքով լսել, մեքենայով շրջել, խելքով դատել, համբերությամբլսել, օդում սավառնել, լսարանում վճռել, մտքում համաձայնել, քամուց քշվել ն այլն): Կապ, (ապի խնդիրբայ (ընկերոջ միջոցով ուղարկել, վերադասիկողմից կարգադրվել, առանց գրքի չգնալ, ընկերոջերեսից տուժել...): Առդրությամբկապակցվող օրինակներ` այլես չսպասել, դեմհանդիտաքուստ

ԱԾԱԿԱՆԱԿԱՆ

-

,

-

-

հանդիպել, հանգամանորենբացատրել, ակամա հիշել, նստած երգել, պառկած կարդալ, (ծանոթին) հանդիպելիս բարնել, (ուսուցչին) հանդիպելիս գլխարկը հանել...: կարող Պետք է հիշել, որ ցանկացածբայականբառակապակցություն է ստանալ ստորոգումն վերածվել նա/նադասության, ինչպես` Ընկերոջ միջոցով ուղարկել Ընկերոջ միջոցով ուղարկեց (կուղարկի): Քամուց քշվել Քշվեց քամուց ն այլն:

ՄԱԿԲԱՅԱԿԱՆ

Սակավ կիրառություն ունեն նան մակբայականբառակապակցությունները. մակբայ գերադաս անդամին կարող են լրացնել այլ մակբայներ, ածականներ,թվականներ,գոյականներ ն կազմել մակբայական բառակապակցություններ(չափազանց արագ, շատ դանդաղ, անհամեմատ արագ, որքան դանդաղ, արտակարգ բարեկամաբար, եղբոր թռչունից արագ ն այլն): պես սիրելի, տասն անգամ արագ, ման

-

--

-

-

ՎԵՐԱԻՄԱՍՏԱՎՈՐՎԱԾ

ԿԱՅՈՒՆ ԲԱՌԱԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Տ 24. Ինչպես տեսանք վերնում, ռչ մերահմաստավորվածբառակապակցություններիբաղադրիչներըամբողջ կառույցի մեջ չեն իմնաստափոխվում, ե ամբողջ բառակապակցությանիմաստն էլ բխում է այդ բաղադրիչների իմաստների գումարիզ,(Ազգային ժողով, մագնիսականդաշտ, ատոմային պատերազմ ն բառակապակցություն-

ալը Աերաիմաստա

բոլորովին այդպես չէ-՞նախ`սրանցում բաղադրիչները ներում իրենց իսկա-

իաստներով կան հանդես չեն գալիս, ալ`

ապա` բառա. փոնառերական, ապակցության ամբողջակա աստը բոլորովին չի համընկնում նրա բաղադրիչներիիմաստներիգումարին: Օրինակ` «փոթորիկմի բաժակ ջրում» կամ «մեջներով սն կատու անցնել» այս կայուն բառակապակցությունների մեջ ոչ մի բաղադրիչ իր իսկական իմաստով չի գործածվել. առաջինում ոչ բաժակ կա, ոչ ջուր ն ոչ էլ փոթորիկ,երկրորդում էլ չկա ոչ (ատու, ոչ սնն ոչ էլ անցնել, ն բերված երկու կայուն կապակցությունների իմաստներըչեն առաջացել իրենց բաղադրիչներիիմաստներիգումարից, այլ ստացվել են բոլորովին այլ` վերաիմաստավորվածդատողություններ. փոթորիկ մի բաժակ ջրում արտահայտություննունի փոխաբերականիմաստ ն նշանակում է` չնչին բանից մեծ իրարանցում,ոչնչից շատ աղուկ, իսկ մեջներովսն կատու անցնել նույնպես վերաիմաստավորվածԷ ն նշանակում է ընկերների, մտերիմներիմեջ գժտություն, դժգոհություն առաջանալ:/Կամս/ատը ծակ է նախադասության կառուցվածք ունեցող կապակցությունը նույնպես վերաիմաստավորվածէ ն ոչ մի կապ չունի պատի ն նրա արանքում անցք, հետ, այլ նշանակում է` պետք4զգույշ լինել, մեզ լսող Ծեղքվածք ունենալու կա, գաղտնիբաներչխոսել ն այլն: Այսպիսի վերաիմաստավորվածբառակապակցություններնու նախադամություններըլեզվաբանականգրականության մեջ դարծվաժկամ դարժվածային միավոր (ԴՄ) անվանումն են ստացել: Սրանցով լեզվաբանները

ավելի ուշ սկսեցին զբաղվել, բայց դրանցվերաբերյալարդեն բավականին ուսումնասիրություններ ու բառարաններ կան: Իսկ լեզվաբանության այն ճյուղը, որն զբաղվում է դարձվածներիուսումնասիրությամբ, կոչվում է «Դարձվածաբանություն»: Ուրեմն հ՞նչ 4 դարձվածը,ո՞րոնքեն նրա հատկանիշները: Դարձվածըերկու կամ ավելի բառերից կազմված պատկերավոր գաղափարկամ միտք արտահայտողվերաիմաստավորված, պատրաստի,վեէ կամ նախադասություն: րարտադրելիկայուն բառակապակցություն մեջ շատ որոշակիորենասված է. Սահմանման ա Դարձվածը միաբառ լինել չի կարող. այն անպայման բազմաբա-

միաբառդարձվածչկա: Դարձվածի բաղադրիչ միավորները`բառերը, հանդես են գալիս ոչ թե իրենց իսկական` ուղղակի իմաստներով, այլ` փոխաբերական Դարձվածային ամբողջական կապակցության իմաստը չի բխում նրա առանձին բաղադրիչների իմաստների գումարից, այլ այն բոլորովին նոր իզաստ է ձեռք բերում, այսինքն` մեռահմաստավորվում էԴարձվածըոչ թե կազմվում է խոսելու պահին, ինչպես ազատ բաայլ խոսելիս այն հիշվում ու մեջ է բերվում որպես ռակապակցություններ, պատրաստիկառույցբ̀լոկ,այսինքն` վերարտադրվումէ խոսողի կողմից` ելնելով խոսքի իրավիճակից ու դրա անհրաժեշտությունից: Դարձվածի կիրառումը պայմանավորված է հաղորդակցման իրավիճակով, խոսքի համատեքստով ու խոսքային միջավայրով: Դարձվածները խոսողի կողմից գործածվում են կյանքի բոլոր բնագավառներում,թե՛ գրավոր ն թե՛ բանավոր խոսքում, հետնաբար ն խոսքային բոլոր ոլորտներում ու ոճերում: Դարձվածներըխոսքը ոճավորելու հրաշալի միջոցներ են, դրա մեծ է համար էլ դրսնորվում են ոճերի բոլոր կաս հրապարակադարձվածներիդերը գեղարվեստական,նրանից ոչ խոսական ու առօրյա խոսակցականոճերում: ԴՄ-ների միջոցով խոսողը ոչ միայն անվանում է ինչ-որ բան` անձ, առարկա, երնույթ, մարդկային հարաբերություն ն այլն, այլն իր վերաբերմունքնէ արտահայտումդրանց նկատմամբ` խոսքը դարձնելով ավելի դիպուկ, արտահայտիչ ու պատկերավոր: Այսպես, օրինակ` մեկին խիստ պատժելու, քննադատելու փաստը ավելի պատկերավորկերպով նշելու համար բերվում են հետնյալ ԴՄ-ները` մեժ կտորը ականջը թողնել, բուրդը գզել, շան օրը գցել, միսը բերանը տալ, փոստըհանել, հոգին բերանը բերել ն այլն: Հայերենն ունի դարձվածայինհարուստ շտեմարան: Դարձվածները ունեն հոմանիշների ու հականիշնեօժտված են նան բազմիմաստությամբ, րի հարուստ համակարգ ն ոճական բազմազան ու բազմապիսի կիրառություններ. առանցդրանց խոսքը աղքատ կլինի: Ասվածից ն բերված օրինակներից դժվար չէ եզրակացնել, որ դարձվածները բառերից բարձր միավորներեն` բառային ու խոսքային կառույցներ, ուրեմն դրանք շարահյուսականմակարդակիմիավորներեն ն պետք է ղադրիչ է. ը)

եւակներումք

ուսումնասիրվեն ոչ թե բառագիտության,այլ շարահյուսության բաժնում, մանավանդ որ դարձվածայինհամակարգում քիչ չեն նան հաղորդակցական արժեք ունեցող, այսինքն` նախադասություններիկառուցվածքով կառույցներ (Չալոն տանըչէ- Պատը ծակ է: Էս խմորը շատ ջուր կվերցնի: Բանը բուրդ է: Վերնահարկըդատարկ է: Սոխ չես կերել, սիրտդ ինչո՞ւ Էէ մրմռումն այլն): Ուրեճն` ԴՄ-ները պետք է քննվեն բառակապակցություններիմեջ, որտեսակ: Իսկ բառակապակցությունները պես նրա վերահմաստավորված քննվում են ոչ թե բառագիտության,այլ շարահյուսության մեջ: ՇԱՐՈՒՅԹ

Շարութը

հետ: սերտորենկապված է Բառակապակցության Ց Շարույթ հասկացությունըլեզվաբանությանմեջ քննության առարկա է դարձել ավելի ուշ` 20-րդ դարի սկզբներին. այն կապված է ֆրանսիացի լեզվաբան Ֆ.Սոսյուրի անվան հետ: Նա շարույթը համարում է երկու (ամ մի քանի իմաստակիր նշանների (բառերի) կապակցությունը: Հայ ն ոչ միայն հայ լեզվաբանությանմեջ շարույթի վերաբերյալ միասնականմոտեցում ու ըմբռնումչկա: Մի կողմ թողնելով ռուս լեզվաբաններիիրարամերժ տեսակետները,նշենք, որ ակադեմիկոսԳ.Ջահուկյանը շարույթը կապում է նախադասություն կազմող միավորների առտասանականտակտի ու հնչերանգի հետ:Ըստ նրա` շարույթը կարողէ լինել ինչպես մեկ բառ, այնպես էլ մեկ շնչով արտաբերվող բառաշղթա. «նախադասությանայն հատվածները, որոնք բաղկացած են մեկ բառից, բառախմբիցկամ բառակապակցությունից, ն որոնք հանդես են գալիս որպես որոշակի դադարներով ն հնչերանգով առանձնացվող միավորներ, կոչվում են շարույթներ»: Եվ նա բերում է «Ես Գրիգորիհետ ոչ մի կերպ գյուղ չեմ գնա» նախադասությունը,որը բաժակում է 4 շարույթի` 1) ես, 2) Գոիգորի հետ, 3) ոչ մի կերպ, 4) գյուղ չեմ գնա Մեր Վարծիքով, ընդունելի պետք է համարել Սոսյուրի տեսակետը,որը շարույթը համարում է բառակապակցականկատեգորիա, հետնաբար այն չպետք է կապել ստորոգում ունեցող կառույցների` նախադասությունների հետ, այլ պետք է դրանք քննել ոռպես բառակապակցությունն անտարրալուծելի նվազագույն կառույցներ, ինչպես` Ազգային ժողով, խելքից պատուհաս, աստղերիցիջած, ծիրանի ծառ, բերքի տոն, երկու թեյի գդալ (շաջքարավազ),իններորդշարասյուն, առաջին աստիճանի հավասարում: Ինչպես որ բառակապակցությունըմհաբառլինել չի կարող, այնպես էլ շարույԹը: Հենց տերմինի անվանումնէլ դրա վկայությունն է` ՕՈ Շարույթը ՅՐԵ(2: այդպես է բացատրվածնան Հ.Պետրոսյանի, Ս.Գալստյանին Թ.Ղարագյուլյանի կողմից կազմված«Լեզվաբանականբառարանում» (ե., 1975, էջ 241):

Վ

Գ.Ջահուկյան, նշվ. աշխ., էջ 353-354:

Այստեղ շարույթը ձնակերպված է որպես «ստորադասականհարաբերությամբ կապվածերկու անդամներիկապակցություն»:Ասվածինմիայն կարելի է ավելացնել, որ շարույթը կարող է լինել նան եռանդամ, քառանդամ ն

այլն: Այս իմաստով քննենք հետնյալ նախադասությանմեջ եղած շարույթները. «ՎայաստանիՀանրապետությանԱզգային ժողովի նորընտիր պատգամավորներըմեկ մարդու պես հավանությունտվեցին էներգետիկ ճգնաժամի դեմ ուղղված բողոքին» (Մամուլ): Ինչ խոսք, այստեղ նս անդամատումը հնչերանգով է կատարվում, ն առանձնանում է 5 շարույթ` ներառյալ նան շարույթներով արտահայտվածենթական` ճռրընտիր պատգամավորները ն ստորոգյալը` հավանություն տվեցին. առանձին շարույթներ են` Չայաստանի Հանրապետության,Ազգայինժողովի, մեկ մարդու պես ն էներգետիկ Ծգնաժամի դեմ ուղղված բողոքին: Սրանցից յուրաքանչյուրը իսկապես անտարրալուծելի կառույց է՝ իր համապատասխանհարցերով ու հնչերանգային ելնէջներով: Այդպես էլ հատույթավորենք հետնյալ նախադասությունը` «ընդմիջման ժամին // Ազգային գրադարանիցդուրս գալով // մայթի վրա // հանդիպեցի-ն շարույթ չէ) // Մոսկվայից վերադարձածընկերոջս //: Այստեղկա 4 շարույթ ն մեկ ստորոգյալ:

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆ

Վ.

ՆՐԱՔԵՐԱԿԱՆԱԿԱՆ

ԿԱՐԳԵՐԸ

Քերականականկարգերը քերականականիմաստներին դրանց արտահայտությանմիջոցների` ծների միասնությունն են. դրանք հատուկ են ինչպես ծնաբանական,այնպես էլ շարահյուսական մակարդակներին: Ձնաբանականմակարդակիքերականական կարգերը իրենց հերթին լինում են անվանական ն բայական: Հայերենի հիմնական անվանական կարգերնեն` առկայացման,անձի ու իրի, հոլովի, թվի, ածականի համեմատության աստիճանավորման,բայական եղանակի, ժամանակի, կերպի, Ժխտման:Կան կարգեր, որոնք դրսնորդեմքի,բայասեռի ն հաստատման վում են գոյականի ն բայի մեջ (թվի կարգը), դերանվան ու բայի մեջ (թվի ն կարգեր են նան խոսքի մասերը: դե կարգերը):Ձենաբանական մակարդակի կարգերն են՝ խնդրառությունը (վարում, կառավարում), առդրությունը, համադասութՇարահյուսական կարգերը հատուկ են նան յունն ու Տ

26.

-

տամաժայն վիճարաուական ստորադասությունը:

բառակապա ցությու կարգերն են` ծաստատում քերականական Նախադամության

.

(եղանակ,Ժամանակ,դեմք, թիվ), հնչերանգն ժխտում,ստորոգում

Շարահյուսական

-

շարա-

մակարդակումքերականականկարգերը հանդես են գալիս փոխկապակցված.բառը իր քերականական ձնափոխություններով՝ ձնաբանականկարգերով, դառնում է շարահյուսականմիավոր` ձեռք բերելով շարահյուսականկարգեր:

Տ 27. ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆ

- Հայտնի է, որ մարդկանց միջն լեզվական հաղորդակցումը իրականանում է խոսքային հոսքի միջոցով: Բանավոր հաղորդակցումը կարող է տեղի ունենալ երկու կամ ավելի մարդկանց շրջանակներում, որոնք կարող են հաղորդակցվել նախադասություններով` ինչպես պարզ, այնպես էլ` բարդ, ինչպես նան առանձինբառերով ու արտահայտություններով` նայած խոսքիիրավիճակին ու հաղորդակցման բնույթին: Ասվածիցհետնում է, լեզվական այն միավորն է, որի միջոցով իրականացվումէ հաղորդակցումը:Հետնաբար` ճախադասությունըլեզվի շարահյուսական մակարդակիգլխավոր ու հիմնական միավորն է՝ առավելագույն միավորը (ՇԱՄ): Քանի որ նախադասությունն էլ կազմվում է բառերից (խոսքը երկկազմ նախադասություններիմասին է), հետնաբար,որպեսշարահյուսական մակարդակիճմվազագույնմիավորներ հանդես են գալիս բառերը (ՇՆՄ)` իրենց քերականականկարգերով: Շարահյուսական մակարդակը, որպես լեզվական ամենաբարձր մակարդակ, իր մեջ ներառում է նան լեզվական ստորին մակարդակների` հնչյունային, բառային ու ձեաաբանական, բոլոր կառույցներն ու բաղադրիչ տարրերը`իրենցքերականականկարգերով,փոխկապակցված:

ովոսհադատո

աշխատություններում

խոսվում է Լեզվաբանականավելի ուշ շրջանի 5: Ուրեմն, մինչն նախադասությանքերականական կարգերի մասին" նախադասությունըսահմանելը, որը այնքան էլ հեշտ չէ, ն որի վերաբերյալ կան մոտ 200 սահմանումներ, քննենք նախադասությանքերականական նան

կարգերը:

Ամենից առաջ նախադասությունըձռկպլանային միավոր Է ունի (առուցվածք ն հաղորդակցմանֆունկցիա: Որպես կառուցվածք նախադասություններըլինում են` ծռկկազմ՝ երկբաղադրիչ (համառոտ ն ընդարձակ, պարզ ն բարդ) ն մհակազմ` մհաբաղադրիչ (բայական ն անվանական):Եռ(կազմ նախադասությունըկառուցված է ենթջակաստորոգյալմիջուկային կառույցից` ենթակայի ն ստորոգյալի բնեռներից, սրանցից էլ ամեն մեկը կարող է ունենալ իր լրացումները: Միակազմ նախադասություններն ունեն մել բնեռ, նույնպես շարահյուսական մակարդակիմիավորներ են ն նույնպես ված են քերականական կարգերով(սրանց մասին խոսվելու է առանձին):

Տ 28. ՀԱՂՈՐԴԱԿՑԱԿԱՆ ՖՈՒՆԿՑԻԱ ասելով պետք է հասկանալ նախադասության հմաստային կողմը: Նախադասությունը, որպես հաղորդակցման միավոր, անպայմանպետք է տրամաբանական միտք արտահայտի, ըստ որում` ավարտունմիտք: Ուրեմն` նախադասությունըամենից առաջ պետք է լինի մտքի առկայությանն ավարտվածությանլեզվական միավոր: Նախադասության այս հիմնական ու կարնոր հատկանիշը ընդգծել է Ստ.Պալասանյանը դեռես 1869-ին Թիֆլիսում լույս տեսած իր «Գործնական քերականութիւն հայերէն լեզուի» աշխատության մեջ: «Ի՞նչ է նախադասությունը» վերնագրի տակ նա գրում է.16 «Եախադասութիւնկոչվում է մեր տուած դատողութիւնըառարկայիվրա» Պալասանյանի այս դատողությունն է տասնյակ տարիներ բերվել մեր դպրոցական դասագրքերում. «Բառերով արտահայտված յուրաքանչյուր ամփոփմիտք կոչվում է նախադասություն» (Գուրգեն Սնակ): «Բառերի կապակցությունը կամ բառը, որն արտահայտումէ ավարտուն միտք, կոչվում է նախադասություն»(Սերգեյ Աբրահամյան):Եվ այսպես` բոլոր շարահյուսական դասագրքերում: Այսպես է սահմանվել նախադասությունընան ռուս ն օտար լեզվաբանությանմեջ: Միայն հետագա տարիներինլեզվաբանականմիտքը ավելի զարգասահմանման ցավ, ն ինչպես շատ հարցերում, այնպես էլ նախադասության մեջ նոր ճշգրտումներ մտցվեցին: Նախադասությունը բնութագրվեցբազ5

Հայ լեզվաբանությանմեջ նախադասությանքերականականկարգերի մասին առաջինը խոսել է Գ.Ջահուկյանը(Ժամանակակիցհայերենի տեսության հիմունքները»գրքում, Ե., ԳԱ,1974): Նվարդ Պառնասյանըավելի հանգամանորենէ քննել այդ հարցերը (տե՛ս Ն. Պառնասյան,նախադասությանքերականականկարգերը ժամանակակից հայերենում, ԳԱ, 1986): Ե. Պալասանյան,Գործնականքերականութիւնմայրենիլեզուի, Թիֆլիս, 1889, էջ 4:

Ստ.

մակողմանիորեն նշվեցին նրա քերականական կարգերը` ստորոգում, հնչերանգ, եղանակավորում հաստատում-ժխտում ն այլն. բայց բոլոր դեպքերում նախադասությանկարնորագույն հատկանիշը` նրա ելակետային դրույթը, համարվեց հմաստ արտահայտելը:Եվ իսկապեսդա այդպես է, որովհետն բառերի ամեն տեսակի կապակցություն չէ, որ միտք է արտահայտում, թեկուզ ունենա ստորոգում ն հնչերանգային ավարտվածություն,որոնք նույնպես շատ կարնոր հատկանիշներ են նախադասությանհամար: Այս առումով քննենք հետնյալ չակերտավոր նախադասությունը, որտեղ առկա են նրան հատուկ քերականականկարգերը, բայց բացակայում է տրամաբանականկողմը, այսինքն` այն իմաստազուրկ է: Ահա այդ շինծու «նախադասությունը»: «Սպիտակաթույր ուղտերի երամը սրընթաց արշավում էր երկնաքեր ծառերի ճյուղազուրկ գագաթներով»: Սա թեն քերականորենճիշտ ձնավորված կապակցություն է, բայց նախադասությունչէ, որովհետն անմտություն է, իրականությանը ոչ համապատասխան«դատողություն», քանի որ սպիտակաթույր ուղտեր, ուղտերի երամներ, երկնաքեր ու ճյուղազուրկ ծառեր բնության մեջ չկան, մյուս կողմից` ուղտերը սրընթաց արշավել չեն կարող, այն էլ` ծառերի վրայով: Ահա այսպիսի կառույցներն է, որ ռուս ճանաչված լեզվաբան անվանում է սուտ, կեղծ նախնխադասություններ (ոօօթոօոքծո-

Վ.Զվեգինցնը ՛: 7օշժծեւ»)

Նման անբովանդակկառույցների մասին խոսում է նան Մ.Ասատրյանը` թարգմանաբարբերելով Խոմսկու հետնյալ օրինակը` «Անգույն, կաէ» "": պույտ գաղափարըկատաղիքնած հիմնական հատկանիշը Եզրակացությունը պարզ տրամաբանականմիտք արտահայտելն է, մյուս հատկանիշներն ու քերականականկարգերընպաստում են նախադասությանձնավորմանը:

է|նախադասույ

1նտորոգումը

նախադասության(անորագույն քեՑ 29. ՍՏՈՐՈԳՈՒՄ րականականշարահյումնկան կարգնէ որը հատուկ է բոլոր երկկազմ ն որոշ միակազմ նախադասությունների: (շանց ստորոգման նախադասութկայ ստորոգման, քերականագիտության մեջ որպեսնախադայունչկա: սության էականհատկանիշի, տեսությունը առաջինը տվել է Մ.Աբեղյանը. «Խոսքը կամ նախադասությունըբառերով արտահայտվածմտածողությունն Լ, Գրում է Աբեղյանը, ոռրհմեջ ստորոգում է լինում, այսինքն` մի առարկայի վերագրվում է մի հատկանիշ.օրինակ` նապաստակըվախկոտէ մի խոսք է, որով նապաստակինվերագրվում է վմա/խկոտ հատկանիշը» : Նույն տեղում` ծանոթագրությանմեջ, Աբեղյանը բացատրում է, թե ի՞ն -

ալ77 177.

-

Յ0օՀսովօծ6, Ոքօրոօշ:ՇիրծՔ

ՇՐՕ

ՕՐՔՕԼԱՇՅՈՒՇ

Է

93Եու)

քօզե. ԽՈՐ, 1976, օք.

Մ.Ասատրյան,Ժամանակակից հայոց լեզու (շարահյուսություն) Ե., 1987, էջ 107: Մ.Աբեղյան,Վայոցլեզվի տեսություն, Ե. 1965, էջ 359-360:

ստորոգում ասածը, ն ի՞նչ է նշանակում հատկանիշիվերագրումը առարկային: Նա գրում է, որ յուրաքանչյուր առարկաունի իր հատկանիշը` ճսպիտակ ձյուն, վազող ձի, ծաղկած ծառ, մենք այդ հատկանիշներըմտովի անջատում ենք առարկայից ն մտածողությամբնորից վերագրում ենք առարկաներին (ձյունը սպիտակ է, ձին վազող է -» վազում է--» վազեց, ծառը ծաղկածէ կամ ծաղկեց): Բերված օրինակներից հստակ երնում է, որ Աբեղյանըհատկանիշ ասելով հասկանումէ ոչ միայն ռռակականու քանակական հատկանիշ,այլն՝ գործողությունըիբրն հատկանիշ: Միաժամանակակնառու է, որ բառակապակցությունները(սպիտակ ձյուն, վազող ձի, ծաղկած ծառ) զուրկ են հաղորդակցականարժեքից ն միայն ստորոգմանշնորհիվ են դրանք ձեռք բերում հաղորդակցականարժեք ու փոխակերպվում նախադասությունների (Ձյունը սպիտակէ: Ձին վազումէ ն այլն): Մ.Աբեղյանի եզրակացությունըհստակ է ու ճշգրիտ. «/Նոսքի (նայխադածության)էությունը ստորոգումն է: Առանցստորոգմանխոսք չկա»՛": Այստեղ տեղին է հիշել Մ.Ասատրյանիհետնյալ վկայությունը. «Ինչպես նշում են առանձին լեզվաբաններ, ստորոգում` ահա այն կախարդական գավազանը,որը սովորական բառին կամ բառակապակցությանըմի հատուկ կյանք ու էություն է ներշնչում` դրանք դարձնելովմտքի ձեավորման ու հաղորդակցման միջոց»՞-: Ստորոգմանխնդիրը նորագույն լեզվաբանությանհիմնահարցերիցէ: Գ.Ջահուկյանը ավելի լայն առումներով քննելով ստորոգմանհարցը, վերէաջին հաշվով հանգում է Աբեղյանի դատողությանը`«ԵՇախադասության կան կողմը ստորոգումն է. առանցստորոգմաննախադասությունը լոկ բանա գրում է. «Նայխադառակապակցություն Շարունակելով է»: իրմիտքը` է սությունը հանդես գալիս որպես բայականբառակապակցությունէ ստր: րոգման (հաղորդակցմանիրադրության)դրսնորմանբոլոր միջոցները» Այստեղ հարկ ենք համարում անդրադառնալ նան բայական մաստավորվածբառակապակցություններինդ̀արձվածներին,որոնք ստանալով ստորոգման զորեղ հատկանիշը` վերածվում են նախադասությունների: Բերենք միայն 2 օրինակ` «խոփը քարին դեմ առնել» ն «ձուկը Գլխից բռնել»: Սրանք չունեն հաղորդակցմանարժեք, որովհետն չկա հաղորդված բովանդակությանվերագրումը իրականությանը, չկա գործողությունը ն ու նրա կատարողը,չկան եղանակաժամանակային դիմային նշույթավորված հատկանիշներ,այսինքն` բացակայումէ ստորոգումը:Մինչդեռ` «Խոփը քարին է դեմ առել» ն «Ձուկը գլխից են բռնում» կառույցներըարդեն հաղորդակցական արժեք են ձեռք բերել. առկա է գործողությունը,նրա կա-

վերտի

(.Ատորոգնան

տպրողը:

վերաբերյալ փիլիսոփայականհետաքրքիր դատողութ-

տեղում: ոՆույն Մ.Ասատրյան, նշվ.աշխ., էջ

119:

Գ.Ջահուկյան,նշվ. աշխ.. էջ 333-334:

էրիկ Աբայանըինա

ստորոգումը կամուրջ է համարում լեզվաարտալեզվականաշխարհներիմիջն. «Ստորոգումըաշխարհի պատմականճանաչումն է, որն իր խորքային մակարդակումհամընկնումէ տրա23. մաքյասնական դատողությանը» վկայությունն այն է, որ ստորոգման միջոցով խոսողը իր վերաբերմունքն է արտահայտում իրականության նկատմամբ` մի դեպքում հաստատելով, նշելով որնէ փաստ, իրողություն, մյուս դեպքում այն ժխտելով կամ հարցականիտակ առնելով: Ասվածից էլ հետնում է, որ ստորոգումը ոչ միայն հատկանիշ է վերագրում առարկային, այլե արտահայտում է նան խոսողի վերաբերմունքը, որն իրականանում է բայերի եղանակաժամանակային,ինչպես նան դիմային ու թվային Ավելի հանգամանորեն ուսումնասիրելով նախադասությանառկայացման այս միջոցները` Ն.Պառնասյանը, ստորոգումը համարելով նախադասության էությունը, նրա հիմնական հատկանիշը, միաժամանակ բացատրում է, թե ինչպես է իրականանում ստորոգումը, ն նա ստորոգմանն է վերագրումեղանակավորման,ժամանակի,դեմքի ու թվի կարգերը ու գրում է. «Ստորոգումըիրացվում է այսբոլոր կարգերի ամբողջությամբ, որոնք հանդես են գալիս միասնաբար» ՞: Իր ասածըավելի տեսանելիդարձնելուհամարՊառնասյանըբերում է ստորոգմանքերականականկարգերիհետնյալ գծապատկերը. յուն ունի նան

կան ն

լակծի

| մառավորո

Տ-թար

Հ

Ժամանակի Դեմքի Եղանակավորման կարգ

կարգ

կարգ

Թվի կարգ

(Ըստ

Վ. Վինոգրադու|լի,ծղանակավորմամբ

Տ 30. ԵՂԱՆԱԿԱՎՈՐՈՒՄ

արտահայտվումէ այն, թե խոնհղը ինչպես է մտածում, հասկանում ու դասակարգում իր հաղորդածը, թե խոսողը ինչպես է վերաբերվում իրականությանը. իրականությունըներկայացնումէ պատմողաբա՞ր, հրաման կամ հարցադրո՞ւմէ առաջ քաշում, թե՞ կոչ ու բացականչություն է անում ն այլն:

Է Աթայան,Լեզվական աշխարհի ներքին

կերպավորումըն արտաքինվերաբերությու-

նը.Ն. Պառնասյան,նախադասությանքերականականկարգերը ԺամանակակիցհայերեԵ., 1981, էջ 193 ն 202:

նում, Ե., 1986, էջ 79:

Հենց

էլ պայմանավորված է նախադասություններիհնչերանգասրանզով հետ միասնաբարհանդես են գալիս նան ԺամանաԵղանակավորման

յին բնույթը:

կի, դեմքի ու թվի քերականականկարգերը,որոնք տարբեր կողմերովիրականացնումեն տվյալ՝ գործողության կամ հատկանիշի կապը սուբյեկտի հետ ն

Տ

հնչերանգիհետ միասին ձնավորումեն նախադասությունը:

31. ԺԱՄԱՆԱԿԻ ԿԱՐԳԸ

ստորոգմանանկապտելի մասն է. յուրաքանչ-

յուր գործողություն, եղելություն, վիճակ իրականանումէ Ժամանակիոլորտում. ժամանակից դուրս ստորոգում չկա: Բնականաբար,ժամանակիկարգը քերականությանմեջ արտահայտվումէ բայի ներկա, անցյալ ն ապառնի

ժամանակներով(Սովորում եմ համալսարանում-ներկա, սովորել եմ սոեմ -կկսովորեմ պիտի սովորեցի համալսարանում-) վորեմ համալսարանում ապառնի): Միակազմ, անդեմ անվանակ նախադասություններումժամանակն արտահայտվում է նան ժամանակ ցույց տվող գոյականներով, ածականներով, թվականներով,մակբայներով(Ամառ: Պայծառ արն: 1915 թիվ): -

--

աան

--

ժամանակի հարցում պետք է նկատի ունենալ մի Ծանոթություն. կարնորհանգամանքես. դա այն է, որ ձնաբանական կարող է իմաստով ժամանակը չհամընկնել շարահյուսականժամանակիհետ (սա հիմնականումոճական իմաստով է կատարվում): Օրինակ`« Մեկ էլ ի՞նչ եմ տեսնում, դեմս է դուրս գալիս մի արջ, պատմում է Վ.Անանյանը»:Այստեղ առկա է շարահ/ուսական-տրամաբանական անցյալը, բայց բայը ձենավորվածէ ձնաբանականներկայով (տեսնում եմ, դուրս է գալիս) կամ հետնյալ նախադասությանմեջ ձնաբանականներկան շարահյուսական ապառնիիփոխարեն է գործածված. «Պատրաստվի՛ր,Արշա՛կ, վաղը քաղաք ծմ գնում. քեզ հետս Եմ տանում»: --

-

8 32. ԴԵՄՔԻ ՔԵՐԱԿԱՆԱԿԱՆ ԿԱՐԳԻ առկայությունը ակնհայտ է հենց բերված նախադասություններումէլ: Անանյանը չէր կարող ասել` «Մեկ էլ տեսնում ես` դեմս է դուրս գալիս արջը»: Կամ` «Վաղը քաղաք է գնում, քեզ էլ եմ հետս տանում»: Սրանցում ակնհայտ է նան թվի քերականականկարգը:

Իսկ ինչ վերաբերում է միակազմ նախադասություններին, սրանց վերաբերյալ պետք է ասել. անդամ միակազմ նախադասություններումթեն քերականորենդեմքի, թվի ու Ժամանակի արտահայտություններըչկան, սակայն դրանք տրամաբանորենհասկանալի են, ինչպես` (շուն: ԱնծրնՍրանցում առկա է թե դիմային (3-րդ դեմք) ն ժամանակայինվերաբերությունը (ներկա ժամանակ): Կամ` «Այնպես ապրել, որ հողը չզգա քո սեփական ծանրությունը»: «Չժյխել»:Սրանցումտրամաբանորենառկա է ապառնի ժամանակին 2-րդ դեմքի առկայությունը(պետք է ապրեք նմի՛ ծխեք):

Տես Ըքն ՅՂՔ 3. 2, ՎՃՇՊԵ 1, ԽԼ, 1960, էջ 79-80 (ոօղ քօո. Ո.8.Բագօչե

ԱՅք/ՇՇԽՕՐՕ 835,

քգ0094): Ս.Գ.Աբրահամյան,Ժամանակակիցհայերենի շարահյուսությանմի քանի հարցեր.Ե. 1962, էջ 33: «Ժամանակակիցհայոց լեզու», ՎՍՍՀ ԳԱ, հրատ., հ. 3. էջ 120-124:

Սրանք չունեն ստորոգում, ունեն կենտրոնականանդամ: Անենթակա(անորոշ դիմավոր) նախադասություններումարդեն առկա են նշված քերականական կարգերը, բայց չկա ենթակա, որին ստորոգում կատարվի: Այստեղ էլ, ինչպես ասում են որոշ լեզվաբաններ, ստորոգումը կատարվում է հնչերանգով ն խոսքային շրջապատով` «Խարխուլ մակույկով հանձնւլիր ծուլին, քան թե հավատա կնոջ երդումին» (Ավ.Իս.) (Կա 2-րդ դեմքի, եզակի թվի, ապառնի Ժամանակի, ըղձական եղանակի ըմբռնում): «Իրիկուն էր, հրակարմիր մի իրիկուն» (ԵՉ): «Առավոտ էր, Արարատյան դաշտի լուսապայծառառավոտներիցմեկը» (Րաֆֆի), այստեղ էլ կա 3-րդ դեմքի, եզակի թվի, սահմանականեղանակիանցյալ ժամանակիըմբռնում: Ասվեց, որ ստորոգումը հատկանիշ է արտահայտում ն այդ հատկանիշը վերագրում է ենթակային: Այժմ տեսնենք, թե ստորոգումն ինչո՞վ է արտահայտվում ն ինչպե՞սէ վերագրվում ենթակային: Հայերենում ստորոգումնարտահայտվումէ` 1. Օժանդակ բայերի երկու ժամանակներով,բոլոր թվերով ու դեմքերովԾալվել է սարը սարի վրա, Ձորը ձորի մեջ մոլորվել է (ՀՍ): Հայրենիքեսհեռացել եմ (Ավ.Իս): Գալու է աշունը դարձյալ (ՀՍ): 2. Բայական վերջավորություններով`Սիրենք, կատարելագործենքն ն դահարստացնենքմեր հայրենիգանձը` մեր լեզուն (ԱԶ): Գնա՛, նստ սերդ սովորհ/: Գնամ տուն: Կգնաստուն: Կգնայի տուն: 3. Վեռացական սրանք հիմնականումհանգույցի դեր են կաբայերով. տարում: Մթության մեջ ծառը մարդ թվաց: Պատգամավորներեն առաջադրվել նան անարժանմարդիկ: Երազանքսկատարվեց`ուսանողդարձա.Իզուր ես հհմար ծնանում: Լավ մարդ է երնում ն այլն: Վերացականբայերի մի մասը ստորոգելիի հետ կապակցվում է նան որպես, իբրն, ինչպես կապերով: Նա դրսում հռչակվել (ր իբրն ազգասեր: Աշխատումէր ռոպեսինժեներ. 4. Սիադիմիբայերով. սրանք այն բայերն են, որ դեմքի հարացուցային շարքեր չեն կազմում ն հանդես են գալիս հիմնականում 3-րդ դեմքով (Ցրտում է: Լուսանում է: Առավոտ է: Ցուրտ է: Այս հեռախոսովչի խոսվում: Այստեղչի քնվում): 5. Ստորոգումնարտահայտվումէ նան հարադիրբայերով` «Բարն կուտամ, չես առնի» (Ավ.Իս.): «Գեորգ Ե-ի չոր պատասխանըթնաթափարեց Կոմիտասին»:«Դիլան դային գլուխը դուրս հանեց» (ԱԲ): «Տունը փուլ եկավ- Թողեց հեռացավ»ն այլն: Այսպիսով` ստորոգումը նախադասությանհիմքն է՝ նրա բուն էությունը: Ստորոգումը իրականանումէ իրեն հատուկ քերականական4 կարգերի միջոցով` ծղանակավորման,ժամանակի,դեմքի ն թվի. առանց այս 4 կարգերի ստորոգում լինել չի կարող: Նշելի է նան, որ քերականականայս կարգերը հանդես են գալիս իրար հետ փոխկապակցված,միասնաբար` մեկը մյուսով պայմանավորված: Նախադասության քերականական մյուս կարգերն են հնչերանգն ու

որոնք ստորոգման հետ ձնավորում են նախադասութշարադասությունը,

յունը: Սրանց մասին հանգամանորենխոսվել է «Շարահյուսականկապակցության միջոցները» բաժնում (տե՛ս 8 8-12): Այստեղ խոսվելու է շարադասության միայն ինչ դեր է այն կատարում նախադասությանձնավորմանգործում: Վերնում ասվել է, որ շարադասությունը նախադասություններում ե բառակապակցություններումբառերի (ոչ միայն նախադասությանանդամների) դասավորությանընդունված կարգն է` պայմանավորվածհամապատասխանլեզվի քերականականօրենքներով ու կանոններով: Ասվել է նան, որ շարադասությունը լինում է սովորական ն շրջուն Ժամանակակիցհայերենում սովորականշարադասությամբ ենթական դրվում է ստորոգյալից առաջ, լրացումները` լրացյալից, բացի բացահայտիչից, որը վերջադաս շարադասություն ունի: Եթե մյուս անդամների դեպքում շրջման դեպքերը մեծ մասամբ չեն փոխում նրանց պաշտոնները, ապա բացահայտիչի դեպքում նման տեղափոխությունիցփոխվում են բացահայտիչ բացահայտյալներիպաշտոնները(«Հայաստանի սոխակը` Գոհար Գասպարյանը, անգերազանցելի կոլորատուրային սոպրանո է» ն «Գոհար Գասպարյանը` Հայաստանի սոխակը... (Ավետիք Իսահակյանի բնութագրումն է): Այժմ տեսնենք, թե շարադասությունը ինչ դեր է կատարում բառերից նախադասություններկազմելու հարցում: Այսպես, օրինակ` «Նստում ամպ գլխին է տարին բոլոր Կաքավաբերդի» ինչպես երնում է, սա բառերի կույտ է, ոչ մի միտք ու իմաստ չի արտահայտում, հետնաբար նախադասություն չէ, որովհետն չկա բառերի կանոնավորդասավորություն, մինչդեռ երբ այդ նույն բառերը դասավորումենք մեր լեզվի շարահյուսական կանոններով ու օրենքներով, ստացվում է մի հրաշալի նախադասություն` «Կաքավաբերդիգլխին տարին բոլոր ամպ է նստում»: Այս նույն նախադասությունը նույն իմաստովկարելի է նան մի քանի շարադասությամբ ձնավորել, այսպես` «Ամպ է նստում Կաքավաբերդիգլխին տարին բոլոր» կամ «Տարին բոլոր Կաքավաբերդիգլխին ամպ է նստում», ինչպես նան` «Կաքավաբերդիգլխին է ամպ նստում տարին բոլոր», կարելի է նան այլ տարբերակներովշարադասել: Եզրակացությունը պարզ է. հայերենի շարադասությունը ազատ է ու ճկուն, բայց ոչ կամայական: (Այս մասին տե՛ս 8 8): Այստեղմիայն ասենք, որ նախադասությանկառուցման հարցում շարադասությունը շատ կարնոր դեր ունի ն ստորոգմանու հնչերանգի հետ ձնավորում է նախադասությունը` իր բազմազան նրբերանգներովու ոճական աՏ

33.

ՇԱՐԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆ

-

մասին, թե քերականական նչաճակության

-

-

ռանձնահատկություններով:

Այժմ տեսնենք, թե նախադասությանձնավորմանհարցում ի՞նչ դեր ունի շարահյուսական կապակցությանմյուս միջոցը` հնչերանգը:

Տ 34. ՎՆՉԵՐԱՆԳ

Հնչերանգի մասին նույնպես հանգամանորեն խոսվել է «Շարահյուսականկապակցությանմիջոցներ» բաժնում (տես 812): Այստեղկխոսենք նրա` միայն նախադասությանձնավորմանդերի մասին: -

Հնչերանգը նախադասությանձնավորման վերհնչույթային միջոց է. այն` հաղորդակցային երնույթ է ն քերականորենչի նշույթավորվում: Հնչերանգը նախադասությանձեավորման կարնոր հատկանիշներից մեկն է, որի միջոցով բառերը (բառը) կամ բառակապակցությունըձնավորվում, ավարտուն տեսք է ստանում ն դառնում է հաղորդակցմաննվազագույն միավոր` նախադասություն:Ինչ դեր որ ունի բառային շեշտը բառի համար, նույն դերն էլ ունի հնչերանգը նախադասությանձնավորմանհամար: ճիշտ է, նախադասությանկառուցման հիմնական նյութը բառերն են (կամ բառը), բայց դրանք ձայնի միապաղաղ հոսքով չեն արտաբերվում. ձայնը մերթ բարձրանում է, մերթ իջնում, մերթ ընդհատվում: Եթե նախադասությունն ավարտվելիս ձայնը նույնպես իջնում, ավարտվում է, ուրեմն կա ավարտուն հնչերանգ, որով էլ պայմանավորված է նախադասությանմիտքը: Իսկ եթե նախադասությանկեսից է ձայնը իջնում, դադարում, հնչերանգը ավարտինչի հասնում, ուրեմն նախադասությանմիտքը կիսատ է մնում: Եթե ստորոգմանմիջոցով հատկանիշը առարկայինվերագրվելովէ նախադասություն կազմվում, ապա հնչերանգիմիջոցով ձնավորվում է մտքի ավարտվածությունը,ըստ որում, միտքը կարող է արտահայտվածլինել ինչպես մեկ բառով (Մթնեց: Գարուն: Ապրել: Հաղթել), այնպես էլ բառակաունքեր: Սն աչքեր: Ալպիականմանուշակ), նան նախադասության բոլոր տեսակներով.այսպես` «Ձմեռն անցավ»պարզ համառոտ, «Այս տարի ձմեռը շուտ անցավ» պարզ ընդարձակ,«Ձմեռն անցավ, եկավ գարուն, հալվեց բարձրիկ սարերի ձյուն» բարդ համադասական, «Երբ բաց եղան գարնան կանաչ դռները, յարս էլ գնաց յայլաները Բինգյոլի» բարդ ստորադասական: Ուրեմն` հնչերանգը շատ կարնոր դեր ունի ինչպես երկկազմ, այնպես էլ միակազմ նախադասություններում:Եթե առաջիններումնրա դերը էական է, ապա անդեմ նախադասություններումնրա դերը բացառիկ է, որովհետն առաջիններումայն համընկնում է ստորոգման հետ, որն ունի բառային արտահայտմանտարբեր ձներ, իսկ երկրորդներում ստորոգումը կատարվում է միայն ձայնային ելնէջներով, որը անվանվում է հնչերանգային ստորոգում: Վերնում ասացինք, որ հնչերանգը, իր ելնէջներով, նախադասության ձեվավորմանկարնորագույնմիջոց է: Այս առումով քննենք հետնյալ նախադասությունները.«Աշուն էր. պայծառ աշուն»: Եթե սա արտաբերենքմեկ ավարտուն հնչերանգով, կունենանք մեկ նախադասություն,բայց եթե արտաբերենք երկու հնչերանգով, կունենանք երկուսը` «Աշուն էր». «Պայծառ աշուն»: Շարունակենքնախադասությունը`«Աշուն էր. պայծառ աշուն. օդը մաքուր էր` արցունքի պես ջինջ»: Այս դեպքում եթե ամբողջ կառույցը արտաբերենք մեկ հնչերանգով` իր ելնէջներով ն հնչերանգը ավարտենք արցունքի պես ջինջ կապակցությանվերջում, ավարտուն հնչերանգի շնորհիվ կստանանք մեկ բարդ համադասական նախադասություն` կազմված 3 պարզ նախադասություններից:

պակցությամբվ( նամար

-

-

-

-

Վնչերանգայինավարտվածությանշնորհիվ են ձենավորվումնան բարդ ստորադասականնախադասությունները, ինչքան էլ դրանք ծավալուն լինեն: Ահա մեկ օրինակ` «Երբ ծաղիկներն արթնացանգիշերվա նիրհից, ն ցողը շողշողուն կաթիլներ շարեց նարնջագույնքարերի վրա, արնի առաջին շողերի հետ, գյուղի դիմաց` դեղնած արտերում, զարթնեց կաքավը, որն սկսեց կվկվալ»: Այս ամբողջ կառույցը արտաբերվում է հնչերանգային մեկ ավարտվածությամբտ̀արբեր ելնէջներով: Ասվեց, որ հնչերանգը քերականորեն չի նշույթավորվում. գրավոր խոսքում նրա ելնէջումները ն սկիզբն ու ավարտը ցույց տալու համար կարելի է դիմել կորագծերի օգնությանը:Նախադասությանսկզբի ն ավարտի հնչերանգային տոնայնությունը կլինի նույն մակարդակի վրա: Այսպես միակազմ ն երկկազմ համառոտ նախադասություններումայն կունենա հետնյալ տեսքը` աո ՇՀՀՀՀԱՆ եկավ: Օրերը տաքացել Ցուրտ Էնովել՝ գաշունը

թնեց:

են:

Բարդ նախադասություններումայն կունենա նան ելնէջումներ՝ Գարունըեկավ, հավքերը եկան,Սարեր ու ձորեր ծաղիկներհագան:

Հնչերանգը շատ կարնոր դեր ունի նան այն հարցում, թե խոսողը ինչ վերաբերմունքը ունի իր ասածի ն իր խոսակցի նկատմամբ: Եթե խոսողը սովորական փաստ է ներկայացնում, չեզոք ոճով որնէ բան է հաստատում, կամ ժխտում, նախադասություննունենում է հաստատականկամ ժխտական հնչերանգ: Այս հնչերանգը հատուկ է պատմողական նախադասություններին, իսկ եթե որնէ բան երկմտությամբէ արտահայտվում, հաղորդածի հնչերանգը կլինի եռկբայական,կասկածական: Իսկ երբ որնէ բանի վերաբերյալ հարցում է առաջադրվում, ուրեմն հնչերանգի բնույթը կլինի հարցական հրաման արտահայտելու դեպքում՝ հրամայական ն այլն: Վետնաբար,հնչերանգով էլ պայմանավորվածեն նախադասություններիհնչերանգային տեսակները` պատմողական,հարցական, հրամայական,ըղձականն բացականչական:Սրանց մասին խոսվելու է իրենց տեղերում` «Նախադասություններիտեսակներն ըստ հնչերանգի» բաժնում:

Հնչերանգիհետ սերտորենառնչվում է նան ՏՐԱՄԱԲԱՆԱԿԱՆ ՇԵՇՏԸ, որի մասին խոսվել է «Շարահյուսականկապակցության միջոցները» բաժ-

նում: ս

նախադասությանքերականականայն կարգն |70չերանգը յսպիսով՝

ն նաէ, որով ձնավորվումէ նախադասությանմտքի ավարտվածությունը

խադասությանամբողջականությունը: ամենից առաջ խոսքի, հաղորդակցՍտացվեց, որ նախադասությունը ման նվազագույն միավորէ` հաստատումովկամ ժխտումով,որ իրականանում է ստորոգման միջոցով. ստորոգումն էլ կատարվում է միայնժամանա57

դեմքի ու թվեառկայությանդեպքում. իսկ

նում,ավարտուն Արո շնորհիվ:

այս բոլորը իրատեսք են ստանում շարադասության ն հնչերանգի Միայն քերականական այս կարգերի շնորհիվ է իմաստավորվում

ի, եղանակի,

ու ձենավորվումնախադասությունը:

Ասվածը ավելի տեսանելի գծապատկերը՝

է

դարձնում նախադասության հետնյալ

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆ

|

Իմաստակիրմիտք. հաստատում, Ժխտում

|

ՍՏՈՐՈԳՈՒՄ

Եղանակ

)

Ժամանակ

Շարադասություն

կոպ

ո

Դեմք

Թիվ

Վնչերանգ

Այս բոլորից ելնելով` նախադասությունըկարելի է սահմանելայսպես. ն

վա

Նախադասությունըստորոգումով, հնչերանգային ավարտվածությա բառերիկանոնավորդասավորությամբ (կամ առանձինբառով) ձնավոր-

լեզվա հաղորդակցման նվազագույն միավոր ան

է:

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԱՅԻՆ

ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ

(ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ)

Տ

ՆԱառուցվածքային

տեսակետից նախադասությունները միադեպքում իրենց կազմում ունենում են միայն գ//խավորանչեն. դամներ,մյուս դեպքում` դրանց/ռացնողանդամներ,մի դեպքում լինում են միաբնեռ,մի այլ դեպքում մեկից ավելի ստորոգումներեն ունենում, ավելի ստորոգումներիդեպքում էլ լինում են բարդ համադասականու բարդ ստորադասական,ունենում են նան տարբեր հնչերանգներն այլն: Ըստ այդմ էլ դասակարգվումեն տարբեր հիմունքներով. նախադասությունները գերադաս ա նդամներիառկպլության (միակազմ ն երկկազմ). Ըստ տարր

35.

. «Արիան գլխամոր կամ դրանն հատ Փոկրոր դական անդամներ

առկայության(իամառոտն ընդարձակ): Յ, Ըստ արտահայտված մտքի ն իրականության հարաբերության (դրա անն Ժխտական): 4 Ըստ խոսքի նպատակադրմանն հնչերանգի (պատմողական, հարցական,հրամայական,ըղձական,բացականչական): Ըստ նախադասությանանդամներիառկայության(լրիվ ն թերի). Ըստ ստորոգումներիթվի (պարզ ն բարդ):

վերվկազմ

Տ 36. ԵՐԿԿԱԶՄ ԵՎ ՄԻԱԿԱԶՄ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

նախադասությունների կառուցվածքային առանձնահատկությունն այն է, որ սրանցկազմում կան երկու գլխավորանդամներ`ենթական ստորոգյալ, որոնք հիմնական բնեռներն են. դրանք կարող են հանդես գալինչպես առանց լրացումների (Գարունը եկավ: Ծառերը ծաղկեցին), էլ՝ լրա(Լռություն կա Կաքավաբերդիավերակներում) (ԱԲ),Օ՛, գրքերի "աշխարհը տիեզերքէ անեզր (ԵՉ): Եթե երկկազմ նախադասությունըկազմված է լինում միայն ենթակայից ն ստորոգյալից, կոչվում է պարզ ն համառոտ նախադասություն, իսկ եթե գլխավոր անդամներն ունենում ենլրացումներ(թեկուզ մեկ լրացում՝ «Երեխան գիրք է կարդում»: «Ցանկալի գարունը եկավ»), այսպիսի նախադասություններըկոչվում են պարզ ընդարձակ նախադասություններ: մեծ մասը ծրկ/կազմ Հայերենում նախադամությունների է: Այսպիսինա-

ՈՉ

գումներով

նախադասությունները, հակադրվում որնէ

խադասություններին րոնցում կա միայն

մե

են ՄԻԱԿԱԶՄ

անդամ` արտահայտված

արտահայտվում մեկ

ո-

դիմ

յլն:

են ինչպես բառով (Մթնեց: Աախադասությունները շուն: Կռվել:), այնպես էլ դրանց գերադաս անդամը կարող է ունենալ լրացումներ (Սրբազան երազ: Ոսկի աշուն: Կատարյալգեղեցկություն: Երգել սրտով: Որջունել սիրով ն այլն):

Տ 37. ԼՐԻՎ ԵՎ ԹԵՐԻ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ | Խոսքի մեջ, հատկապես երկխոսություններում,հաճախ հաղորդակցվողներըգործածում են այնպիսի նախադասություններ,որոնցում բոլոր անդամները արտահայտվածչեն ինչպես լինում. բացակայում են հատկապես ենթական կամ ստորոգյալը, նան երկրորդականանդամներ, ն բոլորովին էլ անհրաժեշտ չի լինում մտքից կամ արտահայտդրանց վերականգնումը.դրանք հասկացվում ված են լինում նախորդ նախադասություններում: Այն նախադասությունը,որը կառուցվածքային տեսակետիցամբողջական չէ նրա մեկ անդամըկամ մեկից ավելի անդամներըբաց են ն": բայց մտքով հասկացվումեն, կոչվում է թերի նախադասությու

թողնված

Թերի նախադասություններըպայմանավորվածեն խոսքի տնտեսման օրենքը հատուկ է բոլոր լեզուներին. մարդ աշխաօրենքով: Տնտեսման տում է, ինչքան հնարավոր է, կարճ խոսել` խնայել էներգիա ն ժամանակ, դրա համար էլ հատկապես երկխոսություններումչգործածել այնպիսի բառեր ու բառակապակցություններ,որոնք առանց գործածության էլ հասկանալի են: Ահա թե ինչու է լեզուն միշտ ձգտում սեղմության ու կարճության: Հենց սրանից ելնելով էլ ժողովուրդն ստեղծել է մի լավ ասացվածք` «Թռ երկարնէ լավ, խոսքի` կարճը»: Թերի նախադասություններըթեթնացնումեն խոսքը, այն ազատում են ավելորդ բառերից, կամ ինչպես ասում են` կրկնաբանությունից: Խոսելիս խոսակիցներն աշխատումեն խոսքից դուրս թողնել հասկանալի, կռահելի բառերը:Որպեսասվածիօրինակ բերենք մի երկխոսություն. Բա՛րն,Տիգրան, որտեղի՞ցես գալիս այս ուշ Ժամին: Գամերգից: Ի՞նչ էիր լսում: Բեթհովենի «Իններորդ սիմֆոնիան»: Օ՛, հիանալի ստեղծագործություն:Շատ եմ սիրում: Ո՞վ էր դիրիժորը: Օհան Դուրյանը: շք: Մեծ բավականություն ես ստացել: Յրա՛ Լյստեղ բերված ոչ մի նախադասությունումենթակա չկա, լրիվ զեղչված են նան գալիս եմ, լսում էհ ստորոգյալները,իսկ անվանականստորոգյալներում զեղչված են հանգույցները` (ստեղժագորժությունէ Օհան Դուրէր): յանն Թերի նախադասություններումմեծ է հնչերանգի դերը. դրա միջոցով է, որ բառը կամ բառակապակցությունընախադասության արժեք է ստանում: Թերի նախադասությունները բազմազան են. դրանթ-կարող են համընկնել, ինչպես միակազմ, այնպես էլ բառ-նախադասություններիհետ, բայց դրանցից տարբերվում են նրանով, որ միակազմնախադասությունները, կազմված լինելով մեկ կամ մի քանի բառերից,ամփոփմիտք են արտա-

-

-

-

-

-

-

մ.Աբրահամյան, Ն. Պառնասյան, 3«Օհանյան, Խ.Բադիկյան, Ժամանակակիցհայոց լեզու (շարահյուսություն), հ.3, Ե., 1976, էջ 446:

հայտում, ուստի ն թերի չեն, որովհետն որնէ լրացուցիչ բան ավելացնելու պահանջչեն առաջացնում: Թերի նախադասություններիամենատարածվածտեսակներն են զեղչված ենթակայովն զեղչված ստորոգյալովնախադասությունները:

Տ 38. ԶԵՂՉՎԱԾ ԵՆԹԱԿԱՅՈՎ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆ

Նախադասության ենթական կարող է զեղչվել միայն այն դեպքերում, երբ հասկանալի է լինում խոսքից, երբ ստորոգյալն ունենում է իր ենթական, որը տվյալ դեպքում արտահայտվածչէ, բայց վերականգնելիէ: Ենթական զեղչվում է հետեյալ դեպքերում` ա) Երբ ենթական խոսողն է կամ խոսողները, այսինքն` ստորոգյալն արտահայտվածէ բայի առաջինդեմքի եզակի կամ հոգնակիթվերով. Ա՛խ քո տեսքին, անուշ լեզվին Կարոտցել եմ, մայրի՛կ ջան, Երնե՛կ,երնեկ երազ լինիմ, Թռչիմ մոտդ, մայրիկ ջան (Ավ.Իս.): Թափառում ենք փողոցներում...(ՍԿ) Ով իմանա, ո՞ւր ընկանք,Քանի տարվահյուր ընկանք (ՀԹ): բ) Երբ ենթական խոսակիցն է կամ խոսակիցները.այս դեպքում ստորոգյալն արտահայտվում է բայի ծր(րորդ դեմքի եզակի կամ հոգնակի թվե-)

րով`

Եվ մեզանիցարդ ընդունիրԵրախտիքիայս խաչբուռը(ՊՍ): «Եթե ինձ մեկ անգամ խաբես,հանցավորես, իսկ եթե երկրորդ անգամ խաբես, ես եմ հանցավորը» (Ասացվածք): Այս դեպքում ենթակաները ավելի հաճախ եմ զեղչվում, հատկապես երբ նախադասությանմեջ կան կոչականներ` Աղջի՛,անաստված,նստի՛րվրանում... (1Թ): Եկե՛ք,քույրե՛ր, սեգ սարերի Չքնաղագեղոգիներ... (1Թ): Մնաք բարով, ա՛րն, գարո՛ւն ն խնկաբո՛ւյրծաղիկներ... (ՀՀ) Պատահում է, որ խոսողը ինքն իրեն էլ է դիտում իբրն խոսակից ն իրեն էլ է մասնակիցդարձնումգործողությանը՝ Կգա՞ս,իմ ընկե՛ր, գնանք դեպի սար... (1Թ): էն ի՞նչ է հապա, որ տեղն ենք մտնում, Վեկեկում ես դու գիշերվա

մթնում (ՀԹ): Ենթական հաճախ զեղչվում է, երբ ստորոգյալը անվանաբայականէ լինում. (Ավ.Իս.): Մաճկալ ես, բեզարածես «Գիտեմ` լավ բժիշկ ես ու լավ մասնագետ»: «Տաղանդավորուսանողներ եք, ապրեք»: գ) Բայերի առաջին ն երկրորդ դեմքերով արտահայտվածստորոգյալների ենթականերըկարող են միասին զեղչվել բարդ նախադասություններում՝ Հոգի կուտամ, հոգի տո՛ւր ինձ, իմ նազելի՛ աչագեղ (Ավ.Իս.): Ինչ որ ցանկաս՝կուզե՞սլինիմ, Լինիմ երկինք ու երկիր, Լինիմ ծո՛վ, ժայռ, ա՛րն,լուսի՛ն, Միա՛յն, միա՛յն ինձ սիրի՛ր(Ավ.իս.):

դ) Ենթական զեղչվում է նան այն դեպքում, երբ նախորդ նախադասություններում գործածվել է. Հազրոն նստել է օջախիքարին, Հիշում է կորած երկիրն ու հողը, Տխուր նայում է Վայկականպարին Եվ նվագում է ծիրանի փողը (ՀՍ):

ՀԽտորոգյա

Տ 39. ԶԵՂՉՎԱԾ ՍՏՈՐՈԳՅԱԼՈՎ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆ

զեղչումը հիմնականումպայմանավորվածէ լինում նախորդ նա նե դասի եմ գնում, դու` ո՞ւր: Ես գիրք իսկ դու` գրելու թուղթ, եմ գնելու, մտնենք գրախանութ): Այդպես են նան առածներում ու ասացվածքներում, երբ նրանց մի ծայրում կա ստորոգյալ, մյուսում այն չի կրկնվում. դրանք հասկացվում են մտքից: Օրինակներ` «ճտերը աշնանը կհաշվեն, գառները`գարնանը»: «Սովածը երազում հաց Է տեսնում, ծարավը` ջուր»: «(Թոկի երկարն է լավ, խոսքի` կարճը»: «Մեկը փող է երազում, մյուսը` խելք»:' Նախադասություններում՛ստորոգյալներըզեղչվում են կամ ամբողջովին, կամ մասամբ.ըստ որում, մեծ մասամբզեղչվում են անվանաբայական ստորոգյալներիհանգույցները`«Առաջինձիավորըհնագետէր, երկրորդը` նկարիչ» (ԱԲ): «Սոնան հարվածայինէ, Արթուրը`գերազանցիկ»:«Մեկն ուժեղ է, մյուսը` թույլ»: «Բարդ է նա իր զենքերի պես, խորը՝ իր փորած հանքերի նման» (ՆԶ): Քիչ չեն դեպքերը, երբ բայական ստորոգյալիօժանդակ բայն էլ է զեղչվում` «Դասախոսըխոսում է, ուսանողները` գրում»: «Մեկը խոսում է, մյուսները` լսում»: «Օխտն աղբյուրից ջուր է առել` Կույս սափորով լուռ ու մունջ, Օխտը ծաղկից ծաղիկ քաղել. Կապել սիրո ծաղկեփունջ» (ՀԹ): Բայական ստորոգյալը զեղչվում է` ա) Երբ տարբեր նախադասություններիստորոգյալները նույնն են: Օրինակ` «Աղջիկը ջութակ էր նվագում, տղան` դաշնամուր»: «Մեկն եկել էր հեռավորՏայգայից, մյուսը` արենախանձ Եգիպտոսից» (Գար): բ) Ստորոգյալըամբողջությամբէ զեղչվում հարցական նախադասության պատասխաննախադասությանմեջ: Այսպես` «Եթե մեկը հարցնի` Ռրտեղից ես գալիս, ճամփո՛րդ. Արմանիերկրից, կլինի պատասխանը(Գ.էմին): Դարերիցեկած, հավերժիճամփորդ, դեպի ո՞ւրես գնում: Դեպիդարերի խոսքը, ու իմ ճամփան վախճանչունի» (Գ.էմին): Յարությո՛ւն, գիտեմ, երկու ֆակուլտետ ավարտեցիր,հիմա որտե՞ղ ես սովորում: Յիմա էլ` բանասիրականում: Հատկապես ժողովրդախոսակցական ոճերում ասել, հարցնել ն նման ասացականբայ-ստորոգյալներիփոխարենգործածվում է թճ շաղկապը, ոլ:

Աա ԱՑ

-

-

-

-

-

-

հեղինակի խոսքը կապում է ուղղակի խոսքի հետ: Օրինակ` «Մայրս թե` որդի՛,քաղաքը քո բանը չէ, տա՛նդ նստիր, հո՛ղդ մշակիր»(ՊՂ): «Բժիշկը թե` ի՞նչ գանգատներունեք: Մայրս թե` բժի՛շկ ջան, գլուխս իմս չէ...» (ն.տ.): րը

Հնվելի

Ց 40 ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅԱՆ ԵՐԿՐՈՐԴԱԿԱՆ ԱՆԴԱՄՆԵՐԻ ԶԵՂՉՈՒՄ

սակավ դեպքերում զեղչվում են նան նախադասությաներկրորդական անդամների որոշ տեսակներ: Ստորոգյալների լրացումները մեծ մասամբ զեղչվում են ստորոգյալների հետ միասին. սա մեծ մասամբ հանդես է գալիս Իվատոթունարու Տիգոա՛ն, ես գրադարան եմ գնում, իսկ դո՞ւ: Յայտնի չէ (թե ուր եմ գնում): Ես գիրք եմ գնելու, իսկ դո՞ւ: Դեռ չգի՛տեմ... Ինչպես երնում է վերնում բերված օրինակներից, զեղչված ստորոգյալների փոխարեն (լրիվ թե մասնակի) գրավոր խոսքում դրվում է բութ նշանը, իսկ Բութ կրող անդամըարտաբերվումէ ձայնի բարձրացմամբ`համեմատաբարսուր հնչերանգով, որին հաջորդում է փոքր դադար: -

-

|

-

Ըստ արտաՑ 41. ՎԱՍՏԱՏԱԿԱՆ ԵՎ ԺԽՏԱԿԱՆ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ն հայտվածմտքի իրականությանհարաբերության, այսինքն` իրականության մեջ գործողությունների, երնույթների, անձերի ու առարկաներիհաստատման կամ ժխտման, նախադասություններըբաժանվում են երկու խմբի` հաստատական ն ժխտական:Առաջին դեպքում խոսքի, նախադասության մեջ հաստատվում է ենթականկամ նրան վերագրվողհատկանիշը (Նախատեսվածհամերգը տեղի ունեցավ: Ուսանողի պատասխանըգոհացուցիչ էր): Մյուս դեպքում ժխտվում է ենթական կամ նրան վերագրվող հատկանիշը (նախատեսված համերգը տեղի չունեցավ: Ուսանողի պատասխանըգոհացուցիչ չէր): Առաջին տիպի նախադասություններըկոչվում են հաստատական կամ դրական,երկրորդը` մնտական կամ բացասական: Ինչպես նշում է Գ.Ջահուկյանը, այս կարգը հմացական ակտ է, այսինքն` այն տեղի է ունենում հաղորդակցմանպրոցեսում` հաղորդողի ն հաղորդակցվողներիմիջոցով, որով հաստատվում կամ ժխտվում է որնէ ակտ, իրողություն, անձ, առարկա: Ժամանակակիցհայերենում գրեթե բոլոր հաստատականնախադասությունները(բացի մի քանի անվանականանդեմ նախադասություններից) ունեն իրենցհամապատասխան ժխտականձները: Հայերենում ժխտականխոնարհումընճշույջավորմ. այն իրացվում է 2 մասնիկովն ՈՉ, ՄԻ ժխտականներով:Սրանցից բացի ժխտման Անշույթավորումը կատարվում է ժխտական նախածանցներով (ԱՆ, ԱՊ, Դժ, Տ, Չ), ժխտականդերանուններով(ՈՉ, ՈՔ, ՈՉԻՆՉ, ՈՉ ՄԵԿԸ, ՈՉ ՄԻ) ն ժխտական վերաբերականներով

(ՈՉ, Չէ, ԲՆԱՎ, ԵՐԲԵՔ):

Ըստ ժխտման ծավալի ու բովանդակության,այսինքն` ըստ այն հանգամանքի,թե ժխտումը ստորոգյալի արտահայտածհատկանիշի՞նէ վերա-

բերում, թե՞ միայն ենթակայինկամ որնէ լրացման, ժխտումը լինում է ոնդհանրականն մասնակի: ժխտումն ընդհանրականէ եթե այն վերաբերում է նախադասության ստորոգյալին (լինի այն բայական թե անվանաբայական, այսինքն` ստորոգյալն ունենում է ժխտականձն. այն զուրկ է լինում դրականհատկանինկարազարդչէ: Դասը չկայացավ: Ձմռանը ցուրտ չէ: Չխոսեց:

1 իրք գնա):

ժխտումը մասնակիէ եթե այն վերաբերում է ոչ թե ստորոգյալին, այլ նախադասությանորնէ անդամի (ենթակա, լրացումներ): Օրինակներ, «Տեղի ունեցավ համերգ ն ոչ թե ներկայացում»: «Ուանողները զեկուցեցին, ո՛չ դասախոսները»):«Դա Անահիտի աշխատանքնէ, ոչ թե Տիգրանի»): «Ոչ թե գիրք կարդացի, այլ ամսագիր»: «Ոչ թե այսօր, այլ վաղն եմ քննություն հանձնելու»: Ժխտականնախադասություններում Չ մասնիկի հավելումը դիմավոր մակարդակում բայի ժխտաբայի վրա լիովին նույնանում է ձաաբանական կան խոնարհմանհարացույցի օրինաչափություններին:Նույնն էլ ՄԻ արգելականը ( այդ պատճառովէլ այստեղ դրանց հարացույցները չենք բերում). Ոչ ժխտական մասնիկը նույնպես մեծ կիրառություն ունի ժխտական նախադասություններում.այն դրվում է նախադասությանբոլոր անդամների վրա ն մեծ դեր ունի թե՛ ընդհանրականն թե՛ մասնակի ժխտումների դեպքում (օրինակները բերված են վերնում): ՈՉ Ժխտականիհետ հաճախ կիրառվումէ նան /ԹԵ շաղկապը, որը հակադրականհարաբերություն է դըրսնորում ԱՅԼ-ի հետ (Ոչ թե Արամոն է երգում, այլ` Արթուրը: Ոչ թե գյուղ կգնանք, այլ` ամառանոց.ոչ թե այսօր, այլ` վաղը): Ժողովրդախոսակցականլեզվում հաճախ ՈՉ-ը գործածվում է ըղձական եղանակի բայերի հետ (Ոչ ունենամ քեզ պես ընկեր: Մայրդ ոչ ունենար քեզ պես ապերախտզավակ: Ոչ տեսնեի այս ավերածությունները ն այլն): Ոչ-ի ժողովրդախոսակցականլեզվում ն հատկապես բարբառներում փոխարեն Չէ ժխտականն է գործածվում, ինչպես /ԹԵ շաղկապի հետ, այնպես էլ առանց նրա (Դասի գնալո՞ւ ես, թե չէ : Խոսքիդ տե՞րնես, թե չէ: «ՉԷ՛ չի տել մեծ Շոթայի երգի ձենը կաթոգին») (1Թ): Ինչպես ասվեց, ժխտումն արտահայտվում է նան ժխտական դերանուններով (ոչ ոք, ոչինչ, ոչ մեկը, ոչ մի) Արնելահայերենումայս դերանունների հետ ստորոգյալներըժխտական բայաձներովեն գործածվում (Ոչինչ չպատասխանեց: Ոչ մի բան չասաց: «Եվ ինձ խավարից ոչ ոք չի կանչում» (ՎՏ): Ո մեկըչէր լսում, ոչ մեկը չէրկարեկցում): Արեմտահայերենումժխտական դերանունների հետ բայ-ստորոգյալը դրական խոնարհմամբ է գործածվում («Ոչ ոք ռսավ, հեգ տղա...» (ՊԴ): «Ոչինչ տեսա ես այնտեղ»: «Ոչ մեկը ձայն տվեց» «Ոչինչ (/ա խանութում»): Մ.Աբեղյանըժխտականցուցիչներ է համարում նան մակբայներիցմի քանիսը (այլես, կ, երբեք, բնավ) Սրանց հետ ստորոգյալները նույնպես ժխտականեն լինում (Այլես այդ մասին խոսք չլինի: Երբեք այսքան հմայիչ տեսարան չէի տեսել: Բնավ այդ մասին չխոսեց: -

էլ մի՛ ուշացնի, ես շատ եմ կացել, էլ մի՛ լացացնի, ես շատ եմ լացել: էլ չեմ սիրել ես, երբ դու չես ուզում, էչ չեմ կանչիլ ես նրան երազում (ՀԹ): Տ 42.Շարահյուսականմակարդակումժխտումն ունի բազմակի դրսնորումներ. այն կարող է նշույթավորում ունենալ, կարող է ն չունենալ. չունենալու դեպքում մեծ դեր ունեն տրամաբանականշեշտն ու հնչերանգը: Դա շատ լավ երնում է հետնյալ օրինակներում, որտեղ տրամաբանականշեշտի` ենթակայի, խնդիրների ու պարագաներիվրա դրվելը փոխել է ժխտական բնույթը. այս դեպքում ժխտվում է ոչ թե գործողությունը (թեն բայը ժխտականխոնարհումովէ գործածված), այլ ենթական,խնդիրներնու պարագաները: Այսպես`«Զեկուցումը ծԵս՛ չկարդացի, (կարդաց ընկերս», ժխտվել է ես ենթական): Նա զեկուցումչկարդաց, (կարդաց դասայխոսություն, ժխտվել է զեկուցում ուղիղ խնդիրը): Դասախոսըգոադարանչգնաց (գնաց համալսարան ժխտականէ օոադարանտեղի պարագան):«Զեկուցողը բարձր չէր խոսում» (ցածր էր խոսում այստեղ էլ ժխտվել է ձենիպարագան): Եվ այս բոլորը կատարվելէ տրամաբանականշեշտի ու հնչերանգի --

-

շնորհիվ: Հնչերանգի շնորհիվ

բարդ ստորադասականնախադասություններում շաղկապով կապակցված ժամանակի պարագա երկրորդականը, որի թեն ժխտական բայով է արտահայտված,դրական իմաստ է ստորոգյալը ձեռք բերում: Օրինակ` «Արջին որ ծառի հետն չտեսավ, հոգին դարձավ կորեկի հատ» (ՎԱ): «Որ այդ ավերածություններըչտեսա, աչքերս մթնեց, իսկ որ մերոնց կորուստի մասին էլ չիմացա, սիրտս կանգնեց» (Մամուլ): Բերված բոլոր օրինակներում ժխտումը նշույթավորվածէ: Կան որոշ կառույցներ, որոնցում ժխտումը նշույթավորված չէ. այդ դեպքում հնչերանգի դերը ավելի է մեծանում: Նման կառույցներում թեն հնչերանգը հաստատական է, բայց արդյունքում Ժխտական իմաստ է ստացվում: Ահա մի երկու օրինակ` Տղադ ի՞նչ արեց, աշխատանքճար՞եց: Բա ի՞նչ արեց, ճարեց (այսինքն՝ չճարեց): Աղջիկդ այս տարի համալսարանընդունվե՞ց: Յա՛, ընդունվե՛ց չընդունվեց): (այսինքն` Արա՛մ, մայրդ հիվանդսկեսուրինայցելե՞ց,գոնե գյուղ գնա՞ց: Վա, բա ինչ արեց, համ գյուղ գնաց, համ էլ տատիկին տեսավ (չգնաց, չտեսավ): Հայերենում տարածված է ժխտման ոչ նշույթավորված մի ձն Աս. դա այն է, երբ ժխտումն արտահայտվումէ հարցականհնչերանգով.այսպես` Ու՞ր է այստեղ ծաղիկ, որ հավաքենք(այսինքն` ծաղիկ չկա): Ո՞վ է դաս սովորել, որ ես սովորեի (Ոչ ոք չի սովորել, ես էլ չեմ սովոլ րել): ՈՐ

-

-

-

-

-

-

գովում (խելոք բան չես արել): Որոշ դեպքերում էլ հնչերանգի շնորհիվ բարդության հաստատական բաղադրիչնախադասություննարտահայտում է ժ/ստում, իսկ ժնխտականը` Սա հատուկ է հատկապեսհռետորականհարցմանը. հաստատում

Ի՞նչ խելոք բան ես արել, որ գլուխ

ես

մի՛ սպանիր,ղամեդ տար հեռո՛ւ... չե՞մ ես, իմ Մոսին չե՞ս դու (ՀԹ): Աղջի՛, սնասի՛րտ,քո ահը կտրի, Աղջիկը մենակ ձո՞րըկմտնի (ՀԹ): Ինձ

Քո քույրը

Առաջին երկտողում հարցականով հաստատականիմաստ է արտահայտված (Ես քո քույրն եմ: Դու իմ Մոսին ես): Իսկ երկրորդ երկտողում հարցականովժխտում է արտահայտվել(Աղջիկը մենակձորը չի մտնի): Հայերենում տարածված ձն է նան կրկնակի Կրկնակի ժխտում. ժխտումը, ժխտական օժանդակ բայը կամ հանգույցը գործածվում է որնէ դերբայի Ժխտականձնի հետ: Այսպիսիկրկնակիժխտումովնախադասությունների իմաստը ոչ թե ժխտական է լինում, այլ հաստատական:Ահա այդպիսի մի քանի նախադասություններ. Չեմ կարողչհավատալնրա ասածներին(պիտիհավատամ): Չէիր կարողչայցելել հիվանդընկերոջդ(պիտիայցելեիր): Այնպիսիպայմանների մեջ էին դրել, որ չէիր կարող չասել (պիտի ասեիր): Վնարավորչէր չպատասխանել.հարցերը հեշտ էին (պիտի պատասխանեիր): -

Տ 43.

ՊԱՐԶ ԵՎ ԲԱՐԴ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

-

դասությունների պարզ

որ նախադասութԷ,հետնաբարնախա-

Քանի

մեկն էլ ստորոգումն յանհիւուսւկան հաւոկանիշներից

լինելը որոշվումէ նրաստորոգումների կամբարդ

ան մեջ կա մեկ ստորոգում, ուրեմն` նախաորովհետն մեկ ստորոգումով մեկ հատկանիշէ վեմեկ միտք է արտահայտվում.օրինակ` րագրվում ենթակային, հետեաբար

ՀԱՆ

սությունը

պարզ

է,

Նստել եմ մեր տան պատիտակ` Մեջքը մաշվածքարին (ՀՍ):

Այստեղ միայն մեկ ստորոգում կա` նստել եմ, հետնաբար պարզ խադասություն է: Բայց Գամո Սահյանը շարունակում է իր միտքը` այն վելելով մեկ ուրիշ նախադասությամբ`

նահա-

խոտիբույր է բերում Սարիցփախածքամին: Հնձած

Այստեղ պետք է նկատի ունենալ երկու հանգամանք,որոնց դեպքում նախադասությունըբարդ համարել չի կարելի. ա) Երբեմն որոշ եղանակավորողբառեր հանդես են գալիս բայական տեսքով ն զուգահեռաբարգործածվումեն դիմավորբայերի հետ: Օրինակ`

թե դարձել եմ ես տուն (ՎՏ): Կարծես Ասես մի հին երգ է հնչում իմ հոգում (ԳՍ):

-

-

Ձեզ Մոսկվայից եմ ճանաչում: Կարծես չեմ սխալվում: Կարծեմ Ընդգծված բայերը դիմավոր բայերի արժեք չունեն, ե նախադասությունները բարդ չեն: բ) Կրկնվող դիմավոր բայերով նախադասություններընույնպես չպետք է բարդ համարել, ինչպես` «Լինում է, չի լինում, մի թագավոր է լինում»: «Թագավորի տղան գնում է, գնում, ճշմարտությունը չի գտնում»: ես, խոսումանվերջ»: «Խոսում. Բարդ չպետք է համարել նան բազմակիենթականերու բազմակի լրացումներ ունեցող նախադասությունները,ինչպես` .

Այստեղ էին նրանք...Վարուժանըխոհուն, Սիամանթոն`հայացքն ուղղած դեպիեթեր (ԳՍ):

Պարիսպներիգլխին բույն էին դրել ցինն ու ագռավը(ԱԲ): Հասկանալի է, որ մեկ ենթակա ն բազմակի ստորոգյալներ ունեցող նախադասությունը կմտնի բարդ համադասականիմեջ, որովհետն ունի բազմակիստորոգումներ.

Նորից երգում-մորմոքումէ աստվածայինԿոմիտասը, Կախարդումու մոգում է աստվածայինԿոմիտասը(ՊՍ): Երկկազմ նախադասությունների դեպքում, ինչպես տեսնում ենք, դժվար չէ որոշել պարզն ու բարդը, իսկ այդ հարցը ինչպե՞սորոշել միակազմներիդեպքում. այս դեպքում պարզ ու բարդը պարզապես որոշվում են միակազմի գերադաս անդամներիքանակով` լինի այն անվանական միակազմ,թե բայական. գիշեր ն հուշեր ն խոհեր անհամար, Մոռացվածերազներ,շուշաններ թառամած... Տրտմություն մենավոր`միաձայն,միալար(ՎՏ): Սն

Չսիրել, չտխրել, չափսոսալ-Հեռանալ(Ն.տ): Սրանքբոլորն էլ

բարդ

միակազմնախադասություններեն:

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅԱՆ

ՏԵՍԱԿՆԵՐՆ

ԸՍՏ ՀՆՉԵՐԱՆԳԻ

ավել

է, որ յուրաքանչյուր նախադասությանմեջ առկա է խոսողի Տ վերաբերձունքը իրականության նկատմամբ,այսինքն թե խոսողը ինչ վերաբերմունք ունի իր հաղորդած նյութի նկատմամբ. մի դեպքում խոսողի նպատակնէ լինում սովորականդատողություն անել կյանքի որնէ բնագավառի, որնէ իրողության, երնույթի, փաստի ու հատկանիշի վերաբերյալ, հաստատելկամ ժխտել այն: Մի այլ դեպքում խոսողը այդ իրողությունների ն հարցում ու երնույթների վերաբերյալ թեական վերաբերմունքէ ունենում է արտահայտումդեպքերի ու երնույթների մասին, մի երրորդ դեպքում նա իր հուզաարտահայտչական վերաբերմունքն է արտահայտումինչ-որ բանի վերաբերյալ կամ էլ իր մտքերն արտահայտում է որոշ հորդորով, հրամանով ու կարգադրությամբն այլն: Եվ այս ամենը խոսողը կատարում է իր ձայնի, տոնայնությանելնէջների ու առոգանությանմիջոցով, որն էլ կոչվում

աոզառը

Վիմնակեռնումհնչերանգով են ձնավորվում նախադասությունների հնչերանգային տեսակները: Բացի հնչերանգից, նախադասությունների հնչերանգայինձենավորմանը մասնակցում են բայի եղանակաժամանակային քերականականկարգերը,ինչպես նան բառայինզանազանմիջոցներ` վերաբերականներ (սրանցովխոսողնիր մտածականու դատողականվեէ րաբերմունքն արտահայտում) ն ծայնարկություններ, որոնցով խոսողն արյտահայտումէ իր զգացմունքայինվերաբերմունքը: քերականականու բառային այս միջոցների ու հնչերանգի բազմազանության` ժամանակակից հայերենի նախադասություններըխմբավորվում են հինգ տեսակների մեջ: պատմողական,հարցական, հրամայական, ըղձական ն Այս հինգ տիպի նախադասություններըիրենց հերթին լինում են` համառոտ ն ընդարձակ, պարզ ն բարդ, միակազմն երկկազմ,դիմավորն անդեմ, հաստատականն ժխտական:Այս տեսակետիցյուրաքանչյուր տեսակ ունի իր կառուցվածքայինառանձնահատկությունները,բառաքերականական գործառույթներըն հատկապեսհնչերանգային`յուրաքանչյուր տիպին հատուկ դրսնորումները:

Տառ

Ն բացակաական

ՊԱՏՄՈՂԱԿԱՆ

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

45)Պատմողական

նախադասություններովսովորաբար դատողուքյուններ ե՛՛արվում օբյեկտիվ աշխարհի իրերի ու երնույթներիվերաբերյալ. դրանցով հաստատվումկամ ժխտվում է որնէ փաստ, իրադարձություն, եղելություն, երնույթ, բնութագրվումեն անձեր, առարկաներ,հատկանիշներ, հարաբերություններն այլն: Պատմողական նախադասությունները սովորաբար արտահայտվում են չեզոք հնչերանգով, այսինքն` առանց լարվածության,առանց շեշտակի ձայնի տատանումների,հանգիստ:

շեշտը սովորատրամաբանական ւքներում որ նախադասությունների բնույթների որոշման հարցում մեծ ՐԻրանի Այս տ նկնո

նախադասությո

տ

մասամբ հիմնականդերը պատկանումէ ստորոգյալներին` իրենց հնչերանգային տարբեր տեսակներով, պատմողական նախադասություններում նույնպես կարնոր ստորոգյալն է` լինի այն բայական թե անվանական:չ Պատմողական նախադասությունների են դառնում ստորոգյալներ բացի հրամայականից,ինչ խոսք,որ գերակշռոբայի բոլոր եղանակները, ի բայաձներնեն: Թերնս սա է պատճառը, որ այս ղը ոճերում, երանգի նախադասությունները կիրառվում են խոսքի բոլոր հետնաբար կիրառության ավելի լայն ոլորտներունեն: Բերենք օրինակներ` արտահայտվածբայի տարբեր եղանակներովու ժամանակայինձներով. Աահմանականու| «Ձմռան մի գիշեր կար մի հարսանիք...» (ՀԹ): «Լուսնի եղջյուրը ծածկվեցավՔարքե լեռան ետնում» (Րաֆ.): «Դիլանդային դռանը...» (ԱԲ): «Ես սիրում եմ մթնշաղը նրբակերտ էր հնձանի նստե ( որ չեն պղծել իրենց շուրեղանակով թերնանեծքով, նոր երգերով, նոր խոսՊիտի գովեն քո

անդամը

սահմանական եղանալ -

Յարկադրական Հ.

Արնանր:

Քով(Թ): ՞՝

«Պիտի երթանառաջ հիմի, պիտիառնեն

`

հին» (ԵՉ): «Դուռը ճիշտ այլես չեմ լինի, չի լինի քո հին տունը, չի քաղաքը

քո.դիմաց տայմամավան (ենքաղրական) եղանակով -

(Ս): «Դու կգաս, ու բաց Վինինան շունը»(Գար.): կլինի»

ես

Ըղծական եղանակիբայերը նույնպես կարող են պատմողական նախադասություններում հանդեսգալ, եթե բացականչական հնչերանգով չարտաբերվեն, այլ չեզոք` առանց հույզերի ու ցանկությունների. «Գուցե մեր բախտիցՔարակապումմի քարի տակ մտած լինի» (ԱԲ): «Մութ սենյակում ննտեմ միայնակ ու բացանեմ հիշողություններիսկծիկը»

ՕԹ:

Պատմողականնախադասություններիստորոգյալները լինում են նան անվանաբայական«Ես ճրգրիչեմ, երկնիթիթեռ» (Ավ. Իս.): «Ես եմ հիմա մի պոետ, ն իմ անունը` Չարենց» (ԵՉ): «Ես բանաստեղծեմ` հավերժիորդի» (ՀՇ): նախադասություններըկարող են լինել նան միակազմ՝ ԱշուԾ Է, Անձրն:Դալուկ դաշտեր:Մերկ անտառ: Երնան: Աստաֆյանփողոց: Բերված օրինակներից էլ երնում է, որ. պատմողականնախադասությունները լինում են պարզ ն բարդ, միակազմ ն երկկազմ, հաստատականն ժխտական:

(ոատաողական

ՀԱՐՑԱԿԱՆ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Ց

«արգա:

նախադասությունների ձեավորմանհիմնականմիջո-

ցը հարցական հնչերանգնէ որը համընկնում է տրամաբանական շեշտի հետ` դառնալով նրա էականհատկանիշը, դրվում է նախադասության ցան-

կացածանդամի(ինչպես նան

ոչ

անդամի)վրա:

Հարցականբնույթի կարող են լինել նան մհակազմ նախադասությունները. «էլ ի՞նչ ընկեր, ի՞նչ բարեկամ»: «Ինչո՞վ բացատրել այս ամենը»: «Արժի՞ապրել»: Սովորական, չեզոք ոճով ու հնչերանգով արտաբերված պատմողական նախադասությունըհարցական հնչերանգով հեշտությամբ վերածվում է հարցականի:Օրինակ` «Բերդի քարերի մոտ բուսել էր ալպիականմանուշակը» (ԱԲ): Այս նախադասությանցանկացածանդամիվրա կարելի է դնել հարցականնշան ն արտաբերել հարցականհնչերանգով, ըստ որում հարցադրումը կարելի է մի քանի նպատակներովկատարել, ն դա հեշտությամբ կատարվում է օժանդակ բայի տեղափոխությանշնորհիվ, ինչպես նան առանց դրա տեղափոխության:Այսպես` «Բերդի քարերի մո՞տ էր բուսել ալպիականմանուշակը», «Բերդի քարերի մոտ բուսե՞լ էր ալպիական մանուշակը»: «Բերդի քարերի մոտ ալպիականմանուշա՞կնէր բուսել» ն այլն: Նկատելի է, որ հարցական նախադասություններում հնչերանգըչեզոք չէ, այն բարձրացող - իջնողէ: Հարցականնշանկրողբառը,լինի նախադամության սկզբում,մեջտեղում թե վերջում, իր վրա է կրում հնչերանգի ուժգնությունը, ն այն արտաբերվում է ավելի բարձր տոնայնությամբ:Նրանից առաջ ն հետո եղած մյուս բառերը արտաբերվում են առանց ձայնի բարձրացման,սովորականհնչերանգով: Եթե հարցականնախադասությանմեջ ԹԵ ով շաղկապված համադաս անդամներն են հարցման ենթարկվում, հարցական նշանը դրվում է ԹԵ-ից առաջ եղած բոլոր համադաս անդամների վրա. ԹԵ-ին հաջորդող անդամիվրա հարցականնշան չի դրվում. այն դրվում է /ԾՇ շաղկապի վրա` («Հիմա ո՞ւր ես գնալու, աշխատանքի՞,թե՞ գրադարան»: «Չգիտեմ` վարընտրեմ, կարմի՞րը,դեղի՞նը,նարնջագու՞յնը, թե՞ հենց վարդա-

դերից որն

գույնը»):

Հարցականնախադասություններըմեծ մասամբ ձնավորվում են հարցական դերանուններով,որոնց վրա էլ ընկնում է տրամաբանականշեշտը՝ գումարվելով հարցականհնչերանգի

Ր հետ:

Ո՞ւրէիր դու, անցո՛րդ,գիտեմ` դու վախից Անունս

անգամչէիր տալիս, բարեկա՛մ,

Ի՞նչ հանցանքիսհամար, ասա՛, ազգակի՛ց, Ձեր մաքառմանմատյանիմեջ ես չկամ (Սարմեն,Անդրանիկին):

իա

ես հնչպե՞սվեր կենամ գնամ, Լսխր Ախրես հնչպե՞սուրիշ տեղ մնամ (ՅՍ):

Որտե՞ղէ ընկածԱյն քարը հիմի,

Որ հողիս վրա Շիրիմ պիտ լինի (Ավ.Իս.):

Հարցականնախադասությունների ստորոգյալները նույնպես կարող են արտահայտվածլինել բայի տարբեր Սահմանականով՝ Ո՞րերկրի սրտում թախիծ (/աայսքան (ՎՏ):

եղանակներով.

Ո՞վ քեզ ժեժեց, Մարո՛ ջան (ՀԹ): Ո՞ւմ սիրտն է հեծում մռայլ գիշերին (Ավ.Իս.): ՊայմանականովԿ̀գա՞ս,իմ ընկեր, գնանք դեպի սար (ՀԹ): Երկու օրից (ԴԴ): Կկարողանա՞ս վերծանել այս արձանագրությունը(ՍԳ): կհասնե՞ք ՉարկադրականովՊ̀իտի գնա՞նք,թե՞ ոչ: «նա պետք է իմանա՞ այսմասին»:

Ըղծականով՝` - «Գնա՞մ

հայրիկին կանչեմ»: «Խաղա՞նքայս սենյակում»: Սովորաբարխոսողը հարցադրումը կատարում է մի քանի նպատակնեմի դեպքում ցանկանալովիմանալ/իրեն ոչ հայտնի, անծանոթ անձի, դեպքի, իրադարձության մասին,չմյուս դեպքում հարցականով խոսողը ցանկանումէ ունկնդիրների ուշադրությունը բնեռել ինչ-որ անձի, դեպքի, երնույթի կամ ինչ-որ բանի վրա, որը հայտնի է ունկնդիրներին,չմիերրորդ դեպքում հարցական նախադասություններովցանկություն, հեգնանք, արհամարհանք, հորդոր, հանդիմանություն,խնդրանք է արտահայտվում: Իմաստային այս առումներովէլ հարցականնախադասություններըկարելի է բաժանել 3 կարգի` Բուն 2 կամ ճարտահռետորական հավաստիական, : սանականն

կամ

լրացական՞

Ց 47. ԲՈՒՆ (ՎԱՍՏԱՏԱԿԱՆ)ՀԱՐՑՈՒՄ 7 Այս դեպքում խոսողըցանկանում

է իր հարցի պատասխաննիմանալ, տեղեկություն ստանալ իր չիմացածի

մասին.

Ո՞ւր գնացին երեխաները: Ի՞նչ հրավիրեցմիջազգայինգիտաժողովի: -

-

ունեք Արցախից: -Ո՞վ քեզ

լուր

դեպքերում սովորաբարհարցերինպատասխաններեն տրվում: Որոշ դեպքերում էլ թեն խոսողը տեղեկություն ունի իր հարցադրման՝ անձի, դեպքի, իրադարձությանվերաբերյալ, սակայնցանկանում է ավելի ստույգ, հավաստի իր համար Օրինակոչ այնքանհավաստին: դարձնել Նման

նր

-

Ուրեմն Աշո՞տնէ եղել նախահարձակը: Լսել եմ` ամուսնացել ես, -

ճի՞շտ է:

Երբեմն էլ հարցին հարցովէ պատասխանվում` Իսկ դուք, տղանե՛ր,մեզ չպե՞տքէ օգնեք այս հարցում: Ինչո՞ւ չէ: Իսկապե՞ս,նա ձեզ վիրավորե՞լէ: Բա ի՞նչ է արել. այն էլ` խիստ: Նման դեպքերում հարցումով հարցումին պատասխանըկարող է փոբառերով, ինչպես նան հոարկե, անխարինվելայո, ռչ պատասխանական շուշտ, անկասկած,թերես, անպայմանեղանակավորողբառերով: Բերենք մի քանի օրինակ. Պատրա՞ստեք ստուգողականգրելու: Իհարկե, վաղուց եք ասել: մեր արշավին: Անպայման,մեծ սիրով Իսկ աղջիկները կմասնակցե՞ն Արթո՛ւր,կօգնե՞սինձ՝ գրքերը տուն տանել: Անտարակույս: -

-

-

-

-

-

-

-

-

Տես

-

Մ.Ասատրյան, նշվ. աշխ., էջ 132-136. Ս.Աբրահամյան,Ն. Պառնասյան,Հ.Օհանյան,

Խ.Բադիկյան, նշվ. աշխ., էջ 517-528:

Հավաստիականհարցման ժամանակ հաճախ նան բացասական պատասխան է տրվում ոչ, բնավ, ամեննին, երբեք» պատասխանական բառերով. Պատրա՞ստեք ստուգողականգրելու: /)2, չէիք նախազգուշացրել: Վերդիի ստեղծագործություններից որնէ մեկը ձեզ ձանձրագրե՞լէ: Ամեննին,բնավՍոնա, չէի՞ք ցանկանա վաղը գալ քննության: Բնավ, Երբեք, ես այ-

-

-

-

-

-

սօր եմ պատրաստ:

Այսպիսի նախադասություններում սովորաբար կիրառվում են նան. չլինի՞ թեերկբայական--հարցական եղանակավորիչները, որոնք մի դեպքում տարակուսանքեն արտահայտում(Սի՞թե վերջին պոետն եմ ես (ՎՏ), մի այլ դեպքում` արմանք, անհանգստություն(Չլինի՞թե երեխային մի բան է պատահել), երրորդ դեպքում` եռ(մտություն խոս(Արդյո՞ք քի տերը կլինի տնօրենը) ն այլն:

մի՛թե, արդյոք,

ի

նան

Տ 48. ՎՌԵՏՈՐԱԿԱՆ (ՃԱՐՏԱՍԱՆԱԱՆ)ՀԱՐՑՈՒՄ

հարցադրումը մեծ մասամբ հատուկ է հշետորահիմնականում ոճական արժեք ունի. այն կան Այսդեպքում խոսողըհարցադրումը կատարում է ոչ թե պատասխանետանալու նպատակով (հարցի պատասխանըինքն էլ գիտի, ցանկանում է ունկնդիրների ուշադունկնդիրներնէլ), այլ հարցադրումով րությունը հրավիրել ասույթի այսինքն` այն խնդիրներիվրա, ոՕրինակ` րոնք հուզում են ոչ միայն իրեն, այլն Հիմի՞ էլ լռենք, եղբա՛յր (ՌՊ): Ինչո՞ւ են իրենց հողին ու հայրենիքին կառչած մարդիկհեշտությամբ թողնում իրենց դարավորերկիրը(Ազգ): Բերենք հռետորականհարցմանգեղարվեստականօրինակներ.

ոճերին-|

միջուկի,

բոլորին:

Գարուն է, անուշ գարուն, Դու ինչո՞ւ չկաս, մեր երգի վեհափառ, Կաքավն է երգում սարում, Կանչում է՝ եկ, Կոմիտաս(Սարմեն):

Ինչո՞ւ են մարդիկգինն իրենց գանձի Իմանում միայն կորցնելուց հետո

(ԼՍ)(

Ինչպես դժվար չէ նկատել, հռետորական հարցումը աշխուժացնում է խոսքը, նրան ուժ ու կենդանություն է տալիս, լարում է ունկնդիրների ուշադրությունը: Հռետորականհարցման դեպքում շատ հաճախ խոսողը,հռետորը ինքն էլ պատասխանումէ հարցին. «Ո՞վ կթողնի, որ ազատ ձեռներեցը ազատ գործի: Ոչ ոք, նրա ձեռքը հազար բռնող կա» (Մամուլ): Ո՞վէ տվել էն լրբին սար Սարըամենքիննէ հավասար(3Թ): «Ինչո՞ւ գժտվեցին, չէ՞ որ մտերիմ ընկերներ էին»: Ինչո՞ւ այդպես խիստ խոսեց տնօրենիդեմ, չէ՞ որ նրա մոտիկ մարդնէր: -

--

-

մեր

Տ 49. ԼՐԱՑԱԿԱՆ ՀԱՐՑՈՒՄ

լեզվում հարցականնախադասություններ բազմազան կիրառություններունեն, դրանցից մեկն էլ հարցման այն

տեսակն է, երբ խոսողը ավելի է սաստկացնումէ իր հարցումը ն (ր(/նակի երբեմն էլ դրանով իր միտքն է հաստատում. «Ես ինչպե՞սչմասնակցեմայդ հարցի քննարկմանը. չէ՞ որ լուրջ հարց է (ուրեմն պիտի մասնակցեմ): «Ինչո՞ւ ես հրաժարվում. չէ՞ որ գնալդ պարտադիր է» (ուրեմն պետք է գնաս): Լրացական հարցման միջոցով հաճախ հեգնանք ու արհամարհանքէ արտահայտվում(Կարոն ո՞վ է, որ իմ դեմ ելույթ ունենա: Ումի՞ց քաշվեմ. չլինի՞ քեզնից): «Դո՞ւ պիտի էն հոր զավակը լինես» (4Թ): նա՞ պիտի ինձ օգնի: Այս տիպի հարցումով նան /խնդրանք,հորդոր է արտահայտվում` «Երկու օրով գիրքդ չէ՞իր տա»): Չէի՞ք փոխանցի: Տղա՛ ջան, կօգնե՞իր` այս ճամպրուկը մեքենա բարձրացնել: Կսպասե՞ս երկու րոպե: Կարող են արտահայտել նան զարմանք, տարակուսանք.«Ինչպե՞ս թե մեր մեքենան մեզ երկու օրով չի տալու»: «Ինչպե՞սթե իրենց հողերը մեզ չեն տա» (ՀԹ): Լրացական հարցման մի տեսակն էլ կարելի է համարել այնպիսի հարցադրումները, ոռոնցում պատասխանըթաքնված է հենց հարցադրողի

փարցման միջոցուլ ավելի Էսրում.իր հարցի բնույթը:

-

խոսքում: Մենք կարծեմ հին ծանոթներենք, այնպես չէ՞: Իհարկե, Մոսկվայում ենք հանդիպել: Աճառյանը Սորբոնում է սովորել, այնպես չէ՞: Այո՛, Աշակերտել է Մե-

-

-

-

-

յեին: -,Ձեկուցողը ի՞նչ նոր բան ասաց ն:

ՀՐԱՄԱՅԱԿԱՆ

որ:

-

Ոչինչ. բոլորն էլ հայտնի բաներ

(ՀՈՐԴՈՐԱԿԱՆ)ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Տ 50. Եթե հարցական նախադասություններովխոսողը տարբեր նպատակներովհարցում է կատարումորնէ անձի, իրի, երնույթի, հատկանիշի ն այլնի վերաբերյալ, ապա) հրամայական-հորդորականնախադասությունների միջոցով իր ցանկությունը, կամքը, խնդրանքը, հրամանն ու առաջադրանքն է արտահայտում, երբեմն էլ հորդորում, հրահրում է` որնէ գործողություն կատարելու կամ չկատարելու, որնէ հարց, խնդիր լուծելու կամ չլուծելու: Հրամայական նախադասություններիձեավորմանամենակարնորհատշեշտը համընկնում է տրամականիշը սովորաբարդրվում է հրամայականեղանակներովարբանականշեշտ տահայտված բայ-ստորոգյալների վրա, անհրաժեշտության դեպքում դրվում է նան այլ անդամներիու բառերիվրա, ն դրանք տարբերվում են ավելի բարձր տոնայնությամբ,իրենց ձայնային ուժգնությամբ առանձնանում են մյուս բառերիցու բառակապակցություններից:

ՀԱԱ

ունեիր

Վրամայականնախադասություններըմեծ մասամբ (Համայինբնույթ ուծառայում են խոսողի կամքի արտահայտմանը:Նայած այն բանին, թե խոսողը ինչ իմաստ է դնում իր խոսքի մեջ, ինչ նպատակովէ արտաբեըստ այդմ էլ րում իր ասելիքը. այն խնդրա՞նքէ, հրամա՞ն,առաջադրա՞նք, իր ձայնին տարբեր տոնայնություն է տալիս, տարբեր ուժգնություն, դրահմաստային նով էլ միննույն կառուցվածքնունեցող նախադասությունները կունենան, տարբեր սաստկություն: տարբեր լիզքեր նախադաԱյս իմաստով համեմատենք ձախ ն աջ կողմերի նույնակազմ սությունները` ձախ կողմինը արտաբերելովբարձր` հռամայականտոնայնությամբ, աջ կողմինը`թույլ, հորդորական,խնդրական. նեն ն

Մի՛գնա, Չգնա՛ս: Մի՛գնա: Չգնաս: Վերցրո՛ւ պայուսակդ ու դպրոց գնա: Վերցրո՛ւ պայուսակդ ու դպրոց գնա: Արի ինձ մոտ, բան եմ ասելու: Արի ինձ մոտ, բան եմ ասելու: Ի՛նձ տուր այդ թղթերը: Ի՛նձ տուր այդ թղթերը: Ակնհայտ է, որ առաջին շարքում հռամայական նախադասություններ են, երկորդում`հոռդորական:

Կամ մի՞թենույն իմաստներն ունեն հրամայականբայերովարտահայտ«Քնած առյուծնե՛ր,բաշերդ թոթվե՛ք» ված հետնյալ նախադասությունները. (Ավ. Իս.): «Գնա՛, իմ խե՛ղճ գիրք, գնա՛ մարդամե՛ջ»(ԽԱ): Թե՛ այս ն թե՛ վերնի օրինակները հաստատում եեն, ղանակի բայերով արտահայտվածբոլոր նախադասությոէՔներըհռամայական կոչելը նեղացնում է այդ տեսակի մեջ մտնող նախադասություններիիմաստները, ն ճիշտ կլինի դրանք կոչել հռամայական հորդորական ն ուսումնասիրելհռենց ենջատեսակներով՝

ով հրաճայ

-

Ց 51. ՀՐԱՄԱՅԱԿԱՆ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Այս ենթատեսակի մեջ մտնող նախադասություններնարտաբերվում են ավելիբ̀արձր հնչերանգով, ուժգին տոնայնությամբ,որովիետն արտահայտում են հրաման, կարգադրություն, պահանջ,անհրաժեշտաբարկատարվողգործողություն, ինչպես նան չ(ատարվող, մերժվող գործողություն: Հրաման Թռեք, բազեներ, սուրացեք, տանկե՛ր, դեպի թշնամին -

(ՎԻՑ:

-

Պատասխա՛նտուր ինձ, մատնիչ սնաչյա (3Թ): Կարգադրություն Մտի՛րջուրը ն մաքրվիր Համիդի տված աղտեղություններից, կարգադրեց Այվազովսկին շանը (Վագներ): Կարգի՛բերեք ննջարաններըն անցեք տողանի՛, կարգադրեցջոկատավարը՝ԻԴՊԱր.): Պահանջ - Հաց բերեք, արաղ բերեք քեռի Խեչանի համար (ՀԹ): -

-

-

-

մեզ ձեր վայրի արջի ցեղերին (ՎՏ): Մի՛խառնեք

ելեք, զարթնեցեք, կանգնեցե՛քարթուն, Գիտցե՛ք՝ քնում են գետերնու քամին, Սակայնչի քնում երբեք թշնամին (Ավ.Իս.):

Անհրաժեշտաբարկատարվող կամ չկատարվող գործողություն Որպես փոթորիկհջե,ք ավերիչ ԵՎ /խոռտակեցեքաշխարհն այս զազիր (ՎՏ): Չմասնակցեք երբեք այդ նենգ դավադրությանը(ԴԴ): Արգելք, մերժում- Ո՛չ, չես գնա այդ քայլին (Գար.): Իմ քորփա էրեխին էն անիրավաշխարքը մի՛ գցիլ, չեմ ուզում, լալիս էր կինը (Թ): մեր հոգիները,չուրանաք մեր հավատը (ԴԴ): Իշխաննե՛ր,չծայխնե՛յք -

-

-

Այս տիպի նախադասութՏ 52. ՎՈՐԴՈՐԱԿԱՆ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ յուններում շեշտվաժությունն ավելիմեղմ է հնչերանգը` ցածրացող, դրա շնորհիվ էլ նոմողը ոչ թե հրաման ու կարգադրությունէ անում, այլ մի դեպքում /ննդրում է մյուս դեպքում` հռոդորում` խոնարհաբարպահանջում ն այլն: Նույնիսկ խնդրանքը, աղերսանքը, մաղթանքը հնչերանգի տարբեր ելնէջներով են պայմանավորված:Օրինակ` «Օգնիր ինձ, Մարիա՛մ,բարեխոս եղիր իմ ն իմ միջն. Սնակը այս տոնայնությամբիսկապեսօգնություն է հայցում, իսկ հետնյալ տողերով Սարմենը Կոմիտասի ներկայությունն է տենչում` հաստատ իմանալով, որ Կոմիտասըչկա ն իր կանչելով ու տենչալով էլ չի գա՝ Կաքավնէ երգում սարում, Կանչումէ` եկ, Կոմիտաս, ծառ», «ԱՆտունի», «ԾիՆստիր քո չինարի տակ, (Մրմնջա` «Ծիրանի ծեռնակ»: Բերենք հորդորականիմի քանի տեսակներ Խնդրանք, աղերսանք Քուն եղիր, բալա՛ս, աչքդ /խուփ արա Սու՛րբ Աստվածամայր,բալիկիսքուն տուր (ՌՊ): մի՛ թացիր աչերդ (ԴԴ): Դարձիրինձ մոտ, Վերադարձիրդու -

-

ԵՏ

ր որից

:

Հորդոր Արի, եղբա՛յր, փառաբանենքմեր քաղցրաբառ -

(ՆԶ):

հայոց լեզուն

Լսիր, հայ՛ր, ընդունիյը տառապյալ որդուդ աղաչանքը, մի՛ արատավորիր Մամիկոնյաններիպայծառանունը հաւլիտենականամոթով» (Րաֆ.): Պատգամ Լսիր, որդիս. պատգամ որպես, Միրող քո մոր խոսքը սրտանց... Այսօրվանիցհանձնում եմ քեզ հայոց լեզուն հազարագանձ, Պահիր նրան բարձրու վճիտ Արարատիսուրբ ձյունի պես (ՍԿ): -

Եկուր, որդյակ, հայրենի տունդ շենցու՛ր (ԴՎ):

Ազնիվ եղիրամեն

ինչում... Դու մի՛ եղիր կյանքում տհաս (ՊՍ): կ, թռղ պարտեզ մերին, Կոչ, հրավեր Արի, իմ սոխա՛ Տաղերով յու ն բեր տղիս աչերին (ՌՊ), -

օրհնվի քո էկած սարըն (Ս-Ն) Արի, բլբու՛լ, խոսի՛ բարըն, Եկեք, քույրեր սեգ սարերի... Եկեք ջահել սիրահարի սերը ողբանք վաղամեռ(ՀԹ): Հորդորական նախադասություններիմի տեսակն էլ դասագրքերում

լայնորեն գործածվող առաջադրանքներնեն, որոնցով աշակերտներից պահանջվում է (ատարել ինչ-որ առաջադրանք, «Առտագրիր ն լրացրու բաց թողնվածտառերն ու կետադրականնշանները»: «Կարդացեք պատմվածքը, բաժանեցեք հատվածներին վերնագրե՛ք(դասագրքերից): Ինչպես երնում է բերված օրինակներից(ն ընդհանրապես),հրամայական նախադասություններում սովորաբար ենթակաները զեղչվում են, դրանց փոխարենառատորեն են գործածվում կոչականները,որոնք նույնպես շեշտվում են, բայց ավելի թույլ, քան հրամայականշեշտ կրող բառերը. («Պատմիր ինձ, ով Արարատ, թե Թուրքիայում քանի նոր Կոմիտասներեն թաղել» (Թարգմ.): «Պտտվիր, պտտվիր, կարուսել, Ես քո երգը վաղուց եմ

լսել» (ՎՏ): Իսկ ինչո՞վ է պատճառաբանվումհրամայականներում կոչականների առատ գործածությունը ն ենթաներիզեղչումը. ինքնըստինքյանհասկանալի է, որ հրամայականնախադասություններիստորոգյալները արտահայտվում են բայի երկրորդ դեմքով, որը խոսակիցն է, որն իր մեջ ունի ԴՈՒ ն ԴՈՒՔ ենթակաները, որոնց բառային գործածությունը իսկապես ավելորդ կլիներ, իսկ կոչականներնէլ հենց այն անձերն ու անձնավորվածառարկաներն են, որոնց հետ հաղորդակցվում է խոսողը: Փաստորեն, այս դեպքում ենթական ն կոչականը համընկնում են, Ա քանի որ դերանվամբ արտահայտված ենթականշատ անորոշ է, իսկ կոչականը շատ որոշակի է ցույց տալիս անձը կամ առարկան,որին դիմում է խոսողը, այդ պատճառովէլ ենթականխոսքից դուրս է մնում: Իսկապես, ինչի՞ նման կլիներ, եթե Տերյանն պտտվի՛րկարուսե՛լ... կամ՝ Թումանյանն ասեր` Դուք ասեր` «Դու պտտլվ|ի՛ր, ն այլն: եկեք, քույրեր Երկրորդ դեմքի հետ կոչականը կիրառվումէ միայն այն դեպքում, երբ խոսողը հատուկ ընդգծում, շեշտում է ենթական,թե ով կամ ինչ է նա. այսպես՝ «Ազատության զանգ, դու վե՛հ ղողանջե... (Ավ.իս.): կամ` «Արքա. դու լա՛վ խորհիր նան գալիքի մասին...» (ՊՋ): Ասվեց, որ թե՛ հրամայականն թե՛ հորդորականնախադասություններում շեշտը հիմնականումդրվում է ստորոգյալներիվրա: Չի բացառվում նան այլ անդամներիվրա դրվելը, այսպես` «Հիմա շարադրություն գրիր» նախադասությանմեջ կարելի է մի դեպքում շեշտել Ռիմա ժամանակիպարագան, մյուս դեպքում` շարադրություն ուղիղ խնդիրը: Այս դեպքում ստորոգյալների շեշտը թուլանում է, բայց չի վերանում, ավելի զորեղանում է տրամաբանականշեշտ կրող անդամիարտաբերումը: Արգելական հրամայականներում շեշտը միշտ ՄԻ արգելականն է կրում: Այս դեպքում պետք է նկատի ունենալ բառի բազմիմաստությունը: Եթե այն բարձրացողէ ն կտրուկ շեշտ է կրում, ուրեմն արգելական հրամայականի ցուցիչ է` Սի՛խխառնեք մեզ ձեր վայրի արջի ցեղերին (ՎՏ): Դու մի՛ հավատաժպտուն աչքերին, դու մի՛յխնաբվիր ժպտուն աչքերից (ՎԹ), իսկ եթե ՄԻ-ն ավելի թույլ շեշտով է արտաբերվում, մոտենում է եղանակավորողբառերին,ուրեմն նախադասությունըկլինի հորդորական:

-

ցավիդ համար սիրո առատ աղբյուր է նա (ՎՏ): Սի՛ տրտնջա եմ, մի՛ խանգարիր): Խնդրում Հրամայական ն հորդորական նախադասություններում,եթե ստորոգյալներն արտահայտված են հարադիրբայերով, շեշտը դրվում է հարադիր բայի անվանականբաղադրիչիվրա (Դուրս եկեք կրկին շիրմից, խավարից: Վեր կաց, վե՛ր իգիթ (1Թ): Մոտ եկ, լալկա՛ն աղջիկ: Ցու/ց տուր գտածդ: Բացի բայի հրամայականեղանակից, սակավ դեպքում հրամայական նախադասություններում կարող են հանդես գալ նան մյուս եղանակների բայերը (Սահմանական` Գնումես տուն, ն վերջ): Պայմանական եղանակի երկրորդ դեմքի բայերով նույնպես հորդորական նախադասություններ են կազմվում, որոնք հիմնականում խորհրդի, խրատիարժեք ունեն (Կարգին կհագնվես, վզկապդէլ կկապես: Շուտ (/վերադառնասու կպատմեսներկայացմանմասին): Չարկադրականովկազմվող հորդորական հրամայականներում հնչերանգի տոնայնությունը ավելի բարձր է լինում, հրամայականիշեշտը ավելի է ընդգծվում (Անպայման պետք է այդ մասին խոսես: Պետք է նախ աշխատեք, ապա նոր մտածեք բարիքները վայելելու մասին: Չպետք է թույլ տանք, որ ուզածն անի): Ըղծականեղանակիբայաձներով(դրական,ժխտական, եզակի, հոգնակի) նույնպես հորդորական նախադասություններեն կազմվում (Դուք զենքով (ռվեք, մենք՝ խոսքով: Գնացեք տատիկի տուն, բայց չարություն չանեք): Հորդորական նախադասություններիստորոգյալները կարող են արտահայտվել նան ռղծականի ինչպես առաջին, այնպես էլ երրորդ դեմքի բայերով: Օրինակներ` առաջին դեմքի հոգնակի թվով (Սակայն թողնենք հրաշքները, գնա՛նք, տեր արքա, գնանք քո ցավին (1Թ): Վանգստացանք, Գնանք մի քիչ էլ կարդանք) Երրորդ դեմքի եզակիթվով. այս դեպքում դիմավոր բայի հետ գրեթե միշտ հանդես է գալիս թող եղանակավորողբառը` Թող գա ինձ մոտ: Թո՛ղ հաստատ մնա մեր թագավորը (1Թ): «Թող միշտ ժածանվիազատության դրոշը` Մասսի ձյունապատգագաթին (ԳԹ): Վերնում քննվեցին միայն երկկազմ հրամայական-հորդորականնաեն լինում նան միակազմ խադասությունները:Հրամայական-հորդորական նախադասությունները.Ջուրը չտեսած`մի՛ բոբիկանա:Մի՛ լինիր ուրագի պես` միշտ դեպի քեզ, միշտ դեպի քեզ (Առած): Սրանք անորոշ դիմավոր են: միակազմնախադասություններ հատուկ հնչերանգով արտանախադասությունները, անդեմ Բայական բերելիս, նույնպես կարող են հրաման, կոչ, կարգադրությունարտահայտել (Չետնել իմ օրինակին: Բարձրացնելուսման որակը: Կրակել, չզիջել: Ընդմիշտ (ռել, չխոսել): Միակազմ անվանականներընույնպես շեշտադրությամբ կարող են հրամայականլինել. չ տրտունջ,ոչ մրմունջ սգավոր... (ՎՏ): Դեպիռազմի դաշտ, դեպ անմահացում (Ավ.Իս.): Օն անդր առաջ (Ղ.Ալիշան): նռաջ, Լռությունն ա յլն: --

-

-

ԸՂՁԱԿԱՆ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

որպես բուհական դասագրքերում ըղդծժականը, 53.1Ռպրոցական նախադասությանհնչերանգայինառանձին տեսակ, չի նշվում, մինչդեռ Տ

ն

Մ-

.Աբեղյանը«Խոսքերի (նախադասությունների)տեսակներըըստ բայի եղանակների»բաժնում գրում է. «Բայի եղանակներըցույց են տալիս խոսողի վերաբերմունքը խոսքի բովանդակության նկատմամբ» ն ավելացնում է՝ «Ըղծականնամենից առաջ ցույց է տալիս մի եղելություն, որ ցանկացվում Է խոսողից կամ կախվածէ առաջին դեմքի կամքից: Այսպես գործ է ածվում ըղձական փափագ, տենչանք ցույց տալու համար` օրհնությունների, աերդումներիմեջ»նեծքների,բարեմաղքությունների, Տեսնես Որպես օրինակներԱբեղյանըբերում է` «Գնամ, տեսնեմ նրան: թե նա էլ այսպիսի սարեր կա՞ն: Եռանի գիտենամ, ուրիշ աշխարհներում ի՞նչ է անում»: ճիշտ է, ռղժականըԱբեղյանըդիտարկում է որպես բայի5 եղանակներիցմեկը ն տեղնուտեղն էլ գրում է, որ հռամայականովն ըղծականով կազմվում են ցանկությանխոսքեր: Սրանից ելնելով էլ` մենք ընդունում ենք նան ըրղժական նախադասություններ: Դասագրքերումու ձեռնարկներում նախադասություններիքղժական մեջն չի էլ նշվում, որ առանձնատեսակըձուլված է քացականչականների

նրանցից: Մինչդեռօրինակներնէլ վկայում են, որ ըղձականներըառանձին տեսակներեն, որովհետնէապեստարբերվում են բացականչականնախադասություններիցմի քանի հատկանիշներով. Ամենից առաջ` ըղձականներըարտահայտում են խոսողի փափագը, ժը, տենչանքը,օրհնանքներն ու անեծքները, մինչդեռ բացականչականները արտահայտու հիացմունք, զարմանք,բացականուրախություն, չություն, հանդիմանություն, ափսոսանք,վախ,հեգնանքն այլն: Երկրորդ`ըղձականների հնչերանգըհամեմատաբարհանգիստ է, խաղաղ, զգացմունքային, մինչդեռ բացականչականներիհնչերանգը ավելի բարձր է, պոռթկուն (Վա՛հ,էսքան էլ չար լինի մարդ), երբեմն էլ` ահազաննում է

ահաբեկող: Եվ ծրրորդ` եթե բացականչականներումառատորեն են գործածվում ձայնարկություններնու վերաբերականները,ապա ըղձականներումդրանք սակավադեպեն: Սրանց ընդհանրություննայն է, որ երկուսում էլ ստորոգյալները արգող

ու

ն տեսակտահայտվում ենհիմնականում բայի ըղձական եղանակով, երկու

ներն էլ չունեն բառաքերականական արտահայտման միջոցներ, չեն

ա-

ռանձնանում նան կետադրականնշաններով(բացականչականներումստո-

րակետերովտրոհվում են ձայնարկությունները ն որոշ վերաբերականներ): Եվ վերջապես, մեր պոեզիան լեփ-լեցուն է ըղձական նախադասություններով, մինչդեռ բացականչականներըշատ քիչ են: Քննարկենք նախա3

Մ.մբեղյան,Հայոց լեզվի տեսություն, Ե..1965, էջ 557.

590-600:

դասությունների հնչերանգային այս երկու տեսակները` իրարից զատ: Ըղձական նախադասությունները,ինչպես ասվեց, արտահայտում են խոսողի հոգեկան ապրումները`ցանկություն, տենչանք, կամքի իրականացում, երազանք,ն սրանց հնչերանգը ավելի մեղմ է, ավելի զգացմունքային. "`

Թռչեի մտքով տուն, Ուր իմ մայրն է արթուն, Տեսնեի այն առուն Կարոտովես անհուն... (ԳՍ):

։

Լինեինք մենակ ես ու դու Գետի կանաչ եզերքին. Դու խառնեիրքո հոգու մրմունջները իմ երգին (ԳՍ): Լիներ, այնպես լիներ, որ ինքը հնձվոր լիներ, նրանց արտը հնժեր, Սոհաց բերեր իրեն, շապիկըքոտներն քրտնած նստեր կողքին(ԱԲ): Եվ Չարենցը համբուրիքո շրթունքները մեռած (ԵՉ): Ըղձական նախադասություններումմեծ կիրառություն ունի /հնել բայի ըղձականի անցյալի ապառնին,որով ավելի է ընդգծվում խոսողի ցանկութ-յունը. Լինեի չոբան սարերում հեռու, Գայիր, անցնեիրվրանիսմոտով (ՎՏ): նան

Հրաշքլիներ, կրկնվերայն հրաշքը իրական, ստվերստաներ ջաղացպանիաղջկան(ՅՍ):

Առուն

Լիներ

հեռու

մի անկյուն, /հներ արդար մանկանքուն... (1Թ):

Ըղձական նախադասությանստորոգյալները կարող են արտահայտվել նան ըղձականիժխտականձներով, որոնք պվելի են սաստկացնում իղձը ն ավելի շուտ ափսոսանք են արտահայտումկատարվածի վերաբերյալ. «Չգայիր էլի, չհանդիպեիր,խաղաղվածանդորրս չվրդովեիր» (ԳԹ): «Ոտքս կոտրվեր, էս կողմերով չանցնեի ու այս ավերածությունները չտեսնեի (Կումայրի): Ըղծականնախադասություններում,հատկապեսժողովրդախոսակցական լեզվում, առատ գործածություն ունեն երնեկ, երանի, երանի թե, ուր է ուր է թե զգացմունք արտահայտող բառերը. Երնե՛կ, երնե՛կ երազ լինիմ, Թռնիմ մոտդ,մայրի՛կջան (Ավ.Իս.): Երնեկ ունենամ հազար ու մի կյանք, հազարն էլ սրտանց քեզ մատաղ անեմ (նտ):

Երանի թե մի օր հանկարծՔանաքեռից հջնեհրը Եվ քո սիրած Նորքում կանգնած`Երնանին ճայեիր (Սարմեն): Ուր է թե մի հրաշք լիներ,ու նորից ջահելանայի (ԳԹ):

Մի՞թեբերված նախադասություններումբացականչություն կա. դրանք իրարից որակապեստարբերխոսքային ու լեզվականմիավորներեն: Ինչպես երնում է բերված օրինակներից, ըղձականնախադասությունները նույնպես լինում են պարզ ն բարդ, միակազմն երկկազմ: Վատկապես

բարդ ստորադասականկառույցներում հաճախակի կիրառվում է նան ՈՐ թարմատարը: Ըղձական նախադասություններովեն արտահայտվում են նան բարեմաղթանքներ`Բարի Ծանապարհ,վարդապե՛տ, վերադարձ բարի (Կոստան Զարյան): Խաղաղություն ձեզ, մեր անբախտ պապեր (ՀԹ): Գնաս բարով, վարժապետ,բարի՛ճանապարհ, վերադարձ բարի (ԽԴ): Օրհնանքներ` Երկար կյանք ունենաս, որդի, Աստված քեզ երկար կյանք տա (ՊՂ): Յոթ որդով սեղան նստես: Հող բռնես` ոսկի դառնա(ՊՂ): Նան անեծքներ` Լավ օր չտեսնես, Աստված պատիժդ տա. Ցամաք հացի ն այլն: Ըղձականովեն արտահայտվումնան հայհոյանքները: կարոտ ճմճաս Ըղձական նախադասություններումստորոգյալները կարող են արտահայտվել նան բայերի ենջադրական ն հարկադրական եղանակներով (Կգնայի գյուղ, մի լավ (հանգստանայի, կգայի ու թարմ ուժերով գործի կանցնեի: Կգայիր, կնստեինք, կվերհիշեինք մեր մանկությունը, (զրուցեինք, կջահելանայինք): Պիտի փարվեմչքնաղ լանջիդ... (Ավ.Իս.): Պիտի մի անգամ էլ Վանա ու նոր մեռնեմ ժով գնամ, պիտի Աղթամարումնորիցմռմվառեմ (Սարմեն): --

ԲԱՑԱԿԱՆՉԱԿԱՆ

-

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Տ 54. Ինչպես ասվեց վերնում, բացականչականնախադասություննենույնպես զգացմունքայինեն ն արտահայտում են խոսողի ուրայնությունը, ցնծությունը, հիացմունքն ու զարմանքը,հանդիմանություննու բացականչությունը, ափսոսանքնու վախը, հեգնանքն ու դժգոհությունը ն նման զգացմունքներ: Սրանց ձնավորման միջոցը նույնպես հնչերանգն է, բայց ի տարբերություն ըղձական նախադասությունների, ի է ու սրանցում շեշտը կարող է ցանկացած անդամի (նույնիսկ ընկնել նախադասության ոչ անդամի) վրա՝ ձայնարկությունների, վերաբերականների, ն վերաբերել ամբողջ նախադասությանը: Բացականչական հնչերանգով արտասանվող բառը գրավոր խոսքում իր վրա է կրում երկարացման (բացականչական)նշան կամ շեշտ` Չե.) վա խ,կոտրանիմ թները, ընկա գիրկդ, Ալագյազ (Ավ. Իս.): Բացականչականնախադասություններնարտահայտվումեն բառաքերականականհետնյալ միջոցներով. 1. ժամանակաձներիբայերով` ծ.Սահմանական-եգանակի տարբեր կա՛ն, եկա՞ն, բերի՛ն, բերին, Մեր Կոզբադին գնաց Սասուն, Կանայք բերեց քառսուն-քառսուն (ՀԹ): Յարիս տարա՛ն, ջանիս տարա՛ն, Հոնգուր-հոնգուր կուլամ ես (Ավ. Իս.) Գալու՛ եմ, գալու՛, մհ վախենա...(ՎԱ): 2. Չրամայակած-ծղանակի-բայաձներով, որոնք ոչ թե հրաման ու կարեն գադրություն արտահայտում, այլ բացականչություն, ահազանգ` Մի եկե՛ք, եկե՛ք տեսեք՝ ինչ է կատարվում այստեղ: եղանակներով`Կգնա՛ս, կգնա՛ս, դու Ենթադրական ն հարկադրական րը

ր աԶ լ ժերանգի ավելի շեշտված, Պայքուծյունը ավելի բարձր ո

հանձնարարությունս կկատարես: Պետր գոռա մ, պիտ Ազատություն (ՄՆ): կրկնեմանդադար` Դու պիտիծաղկե՛ս, երկի՛րհայրական,Քո ոգով, ոճով ն բարձրագլուխ, ու Դու պիտի հնչես, հնչես հաղթական, Իմ հին հա՛յ լեզու` քաղցր սրտաբուխ(Ավ. Իս): Ըղծականեղանակի բայաձներընույնպես կարող են բացականչական նախեդասություններ միայն թե այս դեպքում նախադասությունը ձնավորել, պետք է արպաբերվիավելի բարձր հնչերանգով ն բացականչություն արտահայտի` Քո հողին մեռնեմ, անգին հայրենիք... (Ավ.Իս.): Ա՛խր ես ինչպե՛ս վեր կենամ գնամ... (ՀՍ): Բացականչական նախադասությունների ստորոգյալները կարող են լինել նան անմանաբայական,մանավանդերբ դրանց հետ հանդես են գալիս ձայնարկություններ ու հարցահարաբերականդերանուններ` Օ՛, գրքերի աշխարհը տիեզերք է անեզր (ԵՉ): էս ինչ զուլում աշխարհէ սրտացավընկեր չկա (Ավ.Իս.): Մեր տեսածը իսկապեսհրա՛շք էր: Մեր լեռնաշխարհիբնությունը շա՛տ գեղեցիկ է, շա՛տ հմայիչ (ՎԱ): բացականչական նախադասություններիէութՁայնարկությունները յունն են: Ձայնարկություններպարունակող գրեթե բոլոր նախադասությունները բացականչականեն, որովհետնձայնարկություններն անպայման արտաբերվումեն շեշտման կամ հարցմանհնչերանգով, որը վերաբերում է ամբողջ նախադասությանը: Ձայնարկությունների, ինչպես ն ըղձականեղանակի բայերի հետ սովորաբարգործածվում են նան կոչականներ, որոնք կրկնակի շեշտադրություն են հաղորդում ամբողջ նախադասությանը: Բերենք մի քանի օրինակ. խելոք ես, կգնաս

ու

Չե՛յ, ո՞ւր ես, Դավիթ,հայո՛ց պահապան, Քարը պատոռովի, դուրս արի մեյդան (ՀԹ):

Հե՛յ ջան, հե՛յ ջան, լանջեր մարջան,մատաղ լինի հոգիս ձեզ (Վ.Աղասյան): Ա՛յ իմ Արազ, ջուրդ վարար, Սիրունյարիս յարաբ տեսա՞ր(Հ.Հովհ.):

Է՛յ, ջան-հայրենիք,ինչքա՛ն սիրուն ես... (Ավ.Իս.) Չարցահարաբերականդերանունները նույնպես առատությամբ են գործածվում բացականչականնախադասություններում` նույնպես շեշտվելով՝

Ի՞նչ են տարել նրանք կյանքից, թե /հ՛նչ տանես

դու

քեզ հետ (ՀԹ):

Ու՛ր էքո հրեղեն ձին, Ո՛ւր էքո հոր թուրկեծակին(ՀԹ): Ինչքա՛ն ծաղիկպիտիբուսներ, որ չբուսավ Մանկությունիմ քնքշագին,Ես

այս

հողին (ՀԹ):

քեզ հնչպե՛ս մոռանամ (Սարմեն):

յ

Ծննդավայր իմ հարազատ, Քեզնից հճչպե՛ս

(ՀՍ): հեռանամ

Բացականչականնախադասություններում մեծ կիրառություն ունեն արժեք ունեկեցցե, ափսո՛ս, երանի՛ ձայնարկությունների

նան ողջու յն, ցող բառերը.

Ափսո՛ս,Անուշ, սարիծաղիկ, Ափսո՛ս իգիթ քո յարին... (Թ): ձեզ հին ու նոր, արի, բարի ընկերներ(3Թ): Ողջո՛ւյն, ողջո՛ւյն որ իր փորի համար մուկ է բռնում Կեցցե՛կատուն,

(Ս):

Ինչպես դժվար չէ նկատել բերված օրինակներից, բացականչական նախադասություններըես թե՛ կառուցվածքայինն թե՛ հնչերանգայինտեսակետից միատարրչեն. դրանց մեջ կան թե՛ սարզ ն թե՛ բարդ, թե՛ միակազմ ն այդպես էլ պատմողական,հարցական,հրամայականու ըղթե՛երկկազմ, ծական նախադասություններ. դրանց տարբերակմանհիմնական միջոցը բանավոր խոսքն է` իր տրամաբանականշեշտով, հնչերանգային ելնէջներով, /նոսողի անհատական վերաբերմունքով: Ըստ այս ամենի, միննույն նախադասությունըկարելի է արտաբերելտարբեր հնչերանգներով,որով էլ պայմանավորվածկլինի նրա բնույթը: Օրինակ, ի՞նչ հնչերանգի է Հ.Հովհաննիսյանիհետնյալնախադասությունը` Քեզ սպասող չմնաց, Ո՞ւր ես գալիս, ա՛յ գարուն, Գովքդ ասող չմնաց, Զու՛ր ես գալիս, ա՛յ գարուն:

Հարցակա՞ն,հրամայակա՞ն,թե՞ բացականչական:Նայած թե այն ինչպես է արտասանվում: Յաճախ հնչերանգայինտարաբնույթնախադասությունները«մաքուր» վիճակով հանդեսչեն գալիս (դա երնում է նան բերված օրինակներում), թե՛ գրավոր ն հատկապեսբանավորխոսքում տարբեր երանգի նախադասություններ կարող են հանդես գալ համակցված կերպովն նույն կառույցում լինեն թե՛ մեկ ն թե՛ մյուս երանգի նախադասություններ:Օրինակ` Ավ. Իսահակյանի հետնյալ քառատողում, որտեղ կա 5 պարզ նախադասություն, նրանցիցմեկը հարցական է, մյուսը` հորդորական,իսկ մյուս երեքը ըղձական երանգիեն. Ինչ որ ցանկաս՝ Կուզե՞ս լինիմ, Լինիմ երկինք ու երկիր, Լինիմ ծո՛վ, ժայռ, ա՛րն, լուսի՛ն, Միայն, միայն ինձ սիրիր... Մեր ասածն ավելի է հաստատում նան այն հանգամանքը,որ միննույն նախադասությանմեջ հաճախ գործածվում են թե՛ ձայնարկություններ,թե՛ հարցահարաբերական դերանուններն թե՛ վերաբերականներ, ինչպես նան կոչականներ: Այս դեպքում նախադասությանմեջ շեշտվում են բոլոր շեշտակիր միավորները,ն այդ բոլորը միաձուլվում են մի հնչերանգի մեջ, որը

տարբեր ելնէջումներով իր մեջ է ներառում ամբողջ նախադասության հնչերանգությունը ն ավարտվում է նախադասությանվերջում: Սա էլ կոչվում է հնչերանգային ավարտվածություն, ինչը պարտադիր է բոլոր նախադասությունների համար:

Լ

ՄԻԱԿԱԶՄ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

վթ.

Տ գրավոր ն թե՛ բանավորխոսքում ենթական ստորոգյալ ունեցող` ծր(ազմ նախադասություններիհետ հաճախ գործածվում են նան այնպիսի նախադասություններ,որոնցում բացակայում են երկկազմին հատուկ անդամներիցմեկը` ենթական,կամ երկուսը միասին` թե ենթականն Թե՛ ստորոգյալը, բայց հաղորդակցումը տեղի է ունենում. խոսողը, խոսակիցն ու ընթերցողը որոշակիորեն հասկանում են հաղորդման իմաստը, հասկանում են, թե ինչի մասին է խոսքը:Նախադասություններիայս տեսակը քերականությանմեջ կոչվում է մհակազմ,միաբնեռ կամմիակենտրոն: Ուրեմն` միակազմ նախադասություններումլինում է մեկ կենտրոռական գերադասանդամ, որը ոչ ենթակաէն ոչ էլ ենթակաունեցող ստորոգյալ, այլ մի սովորականանուն, բառ- բառակապակցություն(Ամառ: էջմիածին: Միրգ ու փոշի), ենթակաչունեցող դիմավորբայ (Մթնեց: Ասում են` ուռին աղջիկ էր ինձ պես: Գնա՛ մեռի, արի` սիրեմ): Կամ անորոշ դերբայ (կռվել, չզիջել):Ղենց այդ մեկ անդամիշուրջն էլ ծավալվում է խոսքը, ասելիքը: Ըստ որում, այս տիպի նախադասություններըլինում են ինչպես համառոտ (Աշուն: Չխոսել), այնպես էլ ընդարձակ(Այսօր կարծեսշուտ լուսացավ: Ամառայինուրախ տրամադրություն),լինում են նան բարդ (Սոյն չես կերել, սիրտդ ինչո՞ւ է մրմռում): նախադասությունների ձնավորման հիմնական միջոցը հնչերանգն է՝ իր ավարտվածությամբու տարբեր տեսակներով` հարցական, հրամայական,ըղձական,պատմողական: Միակազմ նախադասություններըավելի շատ ոճական արժեք ունեն. դրանք մի տեսակ կարծում են խոսքը. ասելիքը ու նպատակասլաց,ավելի պատկերավոր ու գեղագիտական:Դրանցմի է տալիս ասվածը ընկալել յուընթերցողինհնարավորություն մասը րովի, այն ընկալել իր ցանկացածիմաստով, ինչպես ինքը կուզենա մեկնաբանել այն: Օրինակ` մի՞թեՊ.Սնակի հետնյալ միակազմ նախադասությունները կունենային այն հմայքը, լիցքն ու տարողունակությունը, եթե նա դրանց արտահայտած միտքը ներկայացներերկկազմ նախադասություններով.

ինհսպազմ արուն

դարձնում են ամի դիմում

Ութսունմեկթիվ: Վաղարշապատ:էջմիածին: Սիրգ ու փոշի: Անխիղճարն: ՇողամրցումՄասիսների,Արագածի: հին-հինքարեր: Սրբագործված

Եվ Սայր Արաքս,ն Մայր Տաճար: Տաճարիշուրջ` սուրբ, սուրբ քարեր, Սնչող, Շնչող, Կանչողզանգեր... Եվ ճեմարան`մտքի կաճառ:

մարերի միակազմ. Ռախադասությունները բաժանվում են.խորի ԱՆԴԵՄ 3`

ՄԻԱԿԱԶՄ ՆԱԽԱԴԱ-

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ,

ԴԻՄԱՎՈՐ ՄԻՍԿԱԶՄ

ԵՎ ԲԱՌ-ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ:

Միակազմ նախադահիմքում նրանց քերականականկառուցմսությնների այսպիսի բաժանման

ՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

վածքն է` մասնավորապեսքերականականդեմք ունենալու կամ չունենահատկանիշը, այստեղից էլ նրանց անվանումները` դհմավոր (քերականական դեմք ունեցող), անդեմ (քերականական դեմք չունեցող): Բառ-նախադասություններըդասվում են անդեմներիշարքը: լու

ԴԻՄԱՎՈՐ ՄԻԱԿԱԶՄ

(ԱՆԵՆԹԱԿԱ)ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Տ 56. Այս տիպիմիակազմնախադասությունների կառուցվածքայինառանձնահատկություննայն է, որ չունեն քեռականականենթակաա̀նենթակա են, ն հնարավորչէ ենթականվերականգնել: Դիմավոր միակազմ (անենթակա) նախադասությունների գերադաս` կենտրոնականանդամըորեէ բայ է (մթնեց: Լուսացավ` Սթնել է: Անձրնելու Ս: Սրանց ստորոգյալներըարտահայտվում են նան կախյալ դերբայով ու օժանդակբայով: (Ասում են՝ ուռին աղջիկ էր ինձ պես: Զանգը տվին): քան չպետք է շփոթել զեղչվաժ

նախադասությունների քանի որ զեղչվածներումենթակթանինա ավերականգնելի ուսությունների հետ, կաները հետ,

ենթջականերով

են, ն դա բխում է ոչ միայն նախադահեշտությամբ սությունների կառուցվածքից, այլն իմաստներից,դրանց ստորոգյալի ստորոգումային հատկանիշը կոնկրետ հասցեատեր ունի (Հիշում եմ դեմքը քո ծեր... Լսի՛ր. որդիս պատգամ որպես...) Կամ ենթականկա նախորդնախադասություններում(8 38): Մինչդեռ դիմավոր միակազմ նախադասություններում հնարավոր չէ գտնել խոսքի հասցեատերը,թե ստորոգումը ում կամ ինչին է վերագրվում: Օրինակ` Ավ. Իսահակյաննասում է. «Ասում են, թե դու այնպես, Մոռացել ես ինձ այնպես...5: Բայց թե ովքե՞րեն այդ ասողները, հայտնի չեն: Դիմավորմիակազմ նախադասություններնունեն իրենց ենթատեսակները:

57(Վիճակային

Տ Սրանք նշում են մթնոլորտայիներնույթներ(Ամպել է: Անձրնում է: Սաստիկփոթորիկ է ու մրրիկ: Ցուրտ է: Կայծակումէ): նշում են նան օրվա պահեր (Շթնում է: Լուսանում է: Առավոտէ: Ցրտեց: Գիշեր էր` ա` ծուն ա արել: Ամառ դառնաշունչքամիով): Տարվա եղանակներ|(Գարուն -

է: Աշունէ

ն այլն): Ինչպես երնում է բերված օրինակներից, սրանց ստորոգ-

յալ-գերադասանդամներն արտահայտվածեն բայի եզակի երրորդ դեմքով, ինչպես նան վերադիրով ն ժ հանգույցով: Վիճակային նախադասություններիստորոգյալ-գերադասանդամները կարող են արտահայտվել նան հարադրավորբայերով (Վերջերս ցուրտ է անում: Երեկ ամպամածէ եղել: Այսօր արն կլինի: Սարերում փոթորիկէ եղել): Այս տիպին են պատկանում նան ժամանակի վերաբերյալ հարց ու պատասխաննախադասությունները՝ ժամը քանի՞սնէ: Ժամըտասներկուսնէ: Այսօր ամսիքանի՞սնէ: Այսօր ամսիքսանհինգն էԱնենթականախադասություններեն համարվում նան` Քունս տանում է: Ուշքը գնում է (մի բանի համար): Վրաս դող է գալիս: Խիղճդ տանքում էԼացդ կգան այլն: -

-

-

-

4Բուն

Տ անորոշ դիմավոր նախադասություններ Այս ենթատիպի նախադամություններում գործողություն կատարողը ավելի անորոշ է, թեն այն անձ է, բայց անորոշ է ինչպես նրա դեմքը, այնպես էլ թիվը: Սրանց ստորոգյալները հիմնականում արտահայտվում են բայր հոգնակիթվի երրորդ դեմքով, բայց այդ հոգնակին հաճախ եզակիի իմաստ է ունենում: Օրինակ` -

«Քեզ հեռախոսիմոտ են կանչում»: «Դռան զանգըտվին»: «Թոշակ են տաԼիս»: Սրանցում թեն ստորոգյալը հոգնակի թվով է արտահայտված,բայց հասկանալի է, որ գործողությունը մեկ անձնավորությունէ կատարում: գործոՎետնյալ նախադասություններումնույնպես խիստ անորոշ է ղություն կատարողների թիվը. «Ինձ մեկ ամսով գործուղման՛ենուղարկում»: «Յարիս տարան, ջանիս տարան, Հոնգուր-հոնգուր կուլամ ես» (Ավ. Իս.): «Ասում են, թե մոտենում է նրա վերջը: Սուտ են ասում» (ՊՍ): Անորոշ դիմավոր պետք է համարել այն դեպքերը, երբ խոսողը ենթական է, բայց իր ասելիքն արտահայտում է ոչ թե առաջին,այլ երրորդ դեմքի հոգնակիթվով` «Քեզ ասում են` մոտ արի» (մի հոգի է խոսողը, ն խոսողն էլ ինքն է): Կամ` «Ի՞նչ ես կարծում, (ատակո՞ւմեն քեզ հետ»: «Քեզ կարգադրում են` գնա, ն վերջ. չհակաճառես» (կարգադրողը, խոսողը ինքն է ն ոչ թե մեկ ուրիշը):

591Ընդհանրական

անորոշ դիմավոր նախադասություններ Թե՛ Ց գրավոր ն թե բանավոր խոսքում բավականին տարածված են այնպիսի նախադասություններ, որոնց բայերով արտահայտված ստորոգյալները բոլոր կարգերը (դեմք, թիվքերականական խոնարհված եղանակ, Ժամանակ), բայց չունեն կոնկրետ ենթակա,որին ստորոգվեն նրան վերաբերող հատկանիշները:Նման տիպի նախադասություններում է թե մեկին, այլ քնդհանուրին`բոլորին, Լ դիանք ստացել են քնդհանրական դիմավոր անվանումը: Այդ հանգամանքով է պատճառաբանված թեկուզ այն ընդհանրականության փաստը, որ այս կարգի նախադասություններըմեծ մասամբ լինում են

ունեն

-

բայի

ոչ հոսքը վերաբերում

դրա համար

խորհուրդներ, խրատներ, առաջարկություններ,առածներ, ասացվածքներ, թնավոր խոսքեր,դարձվածայինմիավորներն այլն: տիպի նախադասություններընույնպես կարող են լինել պարզ ն բարդ, շաղկապավոր ն շարահարական(տե՛ս բերվող օրինակները): Սրանց ստորոգյալները կարող են արտահայտվելբայի բոլոր եղանակներիբոլոր դեմքերով ու տարբեր ժամանակներովԲերենք օրինակներ. ա) բայի 1-ին դեմքով՝

իո

Ծերանում ենք,Պարույր Սնակ, Ծերանում ենք, սիրելին, (::) Նկատումենք մատղաշներին,Որոնք մեզչեն նկատում(ՊՍ): Ծնվում ենք ակամա, ապրում ենք զարմացած, մեռնում` կարոտով (Ավ.Իս.): Կին(գտնես, բայց մայր երբեք չես գտնի (ՀԵՇ): Հոգնումենք, եղբայր, այս անիրավ աշխարհում(Ոզնի): բ) Բայի 2-րդդեմքով` Խարխուլ մակույկով հանձնվիր ծովին, քան թե հավատա կնոջ երդումին (Ավ.իս.)թեքեցիր` բանիդ տերը չես, (..) Ու չես իմանում որ կողմը թըռՀԹ): չես գլուխ ես կոտրումու գլուխ չես հանում: Մտածում ես, մտածում ու ճաոը չես գտնում: Գիտունի հետ քար քաշի, անգետի հետ փլավ մի՛ ուտի (Ժող. գ) Բայի 3-րդ դեմքով`սրանք նույնպես մեծ մասամբժողովրդական ա-

«27

են. ռած-ասածվածքներ

Մի ձեռքով երկու ձմերուկ չեն բռնի: Ձուկը ծովում բազար չեն անի: Մեխիգլխին բռունցքով չեն խփի: Ուղտը գդալովչեն ջրի: Անջուր տեղը չեն բոբիկանա: Նորիցչեն սիրում, սիրում են կրկին (ՊՍ): Սրանց մեծ մասը կարող է արտաբերվել նան հարցականհնչերանգով` անշուշտ ենթարկվելով որոշ փոփոխությունների՝ Բա ուղտը գդալուլ կջրե՞ն: Մեխի գլխին բռունցքու կխփեն: Ձին չառած՝ մսուրը կկապե՞ն: Ջուրը չտեսած կբոբիկանա՞նն այլն: դ) Անորոշ դիմավոր նախադասություններ են կազմվում նան չեզոք, երբեմն էլ ներգործական սեռի բայերով կազմված (րավորականներից, որոնք քիչ գործածականեն: Մի քանի օրինակներ` Այս հեռախոսովչի խոսվում: Խոնավ սենյակում չի քնվում: Այդ մասին չի խոսվել: Ձեր մասինվաղուց է ասվել: Այդ մասին արդեն մամուլում գրվել էն այլն: ե) Այս տիպի նախադասությունների ստորոգյալը նույնպես կարող է անվանաբայականլինել` Շուն ես` քո դռանը հաչիր: Ծույլ ես` սոված կմնաս: զ) Անորոշ դիմավոր են համարվում նան մարդ գերադաս բառով կազմված նախադասությունները,եթե մարդ բառը անհոդ է գործածված, ն խոսքը վերաբերում է ոչ թե մի անհատի, այլ բոլորին`

Մարդկա՝ ելել է շալակն աշխարհի, Սարդկա՝ աշխարհնէ շալակած տանում (ՊՍ): Մարդինչ անի, իրեն կանի: Մարդես` խոսքիդ տերը եղիր: Մարդչգիտի` գլխին ինչ է գալու ն այլն:

ԱՆԴԵՄ ՄԻԱԿԱԶՄ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

60ՉԻ

անորոշ դիմավոր(անենթակա) միակազմ նատարբերություն խադասությունների,որտեղ նախադասություննեկադիմավոր բայ,անդեմ ում

ա

ա:

Չկա

նան ե

ա:

ձեավորման հիմնաՆախադասության

կան միջոցը մնում Էհնչերանգը:

Սրանցում կա մի գերադաս` կենտրոնական անդամ, որի վերաբերյալ էլ տեղի է ունենում լեզվականհաղորդակցումը: Այդ անդամըկարող է արտահայտվածլինել ինչպես անորոշ դերբայով, մեծ մասամբգոյականով: այնպես էլ որեէ անուն խոսքի մասով՝ Ըստ այն հանգամանքի,թե անդեմ միակազմնախադասությանգերադաս` կենտրոնականանդամը,ինչ խոսքի մասով է արտահայտված,ըստ այդմ էլ այս նախադասությունները բաժանվում են 2 խմբի` բայական նանվանական:

նս

անդեմ նախադա8 61. ԲԱՅԱԿԱՆ ԱՆԴԵՄ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ սության կենտրոնականանդամըանորոշ է ,-տրը կարող է հանդես դերբայն գալ որպես առանձիննախադասություն(յՉեշանալ: Մոռանալ: Կռվել: Չզիջել: Չաղմկել: Չծխել: Ապրել), այնպես էլ` ուրիշ բառերի հետ (ճանաչել զիմաստութիւնն զխրատ,իմանալ զբանսհանճարոյ: Մոռանալ:Մոռանալամեն ինչ, ամենինմոռանալ:Ծաղիկներըչտրորել)՝

Ապրե՛՞լ,ապրել, այնպես ապրել, Որ սուրբ հողը, երբեք, չզգա քո սեփականծանրությունը: Ապրե՛՞լ,ապրե՛լ, այնպես ապրել, Որ դու ինքդ էլ երբեք չզգաս քո սեփականմանրությունը(ՊՍ): Ինչպես ասվեց, այս կարգի նախադասություններիձնավորման հիմեն այս նականմիջոցը հնչերանգնէ. հենց հնչերանգով էլ պայմանավորված նախադասությունների իմաստայինտեսակներըն հաղորդակցմանբնույթը: Բայական անդեմ նախադասություններովարտահայտվումէ հռաման, առաջադրանք,կարգադրություն,հանձնարարություն,հարցում, ցանկությունն այլն: Հրաման` Վերցնել բահերը ն հողը փորել: Անմիջապեստուն վերադառնալ: Առանց հանձնարարությունները կատարելու դուրս չգնալ: Չխո-

սել:

Ձամլել:|

Առաջադրանք,հանձնարարություն`Արտագրելհատվածը ն ընդգծել մակդիրները:Դիմավորելհյուրերին ն առաջնորդելէջմիածին: Պատրաստ87

վել քննություններին: Իրերն ու երնույթներըիրենց անուններով կոչել: Իղծ, ցանկություն, փափագզ` .ՉՍիրել, չխորհել, չափսոսալ, հեռանալ... (ՎՏ): այս է խնդիրը Երկընտրանք, երկմտություն՝` Լինե՞լ, թե՞ չլինել, (Թարգմ. Որի՞նսիրել, որի՞նթողնել. Ո՞ւմ վստահել, որի՞հետ համակերպվել, Գնա՞լ,թե մնալ: Զարմանք, բացականչություն` Ի՞նչ, հեռանալ երկրից, երբեք: Քույր, ղողանջի պես ճախրել ու գնալ, Հմայվաժ ու հեզ-ճախրե՛լ ու գնալ (ԵՉ): Չարցում` Ո՞նց մոռանալ արհավիրքն այդ օրերի: Ինչպե՞սքայլել առանց ուղու Արժի՞ գնալ...Դուիե՞լտեղում: Հարցման հնչերանգով արտաբերվող այս տիպի կառույցներում կարող է նան ճարտասանականհարցադրում լինել, ինչպես` Ինչո՞վ բացատրել այս ահավոր արտագաղթը: Ո՞ւմ մեղադրել այս հարցում` միայն կառավարությունների՞ն: Ինչո՞ւչխոսել: -

-

Հ՛Սրանք

Տ 62. ԱՆՎԱՆԱԿԱՆ ԱՆԴԵՄ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

այն միակազմ նախադասություններնեն, որոնց կենտրոնական`գերադաս անդամն արտահայտված է գռ/այանովկամ գոյականական բառակապակցությունբայ, չունեն նան ենթաներով: Սրանք նույնպես չունեն ոչ մհայՄ դիմավոր նախադասությունեն անվանվում,որովհետնմիտք են արկա.պարզապես տահայտում, ունեն ավարտունհնչերանգ, ըստ որում` մեծ մասամբ հուզական հնչերանգ, հենց դա է պատճառը, որ այս նախադասություններըբայական անդամների նման մեծ մասամբ հուզական, զգացականբնույթ ունեն: Սրանք մեծ մասամբ գործածվում են գեղարվեստականգրականության մեջ, որով կարճվում է խոսքը, նրան հաղորդվում է հուզականություն ու պատկերավորություն`Լույս զվարթ: Փառահեղ տեսարան: Այս նախադասություններիգերադաս անդամը արտահայտվումէ` ուղղականհոլովով՝ Սն գիշեր ն հուշեր ն խոհեր անհամար, Մոռացվաժերազնե՛՞ր,շուշաններ թառամաժ(ՎՏ): Ինչքա՛ն սեգ քնար,քանի` տավիղներ, Ինչքան հնչյուններ, մտքեր երազուն (ՊՍ) էջմիածին:Միրգու փոշի: ԱնխիղԾարն... (ՊՍ):

(գդականի

հետ կարող են գործածվել նան թվականներ4̀51 թիվ բ) քոյականների Ավարայր:Ութ հարյուր ութսունմեկ թիվ: էջմիաժին: 1915 թիվ: Ապրիլի24:

դերանունների (6)Գոյականների, մեր գետը,մեր

ինչպես նան բառերը` Ահա ես, ահա ն նա, ահա ն Փարիզը՝ մեր ամենատես...

գալ

Քան ահա ն այլ

հետ

զուլալ

կարող են հանդես գետը (ԱԲ): Ահա ն

դ) Կոչականընույնպես կարողէ կենտրոնականանդամ լինել, եթե բայի հետ չի համաձայնում` Կապույտ աղջիկ, ագաթի ու կաթի պես հոգեթով,

Լուսամփոփի պես աղջիկ (ԵՉ): Սայր իմ՝ անուշ ու անգին... (ԵՉ): ե) Անվանական նախադասություններ են լինում նան անվանումներ` Լեռնային Ղարաբաղ,«Սասունցի Դավիթ»կայարան, «Երիտասարդական»: Կ. Դեմիրճյանի անվան մետրոպոլիտեն:Երիտասարդականթատրոն ն այլն: Կարող են լինել նան գրքերի, հանդեսների, պարբերականների վերնագրեր` «Գրական թերթ»: «Կայծեր»: «Արարատյանդաշտի առավոտը»: «Դերբայական դարձված»: «Գարուն» ն այլն: Սրանք լինում են նան թատերական ռեմարկներ` Տնօրենի առանձնասենյակը:Գագիկթագավոր` երիտասարդ, բարեկիրթ արտաքինով: զ) Այս տիպի նախադասություններնարտահայտում են նան բացականչություններ` Մանկություն... ոսկեթռչուն (ԵՉ): Արնածագ,օ՛, արշալույս արյունոտ (ՎՏ): Արտահայտումեն նան հարցում, հրամանն այլն (Գուրգենն ու հչնմբերությո՞ւն:Ո՛չ մի ձայն: Վանգի՛ստ:Լռությո՛ւն ն այլն:

արտահայտվում նախադասություններով (1 ։խսվանական օրհնանքներ. օրինակներ` Փառք րեմաղթանքներ, կոչեր, անեծքներ են նան բա:

ու

Աստժո- Բարի՛ ճանապարհ:Բարի՛ հաջողություն:Բարի՛ գիշեր:

Շնորհավոր Ամանոր...

Բարի՛լույս:

Ողջո՛ւյն, ողջո՛ւյն ձեզ, հին ու նոր, արի, բարի՛ընկերներ... (ՀԹ): Խաղաղություն ձեզ, մեր անբախտպապեր(ՀԹ):

ը) Քիչ չեն նան ժխտականբնույթի անվանականնախադասություն որոնք հիմնականում ձնավորվում են ոչ մի դերանվամբ ( Ոչ մի պատասխան:Ոչ մի ժառ ու ծաղիկ: Ոչ մի կենդանիշունչ, ոչ մի արձագանք): րը,

Ոչ մի հանճար, ոչ մի տաղանդ,ոչ մի քանքար` Ով որ Պոլսում եղեռնականայդ գարնանկար... (ՊՍ): ԲԱՌ

-

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

63Բառ

Տ նախադասությունըմիակազմ նախադասություններիմի է, որը հիմնականումարտահայտվումէ առանձին տեսակ չի նույնանում մեկ բառով արտահայտված(վերնում նշված) միակազմ դիմավոր կամ անդեմ նախադասություններիհետ (Սթնեց: Լուսացավ: Ամառ: Երնան),որովհետն իսկ բառ-նախադասությունները` ոչ: հատուկ են երկխոսությաԲառ-նախադասությունները հիմնականում նը, դրանք կարճում են խոսքը, այն դարձնում են ավելի սեղմ ու դիպուկ, աշխույժ ու կենդանի: Սռանքնախադասություններեն, որոնցով` մեկ բա-

Ը"

Աաաա սրանք կարող ենլրացումներ ստանալ. ընդարձա

ռով. խոսողը հաղորդակցմանմեջ է մտնում խոսակցի հետ, հաստատում, ժխտում կամ երկբայականվերաբերմունքէ դրսնորումխոսքի նկատմամբ: Մեկական բառերով խոսողը կամ խոսակիցը կարող են տարողունակ մտքեր արտահայտել,իրենց վերաբերմունքըցույց տալ: Մեկ օրինակով էլ դա լավ է երեում) «Խմբավարի հետնյալ հարցադրմանըՇուբերտի մեկ բառով տված պատասխանիցիմացվում է, որ նրանք տանը դաշնամուր չունեն, ն ինքն էլ տանը երաժշտությամբչի զբաղվում. Դու տանըերաժշտությամբզբաղվո՞ւմես, դաշնամուր ունե՞ք: -Ոչ Խմբավարի հաջորդ հարցի պատասխանընույնպես շատ բան է ասում 10 տարեկան տաղանդավորերաժիշտ Ֆրանց Շուբերտի ընտանիքի մասին. -Մե՞ծ է ձեր ընտանիքը,գուցե վա՞տեք ապրում: Այո, մաեստրո՛... այո ն ոչ բառերից, բառ-նախադասություններ՝են դառնում բառակապակցություններ` ա ակույս, անշուշտ, անպայման, գուցե, թերնս, ըստ երեիհարկե, -

(բացի պատասխանական կայուն հրա եր հա Ար վույթին, ամենայն է. ինչ-որ չ

Ս...

-

-

-

բա՞նեք ուզում ասել: Պարո՛ն, Իհարկե Իսկ ես կատարելո՞ւեմ մենանվագը: Անշուշտ: Բառ-նախադասություններիիմաստներն ավելի սաստկացնելու

-

հա-

փաճախ այս բառերը գործածվում են. Սան. այո նոչբառերի հետ. ՞քում-նյո: մար

այուն

ու

ոչ-ըկրկնվում

են

(-Այո՛, իհարկե, նվագելու ես: -Ռչ,

այդ, կգտ: ժողովրդախոսակցականլեզվում այո

ոչ, ոչ

կամ մի դեպ-

ն ոչ բառերիփոխարենգործածվում են հա, չէ, եսիմ, չէ մի չէ քավ լիցին նման բառեր: Բառ-նախադասություններըլինում են՝ այո. ինչո՞ւ չե ինչպե՞սչէ իհարկե, անշուշտ, անպայ2/Հաստատականման... (Վստահ լինե՞մ, որ կընկերակցես: Այո, իհարկե Աշխատանքդժամանակինկարո՞ղես ներկայացնել: Անշուշտ: Արթուր, հաց կերե՞լ ես: Վա, պապի՛կ): 2 Ժխտականոչ, բնավ, ամեննին,քավ լիցի, ոչ մի դեպքում, երբեք (Ռու երնի կատակ ես անում: Երբեք: Դա իրականությունէ: Ե՞րբ է լուծվելու Ոչ մի դեպքում: Անդրո՛, կովը քեզ կուտի՞: 2Չէ՛ կսատ( 3 Չարցական - իսկապե՞ս,մի՛թե, այո՞, ո՞չ, Ծի՞շտ,ոչի՞նչ, հա, չէ՞ (- Ասում են ուսանողներիթոշակներըբարձրացնելու են: ճր՞շտ.-Քննությունները մեկ շաբաթով հետաձգել են: Իսկապե՞ս:Ինչ լավ է. լավ կպարապենք:Սոնան նույնպես համալսարան ընդունվեց: Չա՞: Շատ լավ է): Զարմանք, արհամարհանք - ո՞նց, չէ մի չէ. չէ մի չէ պոզեր, դժվարթեն այլն (Հայրիկը վերադարձածկլինի: Դժվարթե: Լսել եմ, որ գերազանցիկ ուսանողներինայս տարի Ծաղկաձորեն ուղարկելու: Չ4 մհ չէ պոզեր): -

-

-

-

-

-

կքրիՐԸ: նիր -

-

-

-

-

-

-

Մ

-

-

ՊԱՐԶ

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅԱՆ

ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

Տ 64 Լեզվի շարահյուսական մակարդակի հիմնական առանցքը պարզ նախադասություննէ՝ իր գլխավորու երկրորդականանդամներովն մեկ ստորոգումով Պարզ նախադասությանսխեմայով են կառուցվում բարդ նախադասությունները`իրենց բաղադրիչ նախադասություններովն երկու կամ ավելի ստորոգումներով:Այսպես, եթե պարզ նախադասության մեջ կան ենթակա, ստորոգյալ ն լրացումներ, նույնն էլ կա բարդի մեջ, եթե առաջինում դրանք արտահայտվածեն լինում բառերով ու բառակապակցություններով, ապա երկրորդում այդ անդամներըկարող են արտահայտված լինել նան առանձին նախադասություններով:Բարդ նախադասությունների քննությունը թողնենք իր տեղում, այստեղ քննենք պարզ նախադասության կառուցվածքը: Նախադասության, նրա ձնավորման ու քերականականկարգերի մասին հանգամանորենխոսվել է «Նախադասություն ն նրա քերականականկարգերը» բաժնում (տե՛ս Տ 26-34): Ասվել է, որ նախադասությունըկազմվում է բառերով ն բառակապակցություններով, իսկ բառերը ծնաբանական մակարդակի միավորներ են` մեզ ծանոթ տասը խոսքի մասերը: Մասնակցելով նախադասության կառուցմանը` այդ բառերիմի մասը վերածվում է շարահյուսականմակարդակի միավորների` դառնալով նախադասությանանդամներ(ենթակա, ստորոգյալ, որոշիչ, հատկացուցիչ, բացահայտիչ, խնդիրներ, պարագաներ): Հայտնի է, որ բոլոր խոսքի մասերը չէ, որ դառնում են նախադասության անդամներ:Նախադասությանանդամներեն դառնում միայն ճ/ութականիմաստ ունեցող խոսքի մասերը, իսկ դրանք հայերենում վեցն են` գոյական, ածական, թվական, դերանուն, բայ, մակբայ, իսկ մյուս չորս խոսքի մասերը` կապ, շաղկապ, վերաբերական,ժայնարկություն, զուրկ են նյութական իմաստից ու թեն նախադասությանանդամներչեն դառնում, բայց վճռական դեր են խաղում նախադասությանկառուցվածքում: Այսպես` (ապերն ու շաղկապներըքերականականիմաստներեն արտահայտում. առաջինները դրվելով գոյականների,դերանուններին այլ բառերի վրա` ծնավորում են նրանց պաշտոններընախադասությանմեջ, իսկ շաղկապների դերն այն է, որ դրանք իրար են կապում ու շաղկապում նախադասությանհամազոր անդամներ,ինչպես նան համադաս ու ստորադաս նախադասություններ: ու ձայնարկություններիդերը. աԲլորովին այլ է մերաբերականների են խոսողի մտածական, կամային վերաբերռաջինները արտահայտում մունքը,երկրորդներնէլ արտահայտումեն խոսողի զգացական վերաբերմունքը : ՝

Ծանոթությանկարգով նշենք, որ թե՛ ռուսական ն թե՛ հայ լեզվաբանության մեջ որոշ (88օոխածՇոօ88 ) նույնպես նախադասությանանդամլեզվաբաններվերաբերականները ներ են համարում (Մ.Աբեղյան,Վ.Առաքելյան,Ռ.Իշխանյան):Սակայնայս տեսակետըշատ լեզվաբանների,այդպես էլ մեր կողմից ընդունելի չէ: Կոչականներիվերաբերյալնույնպես իրարամերժ կարծիքներ կան. որոշ լեզվաբաններ կոչականընախադասությանանդամ չեն համարում, սակայն, ինչպես ցույց կտանք իր

ռով խոսողը հաղորդակցմանմեջ է մտնում խոսակցի հետ, հաստատում, ժխտում կամ երկբայականվերաբերմունքէ դրսնորում խոսքի նկատմամբ: Մեկական բառերով խոսողը կամ խոսակիցը կարող են տարողունակ մտքեր արտահայտել, իրենց վերաբերմունքը ցույց տալ: Մեկ օրինակով էլ դա լավ է երնում) «Խմբավարի հետնյալ հարցադրմանըՇուբերտի մեկ բառով տված պատասխանիցիմացվում է, որ նրանք տանը դաշնամուր չունեն, ն ինքն էլ տանըերաժշտությամբ չի զբաղվում. Դու տանըերաժշտությամբ զբաղվո՞ւմես, դաշնամուր ունե՞ք: Ոչ Խմբավարի հաջորդ հարցի պատասխանընույնպես շատ բան է ասում 10 տարեկան տաղանդավորերաժիշտ Ֆրանց Շուբերտի ընտանիքի մասին. -Մե՞ծ է ձեր ընտանիքը, գուցե վա՞տեք ապրում: Այո, մաեստրո՛... այո ն ոչ պատասխանականբառերից, բառ-նախադասություններ՝են դառնում անտարակույս, անշուշտ, անպայման, գուցե, թերնս, ըստ երեվույթին, հազիվ համենայն դեպս... Պարո՛ն, ինձ ինչ-որ բա՞նեք ուզում ասել: -

-

(բացիանա չ

բրար,, -

-

-

-

մար

աա աշո ա«կայուն ն բառակապա թե,

Իհարկե

եմ մենանվագը: Իսկ ես կատարելո՞ւ Անշուշտ: Բառ-նախադասություններիիմաստներն ավելի սաստկացնելու

հա-

աճախ այս բառերը գործածվում են, նան. այո նՈչբ-/շ,առերի կրկնվում նվագելու (-Այո՛, իհարկե. մի դեպ-

այդ-ն

ու

են

ոչ-ը

կգա): քումնյո,այո,

հետ, կամ

ես:

ոչ, ոչ

Ժողովրդախոսակցականլեզվում այո ն ոչ բառերիփոխարենգործածվում են հա, չէ, եսիմ, չէ մի չէ. քավ լիցի ն նման բառեր: Բառ-նախադասություններըլինում են՝ այո. ինչո՞ւ չէ, ինչպե՞սչէ, իհարկե, անշուշտ, անպայ2/Հաստատականման... (Վստահ լինե՞մ, որ կընկերակցես: (/ո, հհարկե: Աշխատանքդժամանակինկարո՞ղես ներկայացնել: Անշուշտ: Արթուր, հաց կերե՞լ ես: Վա, պապի՛կ): 2 Ժխտական- ոչ, բնավ, ամեննին,քավ լիցի, ոչ մի դեպքում, երբեք (Դու երնի կատակ ես անում: Երբեք: Դա իրականություն է: Ե՞րբ է լուծվելու Ոչ մի դեպքում: Անդրո՛, կովը քեզ կուտի՞: Չէ կսատ-

-

-

-

-

-

-

Խնդիրը: ռ (ԱԲ): -

-

-

՞

Հարցական իսկապե՞ս,մի՛թե, այո՞, ո՞չ, Ծի՞շտ,ոչի՞նչ, հա՞, չէ՞ Է Ասում են ուսանողներիթոշակները բարձրացնելուեն: ճի՞շտ: Քննությունները մեկ շաբաթով հետաձգել են: Իսյապե՞ս: Ինչ լավ է. լավ կպարա3

-

-

-

Շատ լավ է): պենք: Սոնան նույնպես համալսարանընդունվեց: Չա՞: Զարմանք, արհամարհանք ո՞նց,չէ մի չէ, չէ մի չէ պոզեր, դժվար թեն այլն (Վայրիկը վերադարձածկլինի: Դժվարթե: Լսել եմ, որ գերազանցիկ ուսանողներին այս տարի Ծաղկաձորեն ուղարկելու: 24 մի չէ պոզեր): -

-

-

-

ՊԱՐԶ

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅԱՆ

ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

Տ 64. Լեզվի շարահյուսական մակարդակի հիմնական առանցքը նախադասություննէ՝ իր գլխավոր ու երկրորդականանդամներով ն մեկ ստորոգումով: Պարզ նախադասությանսխեմայով են կառուցվում բարդ նախադասությունները` իրենց բաղադրիչ նախադասություններով ն երկու կամ ավելի ստորոգումներով:Այսպես, եթե պարզ նախադասության մեջ կան ենթակա, ստորոգյալ ն լրացումներ, նույնն էլ կա բարդի մեջ, եթե առաջինում դրանք արտահայտված են լինում բառերով ու բառակապակցություններով, ապա երկրորդում այդ անդամներըկարող են արտահայտված լինել նան առանձին նախադասություններով: Բարդ նախադասությունների քննությունը թողնենք իր տեղում, այստեղ քննենք պարզ նախադասության կառուցվածքը: Նախադասության, նրա ձնավորման ու քերականականկարգերի մասին հանգամանորենխոսվելէ «Նախադասություն ն նրա քերականականկարգերը» բաժնում (տե՛ս Տ 26-34): Ասվել է, որ նախադասությունըկազմվում է բառերով ն բառակապակցություններով, իսկ բառերը ծնաբանական մակարդակիմիավորներ են` մեզ ծանոթ տասը խոսքի մասերը: Մասնակցելով նախադասության կառուցմանը` այդ բառերի մի մասը վերածվումէ շարահյուսականմակարդակի միավորների`դառնալով.նախադասությանանդամներ(ենթակա, ստորոգյալ, որոշիչ, հատկացուցիչ, բացահայտիչ, խնդիրներ, պարագաներ): Հայտնի է, որ բոլոր խոսքի մասերը չէ, որ դառնում են նախադասության անդամներ:նախադասությանանդամներեն դառնում միայն ճյութական իմաստ ունեցող խոսքի մասերը, իսկ դրանք հայերենում վեցն են` գռ/ական, ածական, թվական, դերանուն, բայ, մակբայ, իսկ մյուս չորս խոսքի մասերը` (ապ, շաղկապ, վերաբերական,ձայնարկություն, զուրկ են նյութական իմաստից ու թեն նախադասությանանդամներ չեն դառնում, բայց վճռական դեր են խաղում նախադասությանկառուցվածքում: Այսպես` (ապերն ու իմաստներեն արտահայտում. առաջիննեշաղկապները քերականական ոը դրվելով գոյականների, դերանուններին այլ բառերի վրա` ծնավորում են նրանց պաշտոններընախադասությանմեջ, իսկ շաղկապներիդերն այն է, որ դրանք իրար են կապում ու շաղկապում նախադասությանհամազոր անդամներ,ինչպես նան համադասու ստորադաս նախադասություններ: ու ձայնարկություններիդերը. աԲլորովին այլ է վերաբերականների են մտածական, խոսողի կամային վերաբերռաջինները արտահայտում մունքը,երկրորդներն էլ արտահայտումեն խոսողի զգացական վերաբերմունքը: պարզ

՝

Ծանոթությանկարգով նշենք, որ թե՛ ռուսական ն թե՛ հայ լեզվաբանության մեջ որոշ ) նույնպես նախադասությանանդամ(8Թօրխեօօօ88 լեզվաբաններվերաբերականները ներ են համարում (Մ.Աբեղյան,Վ.Առաքելյան,Ռ.Իշխանյան):Սակայն այս տեսակետըշատ լեզվաբանների,այդպեսէլ մեր կողմից ընդունելի չէ: Կոչականներիվերաբերյալ նույնպես իրարամերժ կարծիքներ կան. որոշ լեզվաբաններ անդամ չեն համարում, սակայն, ինչպես ցույց կտանք իր կոչականընախադասության

Նախադասությանանդամներ են դառնում ոչ միայն առանձինբառեր, այդ թվում ն դերբայականդարձվածներ ու այլն բառակապակցություններ` դարձվածային միավորներ: Այս առումով քննարկենք հետնյալ նախադասությունը. տեղի պարագա

ԴԴ

-

ձեի պարագա

հոգնած գլուխը ձեռքերով ամուր պահած, մեկում) |Խցերից ԴԴ

-

ձեի պարագա

վերաբ. խնդիր

ձ. պ.

գրերի մասին: սեղմած մարմարե սեղանին, հայոց լուռ (արմունկները

ստորոգ.

ենթակա

էրՄեսրոպ Մաշտոցը) Էխորհում 18 բառերից կազմված այս պարզ ընդարձակ նախադասություննունի անդամ, որոնցից 5-ը արտահայտված են բառակապակցություններով.ան /ուռ ձեի պարազատ անդամներեն /Խորհում էր բայական ստորոգյալը գան: Ենթականէ ՄեսրոպՄաշտոց բաղադրյալ հատուկ անունը: Տեղի պարագան,ձեի պարագաներըն վերաբերությանխնդիրը նույնպես բառակապակցություններով են արտահայտված,որոնց համար մեկական հարց է տրվում, ն որոնցից յուրաքանչյուրն ունի իր գերադաս անդամը: Այսպես` խցերից մեկում տեղի պարագայի գերադաս անդամը մեյում բառն է, /նցերից -ը՝ նրա խնդիր լրացումը: յ7ոգնաժգլուխը ձեռքերով ամուր պահած դերբայականդարձվածով արտահայտվածձնի պարագայի գերադաս անդամն է պահած հարակատար դերբայը, գ/ուխը նրա կողմնակի ուղիղ խնդիր լրացումն է, հռոգնաժդերբայը գ/ու/Խգոյականի որոշիչ լրացումն է, անդամի կողմնակիմիջոցի խնդիրն ձեռքերովգոյականը պահաժգերադաս է, ամուր-ը նույն գերադասանդամի(պահած) կողմնակիձեի պարագան է: Այդպես էլ կարելի է վերլուծել մյուս ձեի պարագան,որի մեջ մարմարե սեղանիննույնպես բառակապակցությունէ, որի գերադաս անդամը ճեղանին գոյականն է: Հայոց գրերի մասին բառակապակցությունըվերաբերության անուղղակի խնդիր է, որի գերադաս անդամը գրերի մասին կապային խնդիրնէ, իսկ հայոց-ը գրերիգոյականի որոշիչն է: Պարզորոշ երնում է, որ նախադասության անդամները արտահայտովում են ոչ միայն առանձինբառերով, այլե բառակապակցություններով|, րոնք, սակայն, նույնպես շարահյուսորեն (իրենց մեջ) վերլուծելի են, իսկ այդ տարրալուծումներըվերջին հաշվով հանգեցնում են շարահյուսական նվազագույնմիավորների(ՇՆՄ), այսինքն` առանձին բառերի: Սրանից էլ հետնում է, որ թառը ն նախադասության անդամըկարող են նույնանալ (երբ անդամը արտահայտվածէ մեկ բառով), կարող են ն չնույնանալ (երբ ան7

տեղում, կոչականըշատ վճռորոշ նշանակությունունի նախադասության մեջ, հետնաբար այն նախադասության անդամէ:

դամը արտահայտված է բառակապակցությամբ):Հենց այստեղ էլ պետք է տարբերակել ճախադասության անդամ ե բառակապակցության անդամ հասկացությունները: Նշենք, որ որոշիչ, հատկացուցիչ, բացահայտիչ լրացումների անվանումները նույնն են թե՛ ճա/նադասությանն թե: բառակապակցությանմեջ, որովհետն դրանք երկու դեպքում էլ գոյականականանդամների են լրացնում: Իսկ դերբայ գերադաս անդամներինլրացնող ենթակա, ստորոգելի, խնդիր ն պարագա անդամներըկոչվում են կողմնակի, որպեսզի տարբերվեն խոնարհված բայով արտահայտվածստորոգյալների ճույ/նանուն անդամներից: Շեշտենք նան, որ բառակապակցությունըստորոգյալ անդամ չի ունենում: Բառակապակցությանըստորոգում վերագրելիս միայն այն կվերածվի նախադասության(«Ուղտի ականջում քնել» ն «Ուղտի ականջում քնած է»): Այժմ կոնկրետնախադասությանանդամներիմասին: Շարահյուսական մակարդակում նախադասության անդամները բաժանվում են 2 խմբի` գլ/սավորն երկրորդական: Գլխավորները նախադասությանստորոգումային անդամներն են` ենորոնք կազմում են նախադասության միջուկը: թական ն ստորոգյալը, Սրանցիցյուրաքանչյուրն ունի իրեն լրացնող անդամները,ն այդ անդամներով միասին կոչվում են ենթակայիբնեռ ն ստորոգյալիբնեռ: Ըստ որում՝ լրացնող անդամներըկոչվում են ծեռ(րորդական անդամներ, որոնք լրացուցիչ տեղեկություններ են հաղորդում, տարբեր կողմերից պարզաբանում, լրացնում են գլխավոր (ն ոչ միայն գլխավոր) անդամներիիմաստները: Երկրորդական անդամները բաժանվում են 2 խմբի. մի խումբը լրացնում է նախադասության`գո/ականովարտահայտվածցանկացած անդամի (ենթակա, վերադիր, խնդիր ու պարագա) ն կոչվում է գո/ականականանդամի լրացումներ դրանք են` որոշիչ, հատկացուցիչ ն բացահայտիչ, իսկ մյուս խումբը լրացնում է / Խոնարհված բայ-ստորոգյալին կամ անկախ դերբայներին ն կոչվում է բայական անդամիլրացումներ. դրանք են` /սնդիրներն ու պարագաները: լրացումներ Սակայն պետք է նկատի ունենալ, որ խնդիր ն պարագա կարող են ունենալ նան անվանականբաղադրյալ ստորոգյալների վերադիրները (Ես հպարտ եմ իմ ճյուղերով ու սաղարթով միջոցի խնդիր: ժամանակովկատուն ճոն էր Ժամանակիպարագա): Խնդիր ն պարագա լրացումներ են ունենում նան բայանուն գոյականները համալ(հանդիպում սարանում, վերադարձ արտասահմանից),որոշ ածականներ(շատ ուժեղ, անչափ հզոր), որոշ մակբայներ (չափից ավելի արագ, խիստ դանդաղ) ն այլն: Գոյականներին ն բայերին լրացնող անդամներնէլ իրենց հերթին կաեն ստաեն լրացում անվանումն րող լրացումներ ունենալ, որոնք /ռացման ցել: -

-

Այսպիսով,նախադասությանգծապատկերըկլինի`

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆ

ՍՏՈՐՈԳՅԱ

ԵՆԹԱԿԱ

Որոշիչ

Հատկացուցիչ

Բացա-

հայտիչ

Խնդիրներ

Պարագաներ

ԵՆԹԱԿԱ

8 65. Որոշ դասագրքերում ու ձեռնարկներում ենթական բնորոշվում է որպես նախադասության`մի բան անող կամ լինող գլխավոր անդամ, որին ստորոգումով վերագրվում է որնէ հատկանիշ: Այս սահմանման մեջ մր բան անող կամ լինող ձենակերպումըվերաբերում է միայն բայական պարզ -

ստորոգյալ ունեցող ենթակային,ինչպես` /Խնջույքէ սարքել Թմկա տիրուհին... Հեղեղի նման հոսումէ գինին (ՀԹ): Մինչդեռ անվանաբայականն որոշ պակասավորու միադիմիբայերով արտահայտված ստորոգյալներ ունեցող ենթականերըմի բան չեն անում կամ չեն լինում, այլ նրանց ստորոգմանմիջոցովհատկանիշէ վերագրվում, ինչպես` Թումանյանը ազգային մեծ բանաստեղծ է: Ծառը բերքատու է: Ես առաջինն եմ: Իմ ընկերը դու ես: Երեխանթնաժ է՛ Պակասավոր բայերով` Ինչ (ա քաղաքում...(3Թ): Բոլորս գիԱյստեղ խելոք ուսանողներ շատ փան: տենք այդ մասին: Ով բալիկ չունի, նա գալիք չունի (ՀՇ): Հետնաբար,ճիշտ կլինի ենթական սահմանել այսպես`

այն գլխավոր անդամն է որի հետ կաԵնթական նախադասության է որեէ տարվումէ ստորոգում, որին դիմավոր բայով հատկա-

վերագրվում ո

Ռոգյալ.

Սակայն այդ հատկանիշը ոռոշչային չէ ինչպես` (/սելացի երեխա, ծաղկած ծառ, առաջին ուսանող, բանվոր Պողոս), որտեղ /նեյլացի, ծաղկած, առաջին, բանվոր լրացումներն արտահայտում են գոյականների հատկանիշները:Մինչդեռ ենթակային վերագրվող` ստորոգվող, հատկանիշն ունի ժամանակայինիմաստ, այսինքն` այն / Խոնարհված բայ է (բայական-պարզ ստորոգյալի դեպքում` «Կոմիտասըազգային երաժշտությունը մաքրեց օտարաբանությունից», չական կամ վերացական բայով ն որնէ խոսքի մասով արտահայտվածհատկանիշ (անվանաբայական-բաղադրյալ ստորոգյալի դեպքում` «Կոմիտասը հայ երգի մելոսն է»), ինչպես նան որոշ պակասավոր բայերով արտահայտված ստորոգյալների դեպքում` «Երեխայի աչքերում թայխիծկա»:

Ժամանակակից հայերենում ենթական դրվում է ուղղական հոլովով (կոդմնակի ենթական` նան սեռականով),սակավ դեպքերում` նան ռացառականով,որը կոչվում է մասնականենթջակա՝ «Այսջրից չի խմվում»: «Հաղորդվում են Կոմիտասի ծրգերից»: Բուն ենթական ն ուղղականով դրվող կողմնակի ենթական պատասխանում են Դռ՞վ,ռվքեր ինչ (ը), ինչե՞ր(ը) հարցերին, սեռական- տրականովդրված կողմնակի ենթական` ո՞ւմ, ինչերի՞ հարցերին, բացառականովդրվածը` հնչի՞ց, հնչերի՛ց հար-

իե

ցերին:

ԵՆԹԱԿԱՅԻ

ԱՐՏԱՀԱՅՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

Տ 66. Քանի որ ենթականցույց է տալիս անձ ն առարկա, որին հատկանիշ է վերագրվում, հետնաբար ենթակայի դերում նախ հանդես են գալիս առարկա նշանակող կամ առարկայականհասկացություն արտահայտող բառախմբերը (գոյականներ, դրանց փոխարինող դերանուններ, անորոշ ն ենթակայականդերբայները): Ա. Գռյականով Ենթակայի պաշտոնում գոյականը հանդես է գալիս իր բոլոր տեսակներով (հատուկ, հասարակ, պարզ ու բաղադրյալ, շնչավոր ու անշունչ, որոշյալ ու անորոշ, եզակի ու հոգնակի) : Օրինակներ` Հրաչյա Աճառյանըամենաբեղմնավորլեզվաբաննէ: Կռմիտասըհայ երգը ներկայացրեց աշխարհին: յՉայ/յաստանի Հանրապետությունը զարգացման նոր փուլ է մտել: Սնանա լիճը աստիճանաբար բարձրանում է: Մեր /եզուն մեր խիղճն է (ՀՍ): Ազգի հոգեբանությունըմայրենի լեզուն է (1Թ): Ինչքան հուր կա իմ սրտում, բոլորը քեզ (ԵՉ): ծրկինքն ամպել է, գետինը թաց է, քնել է, երեսը բացէ (ժող.): Ձին մարդու ազնիվ բարեկամն է: Յարս Բ Դերանուններով -Ենթակայի պաշտոնով հանդես են գալիս առարկայական իմաստ արտահայտող դերանունները` առավելապես անժիրենց երեք դեմքերով ն եզակի ու հոգնակի թվերով` Ես եմ հինականները՝ մա մի պոետ (ԵՉ): Դու մեր երգի սրբագործողնես (ԳԹ): Եա մեր երգի վեհափառնէ (ԳԹ): Մենք փող զարկինք(ՄՊ): Նրանք դրոշակ ունեն (Ավ.Իս.): Ենթականեր են դառնում նան /հնքսինքդ, ինքը անձնական դերանունները ն սրանց հոգնակի թվերը, որոնք կարող են հանդես գալ ինչպես առանձին, այնպես էլ ծս, դու, ճան սրանց հոգնակիթվերի հետ. այս դեպքում սրանք իրարից չեն տրոհվում որպես բացահայտիչ-բացահայտյալ(ես ինքս կզբաղվեմ այդ գործով: Դուք ինքներդ եք նախաձեռնել,հնքներդ էլ շարունակեք: Մենք ամենքս հյուր ենք կյանքում (1Թ): Վերջին օրինակում -

՝

Ենթակայիպաշտոնովկարող են հանդես գալ նան հատկանշայինիմաստ արտահայգործածվելիս,այսինքն երբ հանդես են գալիս գոբառախմբերը`փոխանվանաբար յականաբար,հոդ են ստանում ն հոլովվում են (ածական, թվական, հարակատարդերբայ տող

ն որոշ

դերանուններ): Եվ վերջապես,ենթակայիպաշտոնումկարող են հանդես գալ ինջնանվանողական գոյականիֆունկցիոնալ գործառույթովհանդես եկող մյուս բոլոր խոսքի մասերը,մյուս կարգիբառերն ու լեզվականիրողություններըորպես իրենց անուն:

մենք--ի հետ հանդես է եկել ամենքս որոշյալ դերանունը: ենթակայի դերում հանդես են դերանուններից Ցուցական դերանունները` եզակի ն հոգնակի թվերով (Սա քո գալիս առարկայանիշ ցանկությունն է: Դա մեզ չի վերաբերում: նրանք այսօրվա պահանջները չեն բավարարում,դրանք թող մնան): Ցուցական այս, այդ, այն դերանունները թեն առարկայանիշչեն, հոգնակի թիվ չունեն ն չեն հոլովվում, բայց սահմանափակ դեպքերում կարող են ենթակայի դերում հանդես գալ (Այդ մի փառահեղ կառույց էր: Այս էր պակաս,այսէլ եղավ: Էն ո՞վ էր, նանի՛, որ կանչում էր մեզ 3Թ): դերանուններից` անձի ն իրի անուննեՀարցահարաբերական րին փոխարինողները` ով, ովքեր, ինչ, ինչեր, որը, որոնք (Ո՞վ քեզ ծեծեց, Մարո՛ ջան (ՀԹ): Ի՞նչը կհաղթի կյանքում հերոսին (ՀԹ): /ւլ/ Արարատ ունի (ՎՇ): Դրանք հուշարձաններ են, ոռռնք սրտում, իր մայր լեզուն չի մոռանա վկայում են մեր բազմադարյաինքնությունը (ԳԹ): ն անորոշ նույնպես անձի Որոշյալ դերանուններից` ն ի-

րի անուններին փոխարինողները (Բոլորս նույն բանն ենք ասում: 3Յուրաքանչյուրը գիտի իր գործը: Ամեն մեկդ մի բան է ասում: Ոմանք չեն լսում: Ինչ-որ մեկը ձայն է տալիսն այլն): Ժխտական 4 դերանուններիցմիայն մեկը` ռչ մհ -ն ենթակա չի դառնում` (Ոչինչ չկա այնտեղ: Ոչ ռք ըսավ` հե՛գ տղա՛ (ՊԴ): Ոչ մեկըչեղավ, որ իմանար դարդերս(Ավ. Իս.): Գ. Քանակական թվականներից առանց փոխանվանաբարգործածվելու ենթականեր են դառնում թվի վերացարկվածանվանումները`անկախ առարկաներից` (Հինգ անգամ հինգ հավասար է քսանհինգի: Ինը կենտ թիվ է, տասը զույգ թիվ է): Դ Անկախ դերբայներից առանց փոխանվանաբարգործածվելու ենթակայի դերում հանդես են գալիս երկուսը` անորոշը ն ենթակայականը: Անորոշ դերբայն ունի առարկայականնշանակություն. այն օժտված է գոյականին հատուկ քերականական կարգերով, հանդես է գալիս ենթակայի դերում առանց փոխանվանականկիրառության` որպես գռրոծողության անուն. օրինակներ` Կառուցելը հայ ժողովրդի անբաժան ուղեկիցն է: Լռելը ոսկի է, /նոսելըա̀րծաթ: Ծինելնարգելվում է: /Խաղալըերեխայի տարերքն է: Կարդալըզարգացնում է մարդուն: Բերված օրինակներում անորոշ դերբայը ենթակայի դերում հանդես է եկել ռոռշ/ալ առումով Այն ենթակա է դառնում նան անորոշ առումով գործածվելիս.` օրինակ` Նրա համար դժվար էր /սռսել այդ մասին (ՍԳ): Ինձ մնում էր հԽամածայնելնրա հետ: Զգույշ է միրհավը. դժվար է նրան խփել (ԱԲ):

Ծանոթությու

ն.Որոշ լեզվաբաններէական բայերի հետ (անհրաժեշտ

է, հարկավոր է, դժվար է. անկարելի է, հնարավոր է, խնդրվում է, կարգադրվածէ,

կարելի է ն այլն) անորոշ դերբայիանորոշ առումով գործածվելը համարումեն

ան-

մաս՞",

վանական-բաղադրյալստորոգյալի մինչդեռ Մ.Աբեղյանը, Մ.Ասատրյանը, Ռ.Իշխանյանը,Ս.Գյուլբուդաղյանը նման կառույցներում անորոշ դերբայը` անկախ նրա առումից, ենթակա են համարում: Մենք ես նույն կարծիքին ենք (Անհրաժեշտէ վերադառնալ(ենթակա):Դժվար է համաձայնել(ենթակա): Անորոշ դերբայը ենթակայիդերում հանդես է գալիս նան Ս ն Դ ստացական հոդերով (Պատասխանելսդասախոսինդուր չեկավ: Գնալներս չհաջողվեց: Վերադառնալդ ուրախացրեց բոլորիս: Խոսելներդ անհրաժեշտէր):

Ենթակայական դերբայը նույնպես գործողության հետ միաժամանակ առարկայական նշանակություն ունի: Օժտված է գոյականի քերականական կարգերով, հետնաբար ենթակայի դերում հանդես է գալիս առանց փոխանվանականկիրառության. օրինակ` Պատմություն ունեցողը չի կարող ետ չնայել: Աշխատողըսոված չի մնա: Փնտրողը կգտնի: Տեսնողն էլ կասի` ինչ աղջիկ է սա. Գազարմարդի մոտ կերթա, կխոսա (ՀԹ): Այս դերբայը կարող է հանդես գալ նան հոգնակի թվով` Արտասահմանից երադարծողները ապահովվեցինաշխատանքով(3Հ): Շատ /նոսողնեոր դիտողություն ստացան: Նշելի է սակայն, որ որոշ կառույցներում ենթակայական դերբայը կարող է հանդես գալ նան փո/սանվանաբար`Ուսանողներից շատերը գրում էին, մի քանիսն էլ խոսում էին: Գոռղներըբարձր գնահատականներստացան,/նոսողները՝ ցածր:

8 67. 2 Եթե վերը բերված դեպքերում ենթակայի դերում հանդես եկող բառախմբերը կիրառվել են իրենց բուն` առարկայականիմաստներով,ապա բառախմբերիորոշ տեսակներէլ, որոնք հատկանշային իմաստ են արտահայտում, ենթակայի դերում հանդես են գալիս փոխանվանաբար գործածվելիս, այսինքն` ձեռք են բերում գոյականին հատուկ քերականական կարգեր: Ենթակայի շարահյուսականպաշտոնովեն հանդես գալիս փոխանվանաբար գործածվող հետնյալ բառախմբերը` Ածականները Որդյա՛կ,չարը չար վախճանկունենա (Խիկար): Ոչ ուժեղը թող ուրախանա, ոչ թույլը տխրի (Ջիվանի): /Թանկու էժան մի գին է (ժող.): Մրցումներում հաղթեց ամենաուժեղը: Լավագույնը լավի թշնամին է: էստեղ ինչն է գլխավոր` Ուժեղի մոտ միշտ էլ թույչն է մեղավոր (ԱԽ): Թվականների բոլոր տեսակները` Անծանոթներից ծր(ուսը հայտնի մարդիկ էին, ծորորդը դեռ անուն չէր հանել (Ոզնի): Երկուսն էլ հայ են, ունեն մի հավատ (ՀԹ): Սիդնեյի մրցումներում հայ մարզիկներիցշահեցին ծխաղերին(Ազգ): Ուսանողներիերու երրորդը րեքը, չորրորդը չմասնակցեց թոշակ չի ստանում: Դերանուններից փոխանվանաբարհանդես են գալիս անձերին ու ա-

Վ

Տես ժամանակակից հայոց լեզու, հ.Յ, էջ Քոսյան, Հայոց լեզու, 2-րդ մաս, էջ 176:

ն

Ս.

Աբրահամյան Վ. Առաքելյան,

ռարկաներինչփոխարինողները, այլ հատկանշայինիմաստ ունեցողները. բնականաբար այս դերով հանդես են գալիս ցուցականներից մի քանիսը միայն խոսում են: Նույնը նպատա(Այդքանըչի բավարարի: Ա/յդպիսիները կահարմար չէ...) ՉարցահարաբերականներիցՈ̀՞րերորդըհավանության արժանացավ: Ինչպիսի՞քընտրվեցգին...:Որոշյալ Ա անորոշ դերանուններից` նս մի քանիսը` Մյուսներըայլ կարծիքի են: Ուրիշները կարող է համաձայն չլինեն: Բռլորը ներկա են: Ինչ-որմեկը չի լսում: Հարակատարդերբայը նույնպես փոխանվանաբար է հանդես գալիս` Ֆնծածդխոտ չի՞ (ՎՄ): Գիշերվա (եռածը կորած է (ժող.): ԱԵցածն էլ ետ չի գալու (ՀԹ): Փոխանունսեռականընույնպես ենթակա է դառնում. օրինակ` Սոնայի պատասխանըբարձր գնահատվեց, Հասմիկինը` Արթուրի առաբավարար: ջարկն ընդունվեց, քոնը առարկության արժանացավ: Իմը ինձ հասավ (ժող.):-

Տ 68. Եվ վերջապես ինչպես իրավացիորեն նշում է Մ.Ասատրյանը, «ենթակայի պաշտոնով կամ ընդհանրապեսգոյականի գործառույթով կարող են հանդես գալ մյուս բոլոր կարգի բառերը. այն է` բայր դիմավործները, մակբայները,կապերը,շաղկապները, եղանակավորիչները, ձայնարկությունները,այլն լեզվական բոլոր միավորներնընդհանրապես` հնչյունները, ածանցները, բառակապակցությունները, նախադասություննե Սա այն է, ինչ լեզվաբանության մեջ կոչվում է հնքնանվանողաբար-ֆունկցիոնալ փոխանվանությամբհանդես եկող բառախմբերու լեզվական իրողություններ: Ասվածներիվերաբերյալ բերենք օրինակներ: Մակբայներ Արագ-ը ձնի մակբայէ: Վաղուց --ը չպետք է չարաշահել: Կապեր Դեպի -՛ն իսկականկապ է, մ/րա-ն`անիսկական, առաջ -ը ն ժամանակ-ըկապականբառեր են: Շաղկապ Կամ -ը տրոհականշաղկապ է, բայց --ը՝ հակադրական, ու-ն` միավորիչ: Վերաբերականներ Այս հհարկե-ն բոլորովին էլ հավաստիչէ: Քո րստ երնույթին--ը բացարձակժխտմանէ հավասար: Ձայնարկություններ Ա՛խ -ն ու վա՛յխ-ըմեր երկրից վերացան: Գիտեմ Քերականական ծներ -ը սահմանական եղանակի բայ է, Թռչեի-ն`ըղձական,գարուն երկվանկանի գոյական է: Գարռնանից --ը --ը բացառական հոլով է: Բառակապակցություններ Ազգայինժողովը նոր որոշում կայացրեց: Քաղաքականդաշտը խիստ լարված է: (Սրանք ֆունկցիոնալ չեն, այլ սովորականբառակապակցություններ): Դերբայականդարծվածներ Հասնելովբերդի ավերակներին-ը դերբայով կառույց է: Դարծվածայինմիավորներով Աչք մտնողը աչքի ընկավ` աչք կհա-

-

-

-

-

-

-

-

--

-

30Մ.Ասատրյան,Ժամանակակիցհայոց լեզու

(շարահյուսություն), Ե.,1987. էջ

154:

նի (ՊՍ): Ջռրց չոր դուրս եկողը թագ տեղ չի պառկի (ՈՒԴԲ): Նրա պյուռոսյան հաղթանակը պարտությունէր (ՈՒԴԲ): իսկապես Որպես ենթականերկարող են հանդես գալ նան ամբողջականնախադասություններ.պարզ` Ռադիոյի հաղորդած «Վաղը(ավ եղանակէ սպասվում -ը» սուտ դուրս եկավ: Բարդ` Ոռ /նոսք ենք տվել, պիտի կատարենք -ը լավ կարգախոս է: Չմեռներ` Անին մերը տեսնեի, մեռնեի` Սնանը Ավ. Իսահակյանիբաղձանքնէր: ցամաքած չտեսնեի-ն Լեզվաբան Վ.Առաքելյանըընդունում է նան ԲաղադրԾանոթություն ենթակայիտեսակը, որը չի նույնացնում բառակապակցությամբարտահայտված ենթակային:Նա բերում է հետնյալ օրինակները`«Աշակերտներիցերկուսը այս մի քանի օրը դասիչեն եղել» (ՆԴ): «Չոռրսիցոչ ոք ուշադրություն չի դարձնում»(Շ): Գյուղացիներիցշատերն են համամիտԱվան ամու ասածներին»(ԱԲ): Կանանցից մեկը բաժանվում է խմբից» ն այլն:

յալ

Է Տ

ՍՏՈՐՈԳՅԱԼ

օվ նտորոցյալը

երկկազմնախադասությանայն գլխավոր անդամն

է որն արտահայտումէ ենջակայիհատկանիշըն այդ հատկանիշըստորդ-

գում` վերագրումէ ենթակային: Հատկանիշ ասելով պետք է հասկանալինչպես գործողություն`Ծաղիկներն արթնացանգիշերվա նիրհից (ԱԲ): Կաթի սերըքաշել եմ, Դրել եմ հովին` սառի (Ավ.Իս.), այնպես էլ որակական,քանակական,առարկայաէ: կան հատկություն (Երնանը գեղեցիկ է Արթուրը դասարանում առաջինն ՄասիսըՀայաստանաշխարհի/խոռհրդանիշն է): Ստորոգյալն արտահայտվում գ եղանակի,ժաարգերով: Առանց դիմավոր բայի մանակի, դեմքի ու թվի քերականա դիմավորնախադասությունչի կարող լինել: Ինչպես երնում է բերված օրինակներից,ստորոգյալն արտահայտվում է կամ կամ դիմավորբայի հետ նան այլ խոսքիմա(գոյական, ածական, թվական, դերանուն, անկախ դերբայներն լինու նաբար ըստ ձնային արտահայտության,ստորոգյալը Գառըւնը.եկավ--» գալուէ --» կգա-» (շուտով պիտիգա) ստված մարդ է: Բնությունը գեղեցիկ է: Ուսման մեջ նա թմ՛ընկերը դու ես: Դա կարդալչէ):

ՍԱՆ

ՍԱՆ" սերով

ԲԱՅԱԿԱՆ ՍՏՈՐՈԳՅԱԼ

Տ 70. Բայականստորոգյալնարտահայտվումէ խոնարհվածբայի հարացուցային բոլոր ձներով (պարզ, համադրականկամ վերլուծական): Դպրոցական ն բուհական որոշ դասագրքերում միայն խոնարհված Տես

ՎԱռաքելյան,Վայերենիշարահյուսություն. հ.

Ա.. Ե., 1958.

էջ 52:

բայով արտահայտված ստորոգյալներն անվանվում են պարզ, իսկ այլ խոսքի մասերով ն հանգույցով կամ վերացական բայերով կազմվածները` Այս տերմինները նպատակահարմար չեն երկու առումով. բաղադրյալ: նախ` աշակերտներըն ուսանողները պարզ ստորոգյալ ասելով այն հաճախ շփոթում են բայի միայն պարզ ժամանակածներովարտահայտված ստորոգյալների հետ (գրեցի, գրեմ, գրիր), իսկ բայի բաղադրյալ ժամանակաձներովարտահայտվածները( ցրում եմ, գրել եմ, գրելու էի ն այլն) համարում են բաղադրյալ: Նման շփոթ չառաջանալու հիմնավորումով ճիշտ են վարվում այն լեզվաբանները, որոնք միայն բայի խոնարհման հարացույցի ձներով արտահայտված ստորոգյալներին տալիս են բայական անվանումը, իսկ բայով ն այլ խոսքի մասերով արտահայտվածներին`անվանաբայականանվանումը: Բայական ստորոգյալնարտահայտվումէ՝ ի բոլոր եղանակների բոլոր ժամանակներովհ̀ամադրական ն վերլուծական: Ժայռից մասուր է (կաթում,կարմիր սարսուռ է (աՍահմանականու| թում (ՀՍ): Լուսինեն ճվացում էր` աշխարհից կտրված... (1Ք): Շուտով եղբայրս վերադառնալուէ բանակից: Անտառում ամպիծվեններ կային(ԱԲ): Լույսն (ո մեռնում, օրը` մթնում, Մութը տնից տուն մո մտնում (ՎՏ): Գարունը եկավ, հավքերը եկան... (1Թ): Ըղծականով Մեռնող վարսերս փայփայեմու լամ (ՎՏ): Հրաշք լիներ, կրկսվերայն հրաշքը իրական, Առուն ստվերս տաներ Ջաղացպանի աղջկան(3Ս): /Թռչերմտքով տուն... Տեսներ այն առուն (ԳՍ): Պայմանական(ենթադրական)եղանակով Կգար, կնստեր կողքիս ու ու հողի մասին (ՄԳ): Դու (գաս, բայց իր անուշ՛-պատմությունը կաներ էրգրի ես չեմ լինի (ՎՏ): Օձի կծածը կլավանա,լեզվի կծածը չհ լավանա (ժչող.): Հարկադրականեղանակով Աշուղ Սայաթ-Նովի նման ես երգ ու տաղ պետք է ապրի, ն հանդիսատեսըչպտի մոռապիտի նաայն (ԳԹ): 0|

.

-

-

-

«ԱԱՄ ԵՅԻ Թաննանն -

Դու Դու Իմ

պիտրծաղկես, երկի՛ր հայրական... պիտի հնչես, հնչես հաղթական, հին հայ լեզու, քաղցր ու սրտաբուխ(Ավ.Իս.): .-

Հացի,

եղանակիբայածներով Դարձիր ինձ մոտ, ՎերադարԻնձ այդպես, քրոջ պես մի՛ ծիր դու նորից: 3եռացիր, մի՛ հիշիր, ն Գնա, (ՎՏ)գթա միշտ գնա՛ իմ քարավա՛նս քայլիր մինչն օրերիս վերջը (Ավ.Իս.): ամայական

-

8 72Լ2/Բայական ստորոգյալն արտահայտվում է նան ծրկրորդական ժամանակներով: Սրանք կազմվում են համակատար, բաղադրյալ աատար ու կատարելի այի խոնարհված ն լ (ապառնի) դերբայներով ում, եղել, գնալու է ձներով, օրինակ՝ գնալիսէ լինում, եղել, գնացած

եղեւ Է"Աչպես

Լինում,

նկատելի է, Ժամանակակիցհայերենին նման Ժամանակային ձնեիը, այնքան էլ հարազատչեն. դրանք ավելի շատ գործածվում էին 19-րդ դարի հայ գրողների ստեղծագործություններում: Բնագրային օրինակներ` Ժուկով-ԺամանակովՀնդկաստանիԲենարես քաղաքում տիրեԼիս է լինում Ուքանա թագավորը (ՀԹ): Գոնե Սամվելը մի անգամ ճայելիս Լիներ խեղճ պատանու վրա (Րաֆ.): Մինչն տեղ է հասնում, հարսանիքավորները գնացած են լինում (1Թ): Երբ գյուղից գճալու է լինում, համբուրեԼիս է լինում կնոջն ու երեխաներին(Շ): այական ստորոգյալներ են նան հարադրական ն գուգադրաազմվածները: Օրինակներ` Անց են կենում սեր գերեկն իր աչքը պայծառ(1Թ): Դիվանան աչքը բացէ անումՈսաց արեց Ու /աց է լինում ուռին` աչքը հառած լացող ջրերին (ՀԹ): քաղաքում կի (Գար.): Առա՛ջարի, լալկա՛ն աղջիկ (Շ): Վեր կացա, թուլացրի ձիուս թամբի կապերը(ԱԲ): Պտույտ է գալիս չքնաղ տիրուհին (ՀԹ): Վարադրականբայերի մի տեսակն են զուգորդական բայերը (ասելխոսել, առնել-փախչել, մեռնել-պրծնել, հագնել-կապել, գնալ-հեռանալ, աղաչել-պաղատել,քշել-տանել, առնել-ծախել, գրել-կարդալ, եփել-թափել, ծլել-ծաղկել, հալվել-մաշվել ն այլն): Սրանք ցույց են տալիս միմյանց զուգորդվող գործողությունների միասնությունն համարվում են պարզ ստորոգյալներյՕրինակներ` Մեռնեմ-պրծնեմ իմ աէս օրից (1Թ):Ծլես-ժաղկես, նո՛ւշ թոռնիկ, տեսնում ես` ես հալյվել-մաշվել եմ, գոնե դու ինձ տիրություն արա, եփիր-թափիր, մինչն գնամ-հեռանամ այս կյանքից (ՍԳ): Վարադրականբայեր պետք է համարել նան կրկնվող բայերը, որոնք կարող են կապակցվել նան շաղկապներով, կամ երկրորդ բայը կարող է աեն մի ռաջինիԺխտականձնը լինել: Օրինակներ` գճումեն,գնում հասնում անմարդաբնակկղզու (ՍԳ): Տուր թե Ստասշան ճակատին (1Թ): Գնաց ու գնաց, շատ ու քիչը Աստված գիտի (ՀԹ): /Խոսում է ու /խոսում,բան չի ասում (Ոզնի): Կար,չկար մի թագավոր կար (ՀԹ): էհնում է, չի լինում, մի որբ տղա էլինում... Բայականստորոգյալներկարելի է դիտել նան երկու խոնարհված բայերով արտահայտվածները,ինչպես նույն դեմքով (Գնամ տեսնեմ` ի՞նչ է ասում: Գնա խոսիր հետը) այնպես էլ` տարբեր դեմքերով (Արի տեսնեմ` ի՞նչ ես ասում: Արի գնանք ցույց տամ: Ել տեսնենք` ինչ ենք անում): Այս դեպքում կարնոր նշանակությունունի հնչերանգը: Բայականհարադրություններիմեջ ձաակազմական արժեք ունեն ՏԱԼ բաղադրիչով կազմված ն պատճառականիմաստ արտահայտողձները, որոնք ցույց են տալիս գործողություն, որը ենթական ոչ թե ինքն է անում, այլ կատարել է տալիս մեկ ուրիշին (Գործը (ատարել տվեց մեկ ուրիշին: Արթուրը շարադրությունը գրել տվեց իր պապիկին: Աղվեսի մահով սպանել կտամ)(Րաֆ.): ան

Տ 7/3. բայել

ՀԱդոր

7ՃՄ/Վերջապես

բայականստորոգյալներ են նան հարադրական ն Տ միավորները,որոնք անզուգադրական բայերով կազմված պարծվածային չափ շատ են: Բերենք մի երկուսը` Ժոզովի ժամանակ հո (/ծել չէր, որ կծեց շեֆին (Ոզնի): Տնօրենին ցե/սը կոխեց հանեց, նրա արածները հոդին Իսկ տնօրենը հավասարեցրեց,պատին սեղմեց ու բուրդը քամուն հին երգն էր երգում, քննադատությունըականջին օղ չէր աճում(ՈՒԴԲ):

տեց

Թող, տես, արի, եկ, համեցեք, ասան նման բայերը Ծանոթություն խոնարհված բայերի հետ եղանակավորման դեր են կատարում` մնալով բայական ստորոգյալներ: Օրինակներ` /Ձռղ մի գա, տեսնենք` ի՞նչ է ուզում: Չամեցեք, դիվան ուզիր սրանից (ՀԹ): Բեր տեսնենք` ի՞նչ ես գրել: Բեր մեր տղային քաղաք ուղարկենք՝աչքու երեսը թող մի քիչ բացվի (ՄԳ): Արի այս գործը Ժեռնարկենք: - Ձեռնարկելը ձեռնարկենք, ասա մի բան դուրս գա: Որոշ լեզվաբաններ նման կառույցները իրավացիորեն համարում են բարդ ստորոգյալ-

ԱՆՎԱՆԱԲԱՅԱԿԱՆ

ՍՏՈՐՈԳՅԱԼ

Տ 75) Դիմավորբայով ն այլ խոսքի մասերով կազմված ստորոգյալը անվանաբայական: կոչվում է Անվանաբայականստորոգյալը միատարր լինել չի կարող. այն կազմված է լինում երկու կամ ավելի բառերից, որոնցից մեկը ցերադասն է էական բայն է կամ վերացականմի բայ, մյուսը (մյուսները` նյութականիմաստ ունեցող որնէ խոսքի մաս (բացի խոնարհվածբայից): Անվանաբայականստորոգյալի մաս կազմող ն ստորոգվող հատկանիշն արտահայտողվիճակացույց բառը կոչվում է ստորոգելի կամ ստորոգելիական վերադիր, իսկ ստորոգվող հատկանիշըենթակայինստորոգողը կոչվում է հանգույց: «Մեր լեզուն Ծկուն է ու բարբարոս» (ԵՉ) նախադասության մեջ ժուն ե բարբարոս ածականներըհատկանշացույց են, արտահայտում են /եզու ենթակայի հատկանիշները, իսկ 4 էական բայը` հանգույցը, այդ հատկանիշներըկապել` վերագրել է /եզուն ենթակային: Ուրեմն` ենթակայի հատկանիշըամփոփված է լինում ոչ թե ստորոգելիի կամ հանգույցի, այլ այդ երկուսի միասնությանմեջ: Հայերենում ստորոգելին արտահայտվում է գո/ականով,ածականով, թվականով, որոշ անկախ դերբայներով,դերանվամբ,ինչպես նան` դարծվածային միավորներով: Դանգույցնարտահայտվում է չական բայի դրական ու ժխտականծներով, ինչպես նան վերացականկոչվող բայերուլ (անել, դառնալ, թվալ, համարվել, հանդիսանալ,երնալ, կոչվել, հռչակվել, ճանաչվել, ձնանալ, մնալ, ստանալ, անվանվել,նշանակվել,առաջադրվելն այլն): Ինքնուրույն նյութական բովանդակություն չարտահայտող ն իբրն հանգույց հանդես եկող բայերը կոչվում են վերացականբայեր: Սրանցից մի քանիսը որոշ կառույցներումկարող են հանդես գալ նան նյութական իմաստներովու դառնալ բայական պարզ ստորոգյալներ,բայց ստորոգելիի

գործածվելիս կորցնում են իրենց նյութական իմաստները ն համարժեք դառնում է ժալան բային կամ լինել վերացականբային: Դա լավ է երնում հետնյալ օրինակում` «Արամիգործը այլ բնույթ ստացավ» ն «Արամը դիպլոմ ստացավ»: Առաջին դեպքում ստացավ-ը վերացական բայ է, հետնաբար`հանգույց, իսկ երկրորդդեպքում այն բա/ականստորոգյալ էհետ

են

արտահայտվումէ` Անվանաբայական ստորոգյալի ստորոգելին

Տ 76/՛1..Գոյականիուղիղ ն թեք հոլովներով, Ուղղականի որոշյալ ն անորոշ առումներով` Լեզուն ազգի հոգին է (ՎՏ Հրաչյա Աճառյանը հայ լեզվաբանության գագաթն է (էդ.Աղայան): Մաճկալ ես, բեզարած ես. Ես երգիչ եմ երկնիթիթեռ (Ավ. Իս.): Աշխարհնէլ ասես մի հեքհաթլիներ (Ավ.Իս.): Ուղղականով արտահայտվածստորոգելին կարող է ձնավորվել նան որպես կապով ու նրա խնդրով` Մայրս աշխատում է որպես ուսուցչուհի, Հայրս աշխատանքիընդունվեց որպես ինժեներ: Նա ներկայացավորպես օտարական: Բուն սեռականովդրված վերադիրներըավելի շատ հատկացուցչային ն որոշչային հատկանիշներեն ընդգծում` Այս ժամացույցը պատի (սեղանի, գրպանի,թնի) է: Պահարանըգրքի (զգեստների,գործիքների)է: Գդալը`թե)ի (ճաշի) է: Բաժակը գինու (սուրճի,ջրի, գարեջրի)է: Հետաքրքիրէ՝ իմ ընկերը հնչ Սարժիքիէ: «Անձնանուններիբառարանը»(/ճառյանինն է Գիրքը Արամիննէ: Վերջին երկու օրինակներում առկա ստորոգելիները փո/խանունսեռական են: -

Ծանոթություն

Քերականականորոշ աշխատություններումնշված բայերը նյութական ստոնշանակությամբեն օժտվում ն հանդեսեն գալիս որպես առանձին բայական թոգյալներ, իսկ նրանց հետ գործածված բառերը պարագայականիմաստներ են արտահայտում: Օրինակներ` Գյուղը գետի աջ ափինէ: Տունը գյուղի ծայրին է: Սարութակը սարի (ատարին է: Սոնան դասարանումէ: Իմ սիրտը լեռներում է: Ժողովը ժամը հինգինէ- Քննությունները ամսի վերջին են: Ընկերս գյուղից էր- նա այս քաղաքում չէր եղել: Նույնն է ասվում նան կապայինկառույցների վերաբերյալ. ինչպես` Գդալը բաժակիմեջ է: Գիրքը սեղանիվրա է եղել: Արնը ամպիտակ է: Սարգսի տունը ծ(եղեցու մոտ էր: Դեպքը լուսադեմի կողմն էր ն այլն: -

է, որ գոյականներիթեք հոլովների հետ գործածված ԵՄ ն ԼԻՆԵԼ

Նյութի ն ծագման իմաստարտահայտողԲացառականներիհետ ԵՄ ն բայերը նույնպես անվանաբայականստորոգյալներ են դառնում՝ Այս տունը քարից է: Մատանինոսկուց է: Երկուսն էլ նույն ջոկատից են:Տիգրանը մեր կուրսից է Հատկանշային, որակականիմաստ արտահպյյտողգորժհականով կառույցները նույնպես անվանաբայականստորոգյալներ են` Երեխան շճորիքով է: Կարկանդակըմսով է: Սեփական այգու միրգը ավելի համով է: Առածդկոշիկները որակով չեննայլն: ԼԻՆԵԼ

Կապային կառույցներում նույնպես գործ ունենք ստորոգելիների ն հանգույցների հետ: Օրինակներ` Ազգային ժողովի որոշումը քաղաքաշինության վերաբերյալ էր- Միջոցառումը ատենախոսությանապաշտպանության առթիվ էր: Խոսքը քո մասինչէ- Վիվանդըհիմա ուռքի վրա է: Դա էլ մի բանի նման չէ: Տ 77.(2Ածականներըավելի հաճախակի կիրառություն ունեն անվանաբայականստորոգյալներում:Վերադիրածականներընշում են ենթակաների որակականհատկանիշը` Ճո/Խէ հայոց լեզուն, ն առատորենկվարլեզուների մեջ ձատրվի նա, ով կուսումնասիրիայն(Բայրոն): Իմգիտցած հայերենը բացառիկ է (Ֆեյդի): Մայր այաստանի արգանդը եղավ սրբորեն բեղուն (ՊԱ): Մութ իրիկնաժամինկգաս դու հնժ մուտ, Կլինեսքնքուշ, մոտիկ, հարազատ(ՎՏ): Տղան շատ խելոք է: Աղջիկը գեղեցիկ Է Մեր կլիման լեռնային է- Տետրը աշակերտականէ: Հեքիաթիձին հրեղեն էրԹվականներըստորոգելի դառնալիս հանդես են գալիս թե՛ որոշիչ հոդերով ն թե՛ առանց դրանց` Երրորդ կուրսի ուսանողների թիվը հարյուր քսանհինգ էՆրանք երկուսն են: Վերթագրմանցուցակում ես առաջինն եմ, դու` եռկրորդը, վեցերորդնէԱրամը Դերանուններընույնպես մեծ հաճախականությունունեն որպես ստորոգելի: Ստորոգելի են դառնում բոլոր անձնական դերանունները: (Նվագողը ծս եմ, լսողը` դուք, գնահատողները ճոանք են): Սրանց սեռական հոլովները հանդես են գալիս փոխանունսեռականներն հոդ են ստանում (Հիմա խոսքը քոնն է: Այս գիրքը հմն է Վանձնարարությունըժերն է, գործը` մերը): Հարցահարաբերականդերանուններընույնպես մեծ կիրառություն ունեն: Մյուս դերանուններիցստորոգելիներեն դառնում առարկայանիշ ն որականիշդերանունները: Այստեղ, այդտեղ, այնտեղ գուգականներըդառնում են տեղի պարագաներ(Մեր տունը այստեղ է: Հին դպրոցը այնտեղէր)՝ Դերբայներիցստորոգելիներ են դառնում միայն անկախները,բացի համակատարից:Ամնորոշդերբայը որպես ստորոգելի է հանդես գալիս ինչպես հոդով, այնպես էլ առանց հոդի` Իմ նշանաբանը պարտաճանաչ աշխատելնէ: Բանը թողնելն լավանուն է: Դա աշխատելչե որ դուք աշխատում եք: Բա դա դաս (արդալ եղա՞վ Հ՛ Ենթակայականդերբայը որպես ստորոգելի հանդես է գալիս իր բուն իմաստով(նա լավ (ռող է ն լավ էլ սովորող էր), իսկ հարակատարը հանդես է գալիս փոխանվանաբար (Սա քո գրաժն է՛ Քո ասածն էլ իմ ասածն է): Վիճակ ցույց տվող հարակատարը դառնում է բայական ստորոգ: Ես եմ-Նա նստած է: է)` Հոգնած յալ քնած են գալիս իրենց (ծ. "Մակբայներըստորոգելիի պաշտոնում Է Արդեն բուն անակությամբ:(Մե աա ուշ է: Տուն գնալու ժամանակը հիմա է: Դպրոցը այնքան էլ հեռու չէր, մուտ էր: Դա արդեն ուշ

սովորական

(եբեխան

մշա

Տես

Աա

Մ.Ասատրյան,նշվ. աշխ.. էջ 169:

հանդես

կլինի):

Վերնում խոսվեց անվանաբայական(այն կոչվում է նան բաղադրյալ) ստորոգյալի ԵՄ ն ԼԻՆԵԼ « որեէ խոսքի մաս տեսակի մասին: Սակայն, ինչպես նշվել է «ստորոգյալ» թեմայի սկզբում, բացի նշված կաղապարից, ստորոգյալի մաս են կազմում նան (ռչվել ԴԱՌՆԱԼ, ԹՎԱԼ, ՀԱՄԱՐՎԵԼ,ՀԱՆԴԻՍԱՆԱԼ ն նման վերացականբայերը:

Մ.նբեղյանը ԵՍ, ԼԻՆԵԼ բայերի գոյական կամ ածաԾանոթություն կան լրացումը կոչում է բաղադրյալ ստորոգյալ (Տիգրանը բարի է, Տիգրանը աշակերտ է- Ջուրը գոլորշի դարձավ), իսկ մյուս վերացական բայերի (դառնալ, թվալ, համարվել, հանդիսանալ ն այլն) լրացումը կոչում է ստորոգելիական վերադիր (Ներսես Դ -ը (կոչվեցՇնորհալի, Թուփը մարդ թվաց) : Հետագա շրջանի լեզվաբանները այս տարբերակումըիրավացիորենչեն դնում, ն երկու դեպքում էլ գործածում են միայն ստորոգելիականվերադիր անվանումը: Կարծում ենք` կարճ ձնը ավելի լավ է ստորոգելի: -

Բերենք վերացական բայերով կազմված անվանաբայական ստորոգյալների բնագրային մի քանի օրինակ` Կոմիտասը հայ երգի վեհափառը դարձավ (ԳԹ): Ժպիտը մեղք եք համարում (ՀԹ): Քաղաքապետըապատգամավորընտրվեց(Ազգ): Հայաստանըանկախհանրապետությունհռչակվեց 7997 թ. սեպտեմբերի21-ին (13): Ընկերոջըհիմա պարոն են անվանում (Ոզնի): Նաջարյանին ժողովի նախագահնշանակեցին (ՍԳ): Այն օրվանից սրա համար կղզին (ոչվեց Ախթամար(ՀԹ): Մթության մեջ ծառը ինձ մարդ Թվաց (ՎԱ):Ցերեկ է արել խավարգիշերը (3Թ):

գլքննության

հատուկ հարց է անորոշ դերբայի` ստորոգյալի կազ-

գալու խնդիրը: Հայտնի է, որ այն իր մեջ համատեղում է թե' գործողության ն թե՛ առարկայականհատկանիշներ ն խոսքի մեջ հանդես է

հանկես

մում

գալիս գոյականին հատուկ շարահյուսականպաշտոններով, չի կորցնում, սակայն, իր բայ լինելու հատկանիշը: Հայ քերականագիտությանմեջ անորոշ դերբայի ուղիղ ձեի ն դիմավոր բայի միասնաբարհանդես գալու հարցը տարբեր գնահատումներէ ստացել: Որոշ լեզվաբաններ, հետնելով ռուսերենի քերականությանը, հայերենում նույնպես ընդունում են Բարդ ստորոգյալիառանձինտեսակը: Ծանոթություն

կառույցներնէ բարդ յալ

Ջահուկյանը ն' դիմավոր բայ անորոշ դերբայ կոչում (ուզում Է քայլել, ուզում Է գնալ) ե բաղադրանորոշ դերբայի զուգորդումը (Կարող է գնալ, պարտավոր Է -

Գ.

ստորոգյալ

ստորոգյալի ն

գնալ/՝: Վ.Առաքելյանըբարդ է համարում անվանականն բայական ստորոգյալների միասնությունը(պատրաստեմ երդումս դրժել: Անզորէ հասկանալ:Ուրախ եմ ժա-

Մ.Աբեղյան,նշվ. աշխ.. էջ 367-369: Գ.Ջահուկյան,նշվ. աշխ., էջ 404 ն 412-413:

Տե՛ս

յլն)35:

նոթանալ:Մտադիրչէ վերադառնալ:Կարողէավելի սիրալիրթվալ ն ա Ս.Գյուլբուդաղյանըդիմավորբայ ժ անորոշդերբայկաղապարովստորոգյալը է պատամխանել,ձգտում էր ապացուկոչում է բայականբաղադրյալ (խու ցել, Ջանումէր խնդիրըլուծել ն այլն)`:

սափում

Թերնս ճիշտ պետք է համարել Մ.Ասատրյանիտեսակետը,որ «Այս տիպի կապակցություններիմեջ անցողականբայերից կախված անորոշ դերբայը ուղիղ խնդիր է. օրինակ` նա սիրում Է կարդալ, Սկսեց աշխատել,Շարունակում էր նայել, իսկ անանցողականբայերից կախված անորոշ դերբայը անուղղակիէ, ինչպես` Նա ձգտում է ընդունվել համալսարան, Վայխենում է նրան տեսնել, Խուսափում է իր ընկերներին

հանդիպելուց»՝":

Տ 79. Վայերենումմիասնականկարծիք չկա նան անհոդ անորոշ դերբայի ն պետք է անհրաժեշտ է կարելի է անկարելի է հնարավոր է, անհնար է, անհնարին է, հաճելի է, տհաԾ է, հեշտ է դժվար է լավ է վատ էն նման տիպի բառերի կառուցվածքով ստորոգյալների վերաբերյալ: Օրինակներ` Անհրաժեշտ է ժամանակին ավարտել աշխատանքները (Ազգ): Պետք է սկսած գործը կ(իսատչթողնել (ն.տ.): Զգույշ է միրհավը. հեշտ չէ նրան/սփել (ԱԲ): Մեղքէ անառակինհրեշտակ ասել (Թոթ.): Լավ է ընդհանրապես /ռել ( Ոզնի): Չնարավորչէ կարճ ժամանակումփրկել վիճակը(Հ): ածելի է գովեստներլսել իր մասին: Ամոթէ օրը ցերեկով մարդուն զոպարտել: ԾանրԷ մենակ ընտանիքիհոգսը հոգալն այլն: Նման կառույցները քերականական մի քանի աշխատություններում համարվում են բաղադրյալ ստորոգյալներ,իսկ դրանցովկազմվածնախադասությունները` անդեմ նախադասություններ:Մինչդեռ Մ.Աբեղյանըայդպիսի կառույցներում անորոշ դերբայը համարում է ենթակա, իսկ նրա հետ էն նման բառերը` ստոհանդես եկող պետք է, լավ է վատ է նան է Մ.Ասատրյանը`":Մեր կարծիքով սա վիճեՆույն կարծիքին րոգյալ"7: լի հարց է: Ստորոգյալներինտրվող հարցերը պայմանավորվածեն նրա տեսակներով. որոշ ստորոգյալներիէլ հարց չի առաջադրվում: ա) Բայական ստորոգյալներինտրվում է հետնյալ հարցերը` ի՞նչ է անում, ի՞նչ է լինում, ի՞նչ է անելու (լինելու), ի՞նչ է արել (եղել), ի՞նչ արեց (եղավ), ի՞նչ պիտիանի (լինի) ն այլն: բ) Անվանաբայականստորոգյալներին տրվող հարցը վերաբերում է ստորոգելիին՝ ո՞վ է, ի՞նչ է, ովքե՞րեն, ինչե՞ր են, ովքե՞րկլինեն, ի՞նչ դարի՞նչ ձավ, եղավ, որտե՞ղէ, ե՞րբ էր, ո՞րերորդնէ, որքա՞նէ, ինչպիսի՞նէ ն

անհրաժեշտ

"

ՎնՍռաքելյան,Վայերենիշարահյուսություն, հատոր Ա,Ե.,1958, էջ 146-148: Ս.Գյուլբուդաղյան,նշվ. աշխ.. էջ 164: Մ.Ասատրյան,նշվ. աշխ., էջ 163: Տես Մնբեղյան, նշվ. աշխ., էջ 372: Մ.Ասատրյան,նշվ. աշխ., էջ 163:

այլն:

գ) Կամ, գիտեմ ունեմ պակասավոր բայերով արտահայտված

ստո-

րոգյալներըոչ մի հարց չեն ընդունում: Օրինակներ` Հարդի հոտ (յաքո

ձո-

րերում (ՀՍ): Այդ գործում ես ճամ, պարո՛ն (ՍԳ): Այն կինն էլ ուներ խշխշան շորեր... քորոցը նարնջագույն գլուխ ուներ (ԱԲ): Մայրս ուներ ձեռներ բարակ (ՎՏ): ... Չունի Ա պարսից արքան (ՎՏ): Անտառըծանոթ էր նրան, ցրտեր, թե որտեղ է սիրում բույն դնել ու կանչել միրհավը (ԱԲ): Չգիտեմ` որտեղից է գալիս Ջութակի հեկեկանքը տխուր (ՎՏ): ջո

ԵՆԹԱԿԱՅԻ

ԵՎ ՍՏՈՐՈԳՅԱԼԻ

ՀԱՄԱՁԱՅՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

8 80. Վամաձայնությունը`իբրն քերականականկապակցության եղանակ, ամենից առաջ բնութագրականէ նախադասությանգլխավոր անդամներին: Ժամանակակից հայերենում եիթական ու ստորոգյալը սովորաբար համաձայնում են դեմքով ու թվով. այսինքն` ենթակայի դեմքն ու թիվը պարտադրվում են ստորոգյալին, հետնաբար ստորոգյալը կախվածության մեջ է ենթակայից:Հայտնի է, որ Մանուկ Աբեղյանըհակառակկարծիքիէր. նա գերապատվությունը տալիս էր ստորոգյալին: 8 81. Դհմայինհամաձայնությունըվերաբերում է ենթակայի դերանվանական արտահայտությանը.այս դեպքում համաձայնությունը շատ կանոնիկ է, ն կանոններիցշեղումներ չկան: Այսպես`ստորոգյալի համաձայնությունը պայմանավորված է անձնական դերանվանդեմքով, բայական ստորոգյալների դեպքում համաձայնությունըտեղի է ունենում խոնարհված բաժամանակ`հանգույցներով: յերի դեմքերով, անվանաբայականների ա) Եթե դերանուն-ենթականարտահայտվածէ անձնականդերանվան առաջին դեմքով (եզակի ն հոգնակի թվերով), ստորոգյալը դրվում է առաջին դեմքով` Ու Թա/նժումեմես խռով (ՀՇ): Ես կգամ, դուռդ կբանաս, կընդունեսմոլորված որդուդ (ՅՍ): Մենք խաղաղ էինք մեր լեռների պես... (ՀՇ): Մենք մարդ ենք ծնվել մորից (ՊՍ): Եթե ենթական ունի առաջին դեմքի դիմորոշ հոդ` Մ, նորից մնում է նույն համաձայնությունը` ծրդվ/ալս չեմ կարող երդումս դրժել: Երրորդ կուրսեցիներսպարտավորվելենք մեկ մարդու պես մասնակցել շաբաթօրյակին: բ) Եթե ենթականարտահայտվածէ անձնական դերանվան երկրորդ դրվում է երկրորդ դեմ(եզակի ն հոգնակի թվերով), ստորոգյալը

Գեթով

քո

Դու պիտի հնչես, հնչես հաղթական, Իմ հին հայ լեզու` քաղցր սրտաբուխ (Ավ.Իս.): Դու

ջահել ես,

դու

ու

սիրուն ես, Արի, արի՛տուն (ԳՍ):

Մենք ձեր դեմ ելանք մեր լեռների պես, Դուք հողմերի պես ոշռնացիքվայրագ (ՀՇ): Ստորոգյալը երկրորդ դեմքով է դրվում, եթե ենթականունի երկրորդ դեմքի դիմորոշ հոդ` Դ (Առաջավորդչպետք է մեծամտանաս: Առաջավորներդչպետք է մեծամտանաք): գ) Ստորոգյալը երրորդ դեմքով է դրվում, եթե ենթականարտահայտված է երրորդ դեմքի անձնականդերանվամբ կամ ցանկացածմյուս դերանուններով` Նա հրդեհի մեջդողում է, մրսում, Եվ ինքն իրեն փրկել է ուզում(Ս): Այն ո՞վէ նանի, որ կանչումէ մեզ (1Թ): Սա է մեր խաչը, ն պիտի տանենք: Ռչհնչ չհ պատահել: Որտե՞ղէ հիմա այն երնակայությունը:Բոլորը գնացին: Գոյականներովկամ փոխանվանաբարգործածված այլ խոսքի մասերով հանդես եկող ենթականերիստորոգյալներընույնպես երրորդ դեմքով են դրվում` Մեժ է արվեստի ուժը. արվեստը կարող է գերել. հմայել, թեթնացնել ու խորապես ցնցել (ԳԹ): Թումանյանն ու Կոմիտասըծնվել են նույն թվին` 1869-ին (ԳԹ): Անձնական դերանուններիդիմային իմաստները սաստկացնելունպատակով հաճախ ծս, դու, նա դերանունների հետ գործածվում են /հնքս, ինքդ, ինքը, իրենք ձները. այս դեպքում էլ համաձայնությունը մնում է նույնը. Դիմորոշ հոդերից տարբեր են ստացականՍ ն Դ հոդերը. այս հոդերն ունեցող գոյականներով արտահայտված ենթակաների ստորոգյալները նույնպես դրվում են երրորդ դեմքով՝

Գարունդհայերեն է գալիս, Ձյուներդ հայերեն եմ լալիս, Հայերեն են հորդում ջրերդ: Հավքերդերգում են հայերեն, Խոփերդ հերկում են հայերեն, Հայերեն են տոկյումգրերդ Ղայերենծն գալու դարերդ(ՀՍ):

Սերս գաղտնիթող մնա ...ճամփեն պիտիչիմանա... (3Շ): դ) Եթե ենթականերըարտահայտվածեն տարբեր դեմքերի դերանուններով, ստորոգյալը համաձայնում է նրանցից միայն մեկին, ըստ որում, ն անպայմանդրվում է հոգնակի թվով՝ դեմքովամենամոտին Կապույտ, հստակ երկնքի տակ Գնում

էինք ես

ու

(Գ.Ջահուկյան):

դու

Դու ն նա պետք է կատարեք այս գործը: Ես ու նա ենք ձեռնարկելայս գործը: Մենք ու դուք միասինպետք է կատարենքհանձնարարությունը: Ասվեց, որ ենթակայի ն ստորոգյալի դիմային լիակատար համաձայնություն կա:

Տ 82. Թվային համաձայնություն Ենթակայի ն ստորոգյալի թվային համաձայնությունը, սակայն, դիմայինի նման կանոնիկ չէ. թվային համաձայնությանդեպքում անհամաձայնությանդեպքերը բավականշատ են: -

քննենք համաձայնության Նախ

դեպքերը. ա) Շզակի ենթակայի հետ դրվում է եզակի ստորոգյալ. օրինակներ՝ Արեն է խաղում լճի կապույտին: Ու ջուռն է ծփում` մաքուր քնքշությամբ (ՎԴ): Օ՛ Գրքերի աշ/նարհըտիեզերք է անեզր (ԵՉ): Ժայռի ծերպից

մեխակնէ բուրում(Ավ.Իս.): բ) Չավաքական գոյականների հետ ստորոգյալը եզակի թվով է դրվում` Ժողովուրդըքնած առյուծ է որ զարթնեց, էլ չի քնի (Առած): Գյուղ կանգնի`գերանկկոտրի(Առած): Բանակըպատրաստ է հարձակման, տե՛ր իմ (ԴԴ): Մեղուներիպարսը պատել էր Գյուղը: Ձկների վտառըցրվեց: Եթե հավաքականգոյականներըհոգնակի թվով են գործածվում, ստորոգյալը նույնպես հոգնակի է դրվում` ԲանակներդարշավեցինԲեռլին տանող ճամփաներով (ՀՇ): Աշխարհի ժողովուրդները պայքարում են խաղաղության համար: գ) Չոգնակիենթակայիհետ դրվում է հոգնակիստորոգյալ՝ -

Աղբյուրներըհնչում են ու անց կենում: Ծարավները տենչում են ու անց կենում, Ու երջանիկ ակունքներին երազուն Պոետներըկանչում են ու անց կենում (ՀԹ):

Բարբարոսներշատ (կգանու կանցնենանհետ, Արքայականխոսքը մեր կմնա հավետ (ՎՏ): Սարեր ու ձորեր իրար երեսի մշուշով (ՎՄ): Նայումեն,ժպտում՝ ամպի

Բոլորը, ամենքը դերանուններով արտահայտված ենթակաների հետ ստորոգյալներընույնպես դրվում են հոգնակի թվով` կարծես դարձել եմ ես տուն, Բոլորը առաջվաննեն կրկին (ՎՏ): Ամենքըիրենց տեղերն են զբաղեցնում: սովորաբար դրվում է դ) Բազմակի ենթականերիհետ ստորոգյալը հոգնակի թվով` Վայրի /հթճ ու այծյամը դուրս էին եկել Խոսրովի արիական անտառներիցն ազատ, համարձակ մազվզում էին շրջակա մարգերի վրա (Րաֆ.): Անց են կենում սեր ու խնդում, գեղեցկություն, գանծ ու գահ (ՀԹ): Անվանաբայականստորոգյալները(ստորոգելիՀհանգույց) նույնպես, որպես կանոն, պետք է թվային համաձայնությանմեջ լինեն ենթակայի հետ, այսպես` եզակի ենթակայի հետ գոյական ստորոգելին ն հանգույցը նույնպես եզակի թվովեն գործածվում (դիմային համաձայնությունըպարտադիր է), օրինակ` Ես ուսանող եմ, դու դասախոս ես, նա ուսուցիչ է: Վոգնակի ենթկայի հետ անվանականստորոգյալը նույնպես հոգնակի թվով է դրվում` Մենք ուսանողներ ենք, դուք դասախոսներեք, նրանք ուսուցիչներ են՝ Սակայն հոգնակի ենթականերիհետ ստորոգելիները հավասարապեսդրվում են նան եզակի թվով` Մենք ուսանող ենք, դուք դասախոս եք, նրանք ուսուցիչ են109

դեպքերը. Այժմ անհամաձայնության ժամանակակիցհայերենում, հատկապես խոսակցականլեզվում, թե՛ բայական ն թե՛ անվանականստորոգյալների ու ենթականերիթվային աճհամաձայնությանդեպքերըբավականշատ են:

Տ 83. Անհամաձայնությանդեպքերից են` 1. Բակառություն Սա այն դեպքն է, երբ եզակի ենթակայիհետ դրվում ն հակառակը` է հոգնակի ստորոգյալ ենթակայիհետ դրվում է եհոգնակի զակի ստորոգյալ. այսպես` Ուսանողներիմեծ մասը բարձր գնահատականներ ստացան: Առաջադրանքներիճնշող քանակը հավանության արժանացան: Խնդիրների մեծ մասըչլուծվեցին՝ Բազմության մոտ կեսը շարժվեցին դեպիհրապարակ: Բակառություն է նան, երբ ենթական հոգնակի է, ստորոգյալը եզակի` Ոտքերս հոգնեց: Ձեռքերս ցավում է: Աչքերս շաղվեց: մատներս փայտացավն այլն: Բակառության նշված այս երկու դեպքերն էլ անհարիր են գրական լեզվին, ն ճիշտ կլինի երկու դեպքում էլ համաձայնեցնել ենթականերն ու ստորոգյալները (Ուսանողների մեծ մասը բարձր գնահատականստացավ: Ոտքերսցավում են): Բակառությանմի տեսակնէլ այն է, երբ թազմակիենթականերիհետ դրվում է եզակի ստորոգյալ: Ձյուն ու ցուրտ եկավ, առու, գետ լռեց- Աշնան խաղաղ օրերին նրան հաճելի էր ն սիմինդրիտերնների/սշշոցը, ն վազերի օրորը, ն հնձանիդռնակիերգը (ԱԲ): Սակայն, երբ ենթականերըհանդես են գալիս շեշտված, առանձնացած, ստորոգյալներըդրվում են հոգնակիթվով՝ Բանավորխոսքի համն ու հոտը դարծվածներն են (ՈՒԴԲ) Երգն ու երաժշտությունը առանձին շուք մին տալիս հանդեսին (Դպ): Գիրն ու գրականությունընրա-կյանքի անբաժան ընկերներն են Արմենակ Շահմուրադյանը, Տիգրան Նալբանդյանը, Վահան Տեր-Առաքելյանը Կոմիտասի սիրելի սաներն էին: Վարդը, մեխակն ու շուշանը հոտավետծաղիկներ են: 2. Անեզական գոյականներով արտահայտված ենթակաների հետ ստորոգյալը դրվում է եզակի թվով` 2001 թվի սեպտեմբերի 11-ի դեպքերից ցնցվեց Միացյալ Նահանգները Ալպերը հիանալի բուսականություն ունի: «Կարպատները» ֆուտբոլային ուժեղ թիմ է- Ֆիլիպինները առատ երկիր է 3. Երբ հոգնակի ենթկան որեէ ստեղծագործությանվերնագիր է ստորոգյալը դրվում է եզակի թվով` Բիզեի «Մարգարիտներորոնողները» լսվում է մեծ հետաքրքրությամբ:Գ.Սնունցի «Գերհճները» վաղուց է հռատարակվել: Տերյանի «Սթճնշաղի անուրջները» լույս է տեսել 1908 թվին` Թիֆլի-

սում:

4. Երբ քերականականթվականը հանդես է գալիս ոռպես ենթակայի Լրացում, ստորոգյալը դրվում է եզակի թվով` Քսան ուսանող «գերազանց» ստացավ: Տասներկու երեխա ճամբար գնաց: երկու շրջանավարտ աշխատանքի նշանակվեցտեղում: Սակայն չի բացառվում նան նման դեպքում

ստորոգյալների հոգնակի թվով դրվելը` Թսան ուսանող «գերազանց» ստացան: Երկու շրջանավարտաշխատանքինշանակվեցինտեղում: 5. Եթե ենջական արտահայտվածէ որոշյալ դերանուններով` Ս, Դ դիմորոշ հոդերով, ստորոգյալը հոգնակիէ դրվում` Յուրաքանչյուրս մեր անելիքը գրիտենք:Ամեն մեկդձեր գործն իմացեք: Բոլորս իմացանքայդ մասին.

ԵՆԹԱԿԱՅԻ

ԵՎ ՍՏՈՐՈԳՅԱԼԻ

ՇԱՐԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆԸ

Տ 84. Ասվել է, որ հայերենին հատուկ է ինչպես սովորական (կայուն), այնպես էլ շրջուն շարադասությունը(ինվերսիա)(8 8-9-10): ժամանակակիցհայերենի ենթակայի ն ստորոգյալի շարադասությունը պայմանավորվածէ տարբեր գործոններով` քերականականանհրաժեշտությամբ, ընդգծվելու, շեշտվելու հանգամանքով,ոճական հատուկ նպատակներով,ինչպես նան ավանդականսովորությամբ: Տ 85. Սովորականշարադասությամբենթականստորոգյալից սովորաառաջէ դրվում, եթե այն արտահայտվածէ՝ Գոյականով`Տերնները խշշացին: Դիլանդային տապ արավ, պահվեց քարի տակ (ԱԲ): Արնդհայերենէ ծագում, Ծառերդհայերեն են ծաղկում... (ՀՍ): Ածականով`Գեղեցիկըթող ն երազում, ն կյանքում ցոլա հավիտյան (Եվտուշ.): Այստեղ ինչն է գլխավոր, Ուժեղի մոտ միշտ էլ թույլն է մեղավոր (Աթ.Խ.): Թվականով` Առաջինըհաղթեցչորրորդին:Տասնհինգը երկնիշ թիվ էԴերբայներով`ՍտեղծագործելըԿոմիտասիտարերքն էր: Կարդացողը գիտուն կլինի: Չանգստացածըլավ կաշխատի: Դերանուններով հատկապես ընդգծելի է, որ հարցահարաբերական դերանուններովարտահայտվածենթականերըգրեթե բացառապես նախադաս են գործածվում` /)՞/ քեզ ծեժեց, Մարո՛ ջան, ո՞վ անիծեց, Մարո ջա՛ն (ՕԹ): Ի՞նչ կա խանութում: Ովքեր չեն եղել Մատենադարանում,քիչ բան (վ/իմանան հայկական մշակույթի մասին (ՀԶ): /վ Արարատ ունի սրտում, իր մայր լեզուն չի մոռանա (ՀՇ): Անձնականն մյուս դերանուններովարտահայտված ենթականերըհիմնականումազատ շարադասություն ունեն. այն շեշտի ու հնչերանգի հետ: կապվածէ տրամաբանական (այդ թվում Ա դարձվածներով)արտաԲառակապակցություններով հայտված ենթականերընույնպես հիմնականում ճայնադասկիրառություն ունեն` Առաջին ատյանի դատարանըսխալ վճիռ էր կայացրել (Իրավ.): Կյանքիփործ ունեցողները առհասարակքիչ են սխալվում (ԳԹ): Այլ խոսքի մասերով արտահայտվածենթակաները նույնպես հիմնականում նախադաս են դրվում (Դեպի-ն կապ է: Բայցը շաղկապ է: (/յխմ-ը՝ ձայնարկությունն այլն): 2. Ենթական ստորոգյալիցպարտադիրկարգով առաջ է դրվում հեղիմեջ, եթե այն դրված է ուրիշի ուղղակի խոսնակիխոսք-նախադասության բար

քից առաջ: Այսպես` Դելանը կարգադրեց. «Վավաքվեցե՛ք դահլիճում` զեկուցում լսելու»: -

Կոմիտասը,շոյելով տղայի մազերը, հարցրեց. Մա՛նչս, վանեցի՝ես, թե՞ Տարոն աշխարհից:

Նույն կանոնն է գործում նան անուղղակի խոսքի հեղինակի խոսքում` Դեկանը կարգադրեց, որ գնանք դահլիճ` դասախոսություն լսելու: Կռմիտասը, շոյելով տղայի մազերը, հարցրեց` նա վանեցի` է, թե Տարոն աշխարհից: Իսկ եթե հեղինակի խոսք-նախադասությունը հաջորդում է ուրիշի ուղղակի խոսքին, հեղինակի խոսքում պարտադիրկարգով ստորոգյալն է ենթակայիցառաջ դրվում. Բոլորդ հավաքվե՛քդահլիճում, (արգադրեց դեկանը: Սանչս, վանեցի՞ ես,թե՞Տարոն աշխարհից, հարցրեց Կոմիտասը: Ուրիշի խոսքի հետ կապված ենթակա-ստորոգյալի նման շարադասությունը պայմանավորված է տրամաբանությամբ. հիմնավորումն այն է, որ ստորոգյալը պետք է հեղինակի խոսքինծառայի որպես կապի միջոց: Անվանաբայականստորոգյալները նույնպես մեծ մասամբ ենթականեեն շարադասվում՝ հետո րից -

-

-

-

Մեր տունը համր է ու դատարկ, Մեր մռունըորբ (` ավեր (ՎՏ): ով միշտ մահվան մեջ է ապրել, բայց մահ չունի (Գէ): Լուսիկի հայրը ուրախ ու բարի մարդէր (ՀՔ): Սակայն տրամաբանականշեշտ ստանալով` հաճախ նման կառույցներում ստորոգյալն է անցնում ենթակայից առաջ (Գեղեցիկ (ր այդ առավոտը (Րաֆ.): Ես եմ հիմա այդ գործը տնօրինողը, դու ես կատարողը(ԳԹ): Ես նա եմ,

Տ 86. Ենթակա-ստորոգյալիշրջուն շարադասության դեպքերը Հաճախ թե՛ գրավոր ն թե՛ բանավոր խոսքում հարկ Է լինում հատուկ նպատակներովընդգծել ոչ թե գործող անձը, առարկան, այլ անձի, առարկայի գործողությունը,նրա եղելությունը, դրությունը, վիճակը:Այս դեպքում արդեն ստորոգյալն է անցնում ենթակայից առաջ, երբեմն էլ նախադասությանսկիզբը` առաջ բերելով շրջուն շարադասություն: 1. Ենջականստորոգյալից հետո է շարադասվում,երբ հեղինակը հատուկ նպատակովցանկանում է ընդգծել գործողությունը,ընթերցողի կամ Լողի ուշադրությունը հրավիրել հատկապես գործողության, եղելության վրա, այսինքն` խոսողը առաջին պլան է մղում եղելության, դեպքի, երնույթի կարնորությունը:Օրինակ` -

ԾագումԷ մանուկ արնըգարնան Կովկասլեռների ձյունե պատնեշից(ՎՄ):

Ծփում է ծովն ալեծածան, Ծփում է սիրտըտղի, Գոռում է ծովն ահեղաձայն(ՀԹ): Լսվում Է կաքավի թավ երգը: Անտառի խորքում (անչում է միրհավը (ԱԲ): Գեղեցիկ է Սնանը լուսաբացին: Զարթնում է շամբուտների փետրավոր բքնակչությունը(ՎԱ): Ինչպես երնում է բերված օրինակներից,ստորոգյալի նախադաս գործածությունը բնութագրական է հատկապեսբնության նկարագրություններում՝ խոսքը ավելի գունեղ ու տպավորիչդարձնելու նպատակով: 2. Ստորոգյալը նախադասէ գործածվում հատկապեսբանաստեղժծական խոսքում` այն ռիջմավորելու ն հանգավորելունպատակով:

Դոփումեն, դոփում են, դոփում են ծիերը... Գնում են, գնում են, գնում են ծիերը (ԵՉ): Կանչումէ կրկին, կանչում անդադար էն չքնաղ երկրի (արոտը անքուն (1Թ): Գոռում են, դողում Թմկա ձորերը... արկում են, զարկվումդուշմանզորքերը(1Թ): Յ. Ժողովրդականստեղծագործժծություններում` հեքիաթներում, լեգենդներում, բալլադներում խոսքին դինամիզմ հաղորդելու, ասելիքը ավելի աշխույժ դարձնելու հիմնավորումով ստորոգյալը նորից նախադաս է գործաժվում` Լինում է, չի լինում մի խեղճ մարդ` անունը Նազար (ՀԹ): էինումէ մի սար, էն սարում մի ծառ, էն ծառում` փչակ (1Թ):ԼուսակերտԷ ապարանՔը Թադմորի (Ավ.Իս.): Դարեր առաջ (ար բարձրաբերձ պարիսպներովմհ դղյակ (ՀՀ): Դունայի ափին ապրումէ փերին: 4. (Թատերական ռեմարկներում նույնպես ստորոգյալը ենթակայից առաջ է դրվում, որով դրամատուրգը հրահանգավորումէ դերասանների խաղը, ինչպես նան հանձնարարություններէ տալիս ռեժիսորին ու բեմի աշխատողներին` Դռների մեջ եձրնումԷ Օսեփը նրան ընդառաք է գալիս Սալոմեն: Բավականին կահավորված է Օսեփի տունը. առաստաղից կախվածԷէ ջահը: Վանգածմոմերով, պատերիտակ շարված են աթոռներու բազկաթոռներ: Կուլիսներից /սվում է Քալիի ձայնը: Բեմում տիրում է խավար(Գ.Ս.):

ԲԱՅԱԿԱՆ ԵՎ ԱՆՎԱՆԱԲԱՅԱԿԱՆ ՍՏՈՐՈԳՅԱԼՆԵՐԻ

ԲԱՂԱԴՐԻՉՆԵՐԻ ՇԱՐԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆԸ

բայական ստորոգյալը շարահյուսական մեկ միավոր է՝ մեկ անդամ,բայց գլխավոր բաղադրյալ ժամանակներով նախադասության կազմված ստորոգյալները հատուկ նպատակներով,նախադասությանորնէ

87.

Թեն

անդամը շեշտելու անհրաժեշտությամբ, հաճախ տրոհվում են. օժանդակ կամ անցնում է դերբայից առաջ, կամ հեռանալով նրանից` դրվում է այն անդամից հետո, որը շեշտվում է, որն իր վրա է կրում տրամաբանական շեշտը. ուրեմն` օժանդակբայն է այն զորեղ միջոցը, որը տրամաբանական շեշտի, պատկերավորասած, տանող հրթիռն է: Օրինակ` «Վաղուց դու ինձ մոռացել ես» նախադասությունըչեզոք ոճով մի սովորականհաղորդում է եղելության վերաբերյալ, բայց երբ ԵՍ օժանդակ բայը անջատումենք դերբայից ու դնում որնէ այլ անդամի վրա, փոխվում է ինչպես նախադասության ռիթմը,այնպեսէլ` ոճն ու իմաստը, ն տրամաբանականշեշտն էլ տեղափոխվում է այն բառի` անդամի վրա, որից հետո դրվել է ԵՍ օժանդակ բայը: Ահա այդ տարբերակները`Վաղուցես դու ինձ մոռացել (շեշտվեց ժամանակը), Վաղուց դու ես հնժ մոռացել (շեշտվեց ենթական), Վաղուց դու /0ծ ես մոռացել (շեշտվեց ուղիղ խնդիրը): Բայը

Տ 88. Երկրորդականբաղադրյալ ժամանակներով արտահայտված ստորոգյալների բաղադրիչներիշարադասությունը հետնյալ դասավորությունն ունի. նախ դրվում է դերբայը,նրան հաջորդում է /նռնարհվածօժանդակ բայը, ապա լինել բայը՝ իր փոփոխված ձներով` (Այդ մասին նա նախապես` հմացած չի եղել: Ժուկով ԺամանակովՀնդկաստանի Բենարես է լինում ՈւքանաթագավորըՀԹ): քաղաքում տրիրելիս Անվանականհարադրականբարդություններով արտահայտված ստորոգյալի շարադասությունը նման է վերնում նշվածին, այսպես` սկզբում դրվում է անվանականհարադիրը, նրան հաջորդում է օժանդակ բայը, ապա` դերբայը կամ այլ բառ. օրինակներ` Օտարականըմեր ճիստ ու (ացին դեռ չեր հարմարվել(ՍԳ): Նույն շարադասություննունի նան քայական հարադիրներովարտահայտված ստորոգյալը` Վամույթի համբավը դուրս էր եկել հանրապետության սահմաններից(ԳԹ): ներկայացումների սիրահարը ճերս էր մտել ետնամուտքից(Սով.արվ.): 8 89. Անվանաբայականստորոգյալիբաղադրիչներընույնպես շարադասական հետաքրքիր կիրառություններ ունեն: Հայտնի է, որ բայական ստորոգյալները ժխտական դարձնելիս օժանդակ բայն անցնում է դերբայից առաջ (բացի հարակատարից),մինչդեռանվանաբայականստորոգյալի հանգույցը չի տեղափոխվում(Նա իմ ընկերն է. Նա իմ ընկերըչէ): Անվանաբայականստորոգյալի դեպքում նկատելի է մի շատ կարեոր հանգամանք.եթե հանգույցը հեռանում է ստորոգելիից ն դրվում է այլ անդամի վրա, հենց այդ անդամն կ դառնում է ստորոգելի, իսկ նախկին ստորոգելին զրկվում է իր նախկին պաշտոնից. այսպես` Այս կարկաչը վճիտ նրա ծայննէ անգին» (ՎԴ): Այստեղ ծայնն Էստորոգյալը: Եթե է հանգույցը տեղափոխում ենք (առկաչը ենթակայից հետո, այն է դառնում անվանաբայական ստորոգյալ, իսկ ժայնը ստորոգելին` ենթակա. Այս /արկաչնէ վճիտ նրաձայնը անգին:

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅԱՆ

ենթակայով 90| Միայն անդամներով,կազմված

ԵՐԿՐՈՐԴԱԿԱՆ

ԱՆԴԱՄՆԵՐ

ստորոգյալով` նախադասությանգլխավոր նախադասություններովխոսողը, գրողը ծավալուն մտքեր չեն կարողարտահայտել,չեն կարող իրենց զգացմունքներն ու տրամադրություններըլրիվ հաղորդել լսողին, ընթերցողին: Ահա թե ինչու գլխավոր անդամներիհետ նախադասություններումլայնորեն գործածվում են նան /ոացնող` երկրորդականանդամներ,որոնք տարբեր կողմերից լրացնում են ինչպես ծնթակային(նան գոյականով արտահայտված այլ անդամների), այնպես էլ ստորոգյալին(նան անդեմ բայերով արտահայտվածայլ անդամների):Այս նկատառումովէլ երկրորդականանդամներըբաժանվումեն երկու մեծ խմբերի` Ց

ու

պարզ համառոտ

ոյականակամ ն. բայակա անդամների լրացումների: Նախադասության երկրորդականանդամներնէլ իրենց հերթին Հա--

ունե-

իրենց լրացումները, որոնք կոչվում են /դացման լրացումներ: ն Գոյականական անդամի լրացումներն են որոշիչը, հատկացու են ու պարաԲայական լրացումներն անդամի խնդիրներն բացահայտիչը: գաները:Այս անվանումներովեն կոչվում նան լրացմանլրացումները: նշենք, որ /ննդիր ն պարագա լրացումներկարող են ունենալ --՛՛ Վեյտուկ ոչ միայն բայով արտահայտվածանդամները,այլն որոշ ածականներու բայանուն գոյականներ, չյորոնք նախադասությանմեջ հանդես են գալիս նում են

պաշտոններով:

տարբեր

ՅԷ

ԳՈՅԱԿԱՆԱԿԱՆ

ԱՆԴԱՄԻ ԼՐԱՑՈՒՄՆԵՐ

Տ 91. Գոյականական անդամի լրացումները պարզաբանում են գոյականով ու գոյականաբարգործածված այլ խոսքի մասերով հանդես եկող ոչ միայն ենթակաների,այլն այլ անդամների(վերադիրներ,խնդիրներ ու պարագաներ) ոռակական ու քանակականհատկանիշները,նրանց պատկանելությունը, սերումը, ծագումը, ինչպես նան ավելի ստույգ են դարձնում, բացահայտում են այդ անդամներիչությունը, ով կամինչ լինելը: Ըստ այդմ էլ` գոյականական անդամների լրացումները, ըստ իրենց լրացական հատհատկացուցիչ ն բացահայտիչ: կանիշների,լինում են 3

տեսակ. Որոշիչ,

ՏՈԳՈՀՐ-Հ--Կ.

Ր

-

-ա»--

Հծ--Ր

ՈՐՈՇԻՉ

92. |որոշիր

նախադասությանգ̀ոյականով կամ գոյականաբար առնված այէ խոսքի մասով արտահայտվածորնէ անդամիոռակական,քանակական,վիճակային կամ նման հատկանիշներ արտահայտողլրացումն է: Նախադասությանայն անդամը,որն ունի ոոոշհչ, կոչվում է ռռոշյ/ալ: Որոշիչը պատասխանումէ ինչպիսի ո՛ր, որքա՞ն,ինչքա՞ն, որերո՞րդ, քանի՞նրորդ, նան` հնչի՞ց, ինչո վ հարցերին: ՆՈՐ

Որոշչի պաշտոնով ամենից առաջ հանդես են գալիս հատկանշային իսրանց հարաբեարտահայտող բառախմբերը ՝ Թվականը, ծ մասը,որոշյալ, անորոշ, հարրակից դերանունները(ցուցականներ ցահարաբերական,ժխտական,անորոշդերբայի սեռական(տրական) հոլովը, հարակատարն ենթակայական դերբայները, ինչպես նան գռ/ականնեկոթ հոլովի համակարգով`բացի տրակարը` իրենց բառակա՞նիցու հայցականից),որոշչի պաշտոնով հանդես են գալիս այդ թվում նան դարծվածային պակյցությունները, Եթե հատկանշային ինաստ արտահայտող բառախմբերը ՛ն գոյականի ուղղական հոլովը որոշյալների հետ կապակցվում են ուղիղ ծնով, առանց ապա գոյաքերականականփոփոխության,այսինքն առդրությամբ, կանների թեք հոլովները որոշչի դերում հանդես են գալիս կապակցության խնդրառական եղանակով: մաստ

աժոմանը,

Բղոր աղոմամենրու

Ն փաորնեո

ՎԱծականի շարահյուսական

պաշտո8 93. ԱԾԱԿԱՆԸ ՈՐՊԵՍ ՈՐՈՇԻՉ

որո, այն բայերի վրա դրվելիս հիմնականում կապարագայիշարահյուսական պաշտոն): տարու Որոշիչն արտահայտվումէ թե՛ ոռալյականն թե՛ հարաբերականածականներով:Որակականածականըորոշչի պաշտոն է կատարում իր երեք՝ դրական,բաղդատականն գերադրականաստիճաններով )։ ցույց է տալիս առարկաների`անմիջապեսիրենց հատուկ կամ վերագրովի հատկանիշներ` տարբերկողմերով՝ ա) որակական(լավ, վատ, գեղեցիկ, բարի, չար, սքանչելի, հիանալի, լուսավոր, հին, նոր)... Այ, սհրուն աղջիկ, Այ դու (արմրաթուշ, թխամազ Անուշ (1Թ): Մեր հին սազի ողբանվագ,լացակումած լարն եմ սիրում (ԵՉ): բ) գույնը, համը, հոտը որպես հատկանիշ` կարմիր, կանաչ, ոսկեգույն, երփներանգ,համեղ, քաղցր, կծու, դառը, թթու, բուրավետ, հոտավետ... Ես իմ անուշ Ղայաստանիարնահամ բառնեմ սիրում (ԵՉ): Մի ուրու անցավ, Սի գունատ աղջիկ` ճերմակշորերով (ՎՏ)») գ) չափ ու քանակի հատկանիշ (մեծ, փոքր, ծանր, թեթն, երկար, կարճ, խիտ, նոսր, բազմաթիվ, հազարավոր, տասնյակ...)` Միայն մռքորկ նորահարս Մարոն ատեց իր մարդուն (ՀԹ): Անցել են ձեր երկրի վրայով հազարավոր հողմեր .(Վ.Բրուսով): դ) ձեը որպես հատկանիշ (ուղիղ, ծուհ, լայն, նեղ, տափակ, եռանկյունի...) Զրգզագ ճանապարհները տանում էին մի քառակուսի, ցածր կացարան (ԹՆժԺ): ե) տարիքն ու հասակը որպես հատկանիշ (ահել, ջահել,' երիտարեց, տասարդ...)` Եկեք ջահել սիրահարի սերը ողբանք վաղամեռ(ՀԹ): է՛յ, դու ջահել հպարտ հասակ... Մի ծերուկ ձկնորս ն իր պառավ կին բնակվում էին մեծ ծովի ափին (Պուշկին): Բաղդատականաստիճանով արտահայտվածորոշիչներ` Նրա թուխ դեմքը ավելի մռայլ կերպարանք էր ստացել (ԱԽ): Այսօր ավելի գեղեցիկ

նը

՛

տեսք ունեք, օրիո՛րդ (ՆԴ): Գերադրականու` Ամենամեծ, ամենաթանկգանձն էիր դու, Որ քո ոտքով եկել մտել էիր սիրտը իմ (ԳՔ): Զգացածը ամենագերագույնհաճույք էր համար (ԳԹ): երիյւքասարդների որոշիչները ոչ թե աների անմիջականհատկանիշներեն ցույց տալիս, այլ տվյալ առարկային վերագրում են մեկ ուրիշ առարկայիունեցած հատկանիշը, կամ մեկ առարկայի անվանումըմյուսի համար հատկանիշիդերով է հանդես գալիս: Այս դեպքում հատկանիշի պաշտոն կատարող առարկայի անվանումն ստանում ծ, ական,եղենն նման ածանցները ն ցույց է տալիս ոէ յա, ինչից լինելը (քարե, րոշյալի փայտե, ոսկյա, մետաքսյա), ում, ինչին հատուկ լինելը կամ ինչին վերաբերելը (հայրական, պապենական,լեռնային, քաղաքական,քաղաքային, տնային, տնական, դպրոցական, աշակերտական, հրեղեն...):

գտարաբերական ամականըերով արտահայտվ «մրն

Նորից երգում, մորմոքում է աստվածայինԿոմիտասը, Կախարդում ու մոգում է աստվածայինԿոմիտասը Մեր /եռնայյինարշալույսի զով շունչը կա քո երգերում, գարուն ես դու, աշուն չկա քո երգերում (ՆԶ): Անմահական

(ՊՍ):

Աշնանայինքամին ձյան տեղ էր բացում (ՊՂ): Կաշվե բաճկոնով մարնայեց (ԱԲ): Ավելի սովորական է որակական ն հարաբերականածականների` որոշչի պաշտոնում միասնաբար հանդես գալը` Քաղաքայինընդարձակ ու գեղեցիկ այգիները աստիճանաբար վերածվում են քարե, փայտե, երկաթե ու ցեմենտ-բետոնեգեղեցիկ, հաճախ էլ անճաշակ սրճարանների ու գրշերային լուսավոր խաղատների(Մամուլ): Գարնանայինառավոտը խոստանում էր պայծառ ն արնոտ օր (ԱԲ): Գիժ լեռնային մի վտակ խոխոջում էր նրա տակ (ՀԹ): Որոշիչների դերում հաճախ հանդես են գալիս նույն ածականների կրկնված ձները (Մեժ-մեժ խոստումներ էր տալիս: Անուշ-անուշ խոսքեր էր ասում: /Նելոք-/նելոք առաջարկություններեղան: Լավ-լավ բաներ շատ ասվեցին ն այլն): դը ետ

Տ 94. ԹՎԱԿԱՆԸ ՈՐՊԵՍ ՈՐՈՇԻՉ | Թվականով արտահայտվածորոշիչները ցույց են տալիս քանակային մ կարգային հատկանիշ ն արտահայտվում են թվականների բոլոր տեսակներով. Քանակականով (Հայաստանն ունեցե է տասներկու մայրաքաղաք (ԿԲ): Չազարշեփոր հնչեն թող այս առավոտ. (ԳՍ): Մոցարտըյոթ տարեկանում գրել է չոոս սոնետ: Յոթն հարյուր սյուների վրա մարմարե սլանում է աշտարակըերկնասույզ (Ավ.Իս.): «Դասականով (առաջինջութակ, իններորդ ալիք, ութերորդ հրաշալիք, տասներեքերորդշարասյուն ն սովորում է հարյուր տասներկուուտեղ գործածությամբ (Երրորդ կուրսում

ալն): Հաագա, Սա արի ՀԱԻ

սանող: Չռորորռդհարկում կա ծռեք բնակարան): Բաշխականն կոտորակային թվականներով(Ջոկատները բաղկացած են տասներկուականզինվորներից: Ուսանողներիերեքչոռրորդ մասը սովորում է վճարովի):

Տ 95. ԴԵՐԱՆՈՒՆԸ ՈՐՊԵՍ ՈՐՈՇԻՉ

Ասվեց, որ) դերանուններից որոշչի պաշտոնով հանդես են գալիս միայն հա ները,. այսինքն` ածականներինու թվա փոխարինող դերանունները: ն փոխադարձ դերանունները այս պաշտոնում գործածական -

Նաոոնվան

չեն:

ՈՐ

Ցուցականդերանուններըորոշչի պաշտոն կատարելիս առարկաների չտարբերակված հատկանիշներ են նշում տարածականհարաբերությամբ` խոսողին ու խոսակցին մոտիկ կամ հեռու գտնվող առարկաներինկատմամբ` (//մ իմաստուն, բայց համեստ ժողովուրդը աշխարհին տալիս է այնպիսի դեմքեր, ինչպիսիք տալիս են մեծ ժողովուրդները (ԿԲ): Այս վերամբարձ աշխարհին, ա/ս փոխադարձ աշխարհին ի՞նչ ասեմ, որ հասկանա (ՕՍ): Շնորհակալություն Երնանին այն բանի համար, որ նա 2780 տարեկան է (ԳԹ): Տ 96. Որոշյալ ն անորոշդերանուններըցուցականներից հետո նույնպես մեծ կիրառությունունեն այս պաշտոնում: Ի տարբերություննախորդների, սրանք ցույց են տալիս անձերի ու առարկաներիամբողջականքանակականհատկանիշ` առանց որոշակի քանակ, երբեմն էլ տարտամ հատասում ես ես` Մնա՛ս բադրտում, կանիշներ, նշելով`Ամեն վայրկյան սիրով րով ԿՏ տեղ մահը մի է (ՄՆ):( Ուրիշ երգեր են հնչում իմ հոգում (ՎՏ): իննույն երկրում կան ժողովուրդներ, որ ունեն մհ քանի լեզուներ (Հր.Աճ.): Չարցահարաբերական դերանուններնավելի սակավ կիրառություն ունեն որոշչի պաշտոնում, դրանք հարցում են արտահայտում անձերի կամ առարկաներիորակային ու քանակային հատկանիշների մասին` Աշո՛ւն, քեզ հ՞նչ քնքշությամբ, հնչ խոսքերով երգեմ (ՎՏ): Ո՛ռ երկիրն ես սիրում: գիրք ես կարդացել: Քանի՞

ԼԱտոա

որ հուր կա իմ սրտում (Ինչքան

բոլորը քեզ. վառ խնդում բոլորը քեզ (ԵՉ): -

Ինչքան կրակ

ու

-

ուԺխտականդերանուններիցորոշչի շարահյուսականկիրառություն նի միմիայն ոչ մի դերանունը` Ոչ մի երկիր այսքան մայրաքաղաքներչի ունեցել: Ոչ մի տեղ մարդ իրեն այնպես ազատ չի զգում, ինչպես իր տանը:

Տ 97. ԴԵՐԲԱՅԸ ՈՐՊԵՍ

կիրառվում են միայն աճ

ՎՈրոշչի շարահյուսական պաշտոնում ները (բացի համակատարից) անո-. րոշ, հարակատար, ապառնի 2-րդ: Դրվելով ենթակայական, ՞զրա`դրանք գործողության կերպաժամակակայինհատկանիշը համատեղում են առարկաներիհատկանիշների ՈՐՈՇԻՉ

հտ)

գոյականներ

Անորոշ դերբայի միայն բուն սեռականնէ որոշչի պաշտոն կատարում (խմելու ջուր, գրելու թուղթ, կարդալու գիրք, երգելու տրամադրություն), իսկ երբ նույն դերբայի նույն հոլովաձնըդրվում է ոչ թե առարկայի, այլ բայերի վրա, արդեն նպատակիպարագայիպաշտոն է կատարում`Երեխան գնաց ջուր խմելու Նստեցի շարադրություն գրելու: Գնացի գրադարան՝ գիրք կարդալու սրանքսեռական-տրական հոլովով են): Որոշչային օրինակներ. Օ՛, գարնան ամիս, ապրելու ապրիլ:

բերում ես ծաղիկներ ու կյանք, Ինչո՞ւ դու դարձարմահվանտարելից(ՍԿ): Դու որ

Նորակառույց դպրոցին կից բարեկարգվել էին նան երեխաների/խահրապարակնու սպորտդահլիճը(Կումայրի): Հարակատար դերբայով արտահայտվածորոշիչը ցույց է տալիս առարկայի գործողությունից առաջացած հատկանիշ,թե խոսելու պահին ինչ վիճակում է որոշյալը (հոգնած մարդ, ծաղկաժծ ծառ): կարոտաժծ սրտի համար ոչ մի ուրիշ հեքիաթ չկա... Մեր հին սազի ողբանվագ, /ացակումած լարն եմ սիրում (ԵՉ): Դադրաժ,բեզարաժծ, |ա՞ր ջան... (Ավ.Իս.): ...Խոսուն վկա կոտորածի Ու վճիտ աչք ցամքաժ ղալու

լ

-

(ացի (ՊՍ):

Ենթակայականդերբայով որոշիչը արտահայտում է առարկայի` /նԹացքի մեջ եղող, գործող հատկանիշ (երգող շատրվաններ, վազող առու, հմայող հայացք): Տաճարի շուրջ սուրբ-սուրբ վանքեր` Չնչող,շնչող, կանչող զանգեր... Դու հանգրվան, (անչող փարոս (ՊՍ):

Թեն սակավ կիրառությամբ,որոշչի պաշտոն է կատարում նան այսպես կոչված ապառնիերկրորդ, դերբայը, որը ձնավորվում է ԻՔ վերջավորությամբ (գրելիք, խոսելիք, կառուցվելիք, քանդվելիք): Ակնհայտ է, որ ժամանակակիցհայերենում նման կազմությամբ ապառնի դերբայների ճնշող մեծամասնությունը գոյականացել է` ուտելիք, խմելիք, գալիք, վառելիք, հավատալիք, անելիք ն այլն: Բերենք որոշչային մի երկու օրինակ` Գալիք դու իմ սեր, իմ հույս, իմ տեր (ԳԹ): Ուղարկվելիք գրությունը պետք է հանգամանորեն քննարկվի հանձնաժողովում(Մամուլ): Կառուցվելիք Հյուսիսային պողոտանլինելու է ն ժամանակակից, ն ազգային ոճով:

Տ 98. ԳՈՅԱԿԱՆԸ ՈՐՊԵՍ ՈՐՈՇԻՉ չ Որոշչի շարահյուսական պաշտոն իր բոլոր հոլովներով, բացի կատարում է նան գոյական անունի տրականից ու հայցականից:Այս դեպքում մեկ անձի կամ առարկայի հատկանիշը որոշում է մեկ ուրիշ գոյական`ուղիղ կամ թեք ձներով, մի դեպքում որոշելով տվյալ առարկայի` որոշյալի կռչումը, պաշտոնը,զբաղմունքը, ով կամ ինչ լինելը (դերասանՎահրամ Փափազյան, նկարիչ ՄարտիրոսՍար119

յան, օպերային ծրգչուհի Գոհար Գասպարյան,բանվոր Պողոս, գյուղացի ամբո), մի այլ դեպքում` /հնչհ ժառայելը, ինչի համար օգտագործվելը (թեյի բաժակ, դռան բռնակ, Ծաշի գդալ, պատի պաստառ, (ուսամուտի ապակի), մի ուրիշ դեպքում` ինչից լինելը (մետաքսից հագուստ, քարից տուն, կաշվից կոշիկ), չորրորդ դեպքում ցույց է տալիս առարկայի /հնչպյիսինլինելը, ինչով պատրաստվածլինելը (խելքով երեխա, ճամուսով կին, համով ն այլն: Ըստ այդմ էլ` գոյականնեզրույց, թանով ապուր, մսով կարկանդակ) րով արտահայտված որոշիչները արտահայտվում են գոյականներիտարբեր հոլովներով: Ուղղական հոլովով`Չայաստանաշխարհ` երկիր դրախտավայր: Մասիս սարը հայ ժողովրդի խորհրդանիշն է: Անցնելով Այխուրյանգետը՝ մտանք ճԱնիքաղաքը (Մամուլ): ՁռռավարԱնդրանիկի, երգահան Կոմիտասի, բանաստեղծ Թումանյանի անունները կհիշվեն հավետ (ԳԹ): Մայր Արաքսի ափերովքայլամոլոր գնում եմ (ՌՊ): Սեռականհոլովով դրված գոյական որոշիչները հաճախ շփոթվում են հատ կացուցիչների հետ. դրանք կարելի է տարբերել միայն իմաստայինառումներով ու հարցադրումներով, օրինակ` «(Լուսամուտիապակին կոտրվեց քամուց» նախադասությանմեջ /ուսամուտի բառը հավասարապես ն՛ որոշչի իմաստ ունի, ն՛ հատկացուցչի, եթե հարցադրումըկատարվիհ՛նչհ ապակին,այն բնականաբարկդիտվի որպես հատկացուցիչ,իսկ եթե` ո՛ր ապակին,ապա կդիտվի որոշիչ, ինչպես` «Խանութում վաճառվում է /ուսամուտի ապակի»: Կամ` Եթե երեխային խնդրեսմի բաժակ բերել, նա կհարցնի` ո՞ր բաժակը` սուրճի՞, ջրի՞թեյի՞,գինո՞ւ,օղո՞ւ, թե՞գարեջրի: Այդպեսէլ որոշիչներ են հետնյալ ընդգծված բառերը` Մեր Օհանը ծրե/նայիխելք ունի. ամեն ինչի հավատում է: Այ տղա, աղջկա բնավորություն ունես. տղան այդքան խռովկան չի լինի: Սեղանը ծածկված էր սեղանի սփռոցով, վրան դրված էին (ռնյակի, գինու ն շամպայնիբաժակներ, մոգերիափսեներ ն թեի գդալներ: Բացառականովդրվող գոյական որոշիչները համարժեք են հարաբերական ածականներին (ծղոտից գլխարկ ժղոտե գլխարկ, արժաարծաթե գդալ): Բնագրային օրինակ` Հեռավոր գյուղից թից գդալ Թիֆլիս եկած տղան հագել էր մահուդից հնամաշ կապա, բռդից զոլավոր գուլպաներ, ծզան կաշվից տրեխներ, իսկ գլխին դրել էր գառան մորթուց պոպոզավորգլխարկ (ՍԳ): Գործիականհոլովով դրվող գոյական որոշիչները ցույց են տալիս անձի կամ իրի մի բանով օժտված լինելը, մի բան կրելը. օրինակներ` Այն քաղցր ձայնով տղան թող մոտենա ինձ, դիմեց Կոմիտասը վերջին շարքում կանգնած տղաներին (ԳԹ): /Խելքով ու շնորհքով երեխան դեռ մանկությունից է նկատվում: 2եշնափտայտով ծերունին ու ակնոցով երիտասարդը ինչ-որ մեկին էին փնտրում (ԱԳ): Գոյականիներգոյական հոլովով նույնպես որոշիչներ են դրվում, թեն դրանք շատ սակավադեպեն ն հիմնականում տեղր իմաստ են արտահայտում: Օրինակներ՝ `

-»

-»

-»

-

-

Հիշում եմ մորս ձայնը` սարերում... Հայաստանիդեսպանը ֆոանսիայում խոսեց հայոց ցեղասպանությանմասին: Ֆակուլտետի ներկայացուցիչը ռերկտորատում նոր խնդիրներառաջադրեց: Հատկապես վերջին օրինակներում որոշիչների դերը պայմանավորված է հնչերանգով ն շարադասությամբ. եթե ֆոռանսիայումն ռեկտորատում բառերը արտաբերվենստորոգյալների հետ, կվերածվեն տեղի պարագաների, այսպես` Ֆրանսիայում Վայաստանիդեսպանը խոսեց հայոց ցեղասպանության մասին: Ռեկտորատումֆակուլտետի ներկայացուցիչը նոր խնդիրներ առաջադրեց: Այս դեպքում հարցադրումըկլինի ոռտե՞ղ,իսկ որոշչի դեպքում հարցը կլինի ռ՛թ դեսպանը (Ֆրանսիայում գտնվող), ֆակուլտետի ոռ ներկայացուցիչը (ռեկտորատի անդամ): Որոշչի դեպքում ներգոյականով դրված անդամները պետք է արտաբերվեն ոչ թե բայերի, այլ գոյականների հետ:

Տ 99. ՄԱԿԲԱՅԱԿԱՆ ՈՐՈՇԻՉ

Մակբայը շատ սակավ դեպքերում է դրվում գոյականների վրա` որոշչի պաշտոնով. այն դեր է կատարում հատկապես բայանուն գոյականներիվրա դրվելիս3. Մեքենայի առագ ընթացքըկեռմաններումվտանգավորէ: Քննիչի (րկին հարցաքննումըհամբերությունիցհանեցամբաստանյաչ լին: -

որոշչի

Տ 100. Ինչպես նշվեց, մակբայները հիմնականում որոշիչ են դառնում բայանուն գոյականների համար: Հասկանալի է, որ բայանուն գոյականները գործողության իմաստ են արտահայտում ն դրա համար էլ ավելի շատ խնդիր ն պարագա լրացումներ են ստանում, քան որոշիչ, բայց, այնուամենայնիվ, ստանում են նան որոշիչ լրացումներ: Ահա օրինակները` Լուրերի երեկոյան թողարկումը հագեցված էր նորություններով:Ձիու` այդքան դանդաղ վազքը զայրացնում էր հեծյալին: Տոմսերի` ամենուրեքվաճառքը մարպահանջը զայդաշատ էր դարձրել դահլիճը: Ուսման վարձերի անոհապաղ րացրելէր ուսանողներին: Այստեղ պետք է նկատի ունենալ մի կարնոր հանգամանք. հաճախ բայանվան որոշիչ ն խնդիր ու պարագա լրացումները շփոթվում են իրար հետ. չշփոթելու համար պետք է նկատի ունենալ երկու բան` հարցադրումըն շարադասությունը: 1. Ելնելով թայանուն գոյականիիմաստից` պետք է հարցադրում կատարել. եթե լրացման համար տրվում են ո՛ր, հնչպիսի՞ հարցերը, ուրեմն տվյալ լրացումները որոշիչներ են, ինչպես` «Լուրերի երեկոյան թողարկու«Տոմսեմը» (ոռ թողարկումը), «Ձիու դանդաղվազքը» (ինչպիսի՞ վազքը), րի ամենուրեք /| արագ // դանդաղ վաճառքը (ինչպիսի՞ վաճառքը): Այս դեպքում հնարավոր չէ այլ հարցադրումկատարելը,ուրեմն` բայանուն գո39

Այս մասին հանգամանորենտե՛ս մ.Ս.Մաքսուդյան,Բայանուն գոյականը Ժամանակակից հայերենում, Ե., 1984:

յականների լրացումները որոշիչներ են- Մինչդեռ հետնյալ օրինակներում հնարավոր չէ ոռ ն հնչպիսի՞հարցերի առաջադրումը` «հանդիպում այգում» (որտե՞ղ), «ելույթ Ազգային ժողովում» (որտե՞ղ), «հաղորդում Սոսկվայից» (որտեղի՞ց),«թռիչք ինքնաթիռով» (ինչո՞վ): Ուրեմն, վերջին օրինակներում բայանունլրացյալների լրացումները որոշիչներ չեն: 2. Բայանուն գոյականներիլրացումների որոշման միջոց է նան շարադասությունը: Բերված օրինակներից էլ շատ որոշակի նկատելի է, որ որոշիչ լրացումները նախադասեն (լուրերի երեկոյան թողարկում, ձիու դանդաղ վազք...), մինչդեռ խնդիր ն պարագա լրացումները ծտադաս են(թռիչք ինքնաթիռով,հանդիպումայգում): Տ 101. ԿԱՊԸ ԻՐ ԽՆԴՐԻ հետ նս կարող է որոշչի պաշտոն կատարել (մի թզի չափ հող, Փոփուրի պես լավաշ, լեռան վրայի ձյուն): Սեփականշնորհմանմասին որոշումը լավ չընդունվեց ժողովրդիկողմից (Իրավունք):

(0շվԲԱՌդԱԿԱՊԱԿՑՈՒԹ

Տ արտահայտվածորոշիչները ավելի բազմաբնույթ են: Դրանք լինում են ինչպես սովորական բառակալպակու ցություններով, այնպես էլ` դերբայականդարձվածներով դարձվածային երկուականօրինա շուն էր` տերեաթափով,արնի նվազ ջերմությամբ,դառնաշունչքամիով (ԱԲ): /Թուխժամերով,մետաքսեբարակ զգեստներով տասներկու պարուհիները նազանքով ու ներշնչանքով պարում էին «Իլիկներով պարը» (Սով. արվ.): Վրացանըուսին որսորդը գյուղ իջավ: Ամբողջ կյանքը իր ժողովրդի երգարվեստին նվիրածԿոմիտասը աշխարհասփյուռդարձրեցհայ երգարվեստը(ՄԳ): .

Ոսկու գահերը հաստատողմի տուն չկա քո երգերում... Դարերիգանծըմեզ բերող կամուրջը կա քո երգերում (ՆԶ):

Ամբողջ կյանքում իր խաչը կրող մեր ժողովուրդը դեռ շարունակում է կրել (ՈՒԴԲ):Երեխայի` պատի ծեփ դարծաժծ գույնը անհանգստացրեցբուժքույրերին (Մամուլ): ՈՐՈՇՉԻ

ԵՎ ՈՐՈՇՅԱԼԻ

ԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

որոշիչ-որոշյալի համաձայնությու103) ժամանակակից տվելվ̀երացել այն գրաբարին, ինչպես` միովբա-

Ց նը տեղի է

հայերենում հատուկ էր մեծ վարդապետ,մեծք վարդապետք,մեծաց վարդանիզ,մեժավ մասամբ, պետաց,տանէ մեժէ, եղբարք հարազատք,Մեծիտանն Կիլիկիոն այլն: Ժամանակակից հայերենում որոշիչն ու որոշյալը առավելապես առդըրությամբ են կապակցվումիրար հետ, որոշյալի րրոշիչը վրա դրվում է ուձնով ն նրա հետ չի համաձայնում (խելոք խելոք ուսանողից, ուսանող, ելոք ուսանողներ, խելոք ուսանողներից,խելոք պատասխան,խելոք պատասխաններով ն այլն): 122.

է.

/ Սակայն կան մի շարք դեպքեր, երբ հոգնակի որոշիչների հետ որոշյալները նույնպես հոգնակիթվով են դրվում, Երբ ածականով կամ գոյականով արտահայտված որոշիչները կրկնվում են (մեժ-մեծ խոստումներ տալ, մանր-մունր հարցեր չշոշափել, սուտ ու մուտ բաներ չասել, /այն-լայն փողոցներ, շարան-շարան մարգարիտներ, թել-թել նյարդեր...):

Փ

Փունջ-փունջ աղջիկներսարերը ելան` Վիճակ հանելու աշխույժ երգերով (ՀԹ): երբ որոշիչները բազմազանությունեն արտահայտում (անթիվ մարդիկ, քազմաթիվ երեխաներ, անհամար առաջադրանքներ այլազան հարծաղիկներ: Բազմաթիվդպրոցականներ ցեր, Քազում գույնզգույնծաղիկներով դիմավորեցինհերոսին): գ) եթե բազմակի որոշիչները վերաբերում են տարբեր որոշյալների (կարմիր ու սպիտակ մեխակներ, /այն ու ընդարձակ սենյակներ, /նելոք ու բանիմաց ուսանողներ, կարճու երկար խողովակներ):. Լավ ու վատ օրեր տեսած մեր ժողովուրդը արդեն ընտելացել է այս դառն ու դաժան, այս առ ու փախիտարիներին(Մամուլ): Քանակականթվականներովարտահայտվածորոշիչների հետ որոշյալները դրվում են ինչպեսեզակի,այնպեսէլ հոգնակիթվերով: զակի թվով են դրվում` (մեկ) թվականովարտահայտվածորոշչի հետ որոշյալը բնակա( (մի ծաղիկ, մեկ գիրք, մեկ հարց, մի պատաս-

(աջմի

րաբար դրվում-1 եզանի թվովորոշիչների

Դշսագ

ան

հետ գոյական որոշյալները բարձր թվականով են նույնպես եզակի թվով են դրվում, եթե որոշյալները անորոշ. առումով գործածված(Երկու Սապիտան,հինգ երեխա,քսանհինգ գիրք, հարյուր երեսուներեք ծառ, երկու հազար չորս հարյուր իննսունինը դիմորդ): (Չի բացառվում նան հոգնակի թվով դրվելը՝,«Երեք հրացանակիրներ»,«Քրիստոսի տասներկու առաքյալներ» գ) Որոշյալները եզակի թվով են դրվում, երբ որոշիչները չափ ու քանակի միավոքներ են, որոնց հետ կան այլ գոյականներ (հարյուր գլուխ անասուն, երեք թեյի գդալ շաքարավազ, երկու բաժակ գինի, տասը տուփ լուցկի, երկու դատարկ շիշ):

նկարը)/

Տ 104. Որոշիչներըհոգնակիթվով են դրվում, եթե` ա) որոշյալները գործածված են հոդերով կամ հոլովված են (Նրա երեք տղաներն էլ ծառայել են բանակում:Քսանհինգ աշակերտներս այս տարի դարձան ուսանողներ: Երու տղաներիցսմեծն ամուսնացել է, մյուսը ծառայում է: Հինգ ընկերներովծովափ գնացինք: բ) Երբ որոշչի ն որոշյալի արանքում մեկ ուրիշ որոշիչ է ընկնում ( յինգ փոքրիկ երեխաներ իրենց սենյակն էին կարգի բերում: Գյումրիում երեք հարյուրից ավելի կիսավեր տներ են մնացել: Ֆակուլտետի երեսուներկու

ռեկտորատի կողմից պատվոգրերստացան): առաջադեմ ուսանողներ

դեպքերում որոշյալը կարող է դրվել նան եզակի թվով (Երկու երիտասարդմասնագետեկան գյուղում աշխատելու (ՍԳ): Նման

'

կույս աղջիկ բերեք արմաղան, Քառսուն Քառսուն կարճ(նիկ, որ երկանք աղան,

Քառսունն

էլ երկար, որ ուղտեր բառնան... (1Թ):

Դերանվանական

որոշիչները, ըստ իրենց բառիմաստայինառանձնա| հատկությունների, պահանջում են ն՛ եզակի, ն հոգնակի թվերով որոշյալներ. այս, այդ, այն դերանունների հետ որոշյալները հավասարապես են դրվում թե՛ եզակի ն թե՛ հոգնակի թվերով` այս, այդ, այն տղան- (տղանեոը), ուսանողը (ուսանողները), գիրքը (գրքերը) դաշտը- (դաշտերը), մարդը-(մարդիկ) ն այլն: բ) այսքան, այդքան, այնքան, այսպիսի, այդպիսի, այնպիսի դերանունների հետ նույնպես դրվում են ն եզակի, ն՛ հոգնակի որոշյալներ (այսքան մարդ-(մարդիկ),այդքան երե/խնա(երեխաներ) այսպիսի ուսանող- (ուսանողներ): դ) ամեն, ամեն մի, յուրաքանչյուր, ամբողջ, ողջ, ոչ մի դերանուն-որոշիչների հետ որոշյալները դրվում են մհայն եզակի թվով (Ամեն ուսանող պարտավոր է ենթարկվել համալսարանի կարգ ու կանոնին: Յութպքանչյուր պատգամավորնախ ժողովրդի մասին պիտի մտածի: /չ մի դպրոցական ծրե/սադպրոցից դուրս չպիտի մնա): դերանվանհետ որոշյալները դրվում են միայն հոգնակի թվով (Բոլոր ուսանողները գնացին միտինգի: Բոլոր ծառերը ջրել եմ: Բոլոր երեխաները շրջապատել էին Ձմեռ պապիկինու Ձյունանուշիկին):

(ն)

-

-

(եյԲոլոր

ՈՐՈՇՉԻ

ԵՎ ՈՐՈՇՅԱԼԻ

ՇԱՐԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆԸ

րերով

ժամանակակիցհայերենում որոշիչն ունի թե՛ սովորական ն թե՛ : Սովորական շարադասությամբ Ա է դրվում Որոշչի այդպիսի գործածությունը երբեմն պայմանավորորոշլալից առաջ: ված է նրա խոսքամասայինպատկանելությամբ:Այսպես, օրինակ՛/գոյ/ակ նի տարբեր հոլովներով արտահայտված որոշիչները հիմնականում աշաջադաս գործածություն ունեն, երբեմն էլ դրանց առաջադաս գործածությունը դառնում է/նհստ պարտադիր: Քննենք դրանք: Գոյականիուղիղ ն թեք հոլովներով արտահայտվածորոշիչները գրեթե բացարծակապեսնախադասեն դրվում: Ետադասիոչ մի գործածության չենք հանդիպել. փորձենք տեղափոխել հետնյալ որոշիչ-որոշյալների տեղերը` անհնար է. ստացվում են արհեստական` հայերենին անհարազատ կառույցներ. Տ

Ուն

105) շա

էլ ինչու ես քարը թողնում քարի վրա, քար աշխարհ

(Ավ.Իս.): ՛

Քեռի Խեչանը դեսից-դենիցխոսելով` թեյ խմեց (ՀԹ): Նահապետը երեխայի բնավորություն ուներ (ՀՔ), /Թեյթրբաժակը կոտրվեց: Բրդրց գուլպաներըտաք են պահում: /Թանովապուրըհամով էր: Թերնս հնարավոր է տեղափոխելուղղականով դրված որոշիչ-որոշյալների տեղերը (այն էլ շատ սակավ դեպքերում), բայց այդ դեպքում որոշիչը դադարում է որոշիչ լինելուց ն վերածվում է քացատրություն տվող բառի. գրավոր խոսքում այն պետք է դնել փակագծերիմեջ: Համեմատիր հետնյալ նախադասությունները`«Հայ երգարվեստիմասին հրաշալի դաճախոսություն կարդաց եռաժշտագետՌ.Աթայանը»ն «Հայ երգարվեստի մասին հրաշալի դասախոսությունկարդացՌ.Աթայանը(երաժշտագետ): Թվականներով արտահայտված որոշիչներընույնպես նախադաս են` գործածվում` հազար տարով, հազար դարով առաջ թե ետ, ինչ կա որ (ՀԹ): հնագետ էր... Առաջին ձիավորը Եթե որոշչի դերում միաժամանակհանդես են գալիս դասական ն քանակական թվականներ, նախ` դրվում է դասականը, ապա` քանակականը՝ Երնում էր, որ առաջին երկու ձիավորըքաղաքի մարդիկ են (ԱԲ): Քննության կմտնեն նախ առաջին չորս ուսանողը, ապա` մյուսները: Դ Դերանուններովու անկախդերբայներովարտահայտվածորոշիչները ունեն` Ախր ուրիշ տեղ նույնպես հիմնականում նախադաս գործածություն Հողի մեջ այսքան օրհնությունչկա (ՀՍ): Ամբողջաշխատանքըկատարեցին հնչ-որ վերանորոգմանգրասենյակիքոլոռ ծառայողները (ԵԵ): Չանգստանալու Ժամանակըլրացավ: /Խմելու ջուրը պետք է խնայել: Որոշչի պաշտոն գերազանցապեսկատարում են ածականները,որոնք սովորական շարադասությամբ նույնպես նախադաս են դրվում` Սպիտակ շղարշը յուր թափանցիկծալքերով սքողում էր վեհափառ գլխի այդ սիրուն

(Բն

զարդը

(Րաֆ.):)

1063ատուկ

Տ պետք է ընդգծել, որ գեղարվեստական գրակլանության` ենք որոշիչների ավելի շատ մեջ, հատկապես չափածոյում հանդիպում Ետադաս որոշիչները շարադասության շրջուն, քան սովորական դեպքերի: կենդանի, լիրիկականշունչ են տալիս, խոսքը դարժբանաստեղծությանը նում ավելի քնարական.շրջունությունը նան բանաստեղծությունըհանգավորելու ն ռիթմը պահելու, ինչպես նան միատարր հնչերանգությունը փոխելու, խոսքին վայելչություն ու բարձր ոճ հաղորդելու լավագույն միջոց է: Ետադաս որոշիչները, եթե մեկ բառով են արտահայտված,սովորաբար չեն տրոհվում որոշյալներից` Զմրուխտ երգեր, երազներ շքեղ Գարնան վարդերի հետ եկան, գնացին, Համբույր ծաղկաբույր ն սեր հրաշագեղ Գարնան հովի հետ եկան, գնացին (Ավ.Իս.): Եթե ետադաս որոշիչները մեկից ավելի են, անպայման տրոհվում են բութ նշանով՝

՛

նուրբ (ՎՏ):

Մայրսուներձեռներբարակ, Մոմե մատներ՝ ծրկար.ու

Իրիկունն եկավ, տնետուն մտավ, վառեց ճրագներ` (արմիր ու պայծառ... Գիշերն էլ եկավ ու քնածներուն Բերեց երազներ` ճ/նշուն ու զառ-վառ (Ավ.Իս.):

) Հիշում եմ դեմքը քո ժեր, Մայր իմա̀նուշ ուանգին (ԵՉ): Վերջինձիավորըքթի տակ մռմռում էր մի երգ` մելամաղծոտու հուսա(ԱԲ): Քանի որ ժամանակակից հայերենում որոշիչը հր որոշյալի հետ չի համածայնում, այդ պատճառով էլ հաճախ նույն որոշիչը կարող է վերագրվել ինչպես իրենից առաջ, այնպես էլ իրենից հետո դրվող գոյականին: Այսպես, օրինակ` հատ

Տունը ծառին հենվել էր կորացած մեջքով Ու երգում էր ասես Նաիրյան երգ մի հին... Այդ երգի մեջ անբառտխրություններ կային (ՎԴ):

Այստեղ անբառ որոշիչը հավասարապեսկարող է վերագրվել ինչպես երգ, այնպես էլ` տ/սրությունգոյականներին: Եթե անբառ որոշիչը վերաբերում է տ/խրությունը որոշյալին, ապա այն «ա/դ երգի մեջ» (ապակցությունից պետք է տրոհվի հնչերանգով: Իսկ եթե անբառ որոշիչը վերաբերում է երգ գոյականին, ապա մեջ բառից պետք է անջատվի բութով` Այդ երգի մեջ՝ անբառտխրություններ կային: Բառակապակցություններով արտահայտված որոշիչները նույնպես կարող են որոշյալի նկատմամբն նախադաս,ն՛ վերջադաս դիրք ունենալ: Ահա վերջադասիմի քանի օրինակներ` Նա խանդավառմի պատանիէր` /Ուրախության ցոլքն աչքերում: Դրսում կանգնած են ճամբարի պետը, կոմենդանտը,գլխավոր բժիշկը` սն ակնոցներովու սպիտակխալաթով (ԳՄ): Ինչպես երնում է բերված օրինակներից, ետադասբառակապակցություններով, այդ թվում նան դերբայական դարձվածներովարտահայտված որոշիչները տրոհվում են բութով. միջադասիդեպքում դրանք տրոհվում են Ստորակետով`Կանաչազարդ դաշտավայրը, ցողված վաղորդյան մարգարիտներով, վառվում էր ծիածանի ամենանուրբ գույներով (Րաֆ.): Նախադասի դեպքերում չեն տրոհվում` Իմ տեսչությանը հանձնված բերդի դռները բաց են քո առջն (Րաֆ.): Կարծ տաբատով ու սն ակնոցավոր օտարականը նկարահանում էր տեսարանը: Եթե դերբայական դարձվածով արտահայտվածորոշչից բացի որոշյալն ունի նան այլ որոշիչներ, ապա դրանք շարադասվում են վերջինից հետո` Լեռների բարձր գագաթներից արագորեն գահավիժող գարնանային ջրերը ամբարվումէին /եշան ստորոտում մի մեծ ջրամբարում: կառուցված Բազմակի որոշիչների դեպքում (եթե դրանք համասեռ են), շարադա126

սությունը իրար նկատմամբ ազատ է, իսկ որոշյալի նկատմամբ`նախադաս (Քաղցր, հյութալի, բուրումնավետխաղողից դժվար էր հրաժարվել): Իսկ եթե որոշիչները անհամասեռ են, կամ արտահայտվածեն որակական ու հարաբերականածականներով, այս դեպքում արդեն շարադասական որոշակի կարգ գոյություն ունի. ա) նախ դրվում է հարաբերականածականը,ապա` ռռակականը,քանի որ հարաբերականածականներըավելի առարկայականեն: Նույն ճանապարհով վրանների կողմն էր բարձրանումմի մարդ` գոտկում` պռդպատե փայլուն մանգաղը(ԱԲ): Քարեբարձր պարիսպըանանցանելիէր: բ) Եթե որոշյալն ունի ածականներովն թվականներովարտահայտված որոշիչներ, նախ դրվում են թվականներով, ապա` ածականներով արտահայտվածները`Տասնմեկ երիտասարդբրազիլիացիներ2:0 հաշվով հաղթեցին գերմանացի ֆուտբոլիստներին: ծռկրորդ համաշխարհային պատերազմում զոհվեցին մոտ 48 հազար հայեր (Մամուլ): Իսկ եթե թվական որոշիչն է անմիջապես վերաբերում որոշյալին, այն էլ ավելի մոտ է դրվում նրան: Եթե նախադասությանմիննույն անդամն ունենում է ն՛ որոշիչ, ն՛ հատկացուցիչ լրացումներ, այդ դեպքում, որպեսզի որոշիչը չվերագրվի հատկացուցչին, դրվում է նրանից հետո, այսպես` Դրանք անձավի նախկին բնակիչներն էին, իրենց տեղը սիրով թողեցին կղզու սրբազանհյուրերին (ՐաՖֆ.):Գիրքը Սոնայի անբաժանընկերն է: Ծիրանը Չայաստանիարնահամ

է: պտուղն

Իսկ եթե անհրաժեշտ է, որ որոշիչը վերագրվի հատկացուցչին, ապա պետք է դրվի նրանից առաջ, ինչպես` Նա լսում էր հնօրյա ձիերի դոփյունը (ԱԲ):

Անվերջգիշերի մռայլ վիհերում մենակ սիրտն է ցավագինճչում (ՎՏ):

Իմ

ՎԱՏԿԱՑՈՒՑԻՉ

Տ 107. Գոյականով արտահայտվածենթակայիկամ նախադասության անդամի պատկանելությունը,հատկացումը,վերաբերումը,սերումն ու ժագումը ցույց տվող լրացումը կոչվում է հատկացուցիչ: այլ

Հատկազու

ո՞ւմ,

ում է

բուն սեռական

է հոլովով ն պատասխանում են հատկացյալի հետ (ո՞ւմ

որոնք տրվում նչերի` հարցերին,

Գիրքը): Նախադասության այն անդամը, որն ունի հատկացուցիչ, կոչվում է

հատկացյալ: Ի մտաարբերություն արնմտահայերենի, արնելահայերենում հատկացուցիլ/ըորոշիչ հոդչի ընդուճում՛ Այնընդունում է միայնստացա-.

կան հոդ՝Ս,4:1

ՏՈՐ

Դ

ադասությանմեջ կարելի

է ցույց

տալ

հատկացուցչի ի127

մաստային 3 դրսնորումներ.«Մարտիրոս Սարյանի նկարը կախված է պատից»: Այստեղ ճարը ենթակայիհատկացուցիչն է ՄարտիրոսՍարյանիգոյականական անդամը, որը հավասարապեսցույց է տալիս ամենից առաջ սերում ն ծագում (քանիոր Սարյանընկարիչ է, առաջինհերթին մարդ մտածում է, որ այդ նկարը Սարյանն է նկարել): Մյուս դեպքում կարող ես մտածել, որ Մ.Սարյանըգնել կամ նվեր է ստացել ինչ-որ նկար ն կախել իր տան պատից: Այս դեպքում հատկացուցիչը ցույց է տալիս պատկանելություն` Նկարը պատկանումէ Մ.Սարյանին:Երրորդ դեպքում կարող ես մտածել, որ Մարտիրոս Սարյանի դիմանկարն է կախված պատից, այս դեպքում էլ հապկացուցիչը ցույց է տալիս վերաբերություն:

(Մատկացուցիչն

արտահայտվումէ` որսկան շունը մեկ նայում էր տիրոջը, Անտառապահի ` մեկ` Դիլան դայուն (ԱԲ): Կոմիտասիերգերը կապրեն այնքան, որքան` հայ ժողովուրդը: Իմ մայր հայրենիք, դու սրտիս մեջ Առարկալանիշ դերանուններով ես (ՀՇ): Ամրակուռ է մեր հոգին` Դարերի զավակ (ՎՏ): Ոչ մելի կարծիքը հաշվի չառավ: Նշելի է, որ անձնական դերանուններիառաջին ն երկրորդ դեմքերի եզակի ն հոգնակիթվերով դրված հատկացուցիչներըկարող են փոխարինվել ստացականՍ, Դ հոդերով,որոնք դրվում են հատկացյալներիվրա. այսպես` հմ խոսքը խոսքՍ, մեր պահանջները պահանջներՍ,քո առաջարկությունը առաջարկությունԴ,ձեր սրտերը -սրտներԴ:Բերենք բնագրային օրինակներ` -

-

-

Վշտից նորից մեռավ հայրս՝ Ասաց` որդիՍ- թե կուզես Հողը թեթնլինի վրաՍ` ՏունՍ կիսատ չթողնես (ՀՇ): Թող աչքիՍ բոցը քո փշերն այրի (ՀՇ): Պետք է խուսափել Մ ն Դ հոդերը դերանունների հետ գործածվող սխալ ձներից, ինչպես` Ես Իմ խոսքՄ եմ ասում, դու Քռ խոսքԴ ես առաջ տանում:

Հատկացուցիչն արտահայտվում է նան գոյականաբարգործածվող աժականներով (Չարի վերջը եկել է: Գեղեցիկիհմայքը գերել է), թվականով (Դարյուրի կեսը հիսուն է: Առաջինիպատասխանըգերազանցէր), դերբայներով (երգողի ձայնը հեռվից էր գալիս: Ձերուցողի փաստերը համոզիչ էին: Տեսածիս մի մասը կատարվեց):

ՀԱՏԿԱՑՈՒՑՉԻ

որ

ԻՄԱՍՏԱՅԻՆ

ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Տ 108. Ամենիցառա արտահայտո Մ.Աբեղյանը նշում է սեռականի՞միշարք

հատկանիշն ալն այսինքն` գույցէ տալիս. հատկանիշներ,որոնք

այս

կամ այն չափով ու իմաստային հարաբերություններով հատկացուցչային արժեք ունեն. ա) հբրն մասի ն ամբողջի հարաբերություն ( ծառի ճյուղ, ձիու գլուխ,

կտուր). բ) հբրն հատկություն (Աստծու բարություն, բնության գեղեցկություն) գ) հբրն ազգի, ցեղի ամբողջության անդամ (Թորոսենց Վարդանը, խնամոնցԱվոն). դ) իբրն իր ունեցածը (դարբնիաշակերտը,տիրոջ ծառան): Բացի ստացականության այս դեպքերից,բերվում են նան հատկացուցչի իմաստայինհարաբերություններիհետնյալ դեպքերը` 1. Ծագման, սերման հարաբերություն (Կարոյի տղան, ծառի ստվերը, Մուրացանիերկերը). 2. Առարկան,որից առանձնացվում,վերցվում է մի մասը (այգու կեսը, ուսանողների մի մասը, հացի կտորը). 3. Առարկան, որի համար հատկացվածէ մի բան՝ հատկացման սեռական (հացահատիկի պահեստ, նիստերի դահլիճ, երթնեկության կանոններ). 4. Այն տեղը ն ժամանակը,որի մեջ կամ սահմաններումկա մի այլ առարկա (այգու ծառերը, բաժակի հյութը, ամառվաչոգը, ձմեռվացուրտը, շաբաթվավերջը). 5.Պատճառի ն հետնանքի իմաստային հարաբերություն (վշտի թախիծ, ուրախության լաց, տխրությանմորմոք), 6. Ոռպեսգործողությանկատարող(այս դեպքում հանդես է գալիս բայանուն գոյականների հետ (թշնամու արշավանք, ծովի ալեկոծում, արնի ծագում, ոչխարի մայուն), 7. Անվանման սեռական (Կոմիտասի փողոց, Շիրակի մարզ, Սեանա լիճ, Վանա ծով): տան

ՀԱՏԿԱՑՈՒՑՉԻ

Տ

ԵՎ ՀԱՏԿԱՑՅԱԼԻ

ԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

կապակցության վերաբերյալ կա 109.|Յատկացուցիչ-հատկացյալի

(տեսԺՎՀԼ. 3-րդ հատոր, էջ 407) տեսակետ-առաջին՝ առդրություն ե երկրորդ խնդրառություն (տես Մ.նբեղյան, 3Հ.Լ.Տ., Ռ.Իշխանյան,Արդի հայերենի շարահյուսություն, 1986, էջ 159, Մ.Ասատրյան,Ժ.3.Լ.

Ե., (Շարահյուսություն,

1987, էջ 208): Նախադասությանայս անդամներիկապակցությանեղանակը պետք է համարել, որովհետնհատկանիշարտահայմիայն խնդրառությունը տող գոյականական անդամը` հատկացուցիչը, արտահայտվումէ հոլովական ձնով. այն միշտ դրվում է սեռական հոլովով, որը պայմանավորվածէ գերադաս բառի հատկանիշի իմաստով. այն է` հիմնականում ստացականություն:

Հատկացուցիչը հատկացյալի հետ սովորաբար դրվում է անփոփոխ ձեվով չհամաձայնելով ո՛չ հոլովով ն ո՛չ էլ թվով, առանձին դեպքերում

դրանցմիջն գոյություն ունի թվային

համաձայնություն

Վատկացյալըդրվում է եզակիթվով` ա) եթե հատկացուցիչըեզակի թվով է (երեխայիխաղալիքը, գրքի թերթը, սեղանիոտքը), բ) եթե միննույն հատկացյալը պատկանում է մի քանի հատկացուցիչների (կամ բազմակի հատկացուցիչների),օրինակ` Երեխաներիգնդակը ջուրն ընկավ: Հասմիկի ու Անահիտի ալբոմը դասարանումմնաց: Ծառերի խշշոցը կտրվեց: գ) Երբ հատկացյալն արտահայտվածէ ություն ածանցով(Մարդկանց երթնեկությունըդադարեց:Ուսանողներիառաջադիմությունըբարձր է): դ) Բազմակի հատկացուցիչների հատկացյալը եզակի թվով է դրվում նան, եթե հատկացուցիչները միացած են (//ամտրոհական շաղկապով(Ժողովում կլսվի տնօրենի կամ տեղակալի զեկուցումը: Ինձ տուր Աշոտի կամ Արամիժամացույցը): 2. Վատկացյալըդրվում է հոգնակիթվով` եթե ա) նույն հատկացուցչին մի քանի հատկացյալներեն պատկանում (Երեխայի խաղալիքներըկոտրվեցին: Արմենիգնահատականներըբարձր են: Գրքիպատմվածքներըհետաքրքրությամբեն կարդացվում): բ) Եթե հատկացյալը պատկանում է բազմակի հատկացուցիչների (Պատգամավորներիառաջարկներըչընդունվեցին ԱԺ-ի կողմից: Ուսանողների պահանջներըբավարարվեցին): գ) Եթե ն՛ հատկացուցիչներնեն բազմակի կամ հավաքական, ն՛ հատկացյալները(Աստղերիցոլքերը լուսավորել էին ծառերի գագաթները): Հատկացուցիչ-հատկացյալիկապակցության հարցում պետք է ելնել նախադասությանբովանդակությունից,այնպես որ նույն կառույցում երբեմն հնարավոր են ինչպես եզակի, այնպես էլ հոգնակի կիրառություններ. օրինակ` Ապրանքներիարժեքը գնահավցվումէ ըստ որակի ն Ապրանքների արժեքներըգնահատվում են ըստ 1.

որակի

ՀԱՏԿԱՑՈՒՑՉԻ

ԵՎ ՎԱՏԿԱՑՅԱԼԻ ՇԱՐԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆԸ

հայերենում հատկացուցիչը սովորաբար (Ժամանակակից Մինչե Նաճապետիտունը կհասնեինք, հատկացյալից դրվում է առաջ` լուրն արդեն հասել էր նրան (1Ք): Նման սովորականշարադասությունը հաՏ

ՂՂ0.

տուկ է հատկապեսգիտականն պաշտոնականոճերին: Չափածոյում, նրանից ոչ պակաս՝ ի առհավում եննանշրջուն շարադասությամբ,որըգեղարվեստական խոսքին ու վայելչագեղություն` ղորդում է հուզականություն Ո՞ւր եք թռչում, օրե՛ր գարնան,օրեր սիրո, վարդ ու երգի ՀԵԼ Հիշում եմ դեմքը`քո ծեր... (ԵՉ): Քույր հմ նազելի... Ալե) Շրջուն շարադասության դեպքում շեշտվում է հատկապեմ՛հատկացշեշտն ընկնում է նրա վրա. այն յալը, նախադասությանտրամաբանական

անան

ցոր

)

արտաբերվումէ ավելի բարձր հնչերանգով` խոսողի ուշադրությունը հրավիրելով հենց այդ անդամի վրա` Ես քո սրտի մեջ վառում եմ ահա Հուրն ազատության ն իրավունքի, Կանգնեցնում եմ բազուկդ ահա, Ինչպես ոխակալ օն անապատի (Ավ.Իս.): Ետադաս հատկացուցիչը, ինչպես ետադաս որոշիչը, բազմակի լինելու դեպքում սովորաբարտրոհվում է. օրինակ` Բարդիները`մեր տան բակի ն փքղոցի խշշում էին խաղաղ... (ՎԴ): է ուշադրություն դարձնել մի կարեորհանգամանքիվրա. աստիԾճ վորված հատկացուցիչներիտեղերը խիստ կայուն են. ինչպես` Ազգային ակադեմիայի տնօրենի տեղակալի հայտարարությունըընդունվեց ի գիտություն: Այստեղ մի հատկացյալը մյուսի համար հատկացուցչի պաշտոն է կատարել: Եթե բազմանդամկամ աստիճանավորվածհատկացուցչի կազմում կա տեղանուն, այն սովորաբար դրվում է առաջինտեղում` Գավառի պետական համալսարանի բանասիրականֆակուլտետի դեկանը հուսադրող խոստումներ տվեց: Եթե նույն հատկացուցչի հատկացյալն ունի նախադասորոշիչ կամ որոշիչներ, ապա հատկացուցիչըշարադասվումէ դրանցիցառաջ` Զգույշ էր միրհավը... նույնիսկ ռռսորդիխոր շնչառությունիցբացում էր թները,թռչում գնդակից արագ (ԱԲ): Կապտավուն սարերն այնքան մոտ էին..., որ հեռվից կարելի էր համարել նրանցմաքուրլանջերի բոլոր ձորակները(ԱԲ): Առաջադաս գործածության դեպքում հատկացուցիչը չի տրոհվում: Տրոհումը կատարվում է միայն այն դեպքում, եթե հատկացուցչին հատկացյալի արանքում ընկնում են այլ բառեր կամ բառակապակցություններ: Բերենք մի երկու օրինակ. Տղայհ`աղջկա պատուհանինգամված հայացքի մեջ զղջման արտահայտություն կար: Ընդունիր այս բաժակը, ն ամեն անգամ, երբ ըմպելու լինես դրանով, հիշիր հմ՝ դեպիքեզ ունեցած ջերմ զգացմունքը (Րաֆ.): Ինչպես նկատելի է, նման դեպքում հատկացուցչի վրա բութ նշան է դրվում, իսկ հատկացյալիցառաջ ստորակետչի դրվում:

Վրոոք

ԲԱՑԱՀԱՅՏԻՉ

Տ 111/ Նախադասության`գոյականովկամ գոյականականդերանուններով արտահայտվածորեէ անդամի ով կամ ինչ լինելը ցույց տվող լրացումը կոչվում է բացահայտիչ: Բացահայտիչ ունեցող անդամը կոչվում է բացահայտյալ: Բացահայտիչըլինում է նախադասությանցանկացած անդամի լրացում ն պատասխանում է նույն անդամինտրվող հարցին: Ի տարբերություն նախադասության մյուս անդամների` բուն բացահայտիչն ունի քերականականկայունձնավորում. ունի (այուն շարադասություն(դրվում է միայն բացահայտյալից

Էյար հետո),

5) շարահյուսական կապակցության եղանակը համաժայնությունն է (համաձայնում է դեմքով, թվով, հոլովով, հաճախ նան հոդառությամբ), գ) տրոհումըպարտադիրէ. ունի հնչերանգայինդադար: ն Բացահայտիչը լինում է 3 տեսակ` սռվորական (բուն), մասնական մասնավորող`պարագայական: Ն

ՍՈՎՈՐԱԿԱՆ

(ԲՈՒՆ) ԲԱՑԱՀԱՅՏԻՉ

|նովորական

912. կրկնությունն է

այլ

բացահայտիչը իր լրացյալի բացահայտյալի բառ(երյով կամ բառակապակցություններով,որնամ-

թոնի

լավ երգիչ է: Գյումրին` ծննդավայրս, աստիճանաբարբարեկարգվումէՀ Բազմանդամ բացահայտիչը ավելի ընդարձակ,ավելի որոշակի տեղեկություններէ տալիս իր բացահայտյալի վերաբերյալ` Աստղիկը` Տարոն աշխարհիդիցուհին, հաճախ էր իջնում գետը՝ լոգանք ընդունելու (Րաֆ.): Ծիրանը` Չա/աստանիարնահամ պտուղը, մեծ համբավ ունի աշխարհում (ՀԱ): Դու` հայոց աշխարհի տիրակալդ, մեծ բեռ ես վերցրելքո վտիտուսերին(ՍԶ): ԲացահայտիչըհիմնականումարտահայտվումԷ գռ/ականներով (տե՛ս բերվածօրինակները),մյուս խոսքի մասերըբացահայտչիպաշտոն կարող են կատարել միայն գոյականաբարգործածվելիս: Օրինակներ` Քաղաքներում ու գյուղերում մնացածները`մեծերն ու փոքրերը,տեղահան արվեցին (ՊԶ): Վարորդներիսիրած գույնը` (անաչը, «բարի երթ» է խորհրդանշում: Քննություն հանձնողները` երկուսն էլ դրական գնահատական ստացան: Նրանք` ծրռգողներնու պարողները,մրցանակներ ստացան: Արամը` ամենակարդացածը,թյուրիմացաբար«բավարար» ստացավ: Բացահայտյալը նույնպես կարող է բառակապակցությամբ արտահայտվել` Անմահ Կոմիտասիգործը շարունակողի` Թաթուլ Ալթունյանի անունը նույնպես թանկ է հայ ժողովրդի համար: Չայերենի առաջինուսուցիչը՝ ՄեսրոպՄաշտոցը, նան տաղանդավորգիտնականէր: կարող են արտահայտվելնան թե՛ բացաԲառակապակցություններով հայտիչը ն թե՛ բացահայտյալը` Իմ աշաջին դասարանիուսուցչուհին` մազերին արդեն ձյուն իջած ընկեր Սաթիկը, մեզ միշտ մայրենի լեզվի գովքն անում: էր լեզվաբաններբացահայտիչը ընդհանրապես չեն համարում, այլ նախադասությաննույն անդամիկրկնությունը : Դա սխալ տեսակետ է, որովհետն, ինչպես տեսանք, բացահայտիչը ավելի է կոնկրետացմանավանդ նախագասության եթեայնարտահայտվածէ դերանվամբ, օրինակ Նա` մեր Վարդանիավագ Լա

կամինչ լինելը` Տիգրանը՝

Լոոռ

վրացում

նումուորոշակի դարձնում

որնէանդամը.

Չ- Կ

աւ

17Բանբեր

Երնանի համալսարանի, 1979, էջ 221:

Պ. Պողոսյան, Հայոց լեզու, 1976,

1:

Ա/խաչատրյանի հոդվածը ն

որդինէ այս օբյեկտի տերը (Մամուլ): Այժմ, թեկուզ մեկական օրին երով, ցույց տանք, թե բացահայտիչը ու բանախադասությանինչ անդամների(բացահայտյալների)է ցահայտումնրանց էությունը: Ենթակայի (Գոհար Գասպարյանը`Հայաստանի սոխակը, Կոմիտասի երգերը տարածեցամբողջ աշխարհում): Ստորոգելիի(Պատանու նպատակըլավ մարդ դառնալն էր` քարձրագույն կրթություն ստանալը): Որոշիչ (Աղջնակը սիրում է գույնզգույն` ծաղկավոր ն շերտավոր հագուստ): Հատկացուցիչ(մատենադարանի`այդ եզակի թանգարանի16 հազար ձեռագրերը վկայում են հայ ժողովրդի հնագույնգրչության մասին (ԿԲ): Բացահայտյալ (Ամրոցում մնացել էին երկու եղբոր որդիները` Սամվե(ը` Վահանի որդին, ն Մուշեղը` Վասակիորդին): Ուղիղ խնդիր (Ո՞վ չի սիրում Սանկտ Պետերբուրգը` բացօթյա թանգարանը): Անուղղակի խնդիրներ (Հրաչյա Աճառյանից`այդ տաղանդավորլեզվաբանից, սովորում ենք ոչ միայն լեզվաբանություն...: Ուրախությամբ դիմավորեցինքՇարլ Ազնավուրին`այդ ազնիվ ու նվիրյալ հայորդուն:Ունկնդիրները գոհ մնացին զեկուցողից` այդ հմուտ ու բանիմաց գիտնականից...): Պարագաներ(Վերջապեսեղանք Փարիզում` մեր երազած քաղաքում: Տուն հասանք (եսգիշերին` ժամը 3-ին):

լրացնում

այդ

Տ

113.

Բացահայտիչներըկարող են կազմված լինել

նան

այսինքն, այն

է, այս է ուրեմն, ինչպես, օրինակ, իմա (իմացիր) մեկնականբառերով.օրի-

նակներ` Մի բանի եմ ձգտում. այն է՝ Մասիսըտեսնել այն կողմից:- Կատարիր պատգամս. ուրեմն` վերադարձիրհայրենի տուն: «Առեղծված է մեր սիրտը. այսինքն` մեր զգացմունքների մեծ ու խորունկ աշխարհը» (Ավ.Իս.): Նպատակսսա է` միակ որդուս կրթությանտալ: Ինչպե՞սեն իմ սանիկները.այսինքն` Վահանը,Փանոսը, Արմենակս, հարցնում է հոգեբուժարանում պառկած Կոմիտասը իր բժիշկ ընկերոջը: նան վարժապետէր: Գյուղի քահյյնան, հիմա` Տեր-Սարգիսը, Տ (սովորական)բացահայտչի վերաբերյալ պետք է իմանալ հետնյալ հրմնականկանոնը.այն միշտ դրվում է ետադաս,տրոհվումէ քութ նշանով իսկ նախադասությանմյուս անդամներից անջատվումԷ Կտորակետով` Տիգրանը` ընկերս, համալսարանն ավարտելուց հետո բանակ գնաց: Հրազդանի կիրճում գտնվող «Արզնի» առողջարանը` նախկինում միութենականնշանակությունունեցող այդ հրաշալի բուժարանը, այժմ անուշադրությանէ մատնված: Պետք է հիշել մի քանի դեպքեր, երբ բացահայտիչըտրոհվում է բութով, բայց նրանիցհետո ստորակետչի դրվում: Այդ դեպքերն են` 1..Երբ հ. ն հատկացուցչի դեր բազահայտիչը է կատարում (Անդրանիկի`ազգայինհերոսի շիրիմը Փարիզից տեղափոխ-

-

աթո

դրված է սեռական ոով

վեց Երնան ն ամփոփվեց «Եռաբլուրում»: Անդրանիկի`քնկերոջս պատասխանըգոհացուցիչ էր): 2. Ե ացահայտչիցհետո որնէ (ապ է դրվում(Անդրանիկի`մեր ազեն գրվել: Տղայիս` Արմենի հետ մասին բազմաթիվ գրքեր Ֆերոսի գային գյուղ գնացի) 3. է հանգույցը օժանդակ բայը (Բագրատունիների մայրաքաղաքը` Անինէ ունեցել ջրմուղ ու ամրակուռ պարիսպներ): 4. Երբբացահայտչից հետո դբվում է մյ հավելական շաղկապը (ԸԸկերս՝ Տիգրաննէլ իմ տարիքին է):

Երբ բացահայտչից հետո-դրվում

կամ

ՄԱՍՆԱԿԱՆ ԲԱՑԱՀԱՅՏԻՉ

//Տ/Ի տարբերուջյու

Տ սովորական բացահայտչի, մասնական բացահայտիչը լիովին չի կրկնում իր բացահայտյալին, այլ դրսնորում է ճոա մի կողմը, մի հատկանիշըն դրա համար էլ իր լրացյալի հետ կապակցվում է իբըն,որպես, ինչպեսկապերով: Այսպես, օրինակ` «Գեղամը` որպես ընկեր, իրենարդարացնումէ» (գուցե այլ հատկանիշներովչի արդարացնում` սովորելու, հաճախելու մեջ ն այլն): Այստեղբացահայտիչըմասնավորում, ընդգծումէ բացահայտյալիմեկ հատկանիշըն ոչ ամբողջությամբ: Մասնական բացահայտիչն ունի ազատ շարադասություն` կարող է դրվել բացահայտյալից թե՛ առաջ, թե՛ հելոո: նախադաս ն ետադաս դրվելիս տրոհվում է բութով ն բերված օրինակը` տարբեր շարադասություններով`«Որպես ընկեր՛՛ Գեղամը իրեն արդարացնում է», «Գեղամը իրեն արդարացնումէ` որպես ընկեր» ն «Գեղամը` որպես ընկեր, իրեկ.արդարացնումէ»: բացահայտչի հետ կապված մի կարնոր հարց չպետք է աչքաթող անել. դա հետնյալն է` մասնական բացահայտիչըպետքէհոլոհետ, հակառակդեպքում տրամաբանականսխալ կառաջանա: Քննարկենք հետնյալ «Ես քեզ որպես լավ ընկերոջ, խորհուրդ եմ տալիս, չմասնակցել այդ գործարքին» ն «Ես քեզ, որպես լավ ընկեր, խորհուրդ եմ տալի չմասնակցել այդ գործարքին»: Առաջիննախադասությանմեջ, քանի որ /ավ ընկերոջ բառակապակցությունը հոլովված է, հետնաբարայն վերաբերումէ քեզ դերանվանը(երկուսն էլ տրական-հայցականհոլովով են դրված), մինչդեռ երկրորդ նախադասությանմեջ /ավ ընկերը ուղղականհոլովովէ դրված, հետնաբարվերաբերում է ծս ենթակային,ուրեմն` /ավ ընկերը ես եմ:Նույննէ նան հետնյալ

պոդակետուիի

աար

Աա

դեպքում.

ն

իրանն Քննա

նախադասություննե

ոոպեսմասնագետ,նրան բարձրեմ գնահատում: որպես մասնագետի,նրան բարձր եմ գնահատում: Առաջինդեպքում մասնագետըգնահատողնէ` ենթամյան,իսկ երկրորդ նախադասությանմեջ մասնագետըոչ թե գնահատողն է, այլ գնահատվողը` -

Ես` Ես`

| խոոիոո:

նրանուղիղ Մասնականբ հայտչի դեպքում, ինչպես սովորականի, հո/ովական ն թվային համաձայնությունը պարտադիր է: Օրինակ` Գեղամից` որպես ազնվագույնընկերոջից, ես միշտ գոհ եմ եղել: Գեղամով` որպես ազնվահպարտանումեն նրա բոլոր ընկերները: գույնընկերոջով, Թվային համաձայնություն.Արմենին ու Աշոտին` ոռպես լավ աշխատողների, մեկ ամսով առողջարան ուղարկեցին: Գյումրու, Վանածորի ու Սպիտակիվրա՝ որպես աղետի գոտու, քիչ է ուշադրություն դարձվում(ՀՀ): Տ 116. Մի կարնոր հարցի մասին նս. ոռպես,իբրն, ինչպես կապերով ոկառույցներ չպետք է շփոթել մասնականբացահայտիչներիհետ: Օրինակ` հետնյալ նախադասություններումնման կառույցները ոչ թե մասնական բացահայտիչներեն, այլ վերադիրներկամպարագաներ. Հասմիկը աշխատանքիընդունվեցոռպեսհաղորդավարուհի: Կյանքի առաջինշրջանում Րաֆֆին հանդեսեկավ հբոռնբանաստեղժ: Սպրիլի 7-ը հիշատակվեցորպեսմայրության տոնԲերված 3 նախադասություններումէլ ընդգծվածները վերադիրներեն ն չեն տրոհվում: Ստորն բերվող օրինակներումընդգծվածներըհիմունքի պարագաներ են: Այսպես` Ես դիմեցի նրան հբրն ավագընկերոջ:Այդ տարիներինշատերին մեղադրեցինհբոն էքստրեմիստների:Անծանոթըդիմեց նրան հբրն տելավ իմացողի: ղանքը Սրանցում առկա է գործողության հիմունքը, հետնաբարաարագաներ ենն նույնպես չեն տրոհվում: Նման կառույցների տարբերակմանլավագույն միջոց է նան փո/նակերպումը. մասնական բացահայտիչըհեշտությամբկարելի է փոխակերպել սովորական բացահայտչի, ինչպես` «Գեղամի, ոռպես իմ ավագ ընկերոջ, խորհուրդը ինձ համար օգտակար եղավ: Այստեղ առկա է մասնական բացահայտիչը, որը հեշտությամբ կարելի է դարձնել սովորական` «Գեղամի` իմ ավագ ընկերոջ խորհուրդը ինձ համար օգտակարեղավ: Մինչդեռ` «Գեղամը պարգնատրվեցորպես լավ աշխատող» նախադասությունը հնարավոր չէ փոխակերպել, հետնաբար` կառույցը հիմունքի պարագա է մանավանդ որ այն կապված է բայ-ստորոգյալի հետ: Այստեղ, ուրեմն, խոսք լինել չի կարող ոչ մասնականբացահայտչի ն ոչ էլ ստորոգելիականվերադրի մասին: րոշ

ՄԱՍՆԱՎՈՐՈՂ

ԲԱՑԱՀԱՅՏԻՉ

(ՊԱՐԱԳԱՅԱԿԱՆ)

Բագահաոյի

տեսակըվերաբերումէ միայն տեղի ն Ժամաորոշակի դարձնում գործողության կատարմանտեղը կամ ժամանակը: Այսպես` Ես քեզ կսպասեմ այսօր` ժամը 7-ին, Ազատության հրապարակում` Թումանյանի արձանի Տ

այս

այն ավելի է կոնկրետացնում ու նակի պարագաներին,

մոտ: Առանց մասնավորող բացահայտիչների անորոշ կլիներ թե՛ կոնկրետ ժամանակըն թե՛ կոնկրետտեղը: Մասնավորող պարագայականբացահայտիչը իր բացահայտյալի հետ սովորաբար չի համաձայնում ոչ թվովն ոչ էլ հոլովով: Օրինակ` Զբոսաշըրհանդիպել Հանրապետությանհրապաջիկների հետ պայմանավորվեցինք տեսակի բացահայտիչներիկետադրութրակում` շատրվանների մոտ : մի երկու բնագրայինօրինակ` Պառյունը նույնն է` Բութ ն կեցինք գետակի աւիին` /նուտերըվրա (ԱԲ): Մի անգամ էլ` շատ տարիներ առաց, ճռնչաց այգու դուռը (ԱԲ): Այդ բազմամարդ հանրահավաքը տեղի ունեցավ կեսօրից հետո` ժամը 6-ին, Մատենադարանի առաջ` աստիճաններիվրա(Մամուլ): Մասնավորող բացահայտիչը նույնպես կարող է բազմակի լինել. ինչպես` Հաբուդը հանգիստ պառկեց հայրենի խրճիթում` /նոտի վրա` պառավ կնոջ կողքին (ԱԲ):

ատորակետլմհա

ԲԱՑԱՀԱՅՏՉԻ

ԵՎ ԲԱՑԱՀԱՅՏՅԱԼԻ

ԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

Տ 118. Ինչպես տեսանք վերնում, սովորականբացահայտիչ բացահայտյալի դիմային,թվային ն հոլովական համաձայնությունը/հակատարէ: Դիմայինհամաձայնություն. Նման համաձայնությունը բնականաբար դրսնորվում է բացահայտյալի`անձնականդերանուններովարտահայտվելու դեպքում: Այսպես` անձնական դերանուններով արտահայտված բացահայտյալների գոյական բացահայտիչընրա հետ համաձայնում է Ս ն Դ հոդերով: Ս-ն դրվում է առաջին դեմքի եզակի ն հոգնակի թվերով դրված բացահայտիչների վրա, Դ-ն՝ երկրորդ դեմքի, օրինակ` Ես` ուսանողՍ, պարտավոր եմ ենթարկվել համալսարանականկարգ ու կանոնին, ն Մենք` ուսանողներՍ, պարտավոր ենք...: Դու` պարծենկոտԴ, շատ ես մեծամտանում, ն Դուք` պարծժենկոտներԴ, շատ եք մեծամտանում: Երրորդ դեմքի բացահայտյալները` ճա, նրանք, ինքը, իրենք գոյական բացահայտիչներիհետ համաձայնում են Ը ն Ն հոդերով՝ Նա` դե(անՆ է այդ հայտարարություննարել: Նրանք` ուսանողները,կազմակերպեցինայդ միջոցառումը: Բայց այստեղ Ը ն Ն հոդերը չեն, որ բառերին 3-րդ դեմքի իմաստ են տվել. բոլոր գոյականներն ու գոյականաբարգործածվող բառերն էլ 3-րդ դեմքի են: Գոյականներոով արտահայտված բացահայտիչ-բացահայտյալները, ինչպես տեսանք նախորդ օրինակներում, նույնպես հոդեր են ստանում՝ Երնանի պետականհամալսարանը` մայր բուհը, ութսուն տարեկան է: Հոդ են ստանում հատկապես հատուկ անուններով արտահայտված բացահայտիչները` Տատիկին ուղեկցում էր թոռնիկը` փոռքոհկԱրթուրը:Արտաշատ հավաքվել նոր նախարարները`Ուրծա Ներսեհը, Աղվանից Արտենը -

-

մն (ԴԴ):

Սահմանափակդեպքերում այդ հոդերը չեն դրվում (ասենք` երբ հատկացուցիչ-հատկացյալի արանքում ուրիշ բառեր են ընկնում): Օրինակ՝

Վերջապես երնաց երգչուհին` մի պծնազարդ ու բարձրահասակ տարեց կին, ներողություն խնդրեց ուշացման համար(ԳԹ): Թվային համաձայնություն Որպես կանոն, թվայրն համաձայնությունը պարտադիր է (դրանք կան բերված օրինակներում), նս մեկական օրինակ. Աշխարհի ամենամեծ պատկերասրահըժրմիտաժը,322 դահլիճներ ն 3 միլիոնից ավել ցուցանմուշներ ունի: Քեֆ էին անում ն ուրախանում մեր հսկա պապերնու մեր հայրերը` գ/ուղի տերերը (ՀԹ): Կան նան սակավ անհամաձայնության դեպքեր, որոնք խրախուսելի չեն` հիշո՞ւմ ես մեզ` ասը հոգու, բանտ պիտի ուղարկեիր (Գ.Սնունց): Հավաքվեց մեր ընտանիքը` հայր, մայր,քույր ու եղբայր (ՊՂ): Հոլովական համածայնություն Սովորական բացահայտիչ-բացաէ` Ռուբեն Սնակը հայտյալի հոլովական համաձայնությունը/խեստկայուն իր սիրելի կնոջը` Յանիին, միշտ նվիրում էր սպիտակծաղիկներ` ժդելվայսսիրելի կինը` Յանին, մշտապեսզմայլվում էր այդ սպիտակծաճեր: Սնակի ղիկներով` ձդելվայսներով(ՊՋ): Վոլովական համաձայնություն կա նան մասնականն պարագայական բացահայտիչ-բացահայտյալիկապակցությունում, սակայն սրանցում կան նան հոլովական անհամաձայնությանդեպքեր` Հանդիպեցինք այգում` չհնարի ծառի տակ: Ես քեզ երկար եմ սպասել` դեռ ժամը հինգից: (Շատ օրինակներբերված են նան վերնում): -

-

ԲԱՑԱՀԱՅՏՉԻ

ԵՎ ԲԱՑԱՀԱՅՏՅԱԼԻ

ՇԱՐԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՎԻ

Տ տարբերություն որոշիչ ն հատկացուցիչ լրացումների, բացահայտիչը բացահայտյալից միշտ հետո քէդրվում(սովորական ն պարագայական բացահայտիչները ուրիշ դիրք չունեն), սրանց հակառակ ազատ է մասնականբագահայտիչիտեղը. այն դրվում է ն նախադաս, Լ Սովորական բացահայտիչ-բացահայտյալի տեղերը փոխելիս խվում են նան նրանց պաշտոնները:Այսպես` Թող երիցս փառաբանվի հայկական հողը` տաղանդների օրրանը, օրրանը մեժ գործերի (Ռոքուել Քենտ): Հեռավոր հյուսիսից` Էստոնիայից,Երնան են ժամանել մեր սիրելի բարեկամները (ԵԵ): Բոլորս սիրում ենք Երնանը` մեր մայրաքաղաքը:Ինչ խոսք, շատ հեշտությամբ կարելի է անդամներիտեղափոխություն կատարել, ն դա ոչ մի բանով անհարազատ չի լինի մեր լեզվին, պարզապես կփոխվեն նրանց պաշտոնները. տաղանդների օրրանը բացահայտիչը կդառնաենթակա, էստոնիայից-ը`տեղի պարագա, մեր մայռաքաղաքը՝ուղիղ խնդիր: Ճիշտ է, դրանք որպես բացահայտիչներէլ նույն պաշտոններն էին կատարում, քանի որ, ինչպես նշել է Աբեղյանը, բացահայտիչը բացահայտյալի (րկնությունն է, բայց խոսքը նախադասությանանդամի մասին է. չէ՞ որ ընդունված տեսակետը այն է, որ բացահայտիչ-բացահայտյալը լրացում-լրացյալի հարաբերությանմեջ են: Այս անդամների շրջելիության մասին Մ.Աբեղյանը ն նրան հետնող Մ.Ասատրյանըհակառակկարծիքիեն` պնդելով, որ բացահայտիչըառաջ բե-

ետաղ

րելիս վերածվումէ գոյական որոշչի: Աբեղյանըբերում է հետնյալ օրինակը՝ Անուց` Բագրատունյացմայրաքաղաքից, շատ հեռու չէ Երազգավորսը» ն փոխելով բացահայտչիու բացահայտյալի տեղերը, նույն նախադասությունը ձեափոխում է այսպես` Բագրատունյաց մայրաքաղաք Անուց Երազգավորսը շատ հեռու չէ ե Բագրատունյացմայրաքաղաքըդիտում է որպենգոԱբեղյանը յական որոշիչ: ճիշտ է այն դառնում է գոյական որոշիչ, խախտումէ անդամների համաձայնությունը,փոխում է հոլովը: : Մ.Ասաւտրյանըգրում է. «Գոյականների բացահայտիչները կարող են դրվել նան գոյականներիցառաջ ն այդ դեպքում նրանք փոխակերպվումեն գոյական որոշիչների» (ընդգծումը մերն է` ԽԲ) ն բերում է հետնյալ օրինակները` ծռնանը` Հայաստանիմայրաքաղաքը,գեղեցիկ է // այաստանի մայրաքաղաք Երնանը գեղեցիկ է: Արդեն բավականին հեռացել էինք Սնանալճից՝ չքնաղ, կապուտաչյա գեղեցկուհուց// Արդեն բավականինհեռացել էինք չքնաղ, կապուտաչյա գեղեցկուհի Սնանա լծից»: Ակնհայտ են փոխակերպմանփոփոխությունները. առաջին նախադասության մեջ մայբառի որոշիչ հոդն է հանվել, իսկ երկրորդից հանվել է բացառարաքաղաք կանի ուց ձնույթը (գեղեցկուհուց-ը դարձել է գեղեցկուհի), մինչդեռ շարադասության փոփոխության դեպքում նախադասության ոչ մի անդամը ձնաբանականփոփոխությունչպետքէ կրի: Մեզ մնում է ասել, որ սովորականբացահայտիչ-բացահայտյալների տեղը կայուն է, ն նրանց տեղափոխությունից ոչ միայն բացահայտիչը գոյական որոշիչ չի դառնա, այլն հաճախ նման փոփոխություն հնարավոր չէ: Ահա մի օրինակ՝

բայց

...Ու

միշտ հոգնած ժամանակէն մենավործառի տակ տխուր մհ քարի` գերեզմանին ՄարոյիՀԹ):

Նստում

րի»:

Մի՞թե կարելի

է

ասել`

«Նստում

տխուր գերեզմանին Մարոյի` մի

քա-

Ինչպես ասվել է, կայուն շարադասություն ունեն նան պարագայական բացահայտիչները, իսկ մասնական բացահայտիչների շարադասությունը ազատ է:

ԲԱՅԱԿԱՆ ԱՆԴԱՄԻ ԼՐԱՑՈՒՄՆԵՐ

ռվեն

Տ գոյականական անդամի լրացումները դրվում են նախադասության մեԾ գոյականներովարտահայտվածցանկացած անդամների վրա, ապա բայական անդամիլրացումները դրվում են դիմավոր բալերի,ինչպես նան բայի անդեմ ձծների` անկախդերբայնե, ցույց են տալիս դրանց արտահայտածգործողությունների,դրության ու եղելության հետ կապված, նրանց առնչվող անձեր, առարկաներ, հանգամանքներու բազմազան Կ

Մմբեղյան, նշվ. աշխ.. էջ 393

ե

Մ.Ասատրյան,նշվ. աշխ. էջ 210:

հատկանիշներ:Ըստ բայաձների հետ առնչվելու հանգամանքիէլ բայական լրացումները լինում են՝ Դիմավորբայերի լրացումներ, Դերբայականձների լրացումներ, որոնց տրվում է (կողմնակիլրացում անվանումը` դրանց թվում նան` (ողմնակի ենթական ն ստորոգելին, որոնք կապվում են դերբայի հետ: Ըստ այն հանգամանքի,թե դիմավոր ու անդեմ բայերը առարկաների՞ հետ են առնչվում, թե՞ գործողության հատկանիշներիու հանգամանքների, ն բայական լրաքումները բաժանվում են երկու մեծ

խմբերի՞ Խնդիրների

ճգարագամորի: արգով ասենք, Հիշեց

/սնդիր պարագա լրացումներ են միայն դիմավոր ու անդեմ բայերովարտահայտվածանդամները, այլն ուրիշ նոսքի մասեր նես: Օրինակ` շատ ածականներ(էությամբխաղաղ, գործից անտեղյակ,հոգով կենսախինդ,ընտանիքովերջանիկ ն այլն, բայանուն գոյականներ (վերադարձ հայրենիք, դիմում ուսանողությանը, փախուստճամբարիցն այլն): Իսկ խնդիրներիու պարագաներիսահմանազատմանմասին պետք է ասել հետնյալի.դրանք սահմանազատվումեն հմաստաբանականհիմունքով. այսինքն` խնդիրները ցուլզ են տալիսգործողության հետկապվածաՍառ իսկ պարագաները` հատկանիշներու հանգամանքներ: այնքանէլ կայն պետք է նկատի ունենալ, որ խնդիրներնու պարագաները անջրպետված չեն իրարից. երբեմն միննույն լրացումը կարելի է դիտել ն՛ որպես խնդիր, ե՛ որպես պարագա: Օրինակ` «Թռչունը նստած է ծառի, ճյուղին» նախադասությանմեջ ժառի մյուղին (կամ ճյուղին) լրացումը կարելի է դիտել ն՛ որպես /սնդիր (ինչի՞ն ճյուղին) ն որպես պարագա (որտե՞ղ-ճյուղին):Կամ` «Մենք գյուղ գնացինք մեքենայով» (ինչո՞վ-խնդիրէ) ն գնացինք ինչպե՞ս- պարագա է Այս մասին հանգամանորեն խոսվելու է «Բուն պարագաներն պարագայականխնդիրներ»բաժնում (8 140): ստանում

ու

որ

ոչ

,

-

ԽՆԴԻՐՆԵՐ

8127 Խնդիր լրացումները ցույց են տալիս ենջակայի գործողության պայմանակամ գործողությանըմասնակցո ներգործականն կրավորականսեռի վորված են հ սեռ, բայերի հետ կապված լրացումներըկոչվում են սեռիխնդիրներ, իսկ բայիմաստիհետ կապված լրացումներբ̀նության խն, անր. Խնդիրների գործառությամբ հանդես են գալիս գոյականները, առարկայանիշ դերանունները, գոյականաբարգործածվող այլ խոսքի մասեր (ան այլն): Ներգործականսեռի բայե ծականներ, թվականներ,դերբայներ ավորադրված խնդիրըԱբեղյանըկոչում է րող իս պահանջով

հետ

՛

,

Գոաորժոլ խնդիրն"

կանսեռի բայերի պահանջովդրվածները` ու թեԵթե սեռի խնդիրները դրվում են բայերի սեռային պահան ն հետ սեռի կապ չունեն լադրանքով, ապա բնության խնդիրները բայի պայմանավորվածեն բայերի բառայինիմաստներով: Խնդիրներին տրվում են գոյականներինտրվող հարցերը ո՛ւմ, հ՞նչ (ը), ն այլն: ումի՞ց,ինչի՞ց,ումո՞վ,ինչո՞վ,ո՞ւմ մասին,ինչի՞ մասին ՍԵՌԻ

ԽՆԴԻՐՆԵՐ

ապվեցվնեոի

են բայերի խնդիրները պայմանավորված Տ 122. Ինչպես սեռի (արգայհն-քերականականիմաստներով: Դրանք երկուսն են` ուղիղ ում է ներգործականսեռի բայերի պահանջով, ն ներգործող խնդիր, որ Այս սեռերի այերով կազմված նախադասություններըկոչվում են ըստսեռերի` ճերգռրծական ն կրավորական կառույցներ, որոնք փոխադարձաբարպայմանավորված են իրարով ն փոխակերպելիեն. այսինքն` ներգործականկառույցը կարող է փոխակերպվելկրավորականին հակառակը.ինչպես` ԵրեխանսիՔամին բացեց րում է ծնողներին--» Ծնողները սիրվում են երեխայիկողմիցի| դուռը -» Դուռը բացվեցքամուց: Այդպեսէլ կրավորական կաՊույցներըհեշ-

պահն ճեր որում րիԷնամխտական մեղի բարի

տությամբ փոխակերպվումեն ներգործականի`Դասախոսըսիրվում է ուսանողների կողմից -» Ուսանողները սիրում են դասախոսին, նան` Սպիտակը կործանվեցերկրաշարժից -»Երկրաշարժըկործանեց Սպիտակը: Նշելի է նան, որ ներգործականկառույցի նախադասություններումքերականականենթական ն ուղիղ խնդիրը համապատասխանումեն տրամաբանական սուբյերտին նե օբյեկտին: Մինչդեռ նախադասությանփոխակերպման դեպքում` կրավորական կառույցում, փոխվում են այս հարաբերությունները. «Քամին կոտրեց ծառը» ներգործականկառույցում քամին քերականականենթականէ, ծառը` ուղիղ խնդիր, այսինքն`քամին տրամաբանական սուբյեկտն է, ծառը` օբյեկտը: Փոխակերպելիս`«Ծառը կոտրվեց քամուց» քամուց քերականական ներգործող խնդիրը տրամաբանորեն է` դառնում է սուբյեկտը` ենթական, քանի որ գործողություն

փատարո

ակտիվ անդամը:

Խ/

ՈՒՂԻՂ

Թ4րուղիո

ԽՆԴԻՐ

Տ խնդիրըբայականանդամիայն լրացումն է, որը դրվում է բայի ներգործականսեռի պահանջով, այսինքն` հիմնականում իր վրա է կրում ենթակայիկատարածգործողությունը`

Ոսոխնիր ռրսը խորովել դեռ չգիտեր: Մենք աստվածներէինք ձուլում ՈՒ վայելում գինի (ՆԶ): Զ

Տես

Աբեղյան, նշվ. աշխ., էջ 374

Ա

հաջորդ էջերը:

Ես

իմ անուշ Վայաստանի արնահամ բառնեմ

սիրում,

(ԵՉ): /արճ եմ սիրում հինսազի ողբանվագ, լացակումած Սերհինս ողբ։ ի

Աշակերտը հարգում է իր ուսուցչին: Ուսուցիչը գնահատեց աշակերտին: Հինգ հոլովի համակարգովուղիղ խնդիրը ձնավորվում է` հրի դեպքում` ուղղականով, անձի դեպքում` տրականով,յոթ հոլովի համակարգով` միայն հայցականով են պատասխանում է ո՞ւմ (ո՞ւմ սիրել` ճձռբորը)ն ի՞նչ (ը), (ի՞նչ զբոսանք)հարցերին: ունեն Ուղիղ խն հարցում կարնոր նշանակություն ձնավորման ա՞նձ հատկանիշները, այսինքն` այն թե՞ իր, շնչաէ, բառերի վո՞րէ, թե՞ անշունչ, անձի առո՞ւմ է, թե՞ իրի, որոշյա՞լ է, թե՞ անորոշ:

սիրել Անին

Ժ

այդ դեպքերը: Անձի անունները որոշյալ առման դեպքում ձնավորվում են տրականածե՛ հայցականով` ԵՎ նրա խորաթափանցհոգին խորապես ճանաչեց ճանաչեց ն խորապես ատեց մարդուն մարդուն: (Ավ.Իս.): Անորոշ առման դեպքում անձի անվան խնդիրը ձնավորվում է թե (Նա սիրում է մի գեղեցիկ աղջկա), ն թեուղղաանածնհայցականովՄ̀ամիկոնյանըծնում Է դավաճաններ...Մամիկոնյա-նը ծնում է ն հերոսներ(ՐաՊֆ.): 2. Իրի անունները, որոշյալ թե անորոշ առումներով, որպես ուղիղ խնդիրներձնավորվումեն ուղղականաձն Հանեցեք ձեր դիհայցականով: մակները,պարոնա՛յք,բավական է (ատակերգություն խաղաք (Իրավունք): Սիրում եմ մեր երկինքը մուգ, ջոերը ջինջ, (իԾը լուսե (ԵՉ): 3. Կենդանիների անունները ուղիղ խնդիր դառնալիս, հատկապես անորոշ առումով, դրվում են ուղղականաձն (Մեր ընտանիքը հայցականով: պահում էր երկու (ով, վեց ոչխար):Մի լավ շուն ունեինքա̀նունը Չալանկ: Մի հավք զարկի ես մի օր (3Թ): Որոշյալ առումով սրանք մեծ մասամբդրվում են տրականաձնհայցականով` Պանինի շները հալածում էիր խրտնած պայխրային(ԱԲ): Մենք սիրում էինք մեր Չալանկ Երբեմն էլ դրվում են ուզղականաձնհայցականով`

Քննենք

տրականաձն հայզականով

ար:

Մի օր սա եկավ՝ թե չոբան Չատին Ոչխարըթաքուն մեր հանդն է քշել (ՀԹ):

ուղիղ խնդիրներըձնավորվում են` 8 124. Անձի ն իրի առումներով ա) Եթե հոր (կենդանինկամ որնէ անշունչ առարկա) անձի անվան փոՏղան փաղաքշում է շնիխարեն է գործածվում, դրվում է տրականածնով՝ է է տիկնիկին, կինն խնամում նռան: Աղջնակըսիրում կերակրում է նռան ու երգ է ասում նրա համար: բ) Եթե անձն է գործածվումիրի փոխարեն որպես ուղիղ խնդիր, ապա այն դրվում է ուղղականաձնհայցականով(Հիվանդի համար բԲժիշ( կանչեցին: Գնորգը մի լավ տղա որդեգրեց: Հրամանատարըմի քանի սպաներ հրավիրեց`իր զորամասումաշխատելու:

Ով Կոմիտաս չի սիրում (ԳԹ):

ն

Սնակ ու Շիրազ չի կարդում, էլ

ի՞նչ

հայ է

Տ 125. Ուղիղ խնդրի իմաստայինառումներ ներգործական սեռի բայերի տարբեր բառային իմաստներովպայմանավորված`ուղիղ խնդիրները կարող են ցույց տալ գործողությանն խնդիրներիմիջն տեղի ունեցող բազմազանհարաբերություններ. ա) Ենթակայի գործողության ազդեցությունից փոխվում է առարկայի տեսքը, ձնը, վիճակը, դրությունը` Գյուղացին վարում է հռդը. Երեխան պատռեցտետրը:Թշնամին քանդեց կամուրջը, այրեց գյուղը: բ) Ենթակայիգործողության հետնանքով մի բան է ստեղծվում, առաջանում` որպես գործողության արդյունք` Երեխան շարադրություն գրեց: Շինարարները շենք կառուցեցին:Հյուրերի համար Սոնան համեղ տոյչթ էր պատրաստել: -

Ջանացել ենք մենք ամենքի համար, Շինել ենք կամուրջ,կապել ենք (ամար (ՊՍ): գ) Ուղիղ խնդիրը կարող է լինել նան մի անձ կամ առարկա, որն. առընչվումէ ենթակայիգործողության հետ, բայց դրանիցչի ներգործվում, փոփոխությանչի ենթարկվում ն ոչ էլ այդ գործողությանարդյունք է: Ահա նման մի քանի օրինակ. Ու

մարդիկհԱժտեսնելով, Իրենց հոգնած աչքերում տեսան նորաբույր (ՀՇ): ուրիշ մի աշխարհ,Գարուն

Տեսան

Ծեր քահանան

ու

աշխարհ (ՀԹ):

ոչ

մի աղոթք չէր հիշում (ՎՏ): Մոռացավընկեր, ադաթ

Սիրում եմ քեզ, հայոց լեզու, մայրիկիսպես անուշ ես

դու

(ՀՇ):

Ներգործական մասամ է-

Տ 126. Մասնականուղիղ խնդիր սեռի բայերը երբեմն ենթակայի էլ ցույց են տալիս առարկա,որի հետ գործողությունը առնչվում` «Յարս էլ խմե՞ցէդ ջոհց» (1Թ): Ազատ ժամերինմիշտ ընթերցում "Սնակի Հյուրերը ճաշակեցին մեր ստեղծագորժծություններից: եմ բարիքներից: Նման խնդիրներըդրվում են ն կոչվում են մասեն առնում նական ուղիղ խնդիրներ: Այդպիսի խնդիրներ ուտել, խմել, ճաշակել, ծախել, տալ, տանել, կատարել, կարդալ, թարգմանել, հաղորդել, Լսել, նվագել ն նման բայեր. Այս դեպքում մասնական ուղիղ խնդիրը չպետք է շփոթել մասնական ենթակայի հետ. տարբերակմանլավագույն միջոցը Վ ածանցն է: Բերված բոլոր օրինակներում բայերի հետ առնչվողները ուղիղ խնդիրներեն, որովհետն բայերի հետ կա նան գործողություն կատարողը`ենթական(կամ կարող է այն զեղչված լինել), մինչդեռ եթե նշված բայերում առկա է Վ ածան-

ացառական հոլուլթյյ

142.

այգու

ուրեմն այդպիսի կառույցներումառկա է ենջակաստորոգյալ հարաբերությունը: Բերենք մի երկու օրինակ` Հ.Թումանյանը թարգմանել է նան Պուշկինի ստեղժագորժություններից-Մի ժամանակ միշտ հաղորդում էին Կոմիտասի ռտեղծագորժություններից.«Արարատ» կինոնկարում ցուցադրում էին եղեռնի տեսարաններից: Ընդգծվածներըմասնական ուղիղ խնդիր են, իսկ Մի ժամանակ միշտ հաղորդվումէին Կոմիտասի ստեղժագործություններից ն Արարատկինոնկարումցուցադրվումէինեղեռնի տեսարաններից. այստեղ արդեն ընդգծվածները մասնական ենթականեր են` դրված բացառականհոլովով: Ուղիղ խնդիր լրացում են առնում նան ՑԵ պատճառականածանց ունեցող բոլոր բայերը՝ ցը,

Նստեցնում է քեզ մի երկու բաժակ Տաք ջուր խմեցնում, կամմի թաս օղի Ինձ շատ մի

Ծանոթություն

լացացնի` Ես

շատ

եմ

(ՀԹ):

լացել (ՀԹ):

Քերականական որոշ աշխատություններում խոսճերքին ուղիղ խնդրի մասին (Վ.Առաքելյան,Ռ.Իշխանյան): Սա այն խնդիրն է, որն ունի ճույն բառարմատը,ինչ որ բայ-ստորոգյալն է` Վառաչանքով սրտիխորքից /սոսք (ր խոսում Աստծու հետ (ՀԹ): Ռամիկըպետք է իր (ռիվը կռվի (ԴԴ): երգ է երգում սայլապանը (ԱԲ): վում է

-

նան

բայեր, որոնք մի իմաստով չեզոք են, մյուսով ներգործական: Այդպիսի բայերից են` հոգալ (ձմեռվա մասին // ապրուստի մասին չեզոք), բայց հոգալ հոգսեր // դարդ ու ցավը- ներգործական: Ապրելը ընդհանրապես չեզոք է (ապրել քաղաքում, գյուղում), բայց ներգործական է (վիշտ ապրել, ցավ ապրել): Աշխատել բայը նույնպես կրկնասեռ է. չեզոք իմաստով` աշխատել դպրոցում (տանը) ն աշխատել վաստակելու իմաստով՝ դառնում է ներգործական` (հաց աշխատել, փող աշխատել): Այդպես էլ ճայել բայը մի դեպքում չեզոք է՝ նայել ծառին (քաղաքին), մյուս դեպքում՝ ներգործական՝նայել կինոնկարը(գիրք, աշխատանքը ) ն այլն: Սեռային այսպիսի անցումներիցայնքանէլ հեշտ չէ գլուխ հանել. Օրինակ` ճայել բայի խնդիրը եթե անծէ (նայել երեխային,նայել ընկերոջը, նայել Տիգրանին), անմիջապեսդժվար է որոշել երեխային, ընկերոջը, Տիգրանին լրացումները ուղիղ խնդիրնե՞րեն, թե՝՞անուղղակի, իսկ եթե անձերը փոխարինենք իրերով (նայել ծառին, ինքնաթիռին,շենքին) դրանք կստանան հնչի՞ց հարցը, հետնաբար անուղղակի խնդիրներ են, իսկ բայը այս դեպքում` չեզոք: Թեն որոշ դեպքերում այն ստանում է նան ռւդիղ խնդիր նայել-ը կրկնասեռ բայ է: (նայել ճարը, մեկի աշխատանքը): Ուրեմն` Տեսնել բայը հիմնականումներգործականէ, որովհետն թե՛ անձի ն թե՛ իրի դեպքում, ուղիղ /ննդրի հարց է ստանում` տեսնել ի՞նչ (ը)` ծառը, տունը, տեսնել (ո՞ւմ)` երեխային,ընկերոջը: Նույնբայը իրի դեպքում երբեք /ճստանալ: չի կարող չհ՞նհարցը Կան

-

ՐՀ

ՆԵՐԳՈՐԾՈՂ

ԽՆԴԻՐ

Մ

ասվեց, ներգործող խնդիրը նույնպես պայմանավորՏ 127|ԼԻնչպես ված է բայի սեռով ն սեռի խնդիր է. այն միշտ դրվում է (/ռավորականսեռի բայերիպահանջով: Ի տարբերություն ուղիղ խնդրի, որի դեպքում ենթակայի գործողությունն է անցնում առարկայի վրա, այս դեպքում ճիշտ հակառակնէ` ենթական ինքն է կրում մեկ ուրիշ անձի, առարկայիգործողությունը. ենթականո (ամու կոտրվեց ծառը: Ուսուցիչը սիրվում է իր աշակերտներիկողմից), այս դեպքում քերականականենթակաները ավելի պասսիվ են, ավելի ակտիվ դերում են քամուց ն աշակերտների կողմից ներգործող խնդիրները, որոնք տրամաբանականենթականեր են` գործողություն կատարողները: Ներգործական անուղղակի խնդիրները հիմնականում արտահայտվում են բացառականհոլովով (Որպես զորավար` Անդրանիկը մշտապես սիրվել է իր ժողովրդից: Տե՛ս, հա՛, չխաբվես նրա սուտ խոսքերից: Տրդատը

եազդու երգրրնու Էալկրող

պատժվեցպարսիկներից): Անձերի դեպքում մեծ մասամբ հանդես է գալիս նան կյդմից.կապը (Դպրոցականայգին մշակվում է աշակերտներիկողմից: Ուսանողը դիտողություն ստացավդեկանիկողմից): Կողմիցկապովկարող են արտահայտվել անձնավորվածիրերը (Մեղադրյալը դատապարտվեցդատարանիկողմից: Պատգամավորըդիտողություն ստացավ Ազգայինժողովիկողմից): Տ 128. Ներգործող խնդիրը դրվում է նան գործիական Աղջիկը հոլովով` հմայված էր երիտասարդով: Սար ու ձոր ծլսծկվեց ձյունով: Դեպքի վայրը անմիջապեսշրջապատվեց ոստիկաններով: Կարնորենք համարում խոսել մի շփոթեցնող հարցի մասին. ուսանողները (ն ոչ միայն նրանք) երբեմն ներգործող անուղղակի խնդիրը շփոթում են պատճառիպարագայի հետ: Այսպես, օրինակ` «Երեխան լալիս էր քաղցից»- «Շնիկը սրթսրթումէր ցոտից»- «Արջը մռնչում էր ցավից» նախադասություններում, ճիշտ է, ենթականերիգործողությունները կատարվում են այլ առարկաների ներգործությամբ(երեխայի վրա քաղցն է ազդել, շնիկի վրա` ցուրտը, արջի վրա` ցավը), բայց դրանք քերականականներգործող խնդիրներչեն, որովհետն ոչ մեկն էլ բայերի սեռի պահանջով չի դրվել, բոլորն էլ չեզոք սեռի բայեր են ն երբեք Վ ածանցով կրավորականչեն դառնում, հետնաբար` փոխակերպելի չեն. դրանց ենթականերըներգործող խնդիրներչեն դառնա, ն ոչ էլ խնդիրները`ենթակա: (Դա հնարավոր է մեկ դեպքում, եթե չեզոք սեռի բայերի մեջ ավեզացնենքՑՆ ածանցը` Ցավը մռնչացնում էր արջին): Նույնիսկ կրավորականիորոշ դեպքում էլ, եթե բացառականովխնդիրները փոխակերպելիչեն, նման խնդիրներըներգործողչեն, ինչպես` «Ավին մի ձեռքով պաշտպանվում էր հարվածներից» (ԱԲ): Այստեղ հարվածնե144

րից-ը ներգործող խնդիր չէ, որովհետն ենթակայիչի փոխակերպվում:Ենթական` գործողությունկատարողը,միշտ մնում է Ավին:

ԲՆՈՒԹՅԱՆ

ԽՆԴԻՐՆԵՐ

Եթե

Տ սեռի խնդիրներըպայմանավորվածեն ներգործական ն կրավորականսեռերի բայերով, ապա բնության խնդիրները անտարբեր են բայի սեռի նկատմամբ ն դրվում են բայհմաստի բառային պահանջով, դրանք կարող են դրվել ու կրավորականբայերի վրա: Դպրոցականքերականության մեջբնության խնդիրներն անվանվում որոնք արտահայտվումեն գոյականների, առարենանուղղակի խնդիրներ, կայանիշ դերանուններին գոյականաբարառնված այլ խոսքի մասերի մասամբէլ ներգոյական հոլովնետրական,բացառական ն գործիական, րով, ինչպես նան հռլովակապայինկառույցներով: Քանի որ բնության խնդիրներըսերտորեն կապված են բայերի բազմիմաստության հետ, դրվում են դրանց պահանջով,չհետնաբարդրանց թիվը Քիչ չէ. ըստ բասյերի բառային լի-, խնզիրները նումեն` հանգման,մատդւցման, օգուտի կամՎ լի, վերաբերության, ն ջոցի, անջատման,սահմանափակման

իմնականու 21,ինննան նանա

`

չազմինատութա մբբաղկացության:

ՀԱՆԳՄԱՆ

ԽՆԴԻՐ

Մ/

Տ 130.|)Վանգմանանուղղակի խնդրի իմաստային առումները չափազանց շատ բայց այդ բոլոր միավորվումեն հանգման անվան տակ, որովհետն դրանցում կան հանգելու, մոտենալու,փարվելու, կպչելու, առնչվելու, հաղորդվելու ն նման իմաստներ,ն բոլորն էլ ձնավորվում են բուն Եճ,

տրա ՛

հան

հ

ով-

Հանգման անուղղակի խնդիրը ցույց է տալիս այն առարկան,որին նէ անձկամ առարկա: Պիտի փարվեմ

մոտեցավ օջա/խնին... (ԱԲ): Արդեն հասել էին Արածանիի ափերին (Րաֆ.): Ազգ իմ,վշտիդ ինձ խաչել եմ (ՀՇ): յն առարկան, որին համաձայնում, հպատակվում,հնազանդվում, ամ անմանվում, հակառակվում, ենթարկվում,հետնում է մեկ ու ն չէր հպատակվում նոր դաս(Դպր.): Ժողովականներըհամաձայնեցինելույթ ունեցողի տիարակչուհուն ծնողներին է ճմանկարծիքին: Հետնիր մեծերի լավ օրինակին Երեխան

Արովո Թտար Երեխան չու բնազանդվում ում,

աասախ,

Այնառարկան,որին տենչում,

հակարոտում, փափագում, օգնում,

վատում, ունկնդրում էորնէ անձ կամ առարկա`

Սիրտս փափագում էիմ հռ145

ղին ու ջրին ՀՁ): Նայում է շահը անտեր գահույքին ու տենչում տիրուհուն: հավատում ես քո ձռազներին, ինչպես պատանին` աշաջին սիրուն (ԼՍ): Կարոտում եմ իմ ազնիվ բառեկամին (ԽԴ):Հիմնադրամըօգնում է նան Թռշակառուներին(Եթեր): դ) Այն առարկան, որին ձուլվում, կապվում, հանգուցվում, փաթաթվում, միացվում, խառնվում, հյուսվում, հպվում է մեկ ուրիշ առարկա` Արջը փաթաթվում է ծառին ու մի պահ սպասում (ՎԱ): Լավն էլ ատին է խառնվում ու հյուսվում ստերի շղթային (Մ): Մարդը մահկանացուէ ն վերջապեսձուլվում է հողին: Երեխան վախից հպվում է մռռն ու աղիողորմ լալիս: Չուգունը ձուլվում է ծռ(/աթին(ԳՏ): ե) Հանգման խնդիր են առնում նան բաժանորդագրվել,ազդել, վստահել, դավել, նախանձել, կենտրոնանալբայերը (բաժանորդագրվել ամսագրերին, վստահել ընկերոջը, նախանձել հարնանին, կենտրոնանալմի բանի վրա, ազդել եղբոր վրա): Կյանքը սիրիր լիահնչյուն ու մի դավիր քո քնարին (ԵՉ): զ) Վանգման խնդիր են առնում նան վարժվածության, տեղափոխութիմաստ ունեցող մի շարք յան, գերադասության, համապատասխանության բայեր (վարժվել ծղանաւյին, ընտելանալ շրջապատին(միջավայրին),չհաընմապատասխանել ճյահանջին,իշխել երկրին (մարդկանց),գերազանցել կերնեքինն այլն): խնդիրներըձնավորվում են նան (ապով ու կապիխնդրո (հարձակվեցինթշնամու վրա, ուշադրություն չէին յան վրա, բողոքել դատավծռիդեմ, ցուցմունք տալ մեր դեմ, ազդել ընկեՍխալ վարվեցիրդասընկերոջդնկատմամբ: րոջ ը), Անվանական (բաղադրյալ) ստորոգյալները նույնպես հանգման խնդիր՛լրացումներ կարող են առնել. այս դեպքում վերադիրները մեծ մաստոսամբ ածականներ են լինում ( գործին անտեղյակ, ցավին անտարբեր, րության ընդունակ, շատերին օտար): Բնագրային օրինակներ` Այդպես էլ մնացին քնած` դավին անտեղյակ, ցավինանտարբեր(ՀԹ): Պարո՛ն նախագահ, Ձեր ասածը ճշմարտությանը համազոր է, բայց կընդունվի՞արդյոք (Մամուլ): Դու

(արեան Ս

ՄԱՏՈՒՑՄԱՆ

Տ

Բումաար

ԽՆԴԻՐ

Սովորաբար

մատուցմանխնդիրը չեն զանազանում հանցման դրանք քննում են միասնաբար` մեկ անվան տակ` հանգման խնդիր`: Մինչդեռ թե քերականորեն ն թե՛ տրամաբանորենայդ երկու խնդիրներըտարբերվումեն: Քերականականտարբերություննայն է, որ ի տարբերություն հանգ131

խնդրից,

ի

Ց

քերականություն

Տես ՍԱբրահամյան,Ժամանակակիցհայերենի (ուսուցիչների ՀԼ, էջ 180-182: համար), 1975, էջ 295-296,ՄԳյուլբուդաղյան,Ժամանակակից

տի պահանջով (մոտե Պրիի որր ման խնդիրների, որոնք հիմնականում դրվում են

չեզոք

սեռի

նալ մեքենային, խնդիրները հիմնականում պայմանավորվածեն

մամու,

բայերի

իմաս-

ան երճերգորժական, բեմնէլ կրավորական այս դեպքում (/ոնակի ո րոնք բայերի իմաստով, սեռի խնդիրներեն ստանում` ուղիղ ն անուղղակի (դասը բացատրել երե/նային, գիրքը հանձնել գրադարանին,ջուր տալ երեխայինն ջուրը տրվեց երե/սային): Տրամաբանական տարբերությունն այն է, որ բայերի իմաստներն էլ այս դեպքում նախորդներիցտարբեր են` շալ, հանծնել, մատուցել, ասել, նվիրվել, հաղորդել, բացատրել, կտակել ն տալու, հանձնելու իմաստ ունեցող նման բայեր: Այս երկու խնդիրներիհամատեղմանն մի անվանտակ քննելու ելակետը միայն դրանց` տրականհոլովով դրվելն ու նույն հարցերին պատասխակելն է: Մինչդեռ,ինչպեսասվեց, դրանք չեն նույնանում: Մատուցմանխնդիրըցույց է տալիս` է ա) այն անձը կամ առարկան,որին տրվում. հանձնվում, մատուցվում ուրիշ առարկա,որնէ բան`

Լույսի հրճվանքըտվեց երկնքին... Վեհությանխինդըլեռներինտվեց... Դայլայլը տվեց հավք ու հովերին (ՀՇ):

տիրոջը:Սոնան հանձնեց Փըստատարը նամակը

հյուրերին:

Ամառն

`

սուրճ մատուցեց

անգամ ձնծաղիկ էր մեզ բերում (ՀՇ):

(այնառարկան,որին ասվում, հայտնվում, հաղորդվում,ձոնվում, ռաջարկվում, պարգնվում, վստահվում,հանձնվումորնէ բան` է

ա-

եմ քեզ հայոց լեզուն հազարագանձ(ՍԿ): Այսօրվանից հանձնում

հայրենիք տվիր հային, որ դրախտէ աչքիս թվում..., Դու .

Քեզ Արնըպիտի լինի հաղթանակիշքանշան...(ՎՇ): Լավ վարպետըիր գիտելիքները փոխանցումէ սաներին (ՀԱ):«Փարոսը» օգնություն է բաժանում (արհքավորներին:Աստվածքեզ կրկին անգամ պարնեցհնծ, անգի՛ն Սամվել (Րաֆ.): խնդիր են ընդունում նան ՑՆ ածանցովկազմված որոշ բայեր,որոնքկրկնակի խնդիրներեն ստանում` ուղիղ ն անուղղակի՝ Մայրը դասէ սովորեցնում ծրե/յայինԵրեխանճաշէ կերցնում տիկնիկին:Թռչունը ջութ է խմեցնում ծագուկներին: խնդիրը ձնավորվում է նան անորոշ դերբայ'տալ կակարդալ տվեց թռռնիկին: Մայրըջուրը լցնել ղապարով`Պապի ,7 յ տվեց ծաղիկներին:

(Մատուցման

(շխառուցման ճամակը

ՕԳՈՒՏԻ (ՇԱՀԻ) ԿԱՄ ՎՆԱՍԻ ԽՆԴԻՐ

ԾանոթությունՄ.Աբեղյանըգրում է. «Տրական հոլովը ցույց է տալիս այն առարկան, որի համար կամ նկատմամբկա կամ լինում է մի բան» ն բերում է հետնյալ օրինակները` «Ուրիշին փոս փորողը ինքը կընկնիմեջը»: «Ուրիշի աչքը քեզ համար լույս չի տա»:

«Քեզ դեռ շատ բան է պակասում»: «Մի՞թեկցանկանայիր,որ մենք քո օգտին մեր հացից կտրվեինք»: ՈՒրեմն,օգուտի կամ վնասի խնդիրըայն լրացումն Է, որը ցույց է տալիս մեկի կամ մի բանի համար, հօգուտ, կամ ի վնաս մեկի կատարվող գործողության պահանջով դրվող առարկաներ:Օրինակներ` Հայրենիքի համար կյանքներս էլ կտանք (ԴԴ): Հայրենիքի համար, այս աղջկա համար արժե կռվել ու մահանալ (ԳՄ): Խմում ենք կռվող քաջերի փառքին (ՀԹ): Փա՛ռք քեզ, միշտ փառք, վերածնվածհայրենիք (Սարմեն): Վայ նրան, ով մայր երկիր չունի, նա լոկ նման է անբույն թռչունի (Սարմեն): Արտադրամասնաշխատումէ ի վնասձեռնարկության(Մամուլ):

ԱՆՋԱՏՄԱՆ

ԽՆԴԻՐ

Մ

Տ 132. Անջատմանխնդիրը իմաստով բոլորովին հակադիր է տրական հոլովով դրվող բոլոր խնդիրներին: Եթե տրականով դրվածները ցույց են տալիս հանգում, մատուցում, հպում, ձուլում ն այլն, ապա անջատման խնդիքներըցույց են տալիս զատում, անջատում, հեռացում ն այլն: Վետնաբար անջատմանխնդիրը ցույց է տալիս այն անձը կամ առարկան, որից Այն անջատվում,բխում, ծագում է մի բան, որից սկսվում է գործողությունը: ում ԱԱ դ՛ւմից, ինչի՞ց հարցեէ րին: Անջատման խնդիր են առնու հեռանալ,անջատվել,զրկվել, զատվել, պոկվել, փախչել,թաքցնել ն այլ բայեր, օրինակ` Շատ քանից է մեզ զրկել վայրենին, Բայց մենք չենք զրկվել մեր բերանի համից (ՊՍ): Վայոց վշտի ուռենուց կտրած սուրբ սրինգով Կոմիտասը հայ երգը հնչեցրեց ամբողջ աշխարհում (էջմիածին): Անկարելի եղավ ծաղիկը ջոկել ժաղկավաճառից(ՎՓ): Ոչ մի ժանիք ինձ չի անդուլ դարից: Ազատվեց հին (ապանքից Հոգիս` վիթխարի

պատասխա

կաւԵՉ)

ցա

:

Անջատմանխնդիր են առնում նան հոգեկան վիճակ արտահայտող մի շարք բայեր` վա/նենալ,սարսափել, ակնաժծել, ամաչել,խորշել, խռովել, զգուշանալ, նեղանալ,խուսափել, հիասթափվել,հրաժարվել, ձանձրանալ, դժգոհել, հոգնել, զզվել... Ու խռոված իր հորից` նա թողեց հայրենի տունը: Ու ջերմ ըղձերս, Քայխտիցհալածված, Ձեզ մոտ են թռչում հախուռն երամով (1Թ): Գող, թե գազան հենց դատարկ վա/խիցՀեռու են փախչումնրա փարախից(ՀԹ): ...ես շատ եմ զզվել քաղաքից, գազեթից (1Թ): Զգուշանալով վերահաս մտանգից՝ այդ մտքից (Ոզնի): հրաժարվեց խնդիր են նան անձ ու առարկանշող գոյականները, որոնցից ծագում, սերում առաջանում են այլ անձեր ու առարկաներ:Հայ ժողովուրդը սերվել է Թորգոմա նապահետական տոհմից (ՎԽ): Երեխան իր Նա ծնվել է ազճիվ ցեղից աշխատասիրությունըժառանգել է հորից: (ՀԽ): դ) Անջատմանխնդիրը ցույց է տալիս նան այն անձը կամ առարկան, որից մի բան է բխում, ստացվում, լսվում, խնդրվում`Օխտն աղբյուրից ջուր է առել... Վացչենք ուզում ձեզանից... Եսիմ ժեծերից եմ լսել... (1Թ): Խեղճ աղքատի հոգին դուրս գա Քարիհց, հողից հաց քամե (Ավ. Իս.): Անջատմանխնդիրը հաճախ շփոթվում է բացառականովդրված մեղի

Լջարաուն

պարագայի, ինչպես նան ներգործողխնդիրներիհետ, Ա հաճախ դժվար է լինում դրանք զանազանել. այս դեպքում նորից պետք է դիմել հարցի օգնությանըն տրամաբանությանը:Օրինակ՝ Քաշեց արնը ծիլերը հողիցիր շողապայծառ լույս մագիլներով, Ծփաց կանաչը, ծածանվեցհովից Արտերիթաւ|իշհորձանքը սիրով (ՀՇ): Այստեղ երկվություն չի կարող լինել, որ հովից լրացումը ոչ թե անջատման խնդիր է, այլ ներգործող, որովհետն այն հեշտությամբ փոխակերպվում է ենթակայի (Չովը ծածանեց հորձանքը, հորձանքը ծածանվեց հովից): Երկվություն է առաջանում հողից լրացման հարցում. այն անջատման խնդի՞րէ, թե՞ տեղի պարագա (Արնը ծիլերը ինչի՞ցքաշեց, թե՞ որտեղից): Տրամաբանորեն այն ավելի շուտ անջատման խնդիր է, քան տեղի պարագա, որովհետն դրանից է ՔԲխում, անջատվում մի բան, ն ավելի տրամաբանականէ առաջադրելհճնչհ՞ց հարգը: Անձի կամ անձի առման դեպքում բնականաբարնման երկվություն չի առաջանա, ինչպես` «Նամակ ստացավ ընկերոջից» (ո՞ւմից): «Երեխան տիկնիկըհազիվ խլեց շնիկից» (ո՞ւմից):

լիրի

ՄԻՋՈՑԻ ԽՆԴԻՐ/՛

Տ 53 խնդիրը ցույց է տալիս այն առարկան(նան անձը), որով, որի միջոցով կատարվում է ենթակայիգործողությունը. այն դրվում է ինչպես նան շնորհիվ կապերով ու դրանց խնդիրներովն պատասխանում է ո՞ւմով, ինչո՞վհարցերին:Միջոցի խնդիրները կարող են դրվել ամենաբազմազանիմաստներարտահայտող բոլոր սեռերի բայերի վրա, որոնք առնչվում են առարկաներիհետ. «Հայոց վշտի ուռենուց կտրած սուրբ սրինգով Կոմիտասը հայ երգը հնչեցրեց ամբողջ աշխարհում» (էջմիածին): Այս սրինգի միջոցովնա հազարավորսրտեր հու-

գործիական հոլովով,

վիջոցով,

զեց,

Նրանովէ մրմնջացել հայ պանդուխտը`վերքն իր սրտի (ՍԿ): Դու

մեր սրբություն` կնքված Մեսոոպով, Նարեկացիով.Անվածու յուղված: Ջուր ես խմել ոսկե թասով Ժողովրդիպարզ սրտից (ՊՍ): Միջոցի խնդիրներ են առնում նան մարդու հոգնոր ու-ճտավոր վիճակը, տրամադրություններն ու հույզերն արտահայտող բայերը (զբաղվել, զմայլվել, հպարտանալ, գայթակղվել, հրապուրվել, մխիթարվել, պարծենալ, ուրախանալ,շլանալ...): Զբոսաշրջիկներըհիանում են մեր քաղաքի գեղեցկությամբ: Շատ մի՛ հրապուրվիրայդ աղջկանով-Իսկ ո՞վ չի զմայլվում ԱլեքսանդրԹամանյանի ճառտարապետությամբ: դեռ մանՄոցարտը

կուց է զբաղվել եռաժշտությամբ: Միջոցի խնդիրը չպետք է շփոթել գործիականովդրվող որոշ ծնհ պարագաների հետ, որոնք պարագայականխնդիրներ են: Համեմատենք այս երկու նախադասությունները`

Երեխան ծաղիկներըջրում Է ցնցուղով (ինչո՞վ միջոցի խնդիր) ն Երեխանծաղիկներըջրում է բեռանով (ձեռքի ափով)՛ Վերջին դեպքում ավելի շատ ընկալվում է գործողության կատարման ժեըքան միջոցը: -

ՎԵՐԱԲԵՐՈՒԹՅԱՆ

ԽՆԴԻՐ

./

Տ 134.|Վերաբերության խնդիրը նշում է այն անձը կամ առարկան,որի մասին, որո՛վերաբերյալ խոսվում է, որի նկատմամբկատարվում է գործողություն: Այն հիմնականում դրվում է բացառականհոլովով, ինչպես նան մասին, վերաբերյալ, նկատմամբ, հանդեպ ն նման կապերով ու կապի խնդիրներով ն պատասխանում է Դո՛ւմից,հնչի՞ց, ո՞ւմ մասին, ինչի՞ վերան նման հարցերի: բերյալ, ինչի՞առիթով Վերաբերությանխնդիր են առնում հիմնականում ասացական ն մտաժական բայերը (ասել, խոսել, պատմել, զրուցել, գանգատվել,բամբասել, կարծիք հայտնել, դատել): Օրինակներ բացառականհոլով՝ Ի՞նչ կա քաղաքում, դե պատմի՛ր, տեսնեմ... Մեռնող-ապրողից,թանկ ու էժանից,Կամ նոր դուրս եկած գազեթից,բանից... (ՀԹ): Ու պատմում էր նա հուրի-փերիներից,զմրուխտղուշից (ՀԹ): Մայրս հաճախ էր գանգատվումիր անցյալից ու ներկա (կյանքից:

էինք անվերջ մեր երջանիկ կ/անքից Եվ երգերիցմեր նոր, որ պիտիգան (ՎՏ): Խոսում

հոլովակապայի

Վերաբերության խնդիրն արտահայտվումէ նան կապակցություններով` Անդրանիկիմասին ժողովուրդը խոսում է որպես մեծ հայրենասերի (ԳԹ): Այդ գործի վերաբերյալ իրարամերժ կարծիքներ կան գործ է հարուցվել (Երկիր):ՉԵ(Ազգ): Դրամաշորթի գորժհ առթիվ քրեական կուցմանշուրջ ծավալվեց մտքերի աշխույժ փոխանակություն(ԳԹ): Վերաբերությանառիթով հաճախ է չարաշահվում մոա կապը. նույնիսկ որոշ մարդիկ հաճախ են «կանգ առնում այս կամ այն հարցի ու /Խնդրի վրա, փոխանակխոսելու այս կամ այն հարցի ու խնդրի մասին: «Զեկուցողը (անգ առավ» նան առօրյա խնդիրներիվրա» (ՀՀ): «Ես կփորձեմ (անգ առնել ձեր տված հարցերի վրա» (հեռուստ.): Դեպիկապը նույնպես այս իմաստովճիշտ չի գործածվում` Հայրը անտարբեր էր դեպի երեխան (փոխանակերեխայի նկատմամբ): Վատ վերաունես դեպի ռաբիսը(փոխանակռաբիսի վերաբերյալ) ն հանդեպ,

բերգունք

այլն:

ՍԱՀՄԱՆԱՓԱԿՄԱՆ

35(Աս

ԽՆԴԻՐ

Տ խնդիրըցույց է տալիս այն առարկան,որով սահմանափակվում, մասնավորեցվումէ ենթակայի գործողությունը կամ ինչ-որ հատկա150

նիշ: Այն լինում է ոչ միայն բայերի, այլն ածականներիլրացում: Այսպես` եթե ուսուցիչը ծնողին ասում է, որ նրա երեխանթույլ է մաթեմատիկայից,դա չի նշանակում, թե երեխանընդհանրապեսէ թույլ. նրա թուլությունը սահմանափակվում է մեկ առարկայով:Այստեղ սահմանափակմանանուղղակի խնդիրը` մաթեմատիկայից, թույլ ածականիլրացումն է: Սահմանափակմանխնդիրը դրվում է բացառական,գործիական,ներգոյականհոլովներով, ինչպես նան կապականկապակցություններով.այն պատասխանում է հնչի՞ց, ինչո՞վ,ինչո՞ւմ հարցերին: ա) Բացառական հոլովով՝ Ալժմ բոլոր ֆակուլտետներում քննություն են հանձնում նան օտար լեզվից: Արթուրը/ողից առաջին տեղը գրավեց: Խելքից պատուհաս մարդիկէլ կան: Տեսողությունիցչեմ բողոքում, խեղճանում եմ /Սողությունից: բ) Գործիականհոլովով`՝Լավ է կույր լինել աչքով, քան մտքով/ՎԵղիշե), Արմենի խստությանը մի՛ նայեք, նա հոգով բարի է: Բնավորությամբ հորն է քաշել: Չարենցը մի առիթով ասել է. «Կուզենայի աղջիկս դեմքով մորը քաշեր,/սելքով՝հորը: Վակառակըեղավ» (Հուշերից): գ) Ներգոյականհոլովով` Այս մի հարցում արդարացնում ես, մյուսնեիրեն շատ լավ է դրսնորում, ներսումէ ամբարիշտ:Երեխան րումոչ- Դրսում է, սովորելումլավ աշխատանքումէ ծուլանում: դ) Արտահայտվումէ նան (/ապերով՝ պրապորչիկըլավ է Երիտասարդ նետաժգությանմեք, թույլ է սովորելու մեջ (Վայ զինվոր): Ծավալի տեսակետից աշխատանքներըբավարարեն, մնում է որակը: /ւռիշների նկատմամբ լավ եք վերաբերվում,հռար նկատմամբո̀չ:

ՀԱՄԵՄԱՏՈՒԹՅԱՆ

(ԲԱՂԴԱՏՈՒԹՅԱՆ)ԽՆԴԻՐ

Տ 136.1 Չամեմատության(բաղդատության)խնդիրը գույց է տալիս մի առարկա,որնուրիչառարկաներից տարբերվում է իր ինչ-ինչ հատկանիշներով`Մասիսը Առագաժիցբարձր է: Արսենը խելոք է Տիգրանից: Քույրը եղբորիցգեղեցիկ է: Այս մեկը գերադասումեմ մյուսներից. Առյուծը ուժեղ է վագրից: Վամեմատելինմիշտ դրվում է բացառականհոլովով ն պատասխանումէ ինչից հարցերին:

ումից,

ԲԱՂԿԱՑՈՒԹՅԱՆ ԽՆԴԻՐ

լ տաղկացուցան

Տ խնդիրը այն է, որ ցույց է տալիս, թե ինչից է կազմված, փնչիցէ բաղկացած տվյալը առարկան` Գետեր են գոյանում վտակներից-Բնակարանըբաղկացածէ 3 սենյակից: Գինին պատրաստում են /սաղողից: Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցին կառուցվեց Անիի բաց գույնի սրբատաշ տուֆից: Մեր ընտանիքըբաղկացած է ութ շնչից: հոլով: Բաղկացությանխնդիրը դրվում է բացառական

/

ԽՆԴԻՐՆԵՐԻ

ՇԱՐԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆԸ

Տ 138. Բայական անդամի լրացումների շարադասությունը, համեմաանվանական(գոյականական)անդամներիլրացումների հետ, բավական ազատ է- Խնդիրների ն պարագաներիշարադասությանխիստ պայմանականությունգոյություն չունի: Դրանք կարող են ն նախադաս,ն՛ ետադաս շարադասվել` նայած խոսքի բնույթին, նախադասությանկառուցվածքին, տրամաբանականշեշտին ու հնչերանգին: Ինչպես իրավացիորեննշել է Մ.Աբեղյանը, խնդիրների ու պարագաների շարադասությունը ազատ է, դրանք ստորոգյալից հավասարապեսկարող են ն՛ առաջ, ն՛ հետո դրվել, «այն կարգով, որով գաղափարներըծնվում են խոսողի մտքի մեջ»:Աբեղյանի այս տեսակետը հիմնականում ճիշտ Է, սակայն մեր կատարածվիճակագրությամբ խնդիրները (հատկապես ուղիղ խնդիրը)ավելի շատ ետադասկիրառություն ունեն, պարագաներըհ̀ակառակը : Խնդիրների շարադասությունը, ի տարբերություն պարագաների, գերազանցապեսվերջադաս է. դրանք առաջադաս են գործածվում հատկապեսշեշտակրությանդեպքում: տած

Տ 139. Ուղիղ խնդրիշարադասությունը Ժամանակակիցհայերենում սովորական շարադասությամբուղիղ խնդիրը, որպես կանոն, դրվում է ստորոգյալից հետո՝ -

Հազրոն նստել է օջախիքարին, Հիշում է կորած երկիրնու հողը, Տխուր նայում է Վայկականպարին Եվ նվագում է ծիրանի փողը (ՀՍ): Եվ նրա խորաթափանցոգին ճանաչեց մարդուն, ճանաչեց ն խորապես ատեց մարդունն նրա օրենքները (Ավ.Իս.): Արնըտաքացնում է սառած բուսականությունը: Բազմակի ուղիղ խնդիրները նույնպես հիմնականում ետադաս են դրվում` Ես ծանոթացա ու սիրեցի հայ ժողովրդի երգը, երաժշտությունը, արվեստի տաղանդավոր ներկայացուցիչներին(Ռոքուել Քենտ): Հայ գիտնականներնեն հայտնաբերել ճահրիտը, երնանիտը,դեդերոնը ն էլի շատ նյութեր (ԳՏ): Դերանուններովարտահայտված ուղիղ խնդիրներընույնպես հիմնականում վերջադաս կիրառություն ունեն` Կարոտով միշտ հիշում եմ քեզ... Բոլորս հարգում ենք ճրան: Սակայն թե՛ գրավոր ն թե՛ բանավոր խոսքում խոսողն ու գրողը հաՄ.Աբեղյան,նշվ. աշխ., էջ 532-534: մեր «Ժամանակակից հայերենիպարզ նախադասության շարադասությունը»գրքի (է., 1976) 80-81 ն 86-87 էջերիվիճակագրականտվյալները: Տես

Տե՛ս

է52

ճախ են դիմում շրջուն շարադասությանը:Սրա նպատակն այն է, որ նրանք խոսակցի,ընթերցողիուշադրությունը ցանկանում են բնեռել գործողության անմիջականառարկայի վրա: Այդ դեպքում ուղիղ խնդիրը, իր վրա կրելով տրամաբանականշեշտը, անցնում է ստորոգյալից առաջ: Այս երնույթը ավելի շատ հատուկ է գեղարվեստականգրականությանը, հատկապես պոեզիային` մանավանդայն ռիթմավորելուն հանգավորելու անհրաժեշտությամբ, ինչպես նան միօրինակությունիցխուսափելու համար`

Աղքատությունես սիրեցի,/Խեղճիլացը, հառաչանք, Ես քնարս նվիրեցի Վիշտերգելու ն տանջանք(Հ.Հովհ.): Եթե ժաղիկ եք տեսել երազում, Վամարձակեղեք... (ՎԴ): Ես քեզ եմ երգում... (ԵՉ): Միօրինականությունիցխուսափելու համար Չարենցը դիմում է ուղիղ խնդիրների թե՛ նախադաս ն թե՛ ետադաս շարադասությանգեղարվեստական հնարներին՝ Ես իմ անուշ Հայաստանիարնահամբառն եմ սիրում, Մեր հին սազի ողբանվագ,լացակումած/այրնեմ սիրում... Սիրում եմ մեր ծրլյինքը մուգ, ջրերը, ջինջ, լիճը լուսե Ու հնամյաքաղաքներիհազարամյաքարն եմ սիրում (ԵՉ): Ստորոգյալից առաջ անցնելիս ուղիղ խնդիրը հաճախ անհոդ է գործածվում, այս դեպքում օժանդակ բայը դերբայից առաջ է անցնում ն դրվում է խնդրի ու դերբայի միջն՝ Ուղնորը տոմսէ վերցնում: Երեխանգիրք է կարդում: Վարորդը մեքենա է վարում: Դրանով տրամաբանականշեշտն ընկնում է ուղիղ խնդրի վրա: Նման կառույցներում ուղիղ խնդիրըվերջադասչի դրվում. դա հայերենի համար խորթ կլինի, ինչպես` «Տղան ժույ է բռնում», բայց ոչ «Տղան բռնում է ծում», «Երեխան կարդում է գիրք»: Ներգործող անուղղակիխնդիրներիշարադասությունը գրեթե չի տարբերվում ուղիղ խնդրի շարադասությունից.նրա սովորական կիրառությունը նույնպես ետադաս դիրքն Է` Շրջակաանտառոտ լեռները դեռ պատված են թանձր մշուշով(ՎՓ)-Արարատյանդաշտը ոսկեզօծվել էր աշնանային թարմ գույներով (ՐաՖ.):նա հալածվում էր իր ընկերներիկողմից: ..

Տ 140. ԲՆՈՒԹՅԱՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐԻ ՇԱՐԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆԸ: Եթե սեռի խնդիրների (ուղիղ ն ներգործող) շարադասությունըհիմնականում ծնթակյաստոոոգյալխնդիր կառույցն է, որտեղ շրջունությունը հիմնականում կատարվում է հատուկ նպատակով,ապա ռնութ/ան /ննդիրների որոշ տեսակներում, որպես կանոն, խնդիրներըհիմնականումճա/նադասդիրք ունեն ստորոգյալների նկատմամբ, որոշ տեսակներում`ետադաս,մի քանի խնդիրներ էլ` հավասարապեսթե՛ նախադաս ն թե՛ ետադաս: են դրվում` Այսպես` հիմնականումճա/յխադաս ա) Անջատմանանուղղակիխնդիրները.նախադաս դիրքը արդարացվում է տրամաբանորեն: Անջատմանգաղափարը նախ կապվում է առար153

կայի հետ, որից էլ ծագում, առաջանում է ինչ-որ բան: Այդ պատճառով էլ մարդու ուղեղում նախ ծագում է այդ առարկան,ապա` նրանից բխող գոր-

ծողությունը՝

:

Բախտի դաժան խաղով աշխարհով մեկ ցրված պանդուխտ հայերից նամակների անվերջ հեղեղ հոսեց դեպի նա (ՀԲ): Ես Ես

Քեզնից դառնացած հեռացա, քեզնից հեռացա ու լացի (ՎՏ):

Խեղճ աղքատիհոգին դուրս գա` Քարից, հողից հաց քամե (Ավ.Իս.): Սրանց ետադաս կիրառության դեպքեր քիչ են հանդիպում. այդ դեպքում ավելի շատ ընդգծվում է գործողությունը` Ես անջատված եմ հայրենի հողից (ՎՏ): բ) Համեմատության(բաղդատության) խնդիրը նույնպես հիմնականում նախադաս է դրվում. սա նույնպես պատճառաբանվածէ. հայտնի է, որ համեմատվողառարկան համեմատելիից միշտ առաջ է դրվում՝ Բրազիլիական թիմըմյուսթիմերից ավելի ուժեղ է: Գյումրին Վանածորիցմի քանի անգամ մեծ է: Տիգրանը Վահանիցխելոք է Միայն կապերով(պես, նման) ն ինչպես, որպես բառերով կառույցները դրվում են թե ճա/խադասն թե ետադաս`Որպես մի ամոթխածհարսիկ, սքողում էր յուր դեմքը անթափանցիկշղարշով (Րաֆ.) (նախադաս):Դուրս եկավ, ճոճեց բարակ մարմինը ոռպես եղեգ ն կաքավի մանրքայլերով սուրաց դեպի հնձանը (ԱԲ) (ետադաս): Ետադաս են դրվում վերաբերության ն սահմանափակման խնդիրները-

ա) Վերաբերությանխնդիրը, արտահայտված լինի գոյականի բացառական հոլովով, թե կապի խնդրով ու կապով, սովորաբար ստորոգյալից հետո է դրվում. դրանք հազվադեպ են ստորոգյալից առաջ դրվում, այն էլ` այդ խնդիրները շեշտելու, ընդգծելու նպատակով: Ետադասիօրինակներ` Մովսեսը պատմում էր ճռաբոյի ն Աղբյուր Սերոբի կռիվներից (ՀՔ): Տարեց տղամարդիկխմբով նստում էին արնահայացպատերի տակ ու խոսում էին անցած գնացածբաների մասին(ՀՔ):

Խորհեցե՛ք մի պահ թռչելու մասին, Խորհեցե՛ք ժաղկի ու ժովի մասին (ՎԴ): որսից էին պատմում: /ԹԹռչելու մասին խորհեցեք Նախադաս՝ ճամփին մի պահ: (Տրամաբանականշեշտն ընկել է նախադասխնդիրներիվրա): Հիմնականում ետադաս են դրվում նան հանգման,մատուցմանն շահի խնդիրները:

ՊԱՐԱԳԱՆԵՐ

141(Բայական

Տ անդամի լրացումներ են նան պարագաները:եթե խնդիրները ցույց են տալիս գործողության հետ կապված առարկաներ (ուղղակի ն անուղղակի), ապա պարագաներըցույց են տալիս գործողութ154

ան որակական

ն

քանակական առանձնահատկությունները` կատարման

պատճառը, պայմանը,հիմունքը, հակառակ տեղը,ամանակը, նպատակը,

հիմունքըն այլն:

Նշելի է նան, որ ինչպես խնդիրները,այնպես էլ պարագաներըլրացեն ոչ միայն դիմավոր բայերին, այլն բայի անդեմ ձներին, այդպես էլ` որոշ ածականների, բայանուն Պարագաներն արտահայտվում են` բայներով, գոյականի հոլովաձներով, ածականներով, անկախ դերբայներով, հատկանշային դերանուններով, պերով ու կապի խնդիրներով,բառակապակցություններով: Ըստ այդմ էլլ Մ.Աբեղյանըպարագաներըբաժանում է երկու խմբի` բուն պա(սրանք մակբայներովն այլ խոսքի մասերով հանդես եկող պարագաներ խնդիրներ (սրանք գոյականների հոլովրագաներնեն) ն պարագայական ված ձներով կամ հոլովակապային կառույցներովհանդես եկող պարագաներն են): նում

Ա գոականըերի

ԲՈՒՆ ՊԱՐԱԳԱՆԵՐ

ԵՎ ՊԱՐԱԳԱՅԱԿԱՆ

ԽՆԴԻՐՆԵՐ

Տ 142. Ասվեց, որ խնդիրներըցույց են տալիս գործողությանհետ կապ ունեցող առարկաներ, իսկ պարագաները` հանգամանքներ: Դա լավ է երնում հետնյալ նախադասություններում`«Սամվելը մոտեցավպատուհա-

նին, ետ տարավ կերպասյա մարագույրը ն սկսեց թարմ օդ ծծել» (Րաֆ.), «Մենության խավարզնդանց(յ(յհն ես վերադարձահզոր ու հպարտ(ՎՏ): Առաջիննախադասությանմեջ պատուհանին,վարագույրը ն օդ լրացումները գոյականներ են, հետնաբար` խնդիրներ, իսկ երկրորդում բայի լրացումներից մեկը մակբայ է (կրկին), իսկ հզոր ու հպարտ բառերը ածականներ են` մակբայական կիրառությամբ,հետնաբար պարագաներ են: Այստեղերկվություն չկա: Քննենք հետնյալ նախադասությունները` «Զբոսաշրջիկները Երնանում շրջեցին մնքենայով» ն «շրջեցին ռտքով»: Այստեղ ռտքով -ի դեպքում տրվում է հնչպես հարցը (ինչպե՞ս շրջեցին, ուրեմն` այն ձնի պարագա է արտահայտվածգոյականի գործիական հոլովով, իսկ շռջեցին մեքենայովլի դեպքում սովորաբար տրվում է հճչո՞վ հարցը. հետնաբար այն միջոցի /ննդիր է, բայց կարելի տալ նան հնչպե՞ս կլինի ծներպարագա: հարցը. այս դեպքում նույն մեքենայով գոյականը Նկատելի է, որ մարմնի մասերիանվանումներովարտահայտված լրացումքերը հիմնականում ծնհ պարագաներեն: Աբեղյանըգրում է. «Պարագաներընայելով թե ինչ խոսքի մասերով են տահայտվում, բաժանվումեն 2 խմբի բուն պարագաներ ն պարագայական խնդիրներ, բուն պարագաներըարտահայտվում են մակբայնեոով ն իբրն մակբայ գործածվածաժականներով,օրինակ` կամաց խոսեցեք: Երբեք մեկին չեմ նախանձումես աշխարհում»: «Պառագայական խնդիրները, շարունակում է Աբեղյանը, արտահայտվումեն մի գո, նով` մենակ կամ որեէ կապով.Օր.` «նա քաղաքից վերադարձավգյուղ»:

ք

`

-

-

գիշերս առանց քնելուլուսացրեց (անորոշ դերբայը Աբեղյանը համարում է գոյական): «Մարդը պետք է խղճմտանքովխոսի»: Շարունակելով իր «Նա

միտքը` Աբեղյանըավելացնում է. «Չարագայական խնդիրներըմիջին տեղ են գրավում բուն. պարագաների, որ է` մակբայների ն առարկայական խնդիրների ն. պարագայականեխնդիրների նմանաԲերենք բուն Հ«զարագաների Դու անհոգ նայեցիր իմ վրա (ՎՏ): Բուն ծնի պարագա տիպ օրինակներ` Անհագուրդհիացավ ոսկեդեղձանհյուսերով (ԱԲ): Ձնի պարագա` պարագայականխնդիր Աշխենը հոգով ու սրտով մնաց: ամպի նման տխուր նվիրված էր իր սիրելիին (ՐաՖֆ.):Սայաթ-Նովան Բուն տեղի պարագա Ամենուրեքտիրում էր տխուր, անապականդատարկություն (Րաֆ.): Դեմըքաղաքն էր տարածվել` հազարամյա (ԵՉ): Տեղի պարագա` պարագայականխնդիր Ցուպը ձեռքիս` գեղը մտա, Անցա յարիս տան ճամփով (Ավ.Իս.): Ծաղկել ես սարում, անտառում, ար-

միջե»

-

-

-

-

տում (ՎՏ):

Այս դեպքում կարող է հարց առաջանալ, թե ինչո՞ւ պարագայական խնդիրները,որ գոյականներ են, պարագաներիցչեն անջատվում ն որպես խնդիրներչեն դիտվում. Այս հարցի պատասխանընույնպես տալիս է նրբանկատ հայագետը: Նա ասում է. «Նման լրացումները խնդիրներեն, որովհետն պահում են իրենց հոլովական ձները ն հոլովների հատուկ նշանակությունները:Մյուս կողմից, սակայն, դրանք պարագաներ են, որովհետն խոսքի մեջ դրվելով բայի վրա, կորցնում են իրենց առարկայականիմաստը: Խոսքի մեջ իրենց ունեցած նշանակությամբ, ուրեմն այս լրացումները պարագաներիկարգին են պատկանում, բայց իսկական պարագա կամ մակբայ չեն, որովհետն, ինչպես ասացինք, պահում են իրենց հոլովական նշանակությունը: Օր.՝ երբ ասում ենք «Նա քաղաքից վերադարձավ գյուղ», ինչքան էլ քաղաքից (որտեղի՞ց,ինչի՞ց) ն գյուղ (որտե՞ղ,ո՞ւր ն ոչ ի՞նչը) լրագումները խոսքի մեջ տեղի պարագա են նշանակում, բայց ն այդպես, Քաղաքից բացառական հոլովն ու գ/ուդ (հայցական) հոլովը կատարելապեսպահում են իրենց կենդանի հոլովական նշանակությունը` հետնաբար`քաղաքից ն գյուղ լրացումները չի կարելի իսկական այսինքն մակբայների մեջ դնել. դրանք պարագայականխնդիրներեն»՞-: Առարկայականն պարագայականխնդիրներիտարբերակմանհիմնական միջոցը հարցադրումն է քանի որ առարկայականխնդիրներըգոյականներ են, ուրեմն պետք է պատասխանենգոյականներին տրվող հարցերին (ի՞նչ, ո՞ւմ, ինչի՞ն,ումի՞ց, ումո՞վ, ինչո՞վ), իսկ պարագայական խնդիրները քանի որ մտածվում են, որպես հատկանիշներ, վիճակներ, հանգամանքներ, պատասխանումեն մակբայներինն նրանցհարաբերակիցբառերին տրվող հարցերին (ո՞ւր, որտե՞ղ,ե՞րբ, ինչպե՞ս, ինչքա՞ն, ինչո՞ւ, որքա՞ն, ինչի՞ հիման վրա, ի՞նչ նպատակով,ի՞նչ պատճառով նայլն):

պաիագաների,

(՛մբեղյան, նշվ. աշխ. էջ 382: Նույն տեղում:

(

ՏԵՂԻ

Տ

ՊԱՐԱԳԱ

բոր

պարագանբայ-ստորոգյալի(կամ դերբայի) այն լրացումն տալիս այն տեղը, որտեղ կատարվում է, դեպի ուր ուղղված է, որտեղից սկսվում է ենթակայիգործողությունը:Այն պատասխանում է` ռ՞Լր, որտե՞ղ,դեպի ո՞ւր, որտեղի՞ց,որտեղո՞վ,մինչն ո՞ւր ն նման հարցերին: Տեղի պարագանարտահայտվումէ տեղի մակբայներով ու նրանց հարաբերակից դերանուններով, գոյականների բոլոր հոլովաձներով, տեղ ող կապերով ու կապի խնդիրներովն բառակապակցություններով: ցույ եղի պարագանամենից առաջ արտահայտվում է տեղի մակբայներով` Ամենուրեքտիրում էր երգ ու ծիծաղ (ՊՂ): Բարձրանում էինմերն, իջ՛նումէին ճերյքն,կորուսյալին չէին գտնում (ՍԳ): Առաջու ետ էին նայում, էլի չէին լղեսնում (Ն.տ): Ցուցական ն հարցահարաբերական դերանուններով Ո՞ւր գնացին ծաղիկները. Սուս, քնած են հողի տակ (ՀԹ): Ոռտե՞ղէ ընկած այն քարը հիէ, որը ցույ

Հ.

մի... ԱԼԻս.):

Զգիտեմ` ռռտեղի՞ց է գալիս ջութակի հեկեկանքը տրտում (ՎՏ): Այնտեղգործերը վատ չեն, իսկ այստեղ շատ են հապաղում: Այստեղ եմ զգում ն այլես այնտեղչեմ վերադառնա(ԳԹ): ինձ լավ Տեղի պարագանարտահայտվումէ գռ/ականիբոլոր հոլովներով, Չայցական (ուղղական)Ուսուցիչը դասարանէ մտնում` թխաչյա ու ցոլակն մանուկներին հայոց գրերը սովորեցնելու (ՀՔ): Եվրոպայից Կոմիտասը վերադարձավ Չայաստան` իր սիրելի ժողովրդին ծառայելու (ԳԹ): է Թվում է, թե պանդուխտ եմ ես, Ու երգդ ինձ տուն է տանում (ՀՇ): յՉնծան մտնում ձեր Դիլան դային... (1Ս): Դե մեռիր, էլի, գետինը մտիր, Տանը վեր ընկիր, իլիկ պտտիր (ՀԹ): Այս հոլովով են դրվում մարդու ն կենդանիներիմարմնի մասերի անվանումներով արտահայտվածտեղի պարագաները(Մի բան դրեց բերանը, պարկն ու տանից դուրս եկավ): առավ ուսը, փայտն առավժծեռն է տալիս գործողութցույց տեղի պարագան դրված հոլովով Տրական յան կատարման կոնկրետ տեղը` Կաքավաբերդիգլխին տարին բոլոր ամպ է նստում (ԱԲ): Դշան շեմին յարիս տեսա, Մոլորվեցի` երա՞զ է սա (ժող. երգ): Փերիները սարի գլխին հավաքվեցինգիշերով (1Թ): Արձանը դրված է պատվանդանին: Տրականով դրվում են նան մարդու ն կենդանիների մարմնի մասերի անվանումներով արտահայտված տեղի պարագաները (Գլխարկը դրեց գլխին, թիկնոցն առավ ուսերին, ակնոցը դրեց աչքերին: Մշուշ էր իջել ձիու էր էս բանը իսկի քռ գլխին աչքերին: Եկա՞ծ ՀԹ): այն առնում. բացառականը եր` Տուն էին գդրձողությոլնը. այն ծառայում է որպես ելակետ: Օրինակի դառնում գյուղի աղբյուրից Երեք մայրերը`կժերը ուսին հ ման Սոնան դուրս թռավ հնձանից (ԱԲ)... Գյուղից սլացան մի խումբ կտրիճներ (ՀԹ): Էն Թմկա բերդից Թաթուլն է իջնում (ՎԹ): Հայրենի գյուղի այն պաղ աղբյուրից մի կուժ ջուր բերեք (Սարմեն): -

-

ցույցէ տալիս տեղը, որտեղից սկիզբ է

ԱՎ եըհար

Կենդանիների ն մարդու մարմնի մասերի անվանումներով տեղի պարագաները նույնպես կարող են դրվել բացառականհոլովով (Այվազովսկին շքանշանները հանեց շան վզից ու ջուրը նետեց (Վագներ): Աղջիկը Ժամացույցն արձակեց թենից,վզից հանեց վզնոցը, մատանին հանեց մատից ու պառկեց հանգստանալու (ՊՂ): Գործիականհոլով դրված տեղի պարագաները նշում են այն տեղը, որտեղով, որի վրայով, միջով տեղի է ունենում գործողությունը` Մայր Արաքսի ափերով քայլամոլոր գնում եմ (ՌՊ): Անուշ մրմունջով նիրհած դաշտերով Մեղմօրորվում էր ձիգ քարավանը (Ավ.Իս.): Անցայարիս տան ճամփով (Ավ.Իս.):Սարերով ու լայն դաշտերովսլանում էր դիվիզիան (Ժող. երգ). ներգոյական հոլովով դրվող տեղի պարագաների հաճախականությունը ավելի մեծ է, սա ցույց է տալիս այն տեղը, որի ներսում, որի սահմաններում է կատարվում ենթակայի գործողությունը` Մթնածորում այժմ էլ Թավուտ անտառներ կան (ԱԲ): Եվ ես ապատումն անապատում Լուռ թափառում եմ` հոգիս ծանրացած (Ավ.Իս.): Ծաղկել ես սարում, անտառում, արտում Ուրիշ երգեր են հնչում իմ սռտում (ՎՏ):Չարությունն էր (ՊՂ): Մարգարտիհատիկը պահել էր քերանում: բույ ել նրա սոտում պարագան արտահայտվումէ նան կապական կառույցներով (մեջ»՛դեմ,դիմաց, տակ, վրա, ներս, դուրս, դեպի, առաց, մինչն, միջն, մոտ, ներքոն այլն): Թռչում էր դեպիարնը... Ու տղերքը տխուր ու լուռ վերադարձան դեպրտուն (ՀԹ): Ամպիտակից ջուր է գալիս ԻԹ Այս պարագան արտահայտվումէ նան բառակապակցություններով՝ Ինչպես մի հեղեղ վեր կենար կանգնած, Երկնքի մջնած ամպերիցիջներ (ՀԹ): Զանգեզուրի երկնաքեր ժայռերի ծերպերում բույն են դրել արծիվնե-

3. յականի

(Տո

րը.

ԺԱՄԱՆԱԿԻ ՊԱՐԱԳԱ

Ն

Անան ճխլմանակը, լատամն մակբալներուվ, Տ

Ժամանակիպարագանցույց է տալիս Այ նրա տնողությունը,սկիզբն ու ավարտը: է տահայտվում ժամանակի գոյականիբոլոր հոլովաձն որոշ անկախ դերբայներու|, կապերովու նրանց բառակաայդ թվում` դերբայականդարձվածներով դարձվաու ծային միավորներով:Այն պատասխանումէ ծ՛րբ, երբվանի՞ց,մինչն ե՛րբ, ինչքա՞նժամանակ,քանի՞ ժամով, օրով, տարով ն այլն: մանակիպարագան արտահայտվումէ` Նշ ժամանակի մակբայներով` Վաղուց, վաղուց ես դու ինձ մոռացել (1Թ): Առավոտյան նա բարձրացավ սարը (ՊՂ): Այժմ պատասխան պետք է տաս արածներիդհամար: Հիմա եմ հասկանում, թե ի՞նչ էիր ուզում անել: երեկ հնչեց հեռախոսազանգը:Երեկոյան տուն դարձան դատարկա1441

գաթ նրով,

ձեռն:

-

խնդիրներու

..Գոյականի տարբերհոլովներով` Այս հոլովով դրվում են հատկապես ժամանակի անունները (Գիշերը անձրն եկավ: Չմռան մհ գիշեր կար մի հարսանիք (4Թ): Սի վայրկյան ազատ ժամանակչեմ ունենում: Ամեն տարի բնական մի աղետ լինում է): Տրականով նույնպես արտահայտվում է ժամանակի պարագան. օրինակ:Ամսիվերջին ստուգարքներ են լինում: Դասերն սկսվում են Ժամը ութ անց կեսին: Ավարտաճառերիպաշտպանությունըտեղի կունենա հունիսին: Բացառականըցույց է տալիս այն ժամանակը,որից սկսվումէ գործոք ամենքս հյուր ենք կյանքու ր ծննդյանփուչ օրից (ՀԹ): ղու Ոկու շաբաթից կսկսվեն քննությունները:Նա մանկությունիցէր արվեստին սիրահար): Գործիականովդրվող ժամանակի պարագան ավելի տնական գործողություն է մատնանշում` Սոված, պատռած շորերով Կորչում էր նա օրերով (4Թ): Դարերովենք մաքառել թշնամիներիդեմ: Գալիս էին աշկարա օրը ցերեկով (ՂԱ): Ժուկով-Ժամանակով երկրի վրա եղել է մի բարի թագավոր (Ժող.հեք.): Ներգոյականհոլովով դրված պարագաներընշում են այն ժամանակը, որի ինթացքում է կատարվումգործողությունը:Օրինակ` Ավարայրիճակա-

ԲԱ

ԱՐ

չէր հայոց գրերը: Շինարարներըգործը ավարտեցինմե տարում Դեռ «պխ էլ ի՞նչ սն քնար (ՄՆ): քաշել ճա հր օրում(5/Թ): Ներկա օրերում 3. Որոշ անկախ դերբայներընույնպես կարող են հանդեսգալ ժամա(Նա ինձ հանդիպեց աշնակի պարագայի կիրառությամբ:72ամակատարով /խատելիս:Ուտելիս չեն խոսում): Ինչպես այս, այնպես էլ անորոշ, հարակատար դերբայները ժամանակի պարագայի պաշտոնում մեծ մասամբ հանդես են գալիս դերբայականդարձվածներում՝ սիրտս լցվում է գինով. Մանկությունսհիշելիս՝ մի ընկեր ունեի Լիպո անունով (ԵՉ):

Ես

Օրինակներ մյուս դերբայներով` Հասնելով բերդի ավերակներին` նստեցին հանգստանալու: Ավարտելովարտագնաաշխատանքը` տունվերադարձա: Դեռ ջուրը չտեսաժծ՝ մի բոբիկանա(Ժող.): Ձին չառաժ՝ մսուրչեն

երք, երբեք,երբնիցե Ժամանակիպարագանարտահայտվում Իան աշխարհից,Դարձիր է նան

իմ մոտ դերանուններուլ`ծռք կհոգնես կգազազես (ՎՏ): էն ե՛րբ էր` Սնուշն իր կուժը առավ, Աղբյուրը գնաց ու ետ չդառավ (ՀԹ): Երբնէ Իտալիայում չեմ եղել (ԳԹ): Երքնիցե դու քեզ հարց տվե՞լ ես: Ժամանակի պարագանավելի հաճախ հանդես է գալիս կապային կառույցներով. այս դեպքում կապի խնդիրների հետ մեծ մասամբ դրվում են` առաջ, հետո, անց, Ժամանակ,վրա, անգամ, ի վեր, միջոցին, մոտ, նախքան, պահին, օրոք ն նման կապեր ու կապական բառեր ն ցույց են տալիս ժամանակային ամենատարբեր հարաբերություններ` սկիզբ, ըն159

թացք, վերջ, միաժամանակություն, տարաժամանակություն` Զանգը տալուն պես մտանք լսարան: Վերջինխոսքի վրա զանգը հնչեց: Մինչն ուշ գիՀեր աշխատում էի: Նախքան համալսարանընդունվելս բանակ գնացի ն վերադարձամիայն հհնգ տարի անց: Այդ օրից ի վեր շատ բան է փոխվել իմ կյանքում: Ավելի հաճախ գործածվում է Ժամանակկապական բառը` Ձմեռ Ժամանակտաք են հագնվում: Դասախոսի /նոսելու ժամանակ հարցեր չեն տալին:՝

ՁԵՎԻ ՊԱՐԱԳԱ

Ն՛

Տ 145.| Ձնի պարագանցույց է տալիս, թե ինչպես, ինչ եղանակով,ինչ կերպ ու ին ձնով է կատարվում գործողությունը:Այս պարագանարտահայտվելու ավելի լայն հնարավորություններունի: Այն արտահայտվում է ձնի մակբայներով, որակական ածականներով,ցուցական ն հարցահարահոբերականդերանուններով, գոյականի ն անորոշդերբայի գործիական ու կակապերով, կապականբառերով լովներով, հարակատար դերբայով, երկու տեսակներով` վերաիմասպի-խնդիրճերով ն բառակապակցության տավորված ն ոչ վերաիմաստավորված:Ձնի պարագան պատասխամումէ ինչպե՞ս,ի՞նչ ծնով, ի՞նչ կերպհարցերին: է` ի պարագանամենիցառաջ արտահայտվում նի մակբայներովն ցույց տալիս գործողության բազմազան հատկանիշներ` Բարբարոսներշատ կգան ու կանցնենանհետ. Արքայականխոսքը մեր կմնա հավետ (ՎՏ):

Դանդաղէ քայլում հոգնատանջիմ ձին (ՎՏ): Ուզում եմ մեկին քնքշռորեն սիրել (ՎՏ): Ծովն է մտնում գաղտագողի ամեն գիշեր մի տղա (ՀԹ): Թիկն էր տվել քարին, թրջում էր հացը պաղ ջրի մեջ ն դանդաղկրծում (ԱԲ): Անդադարխոսում էին թշնամու հարձակումից (ՀՔ): Արնը փայլում էր մերթ ընդ մերթ (ՎԱ): ՉՁնի պարագայիպաշտոնում առատորեն հանդես են գալիս նան ածականները, որոնք դրվելով բայ-ստորոգյալների վրա, ցույց են տալիս գործողության որակը, հատկանիշը` Կանգնիր հայարտորպես լույս լեռն է մեր կանգուն (ՎՏ): Անուշ նիրհեցինծով, անտառ ու լեռ: Ննջեցին անուշ երկինք ու երկիր, Աչքերդ ամուր փակիր, ինձ քնքուշ Գրկիր(ԳԹ): Ծանր նստել է քարափըձորում (ՀՍ): Ճիշտ է, բայերի հետ գործածվելիս որակականածականներըծնո պարագայի պաշտոն են կատարում, հանդես են գալիս մակբա/աբար,բայց որպես խոսքիմաս մնում են ածականներ: 3. Դերբայներիցձնի պարագայիգործածությամբհանդես է գալիս անորոշի գործիականհոլովը` Երկու փետուր օրորալով վայր ընկան աշնան հոսում էր առվակը (ԱԲ): Երտերնի նման (ԱԲ): 3նձանի առաջ /խԽո/նռջալով գելով իջավ բեմից ու շշնջալով ասաց... (ՍԳ):

Քանի որ հարակատար դերբայը ածականի նման հատկանշային իունի, այդ պատճառովէլ ձնի պարագայիպաշտոնումմեծ հաճախականություն ունի` Հոգնաժ նայում եմ ես ճամփաներին,Սերմնացանները չդարձան տուն (ԳՍ): Ես քեզնից դառնացաժհեռագա... (ՎՏ): Պիտի պարեն /նելագարված(ԵՉ): Զոգնածնստեցկողքիս (ԱԲ): մաստ

Ծանոթություն

Ձնի պարագայի դեր են կատարում նան այնպիսի կառույցներ, որտեղ հարակատարդերբայը զեղչված է լինում, բայց մտքից հասկացվում է. օրինակ` Ներս մտավ երեխան` ժադիկներըծեռքին (զեղչված է բռնած դերբայը): Հարս ու աղջիկ` կժերը ուսերին (զեղչված է դրաժ դերբայը) գնում էին է դրած ջրի: Բոստանիցվերադառնումէր հայրս` բահը ուսին (զեղչված Դիդերբայ): լան դային նստել էր ու միտք էր անում` ականջը սիմինդրի տերնների խշշորցին (զեղչված Է պահաժդերբայը) (ԱԲ): -

(2)2նի

պարագայիդերում հանդես են գալիս նան ցուցականն հարցահարաբերականդերանունները՝ ՝

Ախրես հճչպե՞սվեր կենամ, գնամ, Ախրես հճչպե՞սուրիշ տեղ մնամ... Ախրես հճչպե՞ս առանցինձ (ՀՍ): ապրեմ՝ Դու

ՕԹ):

ինձ այնպես ես սիրում, Որ կարծեսչես սիրում (Ավ.Իս.):

էսպեսէ

ասել հնուց էդ մասին ֆարսի բլբուլը

անմահ

Ֆիրդուսին

Ձնի պարագայիդերում կարող են հանդես գալ նան գոյականի գռրն ներգոյական հոլովաձները` Մեր սուրը փառքով դրեցինք պատյան (Ավ.Իս.): Ես էլ ժպիտով մահիս կգնամ (ՀՇ): Բայց ծնվողը ծնվում է Ծեծով, կոծով, հրով, պայքարով, պայքարով է մեռնում ն մեռնողը (ԵՉ): սրով Ծով Արազի ափը հասանք (ՀԹ): Ավելի շատ կիրառելի է վերացականգոյականներիգործիական հոլովը` քաջությամբ հաղթեցին, ուրա/նությամբ ընդունեցին, հետաքրքրությամբ ուսումնասիրեցին, հեշտությամբ համաձայնեցին, դժվարությամբ լուծվեցին ն այլն: Գոյականիներգոյականհոլովը ավելի սակավ կիրառություն ունի այս պաշտոնում (Երեխան դասը մտքումէ կարդում: Մեր հարնանը քթում է խոսում: Սանամ մայրիկը կորած որդու մասին ուրիշներին չի պատմում. նրա հիշատակը արտումէ պահում (ՊՂ): Հասկանում եմ. չես արտահայտվում. դու ինձ սրտում ես սիրում (ՊՂ): Բերված բոլոր օրինակներում ընդգծված պարագաների համար տրվում է ոչ թե ոռտե՞ղ,այլ ինչպե՞սհարցը, հետնաբար.աներկբայելիէ, որ դրանք ոչ թե տեղի պարագաներեն, այլ` ձնի: Գոյականների կրկնությամբ կազմված մակբայներով նույնպես ձնի պարագաներ են կազմվում` Եվ անապակ գինին շիթ առ շիթ ծորում էր մատներիարանքով (ԱԲ): Եվ կարդում էր ապագայիոսկետառ գիրքը` էջ աշ էջ (Ավ.Իս.):

(6,/Չնի

պարագան արտահայտվում է նան կապային կառույցներով (պեմ, նման, ինչպես, որպես, անկախ,վրա, տակ) ն նման կապերով ու կապական բառերով` Մանկության օրեր, ծռազի նման անցաք, գնացիք (ՄՆ): Նայեց, նայեց Սայաթ-Նովան, ամպի նման տխուր մնաց (ԵՉ): Արնի պես, երկիր իմ, կմնաս վառման (ՎՏ): Իմ ոսկի՛ օրե՛ր, ո՞ւր եք սլանում Անմիտ, խելահեղ նժույգների պես (ՀՇ): Գյուղի գզիրը բեղի տակ ծիծաղում էր ու քթի տակ բաներ մռթմռթում (ՍԽ): Քայլում էր թաթերի վրա: Հարցերը լուծում էր ոտքի վրա: Մեջքի վրա պառկածժծ` էր անում: Չէր գուշակություններ կարող առանցհայրենիքիապրել... ու վերադարձավ(ԳԹ): պարագաներիպաշտոնումմեծ կիրառություն ունեն ինչպես սովորական բառակապակցությունները,այնպես էլ դերբայականդարծվաժծներն ու դարձվածայինմիավորները:Ահա նման օրինակներ`

02մ

Մանուշակներոտքերիս ու շուշաններ ձեռքերիս, վարդերըայտերիս ու գարունը կրծքիս տակ... Սարիցիջա ես քաղաք (ՀՇ):

Ու

քայլեցի /սա/տալովու շաղ տալով մայթերին Մանուշակներու վարդեր ու շուշաններ ձյունաթույթ (ՀՇ): Ու

Հայացքնուղղած դեպի երկինքըանսահման՝ Կանգնել էր Կոմիտասը,հնչպես տածարիսյուն (ԳՍ): Աշխարհիցհեռու մի գյուղում, Եղեգնյա մի սրինգ կտրած, Արն է երգել ու գարուն այս հիվանդ, հանճարեղպատանին(ԵՉ): Ուրիշների պնակներըլիզելով՝

աթոռի տիրացավ (Ոզնի):

ՆՊԱՏԱԿԻ

առաջ

գնաց: Ընկերոջ տակը փորելով`

ՊԱՐԱԳԱ

Ն/

Տ 146. Այս պարագան ցույց է տալիս գործողության կատարմաննպատակը, պատասխանումէ հնչո՞ւ, ինչի՞ համար, ի՞նչ նպատակովհարգերին

արտահայտու ն

1. Անորոշ դերբայի տրականհոլովով` Կոմիտասը,Մանթաշովիհովանավորությամբգնաց Բեռլին սռվռրելու2. Անորոշդերբայով կազմված դերբայականդարձվածներով՝Վարազներն իջնում էին` ջութ /նմելու: Գյուղն էին իջել հովիվ պ եկուցու տեսնելու, պարի ու կոխի (1Թ): Գնացե 3. Գոյականի տրական հոլովով` Գյուղն էին իջել հովիվ աղջիկ տեսնելու, պարի ու կոխի (ՀԹ): Երեխան գնաց հացի: Գնացի զեկուցման: 4. Արտահայտվումէ նան հանուն, համար, նպատակովկապերով ու նրանցխնդիրներով`Կոմիտասինբուժման ուղարկելու նպատակովհանձնաժողով կազմակերպվեց: Հանուն ինչի՞ ենք պայքարում: Շպատակին հասնելու համարմիջոցներիմեջ խտրությունչէր դնում (Ազգ):

ՀԱԱ

162.

աի:

ատանիքա̀ղջիկ պատանի

ՊԱՏՑԱՌԻ ՊԱՐԱԳԱ

Ն

Ստորոգյալի

այս լրացումը նշում է այն հանգամանքը, որը Տ պատճառ Է՛դառնումենթակայի գործողության կատարմանհամար. այն արտահայտվում է գոյականի բացառական, գործիական,անորոշ դերբայի բացառականհոլովներով, (ապական կառույցներով, դերբայական ԱԱ վածներով ն պատասխանումէ հնչո՞ւ, ի՞նչ պատԾառով,ինչի՞ց Պատճառի պարագանարտահայտվումէ` 1. Գոյականիբացառականհոլովով` անհույս կռացավ,Դարդից դարձավ Խեղճը դողալուլ| չորագավ. ուռենի (ՀԹ): Վշտից ու սարսափիցմարդիկխելագարվում էին, բայց փաշայի արնածարավ հոգին չէր հագենում (ՊԶ): Ա՛խ այն քարերը, Ծանր քարերը, Ամռան արնից շիկացել, կիզվել, Մի կաթիլ ջոհ տենչից այրվել են, Սառնամանիքից Ճճաքվել, կիսվել, Ձյունամրրիկից հողմահարվել են (ՎԴ): կարող է սարսափիցլալկվել, կապընկնել ահից (ՊՍ): 2. Պատճառի պարագանարտահայտվում է նան անորոշ դերբայի բացառականհոլովով` Շտապելուց թն են առել, դարձել թեթն թիթեռներ (ՀԹ): Շատ կարդալուց տեսողությունըվատացելէր: Երկարքայլելուց հոգնել էր: Քնելուց թմրել էր ն այլն: 3. Այս պարագան արտահայտվումէ նան պատճառով, հետնանքով, ձեռքից, երեսից կապականբառերով` Առատ ձյան հետնանքովհեղեղատներ առաջացան: կուտի պատճառով եղավ: Արծառապտուղը սակավ երեսից: թուրը տուժեց ո

հարցերին: յ

,

Լեզուն

4.

կնութ

Բառակապակցություններով`

Ցնծության ձայնից, ծափերի զարկից Շարժվում են, դողում պատեր ու օճորք (1Թ): Գոնե այդ գիշեր հր (րած բոլոր տառապանքների պատԾառովՍյուզանի բոլոր մեղքերը կարելի է քաված համարել (ՎՓ): Մամիկոնյան իշխանը, վաղուց հասկացած լինելով այդ ճշմարտությունը,նրանց թողել էր իրենց կամքին (Րաֆ.): կապերը Ընդհանրապես պետք է խուսափել համար, շնորհիվ, գործածել պատճառի պարագաներինպատակով:Ինչպես կտեսնենք, այդ կապերըմասնակցում են հիմունքի պարագաներիկազմությանը.համար-ը՝ նան նպատակի: Նշենք նան, որ հաճախ պատճառիպարագանշփոթում են նան ներգործող խնդրի հետ: Սրանց տարբերակմանհիմունքը տես «Ներգործման խնդրի» տակ` 8 75:

առթիվ

ՀՎԻՄՈՒՆՔԻ ՊԱՐԱԳԱ

ծողու որը

Տ

1/՛՛

Սա բայական անդամիայն լրացումն է,

նախադրյալէ

որ ցույց

0` այն առարկան,

է

տալիս

հանգամա

որեէ գործողության,եղելության իփրակահանդիսանում

ման

համար:Այնդատողության, մտքի փաստականհիմունքն է:

է` տասխանում

ինչի՛ց, ի՛նչ հիմունքով,ինչի՞հիմանվլրահարցերին:

Պա-

Հիմունքի պարագանարտահայտվումէ՝ 1. Գռյականիբացառականն գործիականհոլուլներուլ՝ Օտար քաղաքում կարողանում էի կողմնորոշվել խանութների ցուցափեղկերից ու ցուցանակներից (Գար.): Հրաչյա Աճառյանը իր` քառասուն տարի չտեսած ըն(Հուշ): Ոստիկանները կերոջը ճանաչում է դռան ետնից /սվող

ծայնից դեռ նուլ աքսորված էր Պատմոս անմարդաբնակ քաղաք կղզին(Րաֆ.):Տղան

մեկնեց հոռ պահանջով: 2. Հիմունքի պարագանարտահայտվում է նան ստ, շնորհիվ, հիման վրա, առիթով, համաձայն, համեմատ, նայած, կարծիքու|կապերով ու կապի խնդիրներով՝Ըստռեկտորի կարգադրության` քննություններն ավարտվելու են հուլիսի սկզբին: Չամածայննախարարությանորոշման` բարձրանալու են կենսաթոշակները:Արթուրը խնդիրը լուծեց ուսուցչի բացատրության հիման վրա: Իմ կարծիքովն̀ա արժանի է դրան: Համար կապը նույնպես կարող է հիմունքի պարագա ձնավորել. օրինակ` «Իր քնկերասիրությանհամար Արթուրին բոլորնեն սիրում: յաջող ծեու (ույթի համարշնորհավորեցին պատվոգիր զեկուցողին: հանձնեցին 3. Բերված օրինակներիցէլ երնում է, որ հիմունքի պարագանարտահայտվում է նան բառակապակցություններովԵ̀րեանիքաղաքապետարանի որոշմամբ ապրիլ ամիսը հայտարարված է շաբաթօրյակի ամիս (ԵԵ): Ըստ յՀ Ազգային ժողովի միածայն որոշման` նախագահականնոր ընտրություններ են կազմակերպվելու: Երբեմն անհրաժեշտ է լինում հիմունքի պարագան տրոհել բույ նշանով: Օրինակ` «Իմ պատկերացմամբ`արված առաջարկությունը ընդունելի պետք է համարել»:

ԶԻՋՄԱՆ

(ՀԱԿԱՌԱԿՀԻՄՈՒՆՔԻ) ՊԱՐԱԳԱ

գցլոակառւն րծողությունը

զ.,/՛

նախորդ պարագայի, զիջման պարագան ցույց է կատարվում էչհակառակ որեէկարգադրության, յսինքն` դա այն հիմունքնէ, որին չի համապատասհ, Այս պարագան հիմնականում արտահայտվում է (ախանում պերով|ու իրենց խնդիրներով. ահա այդ կապերը` հակառակ,չնայած, չնայելով, փոխանակ,փոխարեն,թեն: Պատասխանում է հակառակ ինչի՞, չնաածինչի՞հարցերին: Զիջման պարագան իր իմաստով հակադրվում է հհմունքի, պատճառի ն պայմանիպարագաներին:Դա լավ է երնում հետնյալ հակադիր օրինակներում՝ իմ սովորության` դասերից հետո եմ ա) «յՀամածայն հետո գնում» (հիմունք),ն իմ սովորության` դասերից գրադարան չգնացի» (հակառակ հիունջ: Տ տալիս, որ

գ

հետնանքը:

«Արարա

գրադարան

`

բ) «Ձյան

ու

բքի պատճառովԳեղամը. գյուղ-չգճաց»(պատճառի)

«Չնայած ծյանն .

ն

բքին` Գեղամը գյուղ գնաց» (հակառակ հիմունք, զիջում): գ) «Մենք պետք է հանդիպեինքնրա ծնողների թույլտվության պայմանով միայն» (պայման) ն «Մենք չհանդիպեցինք`չնայած նրա ծնողների թույլտվությանը» (հակառակհիմունք, զիջում): Բերենք հակառակհիմունքի պարագաներիբնագրային օրինակներ. Եվ արտերի փոխանակ` գեղջուկի դահլիճներումէ հնչում. Հորովելը Բաց երկնքի փոխանակ՝ Շրթունքները պանդուխտի բեմերից են մրմնջում (ՊՍ): Հակառակ մեր ցանկության` կառապանը թեքվեց դեպի ձախ (ՎՓ): Ի հակադրություն եղած փաստերի՝ սխալ վճիռ կադատարանը յացրեց (Մամուլ): 7եղափոխականերգիչ չլինելով հանդերձ` Վարուժանը համոզված էր սակայն, որ մի օր կճայթիամպրոպը(ՊԶ): Հակառակհիմունքի պարագաներըտրոհվում են բութ նշանով: ու

ՊԱՅՄԱՆԻ

ՊԱՐԱԳԱ

Տ 150. Պայմանիպարագաննշում է այն հանգամանքը,որով պայմանավորված է ենթակայի գործողությունը: Այն հիմնականում արտահայտվում է անորոշ դերբայի գործիականհոլովով, ինչպես նան դեպքում կապական բառով. օրինակներ` «Լավ աշխատելու դեպքում միայն արդյունքի կհասնես»: «Միայն դասերից չբացակայելով հաջողություն կունենաս» ն «Սիայն դասերիցչբացակայելու դեպքում հաջողությանկհասնես»: Արտահայտվում է նան անորոշ դերբայի սեռական-տրականհոլովով ն պայմանով բառով` Կգամ քեզ մոտ` գիրքս վերադարծնելու պայմանով: Շուտ վերադառնալու պայմանով միայն կարող եմ ընկերակցել քեզ: Ասածիդ համաձայն կլինեմ` /նոստումդ կատարելուպայմանով: Պայմանի պարագանիմաստայինառումով շատ չի հեռանում հիմունՔհ, որոշ դեպքերում էլ` ժամանակիպարագաներից` Գյուղ կգնամ(պայման): Արձակուրդստանալուդեպքում Արձակուրդստանալիսգյուղ կգնամ(ժամանակ): Արձակուրդստանալու հիմնավորումովգյուղ կգնամ(հիմունք):

ՉԱՓ ՈՒ ՔԱՆԱԿԻ ՊԱՐԱԳԱ

լ/՛

8151. Չափ ու քանակի պարագանբնութագրում է գործողությունը` չափի, քանակի, տնողության, աստիճանիտեսակետից.արտահայտվում է չափ ու քանակի մակբայներով,գոյականիտարբեր հոլովածներով, հատկանիշ նշող դերանուններով, թվականներով,հոլովակապայինկառույցներով: ինչպես նան բառակապակցություններով: Պատասխանումէ, հնչքա՞ն,

հարգերին: որքա՞ն,ի՞նչ չափով, քանի՞անգամ

Չափ ու քանակի մակբայներով`Դու նորից եկել ես, ի՞նչ անեմ (ՎՏ): Նորից չենսիբում. սիրում են(րկին (ՊՍ):Կրկինեկար, անուշ գարուն (ՎՏ): Չէ, Անո՛ւշ,Քիչ էլ. միքիչ ելմնա (3Թ): Շարմաղ բիբին անընդհատլալիսէր(ԱԲ): Բազմիցս խոսվել է այդ մասին: Զայրացավ անչափ շատ ուշանալու համար: Ամանըլցվել էր (հսով չափ2.Ցուցական ն հարցահարաբերականդերանուններով` Սպասեցինք այնքան, մինչն ներկայացումն ավարտվեց: էնքան մնացի, աչքս ջուր դառավ (3Թ): Այսքանսպասել կլինի՞:Որքա՞նենք մենք խաղացել, իրար սիրել ու այնքան կստանաք: ծեջել(4Թ): Ինչքան կուզեք, 3,Չափ ու քանակի պարագան արտահայտվում է նան թվականների ու գոյականներիտարբեր հոլովների զուգորդմամբ` Այս գիրքը արժե հազար դրամ: Գիշերով անցանք մոտ հիսուն կիլոմետր- Խաղողը վաճառվում հետ հաճախ գործածվում է անգամ է հարյուր դրամով: Թվականների բառը՝ Արմեն Տիգրանյանի «Անուշը» լսել եմ մի երեսուն անգամ: Տասն անգամ չափիր, մել անգամ կտրիր (Ժող): 1.

-

Պետք է միշտ խուսափելբազմիցս անգամկապակԾանոթություն ցության գործածումից, որովհետն Բազմիցս բառի իմաստի մեջ արդեն անգաժը կա: -

ՄԻԱՍՆՈՒԹՅԱՆ ՊԱՐԱԳԱ

Տ 152.

Որոշ լեզվաբաններ միասնության պարագան համարում են

Բայականանդամի այս լրացումը մի տեսակ երկվութմիասնության խնդիր:

յուն ունի. մի դեպքում այն խնդրային իմաստով է հանդես գալիս, մեկ այլ դեպքում` պարագայական:Այս դեպքում պետք է ելնել թե՛ նախադասության իմաստից, հաշվի առնելով նրա տրամաբանականկողմը, ն թե՛ հարցադրումից. օրինակ` «Նույն հարթակում ապրում ենք ծերու հարնանների հետ»: «Տղաս ամուսնացավ իր սիրած աղջկա հետ»: «Գնագքում ծանոթացել էի երկու ռուս տղաների հետ. միասին էինք ճաշում»: Բերված նախադասություններում ընդգծված լրացումները ավելի շուտ խնդիրներեն: Բայց միասնությունը ավելի շուտ գործողության հանգամանք է ցույց տալիս ն ընդգծում է, որ ենթականգործողությունը մենակ չի կատարում: Միասնության պարագան արտահայտվում է գոյականի գործիական հոլովով (Ընկերներով որսի գնացինք: Չարնաններովայգի հիմնեցինք: Մեր երգերով, մեր վերքերով դար ու դարեր քայլենք պիտի (ՍԿ): /(Թեյնապահներով առաջ սլացավ Զորհակը (ԴԴ): Այն ձնավորվումէ նան հետ, հանդերձ,միասինկապերով`Գործը կատարեցինքընկերներով միասին: Այս հմուտ, հանճարեղլոռեցին Հոմերի Գյոթեիհետ մի օր հավասարնստել է քեֆի (ԵՉ): Երբեմն էլ հետ ն միասին

կապերը կիրառվում են միասին` ավելի սաստկացնելովխոսքի ուժը (նա յուր զինակիցներիհետ միասին իջան վերին լանջերից (Մուր.):

ԸՆԴՀԱՆՐԱԿԱՆ

ՊԱՐԱԳԱՆԵՐ

Տ 153. Վասկանալի է, որ լեզուն իր ամբողջության մեջ ավելի բարդ համակարգ է` բազմաբարդկառույց, ն քերականությունը ի վիճակի չէ լեզվում դրսնորվող բոլոր իրողություններն ու երնույթներըկանոնակարգելու ն անվանելու: Լեզվական ոչ բոլոր երնույթներն են, որ քերականորենհնարավոր է կաղապարել, կանոնակարգելու սահմանել: Լեզվում կան շատ իրողություններ, որ իրենց բազմազանությանպատճառովմնում են անսահմանելի: Այդ է պատճառը, որ լեզվական որոշ երնույթների վերաբերյալ տարբեր մոտեցումներ ու սահմանումներկան տարբեր մասնագետներիկողմից: Այս բանը շատ լավ երնում է հատկապես/Խնդիրներին պարագաներիտեսակները որոշելու, դասակարգելու ն սահմանելու հարցերում նս: Քանի որ բայերը հազարավոր իմաստներ ունեն, ն դժվար է դրանք համակարգի բերել ու դրանց լրացումներին կոնկրետ ու սպառիչ անվանումներ տալ, այդ պատճառով էլ լեզվաբաններն աշխատում են, որքան հնարավոր է, դրանք համախմբել, համակարգել ինչ-որ տեսակների մեջ ն ինչ-ինչ անուններ տալ: Օրինակ` եթե դպրոցականն բուհական դասագրքերում նշվում են խնդիրների 5-6, պարագաների8-9 տեսակներ,ապա լեզվաբան Վ.Առաքելյանը նշում է խնդիրների36, իսկ պարագաների39 տեսակներ (Տե՛ս Վ.Առաքելյան, Վայերենիշարահյուսություն, հատոր Ա): Ինչ խոսք, ուսուցման տեէ ն անընդունելի: սակետից նման մոտեցումըաննպատակահարմար Ահա այս տեսակետիցէլ երկիմաստ, եռիմաստ ն բազմիմաստխնդիրներն ու պարագաներընպատակահարմարէ կոչելընդհանրական: Ասվածները ցույց տանք օրինակներով: Այսպես` Պ.Սնակի հետնյալ նախադասությանբայականլրացումներին ի՞նչ անուն տալ` Քո Մասիսհորով, քո Արաքսմորով, Մեծանաս դարով, Երնա՛ն: Թերենս ժեժանաս դարով կապակցությունըկարելի է դիտել թե՛ ծներ (ինչպե՞ս) ն թե՛ չափ ու քանակի (ինչքա՞ն)պարագա, իսկ Մասիս հորով ն Արաքս մորով լրացումները կարելի է ընդունել ն՛' ծնի, ն՛ միասնությանպարագաներ: Կամ ի՞նչ անուն տալ հետնյալ պարագային` «Երեխաներըպարում են երաժշտությանհնչյունների տակ»: Ինչպե՞սէին պարում (պարելու ձն չկա). Որտե՞ղէին պարում (տեղը բոլորովինչի ընկալվում). Ե՞րբէին պարում (ժամանակիհարցը նս բացառվում է). Գուցե երաժշտությանհե՞տ (միասնությունէլ չկա): Ուրեմն` մնում է այն անվանել քնդհանրականպարագա. նում, որի տակ կարելի է մի քանի իմաստներհամատեղել:

մի անվա-

Նմանատիպ այլ օրինակներ.

Բժիշկը գռրծիքով զննեց հիվանդին: Դանակով հեռացրեց կոշտուկը

(ինչպե՞ս,թե՞ ինչով):

անուններ տալ հետնյալ լրացումներին` Դիլանըգլուխը հանեց դռան ձայնին: Շլացա խնդուն փառքիդ: Դու անուշ ժպտումեսինձ: վազում էր շների հետնից: Վազողնանցավ բոլորից: Պանինը է հորից: Խնդրեց ընկերոջից: Աղջիկները Կառչում է նրանից: Հարցնում ծիծաղում էին իրենց ընկերուհիների վրա- Զարմանում եմ քո միամտության վրան այլն: Նման լրացումների մասին Ռ.Իշխանյանըիրավացիորենգրում է. «Այսպիսի օրինակներ կարելի է շատ բերել. հնարավոր է լրացումների մի նոր տեսակ կամ տեսակներ առանձնացնել, բայց դա էլ չի փրկի. միննույն է, կլինեն լրացումներ, որոնք նշված տեսակներից ոչ մեկին չեն վերագրվի... Նախադասություններիվերլուծման ժամանակ պետք է նշել այսպիսի բազԿամ ինչ

միմաստությունը»՞՛:

Ահա հմաստային այդ բազմիմաստություննէ որ նպատակահարմար անվանումով: ենք գտնում կոչելընդհանրական Չմոռանանք, որ Մ.Աբեղյանը ն Մ.Ասատրյանըընդունում են ընդհանրական մակբայներ, որպես մակբայների առանձին տեսակ, հետնաբար նման մակբայներովկազմվածպարագաներնէլ կարելի է կոչել քնդհանրաներքուստ մակբայների մեջ տեկան պարագաներ:Այսպես` արտաքուստ, ղի իմաստի հետ կա նան ծնհ իմաստ: Նույնն էլ` տեղնուտեղը,դեմ առ դեմ, դեմ հանդիման, դեմդիմաց: Այդպես էլ` հսկույն, րոպեապես, անմիջապես, վայրկենաբար, ստեպ-ստեպ, կրկին, հաճախ, շուտով, անընդհատ, մերթ ընդ մերթ մակբայներում ն դրանցով կազմված պարագաներում համատեղում են ժամանակի ն ծեի իմաստներըն այլն:

ՊԱՐԱԳԱՆԵՐԻ

ՇԱՐԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆԸ

Տ 154. Խոսքը ոճավորելու, բառը ընդգծելու, շեշտելու, ինչպես նան բանաստեղծությունը ռիթմավորելու համար կարնոր նշանակություն ունի նան պարագաների շարադասությունը: Ճիշտ է, պարագաների շարադասությունը հիմնականում պայմանավորվածէ ստորոգյալին մոտիկ լինելու, նրանից անմիջապես առաջ կամ հետո դրվելու հանգամանքով, բայց որոշ պարագաներերբեմն էլ անցնում են նախադասության սկիզբը` հեռանալով ստորոգյալներից. դա կատարվում է տվյալ պարագան ավելի շեշտելու, ընդգծելու նպատակով: Ժամանակակիցհայերենում` խոսքի մեջ, պարագաներիտեղը խիստ որոշակի չէ. պարագաները մեծ մասամբ ունեն ազատ շարադասություն, բայց նայած խոսքի բնույթին, նախադասության կառուցվածքին, խոսողի

Ռ.Իշխանյաննշվ. աշխ., էջ 236-237:

նպատակադրվածությանը,պարագաները կարող են շարադասական բազում ձներ ստանալ: Դա կախված է նան այն բանից, թե ինչ խոսքի մասով է արտահայտված տվյալ պարագան: Այնուամենայնիվ, որոշ պարագաներ խոսքում ունեն իրենց նախընտրելիտեղը, ն դրա տեղափոխությունը դիտվում է որպես շրջունություն: Այսպես` տեղի, ժամանակի,պատճառի, հիմունքի ն հակառակ հիմունքի պարագաները հիմնականում ստորոգյալների նկատմամբ ճախադաս դիրք ունեն: Տեղի պարագան,դրվելով նախադասությանսկզբում, խոսողի ուշադրությունը հրավիրում է այն հանգամանքի վրա, թե ոռռւտեղ է կատարվում գործողությունը, կամ ոռւտեղից է բխում, սկիզբ առնում (Երնանում տեղիունեցավ Սփյուռքի ն Վայաստանիգրողների համատեղգիտաժողովը: ճ/րտասահմանից հարյուրից ավելի գրողներ ու գրաքննադատներէին եկել (ԳԹ): էն Թմկա բերդից Թաթուլն է իջնում (1Թ): Ամպի տակից ջուր է գալի (ՀԹ): Դռան մոտ կանգնած էր թրջված շունը: Եթե նույն նախադասությանմեջ եյման ն ժամանման կամ ուղնորման իմաստ ունեցող տեղի պարագաներկան, նախ դրվում է ելման պարագան, որին հաջորդում է ժամանման կամ ուղեորման պարագան` Մի ռուս գեներալ Կովկաս լեռներից, Մի անգամ դեպի Թիֆլիս էր գալիս (Լերմոնտով թարգմ.): Աջիցքարքարոտ մի ճամփա պոկվում է մայր ուղուց ն մտնում ծորակ (ՍԳ): Եթե նախադասության մեջ տեղի պարագանարտահայտված է տեղի մակբայներով կամ դերանուններով, դրանք մեծ մասամբ դրվում են նախաեռում է աշխատանքը:Այստեղկառուցվում դասության սկզբում (Ամենուրեք է Հյուսիսային պողոտան): Տեղի պարագայի շարադասությունը պայմանավորվածէ նան նախադասության կառուցվածքով. եթե նախադասությունն ունի ենջակաստորոգյալ կառուցվածք, տեղի պարագանսովորաբար դրվում է ստորոգյալից հետո (Տունը գտնվում է գ/ուղի ժայրին), իսկ ստորոգյալ կառուցՒԷենթակա վածքի դեպքում այն դրվում է ստորոգյալից առաջ ն շեշտվում է (Գ/ուղի ժայրինէ գտնվում տունը): ժամանակի պարագայիշարադասությունընույնպես հիմնականում ազատ է, բայց վիճակագրականհաշվարկները ցույց են տալիս, որ այն մեծ մասամբ ճախադաս է դրվում. սա բացատրելի է այն հանգամանքով, որ որնէ անցքի, իրադարձության, դեպքի ու փաստի մասին խոսելիս գրողը, խոսողը ցանկանում է ընթերցողի կամ լսողի ուշադրությունը նախ հրավիրել դեպքի, եղելության կատարմանժամանակի վրա. այսպես` 69թ. (մ.թ.ա.) Տիգրան Երկրորդը ավարտում է թատրոնիշինությունը... Նույն թվականին հռոմեական Լուկուլլոս զորավարը գրավում է Տիգրանակերտը (ՀԺՊ): Յազար ութ հարյուր վաթսունինն թվին Հայոց այգիներն ի՞նչ պտուղ տվին (ՊՍ): Ժամանակի մակբայներով արտահայտված պարագաները գրեթե միայն ճախադաս են գործածվում (Լուսաբացին գյուղն արդեն ոտքի էր հանգստանալու ժամանակը չէ. շու(ԱԲ): Հիմի ի՞նչ պիտի անենք (ՀՔ): Ա/ժմ

այդ մասին տով սկսվում են գյուղատնտեսականաշխատանքները:յՉաճայ կարգադրություններեղել են): Եթե նախադասությանմեջ կան ւռեղի ն ժամանակի պարագաներ , ժաէ պարագային սովորաբար նախորդում տեղի (Տասը մանակի պարագան տարի առաջ փարիզյանմի փողոցում` կառքի տակ, ջախջախվեցհայ մշակույթի ամենակարկառուններկայացուցիչներից մեկը` բազմավաստակԱրշակ Չոպանյանը (ՍԳ): Պատճառի պարագայի նախադաս դիրքը նույնպես պատճառաբանվում է խոսողի ու լսողի ուշադրությունը գործողության պատճառի վրա գրավելու մղումով` Խեղճը դողալով անհույս կռացավ, Դարդիցչորացավ, ուռենի դարձավ (ՀԹ): Վշտից ու սարսափից մարդիկ խելագարվում էին: կարմրել էին: ԱՆքնությունից կոպերը Ինչ խոսք, բացառված չէ նան նման պարագաների ետադաս դիրքը (Ծաղիկը ցամաքեց անհայտ պատճառով:Երեխան լալիս էր հուզմունքից: Դողում էր վախից): Հիմունքի ն հակառակ հիմունքի պարագաների նախադաս գործածությունը պայմանավորվածէ նրանով, որ խոսելիս նախ նշվում է գործողության կատարման դրդապատճառը,հիմնավորումը կամ հակառակ հիմունքը (շՉամածայննախնականպայմանավորվածությանա̀յդ օրը շուտ արթնացանք:Նամակը, չնայած հին լինելուն, չէր կորցրել հետաքրքրությունը): Սրանց ետադաս շարադասությունը կարելի է շրջուն համարել (Աշխատանքըկատարվումէ համածայն պահանջի): Ետադաս դիրք ունի հատկապես նպատակի պարագան. պատճառն այն է, որ երբ խոսողը ցանկանում է նշել որնէ գործողության կատարման նպատակը, նախ նրա ուղեղում ծագում է այդ գործողությունը, ապա նրա կատարման նպատակը(Սիրով կգամ Երնան` ճռրից երգելու: Գյուղն էին իջել հովիվ պատանիք` Աղջիկ տեսնելու, պարի ու կոխի (ՀԹ): Համար կապով արտահայտվածներմեծ մասամբ նախադասեն դրվում (Օլիմպիական խաղերին մասնակցելու համար Տոկիո մեկնեցին հազարավորմարզիկներ): մասին: Նույնը կարելի է ասել նպատակով կապի Ավելի ազատ շարադասությամբ օժտված են ծնի, չափ ու քանակի ն միասնության պարագաները: այս դեպքում էլ նշանակությունունի, Սակայն թե դրանք ինչ խոսքի մասերով են արտահայտված:Մակբայներովարտահայտվածներըհիմնականում նախադաս են դրվում (Չազիվ էո հիշում անցածը: հասինկատարեցինք առաջադրանքը): Հավասարապեսգործածական են նան սրանց` ստորոգյալներիցհետո դրվելու դեպքերը, մանավանդ երբ դրանք արտահայտվածեն լինում բառակապակցություններով:Հնձան է մտնում ծեր Դիլան դային` Չոգում հեռավոր օրերի ցավը (ԱԲ): Նստել էր ու միտք էր անում` ականջը սիմինդրի տերնների խշշոցին (ԱԲ):

ԱՆՎԱՆԱԲԱՅԱԿԱՆ

(ԲԱՂԱԴՐՅԱԼ) ՍՏՈՐՈԳՅԱԼԻ

ԵՎ ՊԱՐԱԳԱ ԼՐԱՑՈՒՄՆԵՐ

ԽՆԴԻՐ

8 155. Ինչպես ասվել է «Բառակապակցություն»(Տ 21) ն «Խնդրառություն» (8 17) բաժիններում, /ննդրառություննու պարագաառությունը հատուկ է ոչ միայն խոնարհված ու անդեմ բայերին, այլն գոյականներին, ածականներին, թվականներինու այլ խոսքի մասերի, հետնաբարերբ նշված խոսքի մասերը հանդես են գալիս որպես անվանաբայականստորոգյալի վերադիրներ,սրանց լրացումներն էլ կարող են լինել /սնդիրներ ու պարաՔննենք այդ դեպքերը: գաներ: Խնդիր լրացումներ Անվանաբայականստորոգյալի գոյականով, ածականով արտահայտված ստորոգելիական վերադիրները առավելապես խնդրի լրացումներ են ունենում` տարբեր հոլովներով. դրանք շատ լավ տարբերակվումեն հարցադրումներով. ա) Հանգմանխնդիր` Երգ իմ, նման ես քոռ ստեղծողին (ՀՍ) (նման ես ո՞ւմ): Հավատարիմեղեք մեկտեղ կերած աղ ու հացին (ՀՍ) (հավատարիմ Շատ մոտ է նա իմ հավատքին եղեք հնչի՞ն)(ԳԹ) (մոտ է իմ ինչի՞ն): բ) Անջատմանխնդիր` Ժողովրդից երգն է անբաժան (ՍԳ) (ումի՞ց է անբաժան): Վիշտն էլ ութայխությունիցշատ հեռու չէ: Շատ գոհ ենք ձեր հյուրասիրությունից: գ) Սիջոցիխնդիր` -

-

-

-

-

հպարտ եմ իմ ճյուղերով ու սաղարթով, Բայց առավել` հմ արմատով (ՊՍ):

Ես

Երեխան երջանիկ է իր /սաղով: Մոր աչքը լի է արցունքով: Խոսքը գործով Է զորավոր, մարդը/̀սոսքով (ԳԹ): դ) Սահմանափակման խնդիրՄ̀ահովմանուկ եմ դառնում (ՀՍ): Հոգով, սրտով ես հիմա խաղաղ եմ (ԳԹ): ե) վերաբերության խնդիր` Նրա հանդեպ եղել եմ բարի: Ընկերոջ է Աստված (ՀԹ): նկատմամբանտարբերչէ: Մեր վիճակին տեղյակ զ) Շահի (օգուտի կամ վնասիխնդիր) Արցախիհերոսներն արժանի են գովեստի: -

Սիրելի՛ Պարույր, դու հաց էիր հնժ համար, Օդ էիր ու ջուր (ՀՍ): Այստեղ հաց, օդ, ջուր գոյական վերադիրներն են ստացել շահի խնդիր` հնժ համար: Պարագա լրացումներ Անվանաբայականստորոգյալի վերադիրներն ընդունում են նան տարբեր տեսակի պարագայականլրացումներ, որոնք պարագաներինտրվող հարցերին: պատասխանում են համապատասխան ա) Տեղի պարագա` Երկրային իմ (րժքին (որտե՞ղ) ծաղիկ դարձար լուսավոր (ՀՇ): -

Դներիմեջ դու ալեհեր, նորերի մեջ՝ նոր ու ջահել (ՊՍ):

Եվ ծառե՞րնեն շատ այս /եռնակղզում, Թե՞ վեր ծառացած խաչքարերը(ՊՍ): Խուլ արձագանք է, խուլ ձորերի մեջ, Խոր ծովերի մեջ ալիք է կյանքս (ՅՍ):

Մի տեղ՝համեստ հովիվ, մհ տեղ ճորտ եմ եղել (ՀՍ): բ) ժամանակիպարագա`

(ե՞րբ) մարդ եղել է կապիկ, Միժամանակ Բայց կեղտոտ է միշտ էլ եղել շապիկը (ՊՍ): Ես

այն չեմ արդեն, ինչ որ էի ես մի տարի առաջ, Եվ այն չեմ արդեն, թռիչքից մի վայրկյան առաջ (ՀՍ): Ժամանակով կա-

որ էի ես այն մեժ տուն ճոն էր (1Թ):

ինչ

գ) Հիմունքի պարագա՝ Լոկ ձայնիհամարհամարվեց նա սան (ՊՍ): Համածայնօրենքի դու միշտ մեղավոր ես (Ոզնի): Նա միշտ (լ մեծ է եղել շնորհիվ իր ազնվության ու վայելուչ վարքագծի (Մամուլ): Իր անել-դնեհարս է (ՄԽ): լով, նիստ ու կացով շնորհալի դ) Հակառակ հիմունքի պարագա` Չնայած տարիքն առած լինելուն՝ դեռ աշխույժ էր: Չակառակիրադարձություններին՝նա բոլորովին անհանգիստ չէր: ե) ՊատԾառիպարագա`Ըշտապելուց թն են առել, Դարձել թեթն թիթեռներ (1Թ): Ծեծվելու վախից կծիկ էր դարձել: Տկար էր ծերության պատծառով: Շատ աշխատելուց ն քիչ քնելուց ուժասպառ էր եղել: զ) Չիմունքի պարագա՝Ու Սողոմոնը Կոմիտաս դարձավ`/ /սորը հարգանս տասներկու դար իրենից առաջ հայոց երգը մշակող հոգեզվարթ Կոմիտասկաթողիկոսի (ՊՍ): Հայ երգը Պոլսում տարածելու համար նրա երգչախումբը կոչվեց «Գուսան» (ԳԹ): է) նհ պարագա՝ Բերումեն իրենց խելոք Նազարին, առքով ու փառքով թագավոր դնում (4Թ): Կամաց-կամացդարձավ վիրավոր մեր հոգին ջահել ու բազմաերազ(ԵՉ): ը) Միասնությանպարագա`

Ուր ահեղ կռվով չի մտնիլ արքան, Ղոնաղ է աշուղն իրեն սազի հետ (ՀԹ): Ընկերներիսհետ միշտ հաշտ ու խաղաղ եմ: Տխուր ենք ազգովի: Խնդիր ն պարագա լրացումներ` միատեղ Միննույն նախադասության մեջ հաճախ նույն վերադիրը կարող է ունենալ ն՛ խնդիր, ն պարագա լրացումներ, ինչպես` Նա միշտ (Ժամանակի պարագա) հնազանդ է եղել իր հավատքին (հանգման խնդիր): Դու ծաղիկ էիր հմ գրկում (տեղի պարագա) ճոռից (Ժամանակի պարա-

գա):)

րուստ

Այս պահին (ժամանակիպարագա) աշխարհում(տեղի պարագա) հաեմ բռ/որից (ՊՍ) համեմատությանխնդիր: -

ԴԵՐԲԱՅԱԿԱՆ ԴԱՐՁՎԱԾ ԵՎ

ԿՈՂՄՆԱԿԻ ԱՆԴԱՄՆԵՐ (ԼՐԱՑՈՒՄՆԵՐ)

Աայբրենի

4 անկախ դերբայՏ 156. Ի՛նչ է դերբայական դարձվածը խոնարհման համակատար, ճնթակայական) չեն մասնակցում, հեւտնաբարբայական ստորոգյալներ չեն հարացույցին կազմում,դրանք նախադասությանմեջ հանդես են գալիս շարահյուսական տարբեր անդամների պաշտոններով'(ենթակա,վերադիր, գոյականական ն բայական անդամների լրացումներ):-Հարակատարնու համակատարըմասնակցում են երկրորդական բաղադրյալ ժամանակների կազմությանը (գնացած կլինեմ, գնալիս կլինեմ): Անորոշդերբայի շարահյուսական կիրառությունը: Ենթակա Դասականերաժշտություն (սելը ազնվացնում է մարդուն: Որոշիչ Խմելու ջուրը պետք է խնայել: Հատկացուցիչ Բարձր /սոսելու գանկություն չունեմ: Վերադիր Դա խոսել չէր, որ խոսեցիր: Բա դա /նոսե՞լեղավ, որ խոսեցիր: Բացահայտիչ Խոսելը` մարդու համեստության չափանիշը, պետք է չափավորված լինի: Խնդիրներ Վետնիրերեխայի ճիշտ խոսելուն: Շատ խոսելուց օգուտ չկա: Պարագաներ Գնացիգործարան` Կոմիտասիմասինխոսելու: Այդպիսի շարահյուսական կիրառություններ ունեն նան հարակատար ն ենջակայական դերբայները, ըստ որում, հարակատարը`փո/խանվանաբար գործածվելիս: կիրառությամբ է հանՀամակատարդերբայը միայն պարագայծմյկան դես գալիս. այն միշտ ժամանակի պարագայի դեր է կատարում ն ցույց է տալիս ընթացքի մեջ գտնվող գործողությանը հարակից գործողություն (խոսելիս աշխատի՛ր սխալներ թույլ չտալ: Գրելիս աշխատիր ուշադիր լինել: /ւտելիս չեն խոսում): Նշված անկախ դերբայները նախադասությունների մեջ հանդես են գալիս ինչպես առանձին, այնպես էլ այլ բառերի հետ` զուգորդմամբ, ինչպես վերնում բերված օրինակներում (երաժշտություն լսելը, բարձր խոսելու ցանկություն, շատ կարդալուց, հետնիր երեխայիճիշտ կարդալուն): Ակներն է, որ անորոշ դերբայ գերադաս անդամն ունի իր լրացումները: Այդպես էլ հարակատար ն ենթակայականդերբայները կարող են ունենալ իրենց լրացումները ն իրենց լրացումներիհետ դառնալ նախադասության մեկ անդամ (ծառի ճյուղիննստաժ թռչուն,բարձր սարից արագորեն իջնող նան, որ անորոշ դերբայի հոլովված ձները նս ունենում են իրենց լրացումները (Մեղմ ու անուշ երգելով` բեմահարթակ բարձրացան դպրոցականները: Համերգասրահումհաջող ելույթ ունենալուց հետո նրանք վերադարձանդպրոց):

(անորոշ. բարակատար,

ները

-

-

-

-

-

-

-

ԿերանիԱնն

անկար, դերբայը քր լրացումներով կոչվում էդերբայա դարձված (կրճատ` ՂԴ): Այսպիսով` ա՛

կարող է լինել եռկանդամ ն բազմանդամ,ըստ որում նրա գերաանդամը անկախ դերբայն է՝ լինի այն ուղիղ ձնով, թե հոլովված: ԵրկանդամԴԴ-ն կազմվածէ լինում մեկ գերադաս անդամից ն մեկ լրացումից, բազմանդամը`մեկ գերադաս անդամիցն երկու կամ ավելի լրացումներից կամ լրացման լրացումներից: Պետք է հիշել, որ ԴԴ-ն նախադասությանմեջ հանդես է գալիս մեկ անդամի պաշտոնով. այդ անդամի պաշտոն կատարողը հենց գերադաս անդամ-դերբայնէ, որի կատարած պաշտոնի անունով էլ կոչվում է ամբողջ ԴԴ-ը:Յուրաքանչյուր ԴԴ շարահյուսորեն վերլուծելի է. դա կատարվում է նախադասությանվերլուծության հաջորդ աստիճանում` նրա գլխավոր ն երկրորդականանդամները նշելուց հետո: Եթե նախադասությանմեջ նշված անկախ դերբայները հանդես ենգաառանց լրացումների, կոչվում են դերբայական լիս.միայնակ` անդամներ, իսկ այդ դերբայներինլրացնող անդամները, ի տարբերություննախադասության սովորական անդամների, կոչվում են (ողմնակի անդամներ: Քանի դերբայների չեն լրացնում, որ, այդ պատճառովէլ դրանք (ողմնակի լինել չեն կարող: Կողմնակի են լինում միայն բայական անդամիլրացումները` խնդիրներնու պարագաները,նան ենթականու ստորոգելիականվերադիրը,եթե դրանք կապվում են անկախ հր առումովքննարկենք վերնում բերվածօրինակներից դերբայների երկուսը` «Դասական երաժշտություն լսելըզարգացնում է մարդուն»: Այս նախադասության ենթական արտահվմյտվածէ ԴԴ-ով` դասական երաժշտություն լսելը, ստորոգյալն է զարգացնում է ներգործական սեռի բայը, իսկ մարդուն լրացումը ուղիղ խնդիր է: Սա կլինի նախադասությանառաջին աստիճանիվերլուծություն: Երկրորդ աստիճանում վերլուծում ենք ԴԴով արտահայտված ենթական, որի գերադաս անդամը` /սելը անորոշ դերբայն ե որին անմիջական լրացնում է երաժշտություն կողմնակի ուղիղ խնդիրը (ի՞նչ լսելը), իսկ դասականանդամը լրացնում է ոչ թե /սելը դերբային, այլ եռաժշտություն գոյականական անդամին, հետնաբար այն կլինի սովորականորոշիչ ն ոչ կողմնակի: «Հետնի՛ր երեխայի ճիշտ խոսելուն» նախադասությանենթական ված է, հետնիր-ը նրա պարզ ստորոգյալն է, իսկ ձրեխայհ ճիշտ խոսելուն եռանդամ ԴԴ-ն հանգման խնդիր է, որի գերադաս անդամը/նոսեչուն անորոշ դերբայի տրական հոլովն է, որին անմիջապեսլրացնում է ճիշտ կողմնակի ձնի պարագան (ինչպե՞սխոսելուն), իսկ ձրե/խայիբառը նորից կապված է /խոսելդերբայի հետ, հետնաբար այն կողմնակի ենթակա է` դրված սեռական (տրական) հոլովով (կողմնակի ենթական կարող է դրվել նան ուղղականով): Որպեսզի ապացուցվի ծրծձխայիենթակա լինելը, կարելի է նախադասությունը փոխակերպել`ԴԴ-ը դարձնել երկրորդականնախադասություն, կստացվի` «Հետնիր, որ երեխան ճիշտ խոսի»: Ակնհայտ է, որ երեխան ենԴԴ-ն

դաս

իը,փատգացուցիչը ուբացահայտիչը

կս

"զեղչ-

թակա է: Ասենք, սակայն, որ ԴԴ-ը չի առաջանումմիայն երկրորդականնախադասության պարզեցումից, ինչպես կարծում են շատերը, դրանք լեզվա174

մտածողականառանձին երնույթներ են, որոնք առաջանում են մարդու ուղեղում հենց այդ ձներով, մանավանդոր շատ բարդ ստորադասականնախադասություններ կան, որոնցում ԴԴ-ները բոլորովին էլ փոխակերպելի են: չեն: Դրանք պարզապեսշարահյուսական հոմանիշներ

Քննեն:վողմնակի

8 157. անլյախ դերբայների՛հետ

անդամները.ասվեց,

նլինում

են`

որ

դրանք կապվում

են

Սա տարբերվում է նախադասության իսկական ենթակայից. այն նախ ստորոգումային կապակցությանմեջ չէ ապա հիմհոլովով ն կմանվում է հատկացուցչին, բայց հատկացուցիչ չէ, որովհետն գոյականի լրացում չէ, այլ դերբայի, մյուս կողմից` կողմնակի ենթակայի ն նախադասությանստորոգլալի միջն ստորոգումային կապ չկա, չկա նան թվային «Անծանոթի ներս մտնելը զգաստացրեց բոլորիս» ն «Անժանոթներիներս մտնելը զգաստացրեցբոլորիս», մինչդեռ դիմավոր բայ-ստորոգյալի ենթական թվով համաձայնում է ստորոգյալի հետ, ն նրանց միջն ստորոգումային կապ գոյություն ունի, ինչպես` «Որ անծանոթըներս մտավ...» ն «Որ անծժաԿՈՂՄՆԱԿԻ

ԵՆԹԱԿԱ

-

համածայնուշ Ասւիս

(ազգ:

նոթքերըներս մտան...5: որ կողմնակիենթականսովորաբարդրվում է սեռական հոլոո՛ւմ, հնչի՞ պատասխանում հարցերին: Օրինակներ`Ջրի շատ գալը վովն է կտրվելու նշան է (Առած): Չ/ուրերի հայտնվելը անսպասելի էր: Այս տարի ընդունվելը ուրախացրեց գալը ուշացավ: Չասմիկի` գարնան համալսարան ծնողներին: Իմ գնալըչհաջողվեց: Կողմնակի ենթական դրվում է նան ուղղական հոլովով: Օրինակներ` դաԳարունը բագվելուն պես ծառերի չոր կեղնը մաշվում էր (ԱԲ): Անձրնեը դարելուց հետո վերսկսեցինք աշխատանքը:Մեքենանարգելակվելուն պես ցած իջանք: Բերված բոլոր օրինակներում կողմնակիենթականերըդրվել են աճորոշ դերբայների հետ: Բագի անորոշ դերբայներից,կողմնակի ենթականեր (Թրի կտրածը կլավանա, լեզկարող է ունենալ նան ճարակատար դերբայը գրածը անառարկելիփաստեր վի կտրածը չի դեիլյավարած ուներ: Ձեր հավանածը ինձ դուր չեկավ: Նռա հիմնարկը վնասով է աշխատում: Քո տեսած սերմըչի

լավան: լու.)Գիամականի

Ծանոթություն

առին

-Քանի որ կողմնակիենթական դիմավորբայ-ստորոգյալի հետ չի կապվում. այլ հանդես է գալիս որպես դերբայիլրացում, նպատակահարմար է այն անվանել ոչ թե կողմնակիանդամ,այլ կողմնակիլրացում, ինչպես առաջարկումէ Աշոտ Մարությանը.«Ավելի նպատակահարմարէ ԴԴ բառակապակլրացումներ, դրով նրանք ցության մեջ մտնող բոլոր անդամներնէլ կտարբերվեն նախադասությանանդամներից»` :

կոչել (ողմնակի

Ց

Ա.Սարության,ժամանակակիցհայերենիշարահյուսությանհարցեր, Ե., 2003, էջ 49:

1:ՀՈՂՄՆԱԿԻ

Հարիի

(վերադիր) -/կողմնակի վերադիրը (ստորոգելին) (լինել, դառնալ,թվալ. կոչվել, համարվել, նալ, մնալ, նշանակվել, առաջադրվել, վեհանդիսանալ, հռչակվել րագրվել...) պահանջով: Սրանք սովորական վերադիր են դառնում, երբ դերբայը փոխարինվում է դիմավոր բայերով. այսպես`-«Ա/գի կոչվածը մի փոքր հողակտոր էր». այստեղ այգին կողմնակի վերադիր է, որովհետն դրված է (ռչված վերացական բայի պահանջով. այն դառնում է սովորական վերադիր, եթե (ոչվաժ դերբայը փոխակերպենք(/ոչվում էր դիմավորբայով. այսպես` «Այն, ինչ 4ռչվում էր այգի, մի փոքր հողակտոր էր»: Այլ օրինակ ներ` Վարպետ անվանվող Կարոն անուն էր հանել Գյումրիում (Ավ.Իս.): Դպրոց համարվող շենքը մի փոքրիկ խրճիթ էր (ՍԽ): Ջուր դարձող ձյունը փակել էր ճանապարհը (ՍԽ): Նրա ու/ /հնելը պարզելու համար պետք է անցյալը քննել (ՎԲ):

ՍՏՈՐՈԳԵԼԻ

դրվում է

Ինչպես դիմավոր բայերի խնդիր լրացումները, այնպես էլ կողմնակի խնդիրներըլինում են սեռի ն բնության: Սեռի խնդիրները պայմանավորված են ներգործական (ուղիղ խնդիր) ե կրավորական (ներգործմանխնդիր) սեռի բայերով: Կողմնակի ուղիղ խնդրի օրինակներ` Իրիկնաժամին թփերնօրորող Ր Ձեզ տանջող ցավը մեզ էլ է պա: Չու գողացողը ձի էլ կգողանա(Առած): ճ/ուղերըջարդելով եղնիտել կը դուրս եկավ բացատ (ՎԱ): յՉհիվանդին խնամելիս բավարարվածությունէր զգում: Ընկերոջս տեսնելիս ուրախացա: Ներգործման կողմնակի խնդրի օրինակներ` Ձյ/ունով ծածկված արահետը լրիվ անհետացել էր (ՍԽ): Քամուց կոտրված ծառը նորից շիվեր տվեց: Բն(երոջից վիրավորված Տիգրանը այլես չհանդիպեց նրան: Մեծերի կողմից երես տված երեխան ամբարտավանկլինի: Կողմնակի բնության խնդիրներ Ինչպես ասվել է սովորական բնության խնդիրների վերաբերյալ, սրանք նույնպես անտարբեր են բայի սեռի նկատմամբ ն պայմանավորված են բայերի բառային իմաստներով Լեզվում ինչքան որ սովորականբնության խնդիրներ կան, այդքան էլ կողմնակի բնության խնդիրներկան: ա) յՉանգման Աչքերը վրանին հառած` առաջ գնաց: Հենվելով ս/ասկսեց հարտին՝կոշիկների քուղերն էր կապում: Մոտենալով անծանոթին` ցուփորձ անել: բ) Մատուցման Մ.Խորենացու շքանշանը հանձնելով վաստակաշատ դասախոսին`ռեկտորը բարեմաղթանքիխոսքեր ասաց: Սուրճըմատուցենստած երիտասարլովձյուրերին՝ Սոնան աչքի պոչու| զննեց անկյունում

ԿՈՂՄՆԱԿԻ

ԽՆԴԻՐՆԵՐ

-

ԱԱ ԱԱ

-

-

-

դին (ՎՊ): գ) Անջատման

Թոկից փախած գոմեշը երկար ճանապարհ անցավ (ՀՍ): Ընկերոջից ստացած նամակը շատ հուսադրեց հայրենաբաղձ աղջկան (ՀՁ): դ) Սիջոցի Ինքնաթիռովթռչելիս ինչո՞վ ես տարբերվում թռչունից: Ամեն անգամ /ավիծով դպրոցականտարիներսեմ հիշում: գրելիս -

-

ե) Վերաբերության-Քաղաքականությունիցխոսելիս հաճախ զայրաես: Ոոսից պատմելիս Վ.Անանյանըշատ բաներ է հնարում: Վահրամ Փափազյանիմասին խոսելիս վերհիշում ես նրա դերակատարումները,տեղափոխվում ես նրա աշխարհը: Կապայինխնդիր Կապային խնդիրներըձնավորվում են մոտ, տակ, վրա, մասին, կողմ, վերաբերյալ ն նման կապերի ու որնէ գոյականի կամ դերանվան միասնությամբ, որոնք դրվում են որնէ անկախ դերբայի պահանջով (Բարկանալով ծրե/նայիվրա` մայրը պարտադրեցդասերը պատրաստել: Թեքվելով հիվանդի կողմը՝ բժշկուհին ջերմաչափ դրեց: Ափսեի ջոի մեջ նայելով` գուշակություններ էր անում: Չմտածելով գալիք /շործանքի մասին՝ տնօրենը նոր կարգադրություններէր անում): նում

-

ՊԱՐԱԳԱՆԵՐ

Կողմնակիպարագաներընշում են անդեմ բաԿՈՂՄՆԱԿԻ յերի գործողության որակական քանակական հատկանիշները, ինչպես -

ու

նան

այլն:

տեղը, ժամանակը, նպատակը, պայմանը, պատճառը, հիմունքը

ն

ա) Տեղի - Սքնաձոր տանող միակ արահետն առաջին ձյան հետ փակԽեչանին դժվար էր խոսք հասկացնել: Նրան վում էր (ԱԲ): Գյուղից եկած մեր տանըտեսնելով` շատ ուրախացա: բ) Ժամանակի Վառիր լույսդ, վաղ անցած լույսի ցնորք իմ հոգու (ՎՏ): Երեկվանիցքնած հիվանդը աչքերը բացեց: (նց/ալ տարվանից պայմանավորվածխոստումդ չմոռանաս: գ) Ձնհ պարագա Մի ստվեր անցավ՝ ծաղիկ ու կանաչ մեղմիվ շոյելով (ՎՏ): Մտքերը անշարժ ու հանդարտէին, ինչպես գլխի` /Սնամքովսանրած դեղին մազերը (ԱԲ): դ) Պատճառի Իմ անվերջ ճամփի տանջանքից հոգնած` ես ննջել էի (ՎՏ): Անքնությունից հիմարսերիալներ էի նայում: ձանձրացած` ե) Նպատակի Երգելու գնացողը պետք է տրամադրվածլինի: Սոռվորելու գնալուց առաջ տան մասին մտածի՛ր: Հ/ուռախաղերիմեկնելու պատրաստություն էին տեսնում: զ) յՀիմունքի Կառավարությանօրենքով սահմանվածնախագծովէին աշխատում: Համածայն վերադասի կարգադրության`գնալու ժամկետը կրճատվեց:Ձեռնարկվածմիջոցառումներիշնորհիվ բացակայող ուսանողներ չեղան: է) Չակառակհիմունքի- Չնայած նոր նախագծովկառուցված լինելուն՝ դարձյալ անհաջող էր: 2նայած սպասարկմանբարձր որակին համապատասխանելուն` նորից դժգոհելու առիթ կար: ը) Չափ ու քանակի- Տասն անգամչափելու, մեկ անգամ ձնելու հանձնայբարականը միանգամայն կռանալով`նկատեցմիճիշտ է: Մենթզաչափ -

-

-

-

-

ջատն----

Հիշեցման կարգով նորից նշենք, որ կողմնակի անդամներստանալու համար նախ դիտարկում ենք դրմավորբայով կազմված նախադասությունը, ապա պահանջվողկողմնակիանդամի հետ առնչվող խոնարհված բայը

փոխարինումենք անդեմ բայով,ն բայի սովորականլրացումն ու ենթական դառնում են (ողմնակի. այսպես` «Քամին կոտրեց ծառը» ն «քամու կոտրած ծառը» (առաջին դեպքում քամին ենթակա է, իսկ երկրորդ դեպքում` քամու, կողմնակի ենթակաէ):

ԴԵՐԲԱՅԱԿԱՆ

ԴԱՐՁՎԱԾԻ

ԿԵՏԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

1541Տրոիվող միջադասներըս̀

դերբայական դարձվածներիկետադրությունըշատ ոՏ րոշակի է ու կանոնարկված.ճա/խադասն վերջադասԴԴ-ներըտրոհվում են բութով, Տրոհվում են` 1. Ժամանակիպարագայի պաշտոն կատարող ԴԴ-ները` «Չասծելով բերդի ավերակներին`ձիավորները ցած իջան: Ձիավորները ցած իջան՝ հասնելով բերդի ավերակներին»ն «Ձիավորները, հասնելով բերդի ավերակներին,գած իջան (ԹՆԺ): 2. Ձնի պարագան` «Գլուխները թափահարելովու ձյունը ճեղքելով՝ նախազներըիջնում էին գոմերը»: «Նոխազները իջնում էին գոմերը` գլու/ն-

տորակետերով:

ները թափահարելովն ձյունը Ծեղքելով» ու «նոխազները, գլու/ններըթափահարելովու ձյունը Ծեղքելով, իջնում էին գոմերը»: 3Յ. Զիջման պարագան` «Չնայած տեղատարափանձրն գալուն` ոչխարները հանգիստ արածում էին»: «Ոչխարները հանգիստ արածում էին` չնայած տեղատարափանձրն գալուն» ն «Ոչխարները, չնայած տեղատարափ անձրնգալուն, հանգիստ արածում էին»: 4. Նպատակի պարագան,եթե այն համար կապով չի արտահայտված: «Գյուղն էին իջել հովիվ պատանիք՝ աղջիկ տեսնելու, պարի ու կոխի» (ՀԹ): (Այս նախադասության շարադասությունը կայուն է, փոխելու դեպքում պետք է ավելացնել համար կապը): «Կամենալովծարավըհագեցնել՝ հոգնած ճամփորդը մոտեցավ աղբյուրին»: «Հոգնած ճամփորդը մոտեցավ աղբյուրին` (ամենալով ծարավը հագեցնել» ն «Հոգնած Ծամփորդը,կամենալով հագեցնելծարավը,մոտեցավ աղբյուրին»: 5. Պատճառիպարագան՝ ազատել էին` պատճառաբաԱշխատանքից նելով պարտքերը: 6. Տրոհվում է նան որոշիչ ԴԴ-ն, եթե այն ետադաս է՝ «Առվակը` բարձր սարերից գահավիժող,կյանք է պարգնում բուսականությանը»: Տ 159. Դերբայականդարձվածըչի տրոհվում. 1. Եթե այն ենթակաէ՝ «Մեր ժողովրդականերգը օտարաբանությունից զտողն ու մաքրողը Կոմիտասն է»: Չայ գրերի ստեղծողըՄեսրոպ Մաշտոգը եղավ: 2. Եթե այն ստորոգելիական վերադիրէ՝ Մեսրոպ Մաշտոցըհայ գրերի ստեղծողնէ: Կոմիտասըհայ երգի մաքրագործողըդարձավ 3. Եթե այն հատկացուցիչ է` Մենք գիշերեցինք մեզ սիրով հյուրընկալողի տանը: Բաժակ բարձրացրինքհրենց կյանքը Արցախիհամար զոհա178

բերողների կենացը: 4. Եթե այն նախադասորոշիչ է` Ամբողջկյանքը իր ժողովրդի երգարվեստին նվիրած Կոմիտասն ապրեց 66 տարի, որից 20-ը` հիվանդ: Շատ կարդացած երեխան բանիմացկլինի: Բարձր սարից գահավիժող առվակը կյանք է պարգնում բուսականությանը: 5. Չի տրոհվում համակատարդերբայով` (իսով կազմված դարձվածը` Քաղհան անելիս աղջիկը մեկ-մեկ գայթում էր: Որդուն ամուսնացնելիս Զորոն գինին Արարատյանդաշտից բերեց (ՄԳ): 6. Չեն տրոհվում /խնդիրների պաշտոններկատարող ԴԴ-ները:Բոլորն էին հասկանում առաջադրվողհարցի դժվար լինելը: Գյուղում խոսում էին Օհան ամու աշխարհաթողլինելու մասին: 7. Չեն տրոհվում հատկապեսայն ԴԴ-ները, որոնք կազմվում են //ապերով (համար, մասին, շնորհիվ, նպատակ,առանց, առաց, հետո ն այլն) ն կապի խնդիրներով: Քաղաք էին գնացել իրենց շրջանավարտներիհավաքին մասնակցելու համար: Գրքեր պատվիրելու նպատակով գրադարան գնացի: Պարգնատրության էր ներկայացել ճոր նախագիծ ներկայացնելու հիմնավորումով: Կուրսային աշխատանքգրելուց առաջ պետք է գրականությունը լավ ուսումնասիրել: Քննությունները հաջող հանձնելուց հետո գյուղ կգնամ: Համարկապովկառույցներըերբեմն էլ տրոհվում են Ծանոթություն (տե՛ս «նախադասությանտրոհվող այլ անդամներ»բաժինը` Տ 165): -

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅԱՆ

ԲԱԶՄԱԿԻ ԱՆԴԱՄՆԵՐ

Տ 160. Վաճախ նախադասությանմեջ միննույն անդամի պաշտոնով հանդես են գալիս մեկից ավելի բառեր, որոնք կոչվում են քազմակի անդամներ կամ նախադասության համադաս անդամներ: Նախադասության համադաս անդամները շարահյուսական միննույն գործառույթն ունեն ն պատասխանումեն միննույն հարցերին. դրանք արտասանվում են թվարկման հնչերանգով, այսինքն` փոքր դադարներով:Գրավոր խոսքում բազմակի անդամները տրոհվում են ստորակետերովկամ միանում են համադասական շաղկապներով: Բազմակի կարող են լինել նախադասությանթե՛ ենթական Ա թե՛ գոյականականու բայականանդամներիբոլոր լրացումները: Պետք է հիշել, որ բազմակի ստորոգյալներ ունեցող նախադասությունները ոչ թե պարզ, այլ բարդ նախադասություններեն, որովհետն, ինչպես ասվել է, ունեն մեկից ավելի ստորոգյալներ:Այսպես` հողի հետ /նորհել ու խոսել է, արտասվել,ջրի հետ հոսել է (ՀՍ):

Իմ պապը Ամպի հետ

Այստեղ կա 4 ստորոգյալ, ուրեմն կա ն 4 ստորոգում. յուրաքանչյուր առանձին-առանձին տարբեր հատկանիշներ է վերագրում միննույն ենթակային. ուրեմն գործ ունենք բարդ համադասականնախա-

ստորոգյալ

դասության հետ: Վ.Տերյանի հետնյալ քառատողում նույնպես մեկ ենթակա կա, որին տարբեր ստորոգյալներով տարբեր հատկանիշներ են վերագրվում` շռջելու, շրշելու, շշնջալու, անրջելու, սիրելու, հիշելու` ու հուշիկ իմ շուրջը շռջում Եվ շշնջումես,ն անուշ շրշում, Պայծառ տրտմությամբինձ ես անրջում Ու գաղտնի սիրովսիրում ու հիշում:

Անտես

Ուրեմն այս քառատողում կա մեկ բարդ համադասականնախադասություն` 6 ստորոգումներով: Բերենք բազմակիծնթականերովնախադասությունների օրինակներ. Պիտի փլվեն ամեն պատնեշ, ամեն սուտ (ՍԿ): Անձրն,քամի, տրտունջ ու թայխիժ,Լույսերս ոսկի ընկան ու հանգան... (ՎՏ): Իմ գլխի վերն չպետք է լինի Ոչ մի հովանի, ոչ մի իրավունք (Ավ.Իս.): Բազմակիորոշիչներ անկախ այն բանից, թե որոշիչները ինչ խոսքի մասերով են արտահայտված,եթե դրանք համասեռ են, այսինքն` արտահայտված են միննույն տեսակի ածականներով,գոյականներով, թվականներով, դերբայներովն այլն, Ա եթե դրանք առանձին-առանձին լրացնում են միննույն գոյականական անդամին, ուրեմն` բազմակի (համադաս) լրացումներ են. այսպես՝ -

Անհայտ, անորոշ, անձն տենչերով Ձգտում է հոգիս հեռո՛ւ, շատ հեռու (Ավ.Իս.):

Օտար, ամայիճամփեքի վրա Իմ քարավանսմեղմ կղողանջե (Ավ.Իս.): Քարե, փայտե ն նույնիսկ հողե տնակներըծառայում էին որպես մարդկանց կացարաններ(ԳՄ): Իսկ եթե որոշչի դերում հանդես են գալիս որակական ն հարաբերական ածականներըմիասնաբար,դրանք իրարից չեն տրոհվում` Քարե հին կամուրջը դեռ երկար կանգուն կմնա: ծրնաքե բարձր ցանկապատը անհնար էր անցնել: Լեռնային զուլալ առվակըկյանք է պարգնում պապակած բուսականությանը(ԹՆժ): Չեն տրոհվում նան թվականներովու ածականներով կամ, առհասարակ, տարբեր խոսքի մասերով իրար հետ հանդես եկող բազմակի որոշիչները (Տասներկու փորձառու շինարարներ երկու ցրտաշունչ օրում վերանորոգեցիներկաթուղին): Օրինակներ բազմակի թվականներովն դերբայներով` Առաջին, երկրորդ, երրորդ ն չորրորդ կուրսերի պարապմունքներն ավարտվում են հունիսի 12-ին: Օդում ծայխրող,երգող ու ծլվլացող թռչունները, զգալով արծվի մոտենալը, թաքնվեցին: Դեղնաժ,դալկացած ու չորացած ծառերը ջրի կարիք են զգում: Տարբեր խոսքի մասերով արտահայտված բազմակի որոշիչները նույնպես տրոհվում են կամ կապակցվումեն համադասականշաղկապներով: Իմ քաղցրանուն, իմ բարձրանուն,իմ տառապած,իմ փառապանծ... Սրի պատյան,սիրո մատյան - Միշտ հին ու նոր իմ Ղայաստան(ՊՍ): Բազմակի հատկացուցիչներ Եվ հրաշքներով, վեհ լռության մեջ Տիեզերքն անծիր` ղողանջում է խոր երգն անմահության, ն՛ հավերժության, ն՛ ճշմարտության, ն՛ գեղեցկության (Ավ.Իս.): Կարկուտից տուժել են Գորիսի, ն Սիսիանիգանքատարածությունները: Ղափանի -

Բազմակիհատկացուցիչների հետ չպետք է շփոթել Ծանոթություն աստիճանավորվածհատկացուցիչները,որտեղ մի հատկացուցիչըլրացնում է մյուսին` ԵՊՀ-ի բանասիրականֆակուլտետի երրորդ կուրսի ուսանողները հաջող հանձնեցինքննությունները: -

Բազմակիբացահայտիչներ(Ընկերներս` Գեղամը,Տիգրանն ու ԱրշաԼույսը, ավարտեցին համալսարանը):Բազմակի բացահայտիչներըհաճախ ունենում են իրենց լրացումները` Ուզում եմ, որ ամեն ինչ կանգ առնի, ինչպես որ կա` ծրկինքը աստղերով, հողը հասկերով, լռությունը իր ջինջ կապույտով (Թոթովենց): Մասնավորեցնող` ։պարագայական բացահայտիչները բազմակի չպետք է համարել` Վտակի ափին` ուռենու տակ, տխուր նստել էր Լիլիթը (Ավ.Իս.): 7999 թ. հոկտեմբերի27-ին` ժամը 17. 30-ին, Ազգային ժողովում տեղի ունեցավ մեծ աղետ:

Բազմակի ուղիղ խնդիրներ Սրանք լրացնում են թե՛ դիմավոր ն թե՛ անդեմ բայերին (վերջին դեպքում կոչվում են կողմնակի) ն իրենց հետ կարող են ունենալ նան լրացումներ` -

Սիրում եմ մեր երկինքը մուգ, ջրերը ջինջ, լիճը լուսե, Արենամռան ու ձմեռվավիշապաձայնբուքը վսեմ (ԵՉ):

Շինել ենք մենք կամուրջ, կապել ենք (ամար... Ամենքինտվել` միտք, առաժծ,երգեր... Ամեն տեղ թողել մեր աչքից` ցռլանք, Մեր հոգուց` մասունք ն նշխար՝ (ՊՍ): սրտից Ինչպես թողնենքտունն ու ջաղացըա̀նտեր, «Իմալ կեղնի, իմալ չերթանք մըր էրգիր» (ՍԿ): Կողմնակիուղիղ խնդիր` Սիրելով քո երկիրը, հողն ու ջուրը, կսիրես ժողովրդին (ԳԹ): Բազմակի անուղղակի խնդիրներ- Բազմակի կարող են լինել բոլոր տեսակի անուղղակի խնդիրները, որոնք լինում են թե՛ սովորական ն թե՛ կողմնակի. դրանք կարող են լինել ինչպես միաբառ,այնպես էլ` իրենց հետ ունենալ լրացումներ` նան քո

Երկնիմովին, կանաչծովին, Անտառներին խոր ու մթին, լույս ոլորտում Ասում եմ ես՝ մնաք բարով (ՎՏ): Գարնանամպին՝ Մեր սուրբ զոհերի, մեր սուրբ հողերի, մեր ցավի մասին Այսքանտարիներ ո՞ւր էինք լռել (ՍԿ): շաղախեցիր մարդկանցկավից, Սիրուց, զայրույթից, բերկրանքից,ցավից (ՍԿ):

Ինձ

Ինչպե՞սեք ապրում, դու ձեզնիցպատմի, Ձեր օր ու կյանքից, ձեր ցավ ու դարդից(ՀԹ): Ապրում էինք հույսով, սիրով ու հավատով Անցյալում գյուղացին հողը մշակում էր արորով ու գութանով,բահով ու բրիչով, մաճովու մաճկալովԲազմակիպարագաներ Բազմակի են լինում նան բոլոր տեսակի պարագաները` արտահայտված մեկական բառերով կամ բառակապակցուք-

յուններով`

Կանգնեցի/նոժոռ, մենակ ու հաստատ Սասիսինման, Կանչեցի թշվառ էն հոգիներին` ցրված հավիտյան Մինչն Սիջագետք,մինչն Ասորիք,մինչն Ծովն հայոց, Մինչն Հելեսպոնտ,մինչն Պոնտոսիափերնալեկոծ(ՀԹ): Ա՛խ, դու էլ ռչոր, մոլոր գնացիր, Ո՞ւմ հարցնենք` ո՞րն է ճամփան Բինգյոլի (ՍԿ): Դու

քայլում ես սարով, ծորով, աշխարհով, «Քելե լաո՛, քելե էրթանքմըր էրգիր» (ՍԿ):

Խեղճ մայրը սպասեց որդուն օրերով ամիսներով ու տարիներով... աչքը ճամփին (ՊՂ): Կապով ն կապի խնդիրներով արտահայտված պարագաներընույնպես կարող են բազմակիլինել (Հայրենիքի համար,այս աղջկա համար արժե կռվել ու մեռնել (ԳՍ): Աշխատումէր` հանուն իր տան ու տեղի, հանուն երկրի ու հողի, հանուն իր ժողովրդի(ԳԹ): Ամառ, ձմեռ, գիշեր, ցերեկ նա իր գործն էր անում՝

Միննույն բառի կրկնությամբ արտահայտվածլրաԾանոթություն ցումները բազմակիանդամներչպետք է համարել (Ու պայքար, պայքար, պայքար երգեցի ԴՎ): ...Իմ հեռո՛ւ, հեռո՛ւ, հեռո՛ւ, նաիրյանդալար բարդի (ՀՍ): -

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅԱՆ

ՏՐՈՀՎՈՂ

ԱՆԴԱՄՆԵՐ

Տ 161. Շարահյուսական կառույցներում հաճախ նախադասության որնէ անդամ արտաբերվում է որոշակի հնչերանգով, որը գրավոր խոսքում տրոհվում է կետադրականնշաններով` ստորակետովկամ բութով. դադարով առանձնացած այդ անդամին տրվում է տրոոհվողանդամ անվանումը: Տրոհումով խոսողը նպատակ է դնում ընդգծել իր համար ավելի շատ

կարնորությունունեցող անդամը`հաղորդակցվողիուշադրությունը հրավիրելով նրա վրա: Նախադասության տրոհվող անդամներից ամենաակնառուն կոչականն

է:

ԿՈՉԱԿԱՆ

Տ 162. Նախ` տեսնենք, թե ինչ է կոչականը,ինչ արժեք ունի այն նախադասությանկազմում, նախադասությանանդա՞մէ, թե՞ ոչ: Կոչականը նախադասությանայն անդամն է որն արտահայտվում է մեկ բառով կամ բառակապակցությամբն ցույց է տալիս այն անձը կամ առարկան, որին դիմում է խոսողը, որին հասցեագրվում,ուղղվում է խոսքը, արտահայտությունը:Այն միշտ դրվում է ուղղականհոլովով, որոշիչ հոդ չի ընդունում ն միշտ տրոհվում էԹե՛ գրավոր ն թե՛ բանավոր խոսքում կոչականըվճռորոշ նշանակություն ունի. խոսքի մեջ կոչականըգործածվում է այն դեպքում, երբ խոսողը կամ գրողը ցանկանում է խոսքայինփոխադարձկապի մեջ մտնել, հաղորդակցվել խոսակցի կամ անձնավորվածառարկաներիհետ, նրանց ուշադրությունը հրավիրել դեպի իր հաղորդումը,խոսակցինընդգրկել խոսքային ոլորտ: Այսպիսի հաղորդակցումըկարող է տեղի ունենալ երես առ երես, այսինքն` որպես խոսքային հաղորդակցմանձն հանդես է գալիս երկխոսությունը, կամ խոսողը, գրողը մտովի է դիմում հաղորդակցմանոլորտ ընդգրկվող անձին կամ առարկային:Այս դեպքում խոսողը հիմնականում ինքն իր հետ է լինում, կամ խոսակցինպատկերումէ մտովի:

Կոչականիվերաբերյալ լեզվաբանականգրականության մեջ միասնական կարծիք չկա. որոշ լեզվաբաններ այն նախադասությանանդամ չեն համարում: լեզվաբան Ա.Պեշկովսկու այն Գուցե այս տեսակետը գալիս է ռուս թյուր կածիքից, թե կոչականը իբրն նախադասությանմարմնի մեջ գնդակ է, այսինքն` նախադասությանհամար խորթ, օտար մարմին է՞՞: Սակայն, իրականությունն այն է, որ ինչպես ապացուցում են ռուս ն հայ մի քանի լեզվաբաններ, կոչականը նախադասության մարնորագույն անդամներիցմեկն է որովիետն նրա ն ենթակայի ու ստորոգյալի միջն կա ինչպես իմաստային,այնպեսէլ քերականականկապ: Ա.Ռուդննը գրում է. «Կոչականը նախադասությանկառուցվածքում հանդես եկող առանձնահատուկանդամ է, այն արտահայտվումէ գոյականի կամ գոյականացածայլ խոսքի մասի ուղղական հոլովով, ընդգծում է այն կամ առարկան, որին ուղղված կամ հասցեագրվածէ խոսողի խոսքը»` : Ակադեմիկոս Վ.Վինոգրադովը,կոչականը համարելով նախադասության անդամ, նրան վերագրում է ժամանակի,դեմքի, թվի ն եղանակավորման քերականականկարգեր:': Վաստակաշատհայագետ Մ.Աբեղյանը գրում է. «Կոչական անունը, երբ բայը երկրորդդեմքով է բացահայտիչէ ենթակայի, արտահայտված լինի ենթականդերանունով,թե ոչ, օրինակ` Դու, կաթողիկոս,հորինե կոնդակ: Դու, հա/ զորապետ,գթա հայերուն: Լսիր, որդյա՛կ, հորդ խրատին»2. Կոչականը նախադասությանանդամ են համարում ն նրա մի քանի ն Մ.Ասատրյահատկանիշներիմասին են խոսում Ռ.Իշխանյանըտ նը`: Կոչականի ավելի մանրամասն ու հանգամանալից ուսումնասիրությանն է նվիրված նան մեր աշխատությունը»: ՍկադեմիկոսԳ.Ջահուկյանը թեն կոչականը նախադասության անդամ չի համարում, բայց նրան վերագրում է ուղղական հոլովի հատկանիշ": Այդպես են վարվում նան 5-6-րդ դասարանների հայոց լեզվի դասագրքի հեղինակներէդ.Աղայանըն Հ.Բարսեղյանը:Այս դեպքում ակնհայտ է բացահայտ հակասությունը. եջե որնէ բառի հոլովի քերականականկարգ է վերագրվում, ուրեմն այն պետք է շարահյուսական որեէ անդամի դեր կատա-

խրված

դեմքը

կարնոր

Տե՛ս

Ք/օօռսն ՕՍԱՏԽՇԽՇ 4.44.ԱՀայխօցճանս,

5.4.Ր.Բ)0869,

8.8.8սո0Հք4000

.

Է17ՎԵՕԻԼՕՇՏՇԼԱՇՏՈՒՆ, հԼ., 1956.

ՕՇԵՕՏԱՆԵՇ8օոքօշիլ 1955, օք. 405.

ՇԱՈՈՅԽԵՇԽԿՇԸՃ

հ1. 1968. օք.

ոն. ոքծոոօշեՇ

Խու.

208.

''ԹօոքօօելԸքմԻՈ4215-

օՐքօգ''Խ1, Աբեղյան, Հայոց լեզվի տեսություն, Ե., 1965, էջ 335, 399, 410: Ռ.Իշխանյան,Արդիհայերենի շարահյուսություն, Ե.,1986, էջ 279-283: Մ.Ասատրյան, Ժամանակակիցհայոց լեզու (շարահյուսություն),Ե., 1987. էջ 319-321: Խ.Բադիկյան,Կոչականըն նրա ուսուցումը, Ե., 1982, էջ 3-138: գ.Ջահուկյան.Ժամանակակիցհայերենիտեսության հիմունքները,էջ 199,368,370:

ՎՇՇՃՕՐՕ

ԸՌՈՏԵՇԽՇ ՇՕԽքՇո(ՇԱՒՕՐՕք/ՇՇԽՕՐՕ Վ3ԻԼ:8,

,

րի նախադասությանմեջ, հետնաբար,եթե կոչալկանինվերագրվում է հոլովի քերականականկարգ, ուրեմն այն նախադասությանանդամ չլինել չի կարող: Կոչականը լեզվի զարգացման բոլոր փուլերում վճռական դեր է խաղացել մարդու խոսքում, ունեցել է իր առանձին ձնավորումը` հռչովը (1յժմ վրացերենն ունի կոչական հոլով. այն ուներ նան հին հայերենը), հետնաբար եղել է նախադասությանկարնորագույնանդամներիցմեկը, ոչ պակաս, քան ենթական.այն իմաստայինու տրամաբանականկապերով կապված է նախադասությանհետ, նրա կազմից դուրս մնալ չի կարող, մանավանդ որ իր հնչերանգով ներառվում է ամբողջ նախադասությանհնչերանգի մեջ: Բացի դրանից, այն ունի իր առանձին` բարձրացողհնչերանգը, որն իր վրա է հրավիրում խոսքիօբյեկտին ն ունի իր քերականականկարգերը: Փորձենք մի երկու նախադասություններիցհանել կոչականները, կտեսնենք, թե խոսքը ինչքան անորոշ ու տարտամ կլինի, ն չի հասկացվի խոսողի, գրողի ասելիքի բուն էությունը: Օրինակ` ինչի նման կլինի Սիլվա Կապուտիկյանիպատգամը, եթե այն հասցեագրվածչլինի իր որդուն, որն այստեղ ընդհանրացվածկերպարէ. Լսի՛ր, որդի՛ս,պատգամորպես... Կամ ինչի՞ նման կլինի Սարմենի հետնյալ սրտառուչ խոսքը, եթե այնտեղ Կոմիտաս չլինի, ի՞նչ կիմացվի,թե ո՞ւմ է կանչում կաքավը. կոչականը Գարուն է, անուշ գարուն, Դու ինչո՞ւչկաս, Կաքավն է երգում սիրով, Կանչում է` եկ, Կոմիտաս: Կամ առանց (/ռունկ կոչականիժողովուրդը ումից խաբրիկմը կաղերսեր, առանց ծովակ կոչականի Րաֆֆին ում հետ կխոսեր, առանց Արաքսի Պատկանյանը ո՞ւմ կդիմեր: Տեղին ենք համարում նշել, որ որոշ կառույցներումկոչականներըավելի կարնոր դեր են խաղում խոսքում, քան ենթակաները,ավելի ակնառու են նշում գործողության կատարողը, այն անձը կամ առարկան, որին ստորոգումով վերագրվում է որնէ հատկանիշ:Այսպիսիդեպքերում կոչականները ոչ միայն բացահայտում են ենթական,այլն, ավելի ակտիվանալով, իրենք են «ստանձնում» ենթակայիդերը` չվերածվելով, սակայն, քերականական ենթակայի. այս դեպքում կոչականներըդառնում են ասույթի, դատողության տրամաբանականենթակաները:Լեզվում տարածված երնույթ է այն փաստը, որ կոչականների առկայությանդեպքում շատ հաճախ նախադասությունների ենթականերըչեն կիրառվում (սա հատկապես այն դեպքում է լինում, երբ կոչականներըհանդես են գալիս ճծրկրորդդեմքերիբայեոի հետ): Բավարարվենքմի երկու օրինակով. «Ազնո. որ մեծանաս, ի՞նչ ես դառնալու» (ԱԲ): «Մարդին, ինձ շատ եք չարչարել» (ՀՍ): «Եռ(նքի՛ աստղեր, հոգվույս մեջ ընկեք, Կայծ տվեք, կյանք ձեր սիրահարին հեգ» (ՊԴ): Պտտվի՛ր- պտտվի՛ր(/արուսել, Ես քո երգը վաղուց եմ լսել (ՎՏ): Բերված օրինակներն էլ, անշուշտ, ապացուցում են, որ կոչականը նախադասությանկազմից դուրս մնալ չի կարող. այն վճռականդեր է խաղում նախադասությանիմաստի ճիշտ ծնավորմանգործում:

Քանի որ կոչականը նախադասությանանդամ է, ուրեմն այն պետք է օժտված լինի իրեն հատուկ քերականական կարգերով. տեսնենք` որոնք են դրանք:

Տ 163. ԿՈՉԱԿԱՆԻ ՔԵՐԱԿԱՆԱԿԱՆ ԿԱՐԳԵՐԸ: Ամենից առաջ կոչականն ունի հռյովի քերականականկարգը. այն դրվում է ուղղական հոլովով ն որոշիչ հոդ է ընդունում: Դիմավոր բայերի ծռնրորդ դեմքի հետ հանդես եկող կոչականները սերտորեն կապվում են բայերով արտահայտված ստորոգյալների հետ ն ընկնում են բայերին հատուկ քերականականկարգերի` եղանակավորման, դեմքի, թվի, ինչպես նան ժամանակիոլորտներում: Այս մասին ակադեմիկոս Վ.Վինոգրադովըգրում է. «(տորոգելիությունը հատուկ է նան կոչականին` խոսքի հասցեատիրոջ անվանմանը:Այսինքն` այդ միջոցով նրա մասին հասկացության արտահայտումըհարաբերակցվում է օբյեկտիվ իրականության հետ ն կոնկրետացնումէ օբյեկտը` իրական կամ ենթադրյալ անձը, որին խոսքով դիմում է խոսողը: Հարաբերակցությանէությունը տվյալ դեպքում կայանում է հասկացությանկոնկրետացմանմեջ, որը քեդեմքի, թվի ն ժարականությանմեջ իրականացվում է

եղանակավորման,

: մանակիքերականականկարգերիմիջոցով» Ելնելով Վինոգրադովիայս նկատառումներիցն կոչականի ընձեռած

հնարավորություններիցք̀ննենք այդ կարգերը: Եղանակավորում- Ամենից առաջ ասենք, որ կոչականը առնչվում է բայի եղանակներիհետ: Վիճակագրականպարզ հաշվառումներն էլ հաստատում են այն փաստը, որ կոչականներըամենից շատ հանդես են գալիս հատկապես հրամայական ն բացականչական նախադասություններում, որտեղ դրանք ավելի են կոնկրետացնումխոսքը` այն ուղղելով գործողուքյուն կատարողինն ուժեղացնում են բայ-ստորոգյալի արտահայտած հրամանն ու կարգադրությունը, հանդիմանությունն ու խնդրանքը` Թռե՛ք, բազեներ, սուրացե՛ք, տանկեր, դեպի թշնամին (Ավ.Իս.): Զգուշացե՛ք, ։/արռն, ապա թե ոչ, ձեզ հետ կկորչի նան ձեր աղջիկը (Շ): Կոչականները առատորեն են գործածվումնան արգելական հրամայականներում` Մի վազեք, ալիք, կացե՛ք, (ռհակներ (Հ.Ղովհ.): Մի՛ լար, ռրդիս, որ չես լսում էլ մայրականքաղցր օրոր (Ծատ.): Կոչականները ավելի սակավ կիրառություն ունեն բացականչական նախադասություններում` Թաղեմ քեզ, հատիկ, ու դարդս քեզ հետ (Հ.Հովհ.): Գնա՛ս բարով, հա՛յ ուխտավոր,Երանիքեզ, հայ ուխտավոր(ՀԹ): Կոչականները հանդես են գալիս նան հարցականնախադասություններում` Գովքդ ասող չմնաց,ո՞ւր ես գալիս, ա//գարուն (Յ.Հովհ.): Արնիկ,իսկ ի՞նչ պետք է անել առանցխմիչքի (ՎՊ): Դեմքի քերականական կարգը նույնպես հատուկ է կոչականին, որը սակայն դիմային վերջավորություններովչի արտահայտվում:Քանի որ կո-

Տես

8.8ս0:թգ009,

նշվ. աշխ.. էջ 405:

չականը մեծ մասամբ հանդես է գալիս որպես խոսակից, ուրեմն այն հիմնականում կապվում Է ծրկռորդ դեմքի հետ, ն նրան վերագրվում է ծռկռորդ դեմքի քերականական կարգը` Թող, Դիլան, գնա քեզ համար (ԱԲ): Աճցորդ, խոնարհիր գլուխը քո սեգ, Այստեղ հանգչում է մի բուռ տիեզերք (ՀՇ): Կանչե՛, (ռունկ- կանչե՛, քանի գարուն է (Ժող. երգ.): Երբեմն էլ կոչականին վերագրվում Է առաջին դեմքի հատկանիշ. այս դեպքում եզակի թվով գործածվող կոչականի հետ ստորոգյալը հանդես է գալիս հոգնակի թվով պատճառն այն է, որ խոսողը իր խոսակցին ներառում է առաջին դեմքի ոլորտում, ն գործողությանկատարումը վերագրվում է թե՛ ենթակային ն թե՛ կոչականին` միաժամանակ` Կռվենք, սպարապետ. Կռվենք,սերունդ-սերունդկռվով գնանք (ԴԴ): Կոչականը առաջին դեմքի հետ է համընկնումնան, երբ խոսողը ինքն իր հետ է խոսում (ներքին խոսք)` «Ծերանում ենք, Պարույր Սնակ, ծերանում ենք, սիրելիս(ՊՍ): Թվի քերականական կարգընույնպես հատուկ է կոչականին: Այս դեպքում կոչականի թիվը համընկնում է ստորոգյալի թվին. բնականաբար,երբ խոսողը դիմում է մի անձի կամ առարկայի, ն կոչականը, ն ստորոգյալը կդրվեն եզակի թվով, իսկ եթե դրանք մեկից ավելի են, երկուսի թիվն էլ կլինի հոգնակի, ուրեմն` կա թվ/այրնհամաձայնություն: Եվ որոտա՛, զանգն արթնացրուԴարավորնիրհից Մասիս ու Կազբեկ, Թափ տուր, թներդ, արծիվ լեռներու, Քնած առյուծներ, բաշերդ թոթվեք (Ավ.Իս.): Դուք էլ ինձ հետ ծեն տվեք, Իմ դարդերիթայ սարեր (ՀԹ): Հրաշք աղգիշերների թագուհի, Ճառագայթողքո աչքերով դու ծկար (ՎՏ): ջիկ՝ -

Տ 164. ԿՈՉԱԿԱՆԻ ՇԱՐԱՀՅՈՒՍԱԿԱՆ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ ԵՎ ԱՐՏԱՀԱՅՏՈՒԻնչպես երնաց բերված օրինակներից, կոչականները խոսքում հանդեսեն գալիս ինչպես մեկ բառով, այնպեսէլ` հռենց լրացումներով: Լինելով նախադասության`գոյականով (կամ գոյականաբար հանդես եկող այլ խոսքի մասերով) արտահայտվածանդամ` կոչականն, անշուշտ, ստանում է գոյականին հատուկ լրացումներ ն վերածվում է Բազմանդամ Ըստ որում, այդ լրացումները կարող են լրացնել ինչպես կոչակոչականի: կանին, այնպես էլ իրար: Բազմանդամկոչականներումբնականաբար գերադաս անդամը լինում է բուն կոչականը,ինչպես դերբայական դարձվածում գերադասանդամըանկախդերբայնէ: Առաջին աստիճանի լրացումները լրացնում են բուն կոչականին ն կարող են լինել որոշիչներ, հատկացուցիչներու բացահայտիչներ:Երկրորդ աստիճանի լրացումները արդեն լրացմանլրացումներ են դառնում: Օրինակ՝ Ողջո՛ւյն, ողջո՛ւյն ձեզ, որն ու նոր, արի, բարի ընկերներ» (ՎԹ) նախադասության մեջ հհն ու նոր, արի, բարի լրացումներըառաջին աստիճանի լրացումներ են ն լրացրել են քնկերներգերադաս անդամին:Իսկ ԹՅՈՒՆԸ

-

«Կմեռնեմ, միայն թե դու դարերումազատ խշշաս, Իմ հեռո՞ւ, հեռո՛ւ, հեռո՛ւ, նաիրյանդալար բարդի» (ՀՍ)

նախադասությանմեջ գերադաս անդամին` կոչականին,լրացրել են ճահրյան ն դալար որոշիչները, սրանց էլ` հեռու ն իմ լրացումները: Մինչդեռ՝ «Կապույտ երկնքի ոսկեղեն աստղեր, Ձեր հեռվից դուք միշտ տեսնում եք նրան» (ՎՏ) նախադասությանմեջ կա ծրոորդ աստիճանիծավալում` (ապույտ-ը լրացնում է երկնքին, սա էլ` ոսկեղենին, վերջինս էլ` աստղեր գերադաս անդամին: Բուն կոչականը(ծավալուն կոչականիգերադաս անդամը)կարող է ուլրացումներ՝ արտահայտված` աժականներով(Արդնենալ որոշիչ յոք ո՞ւր ես դու, իմ անուշ երազ- Սիրուն աղջիկ, մոտ արի: Թվականներով (Իններորդ համար, դաս պատասխանիր: Առաջին կանգնած,ետ գնա): բեզարածյար ջան, Ամպերնելան, տո՛ւն արի Դերբայներով(Դադրաժծ, (Ավ.Իս.): Գոյականի տարբեր հոլովներով (Աստվածամայր մայր իմ դու հեզ, Չունես չարի ոչ մի թել (ՀՇ): Այ համով աղջիկ, այ ժամով աղջիկ (3Թ):Գիորտեղի՞ցհայտնվեցիր (ԳՔ): շերվա՛ երազ, Վատկացուցիչ լրացումներ` Երկնքի աստղեր, հոգվույս մեջ ընկեք, Կայծ տվեք, կյանք` ձեր սիրահարինհեգ (ՊԴ): Քո ունքերդ, Ռմ սիրեկան,կեռ են դահճիթրի նման (Ավ.Իս.): Շատ համեղ ես դու, ծրնանի՛ ջուր: լրացումներ Այս լրացումը ավելի է պարզաբանում Բացահայտիչ այն անձը կամ առարկան,որին դիմում է խոսողը, գրողը` -

Մենավորիմ սիրտ` մոլորված թռչուն, Կարոտիդկանչը չի հասնի նրան (ՎՏ): Հրաչք աղջիկ` գիշերների՝թագուհի, ճառագայթողքո աչքերով դու եկար (ՎՏ): ցիչ,

Հաճախ միննույն կոչականը կարող է ունենալ ն' ոոոշիչ, ն հատկացուբացահայտիչ լրացումներ`

ն

Մայր իմ ժողովուրդ, դեպի քեզ կգամ, Դեպիքեզ, հայրենի՛աշխարհ(Ավ.Իս.): Քեզ

մոտ եմ

գալիս, հայրենիքիմ հեգ(39):

Մելամաղծոտ լճակդիմ, քեզ հետ ըլլանք մտերիմ(ՊԴ):

Տ 165. ԿՈՉԱԿԱՆԻ ԱՐՏԱՀԱՅՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

Միաբառ կոչականը, կամ բազմանդամ կոչականիգերադաս անդամը կարող է արտահայտվել տարբեր խոսքի մասերով, ինչպես նան բառակապակցություններով` այդ թվում նան դարձվածայինմիավորներով` բոլորն էլ ուղղական հոլովով ն առանց որոշիչ հոդերի (Ս ն Դ հոդեր կարող են ստանալ): Գոյականներով - Գիշեր ու զօր դու հնչում ես, հմ անուշ տավիղ, Ասես աղբյուր կարկաչումես, իմ անո՛ւշ տավիղ (ՎՀ): Ինչպես չսիրեմ քեզ, հմ անգին լեզու (Դն): Ածականներով Այս դեպքում կոչական ածականներիհետ մեծ մա-

-

սամբ հանդես է գալիս նան ջան բառը` Անուշիկ ջան, մի բաժակ ջուր

Փոքրիկջան,մոտ արի: Ել, ազիզջան, գարունն եկավ, Ալ-բալ հագան սար

տուր:

ու ձոր (Ավ.Իս.): բառին նման դեպքերում համարժեք է Մ հոդը, որը փաղաքշականի իմաստ է ստանում (փոքրիկս, անուշիկս, թմբլիկս, սիրունիկս, լավիկս, ջանիկս, նազելիս)՝ Ածականները կոչականի դեր են կատարում նան այն դեպքում, երբ խոսողը խոսակցին դիմում է հանդիմանելու,վիրավորելու, անարգելու համար ն գործածում է դմբո, հիմար, անզգամ, դոդ, տգետ, տհաս, անճոռնի, ապաշնորհ, անգութ, անխիղԾածականները,ինչպես նան` հայվան, անասուն, գազան,բորենի ն նման գոյականներ: Թվականներով Առաջին, արագագրու քայլերդ, երկրորդ, իսկ դու հասիր նրան: Չորս հարյուր հինգ, ջահը վաճառվածէ, մուծիր դրամը Ա ստացիր քո ապրանքը(ՍԳ): Դերանվամբ Որպես կոչականներ են գործածվում միայն անձնական դերանվան երկրորդ դեմքի եզակի ն հոգնակի թվերը. պատճառն այն է, որ խոսողը կոչականինդիմում է որպես խոսակցի,որին էլ հատուկ է երկրորդ դեմքը: Օրինակներ`

Ջան

-

-

Դո՛ւ հին, հնամյա,դու բիբլիական, Դու նոր Երնան` պատմությամբլի (ՍԿ):

Ծռվ դու ժկպյտուն, հրաշատեսիլ կապույտ ժով, Աչքերս ի քեզ հառած մնամ ժամերով(Մ.Աճեմյան):

Դժվար չէ նկատել, որ դերանուններովարտահայտվածկոչականները իրենց հետ կարող են ունենալ նան գոյականներովարտահայտվածկոչականներ նս: Բնականաբար, դերանուն-կոչականներըտարբերվում են դերանուն, ենթականերից. ենթականերիդեպքում` նրանց ստորոգումով հատկանիշ է վերագրվում (Ես կգամ, երբ դու մենակ կմնաս (ՎՏ): Դուք էլ ինձ հետ ձեն տվեք, իմ դարդերին թայ սարեր (ՀԹ): Իսկ դերանուն կոչականների դեպքում խոսողը պարզապեսդիմում է որնէ անձի կամ առարկայի: Քանի որ դերանունն ունի ընդհանուր, չտարբերակված իմաստ, այդ պատճառով էլ խոսողը, գրողը իր խոսակցինավելի որոշակի ու ճանաչելի դարձնելու համար հաճախ բացահայտումէ, թե ով կամ ինչ է այդ դերանուն-կոչականը` Իմ սուրբ մանկիկ, թող համբուրեմթաթիկներդցեխոտած. -

Դու` կյանք ու սեր, ծափ ու ծիծաղ, Ուրախությանդու աստված (Ավ.Իս.):

Հարակատարն ենթակայականդերբայներըգոյականաբար գործածվելիս նույնպես կարող են կոչականներիդերում հանդես գալ, այս դեպքում դրանք սովորաբար ունենում են իրենց լրացումները (Բարձր /նխոսող, խան189

գարում ես: Առագ վազող, մոտեցիր մարզիչին: Հոգով արիացածնե՞ր,մի վեհատվեք:Պատիտակ կանգնած, նստիր):

Խոսակցին տեղանունով կոչելը նույնպես ընդունված դիմելաձն է, որը ավելի շատ բանավոր խոսքին է հատուկ ն հիմնականում հասարակաբանություն է` ՏՈ՛ մեդրածորցի,դու քանի՞գլխանի ես, որ Վացավանիկանանցվրա ձեռ ես բարձրացնում(ՆՋ): Արնն ելավ, զեյթունցիներ, Դեհ, ձի հեծնենք, առնենք զենքեր, դիմենք առաջ (Հ.Չաքրյան): Կոչականներ են դառնում նան ազգության, զբաղմունքի մասնագիտության անվանումներ, ինչպես նան ցանկացած բառեր, բառակապակցություններ ու դարձվածներ -ՌոԼս, դրաստի, ռուս, դրաստի, վազելով ռուս զինվորների հետնից՝ բղավում էին գյուղի երեխաները(ՀՄ): ասեղ ունե՞ս, էս կո՛ղմը բեր (ՀԹ): չարչի՛ ախպեր, Չարչի՛ ախպեր, Վարորդ,այստեղ պահեք մեքենան, խնդրում եմ: բղավում են Պաղպաղակ, պաղպաղակ, սպասիր մի քիչ, երեխաները: Դու օգտվեցիր, թ(աբանություն (ՊՍ): -

-

-

-

-

»

ԿՈՉԱԿԱՆԻ ՈՃԱԿԱՆ ԱՐԺԵՔԸ

Տ 166. Վայտնիէ, որ ոճերի միջոցով խոսողն արտահայտում է նան իր վերաբերմունքը անձի, առարկայիկամ եղելության նկատմամբ. ն քանի որ կոչականն էլ հենց այն անձն է կամ անձնավորվածառարկան, որին դիմում է խոսողը, հետնաբար տարբեր ոճերում կոչականն ունի տարբեր կշռույթ ու բազմազան կիրառություններ:Կոչականը,շնորհիվ իր հատուկ հնչերանգի ու արտաբերմանեղանակի, մի դեպքում խոսքին հաղորդում է պոետական շունչ, արտահայտչականությունու բնության շնչավորում (Ձ/ունապատ լեռներ ու կապույտ լճեր, Երկինքներ որպես երազներ հոգու, Երկինքներ որպես մանկականաչեր, Մենակ էի ես, ինձ հետ էիր դու (ԵՉ): Մեկ ուրիշ ոճում այն կարող է թախիծ ու տրտմություն արտահայտել (Աղջի, Մանուշակ, վատ բան ես տեսել (1Թ): Մի ուրիշ տեղ` խնդրանք ու աղերսանք (Վա՛յ, վայ, Մոսի ջան,ինձ մի՛ սպանիր, Ինձ թող էս անգամ (ՀԹ), մի այլ դեպքում` ցավ ու ափսոսանք(Ափսո՛ս, Անուշ, սարի՛ ծաղիկ... ՕԹ) ն այլն: Իհարկե, խոսքային այսպիսի երանգավորումներկոչականններն արտահայտում են հատկապես բայերի տարբեր եղանակների, ձայնարկու թյունների ու եղանակավորողբառերի հետ միասին: Վարչագործառական ոծերում, որպես կոչականներ խոսակցականոճին հատուկ հասարակ, սովորական բառեր չեն գործածվում. այս ոճերում, որպես դիմելաձն, ամենից առաջ ընդունվածէ գործածել տվյալ պաշտոնատար անձի անուն հայրանունը, կամ ազգանվան հետ` պարոն կամ ընկեր -

որոշիչները (Սեմյոն Տիգրանիչ, ՎարդուհիԱրշակովնա կամ ընկեր Հախումյան, պարո՛նՍիմոնյան ն այլն): Պարոն կամ ընկեր բառերը գործածվում են նան պաշտոնների, մասնագիտությունների,զբաղմունքների անվանումներիհետ (պարոն նախարար, պարոնայք պատգամավորներ, ընկեր հրամանատար, ընկեր փոխտնօրեն ): Դատավարականգործընթացումընդունված ձն է քաղաքացի որոշիչը՝ Քաղաքացի դատավոր,քաղաքացի դատախազ,ինչպես նան ամբաստանյալ, մեղադրյալ ն այլն:

Առօրյա-խոսակցական ոծերում որպես կոչականներ կիրառվում են ամենատարբեր բառեր ու բառակապակցություններ`կապված ընտանիքի անդամների, ազգակցական ու բարեկամական կապերի, մարդուն բնորոշ հատկանիշների (առավելությունների, թերությունների, պակասությունների, տարիքի, զբաղմունքի ն ուրիշ հատկանիշներիհետ): ա) Ընտանեկան, բարեկամական,ազգակցականկապեր անվանող կոչականներ (պապիկ, տատիկ, հայրիկ, մայրիկ, քույրիկ, եղբայր, քեռի, մորաքույր, հորեղբայր, խնամի, հարնան, բարեկամ ն նման բառեր, որոնք գործածվում են նան ոչ իրենց իսկական նշանակությամբ(օտարին էլ են դիմում նման կոչականներով):Այս բառերի հետ, հատկապես բանավոր խոսքում, լայնորեն գործածվում է նան ջան բառը որպես սիրալիրության արտահայտություն (Պապի՛կ ջան, պաղպաղակիփող կտա՞ս:Քեռի՛ ջան, գրախանութի տեղը չե՞ք ասի: Բալա՛ջան, օգնի՛ր ինձ...): Ազիզ բառը իր հերթին մեկ ուրիշ կոչականի համար կարող է որոշիչ դառնալ (Ազիզ ընկեր, նեղն եմ ընկել, որտե՞ղես (Ջիվանի), Ազիզ բալա, ինձ լսիր): բ) Որպես հարգանքի արտահայտություներբեմն էլ կոչականների վրա դրվում է Ս հոդը (սիրելիՍ, հարգելիՍ, տղաՍ, բարեկամՍ, զավակՍ, աղջիկՍ, լավիկՍ...): Ավելի սակավ կիրառություն ունի նան Դհոդը (սա հնացած ձն է)` Սիրելի՛Ջիվան,ընկերԴ իմ հոգու, Մարդկայինսիրտը հասկանում ես դու (ՀԹ): Քեզ ասեմ, Մուշե՛ղ, որդի՛ Վասակա, Քեզ ասեմ, արիԴ ու կանչեմ ոխի (ՎԴ): Սիրելի ն հարգելի բառերը նույնպես հաճախ են գործածվում կոչականների հետ, բայց սա արդեն՝ ավելի բարձր ոճերում ու հատկապես նամակներում: գ) Որպես կոչականներ են գործածվում նան մարդկանց վարքագծերի հատկանիշների, բնավորությանգծերի (թե դրական ն թե՛ բացասական), վարվելակերպի,հասակի, տարիքի, սեռի, նույնիսկ ֆիզիկական արատնե|

Մենք առաջարկում ենք ռուսական հչ, ովիչ, ովնա, եվնա ածանցների փոխարեն գործածել մեր հայկական բարեհունչդիմելաձները`Սեմյո՛ն Տիգրանի, Լնո՛ն Արտաշեսի. ՎահրամԽաչատուրի, Սեդա՛ Արմենակի,Վարդուհի՛Գեղամի ն այլն:

րի ու թերությունների անվանումներ (խելոք, քաջագործ, հիմար, վայրենի, անամոք, անպատկառ,ապուշ, լիրբ, տխմար,գիժ, լկտի, շաշ, տգետ, բիծա, Քորփա, գող, ավազակ...) Գործածվում են նան կենդանիների ու թռչունների անվանումներ(կարիծ, օծ, արջ, սողուն, ավանակ,ջորի, սն շուն, վայրի գազան, սն ագռավ, խորամանկ աղվես...): (Թվարկված որոշ բառերի հետ գործածվում է նան մեկը անորոշ դերանունը (հհմարիհմեկը, տգետի մեկը, ապուշի մեկը, հայվանիմեկը...): դ) Բարբառներում ն խոսակցական լեզվում տարածվածձն են անձնանունների կրճատված ձները որպես կոչականներ գործածելը, (Խաչո՛, Հովո՛, Կարո՛, Լուսո՛, Վարդո՛, Հաս), ինչպես նան որոշ բարբառներինհատուկ դիմելաձները (արա. ժո, գյա, տո, ադա, գյադա. լածիրակն այլն): ե) Ընդհանուր տարածում է գտել հեռախոսայինԱԼԼՈ (ՒՔԼԼՕ) օտար կոչականը, որի փոխարեն առաջարկում ենք` ԱՅՈ՛ բառը կամ ԼՍՈՒՄ ԵՄ նախադասությունը: ԳռականոԾերում, հատկապեսչափածոյում, կոչականը ավելի է երանգավորում խոսքը, բարձրացնում է նրա հուզարտահայտչականլիցքը` մի դեպքում արտահայտելով ուրախություն, մյուս դեպքում` տխրություն, մի դեպքում` հույզ, մյուս դեպքում` թախիծ,ինչպես նան` զարմանքու ցասում: Հատկապեսբանաստեղծականխոսքում կոչականների միջոցով բա-

նաստեղծներըանձնավորումու շնչավորում են առարկաներնու երնույթները.

Արաքս, ինչո՞ւ ձկանց հետ

պար

չես բռնում մանկական(ՌՊ):

Սիրտ իմ, գազազես, ի՞նչ պիտի անես... (Ավ.Իս.): Գարնանթռչուններ, երկնքի մովում Երգեցեք նրան իմ սիրո մասին (ԳՍ): Դու, Արագած,ալմաստ-վահան,կայծակեղենթրերի... (Ավ.Իս.):

Կոչականի ոճական արժեքը ավելի ընդգծված է դրսնորվում հռետորական հարցման ու հռետորականբացականչությաննախադասություններում. Իմ

նդր հայրենիք, հզոր հայրենիք(1Թ):

Կոչականի ոճական կիրառության հրաշալի միջոցներ կրկնությունն ու վերջադաս կիրառությունները(էպիֆորը).

են

նան

նրա

Վեյճամփաներ, Ծամփանե՛ր,Անդարձու հին ճամփաներ, Ովքե՞րանցան ձեզանով, Ո՞ւր գնացին, ճամփաներ (ՀԹ): Բրոնզեքույր իմ, բրոնզեքույր իմ, բրոնզե հարս... (ԵՉ): էպիֆորի օրինակ` Սն-մութ ամպերճակտիս դիզվան, Դուման հագար, Օ/ագյազ, Սրտումս արն էլ չի ծաղկում, սիրտս է դուման, Ալագյազ (Ավ.Իս.) 192.

էնպես ըլի մե-մե անգամ տեսքդ տեսնեմ, վարդ ես, գոզալ, էս փուչ կյանքում սրտիս տված, անմահականզարդ ես, գոզաք (ԵՉ):

ԿՈՉԱԿԱՆԻ

ՀՆՉԵՐԱՆԳԸ, ՇԱՐԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԿԵՏԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

Կոչականը, որպես նախադասությանկազմի մեջ մտնող միավոր, որը միաժամանակխոսողի վերաբերմունքնէ արտահայտումխոսակցի ն խոսքի նկատմամբ, առաջին հերթին օժտված է առանձնահատուկ հնչերանգով, որը գրավոր խոսքում նշույթավորվումէ ստորակետովու շեշտով. Բառը կոչական է դառնում հնչերանգիմիջոցով: Օրինակ` հետնյալ նախադասությունըտարբեր հնչերանգներովարտաբերելիսհայրենիք բառը մի դեպքում դառնում է կողմնակի ուղիղ խնդիր ( Չայրենիք սիրելը ազնվացնում է մարդուն), մյուս դեպքում` կոչական (Հայրենիք, սիրելը ազնվացնում է մարդուն): Այս մասին տես նանՏ12: Ըստ իրենց ոճաիմաստայինարտահայտչականբազմազանության ու շարադասության` կոչականներն ունեն հնչերանգային հարուստ ներբերանգներ. մի դեպքում դրանք արտաբերվումեն ուժեղ, բարձրացողհնչերանգով, մի այլ դեպքեր` մեղմ կամ թույլ: Կոչականիհնչերանգըպայմանավորված է նան նախադասություններիհնչերանգայինտեսակով, ինչպես նան կոչականներ անվանող անձերի դիրքով, պաշտոնով, խոսակիցների մակարդակով,տրամադրությամբ,միջավայրովն այլն: Կոչականի շարադասությունը ազատ է, նրա տեղը խոսքում պայմանավորված է խոսողի ցանկությամբ ու տրամադրությամբ:Սակայն կան դեպքեր, երբ կոչականի նախադասկիրառությունը պարտադիր է. դա հատուկ է հատկապես պաշտոնական ոճերին (ելույթներ, հրապարակախոսություններ, հայտարարություններ,զեկուցումներ, ինչպես նան որոշ գործնականգրություններ): Սովորաբար նախադաս կոչականներըավելի բարձր հնչերանգով են արտաբերվում, մանավանդ եթե դրանցից առաջ կան բացականչականբառեր ու ձայնարկություններ,ողջույնի, հրաժեշտի բարեմաղթություններ(Ողջո՛ւյն, ողջո՛ւյն ձեզ, հին ու նոր, արի՛, բարի՛ ընկերներ... (ՀԹ): Մնաք բարով, արն, գարուն ն խնկաբո՛ւյր ծաղիկներ...(Հ.Հովհ.): Կոչականի (ետադրությունը բարդ չէ. այն տրոհվում է ստորակետով իր վերջին վանկի ձայնավորի վրա շեշտ է կրում, իսկ եթե կոչականն ունենում է նախադաս որոշիչ, շեշտն անցնում է այդ որոշչի վրա (Սիրո՛ւն աղջիկ, ի՞նչ ես լալիս ու ման գալիս... (3Թ): Նախադաս հատկացուցիչը չի շեշտվում` Արի՛, իմ սոխակ... (ՌՊ): Կոչականիցհետո դրվող լրացումները չեն շեշտվում. շեշտը մնում է կոչականի վրա (Մանկություն իմ քնքշագին, ես քեզ ինչպե՞ս մոռանամ (Սարմեն): Քույր իմ նազելի, նայիր քո դիմաց... (Ավ.Իս.): Կոչականները հաճախ հանդես են գալիս ձայնարկություններիհետ: Այս դեպքում` հետ 1) Եթե դրանք հանդես են գալիս կոչական ձայնարկությունների Տ

167.

(ա՛յ, հե՛յ, է՛յ, ջան) չեն տրոհվում. օրինակ` Ա՛յ պաղ ջքռեր,զուլալ ջրեր... ՕԹ): Այ դու (կու, հիմար (մ/կու...(1Թ): Ջա՛ն հայրենի՛ անտառներ, Դուք եք կանչում ինձ ձերռքով (ՀԹ): 2. Եթե կոչականները հանգես են գալիս բացականչական ձայնարկությունների հետ (ա՛խ, վա՛խ, ամա՛ն, վա՞յ, ափսո՛ս, էԷ՛,է՛հ ն այլն), տրոհվում են` Ա՛խ, Անուշ, Անուշ, անաստված Անուշ... Ափսո՛ս, Անուշ, սարի ծաղիկ (3Թ): է՛յ, նավավար, ի՞նչ ես անում... (ԱԾ): Հե՛յ, ո՞ւր ես, Դավի՛թ,հայոց պահապան(ՀԹ): Սակայն սա այնքան էլ կայուն կանոն չէ. ձայնարկություններից տրոհվելը նույնպես պայմանավորվածէ հնչերանգով:

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅԱՆ

ՏՐՈՀՎՈՂ

ԱՅԼ ԱՆԴԱՄՆԵՐ

Տ 168. Կոչականներից բացի նախադասությանմեջ տրոհվում են ինչպես նրա բազմակի անդամները (սրանց մասին խոսվել է վերնում. տե՛ս Տ 157), այնպես էլ շարադասությամբ, լրացումների ծավալով, ինչպես նան

հանգամանքներովպայմանավորվածանդամները: Նախադասությանանդամներիտրոհումը կատարվում է որոշակի հնչերանգով, որը գրավոր խոսքում արտահայտվում է կետադրական նշաններով` բութով կամ ստորակետով,կամ` թե՛ մեկով ն թե՛ մյուսով: Քննարկենք բազմակիությանհետ կապ չունեցող տրոհման դեպքերը: 1. Տրոհվում է կողմնակիենթական,եթե նրա ու դերբայի միջն ընկած են այլ անդամներ` Ներկաներին հիացրեց 5 տարեկան երեխայի` այդքան հմայիչ նվագելը (ԳԹ): Սիմինդրի տերեների` իրիկվա հովից խշշալը դառն հուշեր էր արթնացնում Դիլանի սրտում: Օռնայի` միրհաւլի պես ձեռքից թռչելը անթեղվածկրակ էր դարձել: 2. Չատկացուցիչընույնպես տրոհվում է, եթե նրա ն հատկացյալի արանքում այլ բառեր են ընկնում: Այս դեպքում հատկացուցիչըտրոհվում է բութով, բայց հատկացյալից հետո ստորակետ չի դրվում` Աղջկա` դիմացի պատշգամբին ուղղված հայացքում թախիծ կար: Իմ` քո նկատմամբ ունեցած վերաբերմունքը միշտ էլ բարյացակամ է եղել: Գռքհ` բավականին ուշացած շնորհանդեսըվերջապեսկատարվեց: Յ. Բացահայտիչլրացումը պարզաբանողբնույթ ունի, դրա համար էլ միշտ դրվում է բացահայտյալից հետո ն տրոհվում է բութով, ըստ որում՝ կետադրականայս նշանները նույնն են բացահայտիչի 3 տեսակների համար. Կիբեռնետիկայիհայրը` Նռռբերտ Վիները,մաթեմատիկայովլրջորեն հետնում ենք մեր սկսել է զբաղվել 5 տարեկանից:Մենք` եռհտասարդներս, ավագներին:Հասմիկը` հբրն կուրսի ավագ, իրեն արդարացնում Է: Այդպես մի անգամէլ` շատ տարիներառաջ, ճռնչաց այգու դուռը (ԱԲ): այլ

Շարադասությամբ պայմանավորվածտրոհում Ինչպես ասվել «Շարադասություն» բաժնում` նախադասությանանդամների տրոհումը պայմանավորված է նան նրա անդամների շարադասությամբ: Հիմնականում տրոհվում են ետադաս որոշիչը, հատկացուցիչը ն պարագաներիմի մասը: 1. Տրոհվող որոշիչ -Տրոհվում են ետադասբազմակիորոշիչները. որոշիչը որոշյալից տրոհվում է բութով, իսկ նախադասությանմյուս անդամներից` ստորակետերով` Մայրս ուներ բարակ ձեռներ, Մոմե մատներ`ծրար ու նուրբ (ՎՏ): Մանկական ձայնը` սկզբում կերկեր, Վայրկյաններ հետո ինքն իրեն գտավ (ՊՍ): Մի ճերմակ ամպ` թափանցիկ ու տծն, հանդարտ լողում է լազուրի մեջ (ԱԲ): Բացվում են վայրի վարդերը`դեղին, սպիտակ(ԱԲ): Տրոհվող ետադաս որոշիչներըարտահայտվումեն նան բառակապակցություններով` այդ թվում նան դերբայական դարձվածներով ու դարձվածային միավորներով:Օրինակ` Տաքանում են Օրանջիայի քարերը, ն խլեզները` փորհ մաշկը դեղին, պառկում են տաք քարերի վրա (ԱԲ): Տերասաձն բարձրանումեն ժայռերը` մեկը մյուսից խոժոռ ու ահռելի (ԱԲ): Հետաքըրքիր մարդ էր մեր Սիմոնը`(/անքինանհաղորդ(ՔԹ): ԴԴներով Հիմա էլ Մթնաձորումմուգ-կանաչմաշկով խլեզներ կան` մարդու երես չտեսած (ԱԲ): Շատ ջահել կին էր` հազիվ քսանհինգը բոլորած (ԱՍ): երկու երեխա ունի, երկուսն Դարձվածայինմիավորներու՝ Բարեկամս էլ` աստժծո երեսից ընկած (ՍԳ): Լավ եմ ճանաչում, շատ ժլատ մարդ է` /վից ծճրագուհանող (ՈՒԴԲ): Երբեմն էլ տրոհվում են մհաբառ ետադասորոշիչները` Ու ծուխը` (ապույտ, բարձրանում էր վեր (ԵՉ): Արնը` բորբ, մայր էր մտնում արնմուտքում (ԵՉ): 2. Տրոհվում է նան ետադաս հատկացուցիչը` Նրանք պատմում էին մահացած սերը` թիթեռների ու ծաղիկների(ԳՍ): Վար նետեմ ցուպս այս մաշված` թափառական պանդուխտի(Գ.էմին): Ձեռքս ընկավ մի դալար ճյուղ` ճոռատունկծառի (ՍԳ): Յ. Տրոհվող պարագաներ Բայական անդամի լրացումներից տրոհվում են միայն պարագաները(այն էլ` ոչ բոլորը): Տրոհվում են ԴԴ-ներով արտահայտված որոշ պարագաներ:Չի բացառվում նան կապային կառույցներով կամ ածականներով, մակբայներով ու գոյականներով արտահայտված պարագաների տրոհումը: Սրանց տրոհումը կետադրական ընդունված կանոններից չի շեղվում. նախադասի ն վերջադասի դեպքում տրոհվում են բութով, միջադասիդեպքում` ստորակետով(տե՛ս Տ 155.): Ձեր պարագա` արտահայտվածԴԴ-ներով` Գալիս է հեռվից` բարձր գոռալով (ՀԹ): -

է

-

զենք ու զրահ` արշավեցինթշնամու վրա: ՉՀագաժ-կապած (ԱԲ): լուսնյակին մեկնած գայլերը` դճնչները

Ոռնում են

Տրոհվում են նան որոշ (ապային կառույցներովարտահայտված ձնի պարագաները.ՕՄթնածորում արջերը պար են բռնում` սուլելով չոբանի պես (ԱԲ): Գնում էր տուն` դատարկպայուսակըթնի տակ (ՊՂ): Տրոհվում են նան աժականներով մակբայներով ու գոյականներով արտահայտված ծավալուն ձնի պարագաները`Շատ հերոսներ մահը գրկեցին` արհաբար ու հաղթական(ՀՀ): Վրնջում էին ձիերը` մետաղաձայնու երկարածոր (ԵՉ): Լիպոն արշավում էր բանակում` շազմի շապիկով: ՀՈԳնած ժամանակ անկողին էր մտնում` գուլպաներով ու շորերով (ՍԳ): Տրոհվող նպատակիպարագանմեծ մասամբ արտահայտվում է ետադաս ԴԴ-ներով, երբեմն էլ կապային կառույցներով` Վարազներըժանիքով փորում են հողը` աշունքվա փտած կաղիններ որոնելու (ԱԲ): Բարձրացան վանքի կտուրը` (տուրին բուսած թփերը կրծելու (ԱԲ): Նա միանում էր ժողովրդին` աշխարհը կործանումիցփրկելու համար (ԴԴ): Կինը, աչքերը մուխից պահելու համար,ձեռքը բռնում էր ճակատին (ԱԲ): Ժամանակիպարագաննույնպես տրոհվում է, եթե արտահայտված է անորոշ դերբայի գործիական հոլովով, հարակատար դերբայով կազմված ԴԴ-ներով, ինչպես նան կապերով` Չասնելով բերդի ավերակներին`ձիավորները ցած թռան ձիերից (ԹՆԺ): Դեշ ժայռերին չհասած՝դիմացից լսվեց հրացանի պայթյուն(ԱԲ): Ջուրը չտեսած՝ մի բոբիկանա(Ժող.): Սովորաբարհամակատարդերբայով կառույցներըչեն տրոհվում, սակայն պոեզիայումքիչ չեն նան տրոհմանդեպքերը` Մանկությունսհիշելիս՝սիրտս դառնում է գինով. մի ընկեր ունեի Լիպո անունով (ԵՉ):

Ես ,.

Մենք էլ օրհնելիս մեր զավակներին՝Ձերխոսքն ենք ասում...

(1Թ):

Պատճառի պարագան նս տրոհվում է, երբ ծավալուն է, կամ արտահայտված է ԴԴ-ով` Կամենալով փարատելդիմացինի անձկությունը` ինքն էլ էր հիվանդացել (ԴԴ): Դու, Մուսայի խելքով ընկած, վեր ես կենում, մեզ հայհոյում (1Թ): Մինչ տներում, ներսի տաքից, ապակիներնուրախությամբ լաց են լինում աննպատակ...(ՊՍ): Հիմունքի ն հակառակ հիմունքի պարագաները,ծավալուն լինելու դեպքում, ինչպես նան կապական կառույցներով, նույնպես տրոհվում են՝ Զանազանհիմնավորումներովե.` աշխատում էր դուրս գալ իրաւլիճակներից (Ոզնի): Չնայած անտանելիշոգին ու թեժ աղմուկին՝Բաղդադի փողոցները լիքն էին ժողովրդով (1Թ): 2նայաժ եղանակիցրտությանը՝ հովիվները չէին ուզում տուն վերադառնալ(Գար.):

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅԱՆ

ՀԱՐԱԿԻՑ ՄԻԱՎՈՐՆԵՐ

Ինչպես ասվել է, նախադասությունըքերականականօրենքներով կանոններովկազմված շարահյուսական կառույց է, որն իր մեջ ներառում է լեզվի ամբողջ բառապաշարը: Այդ բառապաշարիճյութական իմաստ ունեցող բառերը հանդես են գալիս ճա/խադասության գլխավոր ն երկրորդականանդամներիպաշտոններով,այսինքն` արտահայտում են առարկայականաշխարհի իրերն ու երնույթները` իրենց բազմազանհատկանիշներով: Իսկ ճյութական իմաստից զուրկ բառերը նախադասությանմեջ երկու դեր են կատարում` քերականական( սրանք կապերն ու շաղկապներն են) ե մերաբերմունքային(սրանք վերաբերականներնու ձայնարկություններն են): Վերջին երկու կարգի բառերը թեն նախադասությանանդամներ չեն լինում, սակայն որոշակի դեր են խաղում նախադասությունների մեջ ինչպես կառուցվածքային, այնպես էլ բովանդակային տեսակետից՝ կամ հուզական վերաբերմունարտահայտելով խոսողի կամային՝ մտային Տ

169.

ու

քը:

Նախադասության հարակից միավորներից շարահյուսական մակարդակի քննության միավորներ պետք է համարել վերաբերականները,միջարկությունները, ինչպես նան ներդրյալ բառերը, բառակապակցություններն ու նախադասությունները:Իսկ (ապերն ու շաղկապները,ինչպես ասվել է 6-7-ում, շարահյուսական կապակցությանմիջոցներեն: Տ

ՎԵՐԱԲԵՐԱԿԱՆՆԵՐ, ՄԻՋԱՆԿՅԱԼ

ԲԱՌԵՐ

Ց 170. Լեզուների պատմականզարգացմանընթացքումզգալի իմաստափոխությունների են ենթարկվում նան բառերը, որի հետնանքովէլ տեղաշարժեր են առաջանում նան խոսքի մասերում, ըստ որում, նյութական իմաստ ունեցող որոշ բառեր կարող են զրկվել իրենց նյութական իմաստիցն վերածվել սպասարկու խոսքի մասերի. այդպես է կատարվել նան վերաբերականների հետ, որոնց մեծ մասը առաջացել է գռ/ականներից(արդյոք, իհարկե, իրավ, հիրավի, իրավամբ, ցավոք, մի խոսքով, ինչ խոսք) ածականներից (անկասկած, անպատճառ,լոկ, սոսկ, ճշմարիտ, դժվար թե) դերանուններից (ինչն, ինչնիցե, ուր է թե), բայերից (խնդրեմ, կարծեմ, կարծես, կեցցես, թող, համմե, տեսնես...) մակբայներից(ամեննին, բնավ, պարզապես, վերջապես, դժբախտաբար, ի վերջո, արդ, էլի...) շաղկապներից (նույնինկ, անգամ, գեթ, գոնե, համենայն դեպս, իսկ որ...)- Որոշ միակազմ նախադասություններու դարձվածներնույնպես ձեռք են բերել վերաբերականների իմաստ (հնչ խոսք, այ քեզ բան, աստվածչանի, արնեսվկա, տա աստված,ձայն բարբառո հանապատի նայլն): Այսպիսով` վերաբերականները,լինելով չթեքվող խոսքի մաս, շարահյուսական մակարդակում հանդես են գալիս նախադասությանմեջ որպես նրա հարաբերակից միավորներ ն արտահայտում են խոսողի գնահատո197

կամային վերաբերմունքըամբողջ նախադասության ղական-դատողական`

կամ նրա որնէ անդամի վերաբերյալ: Խոսողը մի դեպքում հաստատում է իր ասածը կամ լսածը, մյուս դեպքում կասկածիտակ է առնում այն, երբեմն էլ ժխտում է կամ ավելի սաստկացնում, ն ըստ այդմ էլ վերաբերականներըլինում են`

Հաստատական(անշուշտ, անտարակույս,բնականաբար, իսկապես, իհարկե, հարկավ). օրինակներ` Այս անգամ ընտրությունները, անշուշտ, արդարացի կլինեն: Իճարկե, դու ճիշտ ես: Վաստատականէ նան այ/ռ վերաբերականը`Կոմիտասը, այո. մեր երգի վեհափառնէ: Երկբայական(գուցե, գրեթե, թերնս, դժվար թե, իբրն թե, միգուցե, հազիվթե),օրինակներ` Յազիվ թե կարողանանքարդարացիընտրություն կատարել: Կարժես հավք էր թառել անտառի մթին խորքում (ԱԲ): /Թերեսհաջողացնեմաշխատանքը ժամանակին ավարտել: Երնեկ նրան, ով հայրենականտուն ունի հիմի (Սարմեն): Զգացական`՝ Դժբախտաբար,չեմ կարող հավաքին մասնակցել: Ցավոք սորտի ասածդ չկարողացա կատարել: Սահմանափակման`Դուք միայն ասում եք..: Գռնե մեկ անգամ ծնողներիդ այցելիր: Սոսկ հայրենիքի սերն էր նրան տանջում: Լոկ մեկ խնդիր ունեմ` տուն գնալ: Զիջական`Ի դեպ, այդ մասին արդեն խոսվել է: Ի միջհ այլոց, այս տարի ավելի մեղմ ձմեռ եղավ: Այնուամենայնիվ,համաձայնությունստվեցի: Սաստկական`Սինչն իսկ ոչ մասնագետներն էին սխալները նկատում: Անգամերեխան չէր համաձայնի: Հենց այդ էլ ուսանողների պահանջն էր` թոշակ տալ: լինում են նան հարցական,ցուցական, զիջական Վերաբերականները ն այլն: Ինչպես երնում է բերված օրինակներից, վերաբերականները որոշ դեպքերումտրոհվում են նախադասությանանդամներից,որոշ դեպքերում` ոչ: Ինչ խոսք, որ տրոհումը պայմանավորված է խոսողի վերաբերմունքով ու հնչերանգով: Տրոհվում են հատկապես հաստատական,երկբայական, ժխտական,զիջական վերաբերականները: Վերաբերականները դրվում են հատկապես բայ-ստորոգյալների ու նրանց լրացումների վրա (չեն բացառվում նան անվանականստորոգյալները), ոչ մի հարցադրումչեն ընդունում ն հիմնականումնախադասությանոչ մի անդամի դեր չեն կատարում, որովհետն քերականորեն չեն կապվում նախադասությանորնէ անդամի հետ. դրանք մեծ մասամբմիջանկյալ բառերի դեր են կատարում: Շարահյուսական մակարդակում վերաբերականներըկարող են լինել ինչպես բառ- նախադասություններ(տես Տ 63), այնպես էլ անդեմ նախադասություններ (տես Տ 60): Միջանկյալ բառերից, հատկապես,գնահատողականարժեք ունեցող,

ները երբեմն էլ դառնում են նախադասության անդամներ. այս դեպքում բնականաբարչեն տրոհվում: Դրանց` նախադասությանանդամ դառնալը պայմանավորված է նան շարադասությամբ ու հնչերանգով: Օրինակ` քննենք հ միջի այլոց ն մատնությամբբառերի կիրառությունները`պայմանավորված դրանց շարադասությամբ.«Ի միջի այլոց, գիտնականըայդ մասին վաղուց էր խոսել» ն «Գիտնականըայդ մասին վաղուց /հ միջի այլոց էր խոսել»: Առաջիննախադասությանմեջ ընդգծված բառը քերականորեն նախադասությանհետ չի կապվում ն միայն խոսողի վերաբերմունքնէ արտահայտում, մինչդեռ երկրորդում այն դրվել է բայ-ստորոգյալից առաջ ն ընդգծել է խոսելու եղանակը,հետնաբարդարձել է նախադասությանանդամ` Ժնի պարագա (խոսել է` հարցին կարնորություն չտալով): Նույնն է նան հետնյալ դեպքը` «Մի օր էլ, մատնությամբ, մի գյուղում բռնվեց նա» (Ավ.Իս.) ն «Մի օր էլ մի գյուղում մատնությամբբռնվեց նա»: Առաջին դեպքում մատնությամբ բառը միջանկյալ բառ է, երկրորդ դեպքում` հիմունքի պարագա

:

Այսպիսով,միջանկյալ են համարվում այն բառերը, որոնք շարահյուսորեն չեն կապակցվում նախադասություններիհետ, բայց որոշ երանգ են տալիս նրանց, ոճավորում են խոսքը, արտահայտում են հեղինակի վերաբերմունքը: Բացի վերաբերականներից,միջակյալ բառեր են դառնում գռ/ականների տարբեր հոլովածներ սիրով, հաճույքով, ուրախությամբ,ներողություն, մատնությամբ(Ես լավ չլսեցի, ներողություն,եթե կարելի է` նորից կրկնեք: Կկատարեմ, հնչու չէ սիրով ու հաճույքով): Բերված օրինակներում, բացի ներողություն ն սիրով ու հաճույքով գոյականներից,կան նան եթե կարելի է ն /նչու չէ նախադասություններիարժեք ունեցող միջանկյալ միավորներ: Միջանկյալ բառեր կարող են դառնալ նան աժականներ (Գեղեցիկ, լսում եմ, շարունակե՛ք... (ավ, շատ լավ, բավարարվածեմ, գերազանց եք ստանում), թվականներ (Առաջինը, ես դերձակ չէի ուզում լինել, ծռկրորդ, Սուսա՛ն, հորդ մասին մի՛ խոսիր): Մակբայներ(ես էլ, անգիտակցաբար,մի պահ կանգ առա: Անտարակույս,նա դիմեց այդ քայլին): Միջանկյալ բառեր կարող են դառնալ նան որոշ շաղկապներ(թեկուզ, սակայն, էլ, ուրեմն, ապա...) դերանուններ(մի, ոչ մի, այսպես) բայեր (ասես, կարծեմ,կարծես,թող, խնդրեմ,կեցցես, ապրես...)-

ՁԱՅՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Տ 171. Ձայնարկությունները (միջարկություններ) նախադասության անդամներ չլինելով հանդերձ` նույնպես մտնում են նախադասությանկազմի մեջ ն արտահայտում են խոսողի սուբ/եկտիվ,զգացականու կամային դատողավերաբերմունքըխոսքի նկատմամբ,մինչդեռ վերաբերականները կան-գնահատողականվերաբերմունքեն արտահայտում: Ձայնարկություններով խոսողը մի դեպքում զգացականվերաբերմունք է արտահայտում,մի այլ դեպքում` կամային, ըստ այդմ էլ` ձայնարկություններըերկու տեսակ են

լինում` թացականչականն կոչական: Ձայնարկությունների մի տեսակ էլ կա, որը կապ չունի մարդու ոչ զգացմունքների ն ոչ էլ կամքի հետ. դրանք այսպես կոչված, բնածայնականձայնարկություններն են, որոնք կենդանիների, առարկաներիկամ բնության երնույթների կողմից արտաբերվողձայներ են` շը՛րխկ, թը՛րխկ,ղա, ղու, միաու, հա՛ֆ- հա՛ֆ, կը՛ռ-կը՛ռ, բո՛ո, վուո՛ւ, բուո՛ւ ն այլն: Ձայնարկությունների մասին մանրամասնորեն չենք խոսում, որովհետն դրանք ձեաբանականմակարդակի միավորներ են: Դրանց իմաստների ու կիրառությունների մասին տե՛ս Մ.Ասատրյան,«Ժամանակակիցհայոց լեզու» (ձնաբանություն), 1983, էջ 453-461 ն նույնի «Ժամանակակիցհայոց լեզու» (շարահյուսություն), 1987, էջ 326-332 աշխատություններում:

ՆԵՐԴՐՅԱԼ

ԲԱՌԵՐ, ԲԱՌԱԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ,

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Տ 172. Ննախադասություններիմեջ, միջանկյալ բառերի նման, որոշ դեպքերում գործածվում են այնպիսի բառեր, բառակապակցություններ ու նախադասություններ,որոնք ամբողջ նախադասությանկամ նրա որնէ անդամի համար տեղե(անքայինբնույթ ունեն, այսինքն` լրացուցիչ բացատրություն են տալիս կամ մեկնաբանում են նախադասության մեջ գործածված, անծանոթ կամ անհասկանալի թվացող որնէ բառ կամ արտահայտություն, կամ երբեմն էլ թարգմանում են օտար կամ բարբառային բառը: Այդպիսի բառերը, բառակապակցություններըկամ նախադասությունները արտաբերվումեն մի տեսակ տարբերակվողհնչերանգովն գրավոր խոսքում անպայման տրոհվում են փակագծերով(երբեմն էլ` ստորակետերով), դրա համար էլ ներդրյալ անվանումն են ստանցել: Դրանք, թեն քերականորեն նախադասությանու նրա անդամների հետ չեն կապվում, բայց տրամաբանորեն նրա շղթայից դուրս չեն մնում, որովհետե հաճախ ավելի կարնոր տեղեկություններ են հաղորդում: Այսպես, մի՞թե հետնյալ նախադասության մեջ պակաս նշանակություն ունեն ներդրյալ` տեղեկատու բառերն ու բառակապակցությունները`«Հայ գրողների համաժողովում ելույթներ ունեցան` Ս.Սարինյանը (գռաքննադատ),Լ.Մկրտչյանը (թարգմանիչ), Կ.Խոդիկյանը («Գռականթերթի» խմբագիր), երիտասարդությանդաստիարակության խնդիրների մասին խոսեց Տ.էլոյանը (դպրոցի տնօրեն): Մի քանի տարի առաջ Վարդան Սարգսյանը (Կոմիտասի սան) Ֆրանսիայից նամակ է ուղարկում Երնան (ՍԱ): Նաիրիտը, հնչպես ն Երեանիտը,հայտնաբերել են Վայաստանիերիտասարդ գիտնականները(Գիտ.Տեխ.): Ասվեց նան որ ներդրյալները նան թարգմանում, բացատրում են օտար, բարբառային կամ անհասկանալիբառեր ու արտահայտություններ: Օրինակ` Կառավարական բարձրաստիճան ղեկավարների հմփիչմենթը հեռու չէ (Իրավ): Ծովից բրկինիներով (քրեական պատասխանատվություն) (շատ կարճ լողազգեստ) ելնող գեղեցիկ կանայք գրավեցին տղամարդ200

կանց ուշադրությունը (Եթեր): Երեխայի «Ուզունդարա» (երկար կիր) պարը շատ գեղեցիկ էր (Հեռ.): Նրան գյուղում «ուզուն ախմախ» (երկարահասակ տխմար) էին կանչում (ՎՓ): Ղազարոսիմոտ եղե՞լ եք (այսինքն` Աղայանի), հարցրեց Թումանյանը(ԳԼ): Ներդրյալ նախադասություններըավելի որոշակի են արտահայտում հիմնականնախադասությանկամ նրա որնէ անդամիմեկնությունը. դրանք իրենց ստորոգման հատկանիշով հնարավորություն են ընձեռում ավելի հստակ ձնավորելու միտքը՝ ասելիքը: Ներդյալ նախադասություններըշարադասվում են այն անդամից կամ անդամ-կապակցություններիցհետո, որին վերաբերում են: Պարզ է` դրանք նախադաս լինել չեն կարող: Օրինակներ` ԿոմիտասըՋիվանու ն նրա խմբի համար ճեմարանում մի հրաշալի համերգ-դասախոսությունկազմակերպեց (դա 1903 թվականին էր), որից գոհ մնացին թե՛ հանդիսականները ն թե՛ աշուղները (ԳԼ): Սուսերամարտերն արված են այնքան լավ (սա սպորտի վարպետ ՍԴՀարությունյանիծառայությունն է), հոգեբանորեն այնքան ճշմարիտ (սա էլ թատրոնի երիտասարդությանշնորհքն է), որ երբեմն մոռանում ես վաղածանոթդերասանինն աչքերիդ առաջ տեսնում ես միմյանց խողխողող վերոնացի պատանիներին(ՍԱ): Նրա ստեղծած կերպարը շատ հարուստ է գույներով (այդ գույների մեջ ավելորդ են զուտ գեղջկական երանգները (ն.տ.): Առաջին անգամ նա սկսեց մտածել (արդեն տասնհինգ տարեկանէր), թե ինչից ինչ դառավ (ԴԴ): Անցյալի գրականության մեջ նման նախադասությունները հաճախ տրոհվել են նան ստորակետ-գծով,որը հիմա ընդունելի չէ: -

-

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅԱՆ

ԱՆԴԱՄՆԵՐԻ

ԲԱՇԽՈՒՄԸ

(ՎՈԼՈՎՆԵՐԻՇԱՐԱՀՅՈՒՍԱԿԱՆ

ԸՍՏ ՀՈԼՈՎՆԵՐԻ

ԿԻՐԱՌՈՒԹՅՈՒՆԸ)

Տ 173. Վոլովներով արտահայտվում են բառերի միջն եղած զանազան հարաբերություններ, այսինքն` դրանցով որոշվում են նախադասության անդամներիպաշտոնները: Որպես գոյականի, առարկայանիշդերանվան ն գոյականաբար առնված այլ խոսքի մասի քերականականկարգ` հոլովին հատուկ է հմաստի ն ծեհ միասնականդրսնորումը.առանց ձնի հոլով չկա (նկատի է առնվում նան ներքին թեքումը` տուն-տան, հայր-հոր): Ըստ այն բանի, թե տվյալ լեզվում բառը ձեաիմաստայինքանի տեսակի փոփոխության է ենթարկվում, տվյալ լեզուն այդքան էլ հոլով ունի: Օրինակ` մեզ ծանոթ լեզուներում ֆրանսերենն ու իտալերենը հոլովներ չունեն, որովհետն այդ լեզուներում բառերը ձնային փոփոխություններչեն ստանում: Անգլերենն ունի միայն 2 հոլով, որոնցից մեկը բառի ուղիղ ձնն է, մյուսը ձեավորվում է Տ ցուցիչով, եթե այն դրվում է գոյականի վերջում ն իրենից առաջ ունի ապոստրոֆ նշան, նշանակում է բառը դրված է սեռական հոլովով ն պատկանելություն է ցույց տալիս: Լատիներենում ն գերմաներենում բառը ձնափոխության է ենթարկվում 4 ձնով, նշանակում է ունեն 4 հոլով, ռուսերենում չկա բացառականհոլով: Սրան հակառակ, լեզուներ էլ կան, որտեղ

բառը

ձնափոխվումէ բազմաթիվձներով`

3-52:

Օրինակ` էստոներենն ունի

11, ֆիններենը` 16, հունգարերենը` 21, սանսկրիտը`8 ն այլն:

Այն լեզուներում, որոնցում բառը ձնափոխություններիչի ենթարկվում, նախադասությանանդամների պաշտոնները որոշվում են նախդիրների

(8եօի միջոցով, այսպես` անգլերենում սեռականը, ինչպես ասվեց, ձնավորվում է 'Տ-ով՝ էհ. ԵօօԽ'Տ -գրքի, տրականը`օո-ով՝ օո էհօ ԵօօԽ բացառականը՝ Բօռ-ով (հօո էհճ Եօօե), ներգոյականը՝/ո-ով(ո էհ6 ԵօօԷ): Ռուսերենի բացառականընույնպես նախդիրներովէ ձնավորվում` հր, Շ, Է3-ՈՕՈ,

23-34,

ՕՂ:

Գրականարնելահայերենիհոլովների քանակի վերաբերյալ 3 տարբեր կարծիքներ կան. այն լեզվաբանները, որոնք հոլովները տարբերում են ն՛ ձնաբանական, ն՛ շարահյուսական սկզբունքներով, այսինքն` ծեր ն թիմաստի միասնությամբ,ընդունում են 7 հոլով (ուղղական, սեռական, տրական, հայցական, բացառական, գործիական, ներգոյական): Ովքեր առաջնորդվում են նաբանական սկզբունքով, բայց որոշիչ հոդը համարում են սեռականը ն տրականը իրարից տարբերող ձնույթ, ընդունում են 6 հոլով` առանց հայցականի: Իսկ այն լեզվաբանները,ովքեր առաջնորդվումեն զուտ բառերի ձնափոխության սկզբունքով ն միայն հոլովակերտ ձնույթներն են համարում հոլովատարբերակիչ`առանց որոշիչ հոդի, ընդունում են 5 հոլով` ուղղական, տրական, բացառական, գործիական,ներգոյական:Վերջիններս երկրորդ հոլովն անվանում են սեռական-տրականկամ ստացական,ինչպես Ռ.Իշխանյանը: Հարկ ենք համարում նշել, որ աշխարհաբարիհոլովների թվի վերաբերյալ բանավիճել են անվանի լեզվաբաններ ու գիտնականներ դեռնս 20-րդ դարի սկզբներից: Վեճը բավականինհանդարտվել էր մինչն 1967-ը՝ 7 հոլովի ընդունումով: Սակայն 1967-ին մոտ մեկ ամիս տնողությամբ ԳԱ Հրաչյա Աճառյանի անվան լեզվաբանության ինստիտուտում գիտական շատ մեծ ու ծավալուն բանավեճ տեղի ունեցավ հոլովների թվի վերաբերյալ, մասնակցեցին ոչ միայն անվանի լեզվաբաններ, տարբեր մասնագիտությունների տեր գիտնականներ,ուսուցիչներ, այլն ասպիրանտներ ն ուսանողներ, ն այդպես էլ միասնական կարծիքի չեկան: Գրվեցին բազմաթիվ թեր ու դեմ հոդվածներ ու գրքեր՝": Ժամանակակից արնելահայերենում հոլովական իմաստներ արտահայտելու համար բառն ստանում է 5 ձնափոխություն (հայցական հոլովը չունի իր սեփականձնը. այն հրհ դեպքում նմանվում է ուղղականին, անձի դեպքում տրականին, իսկ տրական հոլովը նույն սեռականնէ` երբեմն ռրոշիչ հոդ ստանալու ունակությամբ, հետնաբար` այն նույնանում է սեռակա6 նին: Միայն 8 դերանուններ (ես, դու, նա, ինքը, մենք, դուք, սա, դա) ունեն ձնափոխություն,հետնաբար՝ 6 հոլով:

Տես ԴԽ.Բարսեղյան,Մանուկ Աբեղյանիհինգ հոլովի տեսությունը ն նրա հին քննադատությունները,«Հայաստան» հրատ., Ե.,1967: Տե՛ս Ալ.Մարգարյան,Հոլովները հայերենում, Ե., 2000, 200 էջ:

ու

նոր

Շարահյուսական մակարդակում նախադասության տարբեր անդամներ դրվում են տարբեր հոլովներով, որն էլ կոչվում է հռչու/ներիշարահյուսական կիրառություն: Նկատի ունենալով դպրոցներումն որոշ բուհերում ուսուցման 7 հոլովների համակարգը, նպատակահարմարենք գտնում նախադասությանանդամների պաշտոններըտալ` նշելով նախ բուն հոլովները, ապա` անմիջապես նրանից հետո` նմանածն մյուս անդամները` առանձին համարակալումներով. այսպես` Բռւն ուղղական, ապա` ուղղական (հայցական), բուն սեռական,ապա` սեռական(տրական):

ՈՒՂՂԱԿԱՆ ՀՈԼՈՎԻ

ԿԻՐԱՌՈՒԹՅՈՒՆԸ

Տ 174. ԲՈՒՆ ՈՒՂՂԱԿԱՆ Ուղղականը հիմնականում ծնթալյայի հոլովն է, ենթակայիցբացի ուղղականով դրվում են նան այլ անդամներ: 1. Ենթակա Ենթական կարող է գործածվել ինչպես առանց հոդի` Անուշ նիրհեցին ծով, անտառ ու լեռ (ՎՏ), Խոտերի մեջ արածում էր մհ սպիտակ գառ (ՍԽ), այնպես էլ` որոշիչ, ստացականու դիմորոշ հոդերով: Օրինակներ` Մեկ ազգի պահողը, իրար մհացնողը լեզուն է ու հավատը (ԽԱ): Ճոխ է հայոց լեզուն, ե առատորենկվարձատրվինճա,ու/ կուսումնասիրի այն (Բայրոն): Պիտի դառնատղես կռվեն հաղթական,Հա՛րս, ե՛ղ լեցուր ճրագին (Դ.Վ.): Տդադ ավարտեց համալսարանը:/Ուսուցիչներս աշխատում ենք նորություններով զինել աշակերտներին(Դպր.): 2. Կողմնակիենթակա Մեքենանվթարվելու պատճառով մեր ուղնորությունը հետաձգվեց:Չեքհաթըավարտվելով` ավարտվեցն պատմությունը: 3. Գոյական որոշիչ Պտույտ է գալիս ծաղիկ տիրուհին (ՀԹ): Արժաթ խոսքերով աղբյուրն է խոսում (ՎՏ): Գ/ուղացիՀամբոյի տունը կռիվ էր ընկել (ՀԹ): ճարտարապետորդի ունեմ, մատաղ լինեմ ջինջ հոգուն (ԳՍ): 4. Ստորոգելիականվերադիր Մեր լեզուն մեր /նհղԾնէ դա: Սուրբ հացը մեր սեղանի, Մեր հոգու կանչնէ արդարՈւ համը բերանի(ՀՍ): Կոմիտասը ինձ համար չքնաղ /եգենդ է (Ավ.Իս.): ...Աշխարհում նա ծղել է դպիր, վարդապետ(ԵՉ): 5. Կոչական - Արի՛, եղբայր, փառաբանենքմեր քաղցրաբառ հայոց լեզուն (ՆԶ): Քեզ, հմ հայ լեզու, կսիրեմ մրգաստանիմը նման (Թոթովենց): Որսկան ախպեր, սարեն կուգաս, սարի մարալ կփնտրես(Ավ.Իս.): 6. ԲացահայտիչԱլեքսանդր Թամանյանը` այդ մեծատաղանդ ճարտարապետը, հավերժ կապրի իր գեղաշուք կառույցներով (ՍԱ): Վայաստանի մայր բուհը՝ պետականհամալսարանը,բոլորեց իր 80 տարին (ՀՀ): -

-

-

-

-

-

Քանի որ բացահայտիչըդրվում է Ծանոթություն ներով, այդ պատճառովէլ մյուս հոլովներումչենք նշում: -

նան

մյուս բոլոր հոլով-

դրվում են` է, կամ անձ է` իրի առումով` Ոսոխն իր որսը խորովել դեռ չգիտեր, Մենք աստվածներ էինք ձուլում ն վայելում գհնի (ՆԶ): Չգտա մի տեղ անմարմին մր կին, Սերս կորցրի պագշոտ գրկի մեջ, Ինչ որ ունեի ն վսեմ, անգին, Ողջը աղտոտվեց անհուն կրքի մեջ (Ավ.Իս.): Ինձ վիճակված էր սիրել ընդմիշտ Այս հողը` շոգից ու վշտից խանձված(թարգմ.): Ես սիրում եմ մայրիկին.. (ՀԹ): 2. Կողմնակի ուղիղ խնդիրը ՈԾ չունեցող ազգերը չկազմակերպված իրեր են (Ավ.Իս.): Իրիկնաժամին թփերն օրորող հովի պես թեթն Մի ուրու ձի էլ կգողանա (ժող.): անցավ` ճերմակ շորերով (ՎՏ): Ձու գողացողը մայրը երգեր էր մրմնջում (ՊՂ): Երեխային գուրգուրելով Յ. Տեղի պարագան Մի հավատարիմշուն ունեինք. ինձ դպրոց էր ուղեկցում, մայրիկիս` գռռծարան (ՊՂ): Անո՛ւշ, այ աղջի՛ Անուշ, մուն արի (ՀԹ): Իջան ձժորը` խորոված անելու (ԳԹ): Գնացինք ցոռծարան` զեկուցում կարդալու: 4. Կողմնակիտեղի պարագան Անտառամեջհասնելով` սկսեց հարցուփորձ անել Զավենի մասին (ՀՄ): Գ/ուղ տանողճանապարհը խիստ անբարեկարգէր (ՊՂ): Վերադառնալովորջը` արջը քոթոթին չգտավ (ՎԱ): 5. ժամանակի պարագան Ցերեկներն աշխատում էի, գիշերները` ստեղծագործում:Քեֆչի Վասանըամեն օր քեֆ էր անում (ՀԹ): 6. Կողմնակի ժամանակիպարագան Գիշերը տուն գալով` սուսուփուս անկողին էր մտնում: Ցերեկը սովորելով, գիշերն աշխատելով` Աճառյանը ավարտեց Սորբոնիհամալսարանը: 7. Չափ ու քանակի ն գնի պարագան Ձեկուցումը տնեց ուղիղ երկու ժամ: Մհերը զարմովարնազունՔառասուն տարիիշխեց Սասուն (ԵՉ): ՈՒՂՂԱԿԱՆ (ՀԱՅՑԱԿԱՆ) հոլովով

1.

եթե այն իրի անուն Ուղիղխնդիրը,

-

-

-

-

-

-

-

-

ՍԵՌԱԿԱՆ

(ՏՐԱԿԱՆ) ՀՈԼՈՎԻ ԿԻՐԱՌՈՒԹՅՈՒՆԸ

Տ 175. ԲՈՒՆ ՍԵՌԱԿԱՆՈՎ, առանց որոշիչ հոդի դրվում են գո/ականական անդամիլրացումները: Բուն սեռականի հիմնական կիրառությունը 1. Չատկացուցչի շարահյուսական պաշտոն կատարելն է` Ի՞նչ իմանաս ստեղժողիգաղտնիքներն անհամար (ՀԹ): Ընդունիր դու` մեր ցաք ու Ես ցիր մասունքների հավաքարար, Դու` խազերի մեր քերական (ՊՍ): երգիչ հրհ, սրի, շահ չունեմ քռ սիրուց զատ (3Ս): 2. Գոյականովն անորոշ դերբայով արտահայտվաժորոշիչ Ծագում է մանուկ արնը գարնան(ՎՄ): Աշնանարնը մարդ չի տաքացնի(Ժող.): Երնանի արտադրած պատի ն ձեռքի ժամացույցներըժամանակին մեծ պահանջարկ ունեին (13): ՀՀ կառավարությունը ջանում է քաղաքին 24 ժամյա խմելու ջուր մատակարարել(ԵԵ): Կարդալուգիրք եմ գնել: 3. Ստորոգելիականվերադիրը, որն այս դեպքում պատկանելություն է ցույց տալիս, ստանում է նրկնակի հոդ ն կոչվում է փոխանուն սեռական

-

(Այս գիրքը Փեղամիննէ: «Իններորդ ալիքը» եյվազովսկունն է: Այս կառույցը ամանյանինն է): 4. Բուն սեռականով դրվում է նան (ողմնակի ենջական Մեծ հայրենասերի` հայրենիք վերադառնալըոգնորեց բոլորիս (ԳԼ): ԱՍտժու պահած գառը գայլը չի ուտի: Քամու բերածըքամին էլ կտանի(ժող.): ՀՈԼՈՎԸ

ԲՈՒՆ ՏՐԱԿԱՆ

հիմնականում կապվում է բայական անդամի հետ. (րացումների այս հոլովով դրվում են խնդիրներ ու պարագաներն նախադասության այլ անդամներ, ինչպես հոդերով, այնպես էլ առանց հոդերի: 1. Չանգմանխնդիր - ...Կնստեր իր տեղը, կկռթներ հոնի կարմիր մժահակին (ԱԲ): Թո՛ւ ձեր գեղի միջի մարդին, Ձեր ճամուսին, ձեր ադաթին ՕԹ): Դեռ մինչն երբ չսեղմեմ գլուխս /անջիդտաք (ԴՎ): 2. Կողմնակիհանգման խնդիր Ձեռքը դնելով (ոծքին երդվեց, որ չի արել (ՊՂ): Խոսքն ուղղելով ճերկաներին՝ կարնոր առաջարկություններ արեց: Դիմելով քն(երոջը` օգնություն խնդրեց: 3. մատուցման խնդիր Լույսի հրճվանքը տվեց ծր(/նքին... Ճերմակ ժպիտը տվեց ժոռմ/երին, Վեհության խինդը/եռներինտվեց: կանաչ ժպիտը գարնան (ՀՇ): Դաշտերին՝ Հյուրերինմատուցեցին նան թարմմրգեր ու բազմատեսակխմորեղեն: 4. Կողմնակիմատուցմանխնդիր Հյուրերին միայն սուրճ մատուցելով` ճանապարհ դրին: Երեխաներինմեկական խաղալիք տալով` տուն ուղարկեցին: 5. Տեղի պարագա Արարատիծեր (ատարին Դար է եկել վայրկյանի ու (Ավ.Իս.): պես անցել Խայամն ասաց իր սիրուհուն` «Ոտքդ զգույշ դիր /ողի (ՀԹ): Իջավ սարյակը դաշտում Ծիլ (ռո(տուցին (ՀՍ): 6. Կողմնակիտեղի պարագա Լեռան բարձունքիննստելիս` մանկութէ յունսս եմ հիշում (ՀՍ): Ժայռի ստվերը գետափին չոքելով` ջուր խմում (ՀՍ): 7. ժամանակի պարագա Կեսգիշերինառատ ձյուն էր տեղացել (ՍԽ): եվ /ուսաբացին, երբ հոգնած լինեք... Կանչեմ ձեզ, ճչամ, եղբայրնե՛ր, ելեք (ՎՏ): Հե՛յ, պարոննե՞ր,տեսա կանաչ Գարունքին,էս սարերում լաց էր լինում մի պախրա (ՀԹ): 8. Կողմնակիժամանակիպարագա Կեսգիշերինեկած ձյունը ծածկել էր ճանապարհը:Գիշերով կորած կերածը է (Ժող.): 9. Նպատակի պարագա Տիգրան Հեքեքյանի մանկական երգչախումբը Ամերիկա մեկնեց համերգի (Եթեր): Մարդ գնում է առնտրի, Հավաքվում են, քաշում սրի (1Թ): Վարազները իջնում են ջուր /սմելու (ԱԲ): Երեխան գնաց խանութ` հացի: 10. Կողմնակինպատակիպարագա Անասուններն արոտի տանելով` գյուղացին ավելի շատ կաթնամթերքէ ստանում: Չ/ուրախաղերիգնալով՝ մեծ անուն հանեց (ԳԹ): 11. Ձնի պարագա Ուսապարկը ուսին` շարունակում էր վերելքը: Սպասում էր տարեց կինը` աչքը ժանապարհին,ականջըձայնի (ՊՂ): -

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

Կողմնակի ձեի պարագա Սեջքիդ պառկելով՝ գործը առաջ չի գնա (ՊՂ): Մտածում էր գալիքի մասին` մեջքին պառկած: 13. Ստորոգելիական վերադիր Գարեգի՛ն, ես էլ քո (արծիքին եմ, համոզել (ՍԳ): Գիտեմ` դու էլ այդ մտքին բայց մյուսներին կկարողանա՞նք ես:Թեն բարձր էր խոսում, բայց ուշադրությունը մեքենայիձայնինէր (ԳԹ): 12.

-

-

ԲԱՑԱՌԱԿԱՆ

ՀՈԼՈՎԻ

ԿԻՐԱՌՈՒԹՅՈՒՆԸ

Տ 176. Բացառականհոլովը ցույց է տալիս ինչ-որ բանի ս(զբնապատքերականականանջատմանխնդիրը, այդպես էլ բազմաճառը, աղբյուրը` թիվ այլ անդամներ են դրվում այս հոլովով: 1. Անջատմանխնդիր ովն ամպի թնից մի փետուր պոկել, ինքն էլ չգիտի, թե ուր է տանում (ՀՍ): ...զոգին չի զարթնի վսեմ երազից (Ավ.Իս.): Ասում են` իբրն մոխիրը նրա /Խարույկիցհանել ու մորն են տարել (ՀՇ): 2. Կողմնակի անջատման խնդիր Պոկվելով դալկացած ժառերից` դեղնած տերնները պար էին բռնել օդում (ԳԹ): Անջատվելով իր առմատներից՝մարդդառնում է անբուն թռչուն (Ժող.): Խույս տալով հասարակություիրեն մենակ էր զգում (Ն-Դ): նից՝Շահյանը Յ. Ներգործմանխնդիր Վայ ժողովուրդը բազմիցս է հալածվել օտար նվաճողներից (ՀԺՊ): Աշնան դեղին ու դալուկ տերններըքշվում էին ցրտաշունչ քամուց (ԱԳ): Եռկրաշարժիցավերվեցինհարյուրավոր գյուղեր ու հազարավոր կառույցներ (Կումայրի): 4. Կողմնակիներգործման խնդիր Եվ քո տաքուկ շնչից ներշնչված՝ Աղբյուրներն են երգում նման քաղցր լացի (ՊՍ): Քամուց ոչ մի թուփ ու խոտ չշարժվելով` քարացել էր կարծես բնությունը (ԳԹ): 5. Վերաբերության խնդիր Դուք ձեզնից պատմեք,ձեր օր ու կյանքից, ձեր ցավ ու դարդից (18): Խոսում էին Լոռվա հին-հին քաջերից (1Թ): Ավին անընդհատ որսից էր պատմում ու իր ծնարամտություններից6. Կողմնակիվերաբերությանխնդիր Իր որսից պատմելիս Ավին շատ բաներ էլ ավելացնում էր: (Թումանյանը,քնկերներիցխոսելիս, Նեսոյին երբեք չէր մոռանում (Հուշ): 7. Սահմանափակման խնդիր Փոքրիկս ավելի ուժեղ է եռաժշտությունից, մեծս` մաթեմատիկայից(ՎԱ): Պապիկը խեղճացել էր տեսողությունից, տատիկը /սողությունից8. Կողմնակի սահմանափակման խնդիր Տեսողությունից ու լսողությունից խեղճանալով` պապիկս տանից քիչ էր դուրս գալիս (ՊՂ): Վատկապես անգլերենից ուժեղ լինելով` նախընտրեցիռոմանագերմանականբաժինը ն չսխալվեցի (ԳԹ): Այս հոլովով են դրվում նան տեդի, ժամանակի,պատճառի,հիմունքի, ձեի պարագաները: 9. Տեղի պարագա - Եվ հանկարծ այգուց դու ելար իմ դեմ` Ռտքերով բոբիկ ու ցողաշաղախ(ՎԴ): -

-

-

-

-

-

-

՝

-

Գալիս եմ, գալիս, Գալիս եմ, նանի՛, Ձորից աղջկա ձենն է ղողանջում (1Թ): 10. Կողմնակի տեղի պարագա Սնանը երկնքից ընկած մի կտոր է (Ավ.Իս.): Վնձած խոտի բույր է բերում Սարիցփախածքամին (ՀՍ): Ու եկած /նութից ամայաբնակ,Ապա` ամայի Ռշտունիքից, Ելած Իզմիրից դեռ դիակուտակ,Ապա` Բիթլիսիցդեռ մահակնիք, Ելած Բաղեշից հայաթափված, ԵՎ ապա`Մուշից՝շամփրի քաշած... Լուռ անցնում էինք այժմ խոլական Եփրատի մոտով (ՀՇ): 11. Ժամանակի պարագա Պանդուխտ եմ, քույրիկ, մանուկ Օրերից (1Թ): Գիշերվանից տեղատարափանձրն է գալիս: Ես, մանկությունից միշտ սովոր հյուսիսին... (ԳԹ): 12. Կողմնակի ժամանակիպարագա Կռիվներիցմնացած մի սայլ էր ընկած խոհանոցի մոտ (ԲՅՀ):Եռենվանիցսկսած անձրնը դեռ չի դադարում: նից մնացածբան է: 13. Պատծառի պարագա Շտապելուց թն են առել` Դարձել թեթն թիթեռներ (1Թ): Խեղճը դողալով` Անհույս կռացավ, Դարդրցչորացավ, Ուռենի դարձավ (ՀԹ): Վշտրց կռացել, մի բուռ էր դարձել (ՊՂ): Մարդիկ արթնացան մոշահավի ժղրտոցից (ՍԽ): 14. Կողմնակի պատճառի պարագա Ցրտից վախենալով` հաստ քուրք էր հագել (ԳՄ): Հուզմունքից դողալով` հազիվ էր խոսում: Ամոթից կարմրած` մի կողմ էր քաշվել (ԳՄ): Շոգից խեղդված` տներից դուրս չէինք գալիս (ԳԹ): 15. Հիմունքի պարագա Աճառյանը իր ուսանողներին ծայնից էր ճանաչում: Նրա ճամակներիցարդեն ամեն ինչ գիտեի իր մասին: Աղոթքիցհիշեցի այդ փոքրահասակ տատիկին(ՊՂ): 16. Կողմնակիհիմունքի պարագա Աճառյանը, ծայնից ճանաչելով 40 տարի չտեսած ընկերոջը, բացում է դուռը (Հուշ.): Աղոթքիցհիշելով տատիկին` գրկեցի նրան: 17. Մասնականենթակա Մթության մեջ հազիվ նշմարվեցին աքսորյալներից (Յուշ.): Ցերեկույթի ժամանակ կարդացվեցինՍնակի բանաստեղժություններիցն հնչեցին Կոմիտասի ծոգերից(ԳԹ): 18. Մասնական ուղիղ խնդիր Ղաճույքով լսեցինք Սնակի Բանաստեղժություններից Ա Կոմիտասի երգերից: Ընկերներս վայելեցին իմ այգու մրգերից: Յարս էլ խմե՞ցէն ջրից (1Թ): 19. Գռյական որոշիչ Ծղոտից գլխարկն ու մետաքսից հովանոցը պաշտպանում էին շոգից (ՍԳ): Հատկապես հիսուն-վաթսունական թվականներին Երնանում մասսայաբար քանդվեցին աղյուսից ու փայտից տնակները ն կառուցվեցին քարից ու երկաթբետոնիցհինգից-տասնչորսհարկանի բազմաթիվգեղեցիկ շենքեր (ՀԿ): 20. Ստորոգելիականվերադիր Այս բարձրահարկըծռ(աթբետոնից է: հագուստը ոչխարի ու այծի բոռդիցէր, ոտնամանը` եզան խեղճ գյուղացու կաշվից (ՊԿ): -

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

ԳՈՐԾԻԱԿԱՆ

ՀՈԼՈՎԻ

ԿԻՐԱՌՈՒԹՅՈՒՆԸ

Տ 177. Գործիական հոլովը հիմնականումմիջոցի խնդրի հոլովն է: Այս հոլովով դրվում են նան տարբեր խնդիրներ ու պարագաներ, ինչպես նան այլ անդամներ: 1. Սիջոցի խնդիր Մեր հոգին լիքն է խռհերուվու գաղտնիքներով: Ահա թե ինչու մենք շատ բան ունենք ասելու աշխարհին (Ավ.Իս.): Եվ ծաղիկները այդ սուրբ շշուկով իմ սիրտը լցրին (ՎՏ): Վաճախ նամակներըմատիտովլ էինգրում (ԳԹ): 2. Կողմնակիմիջոցի խնդիր Բահով հողը փորելիս մի կարաս ոսկի է գտնում (1Թ): Մեքենայով ծովափ գնալիս վայելում էինք նան բնության գեղեցկությունները (Հուշ.): Յ. Ներգործմանխնդիր Վայոցպատմությանտառերը հայոց արյունու| են գրված (Ավ.Իս.): Սար ու ձոր ծածկվել էր ձ/ունով (ՍԳ): Ես կախարդված եմ միշտ քեզնով (ԳԹ): 4. Լեռներ, ներշնչված դարձյալ Կողմնակի ներգործման խնդիր ձեզանով թնդումէ հոգիս աշխուժով լցված (ՀԹ): Իր վշտով մոռացել էր ամեն ինչ (ՍԳ): տարված` 5. Տեղի պարագա Մայր Արաքսի ափերով քայլամոլոր գնում եմ (ՌՊ): Գոհար աստղերիքարավաններըթափառումէին երկնի ճամփեքով (Ավ.Իս.): Ծիածանն անցավ ծր(նքով՝ ամպ էր կտուցին (ՀՍ): 6. Կողմնակի տեղի պարագա ճանապարհովանցնելիս հանդիպեց ուշադի՛ր եղիր (Դպր.): բարեկամին: Սիջանցքով քայլելիս 7. ժամանակի պարագա Մեծարենցըգիշերով նստում էր ջրի ափին ու զմայլվում բնության գեղեցկությամբ(Դաս.): Եթե չէր հասցնում, ցերեկով աշխատանքի մեծ մասը կատարում էր գիշերով (ՊՂ): 8. ԿողմնակիԺամանակիպարագա Ցերեկով նստելով ջրի ափին` չէր հագենում: «Գրշերու/ արած գործը գտնված է» միշտ ասում էր մայրս: 9. յՀիմունքիպարագա Վայոց դպրոցներըփակվել էին ռուս թագավորի հռամանով կոնյակի գործարանը (ԱԶ): ՀՀ նախագահի (արգադրությամբ հանձնվեցֆրանսիացիներին(Իրավունք): մ/զգայինժողովիորոշմամբբյուջետային հիմարկներիաշխատողներիաշխատավարձըբարձրացավմիայն 20 տոկոսով (ն.տ.): Անհայտ օրենքի չգրված կետով` լոկ ձայնի համար համարվեց նա սան (ՊՍ): 10. Կողմնակիհիմունքի պարագա Դատարանիվճռով կայացած որոշումը ուժ չունեցավ: Օրենքով վճիռը ուժ չունի: չնախատեսված 11. Շպատակի պարագա Գործով Մոսկվա էի գնացել: Գոռժուղումով Փարիզ գնացի: Մոտդ եկել եմ մի խնդրանքով...(Ոզնի): 12. Կողմնակինպատակի պարագա Անձնականգործով Գյուղ գնալիս փորձանքի հանդիպեցի: «ատուկ նպատակովայգի մտնելիս հին ընկերներիս հանդիպեցի: 13. Ձնի պարագա Ու խենթացածծափ տվեցՓարիզն ինչպես ժեռքենան ու րով, Այնպես խուփթարթիչներով՝ բաց (ՊՍ): զարմացած Լիլիթը հուզմունքով դիտում էր գեղանի կարապներին(Ավ.Իս.): Աստ-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

ղերն են ժպտում /ուսեղեն նազով Սիրտս (արոտով կանչում է քեզ՝ եկ (ՎՏ): էլ չեմ դիմանա, Կփախցնեմ զոռով (ՀԹ): 14. Կողմնակի ծնի պարագա Սահուն քայլերով անցնելիս չնկատեց ինձ (ԳԹ): Ուրախությամբ իմանալովհաճելի լուրը` անմիջապեսգյուղ մեկնեցի (ԳՔ): 15. Չափ ու քանակի պարագա Ընկերս ինձանից փոքր է երկու տարով: Հողերը հարյուրավոր հեկտարներովմնացել են անմշակ (ՀՀ): 16. Կողմնակիչափ ու քանակի պարագա Քսան տոկոսով բարձրացրած աշխատավարձըուսուցչին ոչինչ չտվեց (Դպր.): 17. Միասնության պարագա Երկուսով նստում են վարունգի թաղերի մոտ (ԱԲ): Քո ընկերներով պետք է գործը կատարես: 18. Կողմնակիմիասնության պարագա Ընկերներով կատարած գործը հաճելի է: Բարեկամներով լուծված հարցը լավ արդյունք տվեց: 19. Գղյականիորոշիչ Այ սն աչքերով, Այ թուխ աչքերով, Ունքերդ կամար, Աղջիկ, քեզ համար (ՀԹ): Մի ուրու անցավ, մի գունատ աղջիկ՝ ճերմակշորերով (ՎՏ): Սոնան միշտ համով կերակուրներ էր պատրաստում: Արթուրը/խելքով տղաէ` շուտ ըմբռնող: 20. Ստորոգելիականվերադիր Ամառ-ձմեռ խեղճ մարդը նույն զգեստովէր (ՍԳ): Այսօրվանախաճաշըշատ համով էր, որովհետեարնածաղկի (ՍԳ): յուղովէր: Տղան տեսքովէր, աղջիկը` սլացիկ բոյով

-

-

-

-

-

-

-

ՆԵՐԳՈՅԱԿԱՆ

ՀՈԼՈՎԻ

ԿԻՐԱՌՈՒԹՅՈՒՆԸ

Տ 178. Ներգոյականով տարածականն պարունակությանիմաստ արտահայտողանդամներնեն դրվում. 1. Տեղի պարագա Խաղաղություն կար Կաքավաբերդիավերակներում (ԱԲ): Լռություն կա իմ հոգում: Դու քնած ես տաքուկ անկողնումն արն բախտի երազ ես տեսնում (ՎՏ): Ծաղիկ էի նորաբողբոջ` սարի /անջում, երկնի տակ (Ավ.Իս.): 2. Կողմնակի տեղի պարագա Շիրակի դաշտերում անցկացնելով մանկությունս` ճաշակեցի հայրենիքի քաղցրությունը (Ավ.Իս.): Անկողնում քնած երեխան արթնացավու սկսեց մորը կանչել: Ճրում ծնվածը օդում չի թռչի (Ժող.): Յ. Ժամանակի պարագա ներկա օրերում այլ ինչ սն քնար, Սուր է հարկավոր կտրիճի ձեռքին (ՄՆ): Մոտիկ ապագայում լուծվելու է Երնանի ջրի հարցը (ՎՀ): Ռեկտորը օմ/յզբումխոսեց առաջադիմությանմասին, վեր(ԵՀ): ջում՝ կարգապահության 4. Կողմնակի ժամանակի պարագա Իր ապրած յոթանասունհինգ. տարիներիցհիսունհինգում միայն ազգօգուտ գործ կատարեց: 5. Սահմանափակման խնդիր Այդպիսիգործերում նա շատ հմուտ է: Հատկապես վիճաբանությունումոչ ոք չէր զիջում: Իրեն լավ էր դրսնորում միայն մրցումներում: Թղթախաղում միշտ բախտըբերում էր (Շ): -

-

-

-

-

խնդիր Դրանում համոզված չլինեԿողմնակիսահմանափակման լով` իր համաձայնությունը չտվեց: Վեճաբանությունումտանուլ տալով` իրեն վատ էր զգում: Աշխատանքումչփայլելով` հեղինակություն չէր վայելում (ՎԱ): 7. Ձնի պարագա Բորբ արնին իմ բորբ սոտում ասում եմ ես` մնաք էր իր բախտը (ՍԳ): Երեխան քթումչ բարով (ՎՏ): Ձկնորսը մտքում անիծում խոսում: Մտքում էր ոչխարները,ու մեկը միշտ պակասումէր (ՍԳ): հաշվում 8. Կողմնակիձեր պարագա Մտքումանիծելով իր բախտը`օրվա որսից գոհ էր մնում: Սոտում սիրելով աղջկան` աշխատում էր շատ երես չտալ մեկ-մեկ էլ` հայհոյում էր (ՊՂ): (ՊՂ): Քթում խոսելիս` 9. Գոյականորոշիչ ներգոյական հոլովով գոյական որոշիչները հազվադեպ են. որոշչի պաշտոնով հանդես եկող գոյականները սովորաբար միաբառ չեն լինում, ն որոշչային կապակցության մեջ արտահայտված չի լինում կախյալ դերբայը. փաստորեն առանց դերբայի զեղչման այդ որոշչային բառակապակցությունը կլիներ դերբայական դարձվածով արտահայտված որոշիչ. այսպես` «Մեր պատգամավորներինդիմավորեց ՃՄոսկվայում(եղած) Հայաստանի դեսպանը» (ՀՀ): «Վայաստանիդեսպանը Փարիզում (եղած, գտնվող) հայոց ցեղասպանությանհարցն է բարձրացրել» (Ազգ): «Հիշում եմ մորս ձայնը սարերում (հնչող, կանչող), Ոչխարի մակա(ՍԳ): ղելը փարայխում» Նման կառույցներում, անշուշտ, մեծ կարնորություն ունեն շարադասությունն ու հնչերանգը, եթե ներգոյականովդրվող գոյական որոշիչներն արտաբերվենբայ-ստորոգյալների հետ, կլինեն տեղի պարագաներ(Մոսկվայում դիմավորեց,բարձրացրեց) իսկ եթե արտաբերվեն գոյականների հետ, կլինեն որոշիչներ (դեսպանըՄոսկվայում,դեսպանըՓարիզում) (տե՛ս Տ 98): 10. Մտորոգելիականվերադիր Հիվանդը նույն վիճակում է- Տնօրենը չէ: տեղում Դու քո պաշտոնում չես, սիրելիս, այնպես որ նկատի ունեցիր (Առավոտ): 6.

-

-

-

-

-

-

ԵՐԿՐՈՐԴ ԲԱՐԴ

ՄԱՍ

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ

ԲՆՈՒԹԱԳԻՐ

Նախադասությունը, ինչպես նշված է սույն դասագրքի առաջին մա(Տ 1), շարահյուսության ուսումնասիրությանհիմնախնդիրնէ, շարահյուսական ամեն մի հետազոտությանկենտրոնը,ելակետն ու վախճանակեսում տը:

Ի՞նչ է

բարդ

նախադասությունը:

Տ 176. Բարդ նախադասությունըբնութագրվում է հետնյալ հատկանիշներով: 1. Բարդ նախադասությունը,ինչպես ն պարզը, հանդես է գալիս որպես լեզվի երկու կարնորագույնգործառույթների`ա) մտածողությանմիջոցի ն բ) հաղորդակցությանմիջոցի իրացում կամիրականացում: մենք մտածում ենք կամ, Բարդ, նան պարզ նախադասություններով ասում ածում» են, (Գ. Սնակ)մեր շրջապատի իրերն ու ինչպես «զմտավ ենք իրողությունները, դրանց հարաբերությունները, մեր իսկ ներաշխարհի երնույթները, զգացողությունները, վերաբերություններըայդ ամենի նկատմամբ ն այդ նույն նախադասություններով«զմտավ ածվածը» դարձնում խոսակցիսեփականություն: Այլ կերպ ասած` նախադասությունը`պարզ թե բարդ, լեզվական նյութական այն միավորն է, որով ձնավորվում է միտքը, ն որով արդեն ձենավորվածմիտքը հաղորդվում է խոսակցին(բանավոր թե գրավոր), այսինքն` կատարվումէ հաղորդակցություն: Այս հիմունքով դատելով` կարելի է ասել, որ ի վերջո նախադասությունը՝ իր բոլոր արտահայտություններով,Է՝ լեզվի գոյը: Հիրավի, չկա լեզվական աստիճանակարգությանշ̀արահյուսության ն նրան ստորակարգված մակարդակներիորնէ միավոր, որ ներունակությամբչարտացոլվի նախադասության մեջ՝ սկսած հնչույթից մինչն ձնույթն ու բառը, բառից մինչն բառաձնը, հնչյունական մակարդակիցմինչե ձեաաբանական մակարդակիբոլոր իրողություններն ու օրինաչափությունները: 2. Բարդ նախադասությունը,ինչպես նան պարզը, արտահայտում է ամփոփ միտք: Ըստ որում` միտք պարունակելը նախադասությանհիմնական հատկանիշն է: Միտքը նախադասության մեջ ձնավորվում է տվյալ լեզորոշակի օրինաչափուվամտածողությանըհատուկ բառաքերականական թյուններով, դրանց համակարգվածհամակցությամբ:Թե՛ բարդ ն թե՛ պարզ արտահայտումեն ամփոփու ավարտուն միտք: նախադասությունները Իբրնեբարդ նախադասությանկազմիչներ` հանդես են գալիս պարզ նախադասությունները:Ուրեմն քարդ նախադասություննըստ էության

նախադասություններիգումար է: Սակայն այն երկու կամ ավելի նախադասություններիսոսկական թվարկում չէ կամ թվաբանական գումար, ոչ էլ բարդ նախադասությանիմաստն է իր կազմիչ պարզ նախադասությունների իմաստների թվաբանականգումարը: ճիշտ է նկատված, որ «Բարդ նախադասությունըսխալ է գնահատել իբրն առաձին ու անկախ պարզ նախադասություններիսովորական զուգորդություն, կոմպոզիցիոն միասնություն տեքստում: Այն իրենից ներկայացնում է մեկ միասնական հաղորդակցականմիավոր, որը չի կարելի նույնացնել իր կազմիչ մասերի սոսկականգումարի հետ»5:: Բարդ նախադասությունըմի կուռ ամբողջություն է, որի մեջ առկա պարզ նախադասությունները զրկված են նախադասության հիմնական հատկանշից` ամփոփ միտք արտահայտելուցն վերածվել են սոսկ կազմիչ պարզ պարզ

տարրերի կամ միավորների: Չի կարելի կարծել նան, թե բարդ նախադասությունը,ի տարբերություն պարզի, բովանդակում է ո՛չ թե մեկ, այլ մեկից ավելի՛ մտքեր, այնքան, որքան պարզ նախադասություններիցոր կազմված է այն: Բարդ նախադաքանակից, դրսնոսությունը, անկախ իր նախադասություն-բաղադրիչների րում է մեկ միտք Ա ո՛չ ավելի: Յ. Ինչպես որ պարզ նախադասությանբաղադրիչ տարրերը (նախասպասարկուբառեր), որդասությանանդամներ,բառակապակցություններ, պես շինանյութ, շաղախվելով շարահյուսականորոշակի իրակությունների հետ, գոյացնում են միտք, այդպես էլ բարդ ամբողջի մեջ մտնող պարզ նախադասությունները,կորցնելով իրենց ինքնուրույնությունը, վերածվում են մի այլ կարգի շինանյութի, որը շարահյուսական ուրիշ իրակությունների աշխատանքովնույնպես գոյացնում է միտք` մել ընդհանուր,ավարտունու Ուրեմն, կարելի է ասել, բարդ նախադասությանբաամփոփ մտածություն: ղադրիչ-նախադասությունները մեկ ընդհանուր մտքի կազմիչներն են ու արտահայտիչները,որոնք միմյանց հետ աղերսվում են ներքին տրամաբանությամբ ու ինաստով, կապակցվումքերականական համապատասխանեղանակներովու միջոցներով: 4. Պարզ ն բարդ նախադասությանհարաբերակցությանմասին խոսելիս ոմանք ուշադրությունը սնեռում են դրանց արտահայտած իմաստային հատկության վրա, ըստ որի` պարզ նախադասությունն արտահայտում է մեկ պարզ միտք, բարդ նախադասությունը`մեկ բարդ միտք":Բարդ ածականի հականիշը պարզ-ն է, բարդ միտք հասկացությանհականիշը` սյ/արզ միտք-ը: Իրականում ն՛ պարզ, ն՛ բարդ մտքերը կարող են դրսնորվել թե՛ պարզ ե թե՛ բարդ նախադասություններով: Նախադասություննիր կառուցվածքով կարող է պարզ լինել, իսկ նրա բովանդակած միտքը` բարդ, ն, ընդհակառակը,նախադասությունըկարող է լինել բարդ, արտահայտած միտքը` միանգամայնպարզ:

ԱԽԼ

Աոոժաւս

ո

րք.

Ա12:65օՐօծ,7Լ, 1988, էջ 585:

"Տես էջ 4:

ո3։Խ, Ըօտքօխօհկենքյօօատմուոօքոյ քնաի

ոօր.

քօր

ԷԼԻԼ

Գր. ԳարեգինյանԺամանակակիցհայոց լեզու. բարդ նախադասություն,Եր., 1984,

Ահա մի բարդ նախադասություն.Թում է, թե օրերը ցրտելու են: Ահա մի պարզ նախադասություն.Անտեսելով20-րդ դարի գիտության ն արվեստի զարգացման պրոցեսի սոցիալական,քաղաքական,ազգային ու պատմական ներքին բազմաշերտությունը՝ քննադատն անխուսափելիորեն կորցնում է ազգային գրականության, մասնավորապեսարդի գրական կենդանի պրոցեսի զարգացմանբուն շարժառիթներիճշմարիտ զգացողությունը ն գնահատությանչափանիշները(ԳԹ): Առաջին` բարդ նախադասությանիմաստն ընկալելու համար մտքի լարվածությանկարիք չկա բնավ, ինչը չի կարելի ասել երկրորդ` պարզ նախադասության մասին, թեն այնտեղ չկա որնէ անհասկանալի բառ, բառակապակցությունն այլն: Իսկ եթե բարդ միտք կապակցությանմեջ բարդ գիտաբառը հասկանանք որպես երկու կամ ավելի մասերից բաղկացած լինելը, ապա դարձյալ կստացվի, որ բարդ միտքը կազմված է երկու կամ ավելի (պարզ) մտքերից, որ դարձյալ ընդունելի չէ, քանի որ, ինչպես նշվեց, բարդ արտահայտումէ մեկ միտք: նախադասությունը Նախադասությունը, այսպիսով, արտահայտության պլանում, այսինքն` կառուցվածքով կարող է բարդ լինել, իսկ բովանդակության պլանում` պարզ, ն՝ հակառակը: 5. Պարզ ն բարդ նախադասությունըհաճախ տարբերակում են ըստ Չպետք է կարծել, թե պարզ նակամ ստորոգյալների ստորոգման քանակի: բարդը` երխադասությունը ունի մեկ ստորոգում,ուրեմն` մեկ : կու կամ ավելի ստորոգում, ուրեմն ն` նույնքան ստորոգյալ` Այդպիսի կառույց կարող են ունենալ միայն որոշակի կարգի նախադասություններ: Օրինակ` Ներքնում խոտը (/անաչին է տալիս, ն խոտի մեջ թաքնված մի կակաչ ժե/տումէ (ՀԹ): Այս բարդ նախադասություննունի երկու ստորոգումային միավոր, որոնք հենց նրա կազմիչ երկու պարզ նախադասություններն են. ուրեմն առկա է երկու պարզ նախադասություններից

ստորոգյալ,

«Բարդ նախադասությունըերկու կամ ավելի ստորոգումային միավորներիկառուցվածքահնչերանգայինն իմաստայինմիասնությամբբնորոշվող ամբողջություն է»,- գրում են ժամանակակիցգրական ռուսերենիքերականությանբուհականդասագրքի հեղինակԴի

է ոք., ՇՕՑքՇԻԼՇԱԼԵԼԸ

ները (1-4. 71664: ք օՇԲում ՂՇքճ՛ր)/ քեն 4ԴԵր:, Ի1., 1982, էջ 328): Բարդ նախադասությունը գրեթե նույն կերպ է բնութագրվածռուսերենի մեկ այլ բուհական դասագրքում(Ն.Մ. Շանսկու ն այլոց հեղինակակցությամբ).«Բարդ նախադասությունը,- գրում են հեղինակները,-շարահյուսականյուրահատուկ միավոր է, որ ներկայացնում է երկու (կամ ավելի) ստորոգումային մասերից կազմվածմիացություն (Է.4(. Սգո: Հճսս ո ճք., հիշ. աշխ., էջ 584): Այս դրույթը պաշտպանությունէ գտել նան հայ քերականագիտության մեջ: «Քերականական-կառուցվածքային տեսակետից, կարդում ենք «Հայոց լեզու» բուհական դասագրքի Բ հատորում, այդպիսի բարդ ն համապատասխանպարզ նախադասության տարբերությունըստորոգման քանակի մեջ է. պարզ նախադասությանմեջ կա մել ստորոգյալ, բարդի մեջ` մեկից ավելի» (տե՛ս Ս.Գ. Աբրահամյան,ՎԴ. Առաքելյան, ՎԱ Քոսյան, Հայոց լեզու, հ. Բ, Եր., 1975, էջ 304. Ընդգծումըմերն է Ա.Պ): Փոքր-ինչ այլ ձնակերպումով նույն միտքն է արտահայտումնան Գր. Գարեգինյանը:«Պարզ նախադասությունը,- գրում է նա,- մենաստորոգումայինկառույց է. բարդ նախադասությունըԲ̀ազմաստորոգումային կառույց» (տե՛ս նրա հիշ. աշխատությունը,էջ 25. ընդգծումըմերն է ԱՊ.): -

-

-

կազմված մեկ բարդ նախադասություն`երկու ստորոգյալներով(կանաչինէ տալիս ն ժպտում 8: Բայց դիտարկենք նան հետնյալ կառույցը. Ահա մի հարված, որ իր առավել ուժգնությամբ իսկ նսեմացնումէ կարծես նախորդ հարվածի ազդեցությունը (ՎՓ): Այս նախադասությունընս բարդ է` կազմված երկու պարզ նախադասություններից,թեն ունի միայն մեկ ստորոգումային միավոր. դա երկրորդ բաղադրիչն է` նսեմացնում է ստորոգյալով: Մեկ այլ բարդ նախադասություն.Սն գիշե՛ր, ն հուշե՛ր, ն խոհեր անհամար, Մոռացված երազներ` շուշաններ թառամած, Խնդություն հեռացած ն անցած, ն անդարձ,Տրտմություն մենավոր,միաձա՞յն,միալա՛ր (ՎՏ): Այս բարդ նախադասությունըբաղադրված է արդեն ոչ թե երկու, այլ վեց պարզ նախադասություններից`1. Սն գիշե՛ր, 2. ն հուշե՛ր, 3. Ա խոհե՛ր անհամար, 4. Մոռացված երազներ` շուշաններ թառամած,5. Խնդություն հեռացած ն անցած, ն անդարձ, 6. Տրտմություն մենավոր, միաձա՞յն, միալա՛ր: Վեց միակազմ պարզ նախադասություններիցկառուցված այս բարդ նախադասությանմեջ չկա ոչ մի ստորոգումային միավոր, ոչ մի ստորոգյալ: Ուրեմն ստորոգումային միավորներիքանակով չի որոշվում նախադասության` պարզ թե բարդ լինելը: Այսպիսով` գիտականորենարդարացվածչէ շարահյուսական մի կառույցը բնութագրել` հիմքում ունենալով այդ կառույցի տեսակայինհատկանիշներիցայսինչ մեկը, անտեսելովմյուսները: Իրականում բարդ նախադասությունըբաղադրվածէ իրենց կառուցվածքային ու իմաստային ինքնուրույնությունը կորցրած ն բառաքերականական իրակություններով կապակցված,մեկ ընդհանուր միտք պարունակող երկու կամ ավելի պարզ նախադասություններից,որոնք հանդես են գալիս որպես հաղորդակցականմեկ միասնականմիավոր, մեկ ամբողջություն: 6. Բարդ նախադասության հատկանիշներիցմեկն է հնչերանգայինաՁայնային որոշակի ելնէջավորումը ձնավորում է ինչպես վարտունությունը: պարզ, այնպես էլ բարդ նախադասություն: Խոսքային ընդհանուր շղթայի մեջ ձայնային տոնը, փոքր ու մեծ շարահյուսական դադարներն առանձնացնում են կառուցվածքային միավորներ, որոնք այլ բան չեն, քան պարզ նախադասություններբ̀արդ նախադասություններիբաղադրիչտարրերը: Ընդհանրապեսպետք է արձանագրել, որ շարահյուսագիտությանմեջ ամենից ավելի դժվար է քննության տրվում նախադասությանհնչերանգային հատկությունը: Խնդիրն այն է, որ հնչերանգությունընախ ն առաջ կենհատդանի հնչյունային լեզվի հատկանիշն է հնչյունանախադասության կությունը: Սրա գրավոր տարբերակում հնչերանգն արտահայտվում է տվյալ լեզվում առկա կետադրականհամապատասխաննշաններով (գրաֆեմաներով):Գրավոր խոսքը ընթերցողըմտովին կամ, եթե բարձրաձայն է կարդում բնագիրը, կենդանի կերպովվերարտադրումէ հնչյունանախադասության ձայնային վերուվարումները այնպես, ասես դա հենց բանավոր ասված հնչյունային խոսքն է, որտեղ մտքերն ավարտունություն են ստանում, այսինքն ձնեավորվումեն որպես հաղորդակցականմիավորներ`

դարձյալ ն դարձյալ հնչերանգով: Դիտարկենք հետնյալ նախադասությունը: Մտքիս մեջ հանդիպմանհազար ու մի տարբերակներէի գծել. երկու քույրեր են, բաժանվել են, երբ մեկը քսանվեց տարեկանէր, մյուսը` քսան, ահա հանդիպել են, երբ մեկըյոթջանասանվեց տարեկանէ, մյուսը` յոթանասուն (ՍԿ): Այս նախադասությունըբաղկացած է ութ պարզ նախադասություններից, որոնք մեկ բարդ ամբողջի մեջ են ամփոփվել մեկ ավարտահնչերանգով (անշուշտ, նան այլ գործոններով): նախադասության կառուցվածքը ն բաղադրիչների իմաստային-քերականական հարաբերությունները թույլ են տալիս փոխել նախադասության հնչերանգությունըն մեկի փոխարեն ունենալ երկու ավարտուն հնչերանգ, ինչպես` 1. Մտքիս մեջ հանդիպմանհազար ու մի տարբերակներէի գծել. երկու քույրեր են, բաժանվել են, երբ մեկը քսանվեց տարեկան էր, մյուսը` քսան: 2. Ահա հանդիպել են, երբ մեկը յոթանասունվեց տարեկան է. մյուսը` յոջանասուն: Օվահամարները նշում են երկու առանձին նախադասություններ` երկու ավարտուն հնչերանգներով: Առաջինթվահամարինախադասությունըիր հերթին, հնչերանգը փոխելով, կարելի է վերածել երեք ավարտունմտքերի, ինչպես` 1. Մտքիս մեջ հանդիպմանհազար ու մի տարբերակներէի գծել: 2. երկու քույրեր են: 3. Բաժանվել են, երբ մեկը քսանվեց տարեկանէր, մյուսը` քսան: Երրորդ թվահամարինախադասության հնչերանգը փոփոխմանենթակա չէ` նրա բաղադրիչներիշարահյուսական հարաբերության բառաքերականականորոշակի արտահայտությանպատճառով(կախյալ նախադասությանառկայություն, որոշ միավորներիզեղչում` ընդհանուրլինելու հիմունքով ն այլն): Այսպիսով` ինչպիսի տրոհման էլ որ ենթարկենք նախադասությունը, այն պետք է ունենա մեկ ընդհանուր ավարտուն հնչերանգ, որով ազդարարվում են հաղորդակցականմիավորի սկիզբնու ավարտը: 8177. Ինչպես պարզ նախադասությունը,այնպես էլ բարդը ձնավորվում են պատմողական, հրամայական, հարցական ն բացականչական հնչերանգներով: Ըստ որում` բարդ նախադասության հնչերանգային առավել կարնոր տարբերակիչ հատկությունըտոնայնության կտրուկ վերուվարումներն են պարզ նոախադասություն-բաղադրիչներիսահմանագծում: Նախադասության արտաբերությունըսկսվում է ծագումով, այսինքն` տոնի որոշ բարձրացումով. հաջորդ բաղադրիչին հասնելով` տոնայնությունը կա՛մ ավելի է բարձրանում, կա՛մ իջնում է` չվերածվելով, սակայն, ավարտահնչերանգի, հակառակ պարագայում նախադասությունը կավարտվի: ունենում է ելման Իսկ յուրաքանչյուր հաջորդ բաղադրիչ--նախադասություն հնչերանգ, որով բնորոշվում է բարդությանառաջին եզրը: Եվ այսպես ձայնային վերուվարումները շարունակվումեն, մինչն որ հնչերանգայինավարտունությունը ազդարարում է նախադասությանավարտը:Հարկ է նշել նան, է միայն այսինչ կամ այնինչ որ մինչդեռ պարզ նախադասությունըունենում հնչերանգային ձնավորումը (պատմողական, բացականչական ն այլն), բարդը միաժամանակկարող է համատեղել երկու (անգամ երեք) կարգի

հնչերանգային ելնէջումներ: Հմմտ. Օղին քաշում ենք հարսանիքի համար, ժնունդի ու կնունքի, տոնախմբություններիհամար. թաղման մասին ո՞վ է մտածում (ՄԳ):Այս բարդ նախադասությունըբաղկացած է երկու պարզ նախադասություններից.1. Օղինքաշում ենք հարսանիքիհամար, ծնունդի ու կնունքի, տոնախմբությունների համար: Այս հատվածը արտաբերվում է պատմողական հնչերանգով: 2. Թաղմանմասին ո՞վ Է մտածում: Այս հատվածն արտաբերվում է հարցականտոնայնությամբ:Ուրեմն երկու տարբեր հնչերանգներ են առկա միննույն նախադասությանմեջ: Նախադասությունն սկսվում է պատմողական հնչերանգով, ավարտվում հարցականով, բայց միննույնն է, այն ձնավորվում է մեկ ընդհանուր,ավարտուն հնչերանգությամբ:

ՀԱՄԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՍՏՈՐԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԲԱՐԴ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՒՄ

8178. Պարզ նախադասությաննվազագույն միավորների: նախադասության անդամների միջն առկա են լինում շարահյուսական երկու կարգի հարաբերություններ, որոնք կոչվում են համադասությունն ստորադասություն: Այդ նույն հարաբերությունները,ինչպես ն պարզ նախադասությանը հատուկ շատ այլ իրակություններ, նկատվումեն Ա բարդ նախադասությունների կառուցվածքում:Բարդ նախադասության նվազագույն արտահայտությունը ծռկբաղադրիչ կառույցն է, որ երկու միակցվածպարզ նախադասություններից կազմված մի ընդհանուր ամբողջություն է: Այդ ընդհանուր ամբողջությունը կազմող երկու բաղադրիչներիմիջն կարող են լինել շարահյուսական հարաբերությունների երկու տարատեսակներ` համադասություն նե ստորադասություն-Ըստ այդ հարաբերությանարտահայտության էլ բարդ նախադասությունըկա՛մ համադասականէ, կա՛մ ստորադասական: Առաջին դեպքում բաղադրիչների միջն առկաէ համադասական հաերկրորդ դեպքում` ստորադասական: րաբերություն, համադասականկոչվում է այն նախադասությունը, որի բաղադքերականորեն համարժեքեն, հավասարազոր: րիչ լխադասությունները Բարդ ստորադասականկոչվում է այն նախադասությունը,որի բաղադրիչները քերականորեն անհամարժեք են մեկը լրացում է մյուսը՝

քարդ

լրացյաբն

Ա ստորադասությունը,այսպիսով, բարդ նախադաՀամադասությունը սության բաղադրիչներիհարաբերությունըբնորոշող հիմնական շարահյուսական կարգերն են:

Տ 179. Ավանդականքերականագիտությանմեջ, դեռես 19-րդ դարի կեսերից սկսած, համադասությանԱ ստորադասությանկարգերը բարդ նախադասությանմեջ ընդունված է եղել տարբերակելնրա բաղադրիչներիիմաստային անկախության ն կախվածության հակադրության հիմքի վրա: Այս դրույթը արտացոլվել է ամենից առաջ Ս. Պալասանյանի աշխատություններում: Նրա կարծիքով` բարդ համադասականնախադասությանբա216

ղադրիչները «քերականորեն միմյանցից ամեննին կախում չունեն, յուայլԸստ րաքանչյուրը առանձին մի ամբողջ միտք է պարունակում իր մեջ»52: անայդմ բարդ համադասականնախադասությունըկազմված է կախ նախադասություններիցն բովանդակում է այնքան միտք, որքան պարզ նախադասություններունի իր կազմում: Այս տեսակետն է պաշտպանել նան Մ. Աբեղյանը, որ գրում էր. «Իրար հետ կապակցվածխոսքերը(նախադասությունները ԱՊ.) միմյանց վերաբերմամբ ունեն երկու տեսակ հարաբերություն` տտորադասական ն համադասական: 1. Կապակցված խոսքերից մեկը, դառնալով լրացում մի ուրիշ խոսքի, իր կատարած պաշտոնով ստորադասվում է այն խոսքին, որի լրացումն է դառնում: Լրացում դարձող խոսքը կոչվում է ստորադաս կամ երկրորդական խոսք (...): 2. Կապակցված խոսքերը լինում են միմյանց համազոր ն միմյանցից անկայն,,այսինքն մեկը մյուսի չեն դառնում: (...) Դրանք միմյանց վերաբերմամբհամադաս խոսքեր են»55 Վամադասությանն արտահայտման նյութական միջոցներից կարնեորագույնըհամադասական ն ստորադասական շաղկապներն են ու շաղկապական բառերը, նան հարաբերականդերաննունները. վերջիններս ստեղծում են միայն ստորադասականկապակցություն: Դիտարկենք հետնյալ նախադասությունները. 1. Աճուրդի հանված ազատությունն է մռնչում այսօր, Եվ առնանգված սերն է հեծկլտում տատրակի նման (ՎԴ): 2. Նրանք ծնվում են իրենց ծնողի անզորությունից,որպեսզի դառնան նոր զորեղություն (ՊՍ): Երկրորդ նախադասությանբաղադրիչներիմիջն կա ստորադասական հարաբերություն, որի ձնական ցուցիչն է ռռայեսզիստորադասական շաղկապը: Ուրեմն անկախությանմասինխոսք չի կարող լինել: Առաջիննախադասության բաղադրիչներըկապակցվածեն ն համադասականշաղկապով, որը համադասությանարտահայտությանբառականմիջոցն է: Թվում է, թե այստեղ բաղադրիչները «միմյանցից անկախ» են: Իրականում, սակայն, այդպես չէ, եթե դրանք դիտենք իրենց իմաստայինմիասնության մեջ` որպես մեկ ընդհանուր ամբողջի մասեր: Երկու բաղադրիչներըթե՛ արտահայտության ն թե՛ բովանդակության պլաններում կրողն են ընդհանուր մտքի, որ ցանկացել է ասել հեղինակը: Այս ն նման գործողությունների, իրողությունների թվարկում արտահայտող նախադասություններում, այսուհանդերձ, առկա է որոշ թվացյալ անկախություն, մասնավորապես,երբ բաղադրիչներըկապակցվումեն շարահարությամբ, այսինքն` առանց սպասարկուբառերի: Հմմտ. Կա Մեծարենց, կա Տերյան, ն բազում ուրիշ պոետներկան (ԵՉ): Բնությունը փառավորվում էր յուր վաղորդյան հրճվանքով,թռչուններըուրախաձայներգերով

առանձին,

--

լրացում ստորադասության

Քերականութիւնմայրէնիլեզուի, Թիֆլիս, 1906. էջ 193: ".ՄՊալասանեան, Մանուկ Աբեղյան Աշխարհաբարի շարահյուսություն. Հայոց լեզվի տեսություն, Ց

1965, էջ 600. ընդգծումըմերնէ

-- Ա.Պ.:

Եր.,

ողջունում էին տվնջյան լուսատուի հանդիսավոր ելքը, ամենուրեք շնչում էր անսպառ հաճություն (ՐՍ): Այս կարգի նախադասություններիբաղադրիչվերանալով` դառնում են անները, ըստ Մ. Աբեղյանի, Սրան հարկ է ավելացնել, որ հիշյալ նախակախ»նախադասություններ"": կարող են անկախանալմիայն հնչերանգի դասությունների փոփոխությամբ,այսինքն` եթե բաղադրիչներիցյուրաքանչյուրը ձնավորվի մեկականավարտուն հնչերանգով, ինչպես` Կա մեծարենց: Կա Տերյան: Եվ բազում ուրիշ պոետներ կան,ն այլն: Եվ կամ ու համադասականշաղկապները, սակայն, հաճախ կարող են կապակցել այնպիսի բաղադրիչներ, որոնք իմաստային տեսակետից արտահայտում են գործողությունների, եղելությունների Ժամանակային հաջորդականություն, պատճառահետնանքային ն այլ հարաբերություններ: Հմմտ. 1. Նրանք մոլորվածի պես լուռ ու մունջ ներս մտան, ն քրմապետը դուռը փակեց նրանց հետնից (ՂԱ): Երկրորդ բաղադրիչում առկա գործողությունը ժամանակայինառումով հաջորդում է նախորդբաղադրիչումարտահայտված գործողությանը, այսինքն` առկա է գործողությունների հաջորդականություն:2. Բայց դժվար է լինում մարմին տալ այդ երգին (...), ն ես տվայտելով մռայլվում եւմ կրկին (ՊՍ): Այստեղ բաղադրիչներիմիջն արհարաբերություն. առաջին բաղադդեն առկա է պատճառահետնանքային րիչում նշվում է մի իրողություն, որն ընկալվում է որպես պատճառ, որին իբրն հետնանք հաջորդում է երկրորդ բաղադրիչում նշված գործողությունը: Ավելացնենք, որ պատճառահետնանքայինհարաբերությունը առավելապես բնորոշ է ստորադասականկապակցությանը:Հմմտ. Բայց եթե (երբ, քանի որ ն այլն) դժվար է լինում մարմին տալ այդ երգին (...), ես տվայտելով մռայլվում եմ կրկին: Ստացվում է, որ համադասականկապակցության մեջ առկա են ստորադասականկապակցության տարրեր: Եվ դա վերաբերում է ոչ միայն ն (ու) միավորիչ շաղկապներով, այլե որոշ այլ շաղկապներովկապակցություններին:

«կապակցության բաղադրիչները

Տ 180. Ինչպես նկատված է, «Բարդ նախադասությանբաղադրիչների հարաբերության բնույթը երբեմն որոշակի չէ հենց քերականական տեսաՄի կողմ թողնենք շարահարականկապակցությունը,որտեղ հակետից»"5: է որոշել բաղադրիչներիհարաբերությունները, որոնք դրսնորճախ դժվար վում են բայ-ստորոգյալների եղանակաժամանակային որոշակի կիրառություններով, ձայնային որոշակի ելնէջավորումով ն այլն. շատ դեպքերում սպասարկու բառերն իսկ ի զորու չեն հստակորեն սահմանելու կապակցության բնույթը: Դա վերաբերում է թե՛ համադասականորոշ շաղկապներին, թե՛ ստորադասական,թե՛ մենադիր,թե՛ զուգադիր շաղկապներին: Վաղուց դիտարկվածէ, որ «երկակիությունըառանձնապեսհատուկ է այնպիսի բարդ նախադասությունների, որոնց մի մասի հետ գործածվում է զիջական, Հմմտ. թեն... բայց (սաիսկ մյուս մասի հետ` ներհակական շաղկապ»:4: «

նշվ. աշխ. էջ 600: Մ.մբեղյան, 48Ս.Գ Աբրահամյաննուրիշներ, Հայոց լեզու, հ. Բ, Եր., 1975, "

Տե՛ս

նույն տեղը:

էջ 307:

կայն), թեպետ... բայց (սակայն), թեպետն բայց (սակայն), չնայած (որ) բայց (սակայն) շաղկապներովկապակցվածկառույցները: Օր. Թեպետ արդեն տասը տարին մեկ վայրկյանումուսերիցս վայր է ընկել, սակայն ունեմ տարիքային մի թուլություն. համբույրի ն պաչի միջն դեռ դնում եմ տարբերություն (ՊՍ): (Թեպետշաղկապը, որ առկա է առաջին բաղադրիչում, ազդարարում է զիջման ստորադասական հարաբերություն, որը հայտնի չափով չեզոքացվում է երկրորդ բաղադրիչիսկզբում առկա սակայն համադասական շաղկապով: Վերջինս բարդ ամբողջի մեջ մտցնում է համադասության տարրեր: Երկակի իմաստ կարող է արտահայտել նան եթե... ապա (հապա) զուգադիր շաղկապը, որը, ինչպես նախորդ շաղկապները, տրոհվելով տեղաբաշխվում է երկու կից բաղադրիչներիմեջ` նրանց սկզբում: Սա սովորաբար արտահայտում է ստորադասական հարաբերություն` պայմանահետնանքային նշանակությամբ: Հմմտ. Եթե մարդիկ հնարավոր են համարում զրպարտել առանց որնէ հիմքի, ապա ինչե՛ր չեն անի` նկատելով այս փաստը (ՆԶ): Եթե զարթնում է գինովցած քամին,ապա զարթնում է ծոցվոր ծառերից կաթող մրգերի թմփոցիցմիայն (ՊՍ): Այս նախադասություններում առկա է որոշակի ստորադասական հարաբերություն` պայմանահետնանքային բովանդակությամբ:Բայց միշտ չէ, որ նման կապակցությանմեջ արտահայտվածէ լինում ստորադասություն: Քիչ չեն դեպքերը, երբ միննույն եթե... ապա (հապա) զուգադիր շաղկապով կապակցվում են համադաս բաղադրիչներ` ներհակական հարաբերությամբ: Հմմտ. (Նրանց հայրը` Ռոմանոս Սահակյանը,նկարիչ էր: Երկու որդիներն էլ էին նկարում): Եթե ավագ որդին մեծ հաջողությունների էր հասել բնանկարիասպարեզում, ապա կրտսերն էլ աչքի էր ընկնում կոմպոզիցիոն մտածողությամբ (ԳԹ): Թեն բաղադրիչներիկապը իրացված է եթե... ապա շաղկապով, սակայն դրանց միջն առկա է համադասականկապակցություն՝ հակադրական հարաբերությամբ: /Թե շաղկապը իր բուն խոսքամասայինիմաստով առավելապես ստորադասականէ: Հմմտ. Եվ ես անորոշ այնժամ հասկացա, թե այսուհետն դեպի հայրենիք երբեք ինձ համար էլ ճամփա չկա (3Թ): Բայց նույն թե շաղկապով կարող են կապակցվել նան համադաս միավորներ. հմմտ. Այս լեռնակղզում լեռքարե՞րն են շատ, թե՞՛՞կերպաձնված շիրմաքարերը (ՊՍ): Նույն թե-ն կարող է կապակցել համադաս նախադասություններ` առանց հարցականհնչերանգի` երկրորդ հատվածում.հմմտ. Ի՞նչ են տարել նրանք կյանքից, թե ինչ տանես դու քեզ հետ (ՀԹ) ն այլն: Թե չէ բարդ շաղկապը նս կապակցումէ առավելապես ստորադաս բաղադրիչներ` Ժամանակային հարաբերությամբ.հմմտ. Ներս մտավ թե չէ, բարձրացավամբիոն ն սկսեց իր քարոզը (ՀՍՅԵ): Բայց կապակցում է նան համադաս բաղադրիչներ. հմմտ. Չէ, ինձ չէիր, չէիր սիրում, թե չէ ի՞նչ է, բա՞րդ էր այնքան գտնել երեք անուններում իմ անունը գեթ մի՛ անգամ (ՊՍ):

Այսպիսով` նույնիսկ նշույթավոր կապակցության մեջ առաջին հայացքից ստորադասականթվացող հարաբերությունը իրապես համադասական է:

Տ 181. Նման երկակիություն առկա է ոչ միայն հայերենում, այլն ուրիշ շատ լեզուներում, ն դա հաճախ տարակարծություններին գիտական բուռն վեճերի առիթ է դարձել: Նկատի ունենալով այն իրողությունը, որ, օրինակ, ռուսերենում մի շարք դեպքերում բարդ նախադասությանբաղադրիչների շարահյուսական հարաբերությունը նույնիսկ սպասարկու բառերի առկայությամբ հստակ չի տարբերակվում, Մ.Ն. Պետերսոնը հանգեց այն եզրակացության, որ «համադասության ն ստորադասության միջն օբյեկտիվ տարբերություն չկա, ուրեմն ն կարիք չկա պահպանելու անցյալից եկող ժառանգությունընախադասությանտեսության վերաբերյալ»"՛: Մ. Պետերսոնի այս տեսակետը լուրջ առարկությունների հանդիպեց հենց ռուս լեզվաբանության մեջ: Ա.Մ. Պեշկովսկին այդ մասին հատուկ աշխատություն գրեց ն գլխավոր հարցադրումը զետեղեց հենց խորագրում՝ «Գոյություն ունի՞ արդյոք ռուսաց լեզվում նախադասությունների համադասություն ն ստորադասություն» : Այս աշխատությանմեջ նա համադասությունըն ստորադասությունը տարբերակեցո՛չ միայն իբրն իմաստաբանական,այլն որպես զուտ քերականականկարգեր: Նա առանձնացրեցձնակազմականայն օրինաչափությունները, որոնցով հստակորեն տարբերակվումեն հիշյալ շարահյուսական երնույթները: Գալով մեր իրականությանը` պետք է ասել, որ հայ քերականների ճնշող մեծամասնությունը ընդունում է համադասության ն ստորադասության քերականական կարգերի գոյությունը բարդ նախադասություններում, թեն տարբեր հեղինակներ թե անցյալում, թե՛ ներկայում տարբեր կերպ են մեկնաբանում առանձին կառույցների բաղադրիչների հարաբերությունները, կապակցությանբնույթը: Այդ մասին կխոսվի համապատասխան բաժին: ներում:

ԲԱՐԴ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅԱՆ

ԲԱՂԱԴՐԻՉՆԵՐԻ ՇԱՐԱՀՅՈՒՍԱԿԱՆ

ՅԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԴՐՍԵՎՈՐՄԱՆ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐՆ ՈՒ ՄԻՋՈՑՆԵՐԸ

Տ

182. Համադասական ն ստորադասական հարաբերությունները նախադասությանբաղադրիչներիմիջն դրսնորվում են երկու եղանակով` ա) սպասարկու հատուկ բառերով ն բ) առանց սպասարկու հատուկ բառերի, Սպասարկուբառերով արտահայտվածկապակցությունը ընդունված է կոչել զոդվածականկամ նշույթավոր, առանց սպասարկու բառերի բարդ

Ց Ց.

ՀՐԱ.

411. «Շոշ

Ոժուծքօ08,ՕՎՇքոՕԱԱՂՅԵՇՔՇՑ ք)օՇԽօՐՕ 83Եեո. ԽԼ, 1923. էջ 32: Ուլ

8 քՇՇԽՕԽԼ Վ3ԵՌ:Շ

ՇՕՎՏՈԼԹՒԱԹԾ

Բ ՈՕՈՎՈՒՇԷԱՇ

Ոշայօգճամ, ԸՄԱՇՇՐՑՆՇԻ ոքօղոօ8 շ6. Քօյաւօի 83Եր: 8 11406.

ԷԼ17 ՎԵԾՈՇՈՅՐՕՐԻՎՇՇԽԵՑօ6ՕքՒր»,ԽԻ. 11-12, ԽԼ, 1923.

կապակցությունը` շարահարական կամաննշույթ: Իբրն սպասարկուբառեր կիրառվում են համադասականն ստորադասական շաղկապները: Սրանք կապակցում են համադաս, գերադաս ն ստորադաս բաղադրիչներ: Հարաբերական դերանունները կապակցում են գերադաս ն ստորադաս բաղադրիչներ:Օրինակ` Ա. Սն են աչքերդ՝ իմ աչքերի պես, Եվ գիտեն նայել այնպես տրտմորեն (ՊՍ): Սեր ու բարիք եմ ցրել, մինչդեռ պետք էր սեր հայցել, իսկ բարիքը՝ վաճառել (ն.տ.): Այս նախադասություններիբաղադրիչները կապակցված են ն, մինչդեռ, իսկ շաղկապներով, որոնք համադասության արտահայտության նյութական-բառական ցուցիչներն են: Համադասական շաղկապներն են ն, ու, ն...ն. էլ, թե...քե, թե չէ կամ, կամ..կամ, իսկ, սակայն, բայց, մինչ, մինչդեռ, նան, այլն, ոչ միայն... այլն, Ռշթե... այլ, ոչ...ոչ, էԼ...էլ, քանն այլն: Բ. Ինձ հետաքրքրում էր ավազակապետիայն խոսքը, Քե մուրացկանի դեմքը նրան ծանոթ էր: Ես համոզված էի, ոռ այդ ծանոթության հետ անպատճառ կապված կլիներ մի ամբողջ պատմություն, ռոռվհետն քավոր Պետրոսը այն պտուղներից չէր, ռո նրա ճաշակելը մնար առանց հետնանքի (Ը): Այս նախադասությունների բաղադրիչները կապակցվածեն թե, ռր (երկու անգամ կիրառված), ռոռռովհետն շաղկապներով, որոնք ստորադասական հարաբերության արտահայտման նյութական-բառականմիջոցներն են:

Գ. Մի անգամ, երբ հեռու հյուսիսում` ուսանողական մենակյաց սենյակումս, փակված` դիսերտացիայիսվերջին գլուխներն էի գրում, մի նամակ ստացա, որր մեջ ապշեցուցիչ անողոք անկեղծությամբգրում էր նա... (ՆԴ): Այս բարդ նախադասությաներեք բաղադրիչները հաջորդաբար կապակցված են երք ն ռր(ի) հարաբերականդերանուններով,որոնք նս ստորադասական կապակցությանդրսնորմաննյութական-բառականմիջոցներնեն: Ստորադասականշաղկապներնեն` որ, թե, եթե, որովհետն, քանի որ, որպեսզի, թեն...բայց (սակայն), թեպետլն)..բայց (սակայն), թեկուզն... բայց (սակայն), չնայած..բայց (սակայն), ինչ է թե, թե ինչ է, թե չէ (վերջին երեքը հատուկ են ժողովրդախոսակցականոճին), զի, քանզի (այս երկուսը կիրառվում են առավելապես հին հայերենի լեզվական երանգը պահելու համար) նայլն: Հարաբերականդերանուններն են` դվ, հնչ, որ, ինչպիսի, ինչքան, որքան, որչափ,ինչպես, ինչչափ, երբ, ուր, որտեղ ն այլն: Բոլոր հարաբերականբառերին վերջից կարող է միակցվել ռր շաղկապը, որ կոչվում է Քարմատար (թարմատարշաղկապ): Այն կապակցական դերից զուրկ է ն ունի զուտ ոճականարժեք: Հմմտ. Երբ որ բացվին դռներն հուսո (..), Ցանկամ տեսնել զիմ Կիլիկիա (ՆՌ): Ինչքան որ հուր կա իմ սրտում, բոլորը՝ քեզ (ԵՉ): Այս ոռ թարմատարը այնքան մեծ հակում ունի հարաբերականների հետ կիրառվելու, որ մինչն իսկ զուգորդվում է հենց ոռ հարաբերականի հետ. հմմտ. /ռք ոռ պատահի,մորթի՛ր(1Թ):

Տ 183. Ստորադասականկապակցությամբբարդ նախադասությունների գերադաս բաղադրիչում կարող է կիրառվել նան հարաբերյալ` արտահայտված անձնականերրորդ դեմքի ն ցուցական երրորդ շարքի դերանուններով: Զոդվածականկապակցության մեջ սպասարկու բառերը տեղաբաշխվում են հետնյալ կերպ: Հարաբերականներնու մենադիր ստորադասականշաղկապներըտեղադրվում են միայն Հայխյալնախադասությանսկզբում ւ հանդիսանում են նրա անկապտելի բաղադրատարրը, մի տեսակ` սեփականությունը,ն գեու րադաս ստորադաս բաղադրիչների դիրքերի փոփոխության դեպքում նրանք իրենց տեղում մնում են անփոփոխ:Հմմտ. Ի՞նչը կհաղթի կյանքում հերոսին,թե չլինին կինն ու գինին (3Թ): -» Թե չլինին կինն ու գինին, ի՞նչը կհաղթի կյանքում հերոսին: /)վ որ մեղավոր է, նա պատասխանկտա (ՔԹ): -» Նա պատասխանկտա, դւ/ որ մեղավոր է: Շաղկապի կամ հարաբերականի դիրքի փոփոխությունը կախյալ նախադասության մեջ շեղում է գրական նորմայից ն կարող է արդարացվել միայն ոճական նկատառումներով:Հմմտ. Իմ օրերի երգը ծթե իմ տողերից հիմա լսես, ուրեմն ես մեծ եմ ու խոր, երգից էլ իմ՝ խոր ու վսեմ (ԵՉ): Թե Հմմտ.

չէ շաղկապը կիրառվում

է

կախյալ նախադասությանվերջում:

Աղբյուրին հասավ թե չէ բուռ-բուռ սկսեց խմել սառույցի պես սառը ջրից (ԳԹ): Զուգադիր ստորադասական շաղկապների մի եզրը տեղադրվում է ստորադաս բաղադրիչի սկզբում, մյուսը` գերադաս, ըստ որում` ստորադաս եզրը սովորաբարլինում է նախադաս:Հմմտ. Եթե այդպես է, հւսպա ինչպե՞ս դու եկար ներս (ՎԳ): /Ձեն ուժս է հատած, բայց մի օգուտ էլ ես կտամ (ՊՍ): Տ 184. ՎՂամադասական կապակցությանմեջ մենադիր համադասական շաղկապըդրվում է թաղադրիչների միջն՝ առանցմտնելու որնէ մեկի կազմի մեջ, առանց դառնալու որնէ մեկի բաղադրատարրը կամ սեփականությունը: Հմմտ. Երկնքում պլպլում էին անթիվ աստղեր, հսկ հեռու արնելքում արշալույսը նոր-նոր սկսել էր բացվել (ՆԴ): Արդեն մի կաքավ կանաչ սաղմոս է կարդում քարերի մեջ, ն լուսաբացի հովը բերում է իրենց դեզի բույրը (ԱԲ): Բաղադրիչներիդասավորությանփոփոխությանդեպքում շաղկապը մնում է իր կայուն տեղում՝ երկու համադասնախադասություններիմիջն: Հմմտ. Հենց տան կողքից սկսվում էր կաղնի ու հաճարի ծառերի թավ ու պառավ անտառը,հսկ տան առաջին ընկած էր մի հին կոտրած ջաղացքար (Թ): -» Տան առաջին ընկած էր մի հին կոտրած ջաղացքար, հակ հենց տան կողքից սկսվում էր կաղնի ու հաճարի ծառերի թավ ու պառավ անտառը:

Կրկնադիր շաղկապները դրվում են յուրաքանչյուր բաղադրիչից առաջ՝հաճախ սկսած հենց առաջինբաղադրիչից:Հմմտ. Եվ նստեցին ապա աղբյուրի մոտ, (..) Շվ լարելով փանդիռն արծաթալար՝ Ալնորիկգուսանը որոտաց Ել/ բամբ որոտալով` վիպեց, ասաց (.., ՎԴ): եմ, բայց չեմ խաբել(ՊԱ): Կամսիրել եմ, (ամ ատել Վամադասական շաղկապները, այսպիսով, զուգադրվող երկու բաղադրիչների համար ընդհանուր են` առանց հարելու կից բաղադրիչներից որնէ մեկին, մշտապես մնալով չեզոք դիրքում: Այդ իսկ պատճառով` մինչդեռ ստորադասական շաղկապներով կամ հարաբերական բառերով կապակցված բաղադրիչները մեծ մասամբազատորենկարող են տեղաշարժվել, նույնիսկ փոխադարձաբարթափանցել մեկը մյուսի մեջ (առավելապես` կախյալը` գերադասի մեջ, հազվադեպ` նան հակառակը), համադասական շաղկապներով կապակցվածհատվածները հիմնականում զուրկ են նման հնարավորությունից, քանի որ այդ շաղկապները չեն պատկանում բաղադրիչներից որնէ մեկին ն երկուսի համար էլ նույն դերն են կատարում: Համադասականն ստորադասականկապակցություններիեղանակների ու միջոցների մասին ավելի մանրամասն տես համապատասխանկապակցություններինվերաբերողգլուխներում: բաղադրիչներըքիչ դեպքերումմիայն կաԾանոթություն. ՂՀամադաս

ազատորենետուառաջ տեղաշարժվել: Այդպիսի տեղաշարժ կարող է լինել միայն հավելական,միավորական,մասնականն նման հարաբերություններ դրսնորող կապակցություններում:Մակաբերական,մեկնական, ժխտական, սահմանան նման կապակցություններումայդպիսի տեղափակման,պայմանահակադրական շարժը փոխում է բաղադրիչներիիմաստայինհարաբերությունները,խաթարում բովանդակությունը:Տե՛ս համապատասխանենթագլուխները: րող են

Տ 185. Շարադասությունը նես լեզվական կարնոր գործոն է, որ ձնավորում է բաղադրիչների շարահյուսական հարաբերությունը: Ինչպես որ պարզ նախադասությանանդամները, այնպես էլ բարդ նախադասության բաղադրիչները, ի թիվս այլ իրակությունների,կապակցվում են` ոչ թե պատահական դիրքեր գրավելով միմյանց հանդեպ, այլ մեծ մասամբ դասավորվելով որոշակի հաջորդականությամբ: Անշուշտ, կան կառույցներ, որոնցում բաղադրիչներիդասավորությունը համեմատաբար ազատ է: Այդպիսի համեմատականազատություն կա մասնավորապեսստորադասականնախադասություններիբաղադրիչների շարադասության մեջ: Այստեղ, սակայն, նս կան կառույցներ, որոնք զուրկ են դասավորությանբացարձակազատությունից:Այդպիսիք են հատկապես թեն... բայց (սակայն) չնայած որ... բայց (սակայն), թեպետկ(ն)..բայց (սակայն), եթե.. ապա (հապա) զուգադիր շաղկապներով կապակցվող նախադասությունները: Ինչպես նշվեց ծանոթությանմեջ, նման ազատություն կա նան հավելական, միավորականն նման բնույթի համադասականնախադասություններում: Հմմտ. Հնչում էր ուրախ երաժշտությունը, ն կերուխում կար այն223

տեղ, ջահելները աշխույժ զրուցում էին: Այստեղբաղադրիչներիազատ տեղաշարժը չի փոխում կամ խաթարում բարդ ամբողջի ընդհանուր իմաստը, ինչպես` Ջահելները աշխույժ զրուցում էին, կերուխում կար այնտեղ, ն ուրախ հնչում էր երաժշտությունը կամ Կերուխում կար այնտեղ, ուրախ հնչում էր երաժշտությունը, ն ջահելները աշխույժ զրուցում էին ն այլն:

Տ 186. Կան նան կառույցներ, որոնց բաղադրիչների դիրքերի փոփոխությունը կա՛մ անհնար է, կա՛մ հանդես է բերում իմաստների փոփոխություն: Այդպիսիկառույցներ են մասնավորապեսայն համադասականնախադասությունները, որոնց բաղադրիչներում արտահայտվումեն ժամանակային հաջորդականությամբկամ պատճառահետնանքայինհարաբերությամբ միմյանց հետ կապված գործողություններ, եղելություններ: Հմմտ. 1. Մինասյանը հավաքեց իր ունեցած-չունեցածը, ն կես ժամից հետո Մարությանը արդեն նրան իրենց տուն էր տանում կառքով (ՆԴ): Առկա է ժամանակային հաջորդականություն: 2. Ես գնացի անտառ` զբոսնելու, ն գլխիս ցավն անցավ: Այստեղ առկա է պատճառահետնանքայինհարաբերություն: Առաջին բաղադրիչում նշվում է պատճառը (քանի որ կամ երբ որ ես գնացի անտառ` զբոսնելու...), երկրորդում` հետնանքը (գլխիս ցավն անցավ): Բաղադրիչների դիրքի ետնառաջությունըայստեղ հանգեցնում է իմաստի փոփոխության: Հմմտ. Գլխիս ցավն անցավ, ն ես գնացի անտառ` զբոսնելու: Սրա իմաստն է` Երբ որ (կամ քանի որ) գլխիս ցավն անցավ, ես գնացի անտառ` զբոսնելու: Այլ կերպ ասած` նախկին պատճառը վերածվում է հետնանքի, հետնանքը` պատճառի. միաժամանակ փոխվում է նան գործողությունների հաջորդականությունը: Կան նան այլ կառույցներ, որոնց բաղադրիչների դասավորությունը կայուն է (տե՛ս Տ 203, 216, 218): Տ 187. Բարդ նախադասության բաղադրիչների հարաբերությունների ձնավորման ու դրսնորման գործում որոշակի դեր ունի նան դրանց արտաբերման ձայնային ելնէջավորումը: Վերջինիս դերը զգալիորեն մեծանում, հաճախ վճռական է դառնում մասնավորապես շարահարական կապակցության մեջ: Եթե զոդվածականկապակցությանմեջ հնչերանգն ազդարարում է` ա) նախադասությանսկիզբը, բ) մասերի տրոհումը ն գ) ավարտը, է առնվազն ես մեկ, ապա զոդի բացակայության դեպքում այն ստանձնում է, երբեմն երկու գործառույթ: Դրանցից մեկը այն որ ձայնային որոշակի վերուվարումներըպայմանավորում են նախադասության բաղադրիչների շարահյուսական հարաբերությունների բնույթը` համարժեքությունը (համադասությունը) ն անհամարժեքությունը (ստորադասությունը):Հմմտ. Աչքըդ թեքեցիր` բանիդ տերը չես (Թ): Այս նախադասությանբաղադրիչները թվարկման-հավելականհնչերանգով, այսինքն` երկու հատվածների սահմանագծումձայնի տոնի որոշակի իջեցումով արտաբերելիս` ստանում ենք համադասական կապակցություն: Ըստ որում` առաջին բաղադրիչի` սահմանականեղանակի անց224

կատարյալ ժամանակաձեովարտահայտվածբայ-ստորոգյալը պահում բուն նշանակությունը`նշելով մինչն խոսելու իր եղանակաժամանակային պահը ստուգապես կատարված-ավարտվածգործողություն: Ասել է թե՝ Աչքդ արդեն թեքեցիր (թեքել ես ն այլն) ն (կամ ուստի) բանիդ տերը չես: Նույն նախադասությունըկարելի է արտաբերել նան` երկու բաղադրիչների սահմանագծում ձայնատոնի որոշակի բարձրացումով, որ հատուկ է ստորադասականկապակցությանը:Այս պարագայումստացվում է բարդ ստորադասական նախադասություն, որի առաջին բաղադրիչը պայմանի կամ ժամանակիպարագա է, երկրորդ բաղադրիչը`գերադաս նախադասություն: Վ`ատկանշականէ նան, որ ստորադասական հարաբերության դեպքում նույն թեքեցիր բայ-ստորոգյալը այլնս զրկվում է իր եղանակաժամանակային բուն`՝ առաջնայինիմաստիցն չի նշում կատարված-ավարտվածգործողություն, ինչպես առաջին տարբերակում, այլ դրսնորում է հարաբերական իմաստ` ապառնի` կատարելի մի գործողություն, որը եթե կատարվի, նրան կհետնի մեկ այլ գործողություն, այսինքն` թեքեցիրՀ(եթե, հենց որ) թեքես (ըղձական եղանակի ապառնի): Նախադասության իմաստն էլ այս է. Եթե (հենց որ) աչքդ թեքես, բանիդտերըչես: Հնչերանգը, այսպիսով, որոշում է բարդ նախադասությանբաղադրիչների շարահյուսականհարաբերությունը:Ահա այդ երկու նախադասությունների հնչերանգներիգծային մոտավորարտահայտությունները. յալ

է

«թեքել Փոտի տու

1.

Վամադասականկապակցություն.

2.

Ստորադասականկապակցություն. Աչքըդ

Տ

բանիդտերըչես: թեքեցիր'

Հնչերանգի հաջորդ գործառույթը այն է, որ նրանով կարողէ որոշվել բուն իսկ կապակցությանեղանակը`զոդվածականկամ շարահարականլի-

նելը: Վմմտ. հետնյալ նախադասությունը. Ասա՛ ինձ, հ՞նչ կուզեմ Այստեղ ունենք երկբաղադրիչ բարդ ստորադասականնախադասություն: Այն կարող է երկու տարբեր իմաստներն ըստ այդմ ընկալվել երկու կերպ"": 1. Եթե ընդգծված կախյալ հատվածը արտահայտում է Ի՞նչ կուզես (ի՞նչ ես ուզում) անուղղակի հարցումը լԱսա՛ ինձ, թե հնչ կուզես (ի՞նչ ես ուզում)|, ապա կապակցությունըշարահարականէ, ն թե շաղկապի հավելումը` հնարավոր, ինչպես որ է՛ նշված օրինակում: 2. Եթե կախյալ բաղադրիչը ո՛չ թե հարցում է պարունակում, այլ` հնչ

արտահայտել

ա

Շարահյուսականայս իրողությունըառաջինընկատել է Մ. Աբեղյանը,որից ն վերցրել ենք հիշյալ նախադասությունը` որպես առավել հաջողված նմուշ: Տես նրա Աշխարհաբարի շարահյուսություն, Վաղարշապատ,1912. էջ 228:

որ կուզես (ինչ որ կցանկանաս)իմաստը (Ասա՛ ինձ, հնչ ոռ կուզես), ապա կապակցություննիրացված է հարաբերականբառով, ն շաղկապի հավելումը բացառվում է, չհաշված որ թարմատարը,որը չի փոխում կախյալ հատվածի իմաստն ու կառուցվածքը: Դա պարզորոշ երնում է երկրորդ տարբե-

րակում: Իրենց արտահայտած իմաստներինհամապատասխան`միանգամայն տարբեր են այդ, առաջին նվագ միննույնը թվացող նախադասությաներկու տարբերակների կառուցվածքային հատկանիշները: Առաջին տարբերակում առկա է շարահարականկապակցություն, երկրորդում` զոդվածական` իր հարաբերական տարատեսակով:Իսկ այդ տարբերակները` կապակցության` զոդվածական թե շարահարական լինելը, բացահայտվում են միայն ն միայն հնչերանգով: Ընդ որում` 1) եթե հիշյալ նախադասությունը արտաբերելիս ձայնային ելնէջների բարձրակետը ներկայացնում է /ճչ դերանունը, որը դրա հետ միասին տրամաբանականշեշտի կրողն է, ապա կապակցությունըշարահարական է: 2) Եթե ձայնային ելնէջները, ծագող կորագծով հատելով երկու բաղադրիչների սահմանը, իրենց բարձրակետին են հասնում կախյալ հատվածի բայ-ստորոգյալի վրա, որը տվյալ դեպքում ընկնում է նան տրամաբանականշեշտի տակ, ապա կախյալ նախադասությունը զոդվածական է` հարաբերականտարբերակով:Առաջինտարբերակի հնչերանգը համապատասխանումէ շարահարական կապակցությամբ նախադասությանհնչերանգին, ն երկրորդ բաղադրիչիսկզբի նչ բառը հարցական դերանուն է, որ արտահայտում է անուղղակի հարցում (թհ՞նչ կուզես Հի՞նչ ես ուզում): Երկրորդ տարբերակիհնչերանգը համապատասխանում է զոդվածականկապակցությամբնախադասությանհնչերանգին, ն նրա սկզբում գտնվող հճչ բառը հարաբերականդերանուն է |Ասա՛ինձ, հնչ (որ) կուզեսՀինչ որ ուզում եվ: Այդ նախադասությանարտաբերմանձայնային երկու տարբեր ելնէջումները կարելի է նկատել հետնալ մոտավորկորագծերով՛":

րող .

ՀԼ

1.

Շարահարական կապակցություն.Ասա ինձ` ի՛նչ կուզես:

2.

Ձոդվածականկապակցություն. Ասա ինձ, ինչ կուզե՛ս:

Տ 188. Բարդ նախադասությանբաղադրիչներիկապակցությունը կաէ իրացվել առանց հատուկ սպասարկու բառերի` շարահարությամբ:

Ասվում է մոտավոր,որովհետն ձայնային ելնէջավորումը ճշգրիտ կերպով կարող է վերարտադրել միայն ֆոնոգրամային հատուկ սարքավորումը: Դրանով զբաղվում են հնչյունաբանականհատուկ լաբորատորիաները:

Շարահարությունը աննշույթ կապակցություն է, որը առավելապես հատուկ է ժողովրդախոսակցականլեզվին: Այստեղիցէլ այն անցել է գրական հայերենին: Մեծ հաճախականությունունի մասնավորապեսչափածոյում, ապա նան արձակ խոսքում: Բարդ համադասական նախադասություններում շարահարությամբ կապակցվում են մեծ մասամբբաց շարքեր ունեցող միավորական,թվարկման կամ հավելական բնույթի բաղադրիչները:Շարքը սովորաբար փակվում ն ամփոփվում է ճ (ու) շաղկապով: Հմմտ. 1. Մմիավորական կապակցություն. Դավիթն էր,| ընկավ նրանց հետնից, Որին մի սարից, որին մի ձորից, Գել, ինձ, առյուծ, արջ, վագր բռնեց, Վավաքեց,բերավ, իր նախրինխառնեց Ոչ առաջն արավ դեպ Սասմա քաղաք (ՀԹ): Վեց բաղադրիչից բաղկացած,բաց շարք ներկայացնող այս համադասական նախադասությանառաջին հինգ բաղադրիչները կապակցված են շարահարությամբ, վերջինը` վեցերորդը` ու շաղկապով, որ փակել ու ամփոփել է շարքը: 2. Ժավելական կապակցություն. նրանց ձայնի վրա տներից իսկույն դուրս էին գալիս որդիները, կանայք, հարսները գլուխները հանում էին դռներից կամ լուսամուտներից, երեխաներըվազում էին խաղի տեղից, ն սկսվում էր լեզվակռիվ(ՍԶ): Չորս բաղադրիչից բաղկացած հավելական բնույթի այս նախադասության առաջին երեք հատվածներըկապակցվածեն շարահարությամբ, չորրորդը` ն շաղկապով, որ նույնպես փակել ու ամփոփել է շարքը: Շարահարությամբկարող են կապակցվելնան բարդ ստորադասական նախադասությանբաղադրիչները:Հմմտ. Ես չգիտեմ` ութ են տանում հեռավոր Ուղիների ժապավեններնանհամար(ՎՏ): Ընդգծված կախյալ բաղադրիչըկապակցվածէ շարահարությամբ: 8 189. Շարահարական կապակցությունըիրացվում է մի շարք գործոններով, որոնցից կարելի է առանձնացնել մասնավորապես երեքը. 1) կազմիչ տարրերիիմաստայիններքին կապը, 2. հնչերանգը,3. բաղադրիչներիբայ-ստորոգյալներիեղանակաժամանակային կիրառությունները: Իմաստայինգործոնի ն հնչերանգիմասին արդենխոսվեց (տե՛ս 8 185186): Շարահարականկապակցության դեպքում կարնորվում են նան բայստորոգյալների եղանակաժամանակայինորոշակի կիրառությունները: Բայ-ստորոգյալները,դրվելով այս կամ այն եղանակի այս կամ այն ժամանակաձնով,զուգորդվելով որոշակի հնչերանգությամբ, հաճախ պայմանավորում են ո՛չ միայն ամբողջ նախադասությանկառուցվածքը, այլն բաղադրիչների շարահյուսական հարաբերությունները`համադասությունը, ստորադասությունը, գերադաս ն ստորադաս եզրերը: Ասվածը կարելի է դիտարկել հետնյալ երկու բայերը իրենց կազմում որպես ստորոգյալ ունեցող նախադասություններում` ճվագել ն լմել227

Նվագում ես, լսում եմ: Նվագի՛ր՝ լսեմ: Յ. Նվագես` կլսեմ: Երեք նախադասություններումէլ պահպանվածեն բայերի դիմային ն թվային կարգերը` առաջին ն երկրորդ դեմքեր` միննույն հաջորդականությամբ, ն եզակի թիվ: Տարբեր են եղանակայինն ժամանակային կարգերը: Առաջին տարբերակը երկիմաստ է. կախվածհնչերանգից` այն կարող է ներկայացնել ն համադասական կապակցություն, ն ստորադասական (տե՛ս 8 187, Աչքդ թեքեցիր... նախադասությանառաջին ն երկրորդ տարբերակները): Երկրորդ նախադասությունը ներկայացնումէ ստորադասական կապակցություն, որտեղ առաջին բաղադրիչը` Նվագիր, գերադաս եզրն է, երկրորդը` /սեմ, ստորադաս եզրը` նպատակիպարագա: Երրորդ նախադասությունը նույնպես ստորադասականկառույց է, սակայն միանգամայն այլ կարգի: Այստեղգլխավորը արդեն ոչ թե առաջին եզրն է (Նվագեմ), այլ երկրորդը (կլսեմ): Առաջին բաղադրիչը վերածվել է կախյալ նախադասության պայմանի(կամ ժամանակի), ն նշանակում է` եթե(կամ երբ) նվագեմ. Կառուցվածքայինայս բոլոր փոփոխություններըպայմանավորվածեն բաղադրիչների բայ-ստորոգյալների եղանակաժամանակային որոշակի, նպատակադրվածկիրառություններով` հաճախ զուգորդված հնչերանգային այս կամ այն արտահայտությամբ: Այսպիսով` բարդ նախադասությանբաղադրիչներըկապակցվումեն՝ ա) Բառականմիջոցներով, որոնք են շաղկապներըն շաղկապականբառեհամադասական րը` իրենց երկու տարատեսակներով` ն ստորադասական, ն. հարաբերականները,ն բ) առանց բառական միջոցների` շարահարությամբ: Կապակցությաներկու եղանակների դեպքում էլ աշխատում են հնճչերանգը ն շարադասությունը: 1.

2.

Ոմանք, հետնելով ռուս լեզվաբաններին, շարահաԾանոթություն: րական կապակցությունը կոչում են անշաղկապ կապակցություն (66ՇՇՕօԴԻՅՋ 6843Ե): Տե՛ս Ն. Պառնասյան,Անշաղկապ բարդ նախադասություններըժամանակակից հայերենում, Լեզվի ն ոճի հարցեր, հ. 2, Եր., 1964, ԳԼ. Գարեգինյան,Ժամանակակից հայոց լեզու. բարդ նախադասություն, Եր., 1984, էջ 301 ն հջ.: Եթե անշաղկապ գիտաբառը կարող է քիչ թե շատ արդարացվել համադասականկապակցության եղանակը բնութագրելիս, ապա այն բնավ արդարացված չէ ստորադասական հարաբերությանճիշտ գնահատմանտեսակետից: Խնդիրն այն է, որ ստորադասական հարաբերությանդրսնորման բառական միջոցներ են ո՛չ միայն շաղկապները (հասկանալիէ` ստորադասական),այլն հարաբերական դերանունները:Ստորադասական շաղկապներիբացակայության դեպքում կապակցությունըթերես նույնպես կարելի Է կոչել անշաղկապ.Հետնողականլինելու պարագայումհարաբերականների բացակայությամբ նախադասությունն էլ պետք է կոչվեր անհարաբերական՝ Հմմտ. Ասում են` ուռին Աղջիկ էր ինձ պես, Մնում էր յարին, Ու չեկավ նա տես (ՀԹ): Առաջինն երկրորդ նախադասություն-բաղադրիչները կապակցվածեն իսկապես առանց շաղկապի.սպասելի է թծ շաղկապը(Ասում են, թծ ուռին աղջիկ էր ինձ պես...): Կապակցությունըկարելի է կոչել անշաղկապ:Երկրորդ ն երրորդ բաղադրիչները նույնպես կապակցվածեն առանց սպասարկու բառի, բայց այստեղ արդեն սպասելի է ռր(ը) հարաբերականը(Աղջիկ էր ինձ պես, որ(ը) մնում էր յարին...): Այս կապակցությունն էլ նույն տրամաբանությամբպետք է կոչվեր անոարաբերական,որ չի կոչվել: Լեզվական իրողությունները դասակարգելիսպետք է առաջնորդվել մեկ միասնականսկզբունքով: Լեզվական այս իրողությունըճիշտ է արտացոլում շարահարություն գիտաբառը: Շարահարականկապակցությունըենթադրում է թե՛ առանց շաղկապի ն թե առանց հարաբերականիկապակցություն:

ԲԱՐԴ ՀԱՄԱԴԱՍԱԿԱՆ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ

Տ

ԲՆՈՒԹԱԳԻՐ

50|

Իր կազմում քերականորեն համարժեք երկու կամ ավելի

ղադրիչ-ն դասություններունեցող նախադասությունըկոչվում է

բա-

բարդ

համադասական: Բարդ համադասական նախադասությանբաղադրիչները իրենց ներքին բովանդակությամբ փոխադարձաբարկապված են միմյանց հետ: Քերականորեն, սակայն, նրանք կախում չունեն միմյանցից ն բարդ ամբողջի մեջ պահում են շարահյուսական միննույն գործառույթը: Ինչպես պարզ նախադասության մեջ բազմակի անդամներնեն համարժեք ն շարահյուսորեն համահավասար, այդպես բարդ համադասականնախադասությանբաղադյուրատեսակ բազմակիանդամներեն ամբողջ բարդ կառույցի հա-

րիչեերն թն կառուցվածքայինհետնյալ հատկանիշները: մար:

Տ 191. Բարդության մեջ մտնող բաղադրիչներիցմեկը ո՛չ քերականորեն, ո՛չ իմաստայինառումով չի կապվումկից բաղադրիչի որնէ անդամի, անդամներիկամ զուգորդություններիհետ, ինչը որ առկա է բարդ ստորադասական նախադասություններիճնշող մասում, այլ կապվում է իրեն նախորդող կամ հաջորդող կամ թե՛ նախորդողն թե՛ հաջորդող բաղադրիչների հետ` ամբողջությամբ: Վամադասականկապակցությաննվազագույն կառույցըերկբաղադրիչ բարդ նախադասությունն է: Վերն ասվածը կարելի է դիտարկել հետնյալ նախադասություններում. 1. Ուժեղ ցնցումներ էին պետք` ինձ այդ անտարբերությունիցհանելու համար, ն այդ ցնցումները ես գտա գիշերները լուսացնող ընկերներիս շրջանում (ՆԴ): 2. Հայոց լեռնաստանի կատարներովկապույտ Քայլում էին հայոց աստվածները բոլոր, Եվ այդ հուրհեր, խարտյաշ արեգակին ի տես Մի սիրատարփեղնիկ ու եղջերու Վարգումէին դեպիհովիտներըսիրո (ՎԴ): Թե՛ առաջին ն թե՛ երկրորդօրինակում առկա բաղադրիչներիցոչ մեկը մյուսի ն ո՛չ մի անդամի հետ, առանձինվերցրած, չի կապվում, չի առնչվում որնէ զուգորդության կամ բառակապակցությանհետ, այլ կապակցվում է կից պարզ նախադասությանհետ ամբողջությամբ:Այդ կապը երկուսի միջն էլ իրացվել է նչ շաղկապով, որ, ի դեպ, առաջին հերթին կապակցումէ նախադասությանհենց բազմակիանդամներ:Ուրեմն, կարելի է ասել, համադասական կապակցությամբ կապված նախադասություններըբարդ կառուցվածքի նույնասեռ բազմակիանդամներնեն: Առաջինհայացքից թվում է, որ համադաս բաղադրիչներըունեն անկախություն, ն հեշտ ու հանգիստ կարելի է դրանք փակել վերջակետով Նման (գրավոր խոսքում) ն վերածել անկախպարզ նախադասությունների:

անկախությունը թվացյալ է: Մեկը մյուսի նկատմամբ շարահյուսորեն համադաս հարաբերությանմեջ գտնվելը ամեննին չի նշանակում միմյանցից լիապես անկախ լինել: Բաղադրիչների իմաստների ներքին տրամաբանական կապը ն մեկ միասնական-ավարտունհնչերանգը, այլն կապակցության բառական միջոցները բարդության եզրերը կապում են միմյանց հետ նան քերականորեն: Կապակցությանբառական միջոցներիբացակայությանդեպքում գործում են կապակցականմյուս միջոցները, որոնք նույնպես թույլ չեն տալիս տրոհել բարդությունը ն վերածել անկախնախադասությունների: Տ 192. Բարդ համադասականնախադասությունըկարող է բաղադըրված լինել նան երեք կամ ավելի բաղադրիչներից:Այսպիսի կառույցներում սովորաբար նշվում են կամ տարաժամանակյա, այսինքն` հաջորդաբար կատարվողգործողություններ, կա՛մ համաժամանակյա,այսինքն` միաժամանակ կատարվողգործողություններ, եղելություններ: Հմմտ. Ա) Տարաժամանակյագործողություններ. Արեգակն իջնում, փարվում է սարին, Սարի ստվերը ժայռին է փարվում, Ժայռի ստվերը փարվում է ծառին, Ծառի ստվերը գետի հետ գնում, Գլուխը հովտի կրծքին է դնում (ՀՍ):

Բ) Չամաժամանակյա գործողություններ.Կարոտում եմ քեզ ն կարոտում եմ շատ, քո համբույրներըդեռ թաց են շրթունքներիսվրա, մինչն հիմա աչքերիցսչի հեռանում պայծառ հայելու մեջ ցոլուն քո գլուխը, ականջ-

ներիս մեջ դեռ հնչում է քո մանդոլինը (ԳՄ): Ըստ բաղադրիչների` միմյանց նկատմամբ ունեցած իմաստային հարաբերության` բարդ համադասական նախադասություններըներկայացնում են բացն փակշարքեր: Ա. Բաց շարք սովորաբար ներկայացնում են այն բարդ համադասական նախադասությունները,որոնց կազմում եղած երկու կամ ավելի բաղադրիչներըարտահայտում են համաժամանակյակամ տարաժամանակյա միմյանցչհակադրվողգործողություններ,եղելություններ: Հմմտ.

Եռկբաղադրիչբաց շարքի նախադասություն Հասունացած արտը մնացել էր կիսաքաղ, ն անվաստակելիարորը անգործ ընկած էր դեռ չվերջացրած ակոսներիմեջ (Ր): 1.

2. Բաց շարքի բազմաբաղադրիչնախադասություն. տե՛ս նախորդ կետի օրինակները, այլն՝ Գլխին գդակ չուներ, արնառ երեսը թավամազ էր, մորուքն ու բեղերը կարծես խառնվել էին իրար, կուրծքը բաց էր, կապույտ արխալուղուներ հագին ն լայն շալվար (ՆԴ): Բաց շարքի թե երկբաղադրիչ, թե՛ բազմաբաղադրիչնախադասությունների բաղադրիչները կարող են կապակցվել ն՛ շարահարությամբ, ն՛ շաղկապներով` առավելապես միավորիչ կամ տրոհական (ն, ու, էլ... է/, թե... թե. կամ... կամ, ոշ... ոշ, ե... ե՛ն այլն): Ոճական նկատառումներով շաղկապները հարակրկնությամբ կարող են կրկնվել բաղադրիչների սկզբում` սկսած հենց առաջինից: Հմմտ.

Եվ պղնձե հազար շեփոր պարզվեց կրկին արեգակին, Եվ պղնձե արեգակից փայլատակեց հազար ծնծղա, Եվ շեփորները պղնձե ղողանջեցին միանգամից,Միանգամիցծիծաղեցինծնծղաները պղնձաձայն(ՎԴ): Բ. Փակ շարք ներկայացնում են այն բարդ նախադասությունները,որոնք բաղկացած են հակադրությանհիմքով միավորվածերկու բնեռներիցՅուրաքանչյուրում սովորաբարառկա է լինում մեկական բաղադրիչ:Հմմտ. Թները ցանցառամիտ, թեթնամիտ մարդկանց համար են, իսկ կուշտ փորով, առողջ, այլն հաստատ գետնի վրա ման եկողների համար ավելորդ բաներ են դրանք (Վրթ. Փ.): Եվ նա մի օր ընկավ մահով հերոսական Թշնամու շարքերում՝ մեր դիրքերից հեռու, Սակայն մահից հետո նրա մայրը երկա՛ր, Դեռ շարունակ որդուց նամակէր ստանում (ՊՍ): Փակ շարքով կառույցի բնեռներից մեկը, առավելապես առաջինը իր հերթին կարող է կազմված լինել բաց շարքին բնորոշ երկու կամ ավելի բաղադրիչներից: Ըստ այդմ երկրորդ բնեռը ներկայացնող բաղադրիչը ներհակական հարաբերությամբկապակցվում է նախորդբնեռում առկա բոլոր բաղադրիչներին`միաժամանակ:Հմմտ. Միշտ բուռն կերպով հետաքրքրվում էր որնէ բանով, միշտ գործունյա էր, երբեք պարապ չէր նստում ն Պարմի ամբողջ արքունիքից շատ ավելի խելացի էր, սակայնխարդավանքներիմեջ հաջողությունունենալու համար նրան պակասումէին համբերություննու պաղարյունությունը(Ս): Փակ շարքի այս կառույցը բաղկացածէ երկու բնեռներից, որոնցից առաջինում առկա են բաց շարքին հատուկ, միավորականհարաբերությամբ կապակցվածչորս բաղադրիչներ,իսկ երկրորդ բնեռը` սակայն շաղկապով սկսվող, ներկայացնում է միայն մեկ պարզ նախադասություն, որը իր բովանդակությամբհակադրված է բոլոր նախորդներին`միասին վերցրած: Փակ շարքի բաղադրիչները կապակցվում են Բայց, իսկ, սակայն, մինչ, մինչդեռ ներհակական շաղկապներով,ռչ թե... այլ, ոչ միայն.. այլն (այլ նան), ...այլ ոչ թե, այսինքն,այն է ն նման` այլնայլ իմաստներ արտահայտողշաղկապներով: Թե՛ բաց, թե փակ շարքեր երկկազմ բաղադրիչ-նախաառումով ազատ դասությունների ստորոգյալները եղանակաժամանակային չեն կառուցվում: Սովորաբար ազատ, այսինքն` ըստ խոսողի կամ հեղինակի հայեցողության է կառուցվում շարքերի առաջինբաղադրիչի ստորոգյալը: Մյուսի կամ մյուսների պարզ ստորոգյալի կամ բաղադրյալ ստորոգյալի հանգույցի եղանակաժամանակայինընտրությունը թելադրված է լինում ա(տե՛ս 3-րդ ն 4-րդ կետերը): ռաջին ստորոգյալի եղանակաժամանակաձնով

բովանդակող

Հմմտ. նան՝

Նայեց աղջիկը տղային, ծիկնեց թեթն, ամոթխած, Տղան կարծես գարնանայինծաղիկների բույրը զգաց (ԳՍ): 2. Ոգնորությունը տիրում4աիսկ հարսը, ավա՛ղ, պարել մենքին. կարծես հարսին ծճ ուզում պարեցնել, չգիտի, թլիկ շարժումէ թնն ու ոտքերը, մեկ` աջ, մեկ ձախ է դառնում, ջանումէ պահելպարիկշռույթը (ՍԿ): 1.

կիրառված է Առաջին օրինակի առաջին բաղադրիչի բայ-ստորոգյալը ժամանակաձնով (նայեց), որի եղանակի կատարյալ սահմանական անցյալ պարտադրանքովմյուս բաղադրիչների ստորոգյալները ես դրվել են նույն զգաց) Երկրորդ բնագրային վկաեղանակով ու ժամանակաձնով(2հ(/ճնեց, կիրառված է յության առաջին պարզ նախադասությանբայ-ստորոգյալը ն հաջորդամյուսները սահմանականիներկա ժամանակաձնով (տրրումծ, չգիտի, շարբար կրկնում են նույն եղանակն ու ժամանակաձնը (ուզումեն, ժում

է, ջանում 8:

Կառուցվածքային այս հատկությունը, սակայն, բացարձակ չէ բոլոր տեսակների բարդ համադասականնախադասություններում:Բայ-ստորոգյալների եղանակաժամանակայինձների համաձայնությունը կարողէ լինել նան մասնակիկամ հարաբերական: Հմմտ. 1. Քո երազները իմ երազներն ծն, Եվ երազներըդ ժողովել եմ գերանդիով լուսապայծառ (ԿԶ): 2. Բայց այդ օրը գյուղը անտես թելով կապված զգաց իրեն, ն մի բռունցք` զինված բռունցք, հարված (ո պատգյուղի համար (ԱԲ): րաստում Առաջին նախադասությանառաջին բաղադրիչի բայը դրված է սահմանական եղանակի ներկա ժամանակով, երկրորդ բաղադրիչինը` վաղակաառաջին բատար ներկայով(են-» ժողովել եմ): Երկրորդ նախադասության արտահայտվածէ անցյալ կատարյալ, երկրորղադրիչի բայ-ստորոգյալը դինը` անցյալ անկատար ժամանակաձնով (գաց -» պատրաստումէր): Երկու կառույցներում էլ դիմավոր բայերի եղանակաժամանակայինհամաձայնությունը մասնակիէ կամ հարաբերական: Բայ-ստորոգյալների եղանակաժամանակային համաձայնությունը խախտվում է մասնավորապես պայմանահակադրականհարաբերության հիմքի վրա կազմված համադասականկառույցներում: Վմմտ. 1. Անսա՛ հորդ պաղատագինձայնին, ն չես զղջա: 2. Կա՛մ հեռացիր, ընդմիշտ գնա, կա՛մ արի, Թե չէ այդպես դու նման ես չփլված, բայց ուր որ է գլխիս թափվող կամարի (ՊՍ): Այստեղ էլ առկա են` 1. հրամայական եղանակի ապառնի ն պայմանականեղանակիապառնի(անսա՛- չես զղջա), 2. հրամայականեղանակի ապառնին սահմանականեղանակի ներկա ժամանակաձների|հեռացիր, գնա՛-չ ես (նման ես)) հարաբերակցություններ, որոնք բխում են շարահյուսական համապատասխանկառույցներից:

ԲԱՐԴ ՀԱՄԱԴԱՍԱԿԱՆ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅԱՆ ԲԱՂԱԴՐԻՉՆԵՐԻ

ԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅԱՆ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐՆ ՈՒ ՄԻՋՈՑՆԵՐԸ

ՆՅամադասական

մաա աուլ կաս ամաշ

բարդ նախադասություննեՏ րում իրացվում է երկու եղանակով՝ (ա) սպասարկու բառերով ն ռանց սպասարկու բառերի: Առաջինը կոչվում է զոդվածական նշույթավոր կապակցություն, երկրորդը`շառահարակամնկամ աննշույթ:

յապազցությու՝

Հարաարավաս

Զոդվածական կապակցությանմեջ որպես սպասարկուբառեր հանդես են գալիս համադասականշաղկապները, որոնք իրենց կիրառական հատկությամբ ստորաբաժանվումեն երեք տարատեսակների. Ա. Մենադիր շաղկապներ - ն, ես, ու, էլ, նան, այլն, մինչ, մինչդեռ, այլապես, այսինքն (թե), բայց, սակայն, կամ, ն կամ, կամ թե չէ ն այլն: Այս շաղկապները կոչվում են մենադիր` առանձին կամ միայնակ կերպով համադաս բաղադրիչներ կապակցելուհիմունքով: `Վմմտ. Ես մտրակի ծայրով զարկում էի ծառերի տերններին, ն գիշերվա ցողը անձրնի նման թափվումէր ձիու վրա, ինձ վրա (ԱԻ): Դու խոր կլռես, ու կխոսեմ ես նկարից, իրից, թղթերից դժգույն (ՍԿ): Նույնիսկ Սնանը համարում են վիթխարիքարի վրա երկնքից ընկած մի կաթիլ, հսկ այդ քարը Հա8

194.

յաստանն է (ԶԲ) ն այլն: Որոշ մենադիր շաղկապներ, ինչպեսկարելի է նկատել թվարկվածների ունեն մեջ, վերլուծական կազմություն (ն (ամ, կամթե չէ ն այլն): Բ. ն...ն. ու.ու Կրկնադիր շաղկապներ թե..թե, կամ..կամ, Ոշ...ոչ, էլ... էլ: Կրկնադիր շաղկապները բնորոշվում են նրանով, որ կրկնվում են բարդության բաղադրիչներիցյուրաքանչյուրում: Վմմտ. ծվ գալարվում բարձերիմեջ, ծլ/ գալարվում է թագուհին Բարձերի մեջ իր փետրալիցծլ/ գալարում բարձերի մեջ Իգությունն իր սքանչեէ, (ամ կալիհսկիչ (ՊՍ): լի (ՎԴ): Կամ նախագահ Գ. Զուգադիր շաղկապներ ոչ միայն... այլն, ոչ միայն... այլ նան, ոչ թե... այլ, եթե ոչ... ապա, եթե... ապա: Վմմտ. /)7 թե ներս է մտնում, այլ ավելի շուտ դռներին դիպչելով` իրեն գցում է դասարանը(ՍԶ): /չ միայն հմուտ պարուսույց էր, այլն հայտնի երգահան (Առավ.) ն այլն: Զուգադիր շաղկապներիառաջինեզրը դրվում է սովորաբար առաջին բաղադրիչի սկզբում, երկրորդը` երկրորդ: Շաղկապները ո՛չ միայն կապակցումեն բարդ համադասականնախադասության մասերը, այլն հաճախ կանխորոշում վերջիններիս իմաստային հարաբերությունների բնույթը: Դրանք թեն սպասարկու բառեր են, բայց նախ ն առաջ բառ են, ուրեմն ունեն բառիմաստներ ու իմաստայիննրբերանգներ: Այս էլ հենց պայմանավորումէ տարբեր շաղկապների միջոցով համադասականտարբեր հարաբերություններիդրսնորումը բարդ ամբողջի բաղադրիչներիմիջն: Սակայն, «խիստ ասած՝ յուրաքանչյուր շաղկապ, արտահայտելով միայն իրեն հատուկ մի որոշ կապակցականհարաբերություն, միննույն ժամանակ իր արտահայտած այդ իմաստով միայնակ չի մնում` միավորվելով մոտիկ նշանակություն արտահայտողշաղկապների մի մեծ կամ փոքր խմբի հետ»՛՞: -

-

ո

ՄԵ.

Ասատրյան,Ժամանակակիցհայոց լեզու, Ձնաբանություն, Եր., 1983, էջ 429:

Տ 195. Վամադասականշաղկապները, ըստ իմաստային ընդհանրության կապակցականդերի, ստորաբաժանվումեն չորս խմբերի. Ա. Միավորական (միավորիչ) շաղկապներ: Սրանց գերակշռող (դոմինանտային) իմաստը շարահյուսական բաղադրիչներիմիավորումն է մեկ ընդհանուր ամբողջության մեջ: Այդ պատճառով էլ սրանք կոչվում են նան հավելական: Դրանք են` ն, ու, նս, էլ, նան, այլն, թե..թե, ն... ն, ոչ միայն...այլե, ոչ... ոչ ն այլն: Այս խմբի շաղկապներից ե-ը, մասամբ նան ուն կարող են կապակցել նան այնպիսի բաղադրիչներ,որոնց հարաբերությունը բարդացված է ստորադասության տարրերով, մասնավորապես` պատճառահետնանքայինն պայմանահետնանքայինիմաստներով(տե՛ս համապատասխանկապակցությունները): Բ. Տրոհական շաղկապներ: Սրանց գերակշռող նշանակությունը կապակցվող եզրերի իմաստների փոխադարձ բացառումնէ կամ երկընտրանքի արտահայտությունը: Դրանք են` (ամ, ն կամ, կամ.կամ, կամ թե, թե չէ թեն այլն: կամ Գ. Ներհակական չաղկապներ: Սրանք արտահայտում են կապակցվող բաղադրիչներիմիջն եղած իմաստայինայլնայլ հակադրություններ: Դրանք են` հսկ, սակայն, բայց, մինչ, մինչդեռ,այնինչ, ոչ թե, այլ ոչ թե, ն

-

-

։

ոչ

թե... այլ, ն ոչ թե ն այլն: Դ. Մեկնակամ: Սրանք թվով քիչ

են` այսինքն, այսինքնթե, այնէ, ասել է թե, իմա- Կապակցում են այնպիսի բաղադրիչներ, որոնք մի կողմից` բնորոշվում են իմաստային նույնականությամբ, մյուս կողմից` երկրորդ եզրով բնութագրում, որոշակիացնում են առաջին եզրի բովանդակությունը: Նույնպիսի հարաբերություններ են արտահայտում նան որպես շաղկապական բառեր կիրառվող մի քանի կապակցություններ` այլ /խոսքով,ուրիշ խոսքով, մի խոսքով, այլ կերպ ասածն այլն: Այս չորս խմբերից առավելապես առաջին` մհավորական մասամբ երկրորդ` տրոհական շաղկապներն են, որ գոյացնում են քաց շարքի նախադասություններ: Երրորդ ն չորրորդ խմբերի` ներհակական ն մեկնական շաղկապները կապակցում են փակ շարքեր կազմող նախադասությունների բաղադրիչներ: Զոդվածական կապակցության մեջ թեն ո՛չ էական ու վճռական, բայց նույնպես դեր է խաղում նան բաղադրիչներիարտաբերությանձայնային ելնէջավորումըկամ հնչերանգը, որ ամփոփում է շարքերը ն ավարտունություն տալիս ամբողջ բարդ նախադասությանը: Այստեղ գործում է նան շարադասությունը, որ որոշում է գործողությունների, եղելությունների, իրադրություններիհաջորդականությունը:

Տ 195". Շարահարականկապակցությունըբնորոշվում է շաղկապների շաղկապականբառերի բացակայությամբ:Այսպիսի կապակցությանմեջ չեն կարողի հայտ գալ բաղադրիչներիիմաստայինայն բազմաճոխ հարաբերությունները, որոնք արտահայտվում են սպասարկու հատուկ բառերով: Շարահարությամբկապակցվում են առավելապեսբաց շարքի, սրա մեջ էլ` ու

հիմնականում միավորական ն հավելական հարաբերությամբ կապակցված բաղադրիչներ: Հմմտ. Սիավորական հարաբերություն Թափառաշրջիկ շների մի ոհմակ խառնվել էր մուրացկաններին,մռմռալով կրծոտում էր գետնի վրա թափված ոսկորներ, լակում կերակրի կեղտոտ հեղուկը (ԱՇ): Աղջիկն ասես քաշում էին, տղեն ասես` տանում, շատ անգամ թուրքացնում, հավատից հանում, շատ անգամ էլ գլուխը կտրում, նահատակում(ԽԱ): Չավելական հարաբերություն Բնությունը փառավորվում էր յուր վաղորդյան հրճվանքով, թռչունները, ուրախաձայն երգելով, ողջունում էին տվնջյան լուսատուի հանդիսավորելքը, ամենուրեք շնչում էր անսպառ հաճություն, ամենուրեք տիրում էր անթառամզվարթություն(Ր): Գիշերն եկավ, զով հովն ընկավ, Աստղունք լուսնին ձայն տվին, (..) Մով-ծովն ընկավ, Վավքերնինձի ձայն տվին (ԱԻ) ն այլն: Բազմաբաղադրիչ, մանավանդմիավորականու հավելական հարաբերությամբ կապակցվածնախադասություններումշարահարականկամ զոդվածական կապակցություններըանխառնհանդես չեն գալիս. բաղադրիչների մի մասը հաճախ կապակցվում է առանց սպասարկու բառերի, մի մասը` զոդով: Հմմտ. Քուն թե արթուն` օրիս շատը երազ եղավ, անց կացավ, Երազն էլ` նուրբ ու խուսափուկ, վռազ եղավ, անց կացավ, Վռազ անցան երազ, մուրազ, ու չհասա ոչ մեկին, Կյանքս թեթն տանուլ տված գրազ եղավ, անց կացավ (1Թ): Նախադասությունը բաղկացած է երեք զույգ բաղադրիչներից ն մեկ առանձին բաղադրիչից: Զույգերը ն նրանց եզրերը կապակցված են շարահարությամբ, միայն մեկ բաղադրիչ կապակցված է ու շաղկապով (.. ու չհասա ոչ մեկին): Շարահարական կապակցությամբ բաց շարքի նախադասությանվերջին բաղադրիչը, ինչպես նշվեց, սովորաբար կապակցվում է զոդով, որը, այսպես ասած, փակում է շարքը (տես Տ 199): Հմմտ. նան` Մարթան առավոտները վաղ վեր էր կենում, թախտն ու հատակը ավլում, փոքրիկ ինքնաեռը գցում ն նստում հինած գործելու մինչն ինքնաեռի եռ գալը (ՆԴ): Վերջին` ն շաղկապով սկսվող բաղադրիչին այլես նոր մի բաղադրիչ հաջորդել չի կարող: Այն իրեն հաջորդող հատվածով ազդարարում է նախադասության ն մտքի ավարտը: Շարահարությանմեջ կարնորվում են բաղադրիչներիներքին տրամաբանական կապը ն ձայնային որոշակի ելնէջավորումը:Բաղադրիչներն արտասանվում են թվարկման բնույթի հնչերանգով` յուրաքանչյուր հաջորդ բաղադրիչից առաջ ունենալով շարահյուսական փոքրիկ դադար (պաուզա): Այսպիսով` շարահյուսականդադարը ես ստանձնում է կապակցական դեր` դառնալով հնչերանգի տարր: Տ 195". Թե՛ զոդվածական, թե՛ շարահարականկառույցների բարդ համադասականնախադասություններումկապակցությանընպաստում ն այն ավելի սերտ են դարձնում երկու կամ ավելի կից բաղադրիչներում` ա)

կրկնվող, բ) բառաքերականականայլնայլ արտահայտություններով միմյանց փոխարինողն գ) մասնակիկամ լրիվ զեղչմամբ ընկալվող անդամները: Վմմտ. մ. Կռննվողկամ ընդհանուր անդամներ.1.

Ախրես ինչպե՞ս վեր կենամ գնամ, Ախրես ինչպե՞սուրիշ տեղ մնամ, Ախրուրիշ տեղ հայրեններ չկամ. Ախր ուրիշ տեղ հորովել չկա, Ախր ուրիշ տեղ սեփական մոխրում սեփական հոգին խորովել չկա, Ախր ուրիշ տեղ սեփական բախտիցխռովել չկա (Ս): Վեց անգամ կրկնված է ա/խըեղանակավորողբառը, երկու անգամ` ինչպե՞սդերանունը, չորս անգամ` ուրիշ տեղ կապակցությունը, նույնքան անգամ` չկա (չկան) բայ-ստորոգյալը: Կրկնվող այս միավորները ավելի սերտ են դարձնում բաղադրիչների կապն ու տրամաբանականառնչակցությունը: 2. նռանք խնամք էին տանում այգիներին, հավաքում էին պտուղները Ն միննույն ժամանակ վայելում էին զվարճալի ծառաստանի մաքուր ն հովասուն օդը (Ր): Նրանք ենթական, որ առկա է առաջին բաղադրիչում, ընկալվում է նան երկրորդ ու երրորդ բաղադրիչներում` դառնալով նրանց համար ընդհանուր անդամ: Բ. Միմյանց փոխարինող անդամներ. 1. Լինում է իբրն գյուղացի մի մարդ, Աղքատ, օրական ապրուստի կարոտ, Ունենում է սա մի խելոք տղա, Տանում է, ծառա տալիս մեկի մոտ (ՀԹ): 2. /նոսը հեգնում էր Մինասի բարձր հասակը ն «սարսաղ» մտքերը, Մինասըզարմանում էր նրա կարճ բոյի ու մեծամեծ խոսքերի վրա, ն նրանք հաճախ դիմում էին հայհոյանքի կամ շոշափում ոսկորները վաղուց մեռած ծնողների(ՍԶ): Առաջին նախադասությանառաջին բաղադրիչի մարդ ենթական երկրորդ բաղադրիչում փոխարինվել ու արտահայտվելէ սա դերանվամբ:Երկրորդ նախադասությանառաջին ն երկրորդ բաղադրիչների /Ձնոսըն Մինասը ենթակաները երրորդ բաղադրիչում արտահայտվել են ճռանք դերանվամբ ն այլն: Գ. Մասնակիորենկամ լրիվ զեղչված անդամներ:Մասնակիորեն կարող է զեղչվել բաղադրյալ ժամանակաձներիօժանդակ բայը: Սովորաբար զեղչվում է երկրորդ ն հաջորդ բաղադրիչներում: Հմմտ. Ավին վազում ձր, թռչում գերանների վրայով, սայթաքում, նորից բարձրանում (ԱԲ): Առանձինդեպքերում կարող են զեղչվել ն ճա/նորդբաղադրիչների օժանդակ բայերը` պահպանվելով վերջին բաղադրիչում: Հմմտ. Նրա սիրուն դեմքը կապտել, գեղանի աչքերը հանգել, շրթունքները փակվել, ն սիրտը դադարելձրտրոփելուց (ՄԳ): Երկրորդ ն հաջորդ բաղադրիչներում կարող է զեղչվել բաղադրյալ ստորոգյալի հանգույցը, Հմմտ. Կյանքը երազ է, աշխարհը` հեքիաթ, ազգեր, սերունդներ` անցնող քարավան (ԱԻ): Երբեմն ոճական նկատառումներով զեղչվում են ճայ/խորդբաղադրիչների հանգույցները, պահպանվում է վերջինը, Հմմտ. Չարենցը ցնդած, գինեմոլ, հարբեցող,հիմար քլ ասին (ԵՉ): երկրորդ ն հաջորդ բաղադրիչներումամբողջովին կարող է զեղչվել նախորդ բաղադրիչում առկա որնէ անդամ, ինչպես` Մեկ օր տավարն հն

ուղարկում. մյուս օրը` հորթեր, մեկէլ օրը` գութան (ՂԱ): Առավոտը ո՛չ Նադիր շահի մարմինը գլուխ ուներ, ո՛չ գլուխը` թագ (ԱԻ) ն այլն: Այս ն նման կառույցների բարդ համադասական նախադասություններում բաղադրիչների կապը անհամեմատ ավելի սերտ է լինում, թեն, ինչպես երնում է նան օրինակներից,դրանցից շատերը կապակցված են շարահարությամբ: Սերտությունը պայմանավորվածէ նան նրանով, որ զեղչված կամ կից բաղադրիչների հետ ընդհանուր անդամ ունեցող եզրերի կապակցությանմեջ մեծանում է դրանցներքին` իմաստայինկախվածությունը միմյանցից:

ԲԱՐԴ ՀԱՄԱԴԱՍԱԿԱՆ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԴԱՍԱԿԱՐԳՄԱՆ ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԸ

Տ 196. Բարդ համադասականնախադասությանբաղադրիչների շարահյուսական հարաբերություններըբնորոշվում են իմաստայինն ձենակազմական ո՛չ միասեռ, այլ խիստ տարասեռ ու տարատեսակ իրակություններով: Այս հանգամանքըզգալիորեն խոչընդոտում է՝ առանձնացնելու նման հարաբերությունների դասակարգման ձնական, իմաստային կամ ձնաիմաստայինընդհանուրու համապարփակհատկանիշներ: Որոշ քերականներ դասակարգմանհիմքում դնում են որոշակի ընդգծված կառուցվածքային մի այնպիսիհատկություն, ինչպիսին է նախադաբաղադրիչների շարքերի բաց կամ փակ լինելը (տես Տ 192, Ս, սության Բ) ՛: Ուրիշները դասակարգման համար առաջնայինեն համարում առավելապես ձնակազմական, ավելի ստույգ՝ բաղադրիչներիկապակցությանբառական միջոցները: Գամադասականկապակցություններըըստ այդմ խմբաեն շաղկապների բովանդակածիմաստային կառուցվածքի հիմքի վրա՛՞: Մոտեցման թե՛ առաջին, թե՛ երկրորդ տեսանկյունը թերի է, քանի որ նախ` բաց ն փակ շարքերը միաժամանակհատուկ են բարդ համադասական նախադասություններիբաղադրիչներիտարասեռհարաբերություններով բնորոշվող կառույցներին, երկրորդ շաղկապները իրենց հերթին բազմիմաստ են, ն միննույն շաղկապը հաճախ կարող է կապակցել միանգամայն հակադիր նշանակություններունեցող եզրեր: Ձամադասական նախադասությունը էությամբ ճանաչելու համար գործոնը, ն՛ իճաստային հարաբեհարկ է հաշվի առնել ն' ձեակազմական րությունների բնույթը: Այս սկզբունքով առաջնորդվելով առանձնացվումեն ձնակազմական ն իմաստաբանականհիմնական ն երկրորդայինհատկանիշներ: Թե՛ հիմնական ն թե՛ երկրորդային հատկանիշները ունենում են ընդհանրություններ ն տարբերություններ:Վիմնականն երկրորդայինհատ-

վորվում

Ող օքոոյ ԸՕՑքՇուօ1ուծւ քշում քի եւմ83Են., ԵԼ 1981, էջ 527 ն հջ.: Առաքելյան Հայերենի շարահյուսություն,հ. Բ. էջ 298. 9.Լ. Գարեգինյան,Ժամաէջ 38 ն հջ.: նակակիցհայոց լեզու, բարդ նախադասություն, Ց

Տե՛ս Վ

կանիշների ընդհանրությունների ե տարբերությունների հիմքի վրա ստանում ենք երկաստիճանդասակարգում: Առաջին աստիճանում ունենում ենք համադասականկապակցությունների երկու խմբեր,որոնք հակադրվում են միմյանց իմաստակառուցվածքային որոշակի հատկանիշներով:Մեկ խումբ են կազմում այն բարդ համադասական նախադասությունները, որոնց բաղադրիչները իրենց ներքին տրամաբանականհարաբերություններով ե իմաստներով «իրարու համեմատ, համաձայն են կամ միատեսակ, ոչ հակառակ բովանդակություն ունեն»՛՞, մյուս խմբի համադաս եզրերը «բովանդակությամբհռար հակառակ կամ անհամեմատ են»՛5: Առաջին խումբը կազմում են Բաղհյուսական կապակցությունները, երկրորդ խումբը` ներհակական:Կապակցություններիցյուրաքանչյուրը ունի իր ենթատեսակները,որոնք բնութագրվում են տվյալ կառույցին հատուկ երկրորդայինհատկանիշներովկամ ենթահատկանիշներով: Այս դասակարգումը, որ դիմացել է ժամանակի Ծանոթություն. քննությանը, կատարել է հայ շարահյուսագիտությանմեծագույն երախտավորՄանուկ Աբեղյանը: Այն հիմնված է լեզվական իրողությունների, մասնավորապես նախադասությանկառուցվածքայինօրինաչափություններիգիտական խոր ու համակողմանիքննության վրա: Այդ իսկ պատճառովմենք առաջնորդվումենք Մ. Աբեղյանի առաջադրածսկզբունքով` հընթացս կատարելով որոշ ճշգրտումներ ու հավելումներ: Ավելորդ չենք համարում նան նշել, որ բարդ համադասականնախադասության դասակարգումըգրեթե նույն սկզբունքներով են կատարում ն ժամանակակից որոշ ռուս լեզվաբաններ: Այսպես` "ՇօՕտքծե օւ ւմ քյօօաումՊածքուքիեւմ 435" բուռական դասագրքի հեղինակներըհամադասականկապակցությունը ժամանակակիցռուսերենում ստորաբաժանել են նույնպես երկու խմբի շարակցվող (բաղհյումվող ՇՕՇՈԱՍԱԱՇՈԵՒԻԼ) ն ոչ շարակցվող (ոչ բաղհյուսվող

ԽՇՇՕՇԱԿՌԱՂՇՈԵՒԵԼ),

որոնք կապակցվում են համադասական համապատասխանշաղկապներով (տես ՇՕտքծուծմո եւմքյօօսում 7216թ քէն 4355, ոօղ քշոճուա6ն Ո. ՇԻոՒ ՄՅ,ԽԼ, 1982, էջ 335 ն հջ.): -

-

Այսպիսով` բարդ ամբողջություն կազմող կառույցների բաղադրիչ-նախադասությունների իմաստային ու տրամաբանական առնչությունները, կապակցության բառաքերականականարտահայտությունները, շարադասությունը ն հնչերանգը պայմանավորում են համադասական կապակցության երկու կարգի հարաբերություններ՝թաղհյուսականն ներհակական:

Ա. ԲԱՂՀՅՈՒՍԱԿԱՆ

ԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

Տ 197. Բաղհյուսական կոչվում է այն կապակցությունը,որի բաղադրիչները իրենց ներքին տրամաբանությամբու իմաստներով միավորվում, շարակցվում են իրար՝ առանցհակադրության,փոխադարծժխտման:

Մ. Աբեղյան,Հայոց լեզվի տեսություն, էջ 654. ընդգծումըմերն է Նույն տեղը. ընդգծումըմերն է Ա.Պ.:

-

-

Ա.Պ.:

Բաղհյուսական բարդ համադասականնախադասութքլունների բաղադգրիչների կապակցությունը լինում էր 11 մհավորական, (2. հավելական, մանական6. բաղդատական:

մակաբերական/5մեկնականը4 Նշ

(3.

շ

1. ՄԻԱՎՈՐԱԿԱՆ ԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

1981նիավորական

է կոչվում այն կապակցությունը,որի բաղադրիչՏ ները միավորվում են մեկ ընդհանուր ամբողջի մեջ` արտահայտելովայնպիսի գործողություններ, եղելություններ, որոնք ունենում են մեկ ն նույն ենթական: Կառուցվածքային տեսակետից այս նախադասությունները բնութագրվում են նրանով, որ բաղադրիչներիցմեկում առկա մեկ ն նույն ենթակային վերագրվում են երկու կամ ավելի հատկանիշներ:Ըստ այդ հատկանիշների քանակի՝ բարդությունը կազմված է լինում համապատասխանթվով բաղադրիչներից: Ունի ձեակազմականհետնյալ հատկանիշները: Կապակցությունն իրացվում է ն, ու, այլն, նան, ես, ե՛..ն, թե...թե. էլ, էլ էԼ. ոչ ...ոչ, ոչ միայն այլն, ինչպես ն, ինչպես նան ն նման միավորիչ շաղկապներով: Այս խմբից ամենամեծ հաճախականություննունեն ն ն ու շաղկապները, որոնց իմաստը խիստ վերացարկված է: Դրանք կարող են դրսնորել ա...

հրաբերույուներ՝

մենատարբեր

Կապակցությունը կարող է իրացվել նան շարահարությամբ:Այս դեպքում իբրն կապակցական օժանդակ միջոց է ծառայում ձայներանգը, որ միավորում է բարդության բաղադրիչներըն ավարտունություն տալիս ամբողջ նախադասությանը: Թե՛ նշույթավոր ն թե՛ աննշույթ կապակցություններըներկայացնում են առավելապես բաց շարքեր: Սովորաբար փակ շարք են կազմում ես, հնչպես ն, ինչպես նան, նույնպես ն, ոչ միայն այլն՛(այլ նան) շաղկապներով կապակցվածկառույցները: Երկբաղադրիչ նախադասություններիեզրերը սովորաբար կապակցվում են շաղկապով: Հմմտ. Գնում էին կալանավոր նախարարներիկողքով դեպի քաղաք ն չէին ու կարողանումզսպել իրենց վիշտն ցասումը (ԴԴ): Երեք ն ավելի բաղադրիչներ ունեցող նախադասություններիերկրորդ ն հաջորդ եզրերը նախորդների հետ կապակցվում են շարահարությամբ, իսկ վերջինը` շաղկապով: Վերջին բաղադրիչի՝ նման կապակցությունըազավարտը:Հմմտ. դարարում է շարքի ն ամբողջ նախադասության Լինեի նորից այն խենթ պատանին՝Երգը շրթունքիս, ն սիրտս ուրախ, Սանձեի նորից հորս կապույտ ձին Եվ խուլ ձորերով, կատարներով վես Սուրող գետերի շառաչյունի հետ թռչեի չքնաղ իմ սիրածին տես, Որպես մի վառցած, անվեհեր ասպետ (ԱԻ):

Ոճական նկատառումներով, մանավանդ բանաստեղծական խոսքում կապակցությանայս ձենըերբեմն կարող է խախտվել. վերջին բաղադրիչը կարող է կապակցվել շարահարությամբ, նախորդները՝ շաղկապով: Երբեմն բոլոր եզրերի կապը կարողէ իրացվել առանց սպասարկու բառերի: Հմմտ. Կխորտակեմկամարներըերկնային, Ես չեմ թողնի, ես չեմ թողնի | դու մեռնիս), Եվ կվանեմ, ն կհաղթեմ չար մահին, Ես չեմ թողնի, ես չեմ թողնի ը դու մեռնիս) (ԱԻ): Ծնվում ենք ակամա, ապրում ենք զարմացած,մեռնում ենք կարոտով(ն.տ.):

8 199. Միավորականկառույցների բաղադրիչներում արտահայտված գործողությունները, եղելությունները կարող են կատարվել միաժամանակ կամ հաջորդաբար:Առաջին դեպքում ունենում ենք համաժամանակյակամ միաժամանակյա գործողություններ, եղելություններ, երկրորդ դեպքում՝ տարաժամանակյա:Երկու պարագայում էլ կարնորվում է բաղադրիչների բայ-ստորոգյալների եղանակաժամանակային որոշակի կիրառությունը: Թե՛ համաժամանակյա ն թե տարաժամանակյա գործողությունները կից բաղադրիչներումարտահայտվում են բայի այսինչ եղանակի միննույն ժամանակաձնովն միննույն դեմքով: Հմմտ. Ընկերս կամաց սուԱ.Չամաժամանակյա գործողություններ. լում էր մի երգ ն ձիու քայլերի համեմատ թամբի վրա օրորվում (ՎԱ): Նրանք զբոսնում են թնանցուկն խոսում երեկվա ներկայացմանմասին (ՆԶ): Երկու նախադասություններիզույգ բաղադրիչներումգործողությունները կատարվում են միաժամանակ: Առաջին զույգ բաղադրիչների բայստորոգյալները դրված են սահմանական եղանակի անցյալ անկատար, երկրորդ զույգ բաղադրիչներիբայ-ստորոգյալները՝նույն եղանակի անկատար ներկա ժամանակաձնով: Բ Տարաժամանակյա գործողություններ.Այս կառույցներում նշվում են մեկը մյուսի հետնից հաջորդաբար կատարվող գործողություններ, եղելություններ: Հմմտ. Քամին եկավ հանկարծ, քշեց երկինքները ծառերի անկյուններից(ՌԴ): Ապագերանդիները,զնդանը, մուրճը, ջրի կուլան կպահեն խուրձերի տակ ն կցրվեն տները (ԱԲ): |ՋՁկնիկն առվին խուտուտ տվեց, Եվ առուն՝ պարզ ու անբիծ, քրքջալով ուշաթափվեց ու ձորն ընկավ քարափից:) Զարկվեց քարին, ուշքի եկավ, Շուրջը նայեց կասկածով Եվ մի կապույտ Ժպիտ շուրթին ճամփա ընկավ դեպի ծով (ՀՍ): (Սիրտս ալնոր կաղնու մեջ դրի,) Կռացած կաղնին նորից բողբոջեց, Բարձրացավ, կանգնեց ընդդեմ հողմերիԵվ ջահելացած նորից շառաչեց (ՀՇ): Տարաժամանակյա գործողություններ արտահայտող երկրորդ կամ հաջորդ բաղադրիչըկարող է սկսվել նան ապա շաղկապով, որ հայտնի չափով պահում է նան մակբայականիմաստը: Հմմտ. Ձիերը կանգ առան, խոր շնչեցին, ապա շարունակեցին քայլել (ՎԱ): Տղաս մի վայրկյան կանգ առավ ափին, զննող հայացքով նայեց շուրջը, ապա վճռականշարժումով մեր ահագին նավակըհրեց ջրի մեջ (ն.տ.):

Թե համաժամանակյա, թե՛ տարաժամանակյագործողություններն ու եղելությունները բարդության բաղադրիչներում գործնականում կարող են արտահայտվել բայի բոլոր եղանակներիբոլոր ժամանակաձներով (տե՛ս վերի օրինակները): Եվ ն ու շաղկապները իրենց իմաստային հատկություններով գրեթե նույնական են, թեն երբեմն դրսնորում են կիրառական նուրբ տարբերություններ: «Դրանց գործածությունը կախվածէ գրողի ճաշակից, միայն պետք է դիտել, որ ու շաղկապով են կապակցվումսովորաբար խոսքի բազմակի մասերը, մանավանդերբ ետնից գալիս է ե-ով մի համադասխոսք, օրինակ՝ Ես ու դու գնացինք ն տեսանք նրան»՛՞: Թեն պակաս հաճախականությամբ,բայց ն որոշակիորեն միավորական կապակցություններեն գոյացնում ն մյուս շաղկապները(տե՛ս Տ 198, 1, 2): Այլն, նան, այլ նան, ես, ինչպես ն շաղկապներըկապակցում են միավորական նախադասություններիայնպիսի բաղադրիչներ, որոնց երկրորդում կամ հաջորդում նշված գործողությունները,եղելությունները դիտվում են իբրն չսպասված կամ անսպասելիմի հավելում, հաճախ որպես իմաստի սաստկացում,զորեղացում: Հմմտ. Ես կուզեմ լինել անսահման ազատ, այլն անաստված (ԱԻ): Հիշի՛ր, փա՛ռք տուր մեզ` ընկածներիսբոլոր, ճան փառք տուր ապրողներիդ(ՊՍ): Գիտեր նան պարսից լեզվի շատ բարբառներ,փուշտուներեն ես հասկանում էր: Եվս շաղկապը սովորաբարգործածվումէ ետադաս դիրքով: ... այլն, ոչ միայն Այլե, այլ նան շաղկապներըըստ էության ոչ միայն այլ նան զուգադիր շաղկապներիերկրորդ եզրերն են ն հաճախ կիրառվում են նույն իմաստով,ինչ որ չտրոհվող զուգադիր շաղկապները:Հմմտ. Միայն վաղվա հանդիպումը չէր նրա մտորումների առարկան, այլն մի քանի ժամ առաջ տեսած պատկերը(ԱՇ): Չէ՞ որ նրանք միայնչեն կառուցել շենքեր Ու բարիքներ քամել հողից ու երկաթից, Այլն հողագնդի ապագան են փրկել Բարբարոսիդաժան ու արյունոտ թաթից(ՊՍ): Ասել է թե` ռչ միայն կառուցել են շենքեր..., այլն հողագնդի ապագան են փրկել: Այս մենադիր շաղկապները կապակցում են փակ շարքի բաղադրիչներ, ինչը որ հատուկ է հենց զուգադիր շաղկապներին,որոնց եզրերն են դրանք` տրոհված ու անկախացածկերպով: Եվ.. ն, թե...թե՛կրկնադիր շաղկապներընս կապակցում են միավորական նախադասություններ`ընդգծելով կամ շեշտելով բոլոր բաղադրիչների Հմմտ. Կիհամապատասխան անդամներըկամ բառակապակցությունները: րիլ Կարպիչը (..) թե՛ծխում էր, թե՛լսում հիշյալ վիճաբանությունը(Մ): (Դա նոր ցեղ է, ավելի շուտ` մի նոր տեսակ. ճ՛դիմացկուն է, ե՛կրկնակի մթերատու (ՊՍ): |Եվամենից գլխավորը` տալիս է բուրդ, որ) ն՛առատ է քանակով, ն՛կիսանուրբ(ն.տ.):

կապված

».

ՄանուկԱբեղյան,նշվ. աշխ.. էջ 655:

Եվ. ն, թե. թե՛շաղկապների հականիշնէ Դշ...ոչ կրկնադիրշաղկապը, կապակցում է միավորականբաղադրիչներ`հավասարապեսընդգծելով դրանք ն հավասարապեսժխտելով բոլորը: Հմմտ. Ե՛վ (թե՛) լավ պարում է, ն՛ (թե) անուշ երգում // /չ լավ պարում է, ոչ անուշ երգում: Այլ մի օրինակ.2 գյուտ է արել, Ռչ հրաշք գործել այս գիտնականըիր փորձադաշտում(ՊԱՍ): Այս կառույցների նախադասություններընս կազմում են բաց շարքեր: Բաղադրիչների քանակությունը ձենակազմորենսահմանափակվածչէ. այն որոշակի իրադրականբնավորությունունի ե կախված է նկարագրվողնյութի բովանդակությունից,տեղեկատվությանծավալման անհրաժեշտությունից: որ

Ավանդականքերականագիտության մեջ միավորաԾԺանոքություն. կան կապակցությանըմբռնումըփոքր-ինչ այլ է եղել: Գուրգեն Սնակըայն կոչում էր միավորյալ ն համարելով բարդ համադասական նախադասության մի տարատեսակ` սահմանում էր այսպես. «Ենթականերով ն ստորոգյալներով միավորված նախադասությունըկոչվում է միավորյալ» (տե՛ս նրա «Հայոց լեզվի շարահյուսություն» դպրոցականդասագիրքը, Եր., 1958 ն հջ. հրատարակություններ,համապատասխան խորագրի տակ): ն' ենթականերով, ն՝ ստորոգյալներով, կամ միա՛յն ենԸստ այս սահմանման` թականերովու միա՛յն ստորոգյալներովմիավորվածնախադասությունըբարդ է: Օրինակ,ըստ նրա`հավասարապես բարդ են` 1. Ես ու դու գնացինքտուն, 2. Ես գնացի տուն ու վերադարձա,3. Ես ու դու գնացինքտուն ու վերադարձանք: Իրականում, սակայն, այս երեք կառույցներիցբարդ են միայն երկրորդն ու երրորդը, որոնցում առկա են երկուական ստորոգյալներ:Առաջինումառկա է միայն ն նախադասությունըբարդ լինել չի կարող: Անշուշտ ենթակայի մեկ ստորոգյալ, բազմակիությունըտեղեկատվականիմաստով ենթադրել է տալիս նան բազմակի գործողություններ: Ես ու դու գնացինք տուն նշանակում է` Ես գնացի տուն, ն դու գնացիր տուն, սակայն նշանակելին չփոխակերպվածնախնականտարբերակում քերականորեն չի ձնավորվել որպես համադասական կապակցություն, քանի որ «բազմակիստորոգյալներիգծային հատույթավորումիցստացված միավորներնունեն նախադասությանհատկանիշ, ի տարբերություն բազմակիենթականերիհաորի դեպքում չենք ստանում նախադասությանհատկանիշունեցող

տույթավորման, միավոր»՛՛:

2. ՎԱՎԵԼԱԿԱՆ ԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

8 200( ՉՀավելական է կոչվում այն կապակցությունը,որի բաղադրիչնեհաջորդելովմեկը մյուսին, ծավալում են հաղորդմանսահմանները` բովանդակությամբչհակասելով ու չհակադրվելովմիմյանց: Այս նախադասություններըբնորոշվում են նրանով, որ բաղադրիչներում ունենում են երկու կամ ավելի ենթականեր,որոնց վերագրվում են երկու կամ ավելի հատկանիշներ:Իմաստայինդաշտով հարելով միավորական նախադասություններին` հավելականկապակցությունը,սակայն, նրանից էապես տարբերվումէ կառուցվածքով: Առաջինդեպքում` նվազագույն

ոը,

ԱԳ Աբրահամյան,ՎԴ

Առաքելյան,ՎԱ Քոսյան, Հայոց լեզու,

հ.. Բ.,

էջ 316:

երկրորդ դեպկառույցում ունենում ենք մեկ ենթակա ն երկու ստորոգյալ, քում նվազագույն կառույցում առկա են երկու ենթականեր ն երկու ստորոգյալներ, որոնց արտահայտած հատկանիշներըվերագրվում են ոչ թե նույն, այլ տարբեր ենթականերին: Օրինակ՝ 1.. Սարերու ձորեր իրար երեսի նայում են, փպտում ամպի մշուուա Այմ՛կառուցը միավորականէ, քանի որ երկու հատկանիշները(ճայում են, ժպտում) վերագրված են միննույն երկու ենթականերին(սարեր ու ծորեր): 2. Դաշտից սուրում է զով մարմանդքամին առավոտի, Ու վառվում է վերջին լույսով կրակը այն կարմիրկետի (ԵՉ): Այս նախադասությունըհավելական կառույց է, քանի որ երկու հատկանիշները (սուրում է, վառվում ծ վերագրվածեն երկու տարբեր ենթակաների (քամինն կրակը): Կառուցվածքայինհատկանիշներնեն: Կապակցությունն իրացվում է գրեթե նույն միավորիչ շաղկապներով, որոնք հատուկ են միավորականհամադասականնախադասություններին (ե, ու, նան, ես, ն... ն, թե՛.թե՛. էլ, ոշ..ոշ, ոչ միայն..այլե՛ն այլն): Այս խմբից, ինչպես ն նախորդտարատեսակում,մեծապեսկիրառվում են նն ու շաղկապները:Մյուսների հաճախականությունը փոքր է: Կապակցությունը շատ հաճախ իրացվում է շարահարությամբ, որի դեպքում առավել կարնորվում է ձայներանգի դերը` կենդանի խոսքում: Ձայներանգի տարատեսակներըգրավոր խոսքում արտահայտվում են համապատասխաննշաններով`միջակետովն ստորակետով: Ինչպես միավորական, այնպես ն հավելական կապակցության մեջ շարքերը առավելապես բաց են: Բաց են մասնավորապեսշարահարական կապակցությամբիրացված շարքերը: Փակ են մասնավորապեսԴշ միայն.. շաղկապովկապակցվածբաղադրիչներիշարքերը: այլն(այլնան.) Վավելական կապակցությամբ նախադասություններիբաղադրիչների միջն կարող են դրսնորվել իմաստայինայլնայլ հարաբերություններ, որոնք այլազան գործողությունների, եղելությունների, իրադրությունների ու վիճակների արտահայտություններ են: Այդ գործողությունները, եղելությունները, ինչպես Ա միավորականկապակցությանմեջ, կարող են կատարվել (կամ չկատարվել) մհաժամանակկամ տարբեր ժամանակներում`հաջորդաբար: Ուրեմն այս կապակցությանմեջ նս կարող են լինել համաժամակամ տարաժամանակյա եղելություններու գործողություններ: նակյա Երկու դեպքում էլ առկա է բաղադրիչներիբայ-ստորոգյալների եղանակաժամանակային որոշակի կիրառություն,ավելի ստույգ` որոշակի հա-

մաձայնություն:

Տ 201. Չամաժամանակություն(միաժամանակություն)արտահայտող կառույցներըբնորոշվում են գործողությունների,եղելությունների թվարկումով, մեկը հաջորդաբար ավելանում է մյուսի վրա, ծավալում ամբողջ միտ243

Այնպես որ երկրորդ ն հաջորդ բաղադրիչներըհանդես են գալիս որպես ընդհանուր մտքի ծավալիչներ: Վմմտ. Իրենց աթոռակներին կոշկակարները ջանասիրաբար մուրճահարում էին, ատաղձագործներըսղոցում էին արդեն չորացած անտառանյութը, բրուտները կճուճներ ու անոթներ էին սարքում, ամեն մեկը զբաղված էր իր գործով (ՎԼ): Պարզ թվարկությամբ ներկայացված են միաժամանակ կատարվող գործողություններ: Բոլոր բայ-ստորոգյալները արտահայտված են սահմանական եղանակի անցյալ անկատարժամանակաձնով(չորրորդ բաղադրիչում (/ռ օժանդակ բայն էլ դրված է անցյալ ժամանակաձնով,որ նույնպես համաձայն է նախորդներին): Կապակցությունը շարահարականէ, շարքը՝ բաց: Հարկ է, սակայն, նշել, որ բայ-ստորոգյալների եղանակաժամանակային համաձայնությունը կարող է նան չլինել լիակատար, ն չնայած դրան` գործողությունները, եղելությունները կարող են դրսնորել միաժամանակություն: Շարահարությամբ կապակցված բաց շարքի բաղադրիչներից վերջինը կարող է ունենալ ճն (ու) շաղկապ, որը ամփոփում ու փակում է քը:

շարքը:

Հմմտ.

Ներքնում

Վանա բարեբեր հովիտն էր` կանաչապատու ծաղկազարդ, ժապավենիպես օձագալար ձգվում էր Խոշաբա գետը` արնի շռայլ ճառագայթներով ողողված, աջ ու ձախ կողմերում քմահաճ կտրվածքներովփռվել էին ջրարբի, բարեբեր արտերը, ն վերջապեսարնելյան կողմում եռագագաթՎարագասարն էր երնում (ԳՍԹ): Բայերը դրված են` չո էական բայը` անցյալ ժամանակով,ժգվում էր ն երնում էր ստորոգյալները` անցյալ անկատարով,փռվել էհն ստորոգյալը՝ անցյալ վաղակատարով,ն, սակայն, նշում են գործողությունների,իրողությունների միաժամանակություն: Ոճական նկատառումներովն շաղկապը հարակրկնությամբկարող է բաղադրիչներից յուրաքանչյուրի կամ մի քանիսի սկզբում:

բաց կապույտ

կիրառվել տ.

Կլեոպատրանելավ տեղից, Եվ/աչքերում չկար ցասում, Եվ ճակատին չկար կնճիռ, Եւ շուրթերին վճիռ չկար, Առեղծվածկար աչքերի մեջ, Ել/ճակատին` պայծառություն, Եվ շուրթերին գորով կար տաք (ՎԴ): Գործողությունների, եղելությունների միաժամանակությունը կարող է լինել` ա) /հակատար,բ) ոչ լիակատարկամ մասնակի՛' Ա. էհակատար համաժամանակությունըենթադրում է գործողությունների ու եղելությունների միաժամանակ կատարվելը կամ չկատարվելը միննույն ժամանակահատվածի ամբողջ ընթացքում (տե՛ս ՎԼ-ից, ԳՍԹ-ից ն ՎԴ-իցքաղված բնագրայինօրինակները),այլն՝ Օրը թեքվում է դեպի մայրամուտ, Հովերն են խաղում ձորալանջն ի վեր, Երկարում են խիտ ստվերներնանփույթ (ՀՍ): Բ) Ոչ լիակատար համաժամանակությունըհատկանշվում է նրանով, որ թվարկվողգործողություններից,եղելություններից մեկը (երկուսը, երեքը ն այլն) կատարվում է կից բաղադրիչում կամ բաղադրիչներում արտահայտված գործողությունների, եղելությունների հետ մեկտեղ, բայց ոչ ժա244

մանակի ամբողջ տնողության ընթացքում, այլ, այսպես ասած, հընթացս, մի պահի: Հմմտ. Ներքնում խոտը կանաչինէ տալիս, ն խոտի մեջ մի կակաչ թաքնված հանկարծժպտում է (ՀԹ): Գործողության Ժամանակիտնողության սահմանափակումը բաղադրիչներից մեկում հավելյալ կերպովկարող է արտահայտվելբառականհատուկ միջոցներով`լրացումներով,ինչպիսին է վերի օրինակի հանկարծ ձնի պարագան:Այլ օրինակ. Նրա աշխույժի առջն սառցակույտ էր հալվում, ն սոխակները,հածա/ն նրան մի աննման վարդ կարծելով,պար էին բռնում նրա շուրջը, օդը լցնում իրենց բոցավառսրտից բխած խանդոտդայլայլներով (Վրթ. Փ): Այստեղ երկրորդ ն երրորդ բաղադրիչներումնշված գործողությունների տնողությունը նվազել է հաճա/նմակբայով արտահայտվածչափի պարագայի պատճառով: Եթե օտարվի այդ հաճա/ն մակբայը, միաժամանակությունը կլինի լիակատար: Նրա աշխույժի առջն սառցակույտէր հալվում, ն սոխակները, նրան մի աննման վարդ կարծելով, պար էին բռնում նրա շուրջը... ն այլն: Թե՛ լիակատար ն թե մասնակի միաժամանակությունը սովորաբար արտահայտվումէ բաղադրիչների բայ-ստորոգյալներիեղանակաժամանակային համաձայնությամբ: Ց 202. Տարաժամանակյահարաբերությունը, ինչպես միավորական կապակցությանմեջ, այնպես ն այստեղ բնորոշվում է նրանով, որ բաղադրիչներում արտահայտված գործողությունները, եղելությունները կատարվում են հաջորդաբար, մեկը մյուսից հետո` տարբեր ժամանակահատվածներում: Ժամանակային հաջորդականությունըչի ենթադրում բաղադրիչներից մեկում գործողությունը անցյալում, մյուսում` ներկայում, երրորդում` ապագայում կատարվելը: Գործողությունների` մեկը մյուսին հաջորդելը ունի տրամաբանականհիմք, որը թույլ է տալիս հաճախ միննույն եղանակաժամանակայինկիրառությունն ունեցող բայ-ստորոգյալներիարտահայտածիմաստայինկառուցվածքում դիտարկել գործողությունների ու եղելությունների հաջորդական շղթա: Հմմտ. Քայլերս իրենք իրենց շուռ եկան դեպի այն կողմը, ն ես, գրեթե դողալով ցանկությունից, արագ գնացի դեպի անտառի խորքը: (Վրթ. Փ), Մի քանի անգամ մատներս դիպան նրա լարերին, ն նրանց թույլ հնչյունները հիշեցրին ինձ այն նշանավոր առավոտը|, երբ Լնոնն առաջին անգամ նվագեց «Մադրիդի շրջմոլիկը») (ԱՇ): Եվ առավոտ եղավ նավասարդյան,ԵՎ վաղ առավոտն այդ նավասարդյան Իբրն վարդամատնմի քրմուհի Ոտաբոբիկ կանգնեցլեռան վրա, Եվ մատներիցնրա ու ոտքերից Վարդեր կաթկթեցին հող ու քարին (ՎԴ): Բերված օրինակներում բոլոր բաղադրիչների բայ-ստորոգյալները դրված են անխտիր միննույն անցյալ կատարյալ ժամանակաձնովն, սակայն, արտահայտումեն հաջորդաբար կատարվողգործողություններ:

Որոշ կառույցներում գործողությունների, եղելությունների միաժամանակությունը ն տարաժամանակությունըհանդես են գալիս կողք կողքի ն սերտորեն առնչվելով միմյանց հետ` կազմում մի կուռ ամբողջություն:

Հմմտ.

Մարթայի ձեռքերն արձակեցին, նա իսկապես որ հանգստացավ, ն շունչը տեղը եկավ (ՆԴ): Նախադասությունը բաղկացած է երեք բաղադրիչներից, որոնք պայմանականորեն կարելի է բաժանել երկու հատվածի: Երկրորդ ն երրորդ բաղադրիչները, կազմելով մեկ հատվածը, պահում են գործողությունների միաժամանակություն.Եա հանգստացավ,ն շունչը տեղը եկավ. ասել է թե՝ հանգստանալու համեմատ` շունչը տեղը եկավ: Առաջին բաղադրիչը, որ ներկայացնում է առաջին հատվածը, նշում է երկրորդ հատվածում արտահայտված գործողություններին նախորդած գործողություն. (նախ) Մարթայի ձեռքերն արձակեցին,(հետո) նա իսկապես որ հանգստացավ...ն այլն: Կապակցությունը՝ կարող է իրացվել նան ոչ մհայն..այլն, ոչ միայն...այլ նան զուգադիր շաղկապներով: Սրանք սովորաբարկազմում են փակ շարքեր: Այս կառույցները հատկանշվում են նրանով, որ երկրորդ բաղադրիչում նշված գործողությունը կամ եղելությունն Է, որ մղվում է առաջին գծի վրա. հեղինակը կամ խոսողը ասես կարնորում է հատկապեսերկրորդ բաղադրիչում նշվածը, որը դառնում է մտքի լարման գագաթնակետը: Հմմտ.

Ոչ միայն իշխանավորներնեն դրանում մեղավոր, այլն հայտնի չափով ձեր մեղքն ունեք հենց դուք` ընտրողներդ( որ ընտրել եք նրանց) (ԳԹ):

3. ՄԵԿՆԱԿԱՆ ԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

Տ 2034 Մեկնականկոչվում է այն կապակցությունը,որի բաղադրիչներից մեկը կամ մի քանիսը բացատրում կամ ճշգրտում են նախորդի կամ նախորդներիիմաստը: ունի ձեակազմականհետնյալ հատկանիշները: Կապակցությունըզոդվածական է: Որպես սպասարկու բառեր կիրառվում են մեկնականշաղկապները` այսինքն (թե), իմա, ասել է (թե), այն է ն շաղկապականորոշ բառակապակցություններ,որպիսիք են` այլ /նոսքով, մի խոսքով, ուրիշ խոսքով, այլ կերպ ասած, այսպես ասած ն այլն: Մեկնական հարաբերություն արտահայտող կապակցությունները սովորաբար ներկայացնում են երկբնեռ կառույցներ, որտեղ երկրորդ բնեռը յուրովի մեկնում է առաջինի իմաստը, որոշակիություն, ստուգություն մուծում նրա մեջ: Բնեռներից յուրաքանչյուրը կարող է կազմված լինել մեկական կամ մեկից ավելի բաղադրիչներից: Հիմք ունենալով կառույցի երկբնեռ հատկությունը` կարելի է ասել, որ այս նախադասություններընս ներկայացնումեն փակ շարքեր:

Շաղկապը կամ շաղկապականբառակապակցությունըդրվում է մեկնական հարաբերություն արտահայտողբաղադրիչիսկզբում, որին նախորդում է շարահյուսական որոշակի դադար, իսկ երկրորդ հատվածը արտաբերվում է նախազգուշական հնչերանգով` ձայնի տոնի որոշ բարձրացումով: Տ 204. Մեկնական կապակցությունըբնորոշվում է իմաստայինհետնկառուցվածքով: 1. Երկրորդ բաղադրիչը կարողէ կրկնել առաջինբաղադրիչիիմաստը, սակայն այլ արտահայտությամբ:Հմմտ. Երկար տատանումներիցհետո վերջապես, թեն չուզելով, ողջ ընտանիքով մեկնեց Մոսկվա, այսինքն մեկնեց նախկինԽորհրդային Միությանն այժմյան ՌուսաստանիՖեդերացիայիմայրաքաղաքը(ԳԹ): 2. Երկրորդ կամ մեկնող բաղադրիչը կարող է ներկայացնել առաջին բաղադրիչում առկա որնէ բառի, բառակապակցությանբացատրություն, ստուգաբանություն: Հմմտ. Ապրանքըեթե տիրոջը չգցի, այսինքն տիրոջ նման չլինի, գողանովիէ ՀԹ): ԼՏիեզերանավիազատ թռիչքի ժամանակ ինչպե՞սհամեմատել մարմինների զանգվածները,եթեյ օգտվում ենք լծակավոր կշեռքից, այսինքն կշեռք (ՖԽԺ): չենք օգտագործումզսպանակավոր Մեկնող բաղադրիչով ավելի մատչելի ու հասկանալի կերպով բացատրվածէ, թե ինչպես պետք է ընկալել նախորդբաղադրիչումասվածը: 3. Երկրորդ բաղադրիչը նեղացնում ն դրանով իսկ ավելի որոշակի է դարձնում մեկնվող հատվածի որնէ բառի, բառակապակցությանիմաստը, այլ կերպ ասած` ընդհանուրը դրսնորում է մասնավորով:Հմմտ. Որդիս դպրոցականտարիքից երազում էր ընդունվել գեղարվեստի ակադեմիա,ասել է թե` ուզում էր դառնալ գեղանկարիչ Գեղարվեստիակադեմիանընդգրկում է գեղեցիկ արվեստներիմի ամբողջ շարք, որի իմաստը նեղացված է, ավելի ճիշտ` ընդհանուրը մասնավորված է գեղանկարչի արվեստիմեջ: 4. Երկրորդ բաղադրիչը լուսաբանում է, մեկնաբանում նախորդի բովանդակությունը,խոսողի կամ հեղինակիտեսանկյունով` ավելի հստակ ու ստույգ ձենակերպում ասելիքը: Հմմտ. Իր ամբողջ կյանքում նա երբեք չի ճամփորդել ընտանիքով, այսինքն` միշտ մտածել է |, որ եթե պատահար է լինելու, թող միայն ինքը դառնա զոհը| (ՍՊ): (Պարտականությանու սիրո միջն Այդ ես եմ տնկված` Ուղեփակոցի գերանի նման...) Եվ որտեղ որ է, ես ինձ արմատիցինքս կպոկեմ, Այ/սինքն կելնեմ ու լուռ կգնամ հենց Օրենքի մոտ, Կասեմ.. (ՊՍ): Նույնը անել հորդորեցին հարուստ գյուղացիներին,այն է՝ իրենց ավելորդից մի-մի բան հատկացնենչուննոր գյուղացուն (Ա): Այսպիսով` երկրորդ բաղադրիչը ավելի ստույգ ու ճշգրիտ կերպով ներկայացնումէ մեկնվող հատվածիիմաստը, որը կարող է լինել տարտամ, անհասկանալի,բացատրությանկարոտ: յալ

Երկրորդ բաղադրիչը կարող է ո՛չ միայն մեկնել ու ճշտել նախորդ հատվածումասվածը, այլն կատարելիմաստայինհավելում: Հմմտ. Երնանում վաղը սպասվում է առանց տեղումների եղանակ` 3-5 աստիճան ջերմությամբ, ասել է թե` ջերմաստիճանընախորդ օրվա համեմատ կբարձրանա2-3 աստիճանով(Ռ): 6. Ինչպես նշվեց, բացի շաղկապներից,մեկնական կապակցությունը կարող է իրացվել նան շաղկապականմի քանի բառակապակցություններով` մի խոսքով, ուրիշ խոսքովն այլն: Հմմտ. Սպարտակըզինված էր շարքային գլադիատորի պես, այլ կերպ ասած` աջ ծեռքին եռաժանինէր, ձախով բռնել էր փոքրիկ վահանը (ՎԼ): 5.

Տ 205. Կապակցականդեր է կատարում նան ա/սպես ասած բառակապակցությունը, որ հաճախ հեղինակի հեգնական, քամահրական վերաբերմունքն է մուծում խոսքի մեջ: Հմմտ. ՀՀ ԳԱԱ իսկական անդամ է, բայց ի՞նչ է ստանում. այսպես ասած` նրա «մաքուր» աշխատավարծըհազիվ սպառողականզամբյուղն է լցնում, այն կլ ոչ թե համ ու դամով, այլ չոր հացով ու չորքանով |. չուզեցինք նման անկախությունըյ (ԳԹ): Ծանոթություն: Հայ քերականագիտությանմեջ միասնականկարծիք չկա այս կառույցներիվերաբերյալ: Ռրոշ լեզվաբաններդրանք համարում են բարդ ստորադասականնախադասություններ:Տե՛ս Ն. Պառնասյան,Ստորադասականկապակցությունը արդի հայերենի բարդ նախադասություններում,Եր., 1961, էջ 58, Մ Աբրահամյան,Ն. Պառնասյան,ի Օհանյան, Խ. Բադիկյան,Ժամանակակիցհայոց լեզու, հ. 3, Եր., 1976, էջ 647 ն հջ., Բ. Վերդյան Բարդ ստորադասականնախադասության շարահյուսություն, Եր., 1970, էջ 157, ն այլք: Խնդիրն այն է, որ նշյալ շաղկապներով ու շաղկապական բառերով կապակցված բաղադրիչների իմաստային կառուցվածքում որոշ չափով նկատելի է նան ստորադասական հարաբերություն` բացահայտչայինիմաստով: Սակայն դրանց իմաստային-տրամաբանականհարաբերության մեջ գերիշխողը համարժեքությունն Է, որով էլ հենց դրանք ներկայացնում են ավելի համադասական,քան ստորադասականկապակցություններ: Չենք կարող չնշել նան, որ վերջին շրջանի ռուս շարահյուսագիտության մեջ նույն մեկնական` 710 6Շ71Ե, 4 Այ46գոգ0 շաղկապներով կապակցվածկառույցները անվերապահորեն դիտարկվածեն որպես համադասականնախադասություններ`մեկնական հաՕՊԱԾԼԱՇՒՈՒՎրաբերությամբ` ՀԴ ԽՕՇՕՎԻԵՇԻԻԱԵՇ ոքծղոօշաՇԷՈՆՍԼ,Շ ՈՕՑՇՒՈՇԴԵԼԵՒՈԼ տես 1.4 հ, Ամճաճռաս,4.ԷԱ. Րաօռօ:, 4.8. Օսդսդոօջ, Ը.1. 1Է166Ե6096,Լ11134ք64Խ09,ՇՕ8քՇԽՇԷՆԵլը քօշօրեմ ՈւղՇքՅ1Մքէ Ելի43Երւ, հ/., 1988, էջ 609 ն հջ.:

4. ՄԱԿԱԲԵՐԱԿԱՆ ԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

մակարձրական

կոչվում է այն կապակցությունը,որի բաղադրիչներից նախորդումնշվում է մի գործողություն,որից իբրն հետնանք կամ հետնությունբխում է հաջորդ բաղադրիչում արտահայտվածգործողություՏ

նը:

Ունի իմաստակառուցվածքայինհետնյալ հատկանիշները:

1. Մակաբերական կապակցությունըներկայացնում է մալ շարքի կառույցներ: 2. Կապակցությունն իրացվում է առավելապես ն կամ ոչ շաղկապներով: Յ. Կազմված է լինում երկու բաղադրիչներից, որոնց միջն առկա է պատճառահետնանքայինհարաբերություն:Առաջին բաղադրիչում հայտնըվում է մի գործողություն կամ եղելություն, որը պատճառ է դառնում երկրորդ բաղադրիչումարտահայտվածգործողության կամ եղելության: Պատճառահետնանքայինհարաբերությունըերկբաղադրիչ նախադասություններում կարող է դրսնորվել թե՛ համադասությամբ, թե՛ ստորադասությամբ: Հմմտ. ա. շատ տոթ էր, ն մենք դուրս եկանք պատշգամբ`թարմ օդ Սենյակում շնչելու: բ. Քանի որ (որովհետե) սենյակում շատ տոթ էր, մենք դուրս եկանք պատշգամբ`թարմ օդ շնչելու: Պատճառահետնանքային հարաբերությունը առաջին նախադասութքյան մեջ դրսնորվել է համադասականկապակցությամբ,երկրորդում` ստորադասական:Երկու կառույցներում էլ առաջին եզրերը նշում են մի իրողություն կամ հանգամանք, պատճառ է դառնում երկրորդ եզրում ար-

գործողուշան: |"

տահայտված

Սակայն հիմք չկա երկու նախադասություններնէլ համարելու ստորադասական:Կառույցի` ա՛յս կամ ա՛յն տիպին պատկանելըկանխորոշվում է ոչ միայն բաղադրիչների իմաստային հարաբերությամբ,այլն ամենից առաջ` կապակցության միջոցներով: Առաջին դեպքում բաղադրիչները կապակցված են ն համադասականշաղկապով, ն կառույցը համադասականէ, երկրորդ դեպքում` քանի որ (որովհետե) շաղկապով, ն կառույցը ստորադասականէ: Տարբեր է նան երկու կառույցների արտաբերությանձայներանգը: Առաջին նախադասությունը արտաբերվում է համադասությանը հատուկ թվարկման բնույթի հնչերանգով, ուրեմն ն համադասական է, երկրորդը՝ նախազգուշականհնչերանգով, ուրեմն ն ստորադասականէ: ձ. Եվ շաղկապով կապակցվածպատճառահետնանքային հարաբերություններ արտահայտող նախադասություններըհարում են, մի կողմից` ա. միավորականկապակցություններին, մյուս կողմից` բ. հավելական: Ա. Մհիավորական կառույցներինհարում են այն նախադասությունները, որոնց թե՛ առաջին ն թե՛ երկրորդ եզրերում գործում են միննույն ենթակաները, այսինքն միննույն ենթակայիշուրջը միավորվածեն երկու կամ ավելի ստորոգյալներ: Հմմտ. Դու սովոր ես իմ մեջ տեսնելու մի փոքրիկ աղջնակ, ս զարմանում ես լ. երբ ես լրջորեն առարկումեմյ (ԱՉ): Բ. Չավելականկառույցներինհարում են այն նախադասությունները, որոնց բաղադրիչներիենթականերըտարբեր են, ն երկրորդ բաղադրիչի իմաստըյուրովի հավելում է առաջինբաղադրիչին:Հմմտ.

Հնարավոր չի եղել նրան չքմեղացնել, ն պատիժը ես եմ կրել (ՎՓ): Այս ն նման կառույցները, սակայն, ո՛չ միավորականեն, ոչ էլ հավելական, քանի որ նրանց բաղադրիչների միջն գերիշխում է պատճառահետնանքային հարաբերությունը: Սրանք մակաբերականկապակցություններ են: 5. Բաղադրիչների կապակցությունը կարող է իրացվել նան ուստի, ուստի ն, ուրեմն, ուրեմն ն, ապա ուրեմն շաղկապներով. այդ իսկ պատճառով, (ն) դրա համար, դրա համար էլ ե նման շաղկապական բառերով:

Հմմտ.

՛

Նրան վաղուց էին ճանաչում, ուստի ն ընդունեցին (ԴԴ): Դուք առայժըմ դեռ լսում եք, Ուստի նան ի՛նձ լսեցեք (Ու հանեցեք դիմակնե՛րըդ)(ՊՍ): Նա օգնում է իրավական մարմիններին` բացահայտելու այդ հանցավոր խմբի գործունեությունը, դրա համար էլ դատարանընրա նկատմամբ կայացնում է չափազանց մեղմ վճիռ (Ավանգ.): 6. Կապակցությունը կարող է արտահայտել նան հետնության հարաբերություն: Երկրորդ նախադասությունը«լինում է առաջինիհետնությունը, լինի մի եզրակացություն թե իրական հետնանք», իսկ առաջին նախադասությունը «պարունակում է երկրորդի հիմունքը, լինի տրամաբանական,իՀմմտ. րական կամ բարոյականհիմունք»՛": Նրա հանցանքը ինքս ստուգեցի անձամբ, դրա համար էլ կալանավորել հրամայեցի` չարին չարով կործանելու համար (Մ): Թագուհին գիտեր իր էրկան համառությունն ու անդրդվելի կամքը, ուստի չընդդիմախոսեց (ԵՕ): Մի ոտ չունեմ, ուստի ն ձեր երկուսի փոխարեներեքն ունեմ (ՊՍ): 7. Կապակցության երկու եզրերը սովորաբար ներկայացնում են երկկազմ պարզ նախադասություններ (տե՛ս վերի օրինակները): Սակայն բավականաչափ տարածում ունեն այն կառույցները, որոնց առաջին բաղադրիչը միակազմ նախադասություն է ն ներկայացնում է մի իրողություն, իրադրություն, բնության երնույթ, որից որպես հետնություն բխում է երկրորդ եզրում նշված գործողությունը: Հմմտ. Շարունակ անձրնում էր, այդ իսկ պատճառով փողոցները գրեթե դատարկվել էին: Արդեն լուսանում էր, ն մեր առջն հետզհետե գծագրվում էր Մասիսի վեհաշուք պատկերը` գագաթինքնած գեղեցկուհիով: |Անգլխարկ լավ է,| Սակայն անգլուխ անկարելի է, ուստի մենք |, որ միշտ գլուխ ենք դատում), Այսօր կդատենք նան մի գլխարկ (ՊՍ): 8. Մակաբերական հարաբերություն արտահայտող նախադասության առաջին եզրում կարող է լինել կամային-զգայականիմաստի բայ-ստորոգյալ, որ արտահայտում է ներգործություն, հրաման, հորդոր, կոչ, աղերսանք, հոգեկան տվայտանք ն այլն: Երկրորդ բաղադրիչում նշվում է այդ հրամանի,հորդորի, հոգեկանապրումի ն այլնի հետնանքը:Հմմտ. իր զորքերի առաջ ընկած, հորդորում էր մարտիկնեՎրամանատարը, րին, ն հոգնած ու ուժասպառ զորքը հլու-հնազանդ հետնում էր նրան (ՀՁ): Այդ լուրը պարզ երկնքում ճայթած ամպրոպի նման ցնցեց տանտիրուհուն, "

Մանուկ Աբեղյան,նշվ. աշխ.. էջ 664:

ն նա ուշաթափ ընկավ աղախնի թների մեջ ես շուռ կտամերկիրը (Արքիմեդ)ն այլն:

(ՍՊ): Տվե՛ք ինձ հենման կետ, ն

9. Կապակցությունըհազվադեպկարող է իրացվել նան շառահարությամբ. Հմմտ. Աշխարհին ուղղված մի բացիկ եմ ես, Մի՛ ծրարեք ինձ ն մի՛ սոսնձեք (ՊՍ): Բայց այստեղ արդեն դժվար է որոշել, թե կապակցությունըինչպիսի՛ն է` համադասակա՞ն,թե՞ ստորադասական: Այն կարելի է տարբերակել միայն հնչերանգով:

Տ 207. Ինչպես նշվեց վերը, մակաբերականհարաբերություն արտահայտող կառույցները ներկայացնում են փակ շարքեր` կազմված երկու բնեռներից,որոնցից առաջինումնշվում են որնէ գործողության, եղելության պատճառը, հիմունքը կամ տրամաբանականհիմքը, երկրորդում` հետնանքը, հետնությունը, եզրակացությունը ն այլն: Սակայն քիչ չեն նան այն բարդ համադասականնախադասությունները,որոնք կազմված են երեք ն ավելի բաղադրիչներից:Այս պարագայում, միննույնն է, առկա է տիպաբանական նույն կառույցը, միայն թե երկու հակադիր մասերից մեկը կամ մյուսը կամ երկուսն էլ ունենում են երկուական կամ ավելի եզրեր: Այսպիսով՝ պատճառը, հիմունքը` մի կողմից, հետնանքը կամ հետնությունը` մյուս կողմից, առանձին-առանձինկազմվածեն լինում մեկից ավելի բաղադրիչներից, թեն փակ շարքի հատկությունըպահպանվումէ: Հմմտ. Ա. Առաջինբնեռը` երկբաղադրիչ.Քաղաքից նամակներ եկան, օտար ն անսովոր խոսքեր եկան հեռու քաղաքներից` զինվորների հետ, ն գյուղը կերպարանքըփոխեց (ԱԲ): Շրջանը նեղ ընկերականչէր, լայն հասարակական էր, ուստի ն այստեղ հնչած ամեն մի արտահայտություն շուտով մեծ արձագանքէր գտնում քաղաքում (ԱՇ): Բ. Երկրորդբնեռը` երկբաղադրիչ.Աշխարհըցուրտ է, ուստի ն պետք է փակել դռները աշխարհի դեմ, պետք է ամուր փակել բոլոր դարպասները (ՎԹ): Գ. Երկու բնեռներն էլ` երկբաղադրիչ.Կանչում է կրկին, կանչում անդադար էն չքնաղ երկրի կարոտը անքուն, Ու թներն ահա փռած տիրաբար` թռչում է հոգիս, թռչում դեպի տուն (1Թ): (Բայց հիշի՛ր, որ) սկսվել` բնավ չի նշանակում փոխել հավատ, Ինչպես նան ուրացում չէ մոռացումը, Ուստի ն մեր անջատումնէլ վերջնականչէ, այլ անցողիկ (ՊՍ) ն այլն:

5. ՄԱՄՆԱԿԱՆ ԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

Տ 208: Մասնական կոչվում է այն կապակցությունը,որտեղ առաջին, երկրորդ ն-հաջորդ բաղադրիչները արտահայտում են մեկ ընդհանուր մտքի առանձնացվածմասերը,որոնք ն ամբողջացնումեն նախադասությունը:

Ունի իմաստակառուցվածքայինհետնյալ հատկանիշները: Բարդ համադասական նախադասությանմի տարատեսակնեն կազմում սրանք ն իրենց իմաստային հատկությամբ հարում են հավելական կապակցությանը: Այստեղ նս երկրորդ ն հաջորդբաղադրիչները մտային հավելումներ են կատարում նախորդումկամ նախորդներում ասվածին: Ունեն, սակայն, թե՛ կառուցվածքային, թե՛ իմաստային էական տարբերություններ: 1. Բովանդակելով մեկ ընդհանուր միտք` առանձին-առանձին կամ մաս առ մաս ընդգծում են այդ միտքը կազմող բաղադրիչներիցյուրաքանչյուրը:

2. Բաղադրիչներում ներկայացվում է երնույթների, իրողությունների հաջորդականություն, որ արտահայտվում է ենթակայի կամ նրան վերագրվող հատկանշի կամ թե՛ ենթակայի ն թե՛ նրան վերագրվող հատկանշի հաջորդականփոփոխություններով, հերթագայություններով: 3. Ի տարբերություն համադասական այլ կապակցությունների,այստեղ բաղադրիչներիբայ-ստորոգյալների նշած գործողությունները իրենց ժամանակայինհատկությամբ գերազանցապեսնույնական են: Գործողությունները, եղելությունները ճնշող մասով կատարվում են միաժամանակ՝ ստեղծելովհամաժամանակյահարաբերություն: 4. Կազմում են առավելապեսբաց շարքեր: 5. Ունեն կապակցությանխիստ յուրահատուկ եղանակ: Բաղադրիչները սովորաբար չեն կապակցվումշաղկապներով կամ շաղկապականբառե-

րով: Նման դեր են կատարում հատկապես որոշ դերանուններ, որպիսիք են`

մեկը.. մեկը, մինը.մինը, մեկը (մինը)..մյուսը, որը..որը, ոմանք..ոմանք, սա..նա, թվականներ` առաջինը...երկրորդը...երրորդը,փոխանվանաբար կիրառված մակբայներ`շատը... քիչը ն այլն: Հմմտ. Մեկը ոսկի գրիչ առավ, մյուսը` քնար թանկագին, Որը հայտնի երգիչ դարձավ, Որը՝ ճարտար վիպասան(ՀԹ): Նկատելի է, որ մասնականկապակցություն կազմող բոլոր բաղադրիչները սկսվում են մեկը..մյուսը, որը...որըԱնման կապակցականկաղապարներով: Նշված օրինակում ոռը դերանունը կրկնված է նան երկրորդ բաղադրիչում` ստեղծելով յուրահատուկ կապակցություն` եզրերի կառուցվածքային համանման ու ներդաշնակ արտահայտությամբ:Ռրպես կրկնադիր կարող է կիրառվել նան մեկը (մինը) դերանունը. Հմմտ. Մեկն` ի պապանց պարոնորդի, Մեկն ի հարանցմուրող լինի, Մեկին՝ հազարձի ու ջորի, Մեկին` ո՛չ ուլ մի, ո՛չ մի մաքի (Ֆրիկ): Մասնական հարաբերություն արտահայտողբաղադրիչներիցվերջինը կարող է ունենալ ընդհանրացնող,ամփոփող նշանակություն` կապակցվելով` թոլոր(ը), ամբողջ(ը), ամենքը որոշյալ դերանուններից մեկնումեկով: Վմմտ.

Նաե

Մեկն ընծա է նրան նրա ծնունդն ամեն տարի (ՅՍ):

երգ է ձոնում, ԱմբողջԳյուղն է տոնում

8 209. Մասնականկապակցությունըկարողէ կազմել ավելի ծավալուն մի բարդ նախադասությանմեկ եզրը: Հմմտ. Ու դուրս քաշեցին զոռով երկուսին` Մինը` մեր Սարոն, իսկ մյուսն` Անուշի անդրանիկեղբայր գառնարածՄոսին (ՀԹ): Հատկանշական է, որ բաղադրյալ ստորոգյալների հանգույցը այս ն նման կառույցներում ազատորեն կարող է զեղչվել (տես Ֆրիկի ն Հ. Թումանյանիբնագրային օրինակները): Որոշ դեպքերում բաղադրիչներիկապակցությունը հավելյալ կերպով կարող է իրացվել հսկ հակադրականշաղկապով, որը, սակայն, կառույցին հաղորդումէ ներհակականբնույթ: Տե՛ս վերի օրինակներիցմեկը, այլն՝ Ի՛նչ փույթ մեկը իր ծնունդը գետից առել, Իսկ մյուսը` մեր Սնանի պաղ կոհակն է կրակ դառել (ՊՍ): Ինչպես դժվար չէ նկատել,հսկ շաղկապը մասնականհարաբերության մեջ մուծել է հակադրությաներանգ: Այլ օրինակներ. Ոմանք կալանավորված էին, ոմանք փախչում էին (Ր): Շատը գնաց, քիչը մնաց (Ժող.): ԼԱռանցուսադիրներիննայելու էլ, միայն համազգեստներից կարելի էր որոշել, որ) առաջինըմի գեներալ էր, երկրորդը` գնդապետ, երրորդը`գեներալի թիկնապահը|, որ կանգնածէր մեկուսի) (ԲՀ) ն այլն:

6. ԲԱՂԴԱՏԱԿԱՆ ԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

ԳԲաղդատական

Տ 210 կոչվում է այն կապակցությունը,որի բաղադհ են աբերակցում րիչները գործողության,եղելության ձնի, որակի, չափ ու քանակի կամ նման այլ մի հատկանշիհամեմատությանհիմքի վրա: Ունի իմաստակառուցվածքային հետնյալ հատկանիշները: 1. Ձնի, չափի ու քանակի հարաբերություններըբարդ նախադասություններում դրսնորվում են առավելապես ստորադասականկապակցությամբ` ձեի կամ չափի պարագա կախյալ նախադասություններիմիջոցով: Վմմտ.

Ա. Ձնի պարագա. Իսկ խորքում՝կապույտ մշուշի մեջ, երենում էր հազիվ նշմարելի զույգ Արարատը,ինչպես նոյեմբերյանպարզ գիշերներին երնում է գյուղի կտուրներից(ԱԲ): Բ. Չափի պարագա. Եվ կլինի երգը այնքան բարձրահուն ու բարձրախոհ, Ռրքանլինի դաշինքն այդ խոր միաձույլ ու միասիրտ(ԵՉ): Սակայն կան նան այնպիսի կառույցներ, որոնց բաղադրիչները իրենց այս կամ այն հատկությամբ,բայ-ստորոգյալիարտահայտած գործողությամբ, եղելությամբ, գործողության կամ եղելության որնէ հատկանշով հարաբերակցումեն համեմատությանհիմքով ն ներկայացնումո՛չ թե ստորադասական, այլ համադասականկապակցություն:

ցույզ

տվող «Կապակցությունը լինում է մի որակ կամ չափ ու քանակ ցուցականով,ինչպես այսպես,նույնպես,նույնքան, նույնչափ ն այլն 3. Սրանք այնքան էլ մեծ տարածում չունեն, առավելապես հանդիպում են գեղարվեստականխոսքում: 2. Այս կապակցությունը է փակ շարք: Կազմված էլիճերկայացնում կում երկու բնեռներից, որոնցից առաջինումհայտնվում է որնէ գործողություն, եղելություն, իրողություն, որոնց հետ յուրուլի զուգահեռ է անցկացվում երկրորդ բնեռում ասվածի միջոցով: Հմմտ. Նա չափազանց շատ էր սիրում երեխաներին, այնչափ էլ երեխաներն էին սիրում նրան: Անձրնին փոխանակումէ փայլուն արնը, ցրտին` տաքությունը, այսպես մարդու կյանքի մեջ իրար հաջորդում են լացն ու ծիծաղը, երկյուղն ու հույսը (ՄԱ): Բնեռներիցմեկը կամ մյուսը, երբեմն երկուսը միաժամանակկարող են կազմված լինել երկու կամ ավելի բաղադրիչներից արտահայտված այլնայլ համադասականկապակցություններով:Հմմտ. վերի օրինակներից երկրորդը, որտեղ երկու եզրերն էլ բարդ նախադասություններեն: Այլ օրինակներ. «Հարազատ» եմ ասում ն այնուհետն լռում. Սիրող սիրտն է այդպես խոսքը շուտ սպառում (ՊՍ): Գանգուր բաղեղն է աճել վերստին, Փարվել չափարինծաղկածձեր այգու, Կարոտնէ այդպեսփարվելիմ սրտին(ն.տ.): Բերված երկու օրինակներում էլ համեմատվողեզրերի առաջին բնեռը երկբաղադրիչէ, երկրորդ բնեռը` միաբաղադրիչ: 3. Կապակցությունը, թեն հազվադեպ բայց կարող է իրացվել նան առանց հիշյալ կապակցականբառերի` շարահարությամբ:Հմմտ. Ասեղներ են հոսում ամեն ջրհորդանից, Ասեղներիհոսք է ն իմ ներսում (ՊՍ): ԼՀո՛ արա, եզո՛ ջան, հորվե՛լ).. Ծարա՞վ ես, ես է՛լ եմ ծարավել, Դադրա՞ծ ես, ես՝ քեզնի՛ց առավել, Ինձ էլ է արնը խորովել.Հորու|ե՛լ (ն.տ.): Բաղադրիչներիիմաստներիհարակցումը համեմատությանհիմունքով ակնհայտէ, թեն չկա կապակցողորնէ բառ: 4. Նախադասությունըարտաբերվում է հավելական կապակցությանը հատուկ հնչերանգով. ձայներանգըառաջին բաղադրիչի (կամ բնեռի) վերջում փոքր-ինչ իջնում է, գոյանում է շարահյուսականփոքրիկ դադար, երկրորդ բաղադրիչի(կամ բնեռի)` տրամաբանականշեշտի տակ գտնվող բառի վրա հասնում իր բարձրակետին ն ապա հետզհետեիջնելով` ավարտունություն տալիս ամբողջ կառույցին: Կրկին գոյանում է շարահյուսական դադար` նախորդից ավելի մեծ տնողությամբ: Սա էլ հենց ազդարարում է նախադասության ավարտը: ,

».

ՄանուկԱբեղյան,նշվ. աշխ., էջ 662:

Բ. ՆԵՐՀԱԿԱԿԱՆ ԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

Տ 21 12Ներհակականկոչվում է այն կապակցությունը,որի բաղադրիչները իրենց ներքին տրամաբանությամբու իմաստներովհակադրվում են իրար կամ բացառում են միմյանց: Ներհակական բարդ համադասական նախադասությունները լինում են` 7. Ժխտական,2. տրոհական, 3. հակադրական,4. սահմանափակման, 5. պայմանահակադրական:

1. ԺԽՏԱԿԱՆ

ԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

Տ 212. Ժխտականկոչվում է այն կապակցությունը,որի բաղադրիչներից մեկում ժխտվում է այն, ինչ որ հաստատվումէ մյուսում: Ունի իմաստակառուցվածքայինհետնյալ հատկանիշները: Այս բարդ նախադասություններըերկբնեռ են ն կազմում են փակ շարք: Կապակցվումեն Դշ թե...այլ, այլ ոչ թե, ն ոչ թե, այլ (ընդհակառակն) շաղկապներով: Ժխտական ներհակություն արտահայտող համադասական կապակցությունների բաղադրիչներից մեկում` առաջինում կամ երկրորդում, ժխտվում է կա՛մ ենթական, կա՛մ սրան վերագրվողհատկանիշը, կամ հատկանշի հատկանիշը, եթե կա, կամ բոլորը միասին, մյուսում հաստատվում է այն ամենը, ինչ ժխտվելէ կից բաղադրիչում: ժխտումը ն նրան համապատասխանողհաստատումը կարող են լինել` ա. (հակատարն բ. մասնակի. Ա. (հակատար ժխտում արտահայտողկառույցները խիստ սակավ են: Այս կարգի նախադասության բաղադրիչներից մեկում ըստ էության (անշուշտ, եթե նախադասութժխտվում են թե՛ ենթական, թե՛ ստորոգյալը յունը երկկազմ է), թե՛ լրացումները, եթե կան, իսկ կից բաղադրիչում հասուրիշ լրացումներ, եթե տատվում են ուրիշ ենթակա, ուրիշ ստորոգյալ, կան: Հմմտ. Ոչ թե ես եմ անհույս հոռետես դարձել, այլ աշխարհն է հիմնովին գլխիվայր շրջվել: Առաջինբաղադրիչը` ես եմ անհույս հոռետես դարձել,ժխտվում է հիմնովին, այսինքն` թե՛ ենթական (ես), թե՛ նրան վերագրված հատկանիշը (հոռետես եմ դարձել) թե հատկանշի հատկանիշը (անհույս) Երկրորդ բաղադրիչում աշխատում է նոր ենթակա (աշխարհը),սրան վերագրվածէ նոր հատկպնիշ (շրջվել է), որն էլ ունի իր հատկանիշները(հիմնովին, գլխիվայր) ժխտման հարաբերությամբբնութագրվողբաղադրիչները կապակցվումեն ոչ թե...այլ զուգադիր ն այլ, այլ ոչ թե, ն ոչ թե մենադիր շաղկապներով: Ըստ որում` շաղկապներըունեն իրենց կայուն ու անփոփոխ տեղը: /)չ թե-ն դրվում է լիակատարժխտում արտահայտողբաղադրի-

Աա

չի հենց սկզբում, զուգադիր այդ շաղկապի երկրորդ եզրը` այլ-ը, ինչպես նան մենադիր այլ, այլ ոչ թե, ն ոչ թե շաղկապները`երկրորդ սկզբում: Մենադիրշաղկապովօրինակ. Իրար գլխով տալով հին ու նոր բաներ, իրար հիշեցնելով հին ու նոր պարտքեր` ոչ մեկը մյուսին չէր լսում, այլ ամեն մեկը փորձում էր ավելի բարձրգոռալով՝ խեղդել հարնանիձայնը (ՍԶ): Այլ շաղկապով կապակցվելու դեպքում առաջին բաղադրիչիբայ-ստորոգյալը կամ հանգույցը արտահայտվում է ժխտական խոնարհմամբ,երկրորդինը` դրական:Տե՛ս վերի օրինակը, այլն՝ Եվ դու չես ասում, ո՛չ էլ դուք, այլ ե՛ս, Ես` Սիս-Մասիսըս,Այդ ես եմ ասում Անդադար-անդուլ-անվե՛րջ զնգացող իմ անքուն զանգով (ՊՍ): Ռչ թե...այլ զուգադիր շաղկապով կապակցվելիսառաջին բաղադրիչը իր լրիվ ծավալով ժխտվում է շաղկապի սկզբնամասով`Դչ թե-ով: Հմմտ. Ոչ թե լեռնականներիկորովի երգն էր նվագում, այլ այս անգամ հնչում էր հովվական պարզ մի երգ (ԱԲ): Ռչ թե մենադիր շաղկապը կարող է դրվել նան երկրորդ բաղադրիչի «Ժխտականկապակցությունը կարող է շուռ տված սկզբում: ձնով լինել» : Նման կառույցում ժխտվում է երկրորդ բաղադրիչի բովան-

բաղադրիչ

Այդեպքում

դակությունը: Հմմտ.

Անկախությունը սկուտեղի վրա մատուցեցինմեզ, դչ թե մենք պայքարով, առավել նս արյանգնով նվաճեցինքայն (ԳԹ): Երկրորդբաղադրիչիիմաստը կարող է ժխտվել նան այլ Դչ թե, ն ոչ թե շաղկապներիմիջոցով: Հմմտ. Դու ես հոգուդ դռները իմ դեմ ամուր փակել, ն ռչ թե ես եմ քեզնից հրաժարվել: Բ. Ժխտականհակադրությամբբնորոշվող բարդ նախադասություններում, սակայն, ավելի մեծ հաճախականություն ունի մասնակիժխտումը: են Այս կարգի նախադասություններիհակադիր եզրերը ունենում միննույն ենթական ն տարբերստորոգյալներ: Ժխտումըվերաբերում է ստորոգյալին: Ստորոգյալը կարող է ունենալ լրացումներ, կարող է նան չունենալ: Ըստ այդմ՝ ա) Ժխտվում է միայն ստորոգյալը, բայց ո՛չ լրացումները: Հմմտ. Եվ հիմա արդեն նա գանձ չհ հատում, Այլ գրավումէ Չի կտրում ձեռ(ՊՍ): քեր, այլ արծումընդմիշտ Այս բարդ նախադասությունըկազմված է երկու ներդաշնակմասերից, որոնցից յուրաքանչյուրում առկա է ժխտականկապակցություն:Առաջինում ժխտվում է հատել բայով արտահայտվածգործողությունը (չհ հատում), հաստատվումգոավել-ը (գրավում էէ Չեն ժխտվածչհ հատում ստորոգյալի լրացումները ն ենթական` Եվ արդեն հիմա նա գանձ (չի հատում): Չժխտված այս բոլոր անդամները` իրենց լրիվ ծավալով, վերաբերում են կից բաղադրիչներում առկա ստորոգյալին (գրավում է), ինչպես` Եվ հիմա արդեն նա գանձ է գրավում: ճիշտ այդպես նան ձեռքը խնդիրը, որ առաջին Մանուկ Աբեղյան,նշվ. աշխ. էջ 666:

բաղադրիչի ստորոգյալի լրացումն է (չի կտրում ձեռքեր), հատկացվում է երկրորդ բաղադրիչի ստորոգյալին (այլ վարծումէ ձեռքեր): Հմմտ. նան՝ Պայծառ լույսի շողերը, անցնելով ամպի մշուշի միջով, ծովի մակերնույթը չէին լուսավորում, այլ սքողում էին մի նուրբ շղարշով (ԱՇ): բ) ժխտվում է միայն ստորոգյալը` իր լրացումներով, այսինքն` առաջին բաղադրիչից ըստ էության մնում է միայն ենթական(իր լրացումներով, եթե կան): Հմմտ. (Յայ իշխանը մտավ օտար, Զարդապարար,շքեղ մի բանտ.) Չը ընկճվեց, ինչպես մռայլ կախվածմի ամպ, Այլ աչքերի հուրը ամուր հառեց գալիք վաղվա լույսին (ԿԶ): Մենք էլ ազատվենքմեր ոխ ու քենի ցածր զգացումից, Որ) դրանով իսկ չնսեմանանքանգամ մեր ներսում, Այլ մնանք մեր վեհ հպարտության հետ (ՊՍ): Երկու օրինակներում էլ ժխտվածեն առաջին բաղադրիչների ստորոգյալները` իրենց բոլոր լրացումներով: Մասնակի ժխտական հարաբերությունը առավելապես հանդիպում է այն նախադասություններում,որոնց առաջին բաղադրիչի ստորոգյալը բաղադրյալ

է: Հմմտ.

Մենք այլես մեր ընթրիքիտերը այլ կրակ մուրացողներ (ԱՎ): չէինք, Այս ն նման կառույցներումսովորաբարզեղչվում է երկրորդ բաղադրիչի ստորոգելիականհանգույցը, ե առաջինբաղադրիչի դիմավոր բայ-հանգույցը սկսում է վերաբերել նան երկրորդին: Ըստ որում` թեն առաջին բաղադրիչի հանգույցը արտահայտված է լինում ժխտական խոնարհմամբ, սակայն երկրորդում այն ընկալվում է դրական խոնարհմամբ, որով ն ստեղծվում է ժխտականն հաստատականհարաբերությունը: Հմմտ. (Նրա հայացքում կար պաղ անտարբերություն,|կարծես սյունի վրայից նայողը Անդոն չէր, այլ անմարմին մի խրտվիլակ (ԱԲ): Շրջանը նեղ ընկերական չէր, այլ հասարակական (ԱՇ), այսինքն` |լսյունիվրայից նայողը| խրտվիլակէր, շրջանը) հասարակականէր: Առաջինբաղադրիչում կիրառվողոչ թե շաղկապը կարողէ նան տեղաշարժվել: Այդ դեպքում ժխտումը սահմանափակվումէ այդ շաղկապի գրաված դիրքով: Ժխտվում են այդ շաղկապինանմիջապեսհաջորդողմիավորները: Հմմտ. Քշողը ոչ թե հայրս է, այլ մեր հարնանիտղա Ալեքը (ՍՁ): Շաղկապը իր ենթադրվող տեղում` նախադասության սկզբում, զետեղելու դեպքում կստացվերբոլորովին այլ կառույց` /չ թե քշողն է հայրս, այլ մեր հարնանի տղա Ալեքը. նախկին իմաստը աղճատված է (մեր հարնանի տղա Ալեքն է հայրս): Նման աղճատումից խուսափելու համար պետք է բառերի վերադասավորումկատարվեր առաջին բաղադրիչում (Ոչ թե հայրս է Քշողը... ն այլն): Ժխտումըկարողէ վերաբերելենթակային:Հմմտ. Ոչ թե ծս եմ մեղավոր, այլ ճա: Այս կառույցը առաջինը նկատել ենք ոչ թե մենք, այլ Մ. Աբեղյանը.Երկու նախադասություններումէլ ժխտված են առաջինբաղադրիչներիենթակաները:

Ժխտումըկարող է վերաբերել նան լրացումներին: Հմմտ. Ոչ թե արտաքին ժպիտով (որ ամեն մարդ կարող է ունենալ), այլ ճերքին ժպիտով պետք է ընդունել մարդկանց(ԱԻ): Ծանր կանգնած ես այն մեծ նժարին, Որ|ծանր է կշռում ո՛չ թե արկերով,ո՛չ թե ավերման (/քով կատաղի, ո՛չ թե մայրերի արցունքով աղի, Այլ երջանկությանմշտական հրով (ՊՍ): Առաջին նախադասությանմեջ ժխտված է որոշիչը (ոչ թե առտաքին երկրորդում` միջոցի խնդիրները(ոչ թե արկերով, ոչ թե կրքովն

ԱՐՑ այլն):

Այս ն նման կառուցվածքն ունեցող նախադասություններըդադարում լինելուց ն վերածվում բազմակի անդամներով պարզ նախադասությունների: Ժխտականհարաբերություն արտահայտողնախադասության թե՛ առաջին բաղադրիչը, թե՛ երկրորդը, թե՛ երկուսը միասինկարող են, առանձին վերցրած, ունենալ բարդ կազմություններ, այսինքն՝ բարդացվածլինել հա-, մադաս կամ ստորադաս այլ բաղադրիչներով:Հմմտ. ա) Առաջինեզրը՝բարդացված. Որդեսեր ն հասկացող մայրը, ոռքան էլ առողջ ոտքեր ունենա, յուր հետնից քարշ չի տալ մանուկին, այլ ընդհակառակն,կհարմարեցնիյուր քայլերը տղայի դողդոջուն քայլիկներին (Մ): բ) ծոկրորդեզրը՝բարդացված. Նրանք աստղեր չեն, այլ դեղին ու սպիտակգառնուկներ, որոնք, ձիերից խրտնած, փախչում են, ն զրնգում են նրանց պղնձյա զանգակները են բարդ

(ԱԲ):

՝

դ) Երկու եզրերըբարդացվաժ. Եվ այդ ո՛չ թե նրա համար էր, որ հմ նյութականուժը չէր բավում` ամբողջ շինությունը ավարտելու, այլ նրա համար|էր),ռռպեսզինրանք հասարակականգործի համար զոհաբերությունանելը սովորեին(Մ):

2. ՏՐՈՀԱԿԱՆ

ԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

Տ 2134 Տոոհական կոչվում է այն կապակցությունը,որի բաղադրիչներում արտ յտված գործողություններից,եղելություններից, երնույթներից միայն մեկն է համապատասխանումիրականությանը, մյուսը կամ մյուսները անիրականեն: Ունի իմաստակառուցվածքային հետնյալ հատկանիշները: 1. Բաղադրիչների իմաստայինհարաբերությամբտրոհական կապակցությունը հարում է ժխտականկապակցությանը:Այս հարաբերակցությունը դրսնորվում է նրանով, որ երկու կառույցներում էլ բաղադրիչները փոխադարձաբարժխտում են միմյանց: Այս օրինաչափությունըերկուսի համար էլ ընդհանուրէ: Սակայն առկա են թե՛ իմաստային,թե՛ ձեակազմական որոշակի տարբերություններ:

Ժխտական ն տրոհական կապակցությունների իմաստային տարբերությունն այն է, որ առաջին կառույցում ժխտումը ն հաստատումը հստակ են. պարզորոշ երնում է, թե ո՛ր բաղադրիչում կա ժխտում, որո՛ւմ` հաստատում: Երկրորդ` տրոհական կապակցությանմեջ հստակ ու պարզորոշ է միայն այն, որ հարակցված բաղադրիչներիցմիայն մեկում է հաստատվում մի գործողություն, եղելություն, մյուսում կամ մյուսներում առկա է ժխտում: Բայց թե ո՛ր բաղադրիչում է ժխտումը,որո՛ւմ` հաստատումը,սա անհայտ է: Այլ կերպ ասած` առկա է «ամ..յամ»-ի հարաբերություն: Հմմտ. ա) Շախմատըո՛չ թե մարզաձն է, այլ արվեստ (է): Վստակորենտարբերակված են ժխտում ն հաստատում արտահայտողբաղադրիչները: բ) Շախմատը կա՛մ մարզաձն է, կա՛մ արվեստ (է): Բնավ պարզ չէ, թե որտե՛ղ է ժխտումը, որտե՛ղ` հաստատումը, որն է իրական, որը` անիրական: Իրական է միայն այն, որ բաղադրիչներից մեկում ասվածը անիրական է: 2. Ժխտական ն տրոհական կապակցությունների ձնակազմական տարբերությունըայն Է, որ առաջինկառույցում կապակցությունըիրացվում է ժխտական շաղկապով (տես 8 212), երկրորդում` տրոհական (տե՛ս ստորն): Այսպիսով` տրոհական կապակցությունըբնութագրվումէ նրանով, որ գործողություններից, եղեհարակցվածբաղադրիչներումարտահայտված լություններից, երնույթներիցմիայն մեկն է իրական, ն այդ մեկի իրական լինելը բացառում է մյուս բաղադրիչում կամ բաղադրիչներում նշված գործողության ն այլնի իրական լինելը ե ընդհակառակը:Ըստ էության` առկա են գործողություններ, եղելություններ ն սրանցհատկանիշները,որոնք փոխադարձաբարբացառում են իրար: 3. Տրոհական կապակցությունըիրացվում է (ամ, կամ թե, ն կամ, կամ թե չէ, թե մենադիր, (ամ..կամ, ոչ այն է..ոչ այն է (թե) կրկնադիրշաղկապներով, մերթ...մերթ,երբեմն..երբեմնմակբայներով: Այս կապակցությունը կարող է ունենալ թե փակ ն թե բաց շարքեր: Ըստ որում` շարքերի տեսակըպայմանավորվածէ, մի կողմից` հաղորդվող նյութի բովանդակությամբ,մյուս կողմից` շաղկապների բնույթով: Կամ, կամ թե, կամ թե չէ, ոչ այն է..ոչ այն է, թեշաղկապներըգոյացնում են փակ շարն' բաց, ն փակ շարքեր: քեր. կրկնադիր մամ..կամ շաղկապը` Վմմտ. (ամ, ն կամ մենադիր շաղկապներովփակ շարք. Նրանք ի լուր ամենքի պետք է հայտնեն ճշմարտությունը կամ հեռանան առհավետ (ԳԹ): (Նա զավակն է նրա, այն խեղճ հայի որդին,| Որին աա իր անկողնում Եվ (ամ խաչեցին սեփական իր տան պատին (ՊՍ): եակ շարք կարող է կազմվել նան կրկնադիր կամ..կամ շաղկապով, թե իրար հակադրվումեն ն իրար բացառում սոսկ երկու գործողություններ, եղելություններ: Այս դեպքում թե՛ առաջին, թե երկրորդ բաղադրիչները որով ընդգծվում է ժխտական հարաբերություսկսվում են //ամ շաղկապով, նը բարդության երկու եզրերում: -

ԼլԵրկընտրանքըտարօրինակ թվաց Ավուն): Կամ քսան ռուբլի տուգանք` անտառից փայտ գողանալու համար, (ամ էլ Մթնաձորի մի արջ սպանել (ԱԲ): /Թե շաղկապը կապակցում է առավելապես ուղղակի կամ անուղղակի հարցում արտահայտող բաղադրիչներ` տրոհական ժխտմամբ: Երկու դեպքում էլ հարցումը ունի վարկածային (հիպոթետիկ կամ հիպոթեզային) բնույթ, որով ընդգծվում է կից բաղադրիչներումնշված գործողություններից, եղելություններից որը իրական, ո՛րը անիրական լինելու անորոշությունը: Հմմտ. ա) Անուղղակիհարցում. (Լույս հայացքի խորքում անհուն` վառվածսիրո կրակն անշեջ, Եվ ո՞վ կասի՞)կրա՞կնէ շատ, թե՞ սրբությունն իր անարատ(ՀԹ): (ՈՒ չիմացավ) գինո՞ւց էր, Քե՞հնձանն էր տաք (ԱԲ): |Ուչեմ իմանում) փրկե՞լենք իրար, /Թե՞ ամեն ինչից զրկել ենք իրար (ՀՍ): բ) Ուղղակի հարցում. Մարդկանց աղմո՞ւկ էր, թե՞ փողոցներով անցնում էին բեռնած ֆուրգոններ (ԱԲ): Քնա՞ծ է, թե՞ մտքերի մեջ է խորասուզված (ՀՍ): Լա՞ց լինես, թե՞ ծիծաղես նման դժբախտությանվրա (ՄԽ): Սակավ կիրառությունունի թե շաղկապով տրոհականկապակցությունը` առանց հարցման:Այսպիսինախադասություններումսովորաբարդըրսնորվում է երկընտրանքիվերաբերությունզուգորդությանեզրերում առկա գործողությունների, եղելությունների հանդեպ: Երկընտրանքային ժխտական հարաբերությամբկապակցվածբաղադրիչներըառավելապեսհանդես են գալիս որպես բազմաբաղադրիչնախադասությանեզրեր: Հմմտ. Պողոս Պետրոսյանին կընտրեն նախագահ, թե նախագահ կընտրվի Պետրոս Պողոսյանը, որնէ նշանակություն չունի. միայն թե ազնվորեն ծառայի երկրին (Ռ): Կամ..կամկրկնադիրշաղկապը կարող է կապակցել նան բաց շարքեր կազմող կառույցների բաղադրիչներ: Կամ շաղկապը կրկնվում է յուրաքանչյուր հատվածի կա՛մ սկզբում, կամ նախադասության`տրամաբանական շեշտը կրող անդամիցառաջ: Հմմտ. Կամ հակառակորդըհոգնում էր, կամ նրանբաց թողնում` չունչ քաշելու, կամ բարի մարդիկ ազատում էին Ասոյին նրա փայտի հարվածներից (ՆԶ): Երկվության, անորոշության իմաստ է արտահայտում նան ռչ այն է (թե)...ոչ այնէ (թե) կրկնադիրշաղկապը: Հմմտ. (Թաց ու խոնավ եղանակ էլ. ոչ այն է` անձրն է գալիս, ոչ այն է՝ ձյուն |է գալիս): Կերպարանքընրա ռչ այն է թե կարծես Նոր ծաղկատար դարձավ, Ռչայնէ թե հանկարծ ընդմիշտ պեպենոտվեց(ՊՍ): Ի տարբերություն մյուս շաղկապներովկապակցվածկառույցների, որտեղ շարահյուսական դադարը գոյանում է միայն բաղադրիչներիսահմանագծում, ռչ այն է (թե)..ոչ այն է (թե) շաղկապով կապակցված նախադասություններում նման դադար ստեղծվում է նան շաղկապից անմիջապես հետո: Դադարըերկու բաղադրիչներիմիջն, այսպիսով, լինում է երկու անՎմմտ.

գամ, մեկ` համեմատաբարմեծ դադար գոյանում է առաջին բաղադրիչիավարտին, մեկ` ավելի փոքր դադար` շաղկապի վերջում: Այս երկրորդ դաէ տրոհության նշանով` բութով (): դարը գրավոր խոսքում վերարտադրվում Տ 214. Ժխտական հակադրությունըտրոհական կապակցությանմեջ միատարր ու միանշանակ չէ, որքանովոր միատարր ու միանշանակչէ այդ կապակցությունն իրացնող շաղկապների իմաստային կառուցվածքը: ՓոխադարձԺխտմանհարաբերությունըկարող է ունենալ իմաստայինմի քանի նրբերանգներ, որոնք ամփոփվումեն հիմնականում երեք ենթախմբերում` ա) (հակատար տրոհում, բ) մասնակիտրոհում, գ) մեկնականտրոհում:

ս. (իակատար տրոհումը հատկանշվումէ նրանով, որ հարաբերակից եզրերում արտահայտվածգործողությունները,եղելությունները իրենց լրիվ ծավալով փոխադարձաբարժխտում են իրար` հաստատելով մեկի` իրական, մյուսի կամ մյուսների` ոչ իրականլինելը: Հմմտ. Կամ ժանտախտնինձ կտանի, կամ սառնամանիքըկփայտացնիինձ, կամ ուղեփակոցըկջախջախիգանգս(ԱՊ): Այս բարդ համադասականնախադասությունները բնորոշվում են կազմության զուգահեռականությամբ,որն արտահայտվումէ բաղադրիչների

բայ-ստորոգյալների եղանակաժամանակայինմիատեսակությամբ, այսինքն` լիակատարհամաձայնությամբ,շարահյուսական նվազագույն միավորների շարադասությանհամանմանությամբկամ նույնականությամբ:Այս հատկություններըցայտուն երնում են վերի օրինակում, որտեղ երեք բաղադրիչների բայ-ստորոգյալներնէլ դրված են պայմանականեղանակի ապառնի ժամանակաձնով,նախադասությանմյուս անդամները շարադասված են գրեթե նույն սկզբունքով. բոլոր բաղադրիչներըսկսվում են ենթակայով, թեն դա պարտադիրպայմանչէ: Բ. Մասնակիտրոհումը հատկանշվում է նրանով, որ հարաբերակից եզրերում արտահայտվածգործողությունները,եղելությունները իրենց լրիվ ծավալով փոխադարձաբարչեն ժխտում իրար, այլ անհամատեղելի են խոսքայինորոշակի իրադրությանմեջ: Սա հրադրականտրոհում է, որտեղ հարաբերակիցգործողությունները, եղելությունները, չժխտելով իրար, կատարվում են կա՛մ միաժամանակ, կա՛մ տարբերժամանակներում`հաճախփոխարինելովմիմյանց: Հմմտ. կատարվողգործողություններ. Տարբեր ժամանակահատվածներում Պառկում էր ծիրանու տակ կամ քնում ժայռի շվաքում, կամ էլ մեջքի վրա դառնում, ոտքերը ձգում հսկա մկրատիպես (ԱԲ): Նկատելի է, որ ոչ մի ժխտում չկա, բոլոր գործողություններն էլ կատարվել են իրապես, բայց ոչ միաժամանակ,այլ հաջորդաբար,փոխեփոխ, մերթ` այս, մերթ` այն: Այլ օրինակ. Ոմանք ստեպ-ստեպ փակ դռների բանալիի անցքով նայում էին դեպի մահամերձիսենյակը (/ամ ականջ էին դնում` ճգնելով մի բան տեսնել (ամ լսել (ԱՇ):

Այսինքն` «փակ դռների բանալիի անցքով» փոխեփոխ «նայում էին» կամ «ականջ դնում»: Երկու գործողություններնէլ իրապես կատարվել են, բայց ոչ միաժամանակ:Այսինչ պահին այս է կատարվել, այնինչ պահին` այն: Ժխտականտրոհումը ունի այս տեսանկյունը: Այլ օրինակ. Լուսերեսը տնտեսության մեջ օգնում էր մորը (ամ թե չէ նրա համար գիրք էր կարդում (3Թ): Սիաժամանակյագործողությունները, եղելությունները մասնակի տրոհական հարաբերությամբ բնորոշվում են նրանով, որ ներկայացվում են տվյալ բաղադրիչում արտահայտված բովանդակությանհամեմատ` առանց Ժխտելու մյուսի բովանդակությունը:Հմմտ. Վերից վար իջնող նեղ մի կածան, ոլոր-մոլոր ձգվելով, կորչում էր ձորի աղբյուրի մոտ փարթամորեն աճած խոտերի մեջ (յամ վերընթաց բարձրանում դեպի լեռան ստորոտի բացատը (ՎԱ): Նշանակում է` արահետը միաժամանակայսինչ տեղում(/որչումէր, այԺխտական տրոհումը վերաբերում է գործողութնինչ տեղում՝ բարձրանում: յան տարածականհատվածներին: Նկատելի է, որ հակադիր եզրերում առկա գործողությունները փոխադարձաբար չեն ժխտում իրար, ոչ էլ կատարվում են փոխեփոխ,հաջորդաբար, այլ միաժամանակ: Կածանը մի կողմից Բհջնում-կորչում էր խոտերի դեպի լեռան ստորոտիբացատը: Փոխամեջ, մյուս կողմից՝ բարձրանում դարձ բացասումը մասնակի է ու իրադրական,ժամանակային,տարածականնայլն: Բայ-ստորոգյալներնէլ դրված են միննույն սահմանականեղանակի անցյալ անկատարով: Գ. Մեկնականտրոհումը հատկանշվում է նրանով, որ երկրորդ բաղադրիչում ճշտվում, ավելի ստույգ ձեակերպում է ստանում նախորդբաղադրիչում արտահայտվածորնէ միավոր: Իրենց այս հատկությամբմեկնականտրոհում արտահայտողկառույցները հարում են բաղհյուսական բարդ համադասականնախադասության մի տեսակին` մեննականկապակցությանը,բայց չեն նույնանում նրա հետ, քանի որ տարբեր են դրանց ձեակազմականյուրահատկությունները, նան իմաստները:Մեկնականտրոհմամբ կապակցված բաղադրիչներիցերկրորդը սկսվում է (ամ շաղկապով, որին հաջորդում է մեկնական իմաստ ունեցող համապատասխան մի բառակապակցություն, որպիսիք են` ավելի ճիշտ, այլ խոսքով, ուրիշ խոսքով, այլ կերպ)ասած ն այլն, ապա հայտնվում է առաջին բաղադրիչում պարունակվող բովանդակության հոմանիշը: Այսպես է կառուցվում խոսքը հատկապեսայն դեպքում, եթե խոսողին կամ հեղինակին թվում է, թե իր միտքը առաջին բաղադրիչում սխալ կամ ոչ այնքան հստակ է ձնակերպված,ուստի ն այն ճշտում, նորովի է ձեակերպում կամ հստակեցնումէ երկրորդ բաղադրիչով:Հմմտ. Նիկոլայը ճամփորդականհագուստով էր կամ, այչ (երպ ասած` տաբաթի փողքերը մտցրել էր երկարաճիտկոշիկների մեջ, սերթուկի վրայից ծիգ կապել կաշվե լայն գոտին (ԼՏ): Եվ այսպես ես ծախված էի կամ, ավելի ճիշտ ասած, ես թղթախաղիմեջ կլուբում տանուլ էի տվել (ՆԴ): Մերթ..մերթ կրկնվող մակբայներով սկսվող համադաս բաղադրիչնե262

րում սովորաբար արտահայտվում են փոխեփոխ կատարվող կամ մեկը մյուսին փոխարինող գործողություններ, եղելություններ: Ժխտականտրոհումը կարող է վերաբերել ենթականերին,ստորոգյալներին, այլնայլ լրացումներին: Հատկանշական է, որ այս կառույցի Ննախադասությունների` մերթ...մերթ, երբեմն..երբեմն մակբայներով տրոհված մասերը, առանձին վերցրած, իրենց կազմում կարողեն ունենալ համադասականկամ ստորադասականկապակցություններ:Հմմտ. Ա. Չամադասականկապակցությամբ. Աղստնի ալիքները մերթ ուռչում, բարձրանում էին ու խուլ վշշոցով իրար վրա փլչում, մերթգալիս մոտենում բլրի ստորոտին (Մ): Այս նախադասությաներկու մասերը առանձին-առանձին ներկայացնում են միավորական կապակցություններ,որոնցից առաջինը կազմված է երեք, երկրորդը` երկու բաղադրիչներից: Բ. Ստորադասականկապակցությամբ. Փոփոխվում է ընդմիշտ նա ամեհի Այն թշնամու ձեռքով` դաժան ու բազմադեմք, Որ մերթ մի արքա էր ասորական (..), Մերթ մի հույն էր անտիկ` Մագաղաթիհետն թաքցրած իր թրով, Մերթ` փղերով զինված կրակապաշտ պարսիկ, Որը քանի անգամ ջանաց մոխրացնել Մեր ինքնության հուրը իր ատրուշաններով(ՊՍ): Բազմաբաղադրիչ այս նախադասության տրոհական հարաբերությամբ կապակցված բաղադրիչներիցմեկը ստորադաս եզր է իրեն նախորդած հատվածի համար (.. Այն թշնամու ձեռքով` դաժան ու բազմադեմք, Դորը մերթ մի արքա էր ասորական..), մյուսը գերադաս եզր` իրեն հաջորդող հատվածի համար (..Մերթ` փղերով զինված կրակապաշտ պարսիկ, Որը Քանի՛ անգամջանաց մոխրացնել...): Երբեմն...երբեմնկրկնվող մակբայներովնս արտահայտվում են փոխեփոխ կատարվողգործողություններ, եղելություններ, միայն թե այդ մասնատումը կատարվում է ժամանակիմեջ: Հմմտ. Օ՛, դու բարբարո՛ս, խելագա՛ր, ցավոտ, Եռբեմն` իմաստուն, երբեմն` գազան (ԵՉ): (Ամենիցզարմանալին ուղնորներիհամար այդ եղեգնուտներն էին, որ) եռբեմն բռնում էին ահագին տարածություններ` ափերի երկարությամբ, ծրբեմն նոսրանալով`գրեթե անհետանում (ՍԶ): Ինչպես կարելի էր նկատել բերված օրինակներից,կապակցող բառերը` շաղկապները,շաղկապականբառերը, մակբայները,ունեն իրենց կայուն դիրքը, առավելապես դրվում են տրոհական հարաբերություն արտահայտողբաղադրիչի սկզբում, որով ն պայմանավորվումէ ամբողջ կառույցի տիպային ու ձնային հատկությունը: Տրոհական կապակցությունը,թեն հազվադեպ, բայց կարող է իրացվել նան շարահարությամբ: Կապակցության եզրերը առանց սպասարկու բառերի կարող են կապակցվել մասնավորապեսբազմաբաղադրիչ նախադասություններում, այն էլ` ուղղակի կամ անուղղակիհարցում արտահայտելիս: Նման կառույցներում առաջինբաղադրիչներըկապակցվում են շարա263

վերջինը` շաղկապով, հարությամբ, Թե

որը ըստ

էության փակում է շարքը:

տ.

լՈ՞վ գիտիյ պարկում շնալի՞ր չկար, Ա՞ղ էր հարկավոր ոչխարի հաշատ էր կարոտել |, Ոչմար, ուզեց զոքանչի ձվածեղ ուտել,/Ձե՞նշանածին խարը թողել, գնացել էր տուն) (ՀԹ): Ց. Կամ..կամ, կամ, թե Ատրոհական այլ շաղկապներովկարող են կապակցվել նան ծնթականեր,ինչպես ն /ռացումներՀմմտ. Ռազմաճակատ պետք է գնայինք կամ ծս, կամ կրտսեր եղբայրս (ԲՀ): Ա՛խ, եթե հիմա կարողանայիես ձայնըս պոկել կոկորդից իմ խեղճ ն Օգտագործել իբրն խարազան` Չգիտեմ, թե ում մեջքին կամ դեմքին (ՊՍ): Հայ զենքի աստված հայաստանասերՏիգրանի՞ցխոսեմ, թե՞ Մայր Անիից լոր մայրն է հազար ու մեկ տաճարիյ (ՀՇ) ն այլն: Նման կառույցները, սակայն, չի կարելի համարել բարդ նախադասություններ, քանի որ տրոհումը վերաբերում է ենթականերինկամ լրացումներին, բայց ոչ ստորոգումային միավորներին: Առաջին դեպքում առկա է բազմակի ենթականերովպարզ նախադասություն, երկրորդ ն երրորդ նախադասություններընս պարզ են՝ հարստացվածբազմակի լրացումներով:

3. ՎԱԿԱԴՐԱԿԱՆ ԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

Տվ Հագադրական

Տ 21 կոչվում է այն կապակցությունը,որի բաղադրիչներում արտահայտված գործողությունները,եղելությունները, երնույթները ներկայացվում են հակադրությանհիմունքով: Ունի իմաստակառուցվածքայինհետնյալ հատկանիշները: 1. Իր բաղադրիչներում արտահայտված իմաստների հարաբերությամբ հակադրականկապակցությունը հարում է մի կողմից` ժ/ստական, մյուս կողմից` տրոհական կապակցություններին:Ընդհանրությունը երեք կառույցների համար էլ ներհակական հարաբերությունն է, որը առաջին դեպքում դրսնորվում է ժխտման ձնով, գոյացնելով Ժխտական կապակցություն, երկրորդ դեպքում` տրոհման ձնով, որով գոյանում է տրոհական կապակցություն, երրորդ դեպքում` հակադրությամբ,որը ձենավորումէ հակադրականկապակցություն: Կապակցությունը իրացվում է համանուն շաղկապներով՝ բայց,հսկ, սակայն, մինչ, մինչդեռ, այնինչ, ն սակայն, եթե..ապա, հապա, բա (Ժողովրդախոսակցական)ն այլն: Վակադրականկապակցությամբկառույցները ներկայացնում են փակ շարք: Դրանք կազմված են հակադրվող երկու մասերից կամ բնեռներից: Բնեռներից յուրաքանչյուր կարող է արտահայտված լինել մեկական պարզ նախադասությամբ,ն դա ամենատարածվածտեսակն է, կարող է նան բարդացված լինել համադասությամբ կամ ստորադասությամբ: Այս պարագայում գոյանում են փակ շարքի ծռկբնեռբազմաբաղադրիչբարդ նախադասություններ, որոնց բնեռները, առանձին վերցրած, պարունակում են համադասականկամ ստորադասականկապակցություն:Նման կառույց264

ա

ներում

հարաբերությունը դրսնորվում

միջն: Հմմտ.

է

երկու բնեռների

Ա. Եոկբաղադրիչբարդ նախադասություններ: Սպասում էին մահամերձի մահին, իսկ նա դեռ չէր մեռնում (ԱՇ): Անցել են դարեր, դարեր, իսկ իր կամքը դեռ խոսում է (ԵՉ): Բ. Բազմաբաղադրիչ բարդ նախադասություններ`համադասությամբ կամ ստորադասությամբ: Տարիքավոր տղամարդը, որ ըստ էության իշխան էր, ընթանում էր առաջից, իսկ երիտասարդը, որը նրա թիկնապահնէր, հետնում էր նրան (ՍԳ): Քննադատել կարող է ամեն ոք, միայն դրա համար պետք է ունենալ պատրաստություն ն ճաշակ, իսկ պատրաստությունը չունեն մեզանում շատերը, չունեն ն ճաշակ (ԱՇ) ն այլն: 2. Բաղադրիչների կապակցությունը առավելապես իրացվում է սպասարկու բառերով, հազվադեպ` նան շառահարությամբ: Սպասարկու բառերը նշված հակադրականշաղկապներն են ն ընդհաշաղկապականբառը: կառակըկ(ն) Վակադրական, ինչպես նան մյուս շաղկապները մենիմաստ չեն: Նրանք համատեղում են այլնայլ նշանակություններ` կախված գործողությունների, եղելությունների, դրանց հատկանիշների բնույթից ու բովանդակությունից: Սակայն, որպես կապակցությանբառական ցուցիչներ, դրանք ժամանակի ընթացքում ձեռք են բերել նան բավականաչափ վերացարկված իմաստներ, ինչը թույլ է տալիս համապատասխանկապակցությունները ո՛չ թե ըստ այս կամ այն շաղկապի արտահայտած այս կամ այն իմաստի՞', այլ ըստ բաղադրիչներիիմաստայինհարաբերության: Այս հարաբերության բնույթն էլ հենց կանխորոշում է ամբողջ նախադասության կառուցվածքը: Հակադրական հարաբերությունը բնորոշվում է նրանով, որ կապակցության երկու եզրերում զուգադրվում են գործողություններ, եղելություններ, իրողություններ, որոնք այլընտրանքայինսկզբունքով հակադրվում են միմյանց` առանց, սակայն, բացառելու կամ սահմանափակելու մեկը մյուսի իմաստը: Հակադրությունը կարող է ընդգրկել բարդության եզրերը` ամբողջությամբ կամ մասնակիորեն"՞: Ըստ այդմ ստանում ենք` ա) (հակատար հակադրություն ն բ) մասնակիհակադրություն: Ա. (հակատար հակադրություն:Սա բաղադրության երկու եզրերի ամբողջական հանդիպադրությունն է, որ ընդգրկում է բոլոր անդամները անխտիր:Հմմտ.

քննելու

Այսպես է վարվում, օրինակ, Վ. Առաքելյանը,որ բարդ համադասականնախադասությունները քննում Է` ըստ շաղկապներիարտահայտածբառիմաստների,ավելի ստույգ՝ իմաստների:Տե՛ս նրա Հայերենիշարահյուսություն, հ. Բ, էջեր 295բառաքերականական 354:

ռ

Այսմասին տե՛ս

332 ն

հջ.:

նան Մ.

Վ Առաքելյան,Վ. Քոսյան, Հայոց լեզու, հ.Բ, էջ Աբրահամյան,

Բանաստեղծները մահանում են, իսկ երգը, երգը, երգը միշտ մնում է (ԳՄ): Քար է եղել նրանց շքեղ կրծքի տակ, Իսկ ես, ավա՛ղ, սիրտ եմ կարծել, սիրելի՛ս (ՍԿ): Եվ ուզում ես խոսել ինչ-որ ուրիշ լեզվով, Բայց կորչում է ասես հայերենը քո ճոխ (ՊՍ): Ի՛նչ եմ եղել ես կյանքում` հարսանքավոր ու քավոր, Մինչ ամենքից ավելի ինձ էր օջախ հարկավոր (ն.տ.) ն այլն: Բերված օրինակներում բարդությունների եզրերը միմյանց հակադրված են ամբողջությամբ: Այս կառույցը հատկանշվում է նրանով, որ զուգորդության եզրերում չկան ընդհանուր, կրկնվող կամ մեկը մյուսին փոխարինող անդամներ: Չկան նան իրար հակասող, իրար բացառող գործողություններ, եղելություններ: Պարզապես առկա են այլընտրանքային գործողություններ, երնույթներ: Լիակատար հակադրություն արտահայտող բաղադրիչներըկարող են կապակցվել նան եթե...ապազուգադիր շաղկապով, որ, սակայն, սահմանափակ կիրառություն ունի, քանի որ հատուկ է գրքային ոճին: Հմմտ. եթե ամռանը Երնանում անտանելի շոգ է լինում, ապա Վարդենիսում այդ ամիսներին միշտ զով է: Եթե ես միշտ նախընտրում էի հանգստանալ Սնանիափին, ապա եղբայրս գերադասում էր արձակուրդն անցկացնել լեռներում: Ավելի նս սակավ է պատահում շառահարականկապակցությունըայս կարգի նախադասություններում:Այն հատուկ է բանաստեղծականխոսքին ն ունի որոշակի ոճաստեղծ հատկություն: Հմմտ. Խորհուրդներով իմ խելոք խելք հավաքած գնացին քանի -քանի՛սը կյանքում, ես էլի գի՛Ժ մնացի (ՊՍ): Նկատելի է, որ այս կառույցներում թեն բառերի ու բառակապակցությունների կրկնություն չկա, չկան նան ընդհանուր անդամներ, սակայն գործողությունները, եղելությունները կատարվում են ժամանակի միննույն կտրվածքում, այլ կերպ ասած՝ առկա է բաղադրիչների եղանակաժամանակային համաձայնություն: Սա այս կապակցությունների տիպաբանական կարնոր հատկություններից մեկն է: Այլ օրինակներ. Կյա՛նք, դու ես վառում արններըերկինքներում ն սեր` մեր սրտում, սակայն դժխեմ մահը մարում է արնները ն սերերը պայծառ (ԱԻ): (Թափել է արեն Իրանի իմ հոգում Շիրազի վարդեր, Բայց տխուր Նաիրյան քամին իմ սրտում թախիծ է բարդել (ԵՉ): Եվ այնպես հեշտ, այնպես խնդուն Մատնում ես դու ինձ աշխարհին,Մինչ դողում է, որպես երդում, Քո անունն իմ շուրթերին (ՍԿ): Լիակատար հակադրականհարաբերություն արտահայտողնախադասությունները աչքի են ընկնում բաղադրիչներում բովանդակած իմաստների յուրօրինակ հականիշությամբ: Դրանք սովորական հականիշներ չեն (լավ -» վատ, լավություն -» վատություն, լավանալ -» վատանալ ն այլն): Դրանք բառական կամ բառակապակցականարտահայտություն ստացած ինքնատիպ հակադրություններ են: Հմմտ. վերի օրինակներում` «Դու վառում ես արնները-» մահը մարում է արնները», «արն -» թախիծ», «Այսպես խնդուն մատնում ես դու ինձ աշխարհին-» Դողում է քո անունն իմ շուրթեորին»ն այլն:

Այսպիսի հակադրությունըկարելի Է կոչել հռադրական, քանի որ, առանձին վերցրած, բնագրից դուրս առն ն թախիծ ն նման իմաստներով միավորներ բառական հականիշներչեն: Դրանք բառական որոշակի շրջապատում են միայն Ա որոշակի կառույցի նախադասություններում են հիմք դառնում հակադրական կապակցության: Լիակատար հակադրականհարաբերություն արտահայտող նախադասությունների բաղադրիչներըհաճախ կառուցվում են համանման շարադասությամբ` կազմելով հանդիպադրվողզուգահեռ ձներ: Զուգահեռականությունը դրսնորվում է հատկապես ենթակաների, ստորոգյալների, երբեմն նան այլ անդամներիորոշակի դասավորությամբ: Հմմտ.7 Ջաղացպանն իր կնոջ հետ կգնա ներքին կամրջով, իսկ մայր ու աղջիկ կիջնեն գետի վրա ն քարերի վրայով կանցնեն գետը (ԱԲ): Նրանք տուն էին մտնում, իսկ մենք ծլվլում էինք դեպի ձիթհանքը` մեր խաղերի իրիկվա տեթղը (ն.տ.): Քամին` քո չքնաղ համբույրը շրթին, Ծիծաղում էր ու շուրջըս նածում, Իսկ թարթիչներըսբիբերիս վրա Արցունքե կապույտ քող էին գործում (ՌԴ): Դիտելի է, որ բոլոր կառույցներիառաջինեզրերը սկսվում են ենթակայով: Բոլոր երկրորդ եզրերը նմանապեսսկսվում են ենթակայով, որը անմիջապես հաջորդում է շաղկապին` դրանով իսկ ընդգծելով հակադրությունը ենթականերիմիջն, դառնալովտրամաբանականշեշտի կրողը (հմմտ. ջաղացպանը մայր ու աղջիկ, նրանք մենք ն այլն): Բ. Մասնակիհակադրություն: 1. Սա բաղադրության երկու եզրերի ո՛չ ամբողջականհանդիպադրությունն է: Այն չի ընդգրկում բոլոր անդամները: Առավելապես հակադրվում են ենթակաները, ստորոգյալները, ստորոգյալի լրացումները ն լրացման լրացումները: 2. Մասնակի հակադրությունը ենթադրում է երկու բնեռներում որոշակի անդամների նույնություն: Հմմտ. Թոռնուհիս սովորում է գեղարվեստիակադեմիայում,իսկ թոռնիկս` դպրոցում: Հակադրությունը վերաբերում է ենթականերին(թռռնուհիս ն թոռնիկս) ն տեղի պարագաներին(գեղարվեստիակադեմիայում ն դպրոցում): Ընդհանուր է ստորոգյալը (սռվորում է), որ չկրկնվելու համար, ոճական նկատառումներով զեղչվել է երկրորդ բաղադրիչում: Տղան նկարում է կ(տավիվրա յուղաներկով, հարսը` թղթի վրա` ջրաներկով: Այստեղ նս ստորոգյալների հակադրությունչկա, հակադրվել են ենթակաները,տեղի պարագաները ն միջոցի խնդիրները:Այլ մի օրինակ. Տանիքը ծածկված է թիթեղով,իսկ պատշգամբնամեն կողմից` վարից (ՍԶ): վեր՝ սղոցանախշտախտակներով Հակադրության նյութ կարող են դառնալ նան այլ անդամներ: Հմմտ. Ենթական ուղիղ խնդիր. Վահագնըքաջություն էր պահանջում, Անահիտը` արհեստ, իսկ Աստղիկը` սեր ն բանաստեղծություն(Ր): -»

-»

Բաղադրությանեզրերում կարող են լինել բաղադրյալ ստորոգյալներ: Ստորոգելիների հակադրության դեպքում զեղչվում է երկրորդ եզրի հանգույցը, ինչպես` Կրթությունը խիստ ազնիվ է, վայելուչ, իսկ խոսվածքը՝ սռտառուչ (ն.տ.): Ես շռայլ էի, իսկ նա` /ննայող, ես խոհեմ էի ն հանդուգն, իսկ նա` այ/աղարյուն (ՂԱ): Նրա հայրը մենակ էր ու չքավոր, իսկ Մոսիենք՝ շատվոր ու հարուստ (ՆԶ) ն այլն: Ինչպես դժվար չէ նկատել, պարզ ստորոգյալներըզուգադրվում են իրենց լրիվ ծավալով, ավելի ստույգ` բայ-ստրոգյալիմիննույն եղանակն ու ժամանակն են ընկալվում երկրորդ բաղադրիչում,ինչ որ առկա է առաջին եզրում: Ստորոգյալը բաղադրյալ լինելու դեպքում զուգորդվում են հանկարգային իմաստները: գույցները` պահպանելով եղանակաժամանակային Յ. Զուգորդության առաջին եզրում գոյականով արտահայտված այս կամ այն անդամը երկրորդ բաղադրիչում կարող է փոխարինվել դերանվամբ: Հմմտ. Ես հույս ունեի հանդիպելու Թնկերոջս իր ծննդավայրում` Գորիսում, իսկ նճա այնտեղից վաղուց հեռացել, մեկնել էր Եվրոպա: Աղմուկի վրա նա շտապ իրեն նետեցբակը, իսկ այնտեղ արդեն ոչ ոք չկար ն այլն: 4. Մասնակի հակադրությամբկապակցվածորոշ կառույցներ հարում միավորական համադասականնախադասություններին: Դրանք այն բաղադրություններն են, որոնց երկու եզրերի ենթականերընույնն են ն արտահայտված են առաջինեզրում, իսկ երկրորդում`զեղչված: Հմմտ. Այն ժամանակ մահը պոեզիա, լիրիկա էր, իսկ այժմ` իրականություն, առաջդ կանգնած ահավոր սարսափ(ԱԻ): Այսպիսի կապակցություններում, սակայն, գերիշխում է, եթե չասենք՝ ակնհայտ է հակադրականհարաբերությունը, որը ունի նան կառուցվածքային ու ձեակազմական որոշակի արտահայտություն: Ուստի սրանք նս պետք է դիտարկվեն որպես մասնակի հակադրությամբն ոչ թե միավորականհիմունքով ձեավորված համադասականնախադասություններ: Այսպիսով` հակադրական հարաբերությամբկապակցվածբաղադրիչներում հակադրվել կարող են ն' ենթակաները, ն՛ ստորոգյալները, ն՛ լրաեն

-

ցումները»

4. ՍԱՀՄԱՆԱՓԱԿՄԱՆ ԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

Տ 2160 Սահմանափակմանկոչվում է այն կապակցությունը,որի բաղադրիչներից:երկրորդում արտահայտված գործողությունը, եղելությունը, երնույթը չեն մակաբերվումնախորդ բաղադրիչում ասվածից, այլ չափավորում, սահմանափակումեն նրա բովանդակությունը: Ունի ինաստակառուցվածքային հետնյալ հատկանիշները: 1. Այս նախադասությունների բաղադրիչներիմիջն ես առկա է իմաստների հակադրություն, որով ն նրանք հարում են հակադրականկապակ268

ցությանը` ներկայացնելով ներհակականհարաբերությամբ կապված կառույցների մի տեսակը: Ներհակությունը,սակայն, այստեղ ունի յուրօրինակ արտահայտություն: ՎՀակադրական հարաբերության հետ մեկտեղ նկատվում է եզրերի իմաստներիանհամապատասխանություն: Երկրորդ բաղադրիչում ասվածը իր ներքին տրամաբանությամբչի բխում նախորդ բաղադրիչում նշված գործողությունից, եղելությունից ն իր տեղը զիջում է ներհակ ուղղությամբ ընթացողգործողությունների,եղելությունների: 2. Բաղադրիչները կապակցվումեն բայց, բայց ն, բայց ն այնպես, սակայն, ն սակայն, սակայն ն, այսուամենայնիվ,այդուամենայնիվ,այնուամենայնիվ, այսուհանդերձ, այդուհանդերծ, այնուհանդերձ, մինչ, մինչդեռ, միայն, միայն թե ն այլ շաղկապներով: Այս կառույցները ունեն կայուն շարադասություն: Սահմանափակման հարաբերությունը դրսնորվում է երկրորդ բաղադրիչով: Առաջին բաղադրիչը նշում է այն գործողությունը, եղելությունը, որոնց իմաստը սահմանափակվում է երկրորդում: Շարահարական կապակցությունըչի գործում այստեղ: Հատկանշականէ, որ հարաբերություններիբնույթը օրինաչափորեն որոշվում է շաղկապներով: Հաճախ միննույն բաղադրիչներըկարող են կապակցվել թե միավորական, թե ներհակական. շաղկապներով,որոնք էլ կանխորոշումեն կապակցությանտեսակը:Հմմտ. Ա. Ես միշտ հավատացելեմ մարդկանց,ն դա եղել է իմ թերությունը: Բ. Ես միշտ հավատացել եմ մարդկանց,հսկ դա եղել է իմ թերությունը: Գ. Ես միշտ հավատացել եմ մարդկանց, բայց (սակայն, ն սակայն) դա եղել է իմ թերությունը: Առաջին կառույցում առկա է բաղհյուսականկապակցություն` մակաբերական հարաբերությամբ, երկրորդ կառույցում` ներհակական կապակցություն` հակադրականհարաբերությամբ,երրորդ կառույցում` նույնպես ներհակական կապակցություն, բայց արդեն սահմանափակմանհարաբերությամբ: Ներհակական շաղկապներից սահմանափակմանիմաստով առավելապես կիրառվում են բայց (ս, սակայն (ն), միայն (թե) շաղկապները: Մյուսների հաճախականությունըփոքր է: Ըստ որում թայց (ն) շաղկապը սահմանափակմանիմաստով, մյուսների համեմատությամբ,միջին, կարելի է ասել` չեզոք դիրք է գրավում: Սակայն(ս սակայն) շաղկապի իմաստային կառուցվածքում սահմանափակումըբավականաչափուժեղ է արտահայտված, մհայն (թե) շաղկապը ամենից ավելի ուժգին է շեշտում սահմանափակմանբովանդակությունը: 3. Ըստ զուգորդության եզրերի արտահայտածիմաստների փոխհարաբերության բնույթի` սահմանափակումըունենում է մի քանի արտահայտություններ: Ա Սահմանափակումբացառման հիմունքով: Այս կապակցությունը բնորոշվում է նրանով, որ երկրորդ եզրը ինչ-որ չափով, ինչ-որ ձնով կամ հատկանշով բացառումէ առաջինեզրում արտահայտված գործողությունը, եղելությունը, իրողությունը կամ հակասումդրանց: Հմմտ.

Դարձյալ նորանորփերթերկտրեց, ն սակայնաղավնինավելի ու ավե(ի ծանր էրկշռում (ԱԻ):Կյանքս կմարի` հին, չնչին մի կայծ քո ոսկե հրում, Բայց պիտի վառվի՛ սիրտըս մոխրացածքո բոլոր գալիք արշալույսներում (ԵՉ): Երկու հարյուր տարի ես զնգալ եմ ուզում, բայց լռած եմ, ինչպես ցամաք ջրհոր (ՍԿ): Եթե հեղինակը «երկու հարյուր տարի զնգալ է ուզում», պետք է որ «զնգա», սա՛ է տրամաբանությունը: Սակայն երկրորդ բաղադրիչում խախտվում է այս տրամաբանությունը, քանի որ նրանում առկա գործողությունը հակասում է դրան: Բ. Սահմանափակումզիջման հիմունքով: Զուգորդված բաղադրիչների իմաստների անհամապատասխանությունը կարող է հանգեցնել նրան, որ երկրորդ եզրում գործողությունը, եղելությունը կատարվեն մի տեսակ` զիԱյն գործողությունը կամ եղելությունը, որ արտահայտված է աջողաբար: ռաջին բաղադրիչում, երկրորդում չունի իր տրամաբանականշարունակությունը, կարծես յուրովի զիջում է արվում այլ մի գործողության, իրողության, Հմմտ. Իմ ուսանողները հաճախ ուշանում են դասերից, սակայն ես նրանց դիտողություն չեմ անում |, որովհետն գիտեմ, որ շատերը հեռու գյուղերից են գալիս): Դիլան դային էլ կին առավ, բայց հիշողության մեջ հավիտյան անջինջ մնաց Սոնան, հնձանը, լաջվարդ շապիկը (ԱԲ): Որսս հաջող չէր, սակայն բավականությունէի ստանում ծառերի վրա ն տերններիմեջ վայրի պտուղներ գտնելով (ՎԱ): Դիտելի է, որ զիջման ներհակությունը ավելի նս ընդգծվում է, երբ եզրերից մեկի բայ-ստորոգյալը արտահայտված է լինում դրական, մյուսինը` ժխտականխոնարհմամբ: Հմմտ. Սրբերը նրա համար ընտրում են ամենաքաղցրպտուղները, բայց նորից չհ անցնում նրա բերանի դառնությունը (ԱԻ): Այդ գիշեր երկար սպասում էի Թուսյանին, սակայն նա չ(ր երնում (ՆԴ): Կրակոցից ծառի ճյուղերից ձյուն թափվեց, բայց իմ վառոդըչ/նանժեց ոչ մի աղվեսի մորթի(ԱԲ): Հատկանշականէ, որ այս նախադասություններըշատ դեպքերում կարող են վերածվել ստորադասականկառույցների, եթե բաղադրիչների կապակցությունը իրացվի թեն... բայց (սակայն), թեպետ... բայց (սակայն) ն նման զուգադիր շաղկապներով: Հմմտ. Թեն (թեպետ,թեպետն) որսս հաջող չէր, բայց (սակայն)բավականություն էի ստանում ծառերի վրա ն տերնների մեջ վայրի պտուղներ գտնելով: Թեն (թեպետ, թեպետն) սրբերը նրա համար ընտրում են ամենաքաղցր պտուղները,բայց (սակայն) նորից չի անցնում նրա բերանիդառնությունը: Գ, Սահմանափակում՝բացատրության, լուսաբանման, Ծշգրտման հիմունքով: Սահմանափակմաններհակությունը դրսնորվում է նրանով, որ երկրորդ բաղադրիչում առկա գործողությունը, իրողությունը յուրովի լուսաբանում կամ ճշգրտում են նախորդեզրի բովանդակությունը:Հմմտ. Նրա սիրած գիրքը «Կայծերն» էր, թայց ամենալավը«Բուլղար ավազակապետի պատմությունն» էր (ԱԲ): Ամռանըմենք հաճույքներ շատ ու270

է (ՍԶ): ճուտ եմ ասում, նենք, թայց ամենալավ հաԾույքըգետում լողանալն մի վառեկի չափ բան էր՝ ծածկված աղվամազով ն նոր բուսած

բայց

փետուրներով(ՎԱ):

Տ 217. Սահմանափակմանհարաբերությամբ բնորոշվող նախադասությունները արտաբերվում են ձայնային որոշակի ելնէջումով. առաջին եզրի վերջին միավորնարտասանելիսձայնի տոնայնությունը փոքր-ինչ իջնում է, ն գոյանում է դադար, բայց ոչ այնքան տնական, որ ազդարարի նախադասություն ավարտը: Երկրորդ եզրը արտաբերվել սկսում է միանգամից բարձր տոնայնությամբ,քանի որ ներհակականհարաբերություն արտահայտող սպասարկու բառերը թեն տրամաբանականշեշտի կրողը չեն, սակայն օրինաչափորենարտաբերվում են ընդգծված կերպով: Երկրորդ բաղադրիչում տրամաբանականշեշտի տակ ընկած միավորը սովորաբար առաջ է գալիս ն հաջորդում շաղկապին: Տե՛ս վերի օրինակները, այլն Բոլորը մտածում են, խորասուզված են, բայց ոչհ նչ չեն կարող իմանալ |. կասկածըանտանելիէլ)(ԱԻ): Ու սիրտըս տված մահու անուրջին՝ մահ էի տենչում, բայց տեսա՛ հանկարծ քո դեմքը վերջին Այս աղջամուղջում (ԵՉ): Ու թող ո՛չ ոք գերեզմանիս մոտ չգա, Միայն թե դու՛շիրմիս ճամփան հիշեիր (ՎՏ):

5. ՊԱՅՄԱՆԱՀԱԿԱԴՐԱԿԱՆ

ԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

28| Պայմանահակադրակա

Ց կոչվում է այն կապակցությունը,որի բաղադրիչների իմաստային կառուցվածքում,ներհակությունիցբացի, առկա Է նան պայմանահետնանքայինհարաբերություն: Ունի կառուցվածքային ն իմաստայինհետնյալ հատկանիշները: 1. Կապակցությունն իրացվում է ծթե ոչ, ապա թե ոչ, այլապես, թե չէ շաղկապներով ն հակառակ դեպքում, հակառակպարագայում շաղկապական բառերով: Շարահարական կապակցությունըայս կառույցներում բացակայում է: 2. Բնորոշվում է նրանով, որ առաջին բաղադրիչում հայտնվում է մի գործողություն, եղելություն, իրողություն, որոնք յուրովի ընկալվում են իբրե մի պայման, որից իբրն հետնանք կատարվում է մեկ այլ գործողություն, եղելություն՝ երկրորդ բաղադրիչում: Նախադասությունն արտաբերվում է ձայնային որոշակի վերուվարումով: Առաջին բաղադրիչի վերջում ձայնի տոնը փոքր-ինչ իջնում է, գոյանում է շարահյուսական մի փոքր դադար, ապա շաղկապի կամ շաղկապական բառակապակցությանվերջին ձայնավորը շեշտվելով` արտասանվում է ձայնատոնիզգալի բարձրացումով:Ըստ էության, կարելի է ասել՝ երկրորդ բաղադրիչի տրամաբանականշեշտի կրողը հենց պայմանահետնանքային իմաստ արտահայտողշաղկապնէ կամ շաղկապականկապակցությունը: 3. Օրինաչափական հատկություն է այն, որ եթե առաջին բաղադրիչի արտահայտված է դռականխոնարհմամբ, իբրն պայման բայ-ստորոգյալը դիտվում է գործողության, եղելության չ(ատարվելը. եթե ժխտականխո-

նարհմամբ է, պայման է հանդիսանում գործողության, եղելության (ատա-

րումը:Հմմտ.

բնավ դու չես սիրում, թե չէ |գնա՛,գնա,) մորդ սիրտըբեր (ԱԻ): ժխտականխոնարհմամբէ կիրառված Առաջինեզրի բայ-ստորոգյալը (չես սիրում), ուստի պայման է հանդիսանում գործողության կատարումը (սիրում ես եթե սիրում ես): Դե՛, արա՛գ. ազի ր տուն, եթե ոչ մայրիկը շատ կանհանգստանա: Առաջինբաղադրիչի բայ-ստորոգյալը դրված է դրականխոնարհմամբ (վազիր, այդ իսկ պատճառով պայմանը գործողության չկատարելն է (չվազեսՀ եթե չվազեմ): Այս առանձնահատկությամբէլ հենց բնորոշվում է պայմանահետնանքային ներհակականհարաբերությունը: 4. Պայմանահետնանքայինհարաբերությամբկապակցվածնախադասությունները կազմում են փակ շարքի կառույցներ: Դրանք երկբնեռ նախադասություններ են: Առաջին բնեռը արտահայտում-է պայման, երկրորդը՝ դրա առկայությամբ կամ բացակայությամբ պայմանավորված հետնանքը կամ հետնությունը: Ինչպես տիպաբանականայլ կառույցներում, այստեղ նս բնեռներիցմեկնումեկը կամ երկուսը միաժամանակկարող են բարդացված լինել համադասությամբկամ ստորադասությամբ:Հմմտ. Ա. Չամադասությամբբարդացված կառույց: Փա՛ռք աստծո, գարնան հետ ն փայփայած հաղթանակըեկավ, ն առատ ու բարի անձրն տեղաց, այլապես երաշտ կլիներ, ն հաղթանակնէլ այնպեսչէր տոնվի(ՄԳ): Բ. Ստորադասությամբբարդացված կառույց. Աղջիկը, որ ամուսնանում է, իբրն օժիտ պետք Լ բերի իր սերը, թե չէ ուրիշ հարստություն իմ թոռանը պետք չէ (ԳԹ): Անպատճա՛ռարի, այլապես կկարծեմ, որ նեղացածես Ինձ

Հ

ինձանից (ՆԴ):

Պայմանահակադրականներհակությունարտահայտողշաղկապնեիրենց շարահյուսական-գործառականդերով նույնական են, այսինքն՝ գոյացնում են նույն կարգի հարաբերություններ:Տարբեր է, սակայն, դրանց ոճական արժեքը: Նորմավորված գրական լեզվին հատուկ են եթե ոչ, ապա թե ոչ, այլապես շաղկապները ն հակառակ դեպքում, հակառակ պարագայում շաղկապական կապակցությունները: Առավելապես ժողովրդախոսակցականլեզվում են կիրառվումթե չէ, մասամբ նան ապա թե չէ շաղկապները: Ապա բառով բաղադրված շաղկապները(ապաթե ոչ, ապա թե չ0 թե՛ գրական, թե ժողովրդախոսակցականլեզվում կիրառվելիս ավելի նս զորեղացնումեն պայմանահակադրականհարաբերությունը:Հմմտ. Սաքոն իհարկե չտեսավ Մարգարին բազմության մեջ, ապա թե ոչ երբեք այդպիսի անխոհեմգործ չէր բռնիլ (ՊՊ): Այլ օրինակներ՝ այլ շաղկապներով. Սամվելը փոքր-ինչ խմած էր, եթե ոչ նա երբեք սովորություն չուներ կատակներ անել յուր դայակի հետ (Ր): ճիշտ է, աֆիշների վրա Ժապինով եմ գրվում, բայց այդ ոչ թե նրա համար, որ ուզում եմ ինձ ռուս ցույց տալ, 5.

րը

այլապես կգրվեի Իվանով կամ Սիդորով, այլ նրա համար միայն, որ Ջափինյան ազգանունը ինչպե՞սգրես ռուսերեն (ՆԴ): էլ մի՛ խոսեցնի, թե աստված սիրես, թե չէ մի ղաչաղ կդառնամես էլ (ՎԹ): Հակառակդեպքում, հակառակպարագայումշաղկապականկապակցությունները առավելապես հատուկ են գիտական ն գիտահրապարակախոսական ոճին, սակավ են կիրառվում գրական-գեղարվեստականխոսքում, ավելի նս նվազ չափով՝ժողովրդախոսակցական լեզվում: Հմմտ. Պոեզիան ոչ թե հայեցում է, այլ մաքառում, ճշմարտության զենք, հակառակ դեպքում բանաստեղծիցչի պահանջվի իմացական ջիղ ն մաքառման ոգի (Ե. Չարենցի մասին, ՍԱ): Երկար ժամանակգրականագիտության մեջ, ո՛չ մեզանում, ո՛չ էլ Արեմուտքում,ժանրերիհամակողմանիտեսություն ստեղծելու փորձեր գրեթե չեն արվել, հակառակպարագայում ժանրերի երկրորդականտեղ, այն չէր ստորադասվիմեթոպրոբլեմինչէր հատկա դի ն ոճի հարցերին

(Գբ)

Ոմանք պայմանահակադրականհարաբերությամբ Ծանոթություն. կապակցվածնախադասություններիբայ-ստորոգյալներիեղանակաժամանակային կիրառություններիհնարավորություններըսահմանափակումեն՝ կարծելով թե այդպիսիք արտահայտվումեն միայն այսինչ եղանակիայսինչ Ժամանակաձեով:«Ռրպես կանոն, կարդում ենք «Ժամանակակիցհայոց լեզու, բարդ նախադասություն» գրքում, Եր., 1984, էջ 59 ն հջ., (պայմանահակադրական հարաբերություն նշող նախադասությունների)բաղադրիչ նախադասություններում ստորոգյալներն արտահայտվում են ապառնի ժամանակ ակնարկողբայաձներով»: Այս դատումը սխալ է: «Որպես կանոն»դրանք կարող են արտահայտվելայլնայլ եղանակներիթե՛ ներկա, թե՛ անցյալ, թե՛ ապառնի Ժամանակաձներով: Այդ են փաստում վերը քննված բնագրայինվկայությունները: -.

-

ԲԱՐԴ ՍՏՈՐԱԴԱՍԱԿԱՆ

ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԱՅԻՆ

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ

Տ 219. Բարդ ստորադասականկոչվում է այն նախադասությունը,որի բաղադրիչները, կապված լինելով ստորադասական հարաբերությամբ, քերականորենանհամարժեքեն, մեկը լրացում է, մյուսը՝ լրացյալ: Ունի կառուցվածքայինհետնյալ հատկանիշները: 1. Բարդ ստորադասականնախադասությանշարահյուսականնվազագույն արտահայտությունըերկբաղադրիչկառույցնէ: Ստորադասականհարաբերությունը բաղադրիչներիմիջն քերականական, ավելի ստույգ` շարահյուսական կարգ է, որ բնորոշվում է բովանդակության ն արտահայտությանհակադրամիասնությամբ: Բովանդակությունըերկու բաղադրիչներիցմեկի շարահյուսական /շխողականությունն է (դոմինացիա), ի հակակշիռ մյուսի, որը իշխողի (դոմինանտի)հանդեպգտնվում է շարահյուսորեն (/ա/ն/այվիճակում. դա իշխվողն է: Արտահայտությունըիշխողի ն իշխվողի շարահյուսական հարաբերության դրսնորման ձնն է, այսինքն` բաղադրիչների կապակցությանեղանակներն ու միջոցները, ձնակազմությունը՝ իր ընդհանուր ամբողջության մեջ:

2. Քերականորեն իշխող բաղադրիչըկոչվում է ցլ/Սավոր(կամ գերադաս) նախադասություն (եզր, բաղադրիչ), իշխվողը՝ երկրորդական(ստորադաս կամ կախյալ) նախադասություն(եզր, բաղադրիչ): Գլխավոր ն երկրորդականբաղադրիչներիհարաբերությունը համեմատական է պարզ նախադասությանմեջ գործառվող լրացման ն լրացյալի հարաբերությանը:Իբրն լրացյալ հանդես է գալիս գլխավոր նախադասությունը, իբրն լրացում երկրորդականը:Լրացյալի ն լրացման հարաբերությունը քերականական բնավորություն ունի ն չի շոշափում բաղադրիչների կարնորությունը կամ անկարնորությունը:գլ/սավոր (գերադաս) նախադասություն ն երկրորդական(ստորադաս,կախյալ) նախադասությունհասկացությունները միայն կարգային (կատեգորիալ)իմաստ ունեն ն սոսկ նշում են յուրաքանչյուրի շարահյուսական դերը բարդ նախադասության,որպես մի կուռ ու ամբողջականկառուցվածքիմեջ: Ինչ վերաբերում է դրանց արտահայտածիմաստներին,կարելի է ասել. որ անշուշտ բուն ասելիքը մեծավ նասամբ բովանդակում է գլխավոր նախադասությունը,բայց դա պարտադիրչէ: Սակավչեն այն կառույցները,որտեղ գլխավորը գրեթե ոչինչ չի ասում, ն հիմնական բովանդակությունը պարփակված է հենց կախյալ բաղադրիչում:Հմմտ.

էրնե՛լ նրան, ով որ ինձ պես գիտե տանջվել սիրուց էսպես (ժող.): Գլխավոր նախադասություննէ՝ էրնեկ (լինի) նրան, որը ընդամենը դրսնորում է խոսողի կամ հեղինակի կամային-զգացական վերաբերությունը այն փաստի հանդեպ, որ արտահայտվածէ կախյալ բաղադրիչում: Բուն ասելիքը ամփոփված է երկրորդ բաղադրիչում, որն էլ երկրորդականնախադասությունն է: Սակայն ասվածից բնավ չի բխում, որ եթե երկրորդ բաղադրիչն է բուն իմաստի կրողը, ապա նա այդ իմաստը կարող է արտահայտել նան /հնքնուրույնաբար. Այդ իմաստը երկրորդ բաղադրիչը կարող է արտահայտել միայն այն դեպքում, եթե հանդես է գալիս որպես լրացում առաջին բաղադրիչի (էրնե՛լ նրան), ինչպես որ է՛ բնագրում: Բուն ասելիքը կարող է արտահայտված լինել նան գլխավոր նախադասության մեջ, որ, ինչպես նշվեց, առավել օրինաչափականէ: Հմմտ. Եթե ուզեն, (ամքով արի ն արնի հրով վառվաժ՝Ինչե՛ր միայն չեն կատարի ամբոխներըխելագարված(ԵՉ): Սակայն վերն ասվածից ես չի բխում, թե գլխավոր այդ իմաստը գերադաս նախադասությունը կարող է արտահայտել նան /հճքնուրույնաբայ:Անկախ նրանից, թե որ բաղադրիչում է արտահայտվածբուն ասելիքը, ո՛րն է ածանցյալը, ն որտե՛ղ է իմաստիծանրության կենտրոնը,երկու բաղադրիչները միասին ներկայացնում են մի կուռ, անքակտելի ամբողջություն, որ կոչվում է բարդ ստորադասական նախադասություն. 3. Քերականորեն կախվածլինելով գլխավոր բաղադրիչից՝ երկրորդական նախադասությունը իմաստային-լրացականտարբեր հարաբերություններով է կապվում նրա հետ, որը ն կանխորոշումէ ամբողջ բարդության կառուցվածքը ն մասերի ձեակազմականարտահայտությունները: ներ:

Տ

220.

Հայերենին բնորոշ

են

լրացականերեք կարգի հարաբերություն-

Ա. Կայնյալ նախադասությունը լրացնում է գլխավոր եզրի այս կամ այն որոշակի անդամին: Սա գերադաս ն ստորադաս բաղադրիչների շարահյուսական հարաբերությանամենից ավելի տարածված ն ամենաօրինաչափ արտահայտությունն է: Հմմտ. Քամին նավթի ն խանձված մսի հոտը փչում էր դեպի սարերը, ուր կանաչի վրա գիշերվա ցողն էր կաթում (ԱԲ): Ինձ թվում է, թե ընդհանուր տետրի տողերից կայտառ վրնջում է Ցոլակը (ն.տ.): Ստորադաս բաղադրիչներ, համապատասխանաբարլրացնում են սարերը տեղի պարագային(որոշիչ) ն թվում է ստորոգյալին (ենթա-

ա) ա):

լրացնում է գլխավորի մի խումբ անԿայխյալնախադասությունը Այս կառույցը նս բադամներիկամ այսինչ որոշակիբառակապակցության: վականաչափտարածվածէ, թեն իր հաճախականությամբզիջում է առաջիԲ.

նին: Հմմտ. նոտ

Դա հրաժեշտի վերջին համբույրն էր, որ մայրը դրոշմեց որդու արյուճակատին(ԳԹ): Այդ երեկո նայում եմ մայրիկի սպիտակ,գեղեցիկ ձեռ275

Քերին, որոնք կրում են ասեղով աշխատելու հին հետքերի ազնվությունը (ԱՎ):Այնքանշատ էհ հոգնել, որ ոտքերս հազիվ էի քարշ տալիս (ԴԴ): Ստորադաս բաղադրիչները համապատասխանաբարվերաբերում:են հրաժեշտի վերջին համբույրը, մայրիկի սպիտակ,գեղեցիկ ձեռքեր ն շատ էի հոգնել բառակապակցություններին: Գ. Կայնյալ նախադասությունըլրացնում է գլխավոր նախադասությանը՝իր ընդհանուրամբողջությանմեջ: Հմմտ. Դռան փեղկը լավ չէր փակված, որով ն խոսակիցներինտեսնելու ն մինչն անգամ նրանց դիմաշարժըդիտելու բացվածք էր մնում (Մ): Ստորադաս եզրը վերաբերում է գլխավոր բաղադրիչին՝ իր լրիվ ծավալով (Դռան փեղկըլավ չէր փակված):

ԲԱՐԴ ՍՏՈՐԱԴԱՍԱԿԱՆ

ԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅԱՆ

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅԱՆ ԲԱՂԱԴՐԻՉՆԵՐԻ

ԵՂԱՆԱԿՆԵՐՆ

ՈՒ ՄԻՋՈՑՆԵՐԸ

Տ 221. Բարդ ստորադասականնախադասությանբաղադրիչների կապակցությունըիրացվում է երկու եղանակով՝ ա) սպասարկուբառերովն բ) առանցսպասարկուբառերի՛ Սպասարկու բառերով կապակցությունը,ինչպես նշվեց (8182), կոչվում է ճշույթավոր կամ զոդվածական, առանց սպասարկու բառերի կապակցությունը՝աննշույթ կամ շարահարական 1. Կապակցությաննշյալ եղանակներիցյուրաքանչյուրը ունի իր արտահայտությանմիջոցները: Նշույթավոր կամ զոդվածական կապակցությանմեջ իբրն նշույթ կամ զոդ հանդես են գալիս ստորադասականշաղկապներըն հարաբերականները, որ նույնանուն դերանուններն են: Սրանք բառական միջոցներ են՝ սպասարկու բառեր, որոնք կապակցում են գլխավոր ն երկրորդական նախադասություններ: Ստորադասականշաղկապներըլինում են մենադիրն զուգադիր: Մենադիրշաղկապներն են՝ ռր, թե, եթե, մինչ, մինչն, մինչն որ, մինչդեռ, հենց (որ), նախքան,որպեսզի, որովհետն, թե չէ թե ինչ է ինչ է թե (վերջին երեքը հատուկ են ժողովրդախոսակցական լեզվին), զի, վասնզի, քանզի (սրանք էլ կիրառվում են խոսքին պատմականերանգ հաղորդելու միտումով): Ձուգադիր շաղկապներն են` եթե..ապա, թեկուզ (ն)... բայց (սակայՕ, թեն... բայց (սակայԹ, չնայած (որ)..լբայց (սակայն),քանի որ...ուստի (ն), որովհետն...ուստի(ե) ն այլն: 2. Բոլոր շաղկապները ստորադաս ունեն իրենց կայուն բաղադրիչում տեղը: Մենադիր շաղկապներիցմիայնթե չէն է, որ դրվում է կախյալ նախադասության վերջում: Հմմտ. Առաջինքարավանով հայրենադարձվողները գնացքից իջնում էին թե չէ ծնկի էին գալիս՝ համբուրելու հայրենի հողը:

Մնացած բոլոր մենադիր շաղկապները դրվում են երկրորդական նախադասությանսկզբում անկախսրա շարադասությունից: Հմմտ. Ա. Վերջադասերկրորդականի սկզբում Քո անձն էլ մինչե անգամ նրան է պատկանում, քանի որ նրա ձեռքի տակ ես գտնվում (Ր): Բ. Առաջադասերկրորդականի սկզբում. Թե կուզես, ծամի՛ր սեփական լեզուդ (ՊՍ): Գ. Միջադասերկրորդականի սկզբում. Տեսնելով, ռռ տեղից չի շարժվում, թիկունքից զգուշորեն մոտեցա գազանին (ՎԱ): Շաղկապի դիրքի փոփոխությունըշեղում է գրական նորմայից ն յուրաքանչյուր մասնավորդեպքում պետք է պատճառաբանվածլինի ոճաբանորեն: Հմմտ. Մշուշը հենց որ ցրվի, գնալն ավելի հեշտ կլինի (ԲՀ): Կանոնարկված ձներն են` Չենց որ մշուշը ցրվի, գնալն ավելի հեշտ կլինի, Գնալն ավելի հեշտ կլինի, հենց որ մշուշը ցրվի ն կամ Գնալը, հենց որ մշուշը ցրվի, ավելի հեշտ կլինի: 3. Զուգադիր շաղկապներիառաջին եզրը դրվում է երկրորդականնախադասությանսկզբում, երկրորդ եզրը գլխավորի:Հմմտ. Թեպետ շատ դիմանկարներկան սրտիս պատկերասրահում,սակայն փոքրաթիվ են այն նկարները |, որոնք հավատքի դավանանք են եղել ինձ համար դեպի մարդըյ (ՎՓ): Զուգադիր շաղկապների թե՛ առաջին,թե՛ երկրորդ բաղադրիչը, թե՛ երկուսը միասին կարող են տեղաշարժվել, ն դա նմանապես կլինի շեղում գրական նորմայից, քանի որ ի վերջո ոճական ամեն մի հնարանք այլ բան չէ, քան շեղում կանոնարկվածհամակարգից:Հմմտ. Շատ դիմանկարներկան թեպետ սրտիս պատկերասրահում,փոքրաթիվ են, սակայն,այն նկարները|...) ն այլն: 4. նշույթավոր կապակցություն են ստեղծում բոլոր հարաբերականները նորագույն դասակարգմամբ`հարցահարաբերականդերանուննե-

վամ,

Դրանք են՝ ով, ինչ, ինչպես,ինչպիսի,ինչքան, երբ, որ, որքան, որչափ, որտեղ, ուր, մձասամբնան՝ որպիսի ն ինչչափ: Վերջին երկուսը արդեն հնացել են ն շրջանառությունիցհետզհետե դուրս են գալիս: Հարաբերականներընս ունեն իրենց կայուն տեղը ն օրինաչափորեն դրվում են կախյալ բաղադրիչի սկզբում, թեն երբեմն, դարձյալ ոճական նկատառումներով,կարող են տեղաշարժվել: Հմմտ. Ա. Իռ կայուն դիրքում.Աղջիկըձեռքերը խաչել է, նչպես թները ծալում է սառած թռչունը (ԱԲ): եռբ իմ գնդակը սուլել է փախչող այծյամների հետնից,ճչացել եմ ես մանկանբերկրանքով(ՎԱ): Բ. Տեղաշարժված Վերն նետած քարը հնչքան ավելի վար է ընկնում, այնքան ավելի սաստկանումէ նրա թափը(ԱԻ):

Տես

ԱԳ.

Ժամանակակիցգրականհայերեն, Եր., Աբրահամյան,

1981:

Բոլոր հարաբերականբառերը կարող են բաղադրվել ռր ստորադասական շաղկապով, որը, սակայն, զուրկ է կապակցականդերից: Կապակցությունն իրացնում է հարաբերականը: Հարաբերականին վերջից զուգադրվող ռր շաղկապը կոչվում է Քառմատար": 5.

Վմմտ.

Ինչքան որ հուր կա իմ սրտում, բոլորը՝ քեզ... (ԵՉ): Շաղկապներով կապակցված նախադասությունըկոչվում է շաղկապական հարաբերականներովկապակցվածները՝հարաբերական"": Շաղկապական ն հարաբերական կախյալ նախադասություններըունեն թե՛ ընդհանրություն,թե՛ տարբերություններ:Ընդհանրությունն այն է, որ երկու կառույցներում էլ կապակցությունն իրացվում է սպասարկու բառերով, այսինքն նշույթավոր է: Ավելի զգալի են, սակայն,տարբերությունները, որոնք հանգում են հետնյալին: Ա. Բացի ռո ն Քե շաղկապներից, որոնց իմաստըխիստ վերացարկված է, ն որոնք կարող են կապակցել շարահյուսական այլնայլ գործառույթներով բնորոշվող կախյալ նախադասություններ,մնացած շաղկապները գերազանցապեսմենիմաստ են ն արտահայտում են իրենց խոսքի մասին հատուկ բաշխական այլնայլ հարաբերություններ: Շաղկապների բաշխական նշանակությունըբնորոշվում է նրանով, որ դրանք թեն զուրկ են նյութական իմաստից, սակայն ունեն շարահյուսական իմաստատարբերակիչարժեք: Շաղկապի ընտրությունը արդեն իսկ կանխորոշում է կախյալ նախադասության իմաստը,հաճախ՝ նան լրացականբնույթը: Հմմտ. Ես ինձ լավ եմ զգում, հենց որ օրերը տաքանում են. կախյալ բաղադրիչը ժամանակի պարագա է, որտեղ արտահայտված գործողությանը հաջորդում է գերադաս եզրի գործողությունը: Ես ինձ լավ եմ զգում, մինչն օրերը տաքանում են. կախյալը ժամանակի պարագա է, սակայն նրանում արտահայտվածգործողությունը նախորդում է գերադասումնշված գործողությանը: Ես ինձ լավ եմ զգում, նթե օրերը տաքանում են կախյալը պայմանի պարագա Ես

է:

ինձ լավ եմ զգում, քանի որ (որովհետն) օրերը տաքանում են կախյալըպատճառիպարագա է: Թեն օրերը տաքանում են, բայց (սակայն) ես ինձ լավ չեմ զգում. կախյալըզիջման պարագա է: Բ. Ղարաբերականները նախ ն առաջ դերանուններեն, որով Ա պայմանավորված է նրանց խոսքամասայինիմաստը:Դրանք ունեն նյութական իմաստ ն արտահայտում են ընդհանուր, չտարբերակված առարկաներ, հատկանիշներ ն հատկանիշների հատկանիշներ: Իրենց այս վերացարկված, չտարբերակված իմաստը նրանք մուծում են կախյալ նախադասութ-

«

Այս գիտանվանումը,ինչպես ն շատ այլ գիտանվանումներ,կազմել ն առաջինը շրջամեջ է դրել Մ.Աբեղյանը:Տե՛ս նրա Հայոց լեզվի տեսություն,էջ 610 ն հջ.: 85Այս դասակարգումընս առաջինըկատարելէ Մ. Աբեղյանը.տե՛ս նշվ. աշխ., էջ 609:

նառության

յան մեջ, որով ն վերջինս ստանում է «ընդհանուրանորոշ կամ ընդհանրացական նշանակություն»:": Գ. Շաղկապները, նյութականիմաստից զուրկ լինելով, կատարում են սոսկ կապակցականդեր ն չեն դառնում նախադասությանանդամ,մինչդեռ հարաբերականներըունեն երկակի գործառույթ. նրանք կապակցում են բարդ նախադասությանբաղադրիչներ ն միաժամանակհանդես են գալիս որպես կախյալ նախադասությանլիարժեք անդամ` դառնալով ենթակա, խնդիր, պարագա նայլն: 6. Բարդ ստորադասականնախադասության բաղադրիչներիկապակցության մյուս եղանակըշարահարությունն է: Սա աննշույթ կապակցություն է, որի մեջ սպասարկու բառեր չեն օգտագործվում: Շարահարությունը առավելապես հատուկ է ժողովրդախոսակցական լեզվին, որտեղից էլ այն թափանցում է գրական-գեղարվեստական,մանավանդ չափածո խոսքի մեջ: Շարահարական կապակցության դեպքում, անշուշտ, բաղադրիչների շարահյուսական հարաբերությունները միշտ չէ, որ այնպես հստակ են դրսնորվում, ինչպես զոդվածականկապակցության մեջ: Բայց ն այնպես շատ ու շատ կառույցներում նման հարաբերությունները տարբերակվում են որոշակիորեն,առանց երկվության: Ծանոթություն-Կապակցության այս եղանակըհանդիպումէ աշխարհի շատ լեզուներում: Այն գալիս է վաղնջական ժամանակներից,այնքան հին է, որ ոմանց կարծիքով` նույնիսկ նախորդելէ առհասարակհամադասությանն ստորադասության շարահյուսական կարգերին: Ծագումով լեհ ֆրանսիացի հայտնի լեզվաբան Ս.Կարցեսկին,օրինակ, համադասությանն ստորադասությանքերականական կարգերի գոյացումը կապում էր շարահարությանհետ: «Համադասությունըն ստորադասությունը, գրում էր նա, ծագում են շարահարականկապակցությամբ --

-

նախադասություններից»:7:

Որոշ թեությամբ. բայց նույն միտքն է զարգացնումնան Ա. Պեշկովսկին: «Շարահարությունը, ասում է նա, ամենայն հավանականությամբ ավելի հին է ն՛ համադասությունից,ն ստորադասությունից:Հին ժողովրդականն հանապազօրյախոսակցականլեզվում մենք ամեն քայլափոխիշարահարականկապակցությանենք հանդիպումայնպիսինախադասություններում,որտեղ զուտ գրական խոսքը հրամայաբարպահանջումէ շաղկապներ» ՝ : --

-

ժամանակակից

7. Շարահարականկապակցությանհիմնական միջոցներն են հընչերանգը ն բաղադրիչ-նախադասությունների բայ-ստորոգյալներիեղանակաժամանակայինորոշակիկիրառությունները: Վերն արդեն ասվեց (8 187), որ որոշ աննշույթ կառույցներում ձայնային համապատասխանելնէջավորումը`զուգորդված բաղադրիչների բայորոշակի գործառույթներով,ինքստորոգյալների եղանակաժամանակային

Տե՛ս ՄանուկԱբեղյան նշվ. աշխ.. էջ 609-610: Տե՛ս Տ.Ա ոՐԸՇԵՏէԼ,Օս մսճնտոոծ 8ՏՈՇեղզսծ ճս

"4.11. Ոշառօցցամ, ԹյՇՇյոն ԳՌԱՅԵՇԻՇ

ՇԲ, Տ. «1Մ. 51քոծ|1ՈջՄ1ՏԱգսծ, ԽԼ., 1956, օՐք.

ՕՇՔՇԼԱՇՒԱԱԼ

Է17/ՎԷՕԻԽ(

474.

նին գոյացնում է ստորադասական կապակցություն զանազան հարաբերություններով: Գրավոր խոսքում նվազում է հնչերանգի դերը, քանի որ այն դժվար է վերարտադրել կետադրականնշանների թերակատարությանպատճառով: Այս դեպքում ավելի նս կարնորվում է բայ-ստորոգյալների՝հավելյալ կերպով շարահյուսականհարաբերություններիբնույթը որոշելու դերը:

Տ 222. Գերադաս ն ստորադաս նախադասություններիկապակցությանը նպաստող այլ միջոցներ նս կան: Դրանք կապակցականօժանդակ միջոցներ են, որոնք ավելի սերտ են դարձնում բաղադրիչներիիմաստային ն շարահյուսական կապը` նպաստելով բարդ ստորադասականկուռ ու կառուցիկ նախադասությանստեղծմանը: 1. Օժանդակ միջոցներից մեկը ձենականանդամն է գլխավոր նախադասության մեջ` հառաբերյալը:Սա այն անդամն է, որին ըստ էության հարաբերում, որի վերացարկված,չտարբերակվածբովանդակությունը տարբերակում ու որոշակիացնում է կախյալ նախադասությունը: Վարաբերյալը, կարելի է ասել, երկրորդականնախադասությանմի տեսակ «պատգամավորն» է գլխավորի մեջ: Իբրն հարաբերյալգործառվում են ճա, նրանք,ինքը, իրենք, այն, այնչափ, այնպես, այնպիսի, այնտեղ, այնքան ն այլ դերանուններ: Այս դերանուններից նրանք, որոնք հոլովվում են, կարող են հանդես գալ թե՛ ուղղական ն թե՛ թեք հոլովներով: Հմմտ. Ինչպես որ օձն է քարբ ականջներըխցկում, Որ չլսի ձայնը ճարտար թովչի, Այնպեսէլ դու, արքա՛, դու խցկեցիր ունկդ, Դու փակեցիր,արքա, լսողությունը քո... (ՎԴ): Եվ այն հասկացա, որ դրամի պես մաշվել են արդեն բառերը բոլոր (ՊՍ): Թող մոտենա՛ իմ սեղանին ճա, ում ձեռքը կոշտացել է մուրճից, բահից ու եղանից (ն.տ.): Սիրիր նռան, ով բարի է, առաքինի ու գեղեցիկ (ՇՌ): Վարաբերյալը,արտահայտվածլինելով անձնական ն ցուցական դերանուններով, պահում է իր խոսքամասայինիմաստը ն նշում ընդհանուր, չտարբերակված անձ (ճա, նրանք ն այլն), իր, իրողություն (այն, նա), որակական ն քանակական հատկանիշներ(այնպիսի, այնքան, այնչափ), հատկանշի հատկանիշ(ա/նպես,այնքան,այնչափ)ն այլն: Իր հենց այս ընդհանուր,չտարբերակվածիմաստիպատճառովհարաբերյալը յուրովի խնդրում է կամ պահանջում իր իմաստի որոշակիացում, բովանդակությանբացահայտում: Այդ դերն էլ կատարում է ստորադաս նախադասությունը:Տե՛ս վերիօրինակները,այլն՝ Եվ դրա վրա այնքան վիճեցին, որ գործն իսկական կռվի հասցըրին (ՂԱ): Երբ հեղինակնասում է՝ Եվ դրա վրա ա/նքանվիճեցին, մնում է անորոշ ու անհասկանալի,թե որքա՞նվիճեցին: Ա/նքանհարաբերյալը պահանջում է իր իմաստի թանձրացում:Եվ կախյալ բաղադրիչնէլ հենց կոչված է թանձրացնելու ա/նքան հարաբերյալի իմաստը.Այնքանվիճեցին, որ գործն իս280

այլն: Ըստ որում` թեն հարաբերյալը գրեթե ոչինչ

կական կռվի հասցրին

ն

գերադաս ն

բաղադրիչներիմիջն:

չասող ձնական անդամ է գլխավոր բաղադրիչում, բայց յուրովի պարտադրում է կախյալ եզրի առկայություն`դրանով իսկ սերտացնելով կապը երկու՝ ստորադաս

Ծանոթություն: Որոշ քերականներ անհիմն կերպով նեղացնում կամ ընդարձակումեն հարաբերյալի արտահայտությանսահմանները: Գ.Լ.Գարեգինյանի «Ժամանակակից հայոց լեզու. բարդ նախադասություն»աշխատության մեջ կարդում ենք. «Վարաբերյալները (հարաբերյալ բառերը)ցուցական,երբեմն նան անորոշ դերանուններովարտահայտվածայն բառերն են, որոնք օգտագործվում են գերադաս նախադասությանմեջ, ն որոնց չտարբերակված նյութական բովանդակությունը բացահայտվումէ ստորադաս նախադասությամբ»(էջ 30): Այստեղ հարաբերյալի սահմաններըմի կողմից նեղացված են, մյուս կողմից` ընդարձակված:Անձնական երրորդդեմքիդերանուններըհարաբերյալներիշարքից հանված են, ցուցական բոլոր դերանունները,առանց շարքերի տարբերակման, ն անորոշ դերանունները դիտված են որպես հարաբերյալ: Երկու մոտեցումներն էլ սխալ են ու մերժելի: Ցուցական դերանուններից միայն երրորդ շարքն է դառնում հարաբերյալ, ինչպես ն անձնականդերանուններիցմ̀հայն երրորդ դեմքը: Այն տեսակետը, որ միայն երրորդ շարքը (ն երրորդ դեմքն) է հարաբերյալ դառնում, հեշտությամբ ապացուցվում է փոխակերպումով:Բարդ նախադասություկամ երրորդ դեմքի դերանունը փոխակերպելիսգլխավորում առկա երրորդ շարքի նը օտարվում է (հասկանալի է, եթե հարաբերյալ է), նրա տեղը գրավում Է կախյալ նախադասությանփոխակերպվածտարբերակը,մինչդեռառաջին ն երկրորդ շարքերի դերանուններըմնում են անփոփոխ: Հմմտ. 1. Կարդա՛այն նամակը, որ ուղարկված է գյուղից: Կարդա գյուղից ուղարկված նամակը. Կարդա գյուղից ուղարկ2.Կարդա` այդ նամակը, որ ուղարկվածէ գյուղից: ված այդ նամակը: 3. Կարդա՛ այս նամակը,որ ուղարկված գյուղից ուղարկէ գյուղից: Կարդա՛ ված այս նամակը. Դժվարչէ նկատել. որ այսն այդ դերանունները,ինչպես որ կային նախնական տարբերակում, այնպես էլ առկա են փոխակերպվածնախադասությանմեջ: Դուրս է դերանունը,որը հենց է՛ հարաբերյալ: ընկել միայն երրորդ շարքի այ/ն որոշ անորոշ, այլն՝ որոշյալ՝ Բոճիշտ այդպես հարաբերյալ չեն մի, մի քանի, Լոր, ամեն ն այլ նման դերանունները: Հմմտ. Կարդա՛ մի (մի քանի) նամակ, որ ուղարկված է (են) գյուղից: Կարդա գյունամակ: ղից ուղարկված մի (մի քանի) Կարդա բոլոր նամակները,որոնք ուղարկված են գյուղից: Կարդա՝գյուղից ուղարկված բոլոր նամակները ն այլն: ,

-

--

--

-

--

Իբրե կապակցությանօժանդակ միջոց են ծառայում նան ստորագերադաս բաղադրիչներումեղած ընդհանուրանդամները,Ընդհանրությունը, ինչպես Ա համադասականկառույցներում,կարող է ունենալ երկու արտահայտություններ: Ա. Բաղադրիչներից մեկում առկա անդամըզեղչվումէ մյուսում ն ընկալվում է զորությամբ: Այդպես շատ հաճախ ենթական է զեղչված լինում գերադաս կամ ստորադաս եզրերից մեկում, որով գոյանում են յուրօրինակ միավորականնախադասություններստորադասական հարաբերությամբ: 2.

դաս ն

Հմմտ.

Եվ, իրոք, աքլորը թեն շատ էր անհանգստացածիր ընտանիքի վիճակով, բայց շարունակ իրեն պահում էր վտանգի սահմաններից դուրս (ՎԱ): Երբ որ ջուրը վարարում է (..), թույլտվություն չի վերցնում իրեն հսկող նեղ քարափից (ՊՍ): Ենթակաները(աքլորը, ջուրը) ընդհանուր են գերադաս ն ստորադաս բաղադրիչներում,որով ավելի նս սերտանում է կապըդրանց միջն: Զեղչված անդամը վերականգնելու դեպքում կստացվեն անհարթ կառույցներ, ինչպես` (/քյորը թեն շատ էր անհանգստացած (..), բայց աքլորը շարունակ իրեն պահում էր վտանգի սահմաններից դուրս, ն այլն: Բ. Բաղադրիչներից մեկում առկա որնէ միավոր մյուսում փտոռ/սարինվումէ այլ մի խոսքի մասով: Այդպես գռ/ալանականանդամը կից եզրում փոխարինվումէ դեռանվամբ.Հմմտ. Եթե ժամանակին հսկաներ են ապրել, իհարկե այդ ձորերը ճռանց համար հասարակ անուններ են եղել (ԱԲ): Թեն գետը կորել էր աչքիցս, բայց դեռ երկար-երկար լսվում էր ճռա մոլեգին շաչյունը (ՍԽ): Կախյալ բաղադրիչներում կիրառված գետը ն հսկաներգոյականները գերադաս եզրերում փոխարինվել են ճա ն ճռանք դերանուններով (գետը -» նրա շաչյունը, հսկաներ նրանց համար): Փոխարինման այս օրինաչափությունը նս հայտնի չափով օժանդակում է գերադաս ն ստորադաս բաղադրիչներիկապակցությանսերտությանը: 3. Կապակցությանըօժանդակող միջոց է նան շարադասությունը:Շարահյուսական այս իրողությունը ընդգրկում է ո՛չ միայն գերադաս ն ստորադաս բաղադրիչների շարադասությունը,այլն հաճախ՝ այդ իսկ բաղադրիչների համապատասխանանդամների դիրքը ն դասավորության հաջորդականությունը: Նան իր բաղադրիչների դիրքով ն նրանց միավորների անհրաժեշտ շարադասությամբ է ձնավորվում բարդ նախադասությունըիբրն ամբողջականու ավարտուն շարահյուսականմիավոր: Բարդ ստորադասականնախադասությանշարադասությունը քննելիս ելակետ է ծառայում գերադաս բաղադրիչը, որի հանդեպ ստորադաս եզրը կարող է գրավել տարբեր դիրքեր: Նրա գրաված այդ դիրքերը երեքն են: Ա. Ստորադասբաղադրիչը կարող է ճա/նորդելգերադասին,բ. գերադաս եզրը կարող է ընդմիջվել ստորադաս բաղադրիչով, գ. ստորադաս եզրը կարող է հաջորդել գերադասին: Ըստ այդմ ստանում ենք` նախադաս,միջադաս ն վերջադաս(հետադաս) կախյալ նախադասություններ: Կախյալ նախադասության գերադասի հանդեպ գրաված այս երեք դիրքերը պայմանավորված են թե՛ իմաստային,թե՛ կառուցվածքաշարահյուսական գործոններով: Իմաստայինգործոնը կախյալ բաղադրիչի արտահայտածբովանդակության հարաբերությունն է գերադասին: Կառուցվածքաշարահյուսական գործոնները այդ հարաբերության արտահայտությանեղանակներն են ու միջոցները:Այս երկու իրողությունները կարողեն հանդես գալ առանձին-առանձին ն կամ միասնաբար: -չ

Տ 223. Վամադրելով այդ գործոնները` կարող ենք նկատել բարդ ստու՛ րադասական նախադասության բաղադրիչների շարադասության երկու կարգի դրսնորումներ՝ ա. պարտադիրն բ. (ամընտիր (ֆակուլտատիվ): Ա. Պարտադիրշարադասությունը ենթադրում է գերադաս ն ստորադաս բաղադրիչների կայուն, անփոփոխ ն անտեղաշարժելի դասավորություն: 1. Պարտադիրնախադասդիրք են գրավում բոլոր այն կախյալ նախադասությունները, որոնք կապակցվում են զուգադիր շաղկապներով՝ թեն...բայց (սակայ, թեպետ ն ... բայց (սակայն, եթե..ապա (հապա), քանի որ...ուստին այլն: Հմմտ. Եթե մարդիկ հնարավոր են համարում զրպարտել առանց որեէ հիմքի, հապա ինչե՛ր չեն անի |, եթե նկատեն այս փաստը (ՆԶ): /Ծեպետկույր չեմ բնավ, սակայն շուրջս նայում |ու չեմ տեսնում ոչինչ) (ՊՍ): Ոռովհետնպետք էր գնալ իշխանների մոտ, ուստի Արտակըվեր կացավ (ԴԴ) ն այլն: Ոճական, տաղաչափական, տրամաբանականշեշտադրության կամ այլ նկատառումներով ստորադաս բաղադրիչի որնէ անդամ կամ բառակապակցություն տեղաշարժվելով կարող է ընկնել զուգադիր շաղկապի առաջին բաղադրիչից առաջ: Հմմտ. երեկոյան դեմ նրանք թեն դեռ աղոտ են, բայց շարժվում են (ԱԲ): Օ՛, Վարդապետ(..) մեռած թեպետ, բայց ն անթաղ (ՊՍ), այսինքն` թեպետ մեռած ես, բայց ն անթաղ ես ն այլն: 2. Պարտադիրնախադասդիրք է գրավում ժողովրդախոսակցական ոճին հատուկ թե չէ շաղկապով կապակցվող բաղադրիչը, որ արտահայտում է ժամանակի հարաբերություն: Հմմտ. (Գորտին|դնումէ անկողնու վրաթե չէ մին էլ էն է տեսնում ը էս գորտի կաշին տրաքեց)(Թ): Յ. Պարտադիր վերջադաս դիրք են գրավում ստորոգելիական, հեբաղադրիչները: ամբողջ գլխավորին լրացնող ստորադաս

տնանքային, տ.

թերնս նրանցից էր, ռռոնց տեսել էի մարգարտազարդզգեստով «Ջազբանդ»5» պարասրահը մտնելիս (ԱՎ): Օրական հիսուն-վաթսուն գլանակ էր ծխում, որից գիշերներըչէր կարողանումքնել ն այլն: Բ. Կամընտիրշարադասությունըբաղադրիչների դասավորության այն կարգն է, ըստ որի կախյալ նախադասությունըազատորենտեղաբաշխվում է գ/խավորից առաջ, գլխավորիցհետո կամ նրա միջում: Կամընտիր շարադասությունըունի երկու արտահայտություն` մասնաՍի ն լհակատար Մասնակի կամընտիր շարադասությունը բնորոշվում է նրանով, որ կախյալ բաղադրիչիտեղաշարժվելու հնարավորությունը սահմանափակէ. առկա երեք դիրքերիցկարող է գրավել երկուսը միայն: Կախյալը կարող է հաջորդել գերադասինկամ թափանցել նրա մեջ, որով կգոյանան վերջադասկամ միջադասկախյալ նախադասություններ: շարադասվումեն այն կախյալ նախադաՍասնակի կամընտրությամբ սությունները, որոնք կապակցվումեն գերադաս բաղադրիչի առավելապես գոյականական անդամի կամ գոյականականդերանվամբ արտահայտված Սա

,

որնէ անդամի հետ: Դրանք նշում են լրացյալի որակական, քանակական, որնէ հատկանիշ կամ բացահայտում նրա էութստացական-հատկացական յունը: Հմմտ. Վերջադաս դիրքով 1. Մթնաձորում այժմ էլ թավուտ անտառներ կան, ուր ոչ ոք ոտք չի դրել (ԱԲ): 2. Ցավ կար նրանց սրտում, ռոռնք բահ ու քլունգով արագ փորում էին խոր փոսեր (ն.տ.): 3. Ակամա կուսակցական պայքարի մեջ մտա նան ես, ոռ ա/դքան հեռու էհ կանգնածքաղաքականությունից: Թավուտ անՄիննույն կախյալ նախադասությունները` միքջադասված. 2. նրանց այժմ Մթնաձորում: էլ կան տառներ, ուր ոչ ոք ռտք չի դրել. սրտում, ռրոռնք բահ ու քլունգով արագ փորում էին խոր փոսեր, գավ կար: 3. Նան ես, ոռ այդքան հեռու էհ կանգնած քաղաքականությունից,ակամա մտա կուսակցականպայքարի մեջ, ն այլն: Լիակատար կամընտրությամբ շարադասվում են առավելապես խնդրային ն պարագայականհարաբերություններ արտահայտող կախյալ նախադասությունները:Այստեղ հեղինակըկամ խոսողը ի զորու է կատարեերեք տարբերակներից լու լիակատար ընտրություն հնարավոր բոլոր վերցնելով ցանկալին: Նման ընտրությունը թույլ է տալիս հատուկ շեշտադրել այս կամ այն միավորը, բառակապակցությունը,կախյալ կամ գերադաս նախադասությունները,անհատականացնելխոսքը, ոճավորել, երանգավորել այն: Հմմտ. Բնագրային տարբերակներն են. 14. /ւմ որ հաղթել չէր կարողանում, Շողոմելով կանչում էր նա (ՎԹ): 2. Ես կուզեի հարազատ ընկեր լինել նրանց, որոնք մոռացված են բանտերում անել (ՎՏ): 3. Ես շուռ տվեցի կյանքի ավազե ժամացույցը, ոռպեսզի հետ-հետ քայլելուվ՝ միանամ իմ սիրառատ մանկությանը (ԱՎ): Փոփոխված տարբերակներնեն. 1. ա. Շողոմելով կանչում էր նա, ում որ հաղթել չէր կարողանում,բ. նա, ում որ հաղթել չէր կարողանում,կանչում էր շողոմելով: 2. ա. /ոռնք մռռացվաժեն բանտերումանել, նրանց կուզեի ես հարազատընկեր լինել, բ. Նրանց, ռռռնք մոռացվածեն բանտերում անել, կուզեի ես հարազատընկեր լինել: 3. ա. Ոռպեսզիհետ-հետ քայլելու միանամ իմ սիրառատմանկությանը,ես շուռ տվեցի կյանքի ավազե ժամացույցը, բ. Ես, ռռպեսզի հետ-հետ քայլելով միանամիմ սիրառատմանկությանը, շուռ տվեցի կյանքի ավազե ժամացույցը: Կամընտրանքըանշուշտ վերաբերում է նան բաղադրիչներիշարահյուսական նվազագույն միավորներին նախադասությանանդամներին, որոնք կարող են շարադասվել նան այլ կերպ, քան ե՛ն բերված տարբերակէ: ներում: Դա նս անհատականկամքի արտահայտություն

Տ 224. Բարդ ստորադասականնախադասության բաղադրիչներըկապակցվում են /այուն (կաղապարներով, որոնք դրսնորվում են վերը քննված եղանակներովու միջոցներով: Հիմքում ունենալով ստորադասական հարաբերության արտահայտ284

ման բոլոր եղանակներն ու ձները՝ ստանում ցության հետնյալ կաղապարները:

ենք շարահյուսական կապակ-

Ծանոթություն: Կաղապարներընշվում են անկախ բաղադրիչների դասավորմանհատկությունից:Առկասպասարկու բառերը նշվում են իրենց անվանումներով,բացակաբառերը՝ զրո բառով:

հարաբերական Օ,՛ կույր է ճա, ով չի տեսնում երկինք հասած կրակը թեժ (ԵՉ): Վերջին եկողները վերցնում էին այ/ն,ինչ առաջինները չէին վերցրել՝ անարժեքլինելու պատճառով (ԱԲ): 2. Զրո -» հարաբերական Տունը ուր ապրում էր Հասոն, գտնվում էր գյուղի ծայրին (Վրթ. Փ.): Երբ կռացավ՝ ոտքն ասպանդակի մեջ դնելու, Ասյայի զգեստի տուտը բարձրացավ|, ն Սաքանի աչքին ընկավ նրա սպիտակ շորը) (ԱԲ): 3. Չարաբերյալ շաղկապ |Տկլո՞ր էր Սալբին, շոր չկա՞ր հագին, թե՞|այնքան էր թրջվել, որ շորը չէր շոշափվում (ԱԲ): Այդ ճռանիցէ, որ Արարատը այդպես պարպված է, Այդ ճռանից է, ոռ Արարատիճամփան փակված է (ՍԿ): 4. Զրո շաղկապ. Սկզբում այդ հեռագիրն ինձ այնքան էլ չազդեց, էի (ՆԴ): Եվ թվում է ինձ, թե մեր որովհետն արդեն նախապատրաստված մարմինըո՛չ թե հողից է, այլ արցունքներից(ՌԴ): 5. Շաղկապ շաղկապ (զուգադիր շաղկապ). եթե իմ ամուսինն է, ապա անպատճառ ինձ համար է գործում այդ բարբարոսությունը (Ր): /Ձեպետն մեր խառնվածքը անհաստատ չէ այդ աստիճան (..), բայց ամեն ինչ իր պահն ունի (ՊՍ): 6. Չարաբերյալ զրո Հենց էն եմ տեսնում մութն, անգետ մարդիկ, էլ մենք ենք մեջտեղ տանջվում ամեն օր (ՀԹ): Այնպեսես խոսում մարդ բան չի հասկանում: 7. Զրո-- զրո. Բայց դու հասկացի՛ր՝այդ ինչ-որ մեկից փրկել եմ քեզ (ՀՍ): Մի լա՛վ զննիր՝ այս տունը մյուս կողմով դեպի մի ուրիշ փողոց ելք չունի՞ (ՎՍՅԵ): Այս յոթ կաղապարները կիրառական տեսակետից համարժեք չեն: Գրական հայերենում առավել մեծ հաճախականությունունեն առաջին հինԳը, վերջին երկուսը առավելապեսհանդիպում են ժողովրդախոսակցական աղբյուրներում: լեզվում, մասամբնան գրական-գեղարվեստական 1.

Չարաբերյալ

-»

--

--

,

-»

-»

--

--

-»

--

-»

--

--

ԲԱՐԴ ՍՏՈՐԱԴԱՍԱԿԱՆ

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅԱՆ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

Տ 225. Բարդ ստորադասականնախադասությանբաղադրիչների հարաբերությունը գերազանցապեսհամեմատական է պարզ նախադասության շարահյուսականնվազագույն միավորներիհարաբերությանը: Միայն բայ-ստորոգյալի վերապահությամբ` պարզ նախադասության

բոլոր անդամները ըստ էության կարող են փոխարինվել ստորադաս

նախադասությամբ, ներառյալ` ստորոգելին: Այդ իսկ պատճառով կախյալ բաղադրիչների տիպաբանականդասակարգման խնդիրը լուծելիս շարահյուսագետները այն ուղղակիորեն կապում են պարզ նախադասությանմիավորների հարաբերություններիտարբերակման հետ: Շարահյուսագիտության պատմության մեջ կախյալ նախադասությունները առաջին անգամ այս հիմունքով առանձնացրել է Ա.Խ. Վոստոկովը: Ըստ նրա՝ «Մեկ բառով արտահայտված որնէ որոշիչ կամ խնդիր, որպես ենկարող է փոխարինվել առանձին ստոթակայի կամ ստորոգյալի րադաս նախադասությամբ»9. Այսպիսով` առաջին անգամ կախյալ նախադասությունըդիտվում է իբրն պարզ նախադասությանորեէ անդամիիմաստայինծավալում: Այս ըմբռնումը իր հետագա զարգացումը ստացավ Ֆ.Ի. Բուսլանի աշխատություններում: Նա ավելի զարգացրեց իր նախորդի մշակած տեսությունը ն հստակություն մտցրեց նրա առաջադրած սկզբունքների մեջ: Ֆ. Բուսլանը որոշակիորեն սահմանեց բարդ ստորադասականնախադասության բաղադրիչների դասակարգմանգիտական հիմունքները: «Պարզ ստորոգյանախադասությանյուրաքանչյուր անդամ-- գրում էր նա.Լից, կարողէ արտահայտվելկախյալնախադասությամբ»`: ԱԽ. Վոստոկովին Ֆ.Ի. Բուսլանի մշակած այս տեսությունը,որ կոչվեց դարքերականատրամաբանականկամ կառուցվածքատրամաբանական, ձավ շարահյուսագիտականհետագա բոլոր ուսումնասիրությունների հիմքը: Այն ընդունվեց նան հայ քերականագիտությանմեջ: Ստորադասականկապակցությունըբարդ նախադասությանմեջ ճիշտ այդ հիմունքով է դասակարգում Ստ. Պալասանյանը:', ավելի ուշ՝ նան Մ. Ս-

լրացում,

բացի

բեղյանը"7:

Սա գործառական (ֆունկցիոնալ) դասակարգում էր, որ հիմնված էր կախյալ բաղադրիչի գերադաս նախադասությանհանդեպ ունեցած շարահյուսական հարաբերությանբնույթի ն դրա դրսնորման ձների անբաժանելիության սկզբունքի վրա:

Տ 226. Ստորադասական կապակցությունըճիշտ գնահատելու համար անհրաժեշտ է ո՛չ միայն ճանաչել կախյալ նախադասությանգործառական հատկությունը, այլե այդ հատկության արտահայտման շարահյուսական ձնակազմությունը: Այլ կերպ ասած՝ հարկ է հաշվի առնել գլխավոր ն կախյալ նախադասությունների ո՛չ միայն իմաստային հարաբերությունները, այլն այդ հարաբերությունների ձեավորման եղանակներն ու միջոցները: Եթե այդ հարաբերությունները դիտարկենք որպես լեզվական համապա54.3. 80օուժո09, ՔՍՇՇԻճգ Ի1., 1842, ոք. 224. Րքնիլ (218.3, 5Փ.յ. ՖԸոգ60, Օրեր ԽՇՐՕքԱՎՇՇԽՕՈ ՐքՅԵՈՒՈՅՈՒ ք/ՇՇԽՕՐՕ 83ԵԼ58, ԻԼ, 1858, օք. 212. Ընդգծումըմերն է Ա.Պ.: Բ Ստ. Պալասանեան.Ընդհանուր տեսութիւն արնելեան նոր գրավոր լեզուի հայոց, Թիֆ1870, այլն Քերականութիւնմայրենի լեզուի, Տփղիս, 1894, էջ 225: Մանուկ Աբեղյան,Հայոց լեզվի տեսություն. էջ 603: -

լիս,

տասխան օրինաչափության բովանդակություն, ապա դրանց քերականական արտահայտությունն էլ կլինի հիշյալ բովանդակության նյութական ձնը: Այսպիսով քննությունը կատարվում է բովանդակության ն ձնի անխախտ միասնության հիմունքով: Սա կառուցվածքաիմաստայինկամ կառուցվածքատրամաբանականդասակարգմանելակետայինսկզբունքն է: Առաջնորդվելով այդ սկզբունքով ստանում ենք երկու կարգի բարդ ստորադասական նախադասություններա̀յ) պարզ նախադասության անդամներին հարաբերակցող կախյալ նախադասությամբբարդ նախադասություններ (պարզ ստորոգյալի վերապահությամբ)ն բ) պարզ նախադասության անդամներին չհարաբերակցողկախյալ նախադասությամբբարդ նախադասություններ: Կախյալ բաղադրիչներըանվանվում են` ըստ գերադասնախադասության հանդեպ ունեցած հարաբերության:

Ա. ՊԱՐԶ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅԱՆ ԱՆԴԱՄՆԵՐԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐԱԿԻՑ

ՍՏՈՐԱԴԱՍ ԲԱՂԱԴՐԻՉՈՎ ԲԱՐԴ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆ

1. ԵՆԹԱԿԱՅԱԿԱՆ ԿԱԽՅԱԼ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅԱՄԲ

ԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

Տ 227. Ենթակայականկախյալ նախադասությունըվերառված կերպով արտահայտումէ որեէ առարկակամ անձ, որին հատկանիշէ ստորոգվում գերադասբաղադրիչիստորոգյալիմիջոցով: Իր կազմում ենթակայականկախյալ բաղադրիչ ունեցող նախադասության կառուցվածքային հատկանիշներնեն. 1. Գլխավոր բաղադրիչում ենթականբացակայում է, քանի որ այն արտահայտված է որպես առանձին` ենթակայականկախյալ նախադասություն: Հմմտ. Պատահում էր, ոռ ծմռան գիշերներինմեզնից մեկնումեկը, հանկարծ զարթնելով,գլուխը հանում էր վերմակիտակից(ԱԲ): |նրակախ ընկած լեզուն արնոտէր:) Երնում էր, ոռ /իզել էր վերքի արյունը (ն.տ.): 2. Գլխավոր բաղադրիչում առկա է ձնական ենթակա` հարաբերյալ: Կախյալ նախադասությունընյութականացնումէ հարաբերյալի իմաստը՝որոշակի բովանդակություն հաղորդելով նրան: Իբրն հարաբերյալ կիրառվում են անձնականերրորդ դեմքի ն ցուցականերրորդ շարքի առարկայանիշ դերանունները(ճա, նրանք,ինքը, իրենք, այն), որոնք որպես ենթակա օրինաչափորենկիրառվումեն ուղղականհոլովով: Հմմտ. Ով որ քեֆի չի նստել Թումանյանիպալատում,Նա չի տեսել դեռ խնդում Լ. աշխարհչի տեսել) (ՎՏ): Այն դերանունը,հոլովի կարգից զուրկ լինելով հանԾանոթություն. դերձ,ձնական ենթակա է դառնումնշանակելովմի բան անող կամ լինող առարկա, երնույթ: Վմմտ.

Նրան հուզում էր ն այն, որ հայրը դրա համարիր կամ քրոջ կարծիքըչի հարցրել (ՍԶ): Չի ներվում ն այն, ինչը կոչվում է առավելություն(ՊՍ):

Գերադաս բաղադրիչում կիրառվող հարաբերյալի ընտրությունը պայմանավորում է ստորադաս նախադասությանբովանդակությունը: Եթե գլխավոր բաղադրիչում գործառվում է այն հարաբերյալը, կախյալ եզրը իրանիշ իմաստ է ստանում, անձնանիշ իմաստ է ստանում, եթե կիրառվում է նա հարաբերյալը: Տե՛ս վերի օրինակները: 4. Կապակցությունըլինում է Օշույթավոր ն աննշույթ կամ շարահարական Իբրն նշույթ օրինաչափորեն օգտագործվում են որ ն թե շաղկապները ն որ(ը), ով, ինչ հարաբերականները: Իրենց խոսքամասային բովանդակության համեմատ` որ շաղկապը արտահայտում է հաստատական,թե-ն ավելի թեական-երկբայական ի3.

մաստ: Հմմտ. հում

(ՔԹ):

Թվում է, ոռ դու տխրությամբ անքուն ինձ ես որոնում աղոտ աշխար(ՎՍ): (Թվում էր, ՔՔ հաղթանդամ հեծյալը նստած էր մի սն մտրուկի

Միննույն թվում է (էր) գերադաս նախադասությանըստորադասված երկու կախյալ նախադասություններիցԹե-ով կապակցվածըարտահայտում է ավելի հավանականգործողություն, ռռ-ով կապակցվածը՝համեմատաբար

ստույգ:

Եթե կախյալ բաղադրիչը արտահայտում է անուղղակի հարցում, այն կապակցվում է թճշաղկապով: Հմմտ. Արդյոք իմացվե՞ց,թե այն սոսկալի արյունոտ գործը որի՛ արածն էր (ՎՄ): Մինչն հիմա էլ նրա համար խրթին հանելուկի պես անլուծելի էր մնում, Թ. ի՛նչ եղավ Արնիկը(ՍԽ): Որ(ը), ով, ինչը) հարաբերականներովն դր, թե շաղկապներով կապակցվելու դեպքում գերադաս բաղադրիչում հարաբերյալիկիրառությունը կամընտիրէ: Այն կարող է լինել, կարող է նան չլինել: Ոճական նկատառումներով հարաբերականիծայրին կարող է դրվել նան ոռ թարմատարշաղկապը:

Վմմտ.

Ով որ եկավ, ստացավ մի թաս գինի ինձանից|. Միայնինքըսչըմպեցի իմ սեփականհնձանից) (ՊՍ):Խաջեն էր ճա, ռռ աղբյուրից ջուր առավ (ՀՇ): Պարզվեց, ոռ ներքնահարկում պահվող ոսկով լի տոպրակներն անգործ մարդկանցվառ երնակայության ծնունդ են (ԱՇ): Այդպես էլ չիմացվեց, թե ե՛րբ են վերադարձվելու ավանդատուներիգումարները|ն վերադարձվելո՞ւ են) (Ավանգ.): Տ 228. Ենթակայականկախյալ նախադասությունէ ձնավորվում մասնավորապեսհետնյալ դեպքերում: 1.Գերադասբաղադրիչի Բայ-ստորոգյալը չեզոք սեռի է (նան կրավորակերպ չեզոք սեռի), որ արտահայտում է եղելություն, իրողություն, վիճակ

կառուցվածքաիրադրական հանգամանքներով պայմանավորված` կիրառվում է միայն եզակի երրորդ դեմքով՝ վերածվելով միադիմի բայի: Այդպիսիք են /հնել, թվալ, պատահել, մնալ, երնալ, պարզվել, դուրս գալ, արժե(նալ) ն այլ նման բայեր: Այս կարգի բարդ նախադասությունների գերաեն լինում կազմված միայն դաս բաղադրիչները սովորաբար համառոտ բայ-ստորոգյալից,երբեմն նան մեկ-երկուլրացումից: Հմմտ. Եղավ, որ չինական մի նահանգ ապստամբեցդաժան նահանգապետի կեղեքումների դեմ (ԱԻ): (Ապա մի ահագին կապ գոյացավ օձի վզին նյ երենումէր, թե ինչ տանջանքով է նա կուլ տալիս որսը (ՎԱ): Եռնում էր, որ արդեն ավարտում ենք հաստոցիհավաքմանգործը (ՍԽ): Մեզ մնում է՝ մեկ մեխին խփենք, մեկ՝ պայտին (ԱԲ): Դուրսէ գալիս, որ մեր թափած քրտինքը իզուր է անցել: Եվ արժե, որ հայ ժողովուրդը երբեմն-երբեմն էս հարազատ, գեղեցիկ ու մեծ անունները հանդես բերի (ՀԹ): 2. Գերադաս բաղադրիչի բայ-ստորոգյալը ասացական,հասկացական, կամային կամ զգացական իմաստ արտահայտող(Սրավորակերպ չեզոք սեռի բայ է, որ նույնպես կիրառվում է եզակի երրորդ դեմքով խոսքային տվյալ իրադրության մեջ դառնալով միադիմի: Այդպիսի բայերից են` ասվել, հայտնվել, հաղորդվել, պատմվել, իմացվել, հասկացվել, հայտարարվել, կարգադրվել,հրամայվել, պարտադրվել,հաստատվելն ն

գրաւ քնթաղրվել,

այլն.

տ.

Պրիստավի ն բոլոր ժողովրդի ներկայությամբ հաստատվեց, որ դու պարապում ես անխիղճ վաշխառությամբ(Մ): Կարգադրվեց,որ այդ էլ կատարվի (ՆԶ): Պարզ /սվումէր, որ այնտեղ անտառում, դարավոր կաղնիները ճակատում էին հողմի դեմ (ԱԻ): Արդեն հաղորդվել է որ հարավայինքամիները օդի տաք հոսանքներ են բերել ՎարավայինԿովկաս (Երկ.) ն այլն: Այս նախադասությունների կառուցվածքայինհատկանիշներից է ն այն, որ եթե գերադաս բաղադրիչիբայերից օտարվի վ'ձնույթը, այսինքն՝ եթե վերականգնվի ներգործական սեռի կարգը, դրանք այլնս միադիմի չեն լինի, ն կախյալ եզրերը կդառնանխնդիր: Հմմտ. Կարգադրեցի (կարգադրեցիր, կարգադրեց), որ այդ էլ կատարվի: Պարզ լսում եմ (լսում ես, լսում ծ, որ այնտեղ` անտառում, դարավոր կաղնիները ճակատում էին հողմի դեմ, ն այլն: Յ. Գերադաս բաղադրիչի ստորոգյալը է՝ կազմված գճաԲաղադրյալ հատողականարժեքով օժտված ածական մի վերադրից ն հանգույցից: Այստեղ նս գլխավոր բաղադրիչըառավելապեսկազմված է լինում միայն ստորոգյալից: Լրացումներ եթե լինում էլ են, ապա՝ խիստ հազվադեպ: Հանգույգը մ էական բայն է, որ կիրառվում է միայն եզակի երրորդ դեմքով՝ այդ կառույցում նս դառնալով միադիմի: Իբրն հանգույց կարող են կիրառվել նան մի քանի վերացական բայեր՝ /հնել, դառնալ, համարվել, հանդիսանալ ն այլն: Որպես վերադիր հանդես են գալիս հետնյալ ածականները՝հետաքըրՔհր (հետաքրքրական), հիանալի, զարմանալի,լավ, վատ, գեղեցիկ, տգեղ, չքնաղ, չնաշխարհիկ, հասկանալի, անհասկանալի, ճշմարիտ, ակներն, պարզ, որոշակի, անորոշ, ցավալի, հայտնի, անհայտ, նախընտրելի,գերադասելի, ցանկալի ն այլն:

Կապակցություննիրացվում է նույն կաղապարներով,որոնք հատուկ բայական պարզ ստորոգյալ ունեցող գերադաս բաղադրիչով կառույցներին: Հմմտ. է. թե քանի՞ եղբայր ունի իմ քույրը (ՎԽ): Ինչ /ա՛վ է յՉետաքրքրական Սո՛մա, որ կյանքի հոգուն հիմա եմ հասել: Ինչ /ա՛վ է Սո՛մա, որ քո կրակում վառվում եմ ես էլ (ԵՉ): Պարզ էր, որ աներոջ մահը մազի չափ անգամ չէր խլրտում նրա ազգակցականզգացումների նիրհը (ԱՇ): Իսկ մեզ հարկավոր էր, որ արթնանաոգին, որ մաքրվի մարդըթույնից, դավից,քենից (ՌԴ): 4. Գերադաս բաղադրիչի ստորոգյալը է՝ կազմված գռյաբաղադրյալ ն կան վերադրից հանգույցից: Իմաստայինտեսակետիցայս կառույցները ունենում են երկու արտահայտություններ: Ա. Գերադաս բաղադրիչը նշում է ոռեէ փաստ, որը որպես դրություն, իվերագրվում է կախյալ նախադասութրադրություն, վիճակ կամ իրավիծակ յանը: Հմմտ. Բնությունից որոշված հավերժականօրենք է որ անգղերը աղավնիներ պիտի ուտեն (ԱԻ): Նրանց բոլորի թայուն ցանկությունն էր, որ ձին ճեղքեր զինվորների շղթան |ն հրեղեն հրաշքի պես աներնույթանար)(ԱԲ): յոգ չէ որ մեր օրերն անցան տենդի պես |. Կյանքը դարձավ անմխիթարզառանցանք|(ԵՉ): Բ. Գերադաս բաղադրիչի վերադիրը արտահայտում է գործող անծձի կամ իրի հոգնակիություն,իսկ երկրորդականիստորոգյալը՝ գռրժողության հոգնակիություն` շարունակաբար, կրկնողաբար կատարվելու իմաստով: են

Հմմտ.

Փայտ էր, որ կոտրվում էր դժբախտմարդու ոսկորների վրա (ՎԹ): (ռվակներ էին, որ վազում էին անկողնի կողքերից (ՆԴ): Զորք էր, որ եկավ, զենք էր, որ կուտակվեց, ն այլն: Այս նախադասությունները հարաբերակից են պարզ նախադասությամբ արտահայտվածհամապատասխանկառույցներին,որպիսիք են` Զորք եկավ, զենք կուտակվեց ն այլն: Ենթադրվումէ, որ առաջիններըծագել են հենց պարզ նախադասություններիցհավելադրությանմիջոցով: Ենթական վերածվել է ստորոգելիականվերադրի, հանգույցի ն հավելում է կատարվել, ինչպես` Չռրռքեկավ-- Զորք էր, որ եկավ : Երկու կառույցների միջն առկա է իմաստային որոշակի տարբերություն:Մինչդեռ պարզ նախադասության մեջ չի ընկալվում ո՛չ ենթակայի, ոչ ստորոգյալի հոգնակիություն, բարդ կառույցում նշվում է, որ, դիցուք, շատ զորք եկավ, անընդհատ եկավ, շատ զենք կուտակվեց ն անընդհատկուտակվեց-: 5. Ենթակայական կախյալ նախադասություններումարտահայտված գործողության,եղելության որոշակի ժամանակըկամ նրա սկիզբը կարող է դրսնորվել գերադաս բաղադրիչում: Վերջինս նման կառույցներում կազմված է լինում բաղադրյալ ստորոգյալից, որի ստորոգելին ժամանականիշ

շաղկապի

Տես ՄԳ Աբրահամյան,ՎԴ Առաքելյան,ՎԱ Քոսյան Հայոց լեզու. հ. Բ. էջ 360, Ս.Գ. Աբրահամյան,Ն.Ա. Պառնասյան,ՅԱ. Օհանյան, Խ.Գ. Բադիկյան,Ժամանակակիցհայոց լեզու, հ. 3. էջ 624:

մի գոյական է կամ ժամանակի մակբայ, հանգույցը էական բայի ներկա կամ անցյալ ժամանակի եզակի երրորդ դեմքը, երբեմն նան /հնել բայը՝ տարբեր եղանակաժամանակայինկիրառություններով: Գլխավոր նախա(երբեմն դասությունը ներկայացնումէ հենց այդ բաղադրյալ ստորոգյալը իր լրացումներով,եթե կան), որ նշում է այն ժամանակահատվածը,որի ընթացքում կատարվել կամ կատարվում են ենթակայական նախադասությամբ արտահայտվածգործողությունը,եղելությունը: Հմմտ. Երեկ էր, որ լսեցի ուրախաբերայդ լուրը: 7988 թ. դելտեմբերին էր, որ տեղի ունեցավ կործանարարերկրաշարժը:Հեռագրասյուներըկանգնեցնելու օրն էր հենց, որ Մազութի Համոն անսպասելի կերպով վերադարձավ քաղաք (ԵՉ) ն այլն: 6. 1 5 կետերում նշված կառույցներումբաղադրիչներիշարադասությունը կայուն է: Կախյալ նախադասությունը հաջորդում է գերադասին: Դրանք հետադաս երկրորդականներեն (տե՛ս վերի Օրինակները): -

Տ 229. Բացի վերը քննված կառուցվածքայինկաղապարներից (տե՛ս Տ 228, 2, 3, 4), բաղադրիչներիկապակցությունըկարողէ իրացվել նան այլ

միջոցներով: Ա. Ենթակայականկախյալ նախադասությունները, թեն հազվադեպ, ն ծթջեշաղկապով: կարող են կապակցվելնան ծրբ (որ) հարաբերականով կապակցվելու դեպքում ստորադաս բաղադրիչը ստանում է Երբ (ո-ով ժամանակի պարագայի երանգ, եթե-ով կապակցվելիսմպայմանի պարա-

գայի: Հմմտ. Բայց առանձնապեսհետաքրքրականէր, երբ բժիշկն էր գալիս (ՍԶ): Մեծ զվարճալիք էր, ծռբ Մարանըգնում էր ավազանիափը (ՎԹ): Զարմանք էլ չէր, եթե մյուս օրը (..) գիշերվակարպետը,թաղիքի մեջ փաթաթաժ,տանում էինքաղաք՝ չինովնիկի տունը (ԱԲ): Ուրիշ բան է, եքե սովից խելագար մի գել, իրեն կորցրած, գցի վտանգիմեջ (ՀԹ) ն այլն: Բ. Որոշ գերադաս բաղադրիչներումիբրն հարաբերյալ կարող է կիրառվել այնպես դերանունը, որի դեպքում կախյալ նախադասությունը ստանում է ձնի պարագայիերանգ: Հմմտ. Ինձ այնպես թվաց, թե գրկել է իր սիրածին ն սավառնում է երկնքում (ԱԻ): Այնպես էր թվում, թե մառախուղըայս սար ու ձորից հեռացողը չէ |ն արեգակը այլես չի հայտնվելու) (Մ), ն այլն: Թե՛ Ա ն թե՛ Բ կետերում նշված կախյալ նախադասությունները,սակայն, ո՛չ ժամանակիպարագա են, ոչ պայմանի,ո՛չ էլ ծնի, այլ ենջակայական են, քանի որ վերառվածկերպովն տրամաբանորեննշում են այն իրողությունը, երնույթը, որոնց որոշակի հատկանիշ է վերագրվում գերադաս բաղադրիչիստորոգյալի միջոցով: Ենթակայականնախադասությունըկարող է կապակցվել նան շարահարությամբ: Կապակցությանայս եղանակը հատուկ է մասնավորապես կենդանի խոսակցականլեզվին, որտեղից էլ թափանցում է գրական-գեղարվեստականխոսքի մեջ: Այն զգալի տարածումունի հատկապեսչափածոյում: Լլհա մի քանի նմուշ.

տարի է՝ ման իմ գալի փադիշահիշահիրի պես (ՍՆ): Պատահում սիրտըդլցվում ու չի լալիս ժամանակյին, Ամպըանձրնէ խոստանում Ու չի տալիս ժամանակին (ՀՍ): Մինչն անգամ լավ է ավելի բառերն իրար հետ կապիսկ չունենան, Քան թե չունենան կշիռ ու արժեք (ՊՍ), ն այլն: Հաճախ շարահարությամբ են կապակցվում այն կախյալ նախադասությունները, որոնք սկսվում են հարցականդերանվամբկամ առանց դրա՝ արտահայտելով անուղղակի հարցում: Հմմտ. լՄեկը, մոտիկ ընկած, մեռնում էր երնի.) ձԿհի՞ն (ր, տղամա՛րդէր, երեէր (ԵՉ): Հետաքրքիր է՝ հ՞նչ է մտածում Կոնկինը(ԲՀ): |Մենք /խա՞՝ անհայտ կարող ենք ապրել ն մեռնել.) իսկ հ՞նչ են նրանք կարող դեռ հայտնի չէ (ՀՍՅԵ), ն այլն: Կապակցությանը օժանդակող միջոց է նան շարադասությունը Սա ընդհանուր առմամբ կամընտիր է, բայց կան նան որոշակի Օօրինաչափություններ կապված կախյալ նախադասության արտահայտած իմաստի, տրամաբանականշեշտի ն այլ գործոնների հետ: 1.Չարաբերյալ -» հարաբերական կաղապարով կապակցվելու դեպքում կախյալ բաղադրիչը շարադասվում է թե՛ նախադաս, թե՛ հետադաս: Այդպես է շարադասվում նան հարաբերյալ -» շաղկապ կաղապարով կապակցությունը(տե՛ս Տ 273, 2-ի օրինակները): 2.Կախյալ նախադասությունընախադասվում կամ միջադասվում է մասնավորապեսայն ժամանակ, երբ տրանաբանականշեշտի կրողն է: Առաջին դեպքում կախյալ բաղադրիչի համապատասխան բառը արտաբերվում է հատուկ շեշտադրությամբ, նրան հաջորդում է հարաբերյալով սկսվող գլխավոր եզրը: Հմմտ. Ռվսիրելչգիտե, նա չի կարող նան ատել: Երկրորդ դեպքում գլխավոր բաղադրիչը ընդմիջվում է հարաբերյալից հետո, ն հարաբերյալը արտաբերվում է հատուկ շեշտադրությամբ: Նրան անմիջապեսհաջորդում է երկրորդականնախադասությունը,որ նյութականացնում է հարաբերյալի իմաստը, ապա կրկին շարունակվում է գերադաՏաս

է

սը: Հմմտ.

Նա, ով սիրել չգիտե, չի կարող նան ատել: Նա, Դվ/գերի չէ իր կրքերին, տեղ ունի իմ սրտի մեջ, սրտիս սրտի մեջ (ՎՇ): Պահակներից նա, որ կես արշինանոցբերան ուներ, կացնի բութ ծայրով խփում էր կենդանու ճակատին (ԱԲ) ն այլն: Հարաբերականըկիրառվում Է այլնայլ հոլովներով՝ Ծանոթություն: իր շարահյուսական գործառույթիհամեմատ: Հմմտ. Փողոցներից դեպիտներըքաշվեցին նրանք, ռռոնցհամար զենքը ծանր բեռ էր (ԱԲ): Իսկ Օրանք,ռւմ սիրտը լի էր արիությամբ,որոշել էինչհանձնվել, ն այլն:

ԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

ԿԱԽՅԱԼ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅԱՄԲ

2. ՍՏՈՐՈԳԵԼԻԱԿԱՆ

Ստորոգելիականկախյալ նախադասությունըվերառված կերպով արտահայտումէ այն հատկանիշը,որը վերագրվումէ գլխավոր նախադասությանենթակային: Իր կազմում ստորոգելիական կախյալ բաղադրիչ ունեցող նախադասության կառուցվածքայինհատկանիշներնեն: 1. Գերադաս բաղադրիչըչի ունենում քանի որ վերպարզ ստորոգյալ, ջինս չի կարող փոխարինվելկախյալնախադասությամբ: Գերադաս նախադասությանմեջ առկա է լինում բաղադրյալ (անվանաբայական) ստորոգյալ, որի ստորոգելին հանդես է գալիս որպես հարաբերյալ: Սրա իմաստն էլ հենց նյութականացնումէ կախյալ նախադասությունը: 2. Իբրն հարաբերյալ կիրառվում են անձնական երրորդ դեմքի ն ցուցական երրորդ շարքի դերանունները՝ ճա, նրանք, ինքը, իրենք, այն, այնպիսին, այնքան, այնչափ, ինչպես նան նույնչափ, նույնքան ն այլ դերանուններ: 3. Կապակցությունը լինում է նշույթավոր: Ստորոգելիականնախադասությունները շարահարությամբհազվադեպ են կապակցվում: Իբրն նշույթ օգտագործվում են որ, թե շաղկապներըն ռր, ով, ինչ, հազվադեպ՝հնչպիսին, որպիսին,ինչպես, որքան, որչափ, ուր, որտեղ դերանունները:Բոլոր հարաբերականներին կարող է կցվել ռր թարմատարը (որը որ, ով որ ն այլն): Կապակցականկաղապարներնեն` հարաբերյալ շաղկապ ն հարահարաբերական բերյալ ` նա որ, նա ով (որ) նրանք որ, նրանք նրանք որը (որ), այնինչ (որ), որոնք (որ), ովքեր (որ), այն թե, այն որքան (որ), այնպիսին ինչպիսին (որ), այնտեղ այնքան որ, այնքան ուր (որ). այնտեղ որտեղ (որ), ն այլն: Կապակցության կաղապարիընտրությունըպայմանավորված է ստորոգելիական կախյալ նախադասությանարտահայտած իմաստով: Ըստ այդմ գոյանում են իմաստայինհետնյալ խմբերը՝իրենց կապակցականհամապատասխանեղանակներովու ձներով: 1. Կախյալ նախադասությունը արտահայտում է առարկայական իմաստ: Այն նշում է մի գործողություն, եղելություն, իրողություն, որ վերագրվում է գերադաս բաղադրիչիենթակային: Սա ունի իմաստակառուցվածքային երկու տարատեսակներ: Ա. Եթե կախյալ նախադասությունըվերառվածկերպով անժ է ակնարով (ովքեր), նա (նրանք) կում, կապակցությունըիրացվում է ճա (նրանք) Հմմտ. որ (որըոր, որոնք որ) կաղապարներով: Ես ճա եմ նան, ոռ տարբերում է պաչը համբույրից|, ինչպես սիրողին՝ սիրահարվածից) (ՊՍ): Այսինքն` Ես պաչը համբույրից տարբերողնեմ, այլ կերպ ասած` Ես այսինչ անծն եմ Այլն՝ Ուսուցիչը ճա՛չէ, ռվ սովորեցնում էնա չէ, ով հիրգրպանի է, ումից սովորումեն- ՎՂայրենասերը Ուսուցիչը ճա՛ պարունակությունիցինչ-որ բաժին է հանում ինչ-որ կարիքավորի,այլ նա, Տ

230.

-»

-»

-»

-»

,

-»

-

-»

-»

-

-»

-»

-»

-»

-»

-

իր արյունն է նվիրաբերում հայրենիքի փրկության գործին: Այսինքն՝ Չայրենասերըիր գրպանի պարունակությունիցբաժին հանողը չէ այլ իր արյունը նվիրաբերողը: Երեք կառույցներում էլ ստորոգելիականկախյալ ները անձ են մատնանշում: Բ. Եթե կախյալ նախադասությունըվերառված կերպով առարկա,իրողություն, երնույթէ ակնարկում, կապակցությունը իրացվում է այն (հազվադեպ` ճա) որ, այն-» ինչ, այն-» թե կաղապարներով:Հմմտ. Վայրենասիրությունըայն է, ոռ հայերը ամենուր իրար պատկանենն միամսին՝ հայրենիքին(ԱԻ): Իմ երկիրն այն է, որ գտնվել է բիբլիական Արարատ լեռան ստորոտում՝ առասպելականդրախտիտեղում (Գէ): նրա համար այդ տունը այսօր այն էր, հնչ որ հավատացյալի համար` եկեղեցին որ

նախադասութ

-»

(ԳՄ):

Բերված օրինակներում կախյալ նախադասություններըարտահայեն առարկայացվածգործողություններ, իրողություններ,որոնք նույնպես ունեն առարկայական իմաստ: Դրանք, ինչպես ն նախորդ կետում նշվածները, առարկայականբովանդակություն են տալիս ճա (նրանք), այն հարաբերյալներին: 2. Կախյալ նախադասությունը արտահայտումէ հատկանշիկամ հատկանշիհատկանշիիմաստ: Սա նս ունենում է իմաստայիներկու խմբեր: տում

կախյալ նախադասությունըարտահայտումէ ոռակականկամ քանակականհատկանիշ, այն կապակցվում է այնքան որ, այնքան որքան (որ), այնչափ որչափ (որ), նույնքան որքան (որ), այնպիսին որ, այնպիսին ինչպիսին (որ) ն նման կաղապարներով:Այսպես կապակցվելու դեպքում կախյալ բաղադրիչը արտահայտում է հատկանշի որակական կամ քանակական բնութագիրը` ճույնության կամ տարբերությանտեսանկյունով: կամ քանակականհատկանիշներ:Հմմտ. Որակական Իմ տեսածը այնպիսին է, ինչպիսին դու պատկերացնելչես կարող: Տան վաճառքից ստացված գումարը այնքան էր, ինչքան անհրաժեշտ էր հայրենիքըլքելու համար (Ռ): Բ. Կախյալ նախադասությունըկարող է արտահայտել նան հատկանշի հատկանշիիմաստ. Այս դեպքում այն ստանում է պարագայականբովանդակություն՝ նշելով պատճառի,հետնանքի,ձնի, ժամանակային, տարածական, նպատակային ն այլ ինաստային երանգներ՝մնալով, սակայն, որպես ստորոգելի: Կապակցություննիրացվում է այնպես-» ինչպես (որ), այն որ, այն-եթե, այն երբ, նրանից որ, այն-» որտեղ ն նճան կաղապարներով: Ա. Եթե

-»

-»

-»

-»

-»

-»

-»

-»

-»

Հմմտ.

Արամի սխալը այն կլիներ, եթե նա լքեր քեզ այս ծանր օրերին (ԱՎ): Հայրդ էլի այնպես է, ինչպես որ կար (ՆԴ): ԱնտանելինՎակոբպապի համար այն է, երբ իր մոտ սուտ են խոսում (ԱՎ): Այդ նրանից է. որ մեր այսօրվա ոգուն այլես չի կարող լինել պատյան Ոչ Տերյանի բարբառը նվագուն,

ոչ Նարեկի մրմունջը մագաղաթյա(ԵՉ): Իմ ուզածը իսկապես այնէ, որ դու չտխրես Իմ երկիրը այն է, որտեղ գետերը դարեր շարունակ իրենց բաշը ժայռերին են խփել (Գէ): Յ. Գերադաս բաղադրիչի հարաբերյալըկարող է ունենալ հռլովալկապային արտահայտություն: Այս դեպքում կախյալ նախադասությունը կարող է ստանալ թե պարագայական,թե խնդրային երանգավորում: Կապակցվում է` ճնռահամար -»որ, նրա (նրանց) մասին որ, այն մասին որ (թե) ն նման կաղապարներով:Կախյալ նախադասությունըըստ էության նյութականացնումէ կապվող բառի (կապի խնդրի) իմաստը: Փոխակերպված տարբերակում կապըպահպանվումէ անփուիոխ:Հմմտ. Այդ նրա համար էր, որ չարը խափանվի(Ր): Փոխակերպելիս ստացվում Է Այդ չարը /նափանվելուհամար էր կառույցը, որտեղ համար կապը իր ծավալուն խնդրովնպատակայինիմաստ ունի: Այլն՝ Խոսքը ճրա մասին էր, ով որ ամենից բարձր էր խոսում |, մինչդեռ պետք է լռեր): Խոսքը այն մասին էր, որ կուսակցական հողի վրա իմ քեռին սպանել էր իմ հարազատ հորը (ԳՄ): Օֆելյայի բողոքը այն մասին չէ, թե Համլետն անբարեսեր է դարձել, այլ անտարբեր(ԹՈՒ): 4. Գրքային կամ բարձր ոճին է հատուկ Դշ այլ ինչ եթե ոչ, ոչ այլ ինչ Սա բնորոշքան, ոք եթե ոչ այլ ոչ կաղապարներով կապակցությունը: -. վում է նրանով, որ բացառմանսկզբունքովգերադաս բաղադրիչումՕտարվում են ընդհանուր,չտարբերակվածառարկան,երնույթը, իրողությունը(ոչ բաղադրիչում եջե ոչ բաայլ ինչ) կամ անձը (ոչ այլ ոք), ստորադաս ղադրյալ շաղկապի օգնությամբ ներկայացվումեն տարբերակված առարկան, երնույթը, իրողությունը կամ անձը: Ստորադասբաղադրիչի ստորոգյալը նս բաղադրյալ է լինում՝ առավելապես զեղչված հանգույցով: Հմմտ. Այդ թանգարան կոչվածը ոչ այլ ինչ էր, եջե ոչ հասարակ մի /նուց լ ուր պահում էին եկեղեցու սպասքներ)(Մ): Դա Դշ այլ ոք էր, եթե ոչ հռոմեական փառաբանվածեռապետն զորավար Կրռասուսը (ՎԼ), ն այլն: 5. Ստորոգելիականկախյալ նախադասությունըունի համեմատաբար կայուն շարադասություն: Ըստ որում նան գերադաս նախադասությունը պահում է անդամների կայուն դիրք: Վերջինս ավարտվում է հանգույցով, որին նախորդում է հարաբերյալը, հաջորդում է կախյալ բաղադրիչը (տե՛ս վերի օրինակները): Տեսականորոն հնարավոր է նան նախադասդիրք, որ, սակայն,օրինաչափ չէ ն խիստ հազվադեպէ պատահում: Հմմտ. Մինչն ուր որ քշեր-տաներ,իր աշխարհիսահմանն էն էր (ՀԹ): Ով/խիղճըդեռչի կորցրել, իմ ընկերը նա՛ է: 6. Գերադասբաղադրիչի ձնական բաղադրյալ ստորոգյալի հանգույցը սովորաբարլինում է եմ էական բայը (տե՛սքննված նմուշները): Վազվադեպ այն կարող է դրսնորվել նան /հնել, դառնալ ն նման վերացական բայերով: -"

-"

-»

--

Հմմտ.

Այդ միջոցը այն պհտր չինի, որ կոչվում է ձգտում (ՆԴ): Ես այն եմ եղել, Ինչ որ եղել եմ |. Չեմ հասել երբեք քո որոնածին,Քո որոնածը աննյութեղեն էր, Իսկ ես՝ հողեղեն, հողոտ, հողածին)(ՀՍ):

Տ 231. Ստորոգելիական կախյալ նախադասությունները հազվադեպ կարող են կապակցվել նան շարահարությամբ:Այսպիսի կապակցությունը լինում է երկու տիպի կառույցներում: Ա. Հայերենում կա մի բայ՝ ճշանակել, որը իր բուն իմաստին զուգահեռ արդեն ստացել է կիրառական նոր արժեք: Այն կարող է գործածվել որպես գերադաս նախադասության հանգույց խնդրելով ստորոգելի, որ արտահայտվում է ստորադաս բաղադրիչով: Սա թերնս միակ կառույցն է, որտեղ գերադաս եզրում հարաբերյալ կարող է թե՛ լինել, թե՛ չլինել: Կապակցվում է է նշանակում, որ.., բ) (դա) երեք հնարավոր կաղապարներով.ա) (դա) նշանակում է, որ..., Գ) (դա) նշանակում է (Օ)՛ : Այս վերջինն էլ հենց շարահարությունն է: Հմմտ. (Դե, եթե իրոք այդպես է.|նշանակում է ինքը նորից աղմուկի մեջ կընկնի (ՍԽ): (Գինեվաճառներըերդվում էին, որ իրենց գինին անարատ է: Ինչէին ջուր խառքան սրտառուչ էին երդվում,| նշանակում է՝ այնքան առատ նել գինուն (ն.տ.): Բ. Կա մի կառույց, որ հարաբերակից է այս բաժնի 4-րդ կետում քննված նախադասություններին՝ոչ այլ ինչ է եթե ոչ կաղապարով: Ըստ այսմ այս բառաշղթայից պահպանվում է միայն հ՞նչ է ստորոգյալը, որը ստանում է հարցական ձայներանգ:Նույնի համաբանությամբկիրառվում է նան ո՞վէ ստորոգյալը: Կառույցը բնորոշվում է նրանով, որ գերադաս բաղադրիչը հռետորական հարցի բնույթ ունի: Նրա ստորոգյալը բաղադրյալ է՝ հարցական դերանվամբ արտահայտվածվերադրով (ո՞վ, հ՞նչ ն այլն), որը յուրովի կատարում է հարաբերյալի դեր: Կախյալ նախադասություննէլ ո՛չ այլ ինչ է, եթե ո՛չ տրված հռետորականհարցի պատասխանը, որ գերադաս բաղադրիչի հետ կապվելով շարահարությամբ` դառնում է նրա համար ստորոգելի: Ինչպես` ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ կաղապարովկապակցված կառույցներում, այստեղ նս ստորադաս բաղադրիչում հանգույցը զեղչվում է:

այն

Հմմտ.

Մեր ապրուստն րհ՞նչէ, մի կտոր չոր հաց |. էն էլ հըրեն հա՛, երկընքից կախած) (ՀԹ): Բարեկամն հնչ է լավիդ նախանծձող, քայլիդ խուզարկու, բամբասող, ագահ (ԱԻ): Եվ ո՞վ են մարդիկ, աղվեսներիհոտ, եսամոլ անհուն, ուրացող, մատնիչ(ն.տ.) ն այլն: Այս նախադասություններընս ընկալվում են վերը նշվածների պես: Հմմտ.

Մեր ապրուստն հ՞նչ է-- մի (տոր չոր հացՀ Մեր ապրուստը

է եթե ոչ մի կտոր չոր հաց. Այդպեսնան մյուսները:

»'

Դ7 այլ ինչ

Բայ-ստորոգյալիեղանակաժամանակայինկիրառությունըգրեթե ազատ է, թերնս բացառությամբհրամայականեղանակի:Հմմտ. Դա (նշանակի, որ..., Դա պետք է նշանակի, որ... ն այլն:

ԳՈՅԱԿԱՆԱԿԱՆ ԱՆԴԱՄԻ ԼՐԱՑՈՒՄ ԿԱԽՅԱԼ

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅԱՄԲ ԲԱՐԴ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԲՆՈՒԹԱԳԻՐ

Տ

Բարդ ստորադասական նախադասության համակարգում են այն կառույցները,որոնց ստորադաս եզրը լրացնում է գերադաս եզրի գոյականով արտահայտվածկամ գոյականաբար գործածված որնէ անդամի: Այս խմբի մեջ են մտնում նան այն բարդ նախադասությունէ գլխավորի առարկայանիշ, ները, որոնց ստորադաս բաղադրիչը այդ թվում անձնանիշորոշ դերանունների՞՞: Գոյականական անդամի լրացում կախյալ նախադասություններըմեկ խմբի մեջ են միավորվում ո՛չ միայն իրենց ձեական-կառուցվածքայինհատկանիշներով, մասնավորապես նրանով, որ լրացնում են գոյականին, այլն իրենց բովանդակությամբ: Այդ բոլոր նախադասություններըներկայացնում են գերադաս բաղադրիչի գոյականական անդամի կայուն կամ փոփոխական, իրական կամ մտացածին, որակական կամ քանակական, ժամանակային կամ տարածական,ստացական ն այլ նման հատկանիշներ կամ բացահայտում նրաէությունը, ո՛վ կամ ի՛նչ լինելը: Ըստ այս իմաստներին դրանց արտահայտմանշարահյուսական եղանակների ու միջոցների` գոյականական անդամի լրացում կախյալ նախադասությունները լինում են` ա. ոռոշչային, բ. բացահայտչային,գ. հատկացուցչային: 232.

առանձնանում

լրացնում

1. ՈՐՈՇՉԱՅԻՆ

ԿԱԽՅԱԼ

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅԱՄԲ

ԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

Տ 233. Որոշչային կախյալ նախադասությունը լրացնում է գերադաս բաղադրիչիգոյականականորեէ անդամի՝նշելով նրա հատկանիշը: Ունի իմաստակառուցվածքայինհետնյալ հատկությունները: Ստորադասականկապակցությանմեջ որոշչային կախյալ նախադասությամբ բարդ նախադասություններըամենամեծ հաճախականությունն ունեն ն աչքի են ընկնում իրենց իմաստային բազմաճոխությամբ ու կապակցականձների հարստությամբ: Ինչպես որնէ բառով կամ բառակապակցությամբդրսնորված պարզ որոշիչը, որոշչային երկրորդականնախադասություններընս հանդես են գալիս իբրն որոշյալի իմաստայինծավալիչներ: Որոշյալի իմաստըծավալվում է նրան հատուկ կամ խոսքայինորոշակիիրադրությամբիբրն այդպիսին ընկալվող որնէ հատկանշի ցուցադրությամբ: Ի տարբերություն պարզ որոշչի, որոշչային կախյալ նախադասությունները, օժտված լինելով ստորոգումային հատկությամբ, որոշյալի հատկա5

Թե հատկապեսո՛ր

դերանուններինեն լրացնում, կնշվի համապատասխանբաժնում:

նիշները բացահայտում են որնէ գործողության,եղելության, դրության, վիճակի հարաբերությամբ, որով ավելի նս հարստանում է նրանց, ինչպես ն ամբողջ բարդ նախադասությանիմաստայինկառուցվածքը: Որոշչային կախյալ նախադասություններըգերադասի հետ կապակցվում են զոդվածովն շարահարությամբ: 1. Իբրն զոդ կամ սպասարկու բառ օգտագործվում են որ (ր), ոռպիսի (հնացած), նչ, ինչպիսի, ինչքան, որքան, երբ, որտեղ, ուր հարաբերականները ն դո, մասամբ՝ թե շաղկապները: Գերադաս բաղադրիչում կարող է առկա լինել հարաբերյալ` արտահայտված ցուցական երրորդ շարքի հատկանշանիշդերանուններով,որպիսիք են այն, այնպիսի, այնքան, այնչափ, այնտեսակ (հազվադեպ), այլն նույն, նույնպիսի, նույնքան, նույնչափ դերանունները,որոնք շարքերի հակադրություն չունեն: Ըստ այդմ կարող են գոյանալ կապակցականհետնյալ կաղապարները. ա. զրո հարաբերական,գ. հարաբերյալ շաղշաղկապ, բ. զրո կապ, դ. հարաբերյալ հարաբերական:Հմմտ. Ա. Զոռ-» շաղկապ. Նախ աղջիկ էիր դու մի հասարակ, ոռ դեմս ելար օրերում դժնի (ԵՉ): Նրանց վախը,թե հանկարծ ժամանակիցշուտ կընկնեմ սիրային պատմություններիմեջ, ինձ մղում էր թափանցելուհասուն մարդկանց գաղտնիքներիմեջ (ԱԻ): Բ. Զրո հարաբերական.|Չկար ժամանակ, չկար նան միտք:) Կար որ շատ էր նման օվկիանոսներիտուրնառության(ՊՍ): շնչառություն, Գ. յարաբերյալ -» շաղկապ. Այդ խոսքի վրա դահլիճում այնպիսի մի աղմուկ բարձրացավ, ոռ նախագահողըստիպվածընդհատեցնիստը: Դ. Չարաբերյալ հարաբերական.Մենք հիշում ենք այն օրերը, երբ որսորդները վայրի բադ էին խփում ներկա կրկեսից քիչ ներքն՝ Վրազդանի կամրջի տակ (ՎԱ): 2. Որոշչային կախյալ նախադասության կապակցության մեջ ամենաարտադրողականըոռ հարաբերականնէ: Սրանով կապակցվածկախյալ բաղադրիչներըորոշյալի հատկանիշը կարող են բնութագրելիմաստային ամենատարբերերանգավորումներով: Այս հարաբերականը կախյալ նախադասությանմեջ կարող է հանդես գալ թե՛ ոռոշ/այ, թե՛ անորոշ առումով, եզակի ն հոգնակի (որոնք), թե՛ ուղղական, թե թեք հոլովներով: Այն թվով համաձայնումէ գերադասբաղադրիչիորոշյալի հետ: Հմմտ. Ա. Եզակիթվով, ուղղական հոլովով, անորոշ առումով. Ես այլ բան չէի, քան մի ապակի, ոռ թափանցիկ է |, լույսը չի բեկում)(ՊՍ): Բ. Եզակի ուղղական հոլովով, որոշյալ առումով.Դա խաբեություն է, ոոը այսօր վրդովում է ինձ (ԱՎ): Գ. Եզակիթվով, թեք հոլովով. Ո՞ւր է այն թշվառ թռչունների չուն, որով իմ բախտն էր գուշակում գնչուն (ՌԴ): Դ. յոգնակի թվով, ուղղական ն թեք հոլովներով Բնական խոռոչներ են, ռռոնք գնում են քաղաքի տակը (ԱԲ): Կհալածվենտգիտությունը ն այն -»

-»

-»

-»

-"

-»

շահագործող պաշտոնյաները,ռռռնց պատճառովշատ ջերմ սրտեր են սառել (Մ): Որ հարաբերականի եզակի թվի անհոդ ուղղականը արտաքուստ նույնանում է համանուն շաղկապի հետ: Պարզելու համար կապակցության՝ հարաբերակա՛նթե շաղկապակա՛նլինելը պետք է նկատի ունենալ հետնյալը:

Բոլոր այն կառույցներում, որտեղ գերադաս բաղադրիչի որոշյալը եզակի թվովէ կիրառված, կապակցությունըհարաբերական է, իմա՛ ռր նշույթը հարաբերականդերանուն է ն կատարում է երկու դեր՝ ա. նախադասության անդամ է (առավելապես՝ենթակա կամ ուղիղ խնդիր), բ. կապակցում է Տես երկրորդ կետի ա. ենգերադաս ն ստորադաս նախադասությունները: թակետը:Բոլոր այն կառույցներում, որտեղ գերադաս բաղադրիչի որոշյալը հոգնակի թվով է կիրառված, որը շաղկապ է:Դա կարելի է դիտարկել հետնյալ օրինակում. Եվ (յույսեր, որոնց ծոցի մեջ լուսե Լուսնի լույսն անգամծածուկ չէր հոսել, Ոռ երկչոտ էին, ինչպես եղջերուն, Ոռ աննյութ էին, ասես հորինված Մի հովվերգական վեպի էջերում (..), Օֆելյայի պես այժմ ցնորված՝ խելագարվածի իրենց ճիչերում Դարձյալ մոռանալ չէին կարենում այն դժոխքը սն ա)ի Այստեղ ունենք (/ույսեր -» որոնք (որոնց) կաղապարը,որ հարաբերահամաձայնեցկան կապակցություն է, քանի որ որոշյալը Ա հարաբերականը ված են թվով, իսկ շարունակությանմեջ առկա են (/ույսեր -» որ կաղապարով երկու կապակցություններ,որտեղ որ-ը շաղկապ է՝ որոշյալի հետ թվային անհամաձայնությանպատճառով,ն կապակցությունըշաղկապականէ: Կապակցությանայս ն վերը՝ առաջին կետում, նշված միջոցների բազմազանությամբ էլ պայմանավորված է որոշչային կախյալ նախադասությունների իմաստայինպեսպիսությունը: Տ 234. Որոշչային կախյալ նախադասություններըգերադաս եզրի գոյականական անդամի հատկանիշներըկարող են բնութագրել իմաստային բավականաչափհարուստ երանգավորումներով,որոնց ընդհանրությունների ու տարբերությունների հաշվառմամբկարելի է նկատել երկու խումբ: 1. Առաջին խումբը կազմում են գերադաս բաղադրիչի գոյականական անդամի որակը,քանակը, որպիսությունը,քուն էությունը շոշափող կախյալ նախադասությունները:Սրանք կարելի է կոչել Բուն որոշչային կախյալ նախադասություններ:Հմմտ. Ես իմ ազգի անունով խոստանումեմ ձեզանիցզենքով գնացող յուրաքանչյուր անհատին այնչափ հող, որ ինձ կամ իմ ազգիյուրաքանչյուր անհատին պիտի բաժին ընկնի (ՄՆ): Եվ պահակներըշտապեցնում էին գյուղացիներին,որռնք փոսեր էին փորում՝հիվանդ տավարը վառելու (ԱԲ): Որէ տեղի՞ցհապա նրա արյունը օտարիս սրտում` Իմ սրտում, ոռ քեզ սիրում այսպես` Աստվածաշնչյանայնտեսակսիրով, որ լերբ իր բառե շապիկն է հագնում.) Թվում է այսօր հեթանոսական,նույնիսկ անպարկեշտ (ՊՍ) ն այլն:

Մյուս խումբը կազմում են այն որոշչային կախյալ նախադասությունները, որոնք գերադաս բաղադրիչիգոյականականանդամի հատկանիԻ վերջո սրանք նս շը բացահայտումեն պարագայականհարաբերությամբ. գոյականի հատկանիշ են արտահայտում, բայց ունեն պարագայական երանգ: Սրանք իրենց հերթին ստորաբաժանվումեն մի քանի ենթախմբերի: Ա. Տարածական հարաբերություն արտահայտող որոշչային կախյալ նախադասություններ:Սրանք այն կախյալ բաղադրիչներնեն, որոնք մասնավորեցնում կամ որոշակիացնում են գլխավոր նախադասությանտեղանիշ մի գոյականի իմաստը: Կապակցվում են ուր, ոռւտեղհարաբերականներով: Գերադաս բաղադրիչում, հատկապեսընդգծելու համար տեղանիշ գոՀմմտ. յականը, հաճախ կիրառվում են այն, այնպիսի հարաբերյալները: Ադամ,բեռնավորվածծանրալի զամբյուղներով,վերջալույսին հասավ այն լճակը, ուր Լիլիթ անհամբեր սպասում էր Ադամին(ԱԻ): Հանդարտ ու խուլ աղմուկը, որ ելնում էր ճահճուտներից, թփերից, ռուտեղծտերն էին (..), նինջի նման իջնում էր գյուղի վրա (ԱԲ): Առաջինանգամ իմ հայԾկում րենիքում, ութ հոսում էին արնահուն գետեր, Այս այգաբացի երգը զրնգուն իմ բարձրաշառաչերգն է ավետել (ԵՉ): Այս նույն կաղապարովեն կապակցվում ն տարածականհարաբերություն արտահայտողայնպիսիկախյալ բաղադրիչներ,որոնք վերաբերում են ոչ տեղանիշ որնէ գոյականի: Վերջինս հենց այդպիսի կապակցության շնորհիվ խոսքային որոշակի իրադրութայն մեջ ձեռք է բերում տարածական իմաստ: Հմմտ. Վա՛յ տամ այն գանգին, ուր ձմեռում է խելքը արջի պես (ՊՍ): Գանգը տեղանիշ գոյական չէ. այն ժավալային, ասել է թե՝ տեղանիշ իմաստ է ձեռք բերել խոսքային որոշակի շրջապատում, որոշակի կառուզվածքինախադասությանմեջ: Բ. ժամանակային հարաբերությունարտահայտողորոշչային կախյալ նախադասություններ:Սրանք այն կախյալ բաղադրիչներն են, որոնք մասժամանավորեցնում կամ որոշակիացնում են գլխավոր նախադասության նականիշորնէ գոյականականանդամի իմաստը:Կապակցվում են երբ հարաբերականով:Այստեղ նս գերադաս եզրում հաճախ կիրառվում են այն, այնպիսիհարաբերյալները, որոնք շեշտադրում են ժամանականիշլրացյա2.

լը: Հմմտ.

Շատ պարզ

հիշում այն օրերը, երբ որոշեցի Ձորագյուղ գնալ (ԱԲ): ճամփա ելար մի առավոտ, երբ մութ էր, ամպ էր ու մառախուղ (ԵԶ): Վաղ այգաբացի այն պահն էր, երբ ավելի շատ շաղված միտք կա գլխում, քան բերանում՝ խոսք (ՎԽ): Գ. Չետնանքայինհարաբերություն արտահայտողորոշչային կախյալ նախադասություններ:Սրանք այն կախյալ նախադասություններնեն, որոնք արտահայտում են գերադաս բաղադրիչիորոշյալի այս կամ այն հատկանշից բխող հետնանքը: Այդպիսով` որոշյալի հատկանիշը բացահայտվում է հետնանքայինհարաբերությամբ: Կապակցությունը իրացվում է որ շաղկապով: Գերադասբաղադրիչում կարող են կիրառվել այնպիսիհաայն, րաբերյալներ: Հմմտ. Դու

եմ

Հանգամանքներընրան գցել էին մի այնպիսի վիճակի մեջ,որ ինքն ակամայից դարձել էր գայլ (Ր): Ասա մի երգ, ոռ կհովացնի մեր դարդոտ սրտերը ն այլն: Դ. Նպատակայինհարաբերությունարտահայտող որոշչային կախյալ նախադասություններ: Սրանք այն կախյալ նախադասություններն են, որոնք դրսնորում են որոշյպլի այս կամ այն հատկանշից բխող նպատակային ուղղվածությունը: Կապակցվում են ոռ շաղկապով: Ինչպես նախորդ կառույցներում, այստեղ նս կարող են հանդես գալ այն, այնպիսիհարաբերյալները: Կախյալ նախադասությաննպատակայինհատկանիշը դրսնորվում է մասնավորապեսնրանով, որ նրա բայ-ստորոգյալը կիրառվում է ըղձական եղանակով`իր երկու ժամանակաձներով: Ասվածը կարելի է դիտարկել վերը` գ. կետում վկայված օրինակով:Հմմտ. 1. Ասա մի երգ, որ (հռվացնի մեր դարդոտ սրտերը ն 2. Ասա մի ե՛րգ, որ հռվացնի մեր դարդոտ սրտերը: Առաջինումկախյալ նախադասությանբայ-ստորոգյալը ենթադրական եղանակով է կիրառված, երկրորդում ըղձական: Առաջին կախյալ նախադասությունը արտահայտում է հետնանքայինհարաբերություն, երկրորդը՝ նպատակային:Այլ օրինակներ. Ո՛հ, էլ չունիմ ես մայր անգին,ռր հնժ սիրեր,փայփայեր,որ իմ խղճուկ, անտեր կյանքին թն ու թիկունք նա լիներ (ԱԾ): Պակասում էր միայն մի լուսապսակ, որ, յուր մեջ ամփոփելով այդ հողաստեղծ արարածին, դարժներ նրան երկնային (Մ): Եվ գոյություն չուներ (..) պետականկամ հասարակական մի հիմնարկ, որ /ննամեր խենքերին (ՎԹ): Ե. Չամեմատությանհարաբերությունարտահայտողորոշչային կախյալ նախադասություններ:Սրանք այն կախյալ նախադասություններնեն, որոնք գերադաս բաղադրիչի լրացյալի հատկանիշը դրսնորում են այլ մի առարկայի, իրողության, երնույթի համանման մի հատկանշի հետ բաղդատելով: Կապակցություննիրացվում է հնչ, ինչպես, ինչպիսի, որպիսի հարաբերականներով: Գերադաս բաղադրիչում սովորաբար կիրառվում են այն, այնպիսի, նույն, նույնպիսի հարաբերյալները:Սրանց առկայությունը, սակայն, կամընտիր է: Դրանցով ավելի նս շեշտվում է բաղդատությունը, որ առկա է կախյալ նախադասությանմեջ: Հմմտ. Այս գործողությունը մահմեդականներիմեջ ճույն նշանակությունն ունի, որպիսինքրիստոնյաների մեջ՝ երես խաչակնքելը (Ր): Կանգնած էին նյարդերի ա/ճ բացառիկ լարված վիճակում,հնչպիսի վիճակ ապրում է զինվորը թշնամու վրա գրոհելուց վայրկյաններառաջ (ՎԱ): լորի| հատակում կա անտանելի ճույնպյիսիմի բան ինչպես ավազը՝ մեր կոշիկի մեջ (ՊՍ) ն այլն: ,

Տ 235. Որոշչային կախյալ նախադասությունըկարող է լրացնել գերաբաղադրիչի գոյականաբարկիրառվածհատկանշանիշ մի բառի: Հատանդամը միաժամանակդրսնոկանշանիշ խոսքի մասով արտահայտված րում է թե՛ առարկան,թե՛ նրա հատկանիշը:Առարկանդրսնորվում է չտարդաս

բերակվածկերպով, դա պարունակողնէ, հատկանիշը՝տարբերակվածկերպով. դա էլ պարունակելին է: Ահա այս պարունակողիկամ չտարբերակված առարկայի, իրողության, երնույթի հատկանիշն է բացահայտում նշված կախյալ նախադասությունը:Հմմտ. Իմ գերեզմանըթող լինի հեռվում, ուր մահացել են շշուկ, երգ ու ձայն (ՎՏ): Այսինքն` հեռու մի տեղ, հեռու վայրում ն այլն: Եվ առաջինը,որ հանդիպեցքեզ ճանապարհին,քո ահավոր այն խեղճ պոետն էր, այն սրտաբեկ, տխուր պոետը արնավոր (ԵՉ): Գերադաս բաղադրիչում փոխանվանաբարկիրառված անդամը իր հերթին կարող է ունենալ հոգնակի բացառականովլրացում: Նման դեպքերում կախյալ նախադասությունըլրացնում է ամբողջ բառակապակցությանը, որի գերադաս եզրում գոյականաբարկիրառվածմիավորն է: Հմմտ. էս պատճառով էլ գյուղի երեխաներիցշատերը, որոնց ծնողները չէին կարող տարեկաներեք ռուբլի տալ, մնացին դուրս (3Թ): Այս կարգի կառույցների գերադաս բաղադրիչում սովորաբար հարաբերյալ չի կիրառվում (տես վերի օրինակները): Գործնականում, սակայն, նան փոխանվանաբարկիրառված անդամի կողքին կարող է հարաբերյալ դրվել: Հմմտ. Կարո՞ղեք ցույց տալ ինձ մի այնպիսիանգետի.ոինիրեն ամենագետ

չհամարեր:

Որոշչային կախյալ նախադասությունը ունի համեմատաբար կայուն շարադասություն:Այն առավելապեսլինում է հետադասկամ միջադաս:Հեեն շարահյուսատադասությունը ն միջադասությունը պայմանավորված կան որոշակի գործոններով: 1. Գերադաս բաղադրիչում հարաբերյալ չլինելու դեպքում, նրա անդամների շարահյուսական հարաբերություններըչխախտելու համար, որոշյալի գրաված դիրքը պայմանավորումէ որոշչային կախյալ նախադասության շարադասությունը: Ա. Եթե որոշյալը գերադաս եզրի սկզբում է տեղադրվածկամ միջում, կախյալ նախադասությունը,անմիջապեսհաջորդելով նրան,գրավում է միջադաս դիրք: Հմմտ. Սմբատը, ոռ վաղուց նման

հանդեսներչէր տեսել, անգնում էր սենյակից սենյակ |նհետաքրքրությամբդիտում) (ԱՇ): Ծաղիկը, ոռ գոռծընկերների համար պարզապես Ֆլորա Լ, միակ հայուհին է բեմում (ԳԹ): Մի թափառական նկարիչ, ոռ հրաշքով փրկվել էր թուրքականյաթաղանից,օտար ափերում իր հայրենիքը կտավի վրա պատկերելէր մի մեծ քարի ու ջրի կաթիլի տեսքով (ԶԲ): Բ. Եթե որոշյալը գերադասբաղադրիչի վերջին անդամն է, ստորադաս եզրը հետադասվումէ: Հմմտ. Նա գրկած ուներ թավշամորթմի (ատու, որին շոյում էր անընդհատ՝ ժամանակկարճելու համար (ԱԻ): Բոլորը միանման արտահագուստ ունեն՝ ռետինե վերնազգեստ,որ ջուր չի բաց թողնում (ՍԽ):Գնացել էր «բարո՛վ մնաս» ասելու քարե հեծյալին, որ, մոլեգին նժույգը սանձած, Եվրոպայի դաժան մշուշների միջիցնայում էր դեպի Հայաստան(ԽԴ):

Գերադաս եզրում հարաբերյալի առկայության դեպքում որոշյալը կարող է տեղաշարժվել, ն որոշչային նախադասությունըկարող է անմիջապես չհաջորդել լրացյալին: Հմմտ. Եվ այնպիսի գրքեր ես գիտեմ, որ համրերի նման անհաղորդ են ն աղջիկների նման` սեթնեթ (ԵՉ): Նույն մարտիկն են նրանք մեր փոթորկոտ կյանքում, հնչ երեկ են եղել (ՊՍ): 3. Վարաբերյալիբացակայությանդեպքում ես որոշյալը կարող է տեղաշարժվել, միայն թե պետք է պահպանվիլրացում-լրացյալի շարահյուսական հարաբերությունը: Հմմտ. Եվ այս ծրգերը իմ կարմիր, ա՛խ, այս ծրգերը իմ կարմիր, որ երգում է անսփոփ սիրտըս կրակուն Ինչպե՞սպիտի արդյոք հնչեն (..) իմ ավերակ, իմ որբ երկրում (ԵՉ): Իմ սրտում ասեղներ կան, որոնք օր ու գիշեր գործելով՝ հորինում են տառապանքիդեղին,դեղնամշուշ մի երգ (ՌԴ): 2.

Տ 236. Որոշչային կախյալ նախադասություններըգերադասբաղադրիչի հետ կարող են կապակցվել նան շառահարությամբ.Կապակցությանայս եղանակը գրական կանոնարկվածլեզվին հատուկ չէ, այն հազվադեպ պատահում է ժողովրդախոսակցականլեզվում, ավելի ես հազվադեպ՝ գրական աղբյուրներում: Կապակցություննիրացվումէ երկու կաղապարով: Ա. Չարաբերյալ -» զրո: Այսպես կապակցվումեն այն կախյալ նախադասությունները,որոնք սկսվում են երկբայականվերաբերականով,արտահայտում են անուղղակիհարցում ն որոնք նյութականբովանդակություն են հաղորդումգերադաս բաղադրիչում առկա հարաբերյալին: Հմմտ. Բայց Սամվելին սկսեց անհանգստացնելայ/նմիտքը. արդյոք այդ անփործ, պարզամիտմանուկը իրեն չէ՛ր խանգարի(Ր): Այժմ սարսափեցնում էր նրան այն մտածությունը մի՛թե որդին հակառակ պիտի գնար յուր սրտագին բաղծանքներին, միջե արդեն կատարված կամ կատարվելու գործերը դեմ էին նրան(ն.տ.): Բ. Զրո -» զրո Այս կապակցությունըհատուկ է առածական-ասացվածքային ոճին, որտեղից էլ թափանցումէ գրական, մասնավորապեսչափածո երկերի մեջ: Հմմտ. Մարդ կա՝ հազար արժե, մարդ կա՝ մին չարժե (Ժող.առած): Շարահյուսական միննույն կառուցվածքնու կապակցականմիննույն կաղապարնունեն նան հետնյալ օրինակները. ճամփա կա՝ ծոմէ տանում, ճամփա կա՝ ա/գի,Ճամփա կա՝ ափ է հանում նավակն իմ կյանքի (ՀՇ): Մարդ կա` աշխարհն է շալակած տանում, Մարդ կա՝ ծ/ել է շալակն աշխարհի(ՊՍ):

2. ԲԱՑԱՀԱՅՏՉԱՅԻՆ

ԿԱԽՅԱԼ

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅԱՄԲ

ԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

լրացնում է գեՏ 237. Բացահայտչայինկախյալ նախադասությունը բաղադրիչի գոյականականորեէ անդամի՝նշելով նրա էությունը` ով

րադաս

կամ ինչ լինելը: Ունի իմաստակառուցվածքայինհետնալ հատկանիշները: Ի տարբերություն որոշչային կախյալ նախադասություններիբ̀ացահայտչային նախադասություններըխիստ սահմանափակ կիրառություն ունեն: Նրանք չունեն նան առաջիններին հատուկ իմաստակառուցվածքային ն կապակցականեղանակների բազմազանությունը:Բացահայտչայիննախադասություններըբնորոշվում են նրանով, որ, պայմանավորվածստորոգման առկայությամբ, լրացյալի էությունը դրսնորում են առավել ծավալուն նկարագրությամբ: Ինչպես պարզ բացահայտիչը, այնպես էլ բացահայտչայինկախյալ նախադասությունները,ըստ էության այլ բան չեն, քան բացահայտյալի իմաստային կրկնությունը այլ արտահայտությամբ,մեկը` մի բառով կամ բառակապակցությամբ,մյուսը՝ կախյալ նախադասությամբ: Բացահայտչայիներկրորդականնախադասություններըհարաբերան շատ հաճախմինչնիսկնույնակից են որոշչայիննախադասություններին նում են նրանց հետ: Հմմտ. Նեսոն, որ իմ մանկությանընկերն էր, կարող էր ինձնից մեծ բանաստեղծ դառնալ (ՀԹ): Ընդգծված կախյալ նախադասությունըթե՛ հատկանշային(որոշչային) իմաստ է արտահայտում,թե՛ բացահայտչային:Եվ սրանցից ո՛չ մեկը առաջնային չէ: Կարելի է ասել, որ երկու իմաստներնէլ հավասարապեսառկա են: Վատկանշայինիմաստը հիմք ունենալով` այն կընկալվի որպես որոշիչ կախյալ նախադասություն ն կփոխակերպվիհենց որպես այդպիսին. -» Իմ մանկության ընկեր Նեսոն... Բացահայտչային,այսինքն լրացյալի ով կամ ինչ լինելը բացահայտող իմաստի վրա շեշտը դնելով այն կդիտվի որպես բացահայտիչ կախյալ նախադասություն ն կփոխակերպվիհենց որպես այդպիսին. -» Նեսոն՝ հմ մանկության ընկերը... Ասվածից, սակայն, չի կարելի բխեցնել, թե գոյականականանդամի այս կարգի լրացում հանդիսացող բոլոր կախյալ նախադասությունները հավասարապեսն՛ որոշիչ են, ն՝ բացահայտիչ: Կան թվով ո՛չ այնքան շատ: կառույցներ, որտեղ որոշչային ն բացահայտչայինկախյալ նախադասությունները հստակորենտարբերակվումեն: Որոշչային ն բացահայտչայինկախյալ նախադասությունների տարբերակման գործում էական նշանակություն ունեն գերադասեզրի լրացյալի ն ստորադաս եզրի ստորոգյալի բառաքերականական արտահայտությունները: Գերադաս եզրի լրացյալը կարող է արտահայտվել`ա. գռ/ականով ն բ. գոյականականիմաստ ունեցող այլ խոսքի մասերով Ա. Բուն գոյականին լրացնող ստորադաս եզրով կառույցներըունենում են հետնյալհատկանիշները:

1. Ստորադաս բաղադրիչի ստորոգյալը է` գոյական վեբաղադրյալ րադրով ն ժէէական բայ-հանգույցով: Գերադաս բաղադրիչի լրացյալը մի այնպիսի գոյական է՝ հասարակ կամ հատուկ անուն, որ գռ/ականովարտահայտված որոշիչ չի ընդունում: Հմմտ. Հատուկ անուն. Մասիսը,որ պատմականՀայաստանի ամենաբարձր սարն էր, այժմ գտնվում է գերության մեջ: Կախյալ բաղադրիչը բացահայտիչ է, ե նրա շարահյուսական փոփոխակն է` Մասիսը`՝պատմականՀայաստանիամենաբարծրսարը..: Կախյալ բաղադրիչը չի կարող փոխակերպվելիբրն որոշիչ, քանի որ արդի հայերենում այնքան էլ օրինաչափ չէ (..) սար Մասիսկապակցությունը, ավելի օրինաչափ է Մասիս սար (կամ, ինչպես նշվեց, Մասիսը՝ սարը...) արտտահայտությունը: Հասարականուն. Մտավորականությունը, որ մեր հասարակությանսերուցքն է, կարիք ունի ջերմ հոգատարության: Կախյալ բաղադրիչը բացահայտիչ է, ե նրա շարահյուսական փոփոխակն է` Մտավորականությունը՝ մեր հասարակությանսերուցքը...-Կախյալ նախադասությունըն այստեղ չի կարող փոխակերպվել որպես որոշիչ, քանի որ կունենանք՝ (..) սերուցք մտավորականությունմերժելի կապակցությունը: 2. Ստորադաս բաղադրիչի ստորոգելին հոգնակի թվով գոյական է՝

ուղղականհոլովով: Հմմտ. Ուսանողները,որ մեր երիտասարդությանլավագույն ճարկայացուցիչ-

ներն են, ունեն փայլուն ապագա:

Կախյալ բաղադրիչը բացահայտիչ է, ն նրա շարահյուսական տարբերակը կլինի` Ուսանողները մեր հասարակությանլավագույն ներկայացուցիչները...- Կախյալ նախադասությունըն այստեղ չի կարող փոխակերպվել որպես որոշիչ, քանի որ հոգնակի գոյականը մեկ այլ հոգնակի գոյականի համար չի կարող որոշիչ լինել. (..) ներկայացուցիչներուսանողներ կապակցությունը նս խորթ է արդի հայերենին, բայց օրինաչափ է՝ Ներկայացուցիչներ Պողոսը ն Պետրոսը: Յ. Ստորադաս բաղադրիչի ստորոգելին գո/այանաբար կիրառված հատկանշանիշբառէ՝ առավելապեսածականկամ թվական: Հմմտ. Վաղարշակը, ոռ զավակներից կրտսերն էր, անչափահաս լինելով, ռազմաճակատչգնաց (Ն): Որդիս, որ դիմանկարիարվեստում առաջիննէր, վերցրեց իմ ազգանվան միայն վերջին յան-ը |ն իր կտավների վրա սկսեց ստորագրել` Յան): Երկու կառույցներում էլ կախյալ բաղադրիչներըբացահայտիչ են: Դրանց փոփոխակներնեն` Վաղարշակը՝զավակներից կրտսեոը..., Որդիս դիմանկարի արվեստումառաջինը... Իբրն որոշիչ փոխակերպելիս կստացվի՝ Դիմանկարի արվեստում առաջինըեղող որդիս... անբարեհունչ կապակցությունը: 4. Գերադաս բաղադրիչի լրացյալը ծենք,անք, ոնք, ունք ածանցներով բաղադրված, տոհմի, գերդաստանիտարբերակված կամ չտարբերակված իմաստ արտահայտող գոյական է (Գրիգորենք, Վարդանանք, մերոնք, ձերոնք), ստորադաս բաղադրիչիստորոգելին՝ նույնպես գոյական՝ եզակի թե հոգնակի թվով: Հմմտ.

Մերոնք (ձերոնք, Գրիգորենք),որ հին գյումրեցիներէին, գրվեցին երկրով մեկ: Կախյալ բաղադրիչը բացահայտիչ է, քանի որ մերոնք, ծերոնք, Գրհիգորենքն նման կազմությամբ գոյականներըսովորաբար որոշիչ չեն առնում:

կարող է լրացնել գերաԲացահայտիչ կախյալ նախադասությունը դաս բաղադրիչի գոյականական իմաստ արտահայտող այլ խոսքի մասի, մասնավորապես դերանվանը:Իբրն լրացյալ հանդես են գալիս անձնական առաջին ն երկրորդ դեմքի (ես, մենք, դու, դուք) Ա առարկայանիշցուցական առաջին ն երկրորդ շարքերի դերանունները (սա, սրանք, դա, դրանք): Այս դերանուններինլրացնող կախյալ նախադասություններըբացահայտչային են այն պարզ պատճառով, որ դրանց բովանդակությունըկարող է բացահայտվել առարկայական,բայց ո՛չ հատկանշայինիմաստով: Այդ դերանուններից ոչ մեկը, իր խոսքամասային հատկությամբ պայմանավորված, չի կարող ընդունել որնէ որոշիչ, բացահայտիչ` կարող է: Այդ է պատճառը, որ դրանց լրացնող նախադասություններըանվերապահորեն բացահայտչային են անկախ իրենց կազմում եղած ստորոգյալի՝ բաղադրյալ կամ պարզ լինելուց: Հմմտ. Ես, որ լցված եմ բառերով, հանց մրգերով ծանրած աշուն, Վագարագանձ հայոց լեզվի տերն եմ, այլե բարապանը(ՍԿ): Սա, որ ծառա է ն պարտավորէ ծառայելմեզ միշտ, Մեզ է դարձրելիր անարգ ծառան (ՊՍ): Բ.

Տ 238. Բացահայտչային կախյալ նախադասությանմի տեսակ է նան պարագայականմասնավորեցնողբացահայտիչը: Այս կարգի կախյալ նախադասություններըբնորոշվում են նրանով, որ լրացնում են գերադաս բաղադրիչում կիրառված ժամանականիշկամ տեղանիշ որնէ բառի, առավելապես գոյականի, տեղի կամ Ժամանակիմակբայի, որոնք կատարում են ժամանակի կամ տեղի պարագայիդեր: Այս կարգի կախյալ բաղադրիչները սահմանափակում,մասնավորեցնում ու որոշակիացնում են գերադաս բաղադրիչում առկա Ժամանակիկամ տեղի պարագաներիիմաստները:Հմմտ. Ա. ժամանականիշգոյականին լրացնող մասնավորեցնողպարագայական բացահայտիչ կախյալ նախադասություն:Իռհի(նապահին, երբ անց էին կենում սարերը, Մի անգամ էլ երնաց իրենց գյուղը հեռու մշուշում (1Թ): Եվ մի գիշեր, երբ Բաղդադըքուն էր մտել Տիգրիսի նոճիաժածկափերի վրա, Գաղտնի հեռացավքաղաքից (ԱԻ): Բ. ժամանականիշչ մակբայինլրացնող մասնավորեցնողպարագայական բացահայտիչ: Քիչ հետո, երբ շունչը տեղըբերեց, պառկած տեղից նայեց ն կրակ տեսավ սրահի մեջտեղում (ՎԽ): Վաղ առավոտյան,երբ լուսաբացի կաթնամշուշը դեռ շոյում էր տանիքները,նա բախեց հայրենական տան դուռը, բայց բացող չեղավ (ն.տ.): Գ. Տեղանիշ մակբայինլրացնող մասնավորեցնողպարագայականբացահայտիչ: Ու նայում ես դեպի ցաժ, ուր դաշտերնեն մրափում (ՎՏ): Պիտի լինեմ ամենուրեք,որտեղիմ կարիքը դեռ կզգան՝

Հարկ է նշել, որ ժամանականիշգոյականին լրացնող այս կարգի նախադասություններըկարող են ընկալվել նան որւվես որոշիչ: Դրանք որոշակիորեն որոշչային իմաստ են ձեռք բերում մասնավորապեսայն դեպքում, երբ գերադաս բաղադրիչի Ժամանականիշգոյականին կցվում է այն (այնպիսի) հարաբերյալը: Հմմտ. Եվ այնգիշեր, երբ Բաղդադըքուն էր մտել Տիգրիսի նոճիածաժծկ ափերի վրա..: Ընդգծված հատվածը արդեն որոշիչ է, քանի որ նյութականացնում է առկա այն հարաբերյալիիմաստը: Տ 239. Բացահայտչային կախյալ նախադասությունըգերադաս եզրի կապակցվում է միայն ճշույթով- Շարահարականկամ աննշույթ կապակցություն չկա: Բուն բացահայտչային կախյալ նախադասությանկապակցությունը իրացվում է ոռ շաղկապով ն ռր(ը), մասամբ` ով (որ) հարաբերականներով: Կառուցվածքայինօրինաչափություն է նան այն, որ գերադաս բաղադրիչում երբեք չի կիրառվում հարաբերյալ: Եթե գերադաս բաղադրիչում անձնականառաջին ն երկրորդ դեմքերի ն ցուցական առաջինն երկրորդ շարքերի դերանուններովարտահայտված լրացյալը փոխարինենքերրորդ դեմքի ն երրորդ շարքի դերանուններով, դրանք անմիջապես կվերածվեն հարաբերյալների,ն կախյալ նախադասությունը այլնս բացահայտիչչի լինի, այլ կստանձնիշարահյուսական այն գործառույթը, որ ունի հարաբերյալը: Հմմտ. Ես, որ հայտնի լալկան էի, կարկամել-մնացելէի արտասուքիս գեղձերի մեջ սառած արցունքներով (ԱՎ): Կախյալ նախադասությունըբացահայտչային է, քանի որ լրացնում է առաջինդեմքի ես դերանվանը:Այն այդպիսին կմնա նան այն պարագայում,եթե առաջին դեմքի դերանունը փոխարինենք երկրորդ դեմքով, ինչպես` Դու, ոռ հայտնի լալկանէհր...:Բայցեթե այդ ծս ն դու դերանուններըփոխարինենքերրորդ դեմքի դերանվամբ, բուն ենթական,որպիսին է բնագրայինվկայության մեջ (նան նրա տարբերակում) կվերածվի ձնական ենթակայի՝արտահայտվածհարաբերյալով, ն կախյալ նախադասությունըկլինի ենթակայական:Այլ մի օրինակ. Այս երեկո հիշել եմ ձեզ, ծեզ, ոռ անցաք ու հող թողիք (ՍԿ): Կախյալ նախադասությունըլրացնում է գերադաս բաղադրիչի՝ անձնականդերանվան երկրորդ դեմքով արտահայտվածուղիղ խնդրին ն բացահայտիչէ: Եթե այս ուղիղ խնդիրը արտահայտենք երրորդ դեմքի դերանվամբ, այն կվերածվի հարաբերյալի, կդառնաձնական անդամ, ն կախյալ նախադասությունը կլինի ուղիղ խնդիր (տե՛ս Տ 244 ն հջ.) ն ո՛չ թե բացահայտիչ: Հմմտ. Այս երեկո հիշել եմ ճռանց(նրանց). որ անցան ու հող թողին: Կախյալ նախադասությունը ուղիղ խնդիր է: Մասնավորեցնողպարագայականբացահայտիչը կապակցվումէ նան առաջինը՝ժամանակային,երկրորդը երբ, ուր, որտեղ հարաբերականներով, ն երրորդը՝տարածական(տեղի) իմաստներով: Շարադասությունը համեմատաբար կայուն է: Բացահայտչայինկախէ միջադասդիրք: Այն սովոյալ նախադասությունըառավելապեսունենում հետ

ընդմիջում է գերադաս նախադասությունը ն անմիջապես հաջորդում բացահայտյալին: Գերադաս բաղադրիչնէլ մեծավ մասամբ սկսվում է հենց բացահայտյալով, եթե այն կատարում է մասնավորապեսենթակայի գործառույթ: Հմմտ. վերի օրինակներից շատերը,այլն՝ Ես էլ, որ մանկությունից լսել եմ նրա կանչը, շա՞տ բան եմ հասկացել (ԵՉ): լՕրերս անցան իրար հետնից կամ իրար հեծած.) Ես, որ իշխողն եմ նրանցընթացքի,գլորվեցի ցած (ՌԴ): Բացահայտյալից առաջ կարող է շարադասվել կոչականը: Հմմտ. Ո՛վ մռայլ Դանթե,դու, որ Վիրգիլիոսիհետ այցելեցիր դժոխքի կրակե ն կպրե մշուշները, դու, որ տեսար աստվածային պատժով պատժվածների հավիտենականտանջանքները,ի՞նչ կասես|, թե իմը տեսնես)(ՀՇ): Բավականաչափ հաճախված է նան հետադասությունը: Նախորդ շարադասության նման այստեղ նս կախյալ բաղադրիչը անմիջապես հաջորդում է բացահայտյալին, որը պետք է որ լինի գերադաս բաղադրիչի վերջում: Հմմտ. Այս երեկո հիշել եմ ծեզ, Ձեզ, ոռ բացվող հոգուս վրա անմեղ սիրո մի ցող թողիք (ԱԿ): Խոսի՛ր, Վայաստա՛ն,դու, որ դարերիտանջանքես տեսել ն տարիներիխնդություն միայն (Գէ): Բացահայտչայինկախյալ նախադասությունըխիստ հազվադեպ կարողէ նան նախադասվել,որ օրինաչափչէ: Հմմտ. Որ այս կարգի որսորդությամբ զբաղվում էին ազնվականները,դա հաստատվում է հիշածս զարդաքանդակներով (ՎԱ): րաբար

`

Ծանոթություն: Որոշքերականներբացահայտյալեն համարումանձնական դերանվանբոլոր երեք դեմքերը (տե (Մ.Գ. Աբրահամյան,Ն.Ա. Պառնասյան, ԴԱ. Օհանյան, Խ.Գ. Բադիկյան,Ժամանակակիցհայոց լեզու, հ. 3, էջ 464 (այս գրքի բարդ ստորադասական նախադասությանբաժինը գրել է Ն.Ա.Պառնասյանը), այլն ՎարագԱռաքելյան,Վայերենիշարահյուսություն. հ. 2. էջ 155): Ն.Ա. Պառնասյանըվկայակոչում է այսպիսիօրինակ՝եա, որ մի ամիս առաջ իր այժմ կանգնածէր մի ամբոխիգլուխ իշխանությանտակ հազիվ ուներ մի աղախնին, (ԱՇ): Վ. Առաքելյանիօրինակները նույն կառուցվածքն ունեն. Նա, որ սպանեց իր թագավորին,նա, որ անարգեցիմ մորը, որ ներս խոթվեցիմ ընտրությանն հույսերի մեջ...(ՎՇ): Այս կարգի կախյալ նախադասությունները երկու հեղինակներնէլ համարում են բացահայտչային:Նույն հեղինակներըբերում են նան այսպիսի օրինակներ. Օ՛, կույր է ճա, ով չի տեսնում երկինք հասած կրակը թեժ(ԵՉ): Մի՞թեդու կարծում ես, թե ճա է միայն բանաստեղծ, ով վարժվել է հանգերով ոտանավորգրել (ՆԴ). Ն. Ա. Պառնասյան,նշվ. աշխ., էջ 622: Սրիկա է ճա, ու/ հայր է լինում (ԱԻ),Սրիկա է նա, ով հայր չիլինում(ՎՇ). Վ Առաքելյան,նշվ. աշխ., էջ 115: Դժվարչէ նկատել, որ առաջին ն երկրորդխմբերիկառույցներընույնն են: Ոռ հարաբերականիփոխարենով-ի կիրառությունըչի փոխումբաղադրիչներիշարահյուսական հարաբերությունները:Խնդիրն այն է, սակայն, որ երկրորդ խմբի նախադասություններըերկու հեղինակներնէլ համարում են ենթակայական,իսկ ճա դերանունը`հարաբերյալ:Նույն կառույցի կախյալնախադասությունները չեն կարող միաժամանակլինել ն ենթակայական,ն՝ բացահայտչային:Քանի որ ճա-ն հարաբերյալ է ն կատարումէ ենթակայիդեր, ինչը չեն ժխտում ն հեղինակները,ուրեմն ն քննված կախյալ նախադասություններըենթակայականեն ն ո՛չ թե բացահայտչային:

3. ՎԱՏԿԱՑՈՒՑՉԱՅԻՆ

ԿԱԽՅԱԼ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅԱՄԲ

ԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

մատկացուցչայինկախյալ նախադասությունըլրացնում է գեբաղադրիչիգոյականականորեէ անդամի՝նշելով նրա հատկանիշը ստացականությանհարաբերությամբ: Ունի իմաստակառուցվածքայինն կիրառական հետնյալ հատկանիշները: Ի տարբերություն որոշչային, մասամբ նան բացահայտչայինկախյալ նախադասությունների,հատկացուցիչերկրորդականնախադասությունները ունեն սահմանափակկիրառություն: Զուրկ լինելով նախորդների ձնակազմական ու իմաստային բազմազանությունից նրանք չեն դրսնորում նան պարզ հատկացուցիչներինբնորոշ իմաստայիներանգավորումները: Ստացականությունը հատկացուցչային նախադասությունների մեջ դրսնորվում է մտային մի քանի հարաբերություններով: 1. Պատկանելության հարաբերություն: Կախյալ նախադասությունը կարող է արտահայտել այն անձը, որին պատկանում է, որի սեփականությունն է հանդիսանում գերադաս բաղադրիչում արտահայտված հատկացյալի նշածը: Հմմտ. Իբրն սերմացու օգտագործում էին ճռանց ցորենը, ովքեր կամովին հրաժարվում էին գյուղատնտեսական աշխատանքներից (ՄԳ): Մի պահ սկսեցին պետականացնել նան ճռանց անասունները,ովքեր տասը ոչխարից ն երկու կովից ավելի ունեին: 2. Մասի ն ամբողջի հարաբերություն: Կախյալ բաղադրիչը նշում է որնէ առարկա, երնույթ, իրողություն, որի որպես թե մի մասը վերառված կերպով ընկալվում է գերադաս եզրի հատկացյալը: Հմմտ. Ջիգյարին գյուլլա դիպչի, քեզ ով որ սիրի, աղջիկ (ՀԹ): Սրտիս մեջ ծփում է ալիք առ ալիք Արյունը նրանց, ոռ ելել են սեգ, գնում են դեպի կյանքը գալիք (ԵՉ): Յ. Վերաբերության հարաբերություն:Կախյալ նախադասությունըվերառված կերպով արտահայտումէ մի գործողություն, եղելություն, դրություն, վիճակ, որին վերաբերումէ գերադաս բաղադրիչի հատկացյալի նշածը: Հմմտ. (Իսկ նա տվածս ուրացավ: Ասաց՝ չես տվել: Վկա չկա, ռռ տվել ես (ՎԽ): Այսինքն` տալու վերաբերյալվկա չկա:Այլ մի օրինակ՝ Այս մի թասն էլ` նրանց կենաց, ովքեր կյանքում` թեկուզ ծանր կարիքի մեջ ու զրկանքում, ընդունում են ու տանում են հազար հարված, բայց մնում են էլի կյանքին սիրահարված(ՊՍ): ձ. Ծագման կամ սերմանհարաբերություն:Կախյալ նախադասությունը արտահայտում է այն անձը,հազվադեպ`իրը, իրողությունը,երնույթը, ումից սերվել կամ ինչից գոյացել է գերադաս բաղադրիչում արտահայտված հատկացյալի նշածը: Հմտ. Ես երազում եմ նրա գալուստը, ում պետքէ ահս գգվի ագահ (ԵՉ): Ոգի է տալիս ու թափ ներշնչում ինձ կրկին այն մեծ պայքարը նրանց, ռռոնց Տ

240.

րադաս

դժվարին, բայց հաղթական չուն երգել եմ իմ երգով հուրհուրան (նւտ.): Միաժամանակզավակն եմ նրա, Որ դեռչի ծնվել աշխարհիվրա (ՌԴ): Նշված հարաբերությունները,սակայն, միշտ չէ, որ հստակ տարբերակված են: Շատ հաճախիմաստայինտարբեր երանգներ կարող են միահյուսված հանդես գալ: Որոշ կախյալ նախադասություններկարող են ընկալվել միաժամանակ ն՛ վերաբերության հարաբերությամբ, ն մասի ու ամբողջի: Հաճախ վերաբերության իմաստը կարող է համատեղել պատկանելության հարաբերությունըն այլն: Երբեմն ն՝ պատկանելության,ն՛ վերաբերության, ն սերման կամ ծագման իմաստները կարող են համատեղվել միննույն կառույցի մեջ, ն միայն խոսքային իրադրությամբհնարավոր է լինում տարորոշել այսինչ մասնավոր բովանդակությունը: Հմմտ. (Վա՛յ, կանչեց Օհան, էդ քո խոսքը չէր.) էդ ով քեզ ասավ, /եզուն պապանձվեր(ՀԹ): Կախյալ նախադասությունընշում է ամբողջը, որի մասն է կազմում գերադաս բաղադրիչի հատկացյալը (լեզուն): Բայց սա կարող է ըմբռնվել նան որպես վերաբերական հարաբերություն, որին վերաբերում է լեզուն (քեզ ասողին վերաբերողլեզուն): Կամ Սա նրա նկարն է, ով/հայտնի դեմք է արդեն արվեստի աշխարհում: Կախյալ բաղադրիչը կարող է արտահայտել միաժամանակ երեք տարբեր իմաստներ. Ա. Պատկանելություն.Սա նրա նկարն է (նլարը, անկախհեղինակությունից, պատկանումէ նրան), ով արդեն հայտնի դեմք է արվեստի աշխարհում:

Բ. Վերաբերություն.Սա նրա նկարն է (նլարում պատկերված է նա), ով արդեն հայտնի դեմք է... Գ. Ծագում, սերում. Սա նրա նկարն է (նրլարիհեղինակը նա է նկարը ստեղծված է նրա կողմից), ով արդեն հայտնի դեմքէ ...:

Տ 241. Նշված իմաստային հարաբերություններից կախյալ նախադասությունների մեջ համեմատաբարտարածվածըվերաբերությանբովանդակությունն է: Այս կարգի կախյալ բաղադրիչ ունեցող գլխավոր նախադասության մեջ սովորաբար որպես հատկացյալ կիրառվում են թվով ո՛չ այնքան շատ մի քանի բուն գոյականներ կամ բայանուն գոյականներ, որպիսիք են` ապացույց, խորհուրդ, հույս, հավատ, հարկ, անհրաժեշտություն, պատճառ, նշան, կարծիք, առիթ ն այլն: Սրանց լրացնող կախյալ նախադասություններըկարող են ընկալվել իբրն հատկացուցիչմասնավորապեսայն դեպքում, երբ գերադաս բաղադրիչում առկա է հարաբերյալ`հատկացուցչային իմաստով: Հմմտ. Նրա անհրաժեշտությունը չկա, ոռ դուք անպայմանլայն անցքեր փորեք պայթեցմանհամար |, նեղ, բայց խոր անցքերը ժայռի մեջ ավելի լավ արդյունք են տալիս) (ՍԽ): Կախյալ նախադասությունները իբրն հատկացուցիչ են ընկալվում նան այն ժամանակ, երբ գերադաս բաղադրիչում բացակայում է հարաբերյալը:

Հմմտ.

(Սեդրակըսուլում է կրկին:) Դա նշան է, որ (արող ենք իջնել ձորը(ՍԱԶ): Եվ այդ պատճառ է լինում, որ նա փայնչիինձնից (ՎԹ): լԵս ընկերներիս,որ հարնան նավակում էին, պատմեցիտղայիս ենթադրություններիմասին.) ն դա առիթ եղավ, որ կատակիու ծաղրի նյութ դառնանրա ասածը (ՎԱ): Այս կարգի կախյալ նախադասություններըկարող են դիտվել նան որպես որոշիչ: Պատճառն այն է, որ փոխակերպելիսկախյալ բաղադրիչի բայստորոգյալը արտահայտվում է անորոշ դերբայի սեռական-տրականհոլովով, որով դրսնորվում է նան որոշիչը: Հմմտ. Բանագնացներիլռությունը նշան էր, ռր հաշտությանպայմաններըընդունում են անվերապահորեն(ՎԼ): Կարող է փոխակերպվել այսպես` Բանագնացների լռությունը հաշտության պայմանները անվերապահորենընդունելու նշան էր: Բայց քանի որ նշան գոյականի լրացումը (ընդունելու) պատասխան այլ ինչի՞ հարցի, ուստի է ոչ թե ռ՛ր, ի՞նչ,ինչպիսի՞ (որպիսի՛), ն կախյալը հատկացուցչային նախադասությունէ, ինչպես` Ինճչի՞ նշանէր նշան էր: ընդունելու նշան էր ն ո՛չ թե ի՞նչ, ինչպիսի՝ (որպիսի") Վատկացուցչային կախյալ նախադասությանկապակցությունը ճշույ/թավոր է: Իբրն սպասարկու բառեր օգտագործվում են դր, ով, հնչ, հարաբերականներըն որ, թե շաղկապները:Գերադաս բաղադրիչում հաճախ առկա է լինում ձեական անդամ` հարաբերյալ՝ արտահայտված անձնական երրորդ դեմքի դերանվան սեռականհոլովով, եթե եզակի է (նրա) ն սեռականտրական հոլովով, եթե հոգնակի է (նրանց):Իբրն հարաբերյալ կիրառվում են նան ցուցական դերանվան երրորդ շարքի համանման ձները՝ նույն հոլովներով (նրա, նրանց): Այս դերանուններըիրենց նյութական բովանդակությունը ստանում են կախյալ նախադասությունից: Եթե կախյալ նախադասությունը անձ է ակնարկում, կապակցությունը իրացվում է առավելապեսդվ/(որ), երբեմն` որ (բ որ) հարաբերականներով.իր, իրողություն,երնույթ նշելիս կիրառվում են Տե՛ս վերի օոր ն թե շաղկապները,որ (ր որ), ինչ (որ) հարաբերականները: -

րինակները: Վատկացուցչային կախյալ նախադասություններըշարադասվում են բոլոր երեք հնարավոր տարբերակներով՝ն̀ա/նադաս,միջադաս,հետադաս: Սակայնքանի որ կախյալ բաղադրիչներըսովորաբար կցվում են հատկացյալին կամ հարաբերյալին, այդ իսկ պատճառով նրանց շարադասությունը հաճախ պայմանավորվածէ լինում հենց այդ հատկացյալի ու հարաբերյալի գլխավոր բաղադրիչում գրաված դիրքով: Սրան համապատասխան ստացվում են միջադասն հետադաս կախյալ նախադասություններ:Հմմտ. Ա. Միջադաս.Հայացքը նրանց, ում պիտիոր դու, ըստ հին օրինաց, եղբայր կոչեիր կամ աջըդ տայիր, կամ աջ պաչեիր,Ղայացքը նրանց դաղում է հիմա (ՊՍ): Եվ սիրտը նրա, ռրին անգթորեն,առանցխղծի խայթի տրորել էին, կորցրել էր Ա հավատը ամեն ինչի հանդեպ(ԱՎ): Բ. Չետադաս.Զարթնեց հույսը, թե շուտով նորից կառնեն մանգաղնու գերանդին (ԱԲ): Այդ օրը ես սիրով կանցնեի նրանց կողմը, ռվքեր գովերգում են պարզ անձրնանոցըկամ անջրանցիկթիկնոցը՝ երկնքի արցունքներից մեզ պաշտպանողներին(ԱՎ):

Երբեմն տրամաբանականշեշտի, կախյալ նախադասության մեջ արտահայտված իմաստը հատկապես ընդգծելու կամ այլ նկատառումներով հատկացուցչայինբաղադրիչը ճայխադասվում է: Հմմտ. մոտ Ով նրա անունը կտա,գլուխը կտրել կտաս (ՀԹ): Ովքեր խխարույկի էին նստած, նրանց դեմքերը լուսավորված էին |, ն երնում էր խոր ու անթափանցմտահոգություն) (ՀՍՅԵ): Հատկացուցչային կախյալ նախադասություններըգերադաս բաղադրիչի հետ սովորաբար չեն կապակցվում առանց սպասարկու բառերի՝ շարահարությամբ: Գ.

ԲԱՅԱԿԱՆ ԱՆԴԱՄԻ ԼՐԱՑՈՒՄ ԿԱԽՅԱԼ

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅԱՄԲ

ԲԱՐԴ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ

ԲՆՈՒԹԱԳԻՐ

Գերադասբաղադրիչի` բայով արտահայտվածորնէ անդամի լրացնող նախադասություններըըկոչվում են բայական անդամիլրացում կախյալնախադասություններ: Այս ստորադաս նախադասություններըհարաբերակցումեն պարզ նախադասությանբայական անդամի լրացումներին:Ինչպես պարզ նախադասության մեջ, այնպես ն բարդ նախադասություններումկախյալ բաղադրիչները կարող են դրսնորել երկու կարգի հարաբերություններ՝Խնդրային ն պարագայական: Ինչպես արդեն նշվել է (տե՛ս Տ 227-229), գերադաս բաղադրիչի բայական անդամի լրացում է դառնում նան ենթակակախյալ նախադասությունը, որը բայական մյուս լրացումներից տարբերվում է թե՛ իր ենթակայական գործառույթով ու դրսնորած իմաստով,թե՛ նրանով, որ կապակցվումէ բացառապեսմիայն դիմավոր բային կամ, որ նույնն է, բայ-ստորոգյալին:Մինչդեռ մյուսները կարող են լրացնել գերադաս բաղադրիչի ո՛չ միայն դիմավոր բային, այլն անդեմ բայով, ավելի ստույգ անկախ դերբայներով արտահայտված որնէ անդամի: Բայականանդամի լրացումները, պայմանավորվածիրենց լրացական հարաբերություններիբնույթով, ստորաբաժանվումեն երկու խմբի՝/սնդռանախադասությունների: յինն պարագայական կախյալ Տ 242.

ԽՆԴՐԱՅԻՆ

ԿԱԽՅԱԼ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅԱՄԲ

ԲԱՐԴ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

-

Տ 243. Խնդրային կախյալ նախադասությունները վերառված կերպով նշում են մի գործողություն,իր, իրողություն, երնույթ, որոնք իրենց այս կամ

մերն,

այն գործառույթով մտնում են ոի բաղադրիչի բայական անդամի արտահայտածգործողությանծիրի մեց. Բայի խոսքամասայինարժույթի հետ կապված՝խնդրային կախյալ նախադասություններըհանդես են գալիս կա՛մ որպես բայասեռի, կա՛մ որպես բայիմաստի լրացումներ: Բայասեռի լրացումները առնչվում են ճերգործականն կրավորականսեռերին:Ներգործական սեռի խնդիր է ուղիղ խնդիրը, կրավորականսեռի խնդիր է ճերգործման Մյուս խնդիրներն առնեխնդիրը: լու ունակության տեսակետից բայի սեռը չեզոքացվում է, Ա կարնորվում է ու վճռական դառնում բայհմաստը: Թեն ներգործող խնդիրը բայասեռի խնդիր է, բայասեռի լրացում, սակայն իր արտահայտած բովանդակությամբ,ամբողջ բարդության մեջ ունեցած շարահյուսական դերով ավելի առնչվում է անուղղակի խնդիրներին, քան ուղիղ խնդրին: Այս իսկ պատճառովավանդականքերականագիտության մեջ, ինչպես ն սույն դասագրքում, ներգործող խնդիրը տեղաբաշխվում է անուղղակի խնդիրներիմեջ: Խնդրային կախյալ նախադասությունները,այսպիսով, լինում են` ուղիղ խնդիր ն անուղղակիխնդիր:

Ա. ՈՒՂԻՂ ԽՆԴԻՐ ԿԱԽՅԱԼ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅԱՄԲ

ԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

Ուղիղ

Ց խնդիր կախյալ նախադասությունըլրացնում է գերադաս եզրի ներգործականսեռի խնդրառուբային՝ վերառվածկերպով նշելով այն հրը, իրողությունը, անձը, որոնք իրապես ն տրամաբանորենընկալվում են իբրն գործողությունը կրողներ (գործողությանօբյեկտներ): Ունի իմաստակառուցվածքայինհետնյալ հատկանիշները: Գործողությունը կրելու կամ ներգործվելու հատկությունը քերականական կարգ է: Խնդրառու բայի արտահայտածգործողությունից ներգործվելը կարող է լինել հրապես շոշափելի ու առարկայական.բայց կարող է նան այդպիսինչլինել:Հմմտ. է շոշափելի, առարկայական ներգործություն. նրանք տալիս են գիուղացուն այն, ինչ որ պետք է նրա համար, ն փոխարենը առնում են այն, ինչ որ գյուղացին հեռու տեղեր տանելու ն վաճառելու համար արգելքներ ունի (Ր): Փղի նման մտնելով ապակեղենի խանութը՝ ջարդեց ու փշրեց, հնչ որ պատահեց(ԴԴ): Տալ, առնել, ջարդել, փշրել բայերի իմաստների հետ կապված` կախյալ նախադասություններընշում են վերառված առարկաներ, իրողություններ, որոնք առարկայապես,ուղղակիորեններգործվում են խնդրառու բայերի արտահայտած գործողություններից:Կրելով գործողությունը նրանք կարող են իրական կամ երնակայական, մտացածին փոփոխության ենթարկվել, կարող են նան չենթարկվել: էականը այն է, որ ներգործությունըիրական է:

(ւքոլա

(Բ,

Շոշափելի, առարկայական ներգործություն չկա Կարելի է ասել՝ առհասարակ ներգործություն չկա: Մարդի՛կ, հիշեցե՛ք նրանց, ոռ ընկան՝ արդարությանխոսքը շուրթերին, գնացին անդարձ(ԳԹ): Չեշել բայի իմաստը չի ենթադրում որնէ ներգործություն: Ում որ հիշում ենք կամ չենք հիշում, կարող են մինչն իսկ չիմանալ, թե իրենց հիշում ենք կամ չենք հիշում, առավել նս, եթե «ընկել-գնացել են անդարձ» ն այլես չկան: Սակայն միննույնն է, թե՛ առաջին, թե՛ երկրորդ կետերում նշված ն թե՛ ընդհանրապեսուղիղ խնդրի գործառույթ ունեցող բոլոր նախադասությունները քերականորենդիտվում են որպես կրող առարկա, որ պարտադրված է գերադասբաղադրիչի խնդրառու բայի ներգործականսեռով: Ըստ գերադաս բաղադրիչի բայ-լրացյալի արտահայտած հմաստի՝ կախյալ նախադասություններըստորաբաժանվումեն հետնյալ խմբերի: 1. Նախադասություններ,որոնք լրացնում են նյութական, առարկայաբայերի: Այս նախական (ֆիզիկական գործողություններնշող խխնդրառու դասությունները վերաբերում են այնպիսի բայերի, որոնց գործողությունը իրացնելու կամ չիրացնելու համար, եթե բայը ժխտական խոնարհման է, անհրաժեշտ են կրող առարկաներ, իրողություններ, երնույթներ: Այդպիսի բայերից են տալ,վերցնել, առնել, ընտրել, կառուցել, քանդել, արտադրել,

սպառել,փչացնել,խորտակել,նորոգել, վերանորոգել,նվագել,շարել, ջարդել, ջարդ ու փշուր անել, այրել, մոխրացնել,մոխիրդարձնել,հավասարեցնել, շենացնել, շեն դարձնել,ստեղծել, Ծոխացնել,Ծոխ դարձնել,լցնել, պարուրել, դատարկել,գտնել, կորցնել, շահել, տանուլ տալ, քամուն տալ, ա-

զատականացնելն այլն: Հմմտ. (Դուք չծանոթացրիք մեզ մարդկանց պահանջներին|ն չտվեցիք այն, որ պետք է հանգիստու բախտավորապրելու համար(Ր): Եվ այսպես ազատականացրինայն, հնչ նոր մի անունով կոչվում է շուկայական հարաբերություն: Նշված բայերի մեջ կան ն այնպիսիք, որոնք կարող են ստանալ ո՛չ միայն առարկայանիշ, այլն անձնանիշ իմաստով լրացումներ: Սա պայմանավորված է նրանով, թե ի՛նչ ինաստ է արտահայտումկախյալ բաղադրիչը, ն ինչպե՛ս է իրացվում կապակցությունը: Հմմտ. Ընտրել,վերցնել բայերը: Ա. Ընտրիր (վերցրո՛ւ) այն, հնչ որ քեզ դուր է գալիս առարկայանիշ իմաստով: Բ. Ընտրիր (վերցրու) նրան, ով որ քեզ դուր է գալիս անձնանիշ իմաստով: 2. Նախադասություններ,որոնք լրացնում են կամային իմաստ արտահայտող խնդրառու բայերի: Այդպիսի բայերից են` (ամենալ, ուզենալ, պահանջել, կարգադրել,հրամայել, հորդորել, խնդրել,աղերսել,որոշել ն այլն: Կամային իմաստներով օժտված խնդրառու բայերի նշած գործողության ոլորտում ես կարող են գտնվել այնպիսի կախյալ նախադասություններ, որոնք արտահայտում են բնական իրողություններ, երնույթներ, բայց կարող են լինել նան այնպիսիք, որոնք նշում են անձի հետ կապված գործողություններ, եղելություններ: Հմմտ. -»

Ես պահանջում եմ, որ աղվանից ամեն մի չին իմ մեծ տերության մեջ Լուր էլ լինի.) հանի այդ ծանր, սն գլխարկներըն սպիտակ,թեթն գլխարկներ դնի (ԱԻ): Ես կկամենայի, որ դութ հանեք ծեր այդ գլխարկն ու ձեռնոցները (ՆԴ): Ես ուզում եմ, ոռ տարափըտեղա արտի, ոչ թե իզուր՝ ծովի վրա: ես ուզում եմ, ոռ քարափը քարայծ պահի, ոչ թե օձեր ու մողեսներ: Ես ուզում եմ, ռռ Սարապըոչ թե մեռնի,Որ կարապըապրի՛երգով (ՊՍ): 3. Նախադասություններ,որոնք լրացնում են զգայականիմաստ արտահայտող բայերի: Այդպիսի բայերից են` սիրել, հարգել, ատել, տեսնել, նկատել, արգահատել, արհամարհել,լսել, շոշափել, հոտոտել, համտեսել, համտես անել ն այլն: Զգայական իմաստ արտահայտող այս բայերին լրացնող ստորադաս նախադասություններըես կարող են հավասարապես դրսնորել թե՛ առարկայի, իրողության, երնույթի, թե անձի հետ առնչվող գործողություններ, իրողություններ: Հմմտ. (Հայ-հա՛յ, մոտիկ տեղից եկա.) Տես` ռոտեղից կգամ հիմի (ՀԹ): Մեզ հաճելի է դիտել, թե հնչպես նրանք թռչում են փրփուրի վրայով, ջրվեժի փոշու մեջ (ԱԲ): 4. Նախադասություններ,որոնք լրացնում են ասացական իմաստով Այդ բայերից են ասել, գոչել, հայտնել, հաղորդել, հարցնել, պատասխանել,պատմել,հայտարարել ն այլն: Այս կարգի նախադասություններիիմաստայինբնորոշ հատկությունը այն է, որ յուրովի ներկայացնում են ուրիշի ուղղակի կամ անուղղակի խոս-

կորչում

բայերի:

քը: Հմմտ. Ա. Ուրիշի

ուղղակի խոսք. Կիրիլ Կարպիչը,բռնելով որդու ձեռքը, հանԱհա՛ քո փեսան դիսավորությամբ մոտեցավ Մարկ Իվանիչին ն ասաց. (Մ): (Երբ թագավորը հրաժեշտ տվեց իշխանին.)բոլորը միաբերանգոչեցին. Բարի ճանապարհ,արքա՛(ՍԶ): Բ. Ուրիշի անուղղակի խոսք. Ասում են` իբրն խարույկի վրա ջահել ըմբոստի մի սիրտ են վառել (ՀՇ): Վնաբնակներըպատմում էին, ռր Կապուտջիղ լեռան ստորոտիցդեպի ձորը սողացող ձնաբուքը երբեմն կլանում էր խրծիթների ճրագներըն սկսում ոռնալ դիվային ձայնով (ՍԽ): 5. Նաիխխադասություններ, որոնք լրացնում են հասկացական-իմացական իմաստով բայերի, որպիսիք են՝ իմանալ, ըմբռնել, հասկանալ, կռահել, մտածել, մտաբերել,միտք անել, խորհել, հիշել, գուշակել, ճանաչել ն այլն: Սրանց լրացնող կախյալ նախադասությունները նշում են այնպիսի գործողություն, եղելություն, իրողություն, երնույթ, որ ըմբռնվում, հասկացվում, կռահվում, գուշակվում է գերադաս բաղադրիչի ենթակայի կողմից: --

--

Վմմտ.

մորաքրոջս պատմածից ես հիշում եմ հատկապես այն, որ մեր դիմացի զորանոցի ռուս զինվորներըմեզ հետ ապրանքափոխանակություն էհն կատարում (ՎԱ): ես ըմբռնեցի, ռր եթե ունես թռցնող թներ.) չես զգա երբեք ծանրությունըքո- Եվ այն հասկացա, որ դրամի պես մաշվել են արդենբառերը բոլոր (ՊՍ): Նունե

տան

Տ 245. Ուղիղ խնդիր երկրորդական նախադասությունների կապակցությունը լինում է Օշույթավորն աննշույթ1. Եշույթավոր կապակցությունը իրացվում է ռր, թե շաղկապներով ն հնչ (թ, որ (Թ, ով հարաբերականներով,որոնց կարող է հավելվել դր թարմատարը: 2. Գերադաս բաղադրիչում կարող է առկա լինել հարաբերյալ: Իբրն հարաբերյալ կիրառվում են անձնական երրորդ դեմքի դերաճվան եզակի տրականը կամ հոգնակի սեռական-տրականը(նրան, նրանց), եթե գերադաս բաղադրիչի գործողության ոլորտում գտնվում է անձ: Իսկ եթե այդ նույն գործողությունը ւլերաբերում է որնէ առարկայի, իրողության կամ առարկայացված մեկ այլ գործողության, օգտագործվում են ցուցական երրորդ շարքի այնն նրանք, ինչպես ն ճույնը, միննույնը դերանունները, բոլորը միայն ուղղական հոլովով: Հ`արաբերյալի գործածությունը գրեթե կամընտիր է կապված տրամաբանական շեշտի, հեղինակային նախասիրության, բանաստեղծականխոսքում` նան չափ ու կշռույթի ն այլ գործոնների հետ (տես վերի օրինակները): Սակայն կարող են լինել նան այնպիսի կառույցներ, որտեղ հարաբերյալի առկայությունը անհրաժեշտ է: Այսպես` եթե գերադաս նախադասության մեջ կան անդամներ,որոնք կապակցվումեն Դշ թե... այլ, այլ ոչ թե, ոչ միայն.. այլն շաղկապներով,գերադաս եզրում հարաբերյալըպետք է առկա լինի, այլապես կախյալ նախադասությունըճիշտ չի ձնավորվի: Հմմտ. Երեխան սիրում է ռչ մհայն իր ծնողներին, այլն նրանց, ովքեր հոգատարությամբ են շրջապատում իրեն: Երեխան սիրում է դչ թե ծնողներին, այլ նրանց, ովքեր...: Կամ` Երեխան սիրում ( ռչ միայն նրանք(ց). ովքեր)... ն այլն: Վարաբերյալը սովորաբար կիրառվում է նան այն գերադաս բաղադրիչներում, որտեղ խնդրառու բայը ունի բազմակի ուղիղ խնդիրներ, որոնցից վերջինը արտահայտված է ստորադաս նախադասությամբ:Հմմտ. Չէր խնայում հայրենիքը լքած ընկերներին ու բարեկամներին ն նրանց, ովքեր եվրոպականսրճարաններում նստած` արցունքներ էին թափում ազգի համար (ՀՔ): Յ. Նյութական-առարկայական գործողություններ նշող բայերին լրացնող կախյալ նախադասությունները կապակցվում են որ(ր), ով, հնչ(ը) հարաբերականներով: Գերադաս բաղադրիչումհարաբերյալըայստեղ ես կամընտիր է կամ պարտադիր՝ վերը (Տ 245, 2) նշված կառույցի պահանջներին համապատասխան:Հմմտ. վերի օրինակները, այլն՝ Հովնանը մի կերպ շամփուրին շարեց, հնչ մնացել էր սիգից |, բայց այնպես, որ ձուկ կազմեն՝ գլխից մինչն պոչ) (ՌՀ): Եվ Մաքոն, կարծես ի պատասխան բոլորի, պոկում է գետնից նրան, որ Սողքանց կանգնած էր իր առջն|, ապա խլում նրա հրացանը (ՍՍ): 4. Կամայինիմճաստարտահայտող խնդրառուբայերին լրացնող կախյալ նախադասություններըառավելապես կապակցվում են ոռ շաղկապով: Գերադաս բաղադրիչում սովորաբար հարաբերյալչի լինում:

Նկատելի է, որ այս խմբի կախյալ բաղադրիչներիբայ-ստորոգյալները հաճախ դրվում են ըղծական եղանակով, որով դրանք ստանում են նպատակային հարաբերությաներանգ: Տե՛ս վերի Օրինակները,Տ 244, 2. այլն՝ (Եկել էր քաղաք.) ինձ խնդրել. որ օգնեմ (ՎԹ): Վրամայեցիր,ոռ պատրաստ լինենք կռվելու՛, թե՞ նահանջելու(ՎԼ): 5. Զգացական իմաստ արտահայտող խնդրառու բայերին լրացնող ստորադաս նախադասություններըկապակցվում են ռր, Թե շաղկապներով ն ով, ինչ(ը) հարաբերականներով:Հարաբերյալներիառկայությունը գերադաս եզրում կամընտիր է: Եթե կախյալ բաղադրիչը վերառված անձ է ակնարկում, կապակցությունը իրացվում է որ(ը) (որոնք), ով (ովքեր) հարաբերականներով,որոնց գերադաս բաղադրիչում կարող են զուգորդվել հարաբերյալները: Եթե իր, երնույթ է նշում, կապակցվում է որ, Թե շաղկապներով ն հնչ(ը) հարաբերականով, իսկ գերադաս եզրում կարող է կիրառվել այ/ն հարաբերյալը: Տես վերի օրինակները (Տ 244, 3). այլն՝ Բայց նորից սիրել ճռան, ով խաղում է ուրիշի նվիրականզգացմունքների հետ (..), ավա՛ղ, սինյո՛րա, ես չեմ կարող (ՆԴ): Նորընծան զգաց այն, ինչ ծանոթ է խրոնիկ հիվանդություն ունեցողին (ԱԲ): ԼՆա կրկին վեր կացավ| ն այս անգամ գնաց տուն` տեսնելու, թե Նունուֆարը տոպրակները կարկատո՞ւմէ դեռ (ՍԶ): Տեսե՞լ եք, թե հնչպես փոթորկիպահին ծառի ճյուղերըիրար են զարկվում (Սե) ն այլն: 6. Վասկացական-իմացական, այլե ասացականիմաստ արտահայտող բայերին լրացնող կախյալ նախադասություններըկապակցվում են գրեթե նույն կաղապարներով, որոնք հատուկ են զգացական բովանդակությամբ խնդրառու բայերի լրացումներին: Տե՛ս վերի օրինակները (Տ 245, 5), այլն՝ Անուն առ անուն հիշում էին ճռանց, ովքեր զոհվել կամ անհետ կորել չին (ՍՍ):Չեմ ուզում ասել, հնչ դեռ ինքս էլ չգիտեմ (ՎԳ): նա գիտեր, որ այն քամահրանք լադավան ժողովուրդները կույր ատելություն չունեն միմյանց աստվածներինկատմամբ(ՀՍՅԵ): Իսկ քահանան պատմում էր, որ գերմանացիքուրիշ տեսակխաչապաշտեն (ԱԲ) ն այլն: 7. Թե շաղկապով սովորաբար կապակցվում են թեականություն կամ կախյալ նախադասությունները:Հմմտ. անուղղակիհարցում արտահայտող Մի կարմրաքարցու հանդիպելիս |,.եթեհարցնեին գյուղի անցուդարձից.) նա պատասխանումէր, թե քաչալՍային դեռ բոստանումէ (ԱԲ): Մենք չգիտենք, թե ռր երկրներում էր առնտուր անում հայոց վաճառականը(Ր): լԱյս ինն Օրում այնքան բան տեսա, որ) չգիտեմ, թե որը նկարագրեմ (ՀՀ): 8. Երբեմն ուղիղ խնդիր կախյալ նախադասությունը կապակցվում է նան երբ, որտեղ հարաբերականներով:Այսպես կապակցված կախյալ նախադասություններըթեն ուժեղ խնդրառությանշնորհիվ պահում են իրենց լրացական խնդրային հարաբերությունը, բայց նան ձեռք են բերում ժամանակի կամ տեղի պարագայիերանգներ: Հմմտ. Սիրում եմ, երք խելոք հարցեր են տալիս, չեմ սիրում, երբ հենց այն(անկետան) գրեթե լրացված պես՝ ձեի համար են հարց տալիս: |ԼՁնաթուղթը չէր: էր.) ուստի ն ես լրացրի, ռռտեղլրացված

Երբեմն գերադաս բաղադրիչում այ/նի փոխարեն կիրառվում են այնքան, այնչափ, այնպես հարաբերյալները, որոնք կախյալ նախադասությանը հաղորդում են չափր ու ծնի պարագաներիերանգներ: Հմմտ. Բայց իմ կարճ խելքով էնքանն եմ տեսնում ապրիլ չի լինիլ էսպես ամեն օր (Թ): Շատերը այնպես էին կարծում,թե իրենց մշակած հողը հենց իրենց է պատկանում(ն): Տ 246. Ուղիղ խնդիր կախյալ նախադասությանկապակցությունը կալինել նան աննճշույթ Սա շարահարականկապակցությունէ, որ առավելապես տարածված է ժողովրդախոսակցականլեզվում, որտեղից էլ մուծվում է գրական-գեղարվեստականխոսքի մեջ: Հմմտ. Տեսանք՝ ահեղ էն ձորում Ոնց էր լալիս ու գոռում Մարոյիհայրն ալնոր, մայրը Ծչում սգավոր (1Թ): Ես կարծում եմ` պաղն ավելի լավ ես զգում ամռան շոգին, Դողն ավելի լավ ես զգում ձմռան բքին (ՊՍ): Վազվադեպ՝գերադաս բաղադրիչում կարող է առկա լինել հարաբերրող է

յալ:

Հմմտ.

(Դատարանը սուտ չի խոսիլ.) բայց դու այ/ն ասա` այս մարդուն 137 ես ռուբլի՞ տվել (Մ): Հենց էն եմ տեսնում` մութն, անգետ մարդիկ, էլ մենք ենք մեջտեղտանջվումամեն օր (ՀԹ): 1. Շարահարությամբ կապակցվում են մասնավորապեսասացական, հասկացականիմաստով բայերին լրացնող այն կախյալ նախադասությունները, որոնց կազմում կա որնէ հարցական դերանուն, որով էլ հենց դրանք արտահայտում են անուղղակի հարցում: Հմմտ. լՔաշում են տանից, քաշում են դռնից.) Ու չես իմանում՝ռը(/ողմը թռչես (ՕԹ): Որտեղից էր գալիս այդ թախիծը նա չգիտեր (ՎԽ): Թվ է օգնում նրանց, որտեղից է նրանց ուժը՝ չէր կարողանում կռահել (ՍԽ) ն այլն: 2. Բացառապես շարահարությամբ է կապակցվում ուղիղ խնդրի գործառույթով հանդես եկող ուրիշի ուղղակի խոսքը Այնպես որ կապակցությունը լիապես աննշույթ է: Տե՛ս վերի օրինակները (8 244, 4, Ա), այլն՝ Ու Փառանձեմ տիկինը ծնկածալ (..) ձայնում էր ահեղ երկինքն ի վեր -Տապարով են զարկել պարանոցինքո սեգ, Այս ինչքա՞ն է խորունկ վերասաց Հովհանը (ՌՀ): Եթե քո Քոդ, Գնել (ՎԴ): -Հյնության հոտ է գալիս, տան ծառայության հանդեպ անհավատարիմ եմ եղել.|գլուխս կտամ. պատասխանում է Հունոն (ՍՍ): Այս մասին տե՛ս նան «Ուրիշի ուղղակի ն անուղղակի խոսք» գլուխը: -.

-

Տ 247. Ուղիղ խնդիր կախյալ նախադասություներըմեծավ մասամբ կիրառվում են հետադաս դիրքով: Տես վերի օրինակներից շատերը: Հմմտ. ղոլո

Բայց ես գիտեի, որ մեռնում է նա |,ով որ քեզ սիրի) (ԵՉ): Առհասարակ ձայնից նկատում էի, որ չափազանց ուրախ տրամադրությանմեք էր (ՆԴ): Մենք չգիտենք, որ լճափին մնացաժ այդ տղան ոչ միայն երկնքի նշաննեոհց, այլն բնազդներովէ հասկանում մոտալուտվտանգը(ՎԱ) ն այլն:

Քիչ չեն նան այն նախադասությունները,որոնցում կախյալ բաղադրինախադասէ: Վերը քննված կառույցներում կան այդպիսիք: Կախյալ եզրը նախադասվում է մասնավորապեսայն դեպքում, երբ արտահայտում է անուղղակի հարցում իր կազմում ունենալով կամ չունենալով հարցական դերանուն, կապակցությունն էլ շարահարական է: Հմմտ. Ա. Չարցականդերանվամբ.Ին՞չ էր հայ կինը, որպես ամուսին,ի՞նչ էր նա, որպես մայր, ի՛նչ: դեր էր խաղում, որպես ընտանիքի ն հասարակության անդամմենք չգիտենք (Ր): Ո՞վ էր նա իսկապես ն ինչո՞ւ միայնակ դեժայռերի գահավանդնէր առաջանում,թագուհինչիմացավ (Մ): ապի Բ. Առանց հարցական դերանվան Եղա՞վ դատաստան այս վերջինի համար, թե՞ չեղավ, մենք չգիտենք (Լ): ճրդյոք իմ խե՞լքնէ սկսում խառնվել, արդյոք սե՞րնէ խճճում իմ մտքերը,չգիտեմ (ՀՍՅԵ) ն այլն: Նույնպիսի շարադասություն կարող է լինել նան համանման զոդվածական կապակցությամբկառույցներում: Հմմտ. Թե ինչ է նրանց վերջնական նպատակը,ն ուր են տանում երկիրը, ոչ ոք չի կարող կռահելՍակավ դեպքերում կախյալ նախադասությունը կարող է նան միջադասվել: Հմմտ. էն էլ, ոռ ես իմ վառ սրտով ու կարոտովսիրեցի,Քամուն կտամ |, Կմոռանամ ամեն մի հարց ու կերթամ (ԵՉ): չը

ԽՆԴԻՐ ԿԱԽՅԱԼ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅԱՄԲ

ԲԱՐԴ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Բ. ԱՆՈՒՂՂԱԿԻ

8 248. Անուղղակիխնդիր կախյալ նախադասությունները լրացնում են գերադաս բաղադրիչի խնդրառու բային՝ վերառված կերպով նշելով նրա գործողության ոլորտում գտնվող ն այդ գործողության հետ անուղղակիորեն կապվածանձ, իր, իրողություն, երնույթ: Անուղղակի խնդիրներըստորաբաժանվումեն երկու ենթատեսակի: Առաջին ենթատեսակըներկայացնում է գերադաս բաղադրիչի բայ-լրացյալի սեռի խնդիրը,երկրորդը բայհմաստիխնդիրները: Սեռի խնդիրը ներգործող խնդիրն է, որ լրացնում է կրավորական սեռի բայերին, մյուսները բայհմաստի խնդիրներ են, որոնց գործառույթի մեջ լրացյալի բայասեռիքերականականկարգը չեզոքացված էՆԵՐԳՈՐԾՈՂ

ԽՆԴԻՐ ԿԱԽՅԱԼ

ԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՆՈՒՂՂԱԿԻ

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅԱՄԲ

Տ 249. Ներգործող անուղղակիխնդիրըվերառվածկերպովնշում է այն անձը, իրը, իրողությունը, որոնց գործողությունը կրողը գերադաս բաղադրիչի ենթականէ:

Այս խնդիրը էությամբ գերադաս նախադասությանբնական ն տրամաբանական ենթական է, որ քերականորեն ձնավորվել է իբրն ներգործող խնդիր: Իսկ այդ նույն բաղադրչի քերականականենթականայլ բան չէ, քան բնական ն տրամաբանականկրող առարկան (անձը): Իմաստային ն շարահյուսական այսպիսի հարաբերությունը պայմանավորվածէ գերադաս բաղադրիչիխնդրառու բայի սեռային կարգով,ավելի ստույգ (ռավորական սեռի պահանջով: Ասվածըորոշակի կարելի է դիտարկել հետնյալ երկու տարբերակներով,որոնց գերադաս բաղադրիչներում բայ-ստորոգյալները արտահայտվածեն տարբեր սեռերով: Ա. Կռավորական Դու ամենից շատ քննադատվեցիրնրա կողմից. ով ամենիցքիչ էր հասկանում այդ հարցից. Բ. Ներգործական.Քեզ ամենից էր հասկանում այդ հարցից

շատ

քննադատեցնա, ով ամենիցքիչ

Կախյալ նախադասությունըերկու կառույցներում էլ ունի նույն ձնավորումը: Երկուսի մեջ էլ այն նշում է գերադաս բաղադրիչում առկա գործողության կատարողին, այսինքն` իրական ու բնական ենթական, սակայն առաջինում շարահյուսորեն ձնավորվել է որպես ներգործողխնդիր, իսկ երկրորդում ենթակաէ նան շարահյուսորեն: Այսպիսով ներգործական կառուցվածքի գերադաս նախադասության մեջ քերականական ն տրամաբանականկամ բնական ենթականերընույնանում են, կրավորականկառուցվածքինախադասությանմեջ՝ ո՛չ: Ներգործող խնդիր կախյալ նախադասությամբ բարդ նախադասությունները այնքան էլ մեծ հաճախականությունչունեն ն քիչ թե շատ հանդիպում են գրական-գեղարվեստականաղբյուրներում: Առօրյա կենդանի խոսքում գրեթե չեն կիրառվում: Ունեն կառուցվածքային հետնալ հատկանիշները: 1. Գերադասբաղադրիչի խնդրառու բայը (ռավորական սեռի է: 2. Կապակցությունը ճշույթավոր է: Կախյալ բաղադրիչը կապակցվում ն ռր շաղկապով: է ով, որ (ո). ինչ (ը) հարաբերականներով 3. Գերադաս բաղադրիչում կիրառվում է հարաբերյալ, որի իմաստը նյութականացնում է կախյալ նախադասությունը: Եթե կախյալ նախադասությունը վերաբերում է անձի, իբրն հարաբերյալօգտագործվում Է անձնական երրորդ դեմքի ճա (նրանք) դերանվան բացառական հոլովը (նրանից, կողմից հոլովակապայինկապակցությունը: Ենրանցից) կամ ճրա (նրանց) թե կախյալ բաղադրիչը ակնարկում է իր, իրողություն, երնույթ, որպես հարաբերյալ գործառվում է ցուցական երրորդ շարքի համանուն դերանվան գործիական հոլովը՝ նրանով: Դ3մմտ. Արհամարհվածու ծաղրված էր նան նրանցից,ովքեր իր շնորհիվ էին բարձր դիրքի հասել: Խեղճ ու կրակ, ձեռ ու ոտից ընկած ծերունին արդարացվեց միայն նռանով, որ դատարանընրանի վերջո ճանաչեց անմեղսունակ (Ն): Մարդկանցառօրյա հոգսերը հաճախ անուշադրության են մատնվում ճռանց իսկ կողմից, ում հենց իրենք են նստեցրելբարձրագույն ատ320

յանների բարձրաթիկնակաթոռներին Շունը մարդուց ավելի է գերադասված ճրանց կողմից,որ կոչվում են մարդ ու աստված(ՊՍ): Կախյալ բաղադրիչը սովորաբարգրավում է հետադաս դիրք: Տե՛ս վերի օրինակները:

ԲԱՅԻՄԱՍՏԻ

(ԲՆՈՒԹՅԱՆ)ԽՆԴԻՐ ԿԱԽՅԱԼ

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅԱՄԲ

ԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

Տ 250. Անուղղակի խնդիր կախյալ նախադասություններիերկրորդ խումբը առնչվում է գերադասբաղադրիչիխնդրառու բայի իմաստին ն կոչվում է բայիմաստիխնդիր,ավանդականանվանումով՝ բնությանխնդիր: Բայի սեռի քերականական կարգը այս խնդիրների ձեավորման ն իմաստաքերականականհարաբերությունների արտահայտման տեսակետից որնէ նշանակություն չունի: Նման խնդիրներըկարող են լրացնել թե՛ ներգործական, թե՛ կրավորական ն թե չեզոք սեռերի բայերին: Խնդրի դրսնորած շարահյուսական բովանդակությունը,ձեավորումը ն կապակցական հատկությունները առավելապեսպայմանավորվում են գերադաս բաղադրիչիբայ-լրացյալի բառայինիմաստով: Պետք է նշել նան, որ կախյալնախադասություններովարտահայտված անուղղակի խնդիրներըշատ սակավ են թե՛ տեսակային ն թե քանակական հատկությամբ ն իրենց հաճախականությամբերբեք չեն կարող համեմատվել պարզ նախադասությանմեջ կիրառվող անուղղակի խնդիրներիհետ: Ժամանակակից հայերենում գործառվում են բայիմաստի հետնյալ անուղղակի խնդիր ստորադաս նախադասությամբբարդ նախադասությունները:

1. ՎԱՆԳՄԱՆ ԱՆՈՒՂՂԱԿԻ ԽՆԴԻՐ

ԿԱԽՅԱԼ

ԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅԱՄԲ

Վանգմանանուղղակի խնդիր երկրորդականնախադասությունը վերառվածկերպովնշում է այն անձը,իրը, իրողությունը, ում կամ ինչին հանգում է գերադաս բաղադրիչի խնդրառու բայի արտահայտած գործողությունը կամ եղելությունը: Ունի ինաստակառուցվածքայինհետնյալ հատկանիշները: 1.Վանգման խնդիր ստացող բայերը արտահայտում են բազմազան իմաստներ` առարկայական-ֆիզիկական գործողություններից ու եղելություններից սկսած` մինչն զգայական, մտավոր ու կամային գործողություններ: Բառային իմաստներիայսպիսի բազմազանությունը,սակայն, բնավ չի խանգարում, որ նրանք իրենց խնդրառականարժույթով միավորվեն մեկ խմբի մեջ ն դառնան մեկ ն նույն կառույցի բարդ նախադասությանգերադաս եզրի լրացյալ, որի լրացումն է հանգման խնդիրը: Տ

251.

Հանգման խնդիր կախյալ նախադասությունները կարող են լրացնել այնպիսի բայերի, որոնք արտահայտումեն՝ Ա. Առարկայականգործողություններ,ինչպես` մոտենալ, բախվել, դիպչել, կպչել, հանգել, միանալ, ձուլվել, փաթաթվել,հանդիպել, հանդիպադըրվել, այցելել ն այլն: Հմմտ. լՅովհանը մտածում էր, որ ափ հասնելուն պես նավակը կքաշի ցամաք ն) կփաթաթվինրանց, ովքեր այլես հույս չունեին իրեն կենդանի տեսնելու (ՌՀ): Բ. Զգայական կամ կամային գործողություններ,ինչպես` վստահել, դիմել, ենջարկվել, հպատակվել, դիմադրել, ընդդիմանալ, հակառակվել, դեմ դուրս գալ, ընտելանալ, վարժվել, հարմարվել, համակերպվել, նմանվել, հակվել, հնազանդվել, սիրահարվել,լսել (մեկի), անսալ, օգնել, օժանդակել ն այլն: Հմմտ. Ինչպե՞ս չվստահեին նրան, ոռհն միակամ ու միաձայնընտրել էր ողջ ժողովուրդը: Գ. Ասացականիմաստներ՝ ասել, հայտնել, հաղորդել, հարցնել, գրել, պատմել, զեկուցել, հարց ու փորձ անել ն այլն, որոնցով խոսքը, ասելիքը հասցեագրվում է մեկին: Հմմտ.

Վեքիաթներդպատմիրնրա՛նց,ովքեր զարմանալուունակությունը դեռ չեն կորցրելԴ. Ներգործական սեռի բայերից ցն ածանցով կամ տալ բայի հարադրությամբ կազմված պատճառականբայերը պահանջում են միաժամանակ երկու խնդիր,որոնցից մեկը ուղիղ խնդիր է, մյուսը՝ հանգման խնդիր: Նման բայեր են` հասկացնել, հիշեցնել, կարդացնել, սովորեցնել, գրել տալ, նորոգել տալ, դիտել տալ ն այլն: Հմմտ. Գրեթե բոլոր հեռուստաալիքներով ամեն տեսակի բռնություններ, սրտաճմլիկ տեսարաններ. արյուն ու հրդեհ են դիտել տալիս նրանց,ովքեր դպրոցականտարիքիցդեռ շատ հետո պիտի դուրս գան: Տ 252. Կապակցությունըկարողէ իրացվել հետնյալ կերպերով: 1. Կիրառվում են ռով,որ (բ), ինչ (ը) հարաբերականներըն դո, թե շաղկապները: Գերադաս բաղադրիչում սովորաբար գործառվում է հարաբերյալ՝ արտահայտված անձնական դերանվան երրորդ դեմքի եզակի կամ հոգնակի տրական հոլովով: Սա կարող է ընկալվել նան որպես ցուցական դերանուն: Հարաբերյալը գործածվում է հատկապես հարաբերականկապակցությանմեջ: Հմմտ. Ես հասա նռան, ինչին ձգտում էի: Արքայական թագն ու ծիրանին հանձնեցինճրան, ով բոլորովին արժանիչէր հայոց գահին բազմելու: Շաղկապականկապակցության դեպքում գերադաս բաղադրիչում հարաբերյալ սովորաբարչի լինում: Հմմտ. լԱննամորաքույրս հրեց դուռը, սակայն) չհետնեց. ոռ դուռը (լրիվփակվի (ԱՎ):Ես ինքս կօգնեմ, ոռ դու հավաքես միտքըդ ցանուցիր (ՍԿ): Ուզում եմ հավատալ, ոռ հնչ-որ տեղ դուք կաք դեռ իմ արյան անքավելի մեղսա322

գորժներ (ՌԴ): Ես չեմ կարողհավատալ,Թե դու մեզ ընդհանրապեսմոռացել ես: Ստորադաս բաղադրիչի բայ-ստորոգյալը հաճախ արտահայտվում է ըղձականեղանակով: Կախյալ եզրը այդ դեպքում ստանում է նպատակային երանգ: Տես շաղկապականկապակցությամբառաջին օրինակը: 2. Եթե գերադաս բաղադրիչում օգտագործվում են՝ գալ, հենվել, արշավել, գրոհել, հարձակվել ն նման իմաստներով խնդրառու բայեր, ապա դրանց զուգորդվում է հարաբերյալ`հոլովակապայինարտահայտությամբ, ինչպիսիք են ճրա (նրանց) վրա, նրա (նրանց) դեմ, ընդդեմ նրա (նրանց), նրա (նրանց) համար ն այլն: Հմմտ. Գիշերով կրկին գրոհեցինճրանց վրա (դեմ), ովքեր երեկվա թեժ կռվից հետո դեռես չէին միավորելիրենց ուժերը: Կգա՛ս, կգա՛ս, իբրն փառաբանում ու փառք նրանց համար,որոնք դյուցազնորեն, ներկա կյանքով հարուստ ու գալիքով հպարտնահատակվելեն (ՊՍ): 3. Կապակցությունը, թեն քիչ դեպքերում, կարող է իրացվել նան շարահարությամբ, որ ավելի հատուկ է ժողովրդախոսակցականլեզվին: Վմմտ.

Սպասում էր` արդյոք յուր տերը կբարեհածե՛րջուր պահանջել (Ր): Բայց նայի՛ր հնչքան զվարթէ ինչպեսնոր է ու միշտ անհատնում (ԵՉ): Հավատում են |եթե մեկնումեկընեղն ընկնի) մյուսն իր (յանքի գնով կփրկի

նրան (ՍԽ):

Կան կառույցներ, որոնց գերադաս բաղադրիչըստացել է դարձվածային արժեք. ստորադաս եզրն էլ կապակցվումէ շարահարությամբ:Հմմտ. (Վազիվ էր զսպում հեկեկանքը.)մազ էր մնում ծառս (իներ տեղում ու գլուխը ծեծեր (ՍԽ): Աստվածվկա՝ առանցհարցնելու կարող եմ ասել |, որ հայրս գալիս էյ (Ր): ԼԲայց թե իմ գլխին փորձանք գա մի օր.) էս օրը վկա՝ սրանից կգա (ՀԹ): 4. Կախյալ նախադասությունըսովորաբարհետադասվումէ: Տես վերի օրինակները:Ոճական, տրամաբանականշեշտի կամ այլ նկատառումներով կախյալ նախադասությունըկարող է միջադասվել,նույնիսկ նախադասվել: Հմմտ. Նրան, ռվ շահել էր առաջին մրցանակը,շնորհվեց նան դրամական պարգն: /Ովշահել էր առաջին մրցանակը,նրան շնորհվեց նան դրամական պարգն: Դարձվածայինարժեք ունեցող գերադաս բաղադրիչը սակավ դեպքերում ինքը կարող է տեղաբաշխվելստորադաս նախադասությանմեջ, երբ կապակցություն:Հմմտ. մանավանդառկա է շարահարական Մուտքի մոտ կանգնածմի կին քոչ էր մնում գետնին գլորվեր |.երբ մի մարդ բռնեց նրա թնից) (ՀԽ): |Սիրելէ խանը աղջկան,սիրել է գաղտնի իր հոգում,|Այնպես կին, Ղուրանըվկա, Չի եղել նույնիսկ Ջաննաքում (ԳՍ), այսինքն` Ղուրանըվկաէ, որ այնպես(այնպիսի)կին չի եղել նույնիսկ Ջաննաթում (դրախտում):

2. ԱՆՋԱՏՄԱՆ

ԽՆԴԻՐ ԿԱԽՅԱԼ

ԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՆՈՒՂՂԱԿԻ

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅԱՄԲ

Տ 253. Անջատմանանուղղակի խնդիր կախյալ նախադասությունըվերառված կերպով նշում է այն անձը, իրը կամ իրողությունը, որ ելակետ է ծառայում գերադաս բաղադրիչի խնդրառու բայի արտահայտած գործողության: Ունի իմաստակառուցվածքային հետնյալ հատկանիշները: Կախյալ նախադասությունը կարող է արտահայտել այլնայլ հարաբերություններ պայմանավորվածգերադաս բաղադրիչի խնդրառու բայի բառային իմաստներով:Անջատմանխնդիր են ստանում մի շարք բայեր: 1. Այնպիսիք, որոնք նշում են առարկայականգործողություններ անկախ իրենց սեռային կարգից: Դրանցից են` հեշանալ, փախչել, անջատել, բաժանել, պոկել, զրկել, թաքցնել, հափշտակել,բռնագրավել, նան վերջիններիս կրավորականները՝անջատվել,բաժանվել, պոկվել, զրկվել ն այլն: 2. Ծագման, գոյացման, առաջացման ն նման իմաստներ արտահայտող բայեր: Դրանցից են` առաջանալ, գոյանալ, ծագել, ծնվել, սերել (սերվել), կազմվել ն այլն: Հմմտ. Իր ուժերի նկատմամբ կասկածը ծնվեց ճռանից, որ երեկ ակոսի մեջ ժնկներըկքոտեցին:Օձը թույն է գոյացնում նռանից,ինչից մեղուն՝մեղր: Յ. Բայեր, որոնք արտահայտում են ասացական-հասկացականիմաստներ,ինչպիսիք են` հմանալ, տեղեկանալ,լսել, հարցնել ն այլն: Հմմտ. Իսկական ճշմարտությունը հաճախ իմանում ենք ճռանցից, ովքեր ամենից շատ են ուզում թաքցնել այն. 4. Բայեր, որոնք արտահայտում են հոգեկան այլնայլ վիճակներ: Դրանցից են վայխենալ, երկյուղել, ահաբեկվել, զգուշանալ, խուսափել, սարսափել, նողկալ, զզվել, ձանձրանալ,ամաչել,քաշվել, ապշել, շվարել ն այլն: Հմմտ. Խուսափի՛ր ն զգուշացի՛ր հատկապես ճռանցից, ովքեր շողոքորթում են

քեզ-

Տ 254. Կապակցությունըմեծ մասամբ ճնշույթավորէ: Կապակցության բառական միջոցներն են` ռվ, որ (թ), հնչ(ը) հարաբերականներըն ռր, թե շաղկապները: Գերադաս բաղադրիչում կարողէ կիրառվել նան հարաբերյալ` արտահայտված անձնական երրորդ դեմքի ն ցուցական երրորդ շարքի համանուն դերանունների բացառականհոլովով (նռանից,նրանցից): Գերադաս բաղադրիչի խնդրառու բայի նշած գործողությունը կարող է վերաբերել` ա. անծի, բ. իրի, իրողության կամ մեկ այլ գործողության: Ա. Եթե վերաբերում է անծի, օգտագործվում են` ճռանից(նրանցից ով կամ ճռանից (նրանցից) որը (որոնք) կապակցականկաղա-

(ոմքոր)

պարսերը: Բ. Եթե վերաբերում Է հրհ,

-»

հռողության կամ մեկ այլ գործողության, կապակցությունն իրացվում է առավելապես որ, մասամբ թե շաղկապներով,

երբեմն ն հնչ հարաբերականով: Հարաբերյալիառկայությունը գերադաս եզրում կամընտիրէ: Կախյալ նախադասությունը սովորաբարգրավում է հետադաս դիրք: Տե՛ս վերի օրինակները:Այլն՝ Ապշեցին,շվարեցին, Քե Քրիստոս ինչպես գոց դռներով սրահին մեջ մտավ (ԱՄ): Ես վախենում էի, ռր (զարթնես դարձյալ, Զարթնող այս գարնան հետ կգաս նորից (ՍԿ): Կախյալ նախադասությունը կարողէ նան միջադասվել:Հմմտ. Եվ առանց քաշվելու, որ հնքը գտնվում է ոչ թե փողոցում, այլ թագավորի պալատում, սկսում է կոկորդովըմեկ գոռալ (ՀԹ): Անջատմանկախյալ նախադասությունը սակավ դեպքերում կապակցվում է նան շարահարությամբ:Հմմտ. Շատ եմ վախենում Պարսկաստան կանչվենք (ԴԴ): Ես վախենում եմ, շատ եմ վախենում (..) Չանկարծիմ մահով խախտվիհամակշռված այս վիճակըքո (ՊՍ):

3. ՄԻՋՈՑԻ

ԱՆՈՒՂՂԱԿԻ ԽՆԴԻՐ ԿԱԽՅԱԼ

ԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅԱՄԲ

Տ 255. Սիջոցի անուղղակիխնդիր ստորադաս նախադասությունըվերառված կերպով նշում է այն անձը,իրը, իրողությունը, որոնք իբրն միջոց, գործիք են ժառայում գերադաս բաղադրիչիխնդրառու բայի արտահայտաժ գործողության,եղելությանկատարման համար: Ունի ինաստակառուցվածքայինհետնյալ հատկանիշները: Կախյալ նախադասությունըկարող է արտահայտել այլնայլ հարաբերություններ, որոնք բխում են գերադասբաղադրիչիխնդրառուբայի իմաստից: 1. Միջոցի խնդիր ստանում են բոլոր երեք սեռերի այնպիսի բայեր, որոնք արտահայտում են աշարկայականգործողություններ,ինչպես` գնալ, գալ, ճանապարհվել,մեկնել (գնալ, ճամապարհվել),ուղնեորվել,գրել, կոտրել, կտրել, ջարդել, որսալ, որս անել, շարել, կառուցել, քանդել, բացել, ծաժկել,փակել,տաշել, ծակել, զարդարել,լցնել, դատարկելն այլն: Հմմտ. Մեղրի կարասը կարելի է ավելի շուտ դատարկելնրանով, որ մել, թեկուզ ն հսկա արջի փոխարենմեկ միլիոն մժեղթողնես վրան (ՌՀ): Կեղծ ոսկեդրամըիսկականիցտարբերումէր նրանով,հնչով որ ընդունված էր վաճառականների շրջանում ատամներիտակ փորձելովկարծրությունը: 2. Բայեր, որոնք նշում են հոգեկան-հուզականտրամադրություն գուցադրող գործողություններ, վիճակներ,ինչպիսիք են` բավարարվել,բավականանալ,գայթակղել, գոհանալ, գոռոզանալ,զմայլվել, զվարճանալ,հետաքրքրել, հիանալ, հրապուրել, հրճվել, մխիթարել, մտահոգվել, մտատանջվել,շահագրգռել,պարծենալն այլն: Հմմտ.

Իսմայիլը առայժմ բավականացավնրանով, ոռ որոշեց մի պահ իրեն հանձնելքնի փրկարարանզգայությանը(ՀՄ): Միջոցի խնդիր կախյալ նախադասությանկապակցությունը ճշույթավոր է: Իրացվում է որ, թե շաղկապներով ն որ (ր), ով (քեր), ինչ (եր) հարաբերականներով: Գերադաս բաղադրիչումկարողէ կիրառվելհարաբերյալ՝ արտահայտված անձնական երրորդ դեմքի կամ ցուցական երրորդ շարքի համանուն դերանուններիգործիական հոլովով (նրանով, նրանցով: Տես վերի օրինակները: Հարաբերյալը կարող է ունենալ նան հոլովակապային արտահայտություն. կիրառվում է միջոցով կապական բառը իր խնդրով (նրա, նրանցմիջոցով): Հմմտ. Ինչո՞ւ հարցը չլուծեցիր ճռանց միջոցով, ովքեր, քո կարծիքով, կարող էինլուծել (ՁԽ): Առավելարտադրողականեն կապակցականհետնյալ կաղապարները: 1. Եթե գերադաս բաղադրիչիխնդրառու բայը արտահայտում է առարկայականգործողություն, կապակցությունն իրացվումէ ոռ շաղկապով կամ ինչ դերանվամբ,իսկ հարաբերյալի կիրառությունը կամընտիր է: Տեսականորեն վերը՝ առաջին խմբում նշված բոլոր բայերը ունենալով գերադաս եզրի լրացյալ՝ կարելի է ձնավորել այսպիսի կաղապարովկառույց` /սնդրառու բայ-« ինչով..: Հմմտ.

ինչով կարող ես: Եկ, ինչով կարող ես: ճանապարհվի ր, ինչով կարող ես: Մեկնիր, ինչով կարող ես: Կոտրիր,ինչով կարող ես:

Գնա՛

են

այսպես` մինչն բայացանկի վերջին բայը Դատարկիր,ինչով կա-

րող

ես:

2. Եթե գերադաս բաղադրիչի խնդրառուբայը արտահայտում է հոգեկան-հուզական տրամադրություն դրսնորող գործողություն, վիճակ, այդ բաղադրիչում սովորաբար առկա է լինում հարաբերյալ,իսկ ստորադաս եզրը կապակցվում է վերոհիշյալ սպասարկուբառերից որնէ մեկով: Տե՛ս վերի օրինակը,այլն Կերպարի այդպիսի մեկնաբանությունը շատերին հետաքրքրում էր նրանով, որ Փափազյանը Օթելլոյի մեջ ընդգծում էր ոչ թե Վենետիկիմեծ զորավարին,այլ մեծ սիրահարին(Ն): Հպարտանում էր հատկապեսճռանցով, ովքեր (որոնք) ժամանակինիրեն աշակերտելով այժմ դարձել էին վրծնի մեծ վարպետներ: /Թե շաղկապով կապակցությունըսակավ է հանդիպում:Այն կիրառվում է մասնավորապես, երբ կախյալ եզրը թեական երանգ ունի: Հմմտ. Այսպես ամենքին մտաբերեց՝ խաբելով ինքն իրեն, թե հր նման հրաշքով կենդանիեն մնացել(ՎԹ):

Տ 256. Միջոցի խնդիր կախյալ նախադասությունը կարող է լրացնել գերադաս բաղադրիչի նան բաղադրյալ ստորոգյալին,որի ստորոգելին որակական ածական է: նման լրացում ստանում են այն ածականները, որոնք պարզ նախադասությանմեջ ունակ են առնելու գործիական հոլովով ձնավորվածխնդիր: Այդպիսիածականներիցեն` մեծ, հպարտ, ուրախ, գոհ, իրավացի, արդար, մեղավորն այլն: Հմմտ. Մենք մեղավոր ենք նրանով,որ հավատացելենք նրանց սուտ ու պատիր խոստումներին: Իմ օրերում երգը միայն նրանով էր մեժ ու անգին, որ բորբոքում, հուր էր տալիս դեռ չկոփվաժծ, չեկած կյանքին (ԵՉ): Ես շատ գոհ էի, ոռ կարող էի անցյալիմիջոցովբացատրելներկան(ԱՎ) ն այլն: Միջոցի խնդիր կախյալ նախադասությունըսովորաբար լինում է հետադաս: Տես բերված օրինակները: Ոճական կամ այլ նկատառումներով կամ միջադասվել:Հմմտ. կարող է նան ճախադասվել Նրանով, որ ակադեմիկոսորդի ունի, հաճախ էր պարծենում: Ինչով որ կարող ես, զբաղվի՛ր:

4. ՎԵՐԱԲԵՐՈՒԹՅԱՆ

ԱՆՈՒՂՂԱԿԻ ԽՆԴԻՐ ԿԱԽՅԱԼ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅԱՄԲ

ԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

Ց 257. Վերաբերությանանուղղակիխնդիրկախյալ նախադասությունը վերառված կերպով արտահայտում է այն անձը, իրը, իրողությունը, որին վերաբերում է գերադաս բաղադրիչիխնդրառուբայի արտահայտած գոր-

ծողությունը: հետնյալ հատկանիշները: Ունի ինաստակառուցվածքային Վերաբերության խնդիր առավելապեսստանում են ասացական-մտածական իմաստ արտահայտող ներգործական,կրավորական,մասամբ նան չեզոք սեռի բայեր, որպիսիք են` ասել (ասվել), հայտնել(հայտնվել), հաղորդել (հաղորդվել), հայտարարել (հայտարարվել),գրել (գրվել), հարցնել, զեկուցել (զեկուցվել), հարցում անել, հարց ու փորձ անել, զրուցել, մտածել, միտք անել, համոզել (համոզվել). վիճել, լուր տարածել,տեղեկանալ,տեղեկացնելն այլն: Հմմտ. Այս մարդը համոզված էր, ռո Ժառանգությանմի որոշ մասը պիտի ստանա իր կինը (ԱՇ): Դարձյալ վիճում էին, թե ռվ է շատ աշխատել, ով շատ կերել (Ս): Վերաբերության խնդիր կախյալ նախադասությանկապակցությունը առավելապես նճշույթավորէ: Կապակցվումէ ռր, թե շաղկապներով ն որ(լ), Գերադասբաղադրիչում կարող է գործառվել ով, ինչ հարաբերականներով: հարաբերյալ`արտահայտվածանձնական երրորդ դեմքի կամ ցուցական երրորդ շարքի համանուն դերանվանբացառականհոլովով, երբեմն` հոլոմասին: Հմմտ. վակապայինկառույցով՝ այն մասին,նրա (նրանց) Լուր տարածվեց այ/նմասին,թե հանգուցյալը կտակել է դնել դրանք հր դագաղի մեջ (ԱՇ): Ես միշտ ուզում էի) պապս խոսեր ճռանց մասին,

որոնք կռվել էին Անդրանիկիդրոշի տակ (ԱՍ): Վերոսապատում բաներ էին պատմում հատկապես Անդրանիկից,որոշ բաներ էլ` նրանից, որը մեծ զորավարի գրագիր-թարգմանիչնէր |.Անդրանիկըռուսերեն չգիտերյ (ն.տ.): Գերադաս բաղադրիչում հաճախ հարաբերյալ չի գործառվում, եթե լրացյալը արտահայտված է լինում համոզվել,հավատացած(լինել), սխալվել, խելք խելքի տալ ն նման իմաստներովբայերով: Հմմտ. Որքա՛ն ծանր էր մի կին մարդու համար համոզվել, թե ինքը դժբախտէ արդեն (Մ): Հետո հավաքվեցին Թորոսի հեռու-մոտիկ կանայք ն սկսեցին խելք խելքի տալ, թե ինչ դարման անեն (ՆԴ): Հովհանը հավատացածէր, որ ահա ուր որ է հասնելու են ափ (ՌՀ): Կապակցությունը, թեն ո՛չ այնքան հաճախադեպ, կարող է իրացվել նան շարահարությամբ. Այսպիսի կապակցություն հիմնականում լինում է հետնյալ դեպքերում: Ա. Գերադասբաղադրիչում կիրառվում է հարռաբերյալ: Հմմտ. լնվելի լավ է) պատմիր այ/ն մասին ամեհի գազանի դեմ չվախեցա՛ր մեն-մենակ դուրս գալուց: Բ. Ստորադասի սկզբում դրվում է մի մեռաբերական: Հմմտ. Բայց Վինիկիոսըմտածում էր այն մասին՝ արդյոք Թիլոնը սուտ չի` խո-

սում(ՎՍՅԵ):

Գ. Կախյալ նախադասությունըկարող է սկսվել հարցական դերանվամբն արտահայտել անուղղակիհարցում: Հմմտ. Մի՞թեքարսրտություն չէր լինի հարցուփորձ չանել, չտեղեկանալ` հ՞նչ է նրանց պատահում,ինչպե՞սեն ապրում, ինչպե՞սէ նրանց առողջությունը, ն որտե՞ղեն բնակվում( ՍՅԵ): Կախյալ նախադասությանշարադասությունը մեծ մասամբ հետադաս է: Տես վերի օրինակները: Վազվադեպգործածվում է նան միջադասություն, երբ մանավանդգերադաս եզրը սկսվում է հարաբերյալով: Հմմտ. Այն մասին թե իսկապես հավատարի՞մեմ մնացել իմ ուխտին, ոչ ոք չհարցրեց: Նրանց մասին, ովքեր մութ ու ցրտի դաժան տարիներինչլքեցին հայրենիբնօրրանը,քիչ մարդէ մտածում (Ն): Եթե գերադաս բաղադրիչումգործածվում է ներգործական սեռի ասացական-մտածականխնդրառու բայ, ն բացակայում է հարաբերյալը, ստորադաս բաղադրիչը կարող է ընկալվել ն որպես սեռի՝ ուղիղ խնդիր ն որպես բայիմաստի՝վերաբերությանխնդիր: Հմմտ. Վայտնեցին,որ գալու Է Ընդգծված կախյալնախադասությունըկարող է դիտվել ն՛ որպես ուղիղ խնդիր (Հայտնեցին հ՛նչը գալը), ն՛ որպես վերաբերության խնդիր (Վայտնեցինհճնչի՞ մասին-» գալու մասին): Եթե գերադաս եզրում գործառվում է ասացական-մտածական խնդրառու բայ, որ կրավորական սեռի է, ն բացակայում է հարաբերյալը, ստորադաս նախադասությունըկարող է ընկալվել ն՛ որպես ենթակա,ն՛ որպես վերաբերության խնդիր: Հմմտ. Հայտնվեց, որ գալու է: Ընդգծված բաղադրիչը կարող է ընկալվել ն՛ որպես ենթակա (Հայտնվեց /՛՛նչ գալը), ն՛ որպես վերաբերության խնդիր (Վայտնվեցհնչի՞մասին գալու մասին ): ,

-»

-»

-»

ՊԱՐԱԳԱՅԱԿԱՆ ԿԱԽՅԱԼ ԲԱՂԱԴՐԻՉՈՎ

ԲԱՐԴ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Տ 258. Պարագայականկախյալ նախադասություններըվերառված կերպովդրսնորում են գերադասբաղադրիչի բայ-լրացյալի արտահայտած գործողությանկամ եղելությանհանգամանքներնու հատկանիշները: Պարզ պարագաների համեմատությամբպարագայական նախադասությունները գերադաս եզրի լրացյալի նշած գործողության կամ եղելության հանգամանքներն ու հատկանիշներըարտահայտում են առավել հարուստ նրբերանգներով,բազմազանությամբու ճոխությամբ: Հիմք ունենալով իմաստայինայդ հարաբերությունների ընդհանրություններն ու տարբերությունները՝պարագայականկախյալ նախադասությունները ստորաբաժանվումեն երկու ենթախմբի,որոնք են ա. հանգամանքային հարաբերություններդրսնորող ն բ. հատկանշայինհարաբերություններ դրսնորող նախադասություններ:

Ա. ՀԱՆԳԱՄԱՆՔԱՅԻՆ

ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԴՐՍԵՎՈՐՈՂ

ՊԱՐԱԳԱՅԱԿԱՆ

ԿԱԽՅԱԼ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅԱՄԲ ԲԱՐԴ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

վերառվաժկերպով արտաՏ 259. Այս կախյալ նախադասությունները հայտում են գերադաս եզրի բայ-լրացյալի նշած գործողության,եղելության, իրողության այլնայլ հանգամանքներ տարածական,ժամանակային, պատճառահիմունքային, զիջականն այլ հարաբերություններով: 1. ՏԵՂԻ

ՊԱՐԱԳԱ ԿԱԽՅԱԼ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅԱՄԲ ԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

Տ 260. Տեղի պարագա կախյալ նախադասությունըվերառվածկերպով նշում է այն տեղը, որտեղ կատարվումէ գերադասբաղադրիչիբայ-լրացյաԼի արտահայտածգործողությունըկամեղելությունը: հետնյալ առանձնահատկությունները: Ունի իցաստակառուցվածքային Կապակցությունընշույթավոր է. իրացվում է միայն ուր (որ) ն որտեղ (որ) հարաբերականներով:Գերադաս բաղադրիչումկարող է լինել հարաբերյալ` արտահայտվածայնտեղցուցականդերանվանուղղական(հայցական), բացառականն գործիականհոլովներով կամ դեպի այնտեղ, մինչն այնտեղ հոլովակապայինկառույցներով:Հմմտ. Ուր նրանք են սավառնում,սիրտս էլ հետները այնտեղ է ճախրում (ԱԻ): Նա ծնվել էր այնտեղ, ուր կանլեռներ ժայռոտ, ուր կան քարափներ, կիրճեր(ՊՍ): կարող են արտահայտվել Տեղի պարագա կախյալ նախադասությամբ որոնք պայմանավորվածեն տարածական այլնայլ հարաբերություններ, բառայինիմաստով: բայ-լրացյալի գերադաս բաղադրիչի

1. Բուն տեղի պարագա: Կախյալ նախադասությունը ցույց է տալիս այն տեղը, տարածությունը,որի շրջանակներում, ներսում, միջում, մակերեսին ն այլն կատարվում է գերադաս բաղադրիչի բայի նշած գործողությունը: Այդպիսիբայերին լրացնող պարզ տեղի պարագաներըսովորաբարարտահայտվում են տեղանիշ մակբայներով,մակբայականորոշ դերանուններով, գոյականի ներգոյական հոլովով կամ հոլովակապայինկառույցներով: Եթե գերադաս բաղադրիչում հարաբերյալ կա, այն դրվում է ուղղական (հայցական) հոլովով՝ ներգոյականի նշանակությամբ:Գերադաս բաղադրիչում սովորաբար կիրառվում են այսպիսի բայեր` Ժնվել, ապրել, բնակվել, լինել, կանգնել, նստել, քայլել, պառկել, հոգնել, հանգստանալ, աշխատել, պարապել,խաղալ, ուրախանալ,մահանալ ն այլն: Հմմտ. Որտեղ տիրում է թշվառությունը, այնտեղավելի մեծ թվով զոհեր է տանում մահացությունը (Ր): Գնա, քարավա՛նըս, ինձ հետըդ քարշ տուր օտար, ամայի ճամփեքի վրա.|Որտեղ կոոգնիս,գլուխս վա՛ր դիր ժեռ քարերի մեջ, փշերի վրա (ՍԻ): 2. Ուղեորման կամ ժամանման տեղի պարագա: Կախյալ նախադասությունը նշում է այն տեղը, դեպի որը ուղղվում է գերադաս բաղադրիչի բայ-լրացյալի արտահայտածգործողությունը: Կիրառվում են այնպիսի բայեր, որոնք լայն առումով նշում են որնէ շարժում, որ ուղղվում է որնէ կետից դեպի մի այլ կետ, մի տեղից այլ մի տեղ: Նման բայերից են` գնալ, հասնել, ժամանել, ուղնեորվել,ուղարկել (ուղարկվել), մեկնել, վերադառնալ, վերադարձնել(վերադարծվել),տանել (տարվել) ն այլն: Կախյալ նախադասությունը նշում է նան այն տեղը, որտեղ ավարտվում է այդ շարժումը, գործողությունը: Հարաբերյալը գերադաս եզրում, եթե կա, դրվում է ուղղական (հայցական) հոլովով կամ հոլովակապայինկառույցով՝ դեպի այնտեղ: հաՍտորադաս բաղադրիչը կապակցվում է Ուր, երբեմն նան ոուտտեղ րաբերականներով,եթե կախյալ բաղադրիչիբայը պահանջում է բուն տեղի

պարագա.

Հմմտ.

Հանցագործին նրա ոտքերը սիրում են տանել այնտեղ, որտեղ նա մարդ է սպանել (ՊՍ): Սպանել բայը պահանջում է բուն տեղի պարագա, ուստի ն կիրառվել է ոռւտտեղ հարաբերականը:/)ւր (գնաս դու, այնտեղ կգամ ն ես: Երկու բաղադրիչների բայերն էլ նշում են ուղնեորմանիմաստներ (գնալ, գալ), ուստի ն կապակցությունըիրացվել է այնտեղ ուր կաղապարով: Այլ օրինակներ. Այդ ճանապարհը տանում էր ոչ այնտեղ, ուր նա ուզում էր հասնել (ՆՋ): ճանապարհի լայն ժապավենը մխրճվել էր այնտեղ, ուր դեռ պահպանվելէին դեղնամամուռ հնությունները(ՌՀ) ն այլն: 3. ելման տեղի պարագա: Կախյալ նախադասությունընշում է այն տեղը, որտեղից սկսվում է գերադաս բաղադրիչի լրացյալի արտահայտած գործողությունը: Կապակցությունը նախորդների հետ նույնական է, միայն թե հարաբերյալը դրվում է բացառականհոլովով (այնտեղից): Իբրն գերադաս բաղադրիչի լրացյալ կիրառվում են երկրորդ կետում նշված, ուղնոր-»

իմաստ արտահայտող շատ բայեր՝ գնալ, գալ, հեռանալ, հեռացնել, վերադառնալ, վերադարձնել (վերադարձվել), ժամանել, ուղարկել (ուղարկվել). այլե այնպիսիք, որոնք պահանջում են բացառականհոլովով պարզ տեղի պարագա ն պատասխանումեն որտեղի՞ցհարցին: Հմմտ. Եկավ ռռտեղի՞ց -» գյուղից (որտեղ աշխատում էր). Եկավ այնտեղից, որտեղ աշխատումէր: 4. Ուղեկցման(անցման տեղի պարագա: Կախյալ նախադասությունը նշում է այն տեղը, որի միջով անցնում է գործողությունը: Կապակցությունը նույնն է նախորդների հետ, միայն թե հարաբերյալը դրվում է գործիական հոլովով, որն էլ կախյալ նախադասությանըհաղորդում է ուղեկցման կամ անցման հարաբերությանիմաստ: Գերադաս բաղադրիչում իբրն լրացյալ գործածվում են այնպիսի բայեր, որոնք ունակ են ստանալու գործիական հոլովով արտահայտված պարզ տեղի պարագա: Թե ուղնորման, թե՛ ելման, մինչն անգամ բուն տեղի պարագա զրացում ստացող շատ բայեր կարող են պահանջել նան ուղեկցման իմաստով պաման

րագա:

Հմմտ.

Գնալ, գալ, վազել ա. որտե՞ղ այնտեղ -» անտառում (բուն տեղի պարագա), բ. դեպի որտե՞ղ-» դեպի այնտեղ -» դեպի անտառ (ուղնորման (ելման տեղի պատեղի պարագա),գ. ռռտեղի՞ց -» այնտեղից-» անտառից տեղի պարա(ուղեկցման այնտեղով րագա), դ. ռռտեղո՞վ -» -չ անտառով իմաստայիներանգը ուղղակիոգա): Այնպես որ կախյալ նախադասության րեն բխում է գերադաս բաղադրիչիլրացյալի բայիմաստիցն հարաբերյալի -»

հոլովականձնավորումից:Հմմտ. Մենքքայլում էինք այնտեղով,որտեղ մարդկայինոտք դեռ չէր դիպել:

Տ 261. Ինչպես արդեն նշվել է (տե՛ս Տ 234, 1), ռռտեղ, ուր հարաբերականներով կարող են կապակցվելնան այնպիսիկախյալ նախադասություններ, որոնք լրացնում են գերադաս բաղադրիչի ո՛չ թե բայական անդամին, այլ գոյականով արտահայտվածկամ գոյականաբարառնված որնէ անդաբաղադրիչներըթեն տարածական հարաբերութմի: Այսպիսի ստորադաս իմաստայիներանգ, սակայն յուններ են դրսնորում ն ունեն պարագայական է են ն տեղի պարագայիհետ: Հմմտ. չպետք շփոթվեն իրապեսորոշիչներ նք, (.) Հող ու ջրի պղպջակներէր պայթեցնումահեղ՝ դեպի վեր, երկի Որտեղ Հիսուսը, նստած հոր աջում,ինքնին մեծացավ արդեն մեկ տարով (ՊՍ): Մեր առաջին ճիչը անլսելի դարձավայճ խուլ կռիվներում, ուր թշնաէր մեր անմեղ օրոցքների վրա (ն.տ.): մին իբրն դժնատեսիլանեծք կախխվել նման դեպքերումգերադաս բաղադրիչում նկատել, չէ Ինչպես դժվար է երրորդ շարքի հատկանշանիշ հարաբերյալը, եթե կա, արտահայտվում ցուցական դերանուններով,որպիսիքեն` այն (տե՛ս վերի օրինակը), այնպիսի, այլն ճույն, նույնպիսիդերանունները: մեջ հաճախ կարող է առկա լինել մի տեԳերադաս նախադասության ղանիշ մակբայ՝ առաջ, դիմաց(է), մոտ, դուրս, վերն, ներս, ներքն, հեռու, ամենուր, ամենուրեք ն այլն. որոնց կարող է լրացնել կախյալ նախադասութՀմմտ. յունը՝ կապակցվելովուր կամ ռոտեղհարաբերականներով:

տխուր հայացքը հառեց ներքն, ռռտեղ ընկաժ էր ջարդվաժ արծձանիկը (ԹՄ): Ամենուրեք, ուր ոտք էինք դնում, տեսնում էինք նույն պատկերը, ն այլն: Այս ն նման կառույցներում կախյալ եզրը ո՛չ թե որոշիչ է կամ տեղի պարագա, այլ մասնավորեցնողպարագայականբացահայտիչ (տե՛ս 8 202, Նա

Ա, Բ, Գ):

Տեղի պարագա կախյալ նախադասությանշարադասությունը կամընտիր է: Կախված է հեղինակային նախասիրությունից, տրամաբանական կարող շեշտից, ոճական ն նման գործոններից: Կախյալ նախադասությունը է լինել Ա. ետադաս. տե՛ս վերի համապատասխանօրինակները, այլն Ամեն զգացող ձն ապավինելէր իր շնչին ն ծվարել, ութ ոռ կարողացել էր (ԱԻ): Բ. Նախադաս.տե՛ս վերի համապատասխանօրինակները, այլն՝ Ուր ահեղ արքանչի մտնիլ կռվով, Ղոնաղ է աշուղն իրեն սազի հետ (1Թ): ԼՉէ, այդ ես էի, ես էի նման արնածաղկի.)Ոռտեղ դու (էիր), այնտեղ իմ գլուխն էր ակամա հակվում (ՊՍ): Գ. Սիջադաս:Այսպիսիշարադասության դեպքում գերադաս նախադասությունը սովորաբար սկսվում է հարաբերյալով, որին հաջորդում է ստորադաս եզրը, ապա նախադասությունը եզրափակումեն գերադաս բաղադրիչի մյուս անդամները:Հմմտ. Այնտեղ, ուր հին մարագներն են, առավոտ կանուխ հավաքվում են մշակները (ԱԲ): Այնտեղ,որտեղ դուք ինձ չեք համզգա, Այնտեղ,որտեղ ինձ չեք համաձայնի,Չշտապեք |, խնդրե՛մ,|իսկույն համարել ուղեղի քաղհան կամ սրտի բորբոս (ՊՍ) ն այլն:

2. ԺԱՄԱՆԱԿԻ ՊԱՐԱԳԱ ԿԱԽՅԱԼ

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅԱՄԲ

ԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

Տ 262. ժամանակի պարագա կախյալ նախադասությունըվերառված կերպով նշում է գերադաս բաղադրիչի լրացյալի արտահայտած գործողության կամ եղելության կատարմանժամանակը: Ունի իմաստակառուցվածքայինն գործառականհետնյալ առանձնահատկությունները: Ժամանակակից հայերենում բավականաչափ լայն կիրառություն ունեն Ժամանակի պարագա ն աչքի են ընկկախյալ նախադասությունները նում թե՛ իրենց իմաստային բազմաճոխ երանգներով,թե՛ կապակցականեղանակներիու միջոցների բազմազանությամբ: ժամանակի բովանդակությամբ կախյալ նախադասությունըգերադաս բաղադրիչի դիմավոր բայի լրացում է՝ անկախ նրա` պարզ ստորոգյալ, թե բաղադրյալ ստորոգյալի հանգույց լինելուց: Իր կազմում այսպիսի լրացում ունեցող բարդ նախադասությանգերադաս ն ստորադաս եզրերի միջն գոյանում են ժամանակային այլնայլ հարաբերություններ,որոնք բխում են 332.

բաղադրիչների արտահայտած բուն իսկ իմաստներից, դրանց կապակցական միջոցներից,շատ հաճախ՝ նան բառաքերականականայլ գործոններից. մասնավորապես`որոշ մակբայների,այլ բառերի ու բառակապակցությունների կիրառություններից, ինչպես նան բայ-ստորոգյալների եղանակաժամանակային մասնակիկամ լիակատարհամաձայնեցումից: Կապակցությունըլինում է ճշույթավորն աննշույթՆշույթավոր կապակցությունըիրացվում Է ճրք (որ), քանի (որ) հարաբերականներովն հենց, հենց որ, մինչ, մինչն, մինչն որ, մինչդեռ,նախքան, որ, քանի դեռ, թե չէ շաղկապներով: Իբրն հարաբերյալ գերադաս բաղադրիչումհաճախ կիրառվում է ա/ճ ժամանակհոլովակապայինկառույցը: Թեն գերադաս նախադասության ստորոգյալը, արտահայտված լինելով դիմավոր բայով, արդեն իսկ ունենում է ժամանակի, հասկանալի է՝ նան եղանակի քերականական կարգեր, սակայն կախյալ նախադասությունը ճշգրտում, որոշակիացնում է գործողության կատարման ժամանակը,ժամանակահատվածի այսինչ ու այնինչ պահը: Այսպիսով`ստեղծվում է գերադաս ն ստորադաս բաղադրիչներիբայստորոգյալների նշած գործողությունների, եղելությունների հարաբերակցություն կատարմանժամանակիտեսանկյունով: Բաղադրիչներիդիմավորբայերիժամանակներիհարաբերակցությունը կարող է ունենալ երկու հիմնականարտահայտություն համաժամանակություն ե տարաժամանակություն: 1. Չամաժամանակությունը ենթադրում է գերադաս ն ստորադաս բաղադրիչներիբայ-ստորոգյալներինշած գործողությունների, եղելությունների ժամանակների տնողության զուգադիպություն: Զուգադիպությունը իր հերթին կարող է լինել /հակատար ն մասնակի: Ա. ձ«իակատար արտահայտվում է նրանով, որ համաժամանակությունը գերադաս բաղադրիչի բայ-լրացյալի նշած գործողության կամ եղելության ժամանակըիր տնողությամբ /հապես համաձայն է կախյալ նախադասության բայ-ստորոգյալի արտահայտածգործողության կամ եղելության կատարման ժամանակահատվածին,այսինքն` երկու գործողությունները կատարվում են միաժամանակ,ժամանակայինմիննույն հատվածում: Այս կառույցի էականառանձնահատկություննայն է, որ երկու ստորոգկիրառությունները, յալները ունենում են միննույն եղանակաժամանակային որը, սակայն, երբեմն կարող է խախտվել (տե՛ս ստորն բերվող օրինակները): Կապակցությունըսովորաբար իրացվում է երբ (որ), քանի (որ) հարաբերականներով,քանի դեռ, մինչ, մինչդեռշաղկապներով:Գերադասեզրում կարող է առկա լինել այ/նժամանակհարաբերյալը:Հմմտ. Նույնիսկ այն ժամանակ,երբ տատս ինձ կշտամբումէր, ինձ այնպես էր թվում |, որ սայլերի ամեն մի անիվն արձագանքումէ իմ հոգու անհուն թախիծինլ (ՎԹ): Ու միշտ, քանի որ կա շահ ու գերի, ստրուկ ու տեր, չի լինելու երկրի վրա ո՛չ շիտակ խոսք, ո՛չ կյանք, ո՛չ սեր (3Թ): Օ՛, դու, կարո՞ղ եմ այդ

երբնէ մոռանալ ես քեզ, քանի հիմմեջ հնչում է թեկուզ չնչին մի էջ մեր կյանքից անցածայնքա՛ն բեկբեկ (ԵՉ): Բ.Մասնակիհամաժամանակությունըբնորոշվում է նրանով, որ գերադաս ն ստորադաս բաղադրիչների բայ-ստորոգյալներինշած գործողությունները կամ եղելությունները Ժամանակային առումով զուգորդվում են մասնակիորեն. մեկը հարատն է, շարունակվող, մյուսը` ո՛չ: Ժամանակային այսպիսի հարաբերակցությունը դրսնեորվումէ հատկապես այն կառույցներում, որտեղ բաղադրիչներիցմեկում նշվում է տնական, շարունակական, մյուսում միանգամյա,այսինչ պահին, այսինչ րոպեին,ժամին կամ օրը կատարվող գործողություն: Կապակցությունը իրացվում է երբ (որ) հարաբերականովն միհճչ,մինչդեռ շաղկապներով: Հմմտ. Երբ Կարոն պատրաստվումէր դուրս գալ, Մարիամըվազեց նրա մոտ (Ր): Եվ ամեն բան նա վերջացած էր համարում, երբ հրեն-իրեն խոսելով` ներս մտավ սն շորերով բարի պառավը՝ մերը (1Թ): Տակավին տաբազազի տանվում էր նա` փախչելու ապարանքից, երք մի օր եկավ չնաշխարհիկ պարուհին (ԱԻ): 2. Տարաժամանակությունըարտահայտվում է նրանով, որ գերադաս ն ստորադաս բաղադրիչներիբայ-ստորոգյալներինշած գործողությունների, եղելությունների իրականժամանակներըչեն զուգադիպում: Երկու գործողությունները, եղելությունները կատարվումեն հաջորդաբար,ժամանակային առումով մեկր հաջորդում է մյուսին: ՝աջորդման հարաբերությունը ինքնին պայմանավորում է նան ճախորդման հարաբերություն: Քանի որ գերադաս բաղադրիչի բայ-լրացյալի գործողության, եղելության ժամանակը որոշվում է ստորադաս եզրով, ուստի ն այն կարող է ճայնսորդելվերջինիս կամ հաջորդել: Ելակետը, այսպիբաղադրիչի բայ-ստորոգյալի գործողության կատարման սով, ստորադաս ժամանակն է: Դրան համապատասխանէլ գոյանում են երկու հարաբերություններ՝ ա. նախորդմանն բ. հաջորդման: Ա. Նախորդման հարաբերություն: Սրա էությունը այն է, որ նախ կախյալ նախադասության բայ-ստորոգյալի նշած գործողությունն է կատարվում, ապա գլխավոր: Ըստ որում` երկու եզրերի բայերի եղանակաժամանակային քերականական կարգերը այստեղ էական նշանակություն չունեն: Դրանք մինչնիսկ կարող են լիապես նույնական լինել: Հմմտ. Հենց որ ինձ տեսնում է, ոտքի է կանգնում Հենց որ ինձ տեսնում էր, ոտքի ձո կանգնում Հենց որ ինձ տեսավ, ոտքի կանգնեց: Կարող են բայական ժամանակները նույնը լինել, իսկ եղանակները՝ ո՛չ, ինչպես՝ Հենց որ ինձ տեսնի, ոտքի (կանգնին այլն: Կապակցությունն իրացվում է երբ (որ), հարաբերականովն հենց որ, որ, թե չէ շաղկապներով: Վերջինս ավելի հատուկ է ժողովրդախոսակցական լեզվին: Եթե կապակցվումէ հենց, հենց որ, որ, թեչէ շաղկապներով, նշվում է գերադաս բաղադրիչի այնպիսի մի գործողություն, որը անմիջապես,իսարդյոք

կույն նեթ հաջորդում է ստորադաս եզրում նշված գործողությանը: Տե՛ս վերի համապատասխանօրինակները,այլն՝ Ու հենց շողաց ցոլքն արնի, անտես, անհետ չքացան (ՀԹ). քս որ լսեցին. դես ու դեն ցրված Տղերքը ճեպով ձորը ներս մտան (ն.տ.): Որ կանչեց, նրա ձենից ահավորդըղորդ-դըմբդըմբոցն ընկավսար ու ձոր (ն.տ.): Երբ հարարաբերականով կապակցվելուդեպքում չի ընդգծվում գերադաս բաղադրիչի բայ-ստորոգյալի նշած գործողության անմիջական հաջորդումը ստորադաս եզրի գործողությանը,այլ արտահայտվում է հաջորդում՝ ընդհանուր նշանակությամբ,ընդհանրապեսհաջորդում:Հմմտ. Երբ հիմա տարիներ անց, հիշողությանս մեջ կենդանանում են այդ տառապյալ, գունատ դեմքերը, սիրտս լցվում է մի անհուն սիրով դեպի նրանց (ԱԻ): Երք էս հին աշխարհը մտա ես տաղով, սազով քամանչով լ, Ի՞նչ պիտի անի աշխարհումէս անմիտ, անճարը),ասին (ԵՉ): Կախյալ նախադասությաննախորդմանհարաբերություն արտահայտելու դեպքում գերադաս եզրում հարաբերյալչի կիրառվում:Տե՛ս վերի օրինակները: Բ. Մաջորդման հարաբերություն Սա բնութագրվում է նրանով, որ կախյալ բաղադրիչի բայ-ստորոգյալի նշած գործողությունից,եղելությունից առաջ կատարվումէ գերադասնախադասության գործողությունը: Այստեղ ես, ինչպես նախորդմանհարաբերությանդեպքում (տե՛ս նախորդ կետը), բարդության երկու եզրերի բայերի եղանակաժամանակային քերականական կարգերը էական նշանակություն չունեն: Թե ստորադաս, թե՛ գերադաս բաղադրիչներիբայերը կարող են արտահայտվելմիննույն եղանակի միննույն ժամանակաձնով,ն, սակայն, կարող է առկա լինել հաջորդման հարաբերություն: Հմմտ. Մինչն որ մեծացել եմ ինչե՛ր եմ քաշել (ՄԱ): Երկու ստորոգյալներնէլ կիրառվել են սահմանական եղանակի ներկա վաղակատարով,բայց նախադասությանկառուցվածքից ն բաղադրիչներիներքին տրամաբանական կապից հստակորեն երնում է, որ գերադաս նախադասությանմեջ նշված գործողությունը նախորդել է ստորադաս եզրում արտահայտվածգործողությանը: քերականորեն մինչնիսկ կաԳերադաս բաղադրիչի բայ-ստորոգյալը եզրինը՝ անցյալ, րող է դրվել մի ապառնի ժամանակաձնով,իսկ ստորադաս ն սակայն առաջինի գործողությունըժամանակայինառումով դարձյալ կարող է նախորդել երկրորդին:Հմմտ. Պետք է հասնենք հարսանյացհանդեսին,քանի դեռ հարսին չենբետուն: կիրառված է վաղակատար Ստորադաս եզրի բայ-ստորոգյալը րել ներկայով, որ անցյալ Ժամանակաձնէ, իսկ գերադասի ստորոգյալը հարկադրականիապառնիով,որ ապառնիժամանակաճնէ, սակայն, միննույնն է, նախադասությանկառուցվածքիցընկալվում է, որ գերադաս բաղադրիչի գործողությունը իրապես նախորդում է կախյալ նախադասության մեջ նշված գործողությանը: Այսպիսով հաջորդմանհարաբերությունըդրսնորվում է ո՛չ թե ն ոչ քերականական այնքան բայ-ստորոգյալներիեղանակաժամանակային

կարգերով, որքան բաղադրիչների արտահայտած ներքին բովանդակությամբ ն ողջ բարդությանկառուցվածքային հատկանիշներով: Կապակցությունն իրացվում է մինչ, մինչն, մինչն որ, քանի, քանի դեռ, շաղկապներով ն երբ (որ) հարաբերականով: Այլ օրինակներ. Նա չի հանգստանա, մինչն որ հայրենիքի ռազմական վարկը չվերականգնվի,մինչն որ մի սոսկալի վրեժ չառնվի (ԱՇ): Եվ Լիլիթ խաղում էր գոհարներով, սփռում էր վարսերի մեջ ն նորից հավաքում, մինչն /հայուսինը բարձրացավ ծառերի հետնից ն լուսավորեց դրախտի ամեն թուփ ու մացառ (ԱԻ): Դեռ պիտի այսպես քայլես, մինչն երգերը քո դեռ չերգաժ, Մինչն մոխիրը սիրտդ այրեն, Մինչն սրտում քո չմնա կ Հույզի, կրքի ու հրի մի կայծ, մինչն մարի հար Ու դառնա Քար քո սիրտը, սիրտը...(ԵՉ): Տ 263. Ժամանակի պարագա կախյալ նախադասությանկապակցությունը գերադասի հետ կարող է իրացվել նան առանց նշույթի՝շարահարությամբ: Սա առավելապես հատուկ է ժողովրդախոսակցականլեզվին, բայց հանդիպում է նան գրական-գեղարվեստականաղբյուրներում: Սպասարկու բառերի բացակայության դեպքում բաղադրիչների կապակցությունը իրացվում է «ներքին զորությամբ», այսինքն գերադաս ն ստորադաս եզրերի արտահայտած բովանդակություններիբնույթով, բայձների որոշակի կիրառությամբ ն, ստորոգյալների եղանակաժամանակային որ նույնքան կարնոր է, ձայներանգով կամ հնչերանգով: Շարահարությամբ կապակցված կախյալ նախադասություններըչեն դրսնորում հարաբերությունների այն բազմազանությունը, որ հատուկ է նշույթավոր կապակցությանը, հաճախ լրացական գործառույթով էլ անխառն չեն, համատեղում են պարագայականն այլ, մասնավորապեսպայմանի պարագայի իմաստային երանգներ: 1. Կախյալ շարահարությամբկառույցի ստորադաս եզրի բայ-ստորոգյալը հաճախ ձեռք է բերում հառաբերական(ռելյատիվ) իմաստներ, որոնք զգալիորեն տարբերվում են նրա բուն եղանակաժամանակայիննշանակություններից: Այսպես`սահմանականեղանակիանցյալ կատարյալը,դառնալով կախյալ եզրի ստորոգյալ, կարող է արտահայտել ո՛չ թե անցյալում կատարված-ավարտվածգործողություն, այլ մի ապառնիժամանակահատվածում կատարվելիք գործողություն: Նախադասությունը,որտեղ գործածված է այդ բայը, կարող է ընկալվել որպես Ժամանակիպարագա կախյալ բաղադրիչ նախորդմանհարաբերությամբ:Հմմտ. էլ՝ մի կռնից, գելն էլ՝ մյուս կռնից.) Աչքըդ բանիդ տերը թեքեզիը ե չես

ԱԹ :

Թեքեցիր բայը, որ դրված է սահմանականիանցյալ կատարյալով, արտահայտում է ըղձական ապառնու իմաստ ն նշանակում է՝ հենց(որ)լաչքդ| թեքես, երբ (որ) |աչքդ|թեքես, որ (աչքդ|թեքես: Այս իֆճծաստներով կախյալ եզրը Ժամանակիպարագա է: Բայց այն համատեղում է նան պայմանի երանգ ն կարող է նշանակել նան՝ ծթե կամթե |աչքդ| թեքես, որ արդեն պայմանի պարագա է: Այս նախադասությանմասին տե՛ս նան Տ 187, 1, 2:

2.

Ստորադաս բաղադրիչի բայը կարող է կիրառված լինել նան իր ե-

ղանակաժամանակայինբուն իսկ նշանակությամբ:Բաղադրիչների դասավորությունը, ձայնային ոլորումները ն եզրերի մտային կապի բնույթը ձնավորում են կախյալ շարահարությամբնախադասություն, որի ստորադաս եզրը կամ անխառն ժամանակի պարագա է, կամ ժամանակի պարագա՝ պայմանի որոշ երանգով: Հմմտ. Տեսավ Լլչենգալի, դուռ բաց չեն անում) ինքն էլ մեկնըվեցքաղքի մեյդանում (ՀԹ): Ես եմ գնում կարասը լիքը օձ է դառնում, սրանք են գնում` ոսկի (ն.տ.): ճեղք էր բացվում քնի ն արթնությանմիջն իսկույն մտաբերում էր Նանարին (ՎԽ): 3. Շարահարական կապակցությունկարող է ստեղծվել նան այն դեպքում, եթե ստորադաս եզրի բայ-ստորոգյալը կրկնվում է միաժամանակ դրական ն ժխտական խոնարհմամբ՝գոյացնելով յուրօրինակ զուգադրական հարադրություն, որի առաջին եզրը կիրառված է դրական խոնարհմամբ, երկրորդը՝ ժխտական:Հմմտ. Լույսը բացվեց-չբացվեց սկսվեց ամպրոպը: Շկավ-չեկավ` բարձրացավ ամբիոն ն սկսեց իր քարոզը, ն այլն: Նշույթավոր կապակցությամբժամանակի պարագա կախյալ նախադասությանշարադասությունըառավելապեսազատ է, կամընտիր: Միայն թե չէ շաղկապով կապակցվելուդեպքումկախյալբաղադրիչըսովորաբար նախադասէ: Տե՛ս վերը, այլն' Չողըլցրեց թե չէ, աչքերը փակվեցին(ԱԻ): նրա ժառանգըգահ նստեց թե չէ, հրամայեց | մեծ փառքով ու շուքով թաղեն իր աշխարհակալ հորը| (ն.տ.): Ստորադաս եզրը կարող է լինել թե՛ նախադաս,թե՛ միջադասն թե՛ հետադաս. ինչը պայմանավորվածէ բաղադրիչներիիմաստային հարաբեշեշտադրությամբ:Վերջին տեղը չի գրարություններով, տրամաբանական վում նան հեղինակայիննախասիրությունը: Շարահարականկապակցությանդեպքում ստորադաս եզրը օրինաչափորեն նախադասվումէ: Տե՛ս վերիօրինակները,այլն՝ Խոսքը բերանից դուրս եկավ՝ չի թողնի սառչի, կկատարի (ՎԱ): Այլ օրինակներ` Երք փոթորիկէր լինում ն մրրիկ, նա տեսնում էր Լիլիթին՝ իր մոտով շեշտակի անցնելիս, ն ծրբ (կայծակնէր ճեղթում երկինքը, Լիլիթի հրեղեն սերն էր այդ (ԱԻ): Եվ կլինի նա երկա՛ր, երկա՛ր, քանի դեռ հինը մենք չենք քանդել (ԵՉ) ն այլն:

որոնք կապակցվումեն ծրբ Տ 264. Որոշ կախյալ նախադասություններ, (որ) հարաբերականով.կարող են լրացնել գերադաս բաղադրիչի ոչ թե մի գոյականի: Հմմտ. բայ-ստորոգյալին, այլ ժամանականիշ լԹվում է, թեյ մոռացվածմի անկյուն է այն օրերից, երբ դեռ մարդը չկար, ն բրածո դինոզավրընույնքան ազատ էր զգում իրեն, ինչպես արջը՝ Սայլերի ճռճռոցն սկսվում էր շատ կանուխ՝ գարճանային մեր օրերում (ԱԲ): մշուշի այն կախարդականժամերին,երբ քունն այնքան էր քաղցրանում

Լ որ դառնում էր անդիմադրելի)(ն.տ.): Ապրիլի մի առավոտ օր, երբ (լռահավի որս էի անում Ռեհանլուի Ծահիճներում,ուշադրությունս գրավեց եղեգնուտի ափին կանգնած մի բադ (ՎԱ): Այսպիսի կախյալ նախադասություններըո՛չ թե ժամանակի պարագա են, այլ որոշիչ: Գերադաս բաղադրիչում կարող են լինել ժամանակի մի մակբայ, բառակապակցգությամբ արտահայտվածժամանակի մի պարագա. անգամ կապով ձնավորված մի անդամ, որոնց եռբ հարաբերականովկապակցվում է կախյալ նախադասությունը:Գոյանում են` երեկ, երբ.., ժամը երեքին, երբ... ամսի երեքին, երբ... ամեն անգամ, երբ..., մի քանի անգամ, երբ... ն նման կաղապարներովկառույցներ: Այս դեպքում էլ ունենում ենք ո՛չ թե ժամանակի պարագա, ո՛չ էլ որոշիչ, այլ մասնավորեցնողպարագայականբացահայտիչ կախյալ նախադասություն:Հմմտ. Եվ ամեն անգամ, երբ գալիս են թոռնիկներս,տունը լգվում է մի անպատմելի ուրախությամբ: Ամեն անգամ,երբ նայում եմ նրա գունատ, նիհարած դեմքին ն անկենդան աչքերին, վշտիգ ու կարեկցությունից սիրտս ճմլվում է (ՆԴ): Եվ հհմա, երբ հիշում եմ մեր փողոցը, ամենից ավելի իմ աչքի առաջ պատկերանումեն իմ մանկությանընկերները՝շները (ՎԹ): Փոխակերպելիս ստագվում են` (/մեն անգամ՝ թոռնիկներիսգալու ժամանակ...Եվ հիմա մեր փողոցըհիշելիս... ն այլն:

3. ՊԱՏՃԱՌԻ

ՊԱՐԱԳԱ ԿԱԽՅԱԼ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅԱՄԲ

ԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

Տ 265. ՊատԾառի պարագա կախյալ նախադասությունըվերառված կերպով նշում է գերադաս բաղադրիչի բայ-լրացյալիարտահայտածգորժողության,եղելության,իրողության պատճառը, հետնյալ հատկանիշները: Ունի իմաստակառուցվածքային Կախյալ նախադասությամբ դրսնորվողղ պատճառականության իմաստները բավականաչափբազմազան են: Այդ բազմազանությունըպայմանավորվածէ մի կողմից՝ կապակցականկաղապարներովու միջոցներով, մյուս կողմից բաղադրիչներիիմաստային ներքին կապի բնույթով: Իրենց իմաստային բազմերանգությամբհանդերձ պատճառի պարագա երկրորդական նախադասություններըբնութագրվում են երկու հիմնական նշանակություններով. ա. արտահայտումեն այն հռական պատԾառը,որիգ որպես հետնանք կատարվում է գերադաս բաղադրիչի բայ-ստորոգյալի նշած գործողությունը կամ եղելությունը. բ. արտահայտումեն այն (ամային-անհատական,իրավական կամ տրամաբանական հիմունքը, որից իբրն հետնություն բխում է գերադասեզրի գործողությունը կամ եղելությունը: Պատճառականկախվածությունից բխող գործողությունը հետնանք է, հիմունքային կախվածությունից բխող գործողությունը հետեություն: են պատճառակաԻմաստային այս յուրահատկությամբ էլ առանձնանում Հմմտ. նություն արտահայտողկախյալ եզրերը:

Ժամանակըծանր էր անցնում, ռրռվհետնքաղցած էինք (ՎԱ): Կախյալ բաղադրիչը արտահայտումէ գերադասեզրում նշված գործողության իրական պատճառը: Եվ ռրովհետն ես եմ ստեղծել ժամանակ-տարածությունը, ուրեմն ես հզոր եմ մահից (ԱԻ): Կախյալ նախադասությունը արտահայտում է գերադաս բաղադրիչում նշվածեզրակացությանտրամաբանականհիմունքը: Երկու կառույցներում էլ ստորադաս նախադասությունները արտահայտում են պատճառականություն,բայց իմաստային տարբեր հարաբերություններով իրական կամ բնական պատճառ ն անհատական-կամայինկամ տրամաբանականհիմունք: Սակայն միշտ չէ, որ պատճառն ու հիմունքը ն հետնանքն ու հետնությունը սահմանազատվումեն հստակորեն: Շատ կառույցներում պատճառն ու հիմունքը համատեղումեն: Տ 266. Կապակցությունըկարող է լինել ճշույթավոր ն աննշույթ: Իբրն նշույթ օգտագործվում են միայն շաղկապներ, առավելապես՝Դոորովհետե,որ ն քանի որ շաղկապները:Գերադասբաղադրիչում հաճախ լինում է հարաբերյալ` արտահայտվածհոլովակապայինկառույցներով` այ/ն

պատճառով,նրա համար:Սրանցիմաստըորոշակիացվումէ կախյալ նախադասություններով: Հարաբերյալի առկայության դեպքում ստորադաս եզրը կապակցվում է ոռ շաղկապով, որով գոյանում են այն պատճառով, կազմություններ: Այսպիսի կապակոր..., նրա համար, որ... կաղապարներով ցության դեպքում կախյալ եզրը դրսնորում է ավելի պատճառականության, քան հիմունքայնության իմաստ: Հմմտ. ձյուն էր եկել, խզվել էր կապը գյուղերի Այն պատճառով, ռո առատ միջն (Ն): Անդրանիկը մռայլվել էր նրա համար, ոռ հուսահատություն էր նկատել զինվորներիդեմքերին(ՍՍ): Իմ հայ ժողովուրդ, իմ բարձրանո՛ւն, ես սիրում եմ քեզ նրա համար, ռր դու /նաժամուժ այս աշխարհումազնիվ ես ապրել կյանքդ դժվար (ՍԿ): Իբրն հարաբերյալ երբեմնկիրառվումէ նան ցուցականերրորդ շարքի դերանվանեզակի թիվը՝ բացառականհոլովով (նրանից):Հմմտ. Նրանից, որ մազազուրկգլխի գագաթիցմինչն ճակատըիջնում էր ճյուղավորխոր սպի, միշտ գլխարկովէր ման գալիս (ՌԴ): Պետք է ասել, որ առաջին երկու հարաբերյալները այն պատճառով, նրա համար, կանոնականեն, երրորդը` նրանից, ոչ այնքան օրինաչափ, կարելի է ասել` պարականոն:Բացառականհոլովով այդ կառույցում անխառն պատճառականությունկամ թեկուզ հիմունքայնություն չի արտահայտվում: Ավելի շատ առկա է խնդրայինիմաստ: Ինչ վերաբերում է որ շաղկապին, այն խիստ բազմիմաստէ, ն նրա մեջ պատճառականության Ուստի ն ճրանից,որ... կաղապահարաբերությունըթույլ է արտահայտված: հարաբերության պատճառականության րով կապակցված կառույցներում նան հետ մեկտեղ առկա երանգ: խնդրային լինում Է Որ շաղկապով կապակցվելուդեպքում, ինչպես կարելի է նկատել ն բերված օրինակներից, գերադաս եզրում սովորաբար հարաբերյալ է լի339

նում: Սակայն բավականաչափհաճախված է նան զուտ ոռ շաղկապով, առանց հարաբերյալի կապակցությունը,եթե մանավանդպատճառականության հարաբերությունը որոշակիէ: Հմմտ. Նրանք անիծում էին իրենց բախտը,որ չէին կարողանում լիովինվայելել մեծ մարդու ներկայությունը(ԴԴ):Անտառապահըհարվածում էր նրան ն զայրանում, ոռ Դիլան դային փախցրել էր նրա զարկած միրհավը (ԱԲ) ն այլն: Եթե կապակցությունն իրացվում է ոռովհետն կամ քանի որ շաղկապով, գերադաս բաղադրիչում հարաբերյալ սովորաբար չի կիրառվում: Հմմտ.

Եվ ճաշակեցե՛ք ու թաթախվեցե՛քհավատացյալի երեխայականմիամտությամբ, ոռռովհետնմեր հարստությունըվըշտերըչեն լոկ (ՊՍ): Ոչ ոք իրավունք չուներ ձեռք տալու մուրաբային,ռռովհետն դա վերապահվաժծ էր միմիայն իմ նախաԾաշերին(ԱՎ): Վերջիվերջո նրանք կընկճեն ինձ, քանի որ ունեն այնպիսի հզոր դաշնակից |, որպիսին է դանդաղ, բայց հաստատուն քայլերով մոտեցող ծերությունս) (ՎԱ): Գրական հայերենում կանոնական է նան մանավանդ (որ), նամանավանդ (որ) շաղկապներով կապակցությունը: Սրանցով կապակցվող կախյալ բաղադրիչներըարտահայտում են յուրահատուկ իմաստներ:Նման կապակցությունըյուրովի հուշում է, թե տվյալ պատճառըավելի կարնոր է ու էական,քան այն պատճառը,որ ենթադրաբարեղել է (լինում է կամ լինելու է): Վմմտ. Բայց աստված մնացել է զարմացած,մանավանդոր մի անգամ նկատել է |, որ մի գյուղում այրի պառավիմեկուճար տղան մեռնում է, ամբողջ գյուղը մնում է անտարբերայդ մոր սգին) (ԱԻ): Այսինքն՝ ինչ-որ պատճառով «աստված մնացել է զարմացած», բայց «զարմանալու» ավելի կարնոր պատճառըայն է, որ «մի անգամ նկատել է» մոր սգին՝ ամբողջ գյուղի անտարբերլինելը: Այլ օրինակներ. Բայց չեն կարող խլել լավատեսի իմ ժպիտը, այո՛, ի՛մ ժպիտը, նամանավանդ որ (..) ժպիտի ինչ-որ մի, տեսակն է նան անմահ քմծիժաղը (ՊՍ): Միտքչուներ հետաձգելու, նամանավանդոր Իշխանիասելիքը վաղուց ասէրլն նամակիձնով առաքվածԿորխորիտնօրենին) (ՌՀ) ն այլն: ված Ժողովրդախոսակցական երանգ ունեն` չէ՞ որ, ինչ է թե, թե ինչ է շաղկապները: Սրանք գրական-գեղարվեստական աղբյուրներում կիրառվում են ոճականորոշակի նկատառումներով: 1. Չէ՞ որ շաղկապը ունի հարցականհնչերանգ, որով կախյալ նախադասությունը ստանում է ճարտասանականհարցի բնավորություն հեղինակային հորդորականորոշակի վերաբերմունքով:Հմմտ. Անուն չունեիր դու այն ժամանակ,ՁԺ՞ որ, սիրելի՛ս, դեռ այն ժամանակ Ո՛չ երջանկություն, Ո՛չ կարոտ, ո՛չ սեր ն ո՛չ տխրություն չունեին անուն (ՊՍ): 2. Ինչ է թե, թեինչէ շաղկապները,կապակցականդերից զատ, իրենց իմաստային կառուցվածքում պահում են նան ցայտուն արտահայտված գնահատողականարժեք, որի էությունը խոսողի կամ հեղինակիքամահրա340

կան վերաբերությունն է կախյալ նախադասությամբարտահայտված պատճառի կամ հիմունքի հանդեպ:Իբր՝ դա ի՛նչ պատճառէ կամ ի՛նչ հիմունք, ու փուտ սուտ էն այլն: Հմմտ. պատծԾառ (Պոկված անտառից՝մենակ ու մռայլ մի ծառ է ցցվել բարձունքի վրա.) Ինչպե՛ս չի սիրում անտառընրան, ինչպե՛ս է ծաղրում, քրքջում վրան, /նչ է թե հսկան Այսթզուկների կամքին ու կյանքին Չի կարողանումիրեն ենթարկել, Ինչ է թե նրանքչեն կարողանումԻրենց նեղվածքում սրան բանտարկել (ՊՍ): (Եթե որդին տրտում երգով իր ծնողի մահն է սգում, Աղաչում եմ) Մի՛ ընդհատեք,հնչ է թե նա լավ չի երգում (ն.տ.): 3. Գրական-գեղարվեստականաղբյուրներում, մանավանդ չափածոյում պատճառի կախյալ նախադասությունը երբեմն կապակցվում Է նան քանզի շաղկապով, որը ոճական որոշակի երանգ է հաղորդում խոսքին:

Հմմտ.

Քեզ արնը պիտի լինի հաղթանակիշքանշան, Քանզի կուրծքդ մի երկինք է՝ Քո մեծ սրտով իմաստության(ՀՇ): Բայց ների՛ր, վարպե՛տ,ների՛ր պատանուս, քանզի ես պիտի քեզ առաջնորդեմ Քանզի այս միակ՝`իրոք դժոխքի Դժնաքայլ ուղին, ավա՛ղ, ես գիտեմ (նտ. Ննջի՛ր, ուրեմն, սուրբ շիրիմիդ տակ, Քանզի արթուն ես մեր հոգիներում (ՊՍ): 4. Պատճառի հարաբերությունարտահայտողկախյալ նախադասությունը կապակցվումէ նան զր շաղկապով,որ թեն հնացած է, բայց երբեմն հանդիպումէ որոշ հեղինակներիխոսքում: Այն նս ունի ոճաստեղծ արժեք: Հմմտ.

Վերաքննությամբ պիտի մեզ ներես |, Եթե խոսում ենք քանդակ-արձանից.) Զի կան արձաններ Լոր կուռք չեն դառնումլ(ՊՍ): 5. Չափածոյում երբեմն կապակցականդեր է կատարում մասնզի շաղկապը, որ հատուկ է արեմտահայերենին:Արնելահայերենումայն պարականոն է ն հենց դրանով էլ ստանում է ոճականարժեք: Հմմտ. (.) Աստծուն նույնիսկ հայհոյողները Շա՛տ ավելի են գերադասելի, վասնզի նրանց բարկացրել է ինքը հավատը`խոցված-արյունոտ,Այրվողապտակված,Ցավաժ-ճչացող,Մանուկհավատը(ՊՍ):

Տ 267. Պատճառի պարագա կախյալ նախադասությունըերբեմն կապակցվում է նան շարահարությամբ,որը նույնպես ավելի հատուկ է ժողովրդական լեզվին,քան գրականհայերենին: Շարահարական կապակցությամբպատճառահիմունքայինհարաբերություն կարող է արտահայտվելհետնյալ կառույցներում: ունենում են իմաստային 1. Բարդության եզրերի բայ-ստորոգյալները աղերս, հոմանիշներ են, իսկ երբեմն նույնիսկ կարող են կրկնել մեկը մյուսին՝ կիրառվելով,սակայն,տարբեր եղանակաժամանակային ձներով: Ըստ կամ գործողությունը այսմ՝ երկրորդ եզրի բայ-լրացյալինշած եղելությունը կատարվումէ ավելի վաղ, քան առաջինիգործողությունը կամ եղելությունը: Բնական է, որ պատճառը ժամանակային առումով նախորդում է հետնանքին:Մի բանի պատճառլինել նախ ն առաջ նշանակում է նրանից

լինել` հենց ժամանակի հոսքում: Անշուշտ, բարդության բաղադրիչների միայն բայ-ստորոգյալներիեղանակաժամանակայինկիրառությունը չէ, որ գոյացնում է պատճառահիմունքայինհարաբերություն,այլն, որ նույնքան կարնոր է, այդ բաղադրիչների արտահայտած իմաստների ներքինտրամաբանականկապը: Հմմտ. էլ մի՛ ուշացնի, ես շատ եմ կացել, էլ մի՛ լացացնի, ես շատ եմ լացել (Թ): Ուշացնել ն կենալ բայերը իմաստային որոշակի առնչություն ունեն. տարբեր են սեռերը: Լացացնել ն լացել բայերը կրկնում են միմյանց, եթե դարձյալ չհաշվենք սեռային տարբերությունը: Երկրորդ եզրերը (ես շատ եմ կացել, ես շատ եմ լացել) նշում են կատարված-ավարտվածգործողություններ, որոնց հիմունքով կամ հիմնավորմամբկատարվում է հետնությունը, որ ժամանակային առումով հաջորդում է ստորադաս եզրում նշված գործողությանը (էլ մի՛ լացացնի,քանի որ ես շատ եմ լացել, արդեն լացել եմ): Այլ օրինակներ. Սասմա՛ն քույրեր, բարով մնաք, քարություն եք արել ինձ (ն.տ.): լՔնքուշ ձեռներով աչքերս սրբի՛ր.)|Մի՛ թող ինձ լալու, Ես շատ եմ լացել (ԱԻ) ն այլն: 2. Երկրորդ եզրում հայտնվում է մի իրողություն(դրություն, իրավիճակ, փաստարկ),որից իբրն հետնությունբխում է առաջինեգրի գործողությունը է: սովորաբար բաղադրյալ եղելությունը: Երկրորդ եզրի ստորոգյալը առաջ

Հար տ.

Եկեք կրակին ու արնին երկրպագություն տվեցեք, դռանք են ծեր աստվածները(Ր): (նրա անբախտ շիրմի վրա պաղ ջուր ածա աղբյուրի.) Դու էլ գնա՛, նոր սե՛ր արա, էսպեսէ կարգն աշխարհի (1Թ): Այս ն նման կառույցներում թեն որոշակիորեն նկատվում է պատճառահետնանքային կամ հիմունքահետնանքային հարաբերություն, սակայն ստորադասականկապակցությունը թույլ է արտահայտված:Այդ է պատճառը, որ արտաբերությանժամանակ բաղադրիչների միջն գոյանում է սովորականից ավելի տնական դադար, որ գրավոր խոսքում արտահայտվում է ստորակետով կամ միջակետով: Տե՛ս վերի օրինակները,այլն՝ Այստեղ` այս ձորակում, երնի, հանգիստ առան հուղարկավորողները. առջնիլանջը շատ ցից է ու դիք (Լ): Պատճառի կամ հիմունքի հարաբերություն արտահայտող կախյալ նախադասության շարադասությունը կամընտիր է: Գլխավոր բաղադրիչի հանդեպ այն կարողէ գրավել երեք տարբեր դիրքեր` ճա/խադաս, միջադաս ն վերջադաս: 1. Ինչպես նշվեց վերը (8 267, 1), քանի որ պատճառը ն հիմունքը ժամանակայինառումով նախորդումեն հետնանքինկամ հետնությանը,ուստի ն լեզվի ներքին տրամաբանությամբ սկզբից ներկայացվում է հիմունքը կամ պատճառը,ապա հետնանքը կամ հետնությունը: Այդ իսկ պատճառով ավելի մեծ հաճախականությունունի նա/սադասդիրքը: Հմմտ. վերի օրինակները,այլն

Որովհետն չունենք այսքան հանդգնություն, որովհետն համբերահատ բարկացած արուներ չենք, որովհետե սեր խաղացող աղջկան մենք ԶՉե՛նքզորելու նստեցընել մեր ծնկներին, (..) Որովհետն երազել է տալիս մութը,իսկ երազել մենք չենք ուզում, Շո՛ւտ վառեցե՛քլույսերն ամեն (ՊՍ): Եվ քանի որ ես բաց դուռ եմ դարձյալ, Եվ քանի որ ես բաց աչք եմ (կրկին,Եվ քանիոր ես բաց ականջեմ դեռ, անցյալը գալիս-կանգնում է իմ դեմ Վարազատներիպատկերներձեռքին (ՌԴ): 2.Պատճառահիմունքայինհարաբերություն դրսնորող կախյալ նախադասությունը ո՛չ սակավ դեպքերում կիրառվում է նան հետադաս դիրքով: Հմմտ. վերի օրինակներիցշատերը, այլն՝ Դարբնի տղան էլ լուռ էր, որովհետն ոչ ոք սիրտ չուներ նրան լսելու (ԱԲ): Իմ հա՛յ ժողովուրդ, (..) Ես սիրում եմ քեզ նրա համար, ոռ քոտինքով հացըդքամել, որ վաստակել ես, չես թալանել, որ ազատել ես, որ չես գերել, որ կառուցել ես, չես ավերել (ՍԿ): Արեգա՛կ,քեզ մեղա՛,քանզի ոչ դու կարգին արեգակեղար, Ոչ կ ես կարգինարնապաշտեղա (ՌԴ): 3. Կախյալ բաղադրիչը կարող է նան միջադասվել: Նման շարադասություն ձնավորվում է երկու դեպքերում. Ա. Եթե գերադաս բաղադրիչում առկա ՒԷհարաբերյալ: Այդպիսի կառույցում գերադաս բաղադրիչը սկսվում է հարաբերյալով ն ընդմիջվում կախյալ նախադասությամբ:Ստացվումեն` Այն պատճառով,որ..., Նրա համար, որ... կապակցականկաղապարներովսկսվող կառույցներ, որոնցում կախյալ նախադասությունըմիջադասէ: Հմմտ. Նրա համար, որ ուներ ընդամենըմեկ ուղնոր, չվերթը հետաձգեց մինչն նոր ուղնորների հայտնվելը: Այն պատծառով,որ իր փայլով աչք կուրացնող արնը հազիվ թե ուժ ունենար մեղմելուքամու բերած սառնությունը,երեխաներըտաք էին հագնված (Ռ3): Բ. Եթե կախյալ բաղադրիչը լրացնում է ոչ թե բայ-ստորոգյալին, այլ մի անդամի.Հմմտ. դերբայով արտահայտված Պոչերն սպառնագին խաղացկուն,գերագույն զգոնություն ու լարում դարձած, որուվհետնմի չնչին շարժումն անգամկարողէր կործանարարու վերջնական լինել, մեխվել էին դեմ-հանդիման`քշտած մռութների միջից ժանիքները մերկացրած (ՀՓ): ու

4. ՆՊԱՏԱԿԻ

ԿԱԽՅԱԼ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅԱՄԲ

ԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

ՊԱՐԱԳԱ

Տ 268. Նպատակի պարագա կախյալ նախադասությունը վերառված կերպով նշում է գերադաս բաղադրիչիբայ-լրացյալի արտահայտած գործողության,եղելության նպատակը: հետնյալ առանձնահատկությունները: Ունի իմաստակառուցվածքային Իր արտահայտած իմաստով նպատակի պարագան ընդհանրությունպարագայիհետ: Դա դրսնորվում է նրաներ ունի պատճառահիմունքային

նով, որ նպատակի պարագան համատեղում է թե՛ պատճառը, թե՛ հիմունքը: Այն, սակայն, էապես տարբերվում է պատճառի պարագայից նրանով, որ մինչդեռ վերջինս ցույց է տալիս մի գործողության իրական,բնական պատ"ճառը կամ տրամաբանականհիմունքը, նպատակի պարագան արտահայտում է ցանկալի պատճառըկամ ցանկալի հիմունքը: Գերադասբաղադրիչի գործողությունը, եղելությունը ըստ էության կատարվումեն նրա համար, որ իրականանաայսինչ ցանկալիհիմունքը, ցանկալին դառնա իրական: Նպատակի պարագա կախյալ նախադասությամբ կապակցության դեպքում ստորադաս եզրում արտահայտվածգործողությունը օրինաչափորեն հաջորդում է գլխավոր եզրում նշված գործողությանը, մինչդեռ պատճառահետնանքային հարաբերություն դրսնորող կախյալ բաղադրիչի բայստորոգյալի նշած գործողությունը, որպես կանոն, նախորդում է գերադաս եզրում առկա գործողությանը: Այս իրողությունը ունի նան իր քերականական ձնավորումը: Նպատակի պարագա կախյալ նախադասության բայստորոգյալը կանոնավորապես,անփոփոխկերպով կիրառվում է ըղձական եղանակի ապառնի կամ անցյալի ապառնի ժամանակաձներով`առաջինի գերակայությամբ: Գերադասեզրի բայ-լրացյալը սովորաբար լինում է պարզ ստորոգյալ ն գործնականորեն կարող է արտահայտվելեղանակաժամանակային բոլոր

ձներով:Հմմտ.

մի քիչ հանգստանամ:Գնալու եմ տուն, որ մի քիչ մի քիչ հանգստանամ: Գնամ տուն, որ մի քիչ հանգստանամ: Կգնամ տուն, որ մի քիչ հանգստանամ: Պետք է տուն, որ մի քիչ հանգստանամ: Գնա տո՛ւն, որ մի քիչ հանգստանաս, գնամ ն այլն: Գնում եմ տուն, որ

հանգստանամ: Գնացել եմ տուն, որ

Տ 269. Կապակցությունը լինում է ճշույթավորն աննշույթՆշույթավոր կապակցությունը շաղկապական է: Կախյալ նախադաչի կապակցվում: սությունը հարաբերականներով Գրական հայերենում նպատակային հարաբերությունը առավել որոշակիորեն,անխառնարտահայտողը ոռպեսզի շաղկապն է, որ լայնորեն կիրառվում է թե՛ գրական-գեղարվեստականաղբյուրներում, թե՛ գիտահրապարակախոսակամն երկերում, թե՛ մամուլում: Հմմտ. (Ռուսաստանը ցանկանում էր իր դիրքերն ամրապնդել Կովկասում, իսկ) Պարսկաստանըձգտում էր ետ խլել իր կորցրած տարածքները,ռրպեսզի լծի տակ պահի Անդրկովկասիժողովուրդներին(ՎԺՊ): Իսկ դոււք, բարինե՛ր, սնուցում եք ինձ ուրի՛շ մի գինով, ռռպեսզի սիրո անհագ ծարավից ես չնվաղեմ (ՊՍ): Աներնակայելիչափերով հարկվում են բոլոր մեծ ու փոքր եկամուտները,ռոռպեսզի փակվի երկրի տարեկանբյուջեի ԾեղքվածՔը (Առավ.): Նպատակայինհարաբերությունէ արտահայտում նան ռր ընդհանրական շաղկապը, որի կիրառմանոլորտը ավելի լայն է ն, բացի վերը նշվածից, ընդգրկումէ նան ժողովրդախոսակցական կենդանիլեզուն: Հմմտ.

Քեզ կանչում եմ, որ նորոգես մեր վայելքը վաղանցուկ (ՀԹ): Տո՛ւր ինձ քո ոգին, որ ես շառաչեմ, որ ես դադարեմհանդարտխոսելուց (ՀՍ): Հիմք ընդունելով մարդկային գոյության ափերի անորոշությունը ռեալիզմի ջատագովները օգնության են կանչում անտեսանելի ոգիներին, ոռ նռանց մասնակցությամբբացատրեն իրականությանօրինաչափությունները(ՍԱ) ն այլն: Ժողովրդախոսակցական լեզվում նպատակային կախյալ նախադասությունը կապակցվում է նան թե, թե ինչ է, ինչ է թե, չլինի թե շաղկապներով ու շաղկապական բառերով: Սրանք կենդանի լեզվից թափանցում են նան գրական-գեղարվեստական խոսքի մեջ: Հմմտ. Հազար մանեթ չուներ, Թե տար, հոգին ազատ աներ (ՀԹ): էս խոսքի միջումը մեր Վանին, հորթի հետնից վազելով, եկավ, որ մեր մոտից անց կենա, թե ինչ է (ա) հորթի առաջը կտրի ու վրեն նստի (Մ): Շորերի ծալքերը հետախուզումէր, թե չլինի մի բան թաքցրած տանեն (ԱՍ): Հարկէ նշել, որ թե հնչ է, ինչ է թե շաղկապականբառերով կապակցված նախադասությունները նպատակային հարաբերության հետ մեկտեղ դրսնորում են նան խոսողի կամ հեղինակի կամային-արհամարհական վերաբերությունը գործողության կամ եղելության հանդեպ, իբր թե արժե՞ այդ նպատակնիրագործելու համարկատարելգերադասեզրում նշված գործողությունը: Հմմտ. նան Եվ ամբողջ կյանքում նրանք մշտապես մի բան են անում` Դիմակ են դնում, դիմակ են հանում, Ի՛նչ է թե իրենց դեմքը չտեսնեմ ավելորդ անգամ (ՊՍ): Կախյալ նախադասությանմեջ արտահայտվածգործողության, եղելության նկատմամբ ժխտողական, բացասական վերաբերմունքը ավելի ընդգծված է երնում չլինի թե, թե չլինի շաղկապական բառերով կապակցված կառույցներում: Հմմտ. վերի օրինակներիցմեկը (ԱՍ), այլն՝ Սփրթնած աղջիկը վազեց ցած ու ննջարան ընկնելով դուռը ամուր փակեց, չլինի թե իրեն նկատեն(ՀՄ): Գերադաս բաղադրիչում հաճախ կիրառվում է հարաբերյալ` հոլովակապային կառույցով` ճռա համար, այն նպատակով:Վարաբերյալի առկայության դեպքում կապակցությունը իրացվում է ոռ շաղկապով, ն նպատակային հարաբերությունը արտահայտվումէ պվելի որոշակի ու ընդգծված կերպով: Ստացվում են ճռա համար, որ.., այն նպատակով,որ... կաղապարներով կապակցություններ:Հմմտ. Այդպես ես քեզ կյանք տվի այն նպատակով,որ իմ կյանքը քո երկնառաք սրով կարծանա (ԱԻ): Այս հեռագիրը տվել էր երնի ճռա համար, որ այլես չձանձրացնեմիրեն նոր նամակներովու հեռագրերով(ՆԴ): սովորաբար լրացնում է գերադաս Տ 270. Կախյալ նախադասությունը եզրի պարզ ստորոգյալին(տե՛ս վերի օրինակները), բայց հաճախ կարող է վերաբերել նան բայականբաղադրյալ ստորոգյալի դերբայական բաղադՀմմտ. որնէ անպնմի: րիչին կամ դերբայով արտահայտված

Ստիպված էի ամբողջ ուժով գոռալու, որպեսզի էլեկտրականշարժիչի ռր լավ հռնդյունի միջով ձայնս տեղ հասնի (ԱՎ): Հանելով ակնոցները, տեսնի այցելուին, ձկնաբուծական վարչության պետը` ճաղատ գլխով մի մարդ, անսքող հետաքրքրությամբ հայացքը ուղղեց դռանկողմը (Ռ3): Կախյալ բաղադրիչը հաճախ լրացնում է գերադաս եզրի ոչ միայն բայ-լրացյալին՝ առանձին վերցրած, այլն բայական բառակապակցությանը՝ նախադասությունը արտասրա լրիվ ծավալով: Այս դեպքում ստորադաս հայտում է ո՛չ միայն այն սոսկական նպատակը, ինչն իրագործելուն ուղղված է գերադաս եզրի գործողությունը, այլն պյդ գործողությունը այսինչ ձնով, այսինչ ժամանակ, այսինչ չափով, այսինչ բանով կամ բանի վրա ն այլն կատարելու մտադրություն: Հմմտ. Որպեսզի մեզ համոզի, հայուհին առաջ քաշեց վերջին փաստարկը (ԱՎ): Այսինքն` համոզելու համար հայուհին ո՛չ թե սոսկ կատարեց այսինչ գործողությունը առաջ քաշեց, այլ կատարեցայդ գործողությունը հատկապես հանդեպ այսինչ խնդրի, որը նույնպես արտահայտված է բառակապակցությամբ`վերջին փաստարկը:Այլ կերպ ասած` կախյալ եզրը լրացնում է ամբողջ բայական ծավալուն բառակապակցությանը`առաջ քաշեց վերջին փաստարկը(որպեԿզիհամոզի մեզ): Հմմտ նան՝ Նա դողդոջուն ձեռքերով վայրկենապես կառչեց մահճակալից, որ

վայր չընկնի (ՆԴ):

Այսինքն` վայր չընկնելու համար նա ոչ թե լոկ կառչեց, այլ (առչեց մահճակալիցն կառչեց դողդոջունձեռքերով:Այլ օրինակ՝ Ասես մի օր կերտել են քեզ, ոռ մարմարե քո տեսքով Անհաս տենչի, անհագսիրո արձան դառնաս, Արարատ(ՍԿ) ն այլն: Կախյալ նախադասությամբդրսնորվող նպատակը կարող է լինել նան անիրական,անիրագործելի կամ անցանկալի: Խոսողը կամ հեղինակը կարող է նան քամահրական վերաբերմունք ունենալ դրա նկատմամբ: Նման կամային վերաբերություն արտահայտող կախյալ բաղադրիչները սովորաբար կապակցվում են հնչ է թե, թե ինչ է շաղկապներով (տե՛սՏ 269), այլն թե շաղկապով, որին երբեմն հաջորդում կամ նախորդումէ հքր (հբրն) վերաբերականը՝հբր (իբրն) թե, թե իբր (իբրն): Հմմտ. Քոթուկը պոկեց ու |ոնց որ մարդը խտտի.յ խտտեց-բերեց,թե վրաս գցի (18): Վառեց մոմը`թե հքր սառած-փետացածմատներըվրան տաքացնի (ՎՄ): Փրփրուն ալիքները, փարվելով ողորկ խճերին, ւլերադառնում էին հետ` հքր թեիրենց եղբայրներինավետեն |, որ ափն այլես վանող չէյ (ՌՀ): Նպատակի կախյալ նախադասությունըկարող է կապակցվել նան շարահարությամբ: Կապակցությանայս եղանակը բավականաչափ տարածված է թե՛ կենդանի խոսակցականլեզվում, թե՛ գրական-գեղարվեստական

աղբյուրներում:

Եթե բացակայում են շաղկապները,գերադաս եզրում նույնպես չեն գործում հարաբերյալներ: Կապակցությունն իրացվում է «ներքին զորությամբ», բաղադրիչներիիմաստներիներքին տրամաբանականկապով, բայստորոգյալների եղանակպժամանակայինորոշակի գործառույթներով ն Հմմտ. հնչերանգայինձենավորմամբ:

գերի հո չե՞մ ամենքիքեֆի հետնից թռչեմ (1Թ): Նստեց մի քարի՝ մի քիչ շունչ առնի (ԱԲ): Իսկ ուժ ունե՞ն դեմադրեն|,--հարցրեց բեկը) (ՍԽ) ն այլն: Նշելի է, որ շարահարական կապակցությանմեջ էական դեր են խաղում նան գերադաս բաղադրիչի արտահայտած իմաստն ու ձնավորվածությունը: Այսպես: Եթե գլխավորեզրը արտահայտում է հրաման, կոչ, հորդոր՝ անելու կամ չանելու մի բան, Ա նրան հաջորդող բաղադրիչումառկա է ըղձականիապառնիով դրված մի ստորոգյալ, ապա դա ո՛չ այլ ինչ է դրսնորում, քան նպատակային հարաբերություն:Հմմտ. Զարկեցե՛ք, դարբիններ, կռանը սալին, Զարկեցեք կռա՛նը` շղթայքն ամրանան,անիծյալ արքայի կապանքնամրանան(ՀՀ): Իմ բարի՛ ճամփա, տա՛ր ինձ, կորցըրու Չըրքվեմ,տանջանքըսմարդիկ չիմանան (ԱԻ): Խմե՛նք ի փառըս թագավորի՝ Մեզ /խաղաղության մեջ պահի (ՍՋ): Շարահարական կապակցության դեպքում, ինչպես նշվեց, էական է նան հնչերանգի դերը: Գերադասբաղադրիչը, որ այսպիսի կապակցության մեջ նախորդումէ ստորադասին,արտաբերվում է բարձրացողտոնայնությամբ, ապա ստեղծվում է տնական մի դադար, որից հետո ստորադաս եզրը հնչում է մարող (իջնող) ձայներանգով: Ես

Նպատակիպարագա կախյալնախադասությունների շարադասությունը համեմատաբարազատ է, թեն գերակշռում է հետադասդիրքը: 1.Վետադասդիրք ունեցող կախյալ նախադասություններըկարող են կապակցվել վերը ներկայացված բոլոր նշույթներով, նան շարահարությամբ, նան այն դեպքում, երբ գերադասբաղադրիչում առկա է հարաբերյալ: Տես վերի օրինակները, այլն՝ Բանաստեղծինթողեց մենակ, մեն ու մենակ իրեն պես, ոռ հրեն պես մտիկ անի ամեն մեկին ու կյանքին (1Թ): Անհայրենիք,վզի կապը կորցրած անտեր շների նման կծկվում էինք այդ փոքրիկ երջանկությունների շուրջբոլորը, ոռպեսզի համարձակ դիմագրավենքաշխարհի անորոշ վաղվան (ԱՎ): Ավետիքը շարունակ աչք էր ածում շուրջը, թե հովիվներ երնան, հոտ տեսնի մակաղած(ՎԽ): 2. Եթե հարկ է լինում հատկապեսընդգծել գերադասբաղադրիչի գործողության նպատակադրումը,կախյալ եզրը նախադասվումէ ն կապակցվում ռռպեսզիշաղկապով: Հմմտ. Որպեսզի ես որբ չմնամ, Քո շիրմի մոտ, քո կողքին մի տեղ պահես է մինչն ես գամ) մի տեղ պահես ինձ համար (ԱԻ): 3. Ավելի սակավ հաճախականություն ունի կախյալ նախադասության միջադաս դիրքը: Այսպիսի շարադասությունպատահում է հիմնականում հետնյալ դեպքերում. Ա. Եթե հարկ է ընդգծել գերադաս նախադասությանբայ-ստորոգյալի ինչ-որ լրացում, որի հետ առնչվում է նան ստորադաս բաղադրիչը, ապա վերջինս դրվում է հենց այդ լրացումից հետո, որով ն միջադասվում է: Հմմտ. Զգույշ, ոռ չարթնացնիմուշ-մուշ քնած երեխաներին,դուրս եկավ սենյակից:

Եթքեստորադաս բաղադրիչը լրացնում է ո՛չ թե դիմավոր բային, այլ դերբայականմի անդամի, կարողէ միջադասվել: Հմմտ. Ոտքերի թաթերի վրա քայլելով, ոռ չարթնացնի մուշ-մուշքնած երախաներին,դուրս եկավ սենյակից: Գ. Եթե գերադաս նախադասությունըսկսվում է հարաբերյալով, նրան անմիջապես հաջորդում է կախյալ եզրը, որով գոյանում է միջադասություն: Բ.

-

Վմմտ.

Միայն նրա համար, ոռ ապացուցի արեմտահայերիդատի պաշտպանության գաղափարիիրավացիությունը,Անդրանիկը,մոռանալով իր ով լինելը, իր կոչումն ու աստիճանը,տաք բռնկումով ապտակել է, պոկել ուսադիրներ,թքել-հեռացել (ՍՍ):

5. ՊԱՅՄԱՆԻ

ՊԱՐԱԳԱ ԿԱԽՅԱԼ

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅԱՄԲ

ԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

Տ 271. Պայմանի պարագա կախյալ նախադասությունըվերառված կերպով նշում է այն պայմանը,որի առկայությամբմիայն կարող է կատարվել գերադաս բաղադրիչի բայ-լրացյալի արտահայտածգործողությունը կամ եղելությունը: Ունի իմաստակառուցվածքայինհետնյալ հատկանիշները: Ստորադաս ն գերադաս եզրերում արտահայտվածգործողությունները, եղելությունները ըստ էության գտնվում են պայմանահետնանքայինհարաբերության մեջ: Պայմանի առկայությունը ենթադրում է հետնանքի գոյություն: Պայմանը դրսնորվում է ստորադաս բաղադրիչով, հետնանքը՝ գերադաս:

Պայմանի կախյալ նախադասություններըարտահայտում են իմաստային որոշակի երանգներ, որոնք կարելի է ստորաբաժանել երկու ենթախմբի: Ա. Ներունակային (պոտենցիալ) պայման, որ ենթադրվում է, սպասելի է, նույնիսկ ցանկալի, ուրեմն ե նրա հետնանքըկարող է իրականանալ ներունակությամբ: Հմմտ. Եթե խնամիներըգան, աչքներիս վրա կընդունենքու կպատվենք: Եթե ինձ օգնես, ապա կյանքում չեմ մոռանա քեզ (ՍԽ): այդ առարկայիգործում Եթե ձագ ունենար, ապա հասկանալի կլիներ այս մայր թռչունի արարքը (ՎԱ): Բ. Իռական պայման,որ իրապես եղել է (կա ու կլինի), ուրեմն ն նրա հետնանքնէլ իրապեսեղել է (լինում է ու կլինի): Հմմտ. Եթեխաբել եմ ակամայիցուրիշներին, ապա նախ ն առաջ ինքս ինձ եմ խաբել (ՎՓ): /ԹԵ չժնվեր մեծ Կոմիտասնիմաստուն, Վայ Ժողովուրդն այսքան անուշ չէր լինի, /Թե չլիներ հայ ժողովուրդնաշխարհում,Կոմիտասն էլ այսքան անուշ չէր լինի (ՀՇ):

Տ 272. Պայմանահետնանքայինհարաբերությունարտահայտող բարդ նախադասությունների բաղադրիչների կապակցությունը կարող է լինել նշույթավոր ն աննշույթ. 1. Իբրն նշույթ կիրառվումեն ծթե, եթե..ապա, եթե...ուրեմն,թե (որ), որ շաղկապները,հազվադեպ՝նան երք (որ) հարաբերականը: 2. Գերադաս բաղադրիչում կարող է առկա լինել հոլովակապային արտահայտությամբհետնյալ հարաբերյալներիցորնէ մեկը՝ այ/նդեպքում, այն պարագայում, այն ժամանակ:Սրանց հաճախականությունը,սակայն, շատ փոքր է: 3. Պայմանի կախյալ նախադասություններըիրենց ճնշող մասով ճախադաս են: Այսպիսի դիրքը պայմանավորվածէ նրանց արտահայտած իմաստային հարաբերությամբ,պայմանի ն հետնանքի իրադրական հատկությամբ: Նախ պետք է կատարվի պայմանը, ապա միայն նրան կարողէ հետնել հետնանքը: Հմմտ. Եթե բարձրանար ամպի վրա, Լառ Մարգարը հեռու սարերի հետն պահված իրենց գյուղը կտեսներ (ԱԲ): /ե (ուզես, լռի՛ր, թե կուզես, ոռնա՛, թե կուզես, ծամիր սեփականլեզո՛ւդ (ՊՍ): Պայմանի կախյալ նախադասությունը սակավ դեպքերում կարող է նան հետադասվել: նման շարադասումըբխում է խոսողի կամային վերաբերմունքից: Գերադաս բաղադրիչումնշվում է մի գործողություն կամ եղելություն, որ անվերապահորենկատարվել է, կատարվում է կամ ենթակա է կատարման, բայց հետո, կարծես զիջումով, ներկայացվումէ նան պայմանը: Հմմտ. Արնից խանձվածդեմքի վրա սրածայր քիթը երկար կտուցի էր նման, եթե սպիտակածբեղերը չլինեին (ԱԲ): Օ՛. Դանթե՛,ն ի՞նչ, կսոսկար հոգիդ, թե որ տեսնեիր հեղեղումը ժանտ (ՎԵ): Մրափը երնի դեռ այդպես շարունակվեր, եթե հանկարծ մոտակայքումչպայթեր մահակի անսպասելիհարված ստացաժշան աղեխարշկաղկանձը(ՀՄ): Ավելի նս սակավ է պատահումպայմանի նախադասության միջադաս դիրքը: Նման շարադասությունլինում է սովորաբար հետնյալ կառույցներում: Ա. Գերադաս եզրը սկսվում է հարաբերյալով:Սրան անմիջապես հաջորդում է կախյալ բաղադրիչը,որով ն ստացվում է միջադաս շարադասություն: Եվ քանի որ հարաբերյալը,ինչպես նշվեց, խիստ սակավ է օգտագործվում, բնականաբար հազվադեպ է պատահում նան միջադասությունը: Վմմտ.

Այն դեպքում միայն, եթե ազատվեն գրքերը, ինքը կվերադառնա մե|, միայն թե ազատվենգրքերը) (ԴԴ): Միայն այն դեպքում, եթե ռստիկանությունըթերանա, հարկ կլինի կտրուկ միջոցներձեռնարկել`չվճարվող դրամը հավաքելու համար (ՀՄ): Բ. Գերադաս եզրը սկսվում է որնէ միջանկյալ բառով, կոչականով ն այլն, որին հաջորդում է կախյալ նախադասությունը՝դառնալով միջադաս: նաստան

Հմմտ.

Կնի՛կ, ա՛յ կնիկ,թեոռ բայխտունենամ,

մեծ

մարդ կդառնամ (ԱԻ):

4. Պայմանահետնանքային հարաբերություն արտահայտող բաղադրիչների բայ-ստորոգյալները եղանակաժամանակայինձնավորմամբ պայմանավորված են մեկը մյուսով: Եվ դա հասկանալի է, քանի որ առկա է գործողությունների, եղելությունների իրական հաջորդականություն: Սակայն է նան բառաքերականաայդ հաջորդականությունըմիշտ չէ, որ ստանում Շատ ն ստորադաս եզրերի բայ-ստոձնավորում: հաճախ գերադաս կան րոգյալները կարող են արտահայտվածլինել միննույն եղանակով ու ժամանակաձնով, ն, սակայն, հաջորդականությունըպահպանվում է անխախտ կերպով: Հմմտ. Եթե ջուր եղել է ծառերը ջրել եմ: Եթե ջուր (ինում է ծառերը ջրում եմ: Եթե (լինի ջուր, ծառերը (ջրեմ: Այլն՝ Եթե խոհեմությունն ու շրջահայաց դատողությունը ինձ մեկուսի են պահել այդ բռունցքի վարքագծից, մարդիկ կարծել են|, թե վեհերոտ եմլ|(ՎՓ): Նկատելի է, որ գերադաս ն ստորադաս եզրերի բայ-ստորոգյալները ունեն -եղանակաժամանակայինմիննույն ձնավորումը, ինչը, սակայն, նրանց չի խանգարել` արտահայտելու գործողությունների հաջորդականություն իրական Ժամանակի մեջ, այսինքն նախ պայմանը, ապա՝ հետնանքը: Դրանովհանդերձ՝ ավելի օրինաչափ ու համեմատաբարտարածված է ստորադաս եզրի բայ-ստորոգյալի կիրառությունը ըղծական եղանակի աեպառնիով (կամ անցյալի ապառնիով),գերադաս եզրինըպայմանական Հմմտ. ղանակիապառնիով(կամ անցյալի ապառնիով): Ո՞վ ցած (բերի նրան թռչելիս, թե չլինին կինն ու գինին (ՀԹ): Թե չչորանային հայ մայրերի ու որբ մանկանցարցունքները,այժմ ջրասույզ (անեին հայոց վշտի դեմ ողջ երկրագունդը (ԱՇ): Եթե ունենար որնէ հնար, Խեղճ տիրամայրը իրե՛ն (փրկեր (ՊՍ): Գերադաս ն ստորադաս բաղադրիչների կապակցությանհամար վերը նշված նշույթներից (8 272, 1) ամենից ավելի կիրառվում է եթե մենադիր շաղկապը: Այն գործնականորեն գործառվում է խոսքային բոլոր ոլորտներում` թե՛ ժողովրդախոսակցականլեզվում, թե՛ գրական-գեղարվեստական, թե՛ գիտահրապարակախոսական աղբյուրներում: Հմմտ. վերի օրինակներից շատերը, այլն' Եթե ուզեն, արեգակներկշպրտեն երկինքն ի վեր, Եթե ուզեն, կամքով արի ու արնի հրով վառված՝ ինչե՛ր միայն չեն կատարիամբոխներըխելագարված (ԵՉ): Եթե շաղկապը ոճավորման նկատառումներովկարող է տեղավորվել կախյալ բաղադրիչի ո՛չ թե սկզբում, այլ միջում: Հմմտ. Եվ դու մեռնեիր երնի ինձ հետ Անձրնիցհյուծված ն հրակարոտ, Այն փոթորիկը ծթե չցնցեր, Եվ մրրիկը այն ծթե չխանձեր Քո դեմքը իր ջինջ, կենսատու հրով (ԵՉ): Երբ անհրաժեշտ է լինում պայմանահետնանքայինհարաբերությունը հատկապեսընդգծել, գերադաս եզրում կիրառվում է հարաբերյալ: Հմմտ. Նա կմասնակցերնախագահականընտրություններին միայն այ/նդեպքում, եթե ունենար ժողովրդիքվեն (ԳԹ): Եթե կբաժանվիայժմյան կնոջից,

հրավունք ծեռք կբերի ամուսնանալումի հայ աղջկա հետ, այն ժամանակ նոր կնոջից եղած զավակներըկհամարվենօրինական ժառանգներ(ԱՇ): Դիտելի է, որ եթե իբրն հարաբերյալկիրառվում Է ա/ն ժամանակհոլովակապային կապակցությունը,կախյալ եզրը ձեռք է բերում ժամանակային երանգ: Սակայն,շնորհիվ այն բանի, որ ծթե շաղկապի իմաստային կառուցվածքում ուժեղ ու ընդգծված է պայմանի հարաբերությունը, կախյալ եզրը շարունակում է մնալ պայմանիպարագա: Նվազ չափով է գործածվում ծձթե...ապա զուգադիր շաղկապը, որը ավելի հանդիպում է գիտահրապարակախոսական բնույթի գործերում, քան գեղարվեսական գրականությանմեջ: Հմմտ. Եթե մարդը ձգտում է կատարելության, ապա նա դժվարին փորձությունների միջով էլ կանցկացնիհավատի ու սոցիալականառաջադիմության դրոշը (ՍԱ): Ինչպես նշված է վերը, ծթե...ապաշաղկապով կարող են կապակցվել նան ներհակական բարդ համադասականնախադասությանհակադրական հարաբերությամբ կապված բաղադրիչները: Տե՛ս Տ 180,181, այլն՝ Եթե մարդիկ Ասիայում ինձ եվրոպացի են համարում. ապա Եվրոպայում ոչ ոք չմոռացավ Լոր ես ասիացի եմ) (ՎՓ): Եթեշաղկապիհնչյունափոխվածտարբերակնէ թե-ն, որը, ինչպես արդեն ասվել է, կապակցումէ այլնեայլլրացականհարաբերություններարտահայտող կախյալ բաղադրիչներ` ծնջակա, խնդիր, որոշիչ, պարագաներ ն այլն: Սակայն այդ շաղկապի խորքային իմաստում դեռես առկա է նրա նախնական, ծագումնաբանական նշանակությունը պայմանի բովանդակությունը, ինչը լայն հնարավորություն է տալիս կապակցելու պայմանի կախյալ նախադասություններ:Նման կապակցությունըհանդիպումէ առավելապես ժողովրդախոսակցականլեզվում, որից ն անցել է գրական-գեղարվեստական, մասամբ նան հրապարակախոսականխոսքին: /Ձե-ն հաճախ հանդիպում է դր թարմատարիհետ՝ կազմելով թե որ բաղադրյալ շաղկապը. Եթե շաղկապի նման թե-ն նս օրինաչափորենդրվում է ստորադաս բաղադրիչի սկզբում, բայց երբեմն ոճական կամ այլ նկատառումներով կարող է կիրառվել նան միջում: Այս շաղկապովկապակցվելու դեպքում գերադաս եզրում հարաբերյալ չի օգտագործվում: Կախյալ բաղադրիչը ավելի շարադասվում է նախադաս, քան միջադասկամ հետադաս: Հմմտ. Թե կյանք ես փնտրումանաշխատու հեշտ, (..) անցի՛ր, մի՛ խմիր (ՍԿ,: Թե որ լույսի խտղտանքչզգար փակ կոպերին,աչքերը բացել չէր կարողանա (ՀՓ): Ու հողմերը թե գան, ինձ խլեն քո ձեռքից, Ես կարթնանամ,ծառ իմ, կրորոտանքմեկից (ՌԴ): ո՛չ քիչ դեպքերում կապակցվում Պայմանի կախյալ նախադասությունը է ռռ շաղկապով: Նման կառույցներըառավելապեսբնորոշ են կենդանի խոսակցական լեզվին: Կիրառվելով գեղարվեստականերկերում՝ դրանք խոսքին հաղորդում են բնաշխարհիկշունչ: Այն նս օրինաչափորեն դրվում է եզրի սկզբում, բայց ինչ-որ նպատակովկարող է դրվել ն միջում:

կախյալ մմտ.

Բայց որ աշխարհում ժառանգ ունենանք, մենք էլ նրանով անմեռ կմնանք (ՀԹ): Բա ռր էդպես բլբուլ ես դառել,ո՞վ պիտի սեղան սարքի հյուրերի համար (ԲՎ): |Թշերից արյուն ու լույս է կաթում.) մատով որ խփես. խալ կվերցնի (ՄԽ): Կապակցությունը երբեմն կարող է իրացվել նան երբ (որ) հարաբերականով: Սա կախյալ նախադասությանը հաղորդում է ժամանակային որոշ հարաբերութերանգ, ն ինչ-որ չափով մթագնում է պայմանահետնանքային յունը: Հմմտ. լո՞վ իմանա՝ ո՛ւր ընկանք,Քանի՞ օրվա հյուր ընկանք.) Սերն ու սիրտն էլ երբ չկա, կրակն ընկանք, զուր ընկանք (ՀԹ): |Մոսիջան, մոսի, գլխովըդ շուռ գամ, Ինձ մի՛ սպանիլ, ինձ թո՛ղ էս անգամ) էլ չեմ սիրիլ ես, երք դու չես ուզում էլ չեմ կանչիլ ես նրան երազում (ն.տ.): Բառեր չկային ն ինչի՞ էր պետք բառը, երբ այդ ծորում ամեն ինչ ասում էր որդու մասին (ԱԲ): Վերջին շրջանում բավականաչափտարածում է գտել պայմանի կախյալ նախադասությանկապակցությունը պայմանովոր բառերով: Հմմտ. Կգամ, պայմանով որ դու էլ գաս: Սա պարականոնկազմություն է: Այն ծագել է` Կգամ (այն) պայմանով,որ դու էլ գաս կառույցից: Կախյալ բաղադրիչը այստեղ լրացնում է գերադաս եզրի ոչ թե բայական անդամին, այլ գոյականական,ն ո՛չ թե պարագա է, այլ հատկացուցիչ կամ, որ թերնեսավելի ճիշտ է՝ որոշիչ: Կգամ հնչ պայմանով -» գալու պայմանով.նախապեսկապակցվել է ոռ շաղկապով: Ավելի ուշ գերադաս ն ստորադաս եզրերի միջն մշտապես առկա շարահյուսական դադարի նվազման հետնանքով դադար է սկսել գոյանալ ոռ շաղկապից հետո, որով վերջինս միացել է պայմանով բառաձնին՝ առաջացնելով սխալ մի կազմություն` պայմանով որ. Սա, սակայն, հետզհետե տարածում է ստանում, մանավանդ գրքային ոճի մեջ: Վմմտ. նան՝

ուղարկում պայմանով որ մի նավակ գտնելուն պեսիսկույնվերադառնա |ԳնորգՉաուշը վերջին շնչում էր) (ՍՍ): Նման արտաբերումը ն գրավոր խոսքում համապատասխան տրոհումը մերժելի է, խորթ գրականհայերենին: Տրոհումը պետք է լինի պայմանով/ բառաձնից հետո: Եվ դա ապացուցվում է նրանով, որ պայմանով բառաձնը կարող է ստանալ լրացում` այ/նպայմանով, որ.., իսկ սա արդեն հարաբերէ, որի մասին խոսվեց,այլն՝ ժել պայմանով,որ..., յալ շաղկապ կաղապար երկու պայմանով...,ն այլն Պայմանով բառաձնը այստեղ շաղկապ չէ այն պարզ պատճառով, որ շաղկապը լրացում չի ստանում:

Մեսրոպին գյուղ

են

-«

Տ 273. Կապակցությունը կարող է լինել նան աննշույք: Ինչպես ժամանակի, նպատակի,պատճառի ն այլ կախյալ նախադասություններ,պայմանի պարագան նս կարող է կապակցվել շարահարությամբ: Նման կապակցությունը շատ տարածված է թե՛ կենդանի խոսակցականլեզվում, թե՛ գրական-գեղարվեստական աղբյուրներում, մանավանդ բանաստեղծության մեջ: Կապակցության բառական միջոցների բացակայության դեպքում բարդության եզրերի միջն կապ է ստեղծվում, ն պայմանահետնանքային

հարաբերություն է գոյանում լեզվական մի քանի գործոններով, որոնցից աեն հատկապես հետնյալները`Բաղադրիչներիտրամաբանառանձնանում կան ներքին աղերսը, շարադասությունը,բայ-ստորոգյալներիեղանական հնչերանգը: ժամանակայինորոշակի կիրառությունները 1. Իմաստային առումով՝ բաղադրիչներիմիջն պետք ո՛չ միայն պայէ մանահետնանքայինիրական կապ լինի, այլն այդ կապը պետք է արտահայտված լինի լեզվի ներքին տրամաբանությամբ,որպեսզի չստացվի անկապ, անտրամաբանականնախադասություն: 2. Շարահարական կապակցությանդեպքում կախյալ եզրը օրինաչափորեն ճա/նադասէ այլ մի դասավորությունչկա: Հմմտ. (Ես հո պստիկ չեմ.) մհ տարիէլ անցնի՝ բեղերս դուրս կգան (Ր): Չորում լինեք քառսուն գազ խոր, թե ջաղացի քարի տակին,Կելնեն ձեր դեմ, ինչպես էսօր, Սասմա Դավիթ,Թուր Կեծակին (3Թ): 3. Պայմանահետնանքայինհարաբերություն արտահայտող բաղադրիչների աննշույթ կապակցությանմեջ զգալի դեր ունեն թա/-ստորոգյալների եղանակաժամանակայինորոշակի կիրառությունները Պայմանը, ինչպես նշվեց, առանձին շեղումները մի կողմ, օրինաչափորեն նախորդում է հետնանքին. ստորադաս եզրում նշված գործողությունը նախորդում է գերադաս բաղադրիչումարտահայտվածգործողությանը:Սա պետք է ունենա իր բառաքերականական ձնավորումը:Ուստի ն ստորադաս եզրի բայ-ստորոգյալի եղանակաժամանակայինայս կամ այն ձենըհայտնի չափով պայմանավորում է նան գերադաս եզրի ստորոգյալի եղանակնու ժամանակը: Միակ բայ-եղանակը, որով չի կիրառվում ստորադաս եզրի ստորոգյալը, հրամայական եղանակն է: Մնացած բոլոր եղանակներիգրեթե բոլոր ժամանակաձներով կարող է արտահայտվել ստորադաս բաղադրիչի ստորոգՍրա եղանակաժամանակային արտահայտությունն էլ թելադրում է յալը: գերադաս եզրի ստորոգյալի բայ-եղանակի ն ժամանակաձնի այսինչ գործառույթը: էական պայմանն այն է, որ գերադաս եզրի գործողությունը պետք է իրական ժամանակի մեջ հաջորդի ստորադաս եզրում արտահայտված գործողությանը, եղելությանը: Եթե մինչնիսկ երկու եզրերի բայ-ստոմիննույն կիրառությունը, րոգյալները ունենում են եղանակաժամանակային միննույնն է, գործողություններիհաջորդականությունըչի խախտվում: Այսհետնյալ մոտավոր պիսով` ստացվում են բայերի եղանակաժամանակային կաղապարները. Սահմանականիներկա սահմանականիներկա, սահմանականիներանցյալ, սահմանականիներկա կա նույն եղանակի ապառնի,անցյալ պայմանականիկամ հրամայականիապառնի,ըղձականի ապառնի պայմանականիապառնին այլն: Հմմտ. վերի օրինակները,այլն' Կամենո՞ւմ ես ինձ մխիթարել,ցույց տուր |,թեո՛ր ճանապարհովկարող եմ ես ավելի լավ վրեժխնդիր լինել իմ թշնամուն) (Մ): Ունե՞ս` աշխատիր կրկնապատկե՛լ, եռապատկե՛լ, տասնապատվկե՛լ(ԱՇ): (Ով կեցել եք, զե՛նք կապեցեք:) Զենք ձք (ապել ձի թամբեցեք, Ձի եք թամբել` ելեք, հեծեք ՕԹ): |Ուղտիցձին տարբերվում է նրանով, որ եթե վրայից տերն ընկնի, ձին -չ

-

-.

-չ

--

կանգ կառնի, իսկ ուղտը կանգնել չունի, գնում է.) վռայհց բեռ ընկնի՝կշարունակի գնալ, տերնընկնի դարձյալ (շարունակի (ՍԳ) ն այլն: 4. Ամեն մի ամփոփ միտք, արտահայտվածլինի պարզ թե բարդ նախադասությամբ,կենդանիխոսքում ձնավորվում է ձայնային որոշակի ոլորումներով: Ձայնային որոշակի ոլորումը բարդ նախադասությունըարտաբերելիս, մանավանդ եթե նրա եզրերը կապակցված են առանց նշույթի, ստանում է մի երկրորդ, ո՛չ պակասնշանակություն: Ինչպես նշվել է վերը (Տ 187, 1, 2), այն ո՛չ միայն նպաստում է բաղադրիչներիկապակցությանը,կապակցության սերտությանը, այլն հաճախ կանխորոշում դրանց հարաբերությունների տեսակն ու բնույթը: Ձայներանգը ըստ էության ստանում է գործառական(ֆունկցիոնալ) արժեք: Պայմանահետնանքային հարաբերություն դրսնորող կառույցների հնչերանգը բնորոշվում է նրանով, որ առաջինեզրի կամ կախյալ նախադասության ավարտին ձայնատոնը ո՛չ թե իջնում է միտելով մարելու, այլ բարձրանում է` միտելով նախազգուշացնելու հետնանքի մասին, որը արտահայտված է լինում հենց գերադաս նախադասությանմեջ: Հնչերանգը չի փոխվում նան շարադասությունը փոխելիս: Դիցուք, եթե կախյալ եզրը հետադաս է, գերադաս բաղադրիչի արտաբերմանվերջում բարձրացող տոնը ն որոշ դադարը ազդարարումեն պայմանիառկայությանմասին,որը դրսեվորվում է հետադասված կախյալ նախադասությամբ:Գրավոր խոսքում ձայներանգի բնույթը նշվում է համապատասխանկետադրությամբ, որը, ինքնին հասկանալի է, լիապես չի կարող վերարտադրել կենդանի խոսքի ելնէջավորումը: Պայմանահետնանքայինհարաբերություն արտահայտող բաղադրիչների ստորոգյալները մեծավ մասամբ պարզ են լինում: Տես վերի օրինակները: Սակայնքիչ չեն հաճախված նան այն կառույցները, որոնց գերադաս կամ ստորադաս նախադասություններիցմեկնումեկում,նույնիսկ երկուսում միաժամանակ պատահում են անվանաբայականբաղադրյալ ստորոգյալներ: Նման պարագայումբայ-հանգույցներըն մյուս, վերը նշված գործոնները ապահովում են պայմանահետնանքայինհարաբերությանդրսնորումը: Ստորոգյալներըբաղադրյալ կարող են լինել թե՛ նշույթավոր ն թե՛ աննշույթ կապակցություն ունեցող, պայմանահետնանքայինհարաբերություն արտահայտող նախադասություններում:Նման հարաբերություն կարող է առկա լինել անգամ միակազմնախադասությունների մեջ: Հմմտ. Ա. Ստորադասեզրի ստորոգյալը` բաղադրյալ, կապակցությունըշ̀աես` րահարական. Պոե՞տ ես՝ դու այսօր պիտի մաքառես(ԵՉ): Սպարապե՞տ ճա՛րը գտիր (ՍԽ): Բ. Երկու բաղադրիչներիստորոգյալները բաղադրյալ, կապակցությունը շաղկապական.Եթե փորը թափուր է, ն ափն է դատարկ.Ապա գլուխը լեփ-լեցուն է միշտ ոճիր-նախճիրով(ՊՍ): Եթե դեռ ոմանց համար Մոսկվան հիմա մի փարոս է միայն անմար,Վաղն իսկապեսպիտի դառնահանգրվան (ն.տ.):

Գ. Գեռադասբաղադրիչը միակազմ,կապակցությունըշաղկապական. Իսկ ինչո՛ւ քնել, եթե թռչնային նրանցքունն անգամ լեցուն է ահով ու զարհուրանքով (ն.տ.): Դ. Երկու եզրերը միակազմ,կապակցությունը շաղկապական. Եթե կանգ առնել, ապա կանգ առնել գետերի ափին, աղբյուրների մոտ (ն.տ.) ն այլն:

6. ԶԻՋՄԱՆ

(ՀԱԿԱՌԱԿՊԱՅՄԱՆԻ ԿԱՄ ՀԱԿԱՌԱԿ ՀԻՄՈՒՆՔԻ) ՊԱՐԱԳԱ

ԿԱԽՅԱԼ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅԱՄԲ ԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

8 274. Զիջման(հակառակպայմանիկամ հակառակհիմունքի) պարագա կախյալ նախադասությունը վերառվածկերպով նշում է այն իրական կամ ենթադրյալ պայմանը կամ հիմունքը, որին հակառակ կատարվում է

իմաստակառուցվածքային հծտնյալ

Ունի հատկանիշները: : 1. Այս կար -բաղադրիչըարտահայտում է մի գործողություն. եղելություն կամ իրողություն, որը հիմք, պատճառ կամ պայման է հանդիսանում՝ արգելելու գերադասեզրում նշված գործողությունը կամ խանգարելու, խոչընդոտելունրա իրականացմանը: Այդ արգելքը, խանգարիչ հանգամանքը,սակայն, այնքան զորեղ կամ հիմնավոր չեն, որ թույլ չտան իրականացնելու գերադաս եզրում նշված գործողությունը: Գերադաս նախադասություննէլ արտահայտումէ այն գործողությունը կամ եղելությունը, որ կատարվում է հաղթահարելով նշված խոչընդոտը կամ արգելքը: Զիջման նախադասությունը,այսպիսով, ուղղակիորեն առնչվում է պայմանի ն պատճառահիմունքայինհարաբերություններդրսնորող կախյալ բաղադրիչներին:Այն նշում է, այսպես ասած` հաղթահարված,«բանի տեղ չդրված» մի գործողություն, եղելություն, հանգամանք,որոնք որպես իրական կամ ենթադրյալ մի պայման,պատճառ կամ տրամաբանականմի հիմունք պետք է որ կասեցնեինգերադաս եզրի գործողությունը,բայց ի զորու չեն եղել` անելու այդ: Ըստ այդմ` գերադաս եզրում արտահայտվածգործողությունը իրապես ն տրամաբանորեն հակասում է ստորադաս բաղադրիչում առկա գործողությանը կամ եղելությանը: Ստացվումէ, որ այս վերջին` ստորադաս նախադասությանմեջ արտահայտվածգործողությունը, եղելությունը մի տեսակ զիջումով են կատարվում,ինչ-որ զիջում են անում գլխավոր բաղադրիչի գործողությանը, հանդուրժում են այն, իբր հնչ անենք, թող կատարվի- Հմմտ. Թեն ձայները չեն մեռնում բնավ, բայց նրանց կյանքն էլ ակնթարթէ լոկ (ՌԴ): Եթե «ձայները չեն մեռնում բնավ». նրանց կյանքն էլ չի կարող «լոկ ակնթարթ»լինել: Մեկըհակասում է, ներհակ է մյուսին: Ուստի ն հակա355

սությունը, ներհակությունը հաղթահարվում է զիջումով գոյացնելով զիջման պարագա կախյալ նախադասություն: Զիջման հարաբերությունը, ինչպես նշվեց, կարող է վերաբերել իրական պատճառին կամ հիմքին, ենթադրվող պայմանին, տրամաբանական հիմունքին: Այս ն այլ իմաստային երանգները դրսնորվում են կապակցական հատուկ եղանակներովու միջոցներով, որոնց մասին կխոսվի ստորն: Այս կախյալ նախադասություններումառկա զիջման հարաբերությունը կարող է` ա. զուգակցվել խոսողի կամային վերաբերությամբ ն բ. չզուգակցվել: Ա. Կան կառույցներ, որոնցում խոսողը որոշակի կամային վերաբերմունք է արտահայտում ստորադաս եզրում նշված գործողության, եղելության իրականացման վերաբերյալ: Արտահայտում է հաստատակամություն՝ բոլոր հնարավոր ն անհնար միջոցներով հաղթահարելու այն արգելքը կամ խոչընդոտը, որ խանգարում է իրականացնելու գերադաս եզրում նշված գործողությունը: Հմմտ. Որքան էլ որ ապրեմ, այդ վիրավորանքը ես երբեք չեմ մոռանա: Բայց անկարող են այլես ապրել Լռին խավարում, Ինչքան էլ դրանք թվան ապահով (ՊՍ): Բ. Կան կառույցներ, որոնցում կախյալ նախադասությամբ արտահայտվածգործողության,եղելության հանդեպ խոսողիվերաբերմունքըբացակայում է կամ չեզոքացված է: Պարզապես նշվում է մի գործողություն կամ եղելություն, որը որպես արգելակող հանգամանքհաղթահարվել է գերադաս նախադասությանմեջ նշված գործողությամբ:Վմմտ. Արցունք չերնաց նրա՝ ցավից կծկվող դեմքի վրա, թեն ծայնը /նուլ հեկեկանքից դողում էր (ԱԲ): Թեպետ կույր չեմ բնավ. Սակայն շուրջըս նայում ու չեմ տեսնում ոչինչ (ՊՍ): 2. Կապակցությունը գերազանցապեսնշույթավոր է, հազվադեպ` նան՝ աննշույթ: Իբրն նշույթ օգտագործվումեն՝ ա. շաղկապներ,բ. հարաբերականներ: Ա. Շաղկապականկապակցությունըիրացվում է մենադիր թեն, թեկուզ (ն), չնայած (որ) ն զուգադիր՝ թեն...բայց (սակայ, թեպետ (ն)... բայց (սակայտ, թեպետ (ն)... այսուամենայնիվ (այնուամենայնիվ, չնայած (որ) թեկուզ (ե) բայց (սակայ ն նման շաղկապներով: Զուգաբայց(սակայԾ, դիր շաղկապների երկրորդ եզրերը դրվում են գերադաս բաղադրիչներիառավելապեսսկզբում, երբեմն՝ միջում: Բ. Չարաբերականկապակցությունըիրագվում է հնչ, ինչքան, որքան, ուր, որտեղ, երբ, ինչպես (ոնց) հարաբերականդերանուններով,որոնց ծայրին հավելվում է ձչ վերաբերականը:Ստացվում են՝ հնչ էլ, ինչքան էլ, որքան էլ, ուր էլ. որտեղ էլ, ինչպես (ոնց) էլ նշույթներ: Վարաբերականներով կապակցությունը բնութագրվում է հետնյալով: Ստորադասեզրը արտահայտում է այն վերջին հնարավորն անհնար գործողությունը, եղելությունը, իրողությունը, սրանց այլնայլ հատկանիշները, որոնք ներունակությամբկարող են կասեցնել գերադաս եզրի գործողուք...

յունը ն, սակայն, իրապես ի վիճակի չեն անելու այդ: Իրենց դրսնորած բառիմաստների համեմատ` հնչքան (էլ), որքան (լ. ինչպես (Ալ), ոնց (էլ) հարաբերականներըշեշտադրում են զիջական կախյալ նախադասության մեջ արտահայտված գործողությանքանակականն որակականհատկանիշները, ուր (մլ. որտեղ (էլ) հարաբերականները՝ տարածականհատկանիշը,երբ (մ-ը ժամանակային,ճշ (էլը ենթակայականն խնդրայինհարաբերություններ: ՈնցԱլ)-ը հատուկ է ժողովրդախոսակցական լեզվին: Հմմտ. Ուր էլ լինեմ չեմ մոռանա ես ողբաձայն երգերը մեր (ԵՉ): Ինչքան (լ լեն դուքաններում ռանգ-ռանգմրգեր ըլին չարած, Անմահականմրգերի տեղ Շահնշահի բաղն է էլի (ն.տ.): Ինչ ձ/ պատահի,նա ի՛մ ուզածը կանի: Տղան ինչպես էլ լիներ, պետք է ամուսնանարիր ընտրած աղջկա հետ (ՍՍ) ն այլն: 3. Շարադասությունը համեմատաբարկայուն է: Մենադիրշաղկապով կապակցվելու դեպքում կախյալ եզրը սովորաբար նախադասվածէ, բայց կարող է նան հետադասվել:Տե՛ս բ. կետիերկու օրինակները,այլն՝ Թեկուզ ն ձեռքդ գրչից էլ զրկեն, Դու, միննույնն է, պիտի որ երգես (ՊՍ): Վայտնվի՛ր,թեկուզ ես զրկվեմկյանքից(ՎԳ): Զուգադիր շաղկապով կապակցվելու դեպքում ստորադաս եզրը օրինաչափորեննախադասվումէ: Շաղկապիառաջին բաղադրիչը տեղադըրվում է ստորադաս եզրի սկզբում,երկրորդը գերադասի սկզբում: Ստորադաս բաղադրիչի շաղկապը, սակայն, ոճական նկատառումներով,տրամաբանականշեշտի ն այլ հանգամանքներովպայմանավորված, կարող է տեղափոխվել առաջ՝ ընդհուպ մինչն երկրորդ եզրի շաղկապին հասնելը` գոյացնելով՝ ...թեն-» բայց..., թջեպետն -» բայց... կաղապարներովկապակցություններ: Հմմտ. Թեն օգոստոսը նոր էր սկսվել, բայց լեռնային պյդ գյուղում աշունն արդեն ցույց էր տալիս իր բոլոր գույները (ՍԶ): Մենք թեպետ վայելչագրության տետրակիվրա գլխահակենք, բայց Գիտենք |, որ նա դեպի մեզ է գալիս|(ԱԲ): Փափուջյանիառաջարկընրան այնքան էլ դուր չեկավ թեպետ, բայց վարչության պետը շատ խնամքով էր նախապատրաստելիր առաջարկը (Ռ3) ն այլն: Ինչ (էլ), ինչպես (էլ. ուր (Ալ, որտեղ (լ) ն նման հարաբերականներով կապակցվելիս կախյալ եզրը սովորաբար նախադասվածէ: Տես վերի օրինակները: Սակայն ինչ-ինչ նկատառումներովգերադաս բաղադրիչի ինչ-որ բաղադրիչից առաջ, որով վերջինս անդամ կարող է ընկնել ստորադաս կդառնամիջադաս: Տես վերի օրինակներիցմեկը Տղան, ինչպես ձելլիներ..., այլն Արեգակը, հնչ ձլ անես, լուսաբացին կծագի ն մայրամուտին մայր կմտնի: Սակավ կառույցներումկախյալ բաղադրիչըպատահում է նան վերջադաս դիրքով: Այս պարագայումառավել ընդգծվում է գերադաս եզրի չկասեցված գործողությունը կամեղելությունը: Հմմտ. Բայց դարձյալ չենք կարող մերժել նրա բարեկամությունը,ռրքան էլ կեղծ լիներ (Ր): Չեմ դավաճանիիմ Նվարդին, որքան լ դյութես, Օ՛, Շամի-

րա մ(ՎՏ):

Տ 275. Բաղադրիչների իմաստային հարաբերությունը պայմանավոորոշակի գործարում է նան բայ-ստորոգյալներիեղանակաժամանակային ռույթը: Ա.

Շաղկապականկապակցությունը սահմանափակումչի մտցնում եղանակների ու ժամանակներիկիրառության մեջ, թեն միշտ ենթադրվում է եզրի` սահմանականեղանաորոշ համաձայնություն: Ասենք ստորադաս կով արտահայտված ստորոգյալի դիմաց գերադասում ճույն եղանակով կիրառված ստորոգյալ, ներկայի դիմաց` ներկա, անցյալի դիմաց անցյալ, վերջինս՝ իր տարբերժամանակաձներով:Հմմտ. Թեպետ անձամբ չի տեսել նրանց, բայց լսել ու կարդացել է նրամց մասին (Մ): /Թեպետ մեր խառնվածքը անհաստատ չէ այդ աստիճան ու դժվար է ելնումհունից,բայց ամեն ինչ իր պահն ունի (ՊՍ): Ստորադաս եզրում ըղծականի ապառնիի դիմաց գերադաս եզրում՝ պայմանականիկամ հարկադրականիապառնի ն կամ հրամայականեղանակ, որ նույնպես ապառնիէ: Հմմտ. Մի կամ երկու մարդուց ոհմակը չի վախենա,թե(յուզ հրացան ունենան (ՀԹ): Թեկուզ ն արար աշխարհ գա վրան, կերթա դեմուդեմ ու տուր չի տալ իրան (ն.տ.): Թեկուզ ն անցնես գիրկն անէության,վճռի՛ր, մի՛ սոսկա վտանգից մահվան(ՎԳ) ն այլն: Բ.Հարաբերականկապակցությունըորոշակի սահմանափակությունէ կիրառությանմեջ: մտցնում բայ-ստորոգյալների եղանակաժամանակային Ստորադաս եզրը սովորաբար ունենում է ըղձականեղանակով դրված բայառավելապես՝ ապառնի, գերադաս եզրում լինում է պայմանաստորոգյալ, կանի կամ հարկադրականիապառնի: Տես վերի օրինակները, այլն՝ /ւր էլ փախչես,ինքդ քեզնից չես փախչի: Գ Շաղկապականկառույցներում բայ-ստորոգյալների արտահայտած գործողությունները կարող են լինել թե՛ համաժամանակյա,թե՛ տարաժամանակյա:Տե՛ս վերի օրինակները,այլն՝ Տարաժամանակյա.Թեկուզ Ասյանհակառակեց,ամանը վերցրեց |, որ ինքը ջուր լցնի ձեռքին), բայց կինը մերժեց (ԱԲ): Համաժամանակյա.Չնայած հոգնությունից այտերս փոս էին ընկել, այնուամենայնիվդեմքս շողում էր (ԱՎ): հիմնականումլինում է տարաՀարաբերականկապակցություններում ժամանակյահարաբերություն, ըստ որում՝ գերադաս եզրի գործողությունը օրինաչափորեն հաջորդում է ստորադաս բաղադրիչում նշված գործողությանը: Տես վերի օրինակները: Ընդսմին նման հարաբերությունը կարող է քերականորեն արտահայտված էլ չլինել: Ստորադասեզրի բայ-ստորոգյալը կարողէ դրված լինել, դիցուք, մի ապառնիժամանակով, գերադաս եզրինը՝ ներկա, բայց միննույնն է, վերջինս ժամանակայինառումով հաջորդում է ապառնի ժամանակաձնով արտահայտվածբայ-ստորոգյալի նշած գործողությանը: Հմմտ. Ինչքան էլ սուր սիրտըս /սոցեն արյունաքամ վերքերը մեր, էլի ես որբ ու արնավառ Իմ Հայաստանյարն եմսիրում(ԵՉ):

Խոցեն բայը կիրառված է ըղձականի ապառնիով, որ քերականորեն նշում է սահմանականի ներկային (ահրում եմ) հաջորդող գործողություն, բայց միննույնն է, բարդ նախադասության բաղադրիչներիներքին տրամաբանականիմաստըհուշում է, որ նախկատարվելու է ստորադաս եզրի գործողությունը, ապա միայն`գերադաս,այսինքն՝ Ինչքան էլ /խոցեն սիրելու եմ (կսիրեմ, պիտի սիրեմ): Գերադասեզրի բայը պարզապես կիրառված է հարաբերականնշանակությամբ.իմաստն է՝ Ինչքան էլ /խոցեն,սիրելու եմ: -»

ն Տ 276. Հարկ է նշել, որ թեն... բայց (սակայն բայց (սակայն, ).թեկուզ ն... ն նման թեպետ բայց (սակայ զուգադիր շաղկապներով կապակցվող կառույցները իրենց բաղադրիչներիիմաստային հարաբերությամբսերտորեն առնչվում են ներհակականհամադասականնախադասություններիմի տեսակին՝ սահմանափակմանկապակցությանը(տե՛ս Տ 216, 2, Բ): Խնդիրն այն է, որ սահմանափակմանկապակցությունը ես հաճախ ձնավորվում է թայց ն սակայնհամադասականշաղկապներով,որոնք հիշյալ զուգադիր շաղկապներիերկրորդեզրն են: Այս շաղկապները դրսնորում են ընդգծված ճերհալության իմաստ, որը հայտնի չափով մուծվում է զրջական հարաբերությամբ բարդ նախադասություններիմեջ: Դրանով էլ հենց

վերջիններս զիջման հարաբերությանզուգընթաց բովանդակում են նան հակադրությանիմաստ: Այդ է պատճառը,որ զիջման կախյալ նախադասությունների սկզբում դրվող թեն, թեպետն նման մյուս շաղկապներըօտարելիս ստորադասականհարաբերությունը վերածվում է համադասության՝ ներհակականկապակցությանսահմանափակմանենթատեսակի:Հմմտ. Ստորադասականկապակցություն. Թեկուզ թուղթը շատ փոքր էր ու հասարակ, բայց ամենամեծ ռումբն էլ այդպիսիաղմուկ չէր հանի Մրոցում

(ԱԲ):

երանգով. ԹուղՀամադասականկապակցություն՝սահմանափակման փոքր էր ու հասարակ,բայց ամենամեծ ռումբն էլ այդպիսի աղմուկ չէր հանի Մրոցում: Սակայն քանի որ թեն, թեպետ ն նման շաղկապներիիմաստայինկառուցվածքում բավականաչափզորեղ է զիջականության ստորադասական հարաբերությաննշանակությունը,թայց ն սակայն համադասական շաղկապներըի վիճակի չեն չեզոքացնելու դրանք: Համադասական այդ շաղկապները, չխախտելով ստորադասական հարաբերությունը,միաժամանակընդգծում են ներհակականիմաստը բաղադրիչների միջն: Դա երնում է նրանից,որ եթե օտարենք զուգադիր հիշյալ շաղկապների երկրորդ եզրը բայց (սակայը) համադասականշաղկապը, զիջականության իմաստը կպահպանվիանխախտ,կնվազի կամ կչեզոքաՀմմտ. նա ներհակականհարաբերությունը: Թեկուզ թուղթը շատ փոքր էր ու հասարակ,ամենամեծ ռումբն էլ այդպիսի աղմուկ չէր հանի Մրոցում: Այլն՝ Թեպետն երկար ժամանակ պառկած էի,քուն չէր գալիս աչքերիս(ՀՓ): շաղկապներինգերադաս եզրում կաԲայց, սակայն համադասական րող են զուգորդվել զիջականությաներանգը սահմանափակող՝այսուամեթը շատ

նայնիվ, այդուամենայնիվ,այնուամենայնիվ շաղկապները: Բայց շաղկապին կարող են հաջորդել նան ն այնպեսբառերը,որոնք ընդգծում են զիջական երանգը: Հմմտ. Չնայած այդ հուզմունքները ծանր,շատ ծանր են լինում, բայց այնուամենայնիվմի անբացատրելիթեթնություն են տալիս (ՆԴ): Թեկուզ Սալբին գլխաշորը երեսին էր քաշել, բայց ն այնպես նրա կարմրելը Արզումանը նկատեց(ԱԲ): Եվ չնայած արնն այդքան մոտ է թվում, բայց ն այնպեսբոլոր տարիննրա (լեռան ԱՊ.) վրա ձյուն կա ու կա (ՊՍ): Այսուամենայնիվ, այդուամենայնիվ այնուամենայնիվ շաղկապների առկայության դեպքում բայց, սակայն շաղկապները կարող են օտարվել: -

Վմմտ.

Չնայած ոտքս ցավում է, այնուամենայնիվ քայլումեմ, նույնիսկ կարողանում եմ վազել: Զիջման կախյալ նախադասություններըկարող են կապակցվել նան որ, թե, թե որ, եթե շաղկապներով,որոնք, սակայն, ինքնին վերցրած, զիջականության բովանդակություն չեն դրսնորում: Զիջականության իմաստը կախյալ նախադասությանմեջ մուծվում է /չ վերաբերականով, որ հաջորդում է ստորադաս եզրի տրամաբանականշեշտի տակ գտնվող անդամին: Վմմտ.

Որ ծեծեն էլ, տնից դուրս չի գա: |էծ է, էլի.) ոռ ծղանովէլ խփես, բան չի պատահի|ՍԽ):(Պատճառըհայտնիչէ մեզ.) ծթե հայտնիէլ լինի, հորինված

անարդար (ն.տ.): Այս կարգի կախյալ նախադասություններըզիջական իմաստը դրսնորում են հակառակպայմանի երանգով: Գերադաս եզրում նշված գործողությունը կատարվում է կամ չի կատարվում` հակառակ ենթադրվող պայմանի: Այս կառույցները ավելի հատուկ են կենդանիխոսակցականլեզվին: Զիջման կախյալ նախադասությունը, թեն հազվադեպ, ժողովրդախոսակցական կենդանի լեզվում կարող է կապակցվել նան առանց նշույթի՝ շարահարությամբ:Պատահում են հետնյալ կապակցությունները: էչ վերաբերականիբառիմաստով պայմանավորված`հաճախ Ռո, թե, Եթե շաղկապները (տես նախորդ կետը) կարող են օտարվել` գոյացնելով կախյալ շարահարություն՝ զիջական հարաբերությամբ:Հմմտ. Վատ կ ըլի լավի տեղ անց կկենա (ԱՍ): (Լեզու իմանար էլ նա պիտի լռեր (ԱԲ): (Մենք հինավուրց այս աշխարհը այնպես մտանք, որ) (որչենք էլ միշտ կմնանքպատմությանմեջ (ՊԱ): Այս կառույցներում կախյալ եզրը սովորաբարնախադասէ: է

ու

ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԴՐՍԵՎՈՐՈՂ ՊԱՐԱԳԱՅԱԿԱՆ

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅԱՄԲ ԲԱՐԴ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Բ. ՀԱՏԿԱՆՇԱՅԻՆ

ԿԱԽՅԱԼ

Տ 277. Այս կախյալ նախադասություններըվերառված կերպով արտահայտում են գերադաս եզրի բայ-լրացյալի նշած գործողության,եղելության այլնայլ հատկանիշներորակականն քանակականհարաբերություններով:

Ըստ

այսմ ստացվումեն

ծեր ն 2. չափի դասություններովկապակցություններ: 1.

պարագա

1. ՁԵՎԻ ՊԱՐԱԳԱ ԿԱԽՅԱԼ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅԱՄԲ

կախյալ նախա-

ԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

Տ 278. Ձնի պարագա կախյալնախադասությունըվերառված կերպով նշում է, թե ինչպես, ի նչ եղանակովու ձնով է կատարվում գերադասեզրի բայ-լրացյալի արտահայտաժծ գործողությունըկամ եղելությունը: Ունի ինաստակառուցվածքայինհետնյալ առանձնահատկությունները: Ձնը ըստ էության որակականհատկանիշ է կամ հատկանշի հատկանիշ: Որակական հատկանիշ արտահայտող կախյալ նախադասությունը կարող է լթացնել գերադաս եզրի թե՛ դիմավորբային, թե՛ անդեմ, հատկապես անորոշ դերբային: Հմմտ. Ինձ (մոտենաս այնպես, որ ոչ ոք չնկատի: Պետք է՛ինձ մուտենալայնպես, ոթ ոչ ոք չնկատի: Նշելի է, որ դիմավոր բայը արդեն իսկ ունի եղանակիքերականական կարգ, որով դրսնորվում է խոսողի վերաբերմունքըգործողության, եղելության հանդեպ,այսինքն՝ այն, թե գործողությունը,եղելությունը, ըստ խոսողի, ենթադրաբա՞ր, ինչպե՛ս են կատարվում`ստուգապե՞ս, անհրաժեշտաբա՞ր, հրամայաբա՞րն այլն: Այլ կերպ ասած՝ դիմավոր բայը կամ բայ-ստորոգյալը արդեն իսկ ինքնին նշում է գործողության,եղելության ինչպե՛ս կատարվելը: Ձնաբանական այս կարգը, սակայն, բնավ չի խանգարում, որ դիմավոր բայը լրացվի այլ մի բառով, բառակապակցությամբկամ նախադասությամբ, որոնք ցույց կտան գործողության կամ եղելության կատարման ձնը, եղանակը: Այսպիսով՝ ձնի պարագա կախյալ նախադասությամբլրացուցիչ կերպով, առավել հանգամանորեն, այլ մի գործողության կամ եղելության համեմատությամբ բացահայտվումէ գերադաս բաղադրիչի դիմավորկամ անդեմ բայի նշած գործողությանկամ եղելության ինչպե՛ս կատարվելը: 1. Կապակցությունը առավելապեսճշույթավոր է. աննշույթ կապակցություն հազվադեպէ պատահում: Իբրն նշույթներ կիրառվում են՝ հնչպես, որպես, ոնց հարաբերականները,որ շաղկապը, ասես (թե), կարժես (թե), հբր (թե), իբրն (թե), որպես (թե) շաղկապականբառերը: Որպես հարաբերականըհատուկ է հյուսիսափայլյան շրջանի հայերենին: Այժմ այն հնացած է ն կիրառվումէ իբրն կապ: Հմմտ. Որպես մերբարի դրացիքըկամենան,այնպես կանեմ (Ր): Ոնց հարաբերականըառավելապեսգործածվում է ժողովրդախոսակերցական լեզվում, որտեղից ն թափանցումէ գրական-գեղարվեստական կերի մեջ: Հմմտ. Եվ ոնց սկսվեց,այնպես էլ գնաց (ՊՍ): կարող է հավելվել ռր թարԻնչպես, ոնց, որպես հարաբերականներին

մատարը` գոյացնելով` հնչպես որ, ոնց որ, որպես որ հարադրական կազմությունները: 2. Գերադաս եզրում հաճախ կիրառվում է այնպես հարաբերյալը, որի իմաստը որոշակիացվում է կախյալ նախադասությամբ: Տ 279. Ձնի պարագա կախյալ նախադասությունները գերադաս բաղադրիչի բայ-լրացյալի նշած գործողության որակական հատկանիշը կարող են արտահայտել իմաստային այլնայլ երանգավորումներով:Հիմք ունենալով այդ երանգավորումներիընդհանրություններնու տարբերությունները` կախյալ նախադասություններըկարելի է ստորաբաժանել երեք ենթախմբերի` ա. Քաղդատության կամ համեմատության, բ. նպատակի, Գ. հետնանքի՛ Ա. Բաղդատությանհարաբերությամբ կախյալ նախադասությունները երադաս եզրի բայ-լրացյալի նշած գործողության կատարման ձնը ցուցադրում են համեմատության հիմքի վրա: Գերադաս եզրում արտահայտված գործողությունը, եղելությունը համեմատությանմեջ են դրվում ստորադաս եզրում նշված գործողության, եղելության հետ: Ամբողջ բարդությունը, ըստ էության, արտահայտում է երկու գործողությունների, եղելությունների համեմատություն, որտեղ համեմատելին ներկայացված է ստորադաս եզրով, համեմատվողը`գերադաս: Համեմատությունը իր հերթին կարող է ունենալ երկու դրսնորում՝նայած այն բանին, թե կախյալ բաղադրիչում համեմատելի ինչպիսի՛ գործողություն կամ եղեած: Դրան համապատասխան ստացվում են` 1. հալություն է ներկայ հարաբերություններ: մարժեքությանն 1 1. Չամարժեքության հարաբերությունըդրսնորվում է նրանով, որ գերադաս եզրում նշված գործողությունը, եղելությունը որակապես, էությամբ համարժեք են ստորադաս բաղադրիչում արտահայտվածգործողությանը, եղելությանը: Համարժեքությունը կարող է ունենալ այլնայլ դրսնորումներ: Իբրն գերադաս ն ստորադաս եզրերի ստորոգյալներ կարող է կիրառվել միննույն բայը միննույն եղանակի նույն կամ հարաբերակիցմի ժամանակաձնով,իսկ համեմատությանհիմքում կարող են դրվել բայ-ստորոգյալների ենթակաները,այլնայլ խնդրային լրացումներ, պարագայականզանազան հարաբերություններարտահայտողլրացումներ: Հմմտ. Գգվեցիր դու ինձ գգվանքով քնքուշ, ինչպես լուսնահար աղջիկն ժ գգվում: |Քնարդեղավ անզոր ու անուժ) Եվ քել/վեց, ինչպես ուռին է բեկվում (ԵՉ): Նկատելի է, որ համարժեքության հիմքում ընկած բայ-ստորոգյալները նույնական են, միայն թե մեկ ենթակայի գործողության ձնը դրսնորվում է մեկ այլ ենթակայի համանման գործողության հետ համեմատվելով:Այլ օրի-

եժարժաոյան

նակ.

(.) Ոչ մի ժանիք ինձ չհ բաժանի իմ անդուլ դարից, Ինչպես ո՛չ մի ուժ ինձ չհ բաժանի Իմ շռնդալից պայծառքնարից (ն.տ.): Այստեղնս համեմատությանհիմքում ընկածբայ-ստորոգյալներընույնական են: Տարբեր ենթականերինայստեղ գումարվել են շարահյուսական 362.

միննույն գործառույթը, սակայնբառականտարբեր արտահայտությունն ունեցող խնդիրներ. /չ մհ Ժանիքչի բաժանի դարից -» Ռշ մի ուժ չի բաժանի յքնարից: Հմմտ. նան՝ Հարյուր տարի հետո էլ մարդիկ իրենց սխրալի գործերը պիտի գրեն ավազի վրա՝ հետնորդներինպատմելու համար, ինչպես հարյուր տարիներ առաջ գրել են |, Եվ հողմը լիզել է նրանց): (..) Միննույն ձյունը պիտի գա, ինչպես գալիս Էէայսօր, ինչպես եկել է հարյուր տարի մեզնից առաջ: Այս միննույն լուսնի շողերի տակ զույգերը փսփսում են, ինչպես փսփսացել են հարյուր տարիներ առաջ (ԱԻ): (Մայրեր, մանուկներ մերկացան իրենց արքուրձ, ինչպես հագնումեն զրահ (ՊՍ): դուզարդերից.|Չագան Վամարժեքության հարաբերությունը կարող է դրսնորվել նան այն դեպքում, երբ բաղադրիչներիստորոգյալներըարտահայտվածեն տարբեր բայերով, բայց ունեն իմաստային աղերս կամ պարզապես հոմանիշներ են: Վմմտ.

Ուզում եմ քեզ այնպես երգել (..), Այնպես, ինչպես չհ գովերգել դեռ ո՛չ մի մայր իր զավակին (ՍԿ): 2. Անհամարժեքությանհարաբերությունըարտահայտվում է նրանով, ր ստորադաս եզրում ներկայացված համեմատելի գործողությունը, եղելությունը ինչ-որ բանով նման են գերադաս եզրում ասվածին, ինչ-դր ձնով կամ հատկանշով հիշեցնում են այն, բայց չեն նույնանում նրա քշում Ինչպես երկու հոտ խառնվում են իրար |, երբ մակաղելու այնպես էլ վերնի գյուղից եկած բազմությունն ու Կարմրաքարի փողոցներում սպասողները իրար անցան (ԱԲ): Եվ հնչպես օրը օրացույցից անհնարինէ նետել մի կողմ, Այդպես անունը քո աղմկող հար մնալու է օրերին կից (ԵՉ): Համեմատությունը կարող է ձեավորվել որպես հեղինակի պատկերավոր մտածողության արդյունք: Վամեմատելի գործողությունը հաճախ կարող է լինել խիստ չափազանցված,անիրական կամ անիրականանալի, մտացածին,մինչեիսկ ֆանտաստիկ: ---ր Նման անհամարժեքությունը մեղմելու, գործողությունների, իրողությունների համեմատելիությունը հավանական դարձնելու, թվացյալ նմանախադասության նությանը իրական երանգ տալու համար ստորադաս սկզբում գործառվում են` (/արծես(թե), ասես (թե), իբր (թե), իբրն (թե), որպես (թե շաղկապականբառերը:Հմմտ. Մոխրագույնամպերը ծխի նման բարդ-բարդ վեր էին ելնում, (արծես (ԱԲ): Երազի մեջ երեխան ժպտում էր, վիթխարիկրահողի բերան էին բացել որպեսթեինքը արնի մոտ է արդեն (ԱԻ):|Նստեց,անուշ երգեր ասավ, ..) էնպես ասավ՝ ասես ուներ երկնքի ալմասըձեռին (ԵՉ): Թե՛ համարժեքության,թե՛ անհամարժեքությանբաղդատական հարաբերություն արտահայտող կախյալ նախադասությունները առավելապես կապակցվում են` այնպես -» ինչպես կաղապարովկամ առանց հարաբերորին կարող է հարադրվել ոռ թարմատարը: յալի, միայն հարաբերականով, ոլորտում կարող է կիրառվել նան ոճց (որ) հարաժողովրդախոսակցական բերականը:

Ը

հետ ինետ

Անհամարժեքության հարաբերություն դրսնորող կախյալ բաղադրիչները կապակցվում են նան՝ եյնապյես -չ ոնց (որ), այնպես -չ ասես (ջե), այնկարծես (թե). այնպես իբր (թե), այնպես իբրն (թե), այնպես պես ռրպես (թե) կաղապարներով,հաճախ՝ առանց առաջին եզրի հարաբերյալի: Իմաստային այս երանգներն ունեցող ն հիշյալ եղանակներով կապակցվող կախյալ նախադասություններիշարադասությունը ազատ է, թեն տիրապետումէ հետադաս դիրքը: Տե՛ս վերի օրինակները: Բ. Կախյալ բաղադրիչը ունակ է դրսնեորելունան ճաատակիհարաբերություն Այս դեպքում, նշելով գերադաս եզրի գործողության, եղելության կատարմանեղանակը, ստորադաս նախադասությունըմիաժամանակցուցադրում է, թե ինչո՛ւ, ի՛նչ նպատակով հատկապեսա՛յդ ն ո՛չ թե մեկ ուրիշ ձնով է կատարվում հիշյալ գործողությունը: Այլ կերպ ասած՝ գերադաս եզրում նշված գործողությունը, եղելությունը այսինչ ձեով են կատարվում մասնավորապես այսի՛նչ նպատակինհասնելու համար: Հմմտ. Բա մի կտոր շաքարի համար էնպես կտան, ոռ ատամըպռոշումըթաղվի՝ (ԱԶ): Լիներ, այնպե՛ս լիներ, ոռ ռռռտար ամպրոպմի խենթ, Տեղատարափ լիներ ձորում,շանթի շառաչ ու լույսի տենդ (ՌԴ): Վերջին օրինակում կախյալ բաղադրիչները ունեն որոշ ենթակայական երանգ, որը, սակայն, տեղի է տալիս` զիջելով ա/նպես հարաբերյալի մեջ բավականաչափուժեղ արտահայտվածձնի պարագայի իմաստին: Ձնանպատակային հարաբերություն բովանդակող այս կախյալ նախադասությունները ունեն կառուցվածքային կուռ, կարելի է ասել` անփոփոխ կաղապար: Կապակցությունն իրացվում է միայն ռռ շաղկապով: Գերադաս եզրում օրինաչափորենկիրառվում է այնպես հարաբերյալը, որով ստացվում է այնպես որ կապակցականկաղապարը:Ստորադաս եզրը ունի կայուն հետադաս դիրք ն միայն ըղձական եղանակով ձեավորված -»

-"

-»

-

-չ

բայ-ստորոգյալ: Գ. Ձնի պարագա

կախյալ նախադասությունըկարող է ունենալ նան հետնանքիերանգ: Իմաստայինտեսակետիցայս կառույցները բնորոշվում են նրանով, որ կախյալ եզրը գերադաս բաղադրիչում նշված գործողության, եղելության կատարման ձնը ցույց տալու հետ միասին ընկալվում է նան որպես ադ նույն գործողության կամ եղելության ազդեցության հետնանք: Սրանով համատեղվում են ձնը ն հետնանքը,ավելի ստույգ` գերադաս եզրում նշված գործողության ազդեցության հետնանքը դիտվում է որպես ձն: Կապակցականկաղապարը նույնական է, ինչ որ նպատակայիներանգով օժտված կախյալ նախադասություններինըա̀յնպես որ Շարադասությունը նույնպես կայուն Է. ստորադաս բաղադրիչը օրինաչափորեն հետադասված է: Կառուցվածքայինմիակ տարբերությունը թերնեսայն է, որ գերադաս ն ստորադաս նախադասություններիբայ-ստորոգյալներըսովորաբար համաձայնում են եղանակաժամանակային քերականական կարգերով: Համաձայնությունըմեծավ մասամբ լիակատար է, երբեմն` նան մաս-»

նակի հարաբերական, ասենք անցյալ կատարյալի դիմաց` անկատար անցյալ ն այլն: Կախյալ նախադասությանբայ-ստորոգյալը ըղձական եղանակով չի արտահայտվում, այլապես կստացվի նպատակի հարաբերութ-

յուն:

Վմմտ.

Եվ նույնիսկ նրա օդը շնչելիք ապականեցինշուրջբոլոր այնպես, որ նա շնչելիս, օդի փոխանակ, Մանրած ապակու փշրանք (ռոկարծես բռնի կուչ տալիս (ՊՍ): Ահռելի հողմի ուժից քշված ալիքներն այնպես (իճ շտապում դեպի մեզ, որ իրար շալակ հն բարձրանում (ՎԱ): Եվ մահը այնպես ահեղ ն կործանիչ հայացք ձգեց աչքերի անհույս ու զարհուրելի անդունդներից, որ մազ մնաց| Անանդանհալվեր) (ԱԻ): Ինչպես ցույց է տալիս վերջին օրինակը, կախյալ նախադասությունը կարող է լրացնել գերադաս եզրի ածականով արտահայտվածմի անդամի՝ նշելով հատկանշի հատկանիշ, այսինքն` մի հատկանշի արտահայտման ձնը: Դիմավոր բայերի համաձայնությունըպահպանվում է նան այն դեպքում, երբ ստորոգյալներիցմեկը պարզ է, մյուսը` բաղադրյալ: Նման պարագայում հանգույցն է համաձայնումբայ-ստորոգյալի հետ: Հմմտ. Ամեն ինչ այնպես անդորր է ու կույս, որ չեմ հավատում երակարմիր զին (ԵՉ):

Տ 280. Ձնի պարագա կախյալ նախադասությունըհազվադեպ կարող է կապակցվել նան առանց բառականմիջոցների՝շարահարությամբ:Կախյալ շարահարությամբ այս կառույցները ունենում են հետնյալ հատկանիշները: 1. Գերադաս եզրում առկա այնպես հարաբերյալը լրացնում է ո՛չ թե անմիջապես բայ-ստորոգյալին, այլ նրա՝ պարզ ձնի պարագային: Կախյալ եզրն էլ, որ ունի ընդհանրականիմաստ ն արտահայտում է հետնանքային հարաբերություն, կապակցվումէ շարահարությամբ:Հմմտ. Այնպեսարագ է խոսում`մարդբան չի հասկանում: 2. Գերադաս եզրում առկա է այնպես հարաբերյալը. ստորադաս բաղադրիչը ներկայացված է միայն թվալ բայով, եղանակաժամանակայինկիրառությամբ համաձայնեցված է գերադաս եզրի բայ-ստորոգյալին: /Թվալ բայի խոնարհված ձներով արտահայտվածստորոգյալը իր հերթին ունի ենթակայական կախյալ մի նախադասություն,որ կարող է կապակցվածլինել թե՛ շաղկապով, թե՛ շարահարությամբ:Իսկ ինքը թվալ (թվում է, թվում էր) բայը նախորդ եզրի հետ կապակցվումէ շարահարությամբ:Կախյալ եզրը հետադաս է: Հմմտ. Այնպես է երգում, թվում է թե ձայնը խզված է: Այնպեսարագ էր վաէր վիճում, կռվում նրանց զում՝ Թվում էր ուր որ է շնչակտուր կլինի: Այնպես հետ, թվում էր, թե կանգնած էին իր առջն ն անձնատուր չէին լինում (ՀՔ): Կախյալ նախադասությանմեջ հաճախ կարող են զեղչվել որոշ անդամներ, որոնք նույնական են գերադաս բաղադրիչի համապատասխան անդամների հետ: Դրանք ընդհանուրանդամներ են: Նման ընդհանուր անդամներ, դրանց հետ կապված ն լրացումներ կարող են զեղչվել հատկա365

պես բաղդատականհարաբերություն արտահայտող ստորադաս նախադասություններում: Կախյալ բաղադրիչի ստորոգյալը նս կարող է զեղչվել, եթե ենթականերըերկու եզրերում տարբեր են: Հմմտ. Ինչպես արծիվ սավառնում ես երկնքում (ժող.երգ): Այսինքն` Ինչպես արծիվնԷսավառնումերկնքում, սավառնում ես երկնքում: Այլն՝ |Ինչպեսմի հեղեղ վեր կենար հանկարծ, Երկնքի մթնած ամպերից իջներ.) Ինչպես փոթորիկ սաստիկ սրընթաց,Գյուղից սլացան մի խումբ կտրիճներ Լ3Թ): Այսինքն՝ Ինչպես փոթորիկն է սաստիկ սրընթաց սլանում...

2. ՉԱՓԻ

ՊԱՐԱԳԱ

ԿԱԽՅԱԼ

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅԱՄԲ

ԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

Չափի պարագա կախյալ նախադասությունըվերառված կերպով նշում է թե ինչ չափով, որքան են կատարվումգերադաս եզրի լրացյալի արտահայտած գործողությունը,եղելությունը կամ որքան է լրազյալի հատկանիշը: Ունի իմաստակառուցվածքայինհետնյալ բնութագրերը: Այս կախյալ նախադասություններըհարաբերակից են ձեի պարագա նախադասություններին,որքանով որ երկուսն էլ արտահայտումեն գերադաս եզրի լրացյալի նշած գործողության, եղելության, որնէ հատկանշի հատկանիշ: Տարբերվում են նրանով, որ առաջինըդրսնորում է ոռակական, իսկ երկրորդը` քանակականհատկանի» չափը, քանակությունը, աստիճանըն այլն: Չափի պարագա կախյալ բաղադրիչով բարդ նախադասությունների կապակցությունը նշույթավոր է: Կախյալ եզրը կապակցվում է հնչքան, ինչչափ, որքան, որչափ, քանի (դեռ), ինչ հարաբերականներովն որ, մինչն (որ), քանշաղկապներով: Գերադաս եզրում կիրառվում են այնքան, այնչափ, նույնքան, նույնչափ հարաբերյալները: Ինչպես ձնի պարագա կախյալ նախադասությունները,չափի պարագան նս բնորոշվում է իմաստային բազմազանությամբ:Նրա բովանդակային տարատեսակությունը իր հիմնական դրսնորումներով ուղղակիորեն առնչվում է ձեի պարագա ստորադաս նախադասությունների արտահայտած իմաստներին,միայն թե գործողության ձնի փոխարեն ներկայացվում են չափը, աստիճանը:Հմմտ. Այնպես պիտ ծեծենք, որ հիշի հոր հարսանիքն Այնքան պիտ ծեծենք, որ հիշի հոր հարսանիք: Այնպեսհետաքրքիրէր պատմում իր անցյալի մասին, որ բոլորը հափշտակվածլսում էին Ա Այնքանհետաքրքիրէր պատմում հր անցյալի մասին, որ բոլորը հափշտակվածլսում էին: Առաջին կախյալ եզրերը նշում են գործողության կամ նրա հատկանշիորակական հատկուքթյունը, երկրորդները՝քանակական: Ինչպես երնում է բերված օրինակներից,չափի (նան ձնի) պարագա կախյալ նախադասությունըկարող է լրացնել գերադաս եզրի թե՛ բայական Տ 281.

անդամին, լինի դիմավոր թե անդեմ, թե՛ հատկանշանիշ այլ մի բառի, հատկապես ածականի (Այնքան պիտ ժծեծենք, որ..., Այնքան պետք է ժեժել, որ...ն Այնքան հետաքրքիր է պատմում,որ ..): Իր այս հատկության շնորհիվ կախյալ բաղադրիչը կարող է լրացնել գերադաս եզրի հատկանշանիշշատ անդամների ձնի պարագային (տե՛ս վերի օրինակներից երկրորդը),ստորոգելիական վերադրին,որոշչին, հենց չափի պարագայինն այլն: Հմմտ. Այնքան շատ ես խոսում, ոռ ձանձրացնումես (լրացնում է շատ չափի պարագային).Այդ երաժշտությունըայնքան դյութիչ է, որ մարդ ուզում է անվերջ լսել (լրացնում է դ/ութիչ ստորոգելիականվերադրին), Այնքան դյութիչ երաժշտություն է, որ մարդ ուզում է անվերջ լսել (լրացնում է դ/ութիչ որոշչին) ն այլն:

Տ 282. Զափի պարագա կախյալ նախադասություններըգերադաս եզրի լրացյալի քանակական հատկանիշըկարող են արտահայտել իմաստային այլնայլ երանգավորումներով:Հիմք ունենալով իմաստային այդ երանու գավորումների ընդհանրություններն տարբերությունները՝ կախյալ բաէ ղադրիչներըկարելի ստորաբաժանել չորս ենթախմբերի՝ ա. Քաղդատության, բ. նպատակային, գ. հետնանքային, դ. ժամանակային: Ա. Բաղդատության հարաբերությունըբնութագրվում է նրանով, որ կախյալ նախադասությունըգերադաս եզրի` բայով կամ հատկանշային իմաստ բովանդակող այլ մի խոսքի մասով արտահայտվածհատկանշի քանակական հատկանիշը ցուցադրում է համեմատությանսկզբունքով: Ինչպես բաղդատության հարաբերությամբ ձնի պարագա կախյալ բաղադրիչ ունեցող կառույցներում այստեղ նս ամբողջ բարդությունը էությամբ ներկայացնում է երկու գործողությունների,եղելությունների, երնույթների համեմատություն, որտեղ համեմատելին արտահայտված է ստորադաս եզրով, համեմատվողը՝ գերադաս: Համեմատությանհիմքը քանակական հատկանիշն է: Ելնելով բաղդատության բնույթից գոյանում են իմաստային երկու կարգի խմբեր՝ 1. եհավասարության բաղդատականն 2. անհավասարության բաղդատականհարաբերություններ: 1. Հավասարությանբաղդատականհարաբերությունը հատկանշվում է նրանով, որ գերադաս եզրում նշված գործողությունը, եղելությունը, սրանց որնէ հատկանիշ իր քանակական կազմով ճիշտ ն ճիշտ համեմատական է ստորադաս բաղադրիչում արտահայտված գործողության, եղելության, սրանց որնէ հատկանշիչափին կամ աստիճանին: Այսինքն`քանակական հատկանիշըերկու եզրերում նույնական է, մեկինը մյուսի համեմատությամբ առավել չէ կամ նվազ: Հմմտ. Ինչքան կուզե, տանե քամին |, Ծովեմեն ավազ չի պակսիլ) (ՍՆ): Ինչքան տարիքս առաջ է գնում, Ինչքան անցնում են օրերս անփույթ, Այնքան հոգուս մեջ ամեն ճեղք լցնում, Դու ես թանձրանում,իմ հա՛յ ժողովուրդ (ՍԿ): Այս կարգի կառույցներում գերադաս ն ստորադաս եզրերի բայ-ստոքերարոգյալները սովորաբար համաձայնում են եղանակաժամանակային

կանական կարգերով: Համաձայնությունը կարող է լինել /հայատար, ինչպես երկրորդ ն երրորդ օրինակներում,որտեղ թե՛ գերադաս, թե՛ ստորադաս բաղադրիչներիբայ-ստորոգյալներըարտահայտվածեն սահմանականի նույն ժամանակաձնով:Կարող է լինել նան մասնակի համաձայնություն, ասենք` բայ-եղանակները տարբեր լինեն, համաձայնությունը կլինի միայն ժամանակի տնողության մեջ: Այդպիսի մասնակի համաձայնությունկա ադրված է պայռաջին օրինակում, որտեղ ստորադաս եզրի բայ-ստորոգյալը մանականի ապառնի ժամանակաձնով,գերադասեզրինը ըղձականի ապառնի(Ինչքան(/ուզե-» տանե..): Այս Երկու եզրերի ստորոգյալներն էլ կարող են լինել բաղադրյալ: դեպքում հանգույցներն են համաձայնում եղանակով ու ժամանակով: Հմմտ.

ԼԻնչ մեզ է վիճակվել.) ռռքան ծանր է, դժվար,նույնքան թանկ է, անգին (ՊՍ): Ստամբուլը որքան քո քաղաքն է նույնքան իմն է նան) |. Դեռ հին Բյուզանդիոնից այնտեղ փայլն է մնում մեր հանճարիյ (ն.տ.): Ստորոգյալներըբաղադրյալ լինելու դեպքում կախյալ կամ գերադաս եզրում հաճախ զեղչվում է հանգույցը: Հմմտ. Իսկ Խորենացու հետ այնքան ծանոթ էր, որչափ մի հմուտ քարոզիչ (Ը): Ինչքան գետնի երեսին է, նույնքան գետնի տակ (Ժող.): (Հպարտ եմ ես,

որ|քեզ համար թանկ է եղել թանաքնայնքան, ռռքան կարմիրքո արյունը (ՊՍ): 2. Անհավասարությանբաղդատականհարաբերությունըբնութագըրվում է գերադաս ն ստորադաս եզրերում նշված գործողության, եղելության, դրանց մի հատկանշի քանակական տարբերությամբ, միմյանց համեմատությամբ առավել կամ պակաս լինելով: Խախտվածէ երկու բաղադրիչներում դրսնորված գործողություների, դրանց հատկանիշներիքանակական համաչափությունը:Ընդսմին՝ առավելական կամ նվազականհարաբերությունը կարող է դրսնորվել թե՛ գերադաս եզրում, թե՛ ստորադաս: էականը անհամապատասխանությանառկայությունն է, որն արտահայտվում է կապակցական հատուկ միջոցներով, բաղադրիչների ներքին տրամաբանական աղերսով, հաճախ գերադաս կամ ստորադաս եզրում ավելի, շատ, քիչ, նվազ, պակաս,սակավն նման մակբայներկիրառելով:Հմմտ. Վերն նետած քարը ինչքան ավելի վար է ընկնում, այնքան սաստկանում է նրա թափը, ամենից ներքն գտնվողին ավելի ուժգին է հարվածում, քան ավելի վերն գտնվողին (ԱԻ): Քանի Մարուքն ու Սարուկըշատ էին վիճում, այնքան նրանցից յուրաքանչյուրը ավելի ու ավելի էր համառում (ԱՇ): Ես ոգով հիմա պինդ եմ ավելի, Ավելի տոկուն, քան էի առաջ (ԵՉ): Երկու եզրերում նշված գործողությունների,եղելությունների քանակական անհավասարությանհարաբերությունը կարող է ձեավորվել գերադաս եզրում կիրառված այնքան(այնչափ) հարաբերյալիցառաջ դրվող Ոչ Ժըխտական մասնիկիօգնությամբ: Հմմտ. Մինչդեռ նորը, խնդրեմ, իբրն արվեստագետ ն իսկական, ն մեծ խոսում է Դ այնքան, ռռքան ցույց է տալիս (ՊՍ): Այսինքն՝Նորը քիչ է/սոսում, ավելի շատ ցույց է տալիս:

Բաղդատության հարաբերություն արտահայտող կախյալ նախադասությունները կապակցվում են հնչքան, որքան, որչափ, ինչչափ (հազվան քան շաղկապով:Գերադասեզրում կադեպ), քանի հարաբերականներով րող է կիրառվել այնքան, այնչափ, նույնքան, նույնչափ հարաբերյալներից մեկնումեկը: Կախյալ բաղադրիչը ունենում է երկու դիրք` ճա/խադասն հետադամ Տե՛ս վերի օրինակները: Միջադասությունսովորաբարչի լինում, թեն ոճական ն այլ ինչ-ինչ նկատառումներով կախյալ եզրը կարող է միջադասվել: Հմմտ.

Երեխան, ռռքան մայրն արագացնումէր քայլերը, այնքան ավելի ամուր էր կառչում նրա փեշերից (ԱՎ): Բ. Չափի պարագա կախյալնախադասությունըկարող է դրսնորել նան նպատակայինհարաբերություն:Արտահայտելովգերադաս եզրում նշված գործողության, եղելության կատարմանքանակականհատկությունը՝ ստորադաս բաղադրիչը միննույն ժամանակցույց է տալիս, թե ինչո՛ւ, ի՛նչ նպատակով հատկապես ա՛յդ ն ո՛չ թե մեկ ուրիշ չափով է կատարվում հիշյալ գործողությունը կամ եղելությունը: Հմմտ. Գոնե համարձակ լիներ այնքան, ռռ անահ նայեր շուրջը, նայեր վերն (ՎԽ): Քանականպատակայինհարաբերությամբբնորոշվող կախյալ բաղադրիչով բարդ նախադասությունները ունեն կառուցվածքային բավականաչափ կուռ ու անփոփոխ կաղապար:Կապակցություննիրացվում է միայն ոռ շաղկապով. գերադաս եզրում կանոնիկկերպով կիրառվում է այնքան, այնչափ, նույնքան, նույնչափ հարաբերյալներիցմեկնումեկը: -» որ, (այնչափ Ստացվում է այնքան -» որ ն այլն ) կապակցականկաղապարը:

Շարադասությունը նույնպես կայուն է: Ստորադաս եզրը հաջորդում է գերադասին: Որոշակի օրինաչափությունէ առկա նան երկու եզրերի բայկիրառության մեջ: Համեմատաստորոգյալների եղանակաժամանակային բար ազատ է գերադաս եզրի բայ-լրացյալի եղանակի ու ժամանակիընտրությունը: Ստորադաս եզրի ստորոգյալը, սակայն, արտահայտվումէ միմիայն քդժական եղանակով: Ուստի ն գերադաս եզրի բայ-ստորոգյալը պետք է նշի մի գործողություն, որը ճայխորդում է (նախորդել է կամ պետք (է նախորդի)ստորադաս բաղադրիչումդրսնորվածգործողությանը, եղելությանը: Նման նախորդում է ենթադրվումնան այն դեպքում, եթե գերադաս նախադասությանստորոգյալը նույնպես դրված լինի ըղձական եղանակով: Տե՛ս վերի օրինակը (ՎԽ): Հմմտ. այլ ժամանակաձներով՝ Ու մեր մանկությունը անցավ ն մանկաձն, բայց ո՛չ յուրովի այնքան, այնքան տարբեր սակայն, ռր հին սերունդներինթվար գուցե ոչ մանկություն բնավ (ՊՍ): Այդ կանոնն անհայտ պետք է մնար այնքան, որ հ վերջո գիտության կողմից (ՋՄ): հայտնագործվերաստվածաբանական Այսպիսով՝ինչ-որ նպատակիհասնելու, այն իրական դարձնելու միջոցով ներկայացվում է գերադաս եզրում նշված գործողության, եղելության կատարմանչափը:

Չափի պարագա կախյալ նախադասությունըկարող է բովանդակել հետնանքայինհարաբերություն: նախադաԱյս կառույցները բնորոշվում են նրանով, որ ստորադաս սությունը գերադաս եզրում արտահայտված գործողության, եղելության կատարման կամ որնէ հատկանշիքանակությունը ցուցադրում է իբրն այդ նույն գործողության,եղելության կամ հատկանշի ազդեցության հետնանք: Ըստ այդմ չաւիը ն հետնանքը համատեղվածեն: Գերադաս նախադասության մեջ արտահայտված եղելության կամ գործողության ազդեցությունը ընկալվում է իբրն չափ ու քանակություն: Կապակցականկաղապարընույնական է, ինչ որ առկա է նպատակային երանգ ունեցող կախյալ նախադասություններում,այն է այնքան (այնոր. Շարադասությունը նս նույնն է. ստորաչափ, նույնքան, նույնչափ) դաս եզրը հետադաս է: Բառաքերականականտարբերակիչ հատկանիշը, որ նպատակի հարաբերությունը փոխարկում է հետնանքայինի, ստորադաս եզրի բայ-ստորոգյալի ձնավորումնէ: Հմմտ. Ընդերքի մեջ խորանում են այնքան, որ հասնեն ստորգետնյա ջրային հոսանքին (Կենս. դասագ.): Ստորադասեզրի բայ-ստորոգյալը դրված է ըղձական եղանակով, ն այդ եզրը արտահայտում է նպատակային հարաբերություն: Ընդերքի մեջ խորանում են այնքան,որ հասնում են ստորգետնյաջրահոսանքին: Գերադաս ն ստորադաս եզրերի բայ-ստորոգյալները ունեն յին եղանակաժամանակայինհամաձայնություն. երկուսն էլ դրված են սահմանականի ներկայով: Ստորադաս բաղադրիչը արդեն դրսնորում է հետնանքային հարաբերություն: Գերադաս ն կախյալ նախադասություններիբայ-ստորոգյալների այդ համաձայնությունը երբեմն /հակատար է, երբեմն էլ` մասնակի,ասենք՝ անցն այլն: Հմմտ. յալ անկատարի դիմաց՝վաղակատար Մթնշաղի կախարդականժամերին քունն այնքան էր քաղցրանում, ո դառնում էր անդիմադրելի(ԱԻ): Իսկ երբեմն էլ մուրճով այնքան էր ծեծում, որ խոփը կորցնում էր ձեը (ԱԲ): Երկինքն այնքան էր մթնել, ոռ Մեժ արջը ասես շեկ քարափին նստել,իր թաթերնէր լիզում (ՎԴ): Կախյալ բաղադրիչը թե՛ նպատակային,թե՛ հետնանքային հարաբերություններ դրսնորելիս կարող է լրացնել գերադաս եզրի ո՛չ պարզ, այլ բաղադրյալ ստորոգյալին, ավելի ստույգ սրա ածական վերադրին: Այս դեպքում գերադաս եզրում նշված հատկանշի քանակությունը պայմանաեզրի արտահայտած նպատակային կամ վորված կլինի ստորադաս հետնանքային հարաբերությամբ:Հմմտ. Բայց ես, իհարկե, այնքան միամիտչէի, որ թողնեի |, որ կաքավին հոշոտող այդ զզվելի սողունը հանգիստ մարսի իր ավարը) (ՎԱ): Այնքան մեժ է հայության վիշտն ու տառապանքը,ռր մեծությունըչափելու համար տիեզերքի անհունությունն ու խորությունը պետք է առնել (ԱԻ): Ու այնքան փոքրէ հողը ոտքիդ տակ, իսկ դու` այնքան հոծ ու ճյուղատարաժծ,որ պտուղներդ դարեր շարունակ (.) թափվել են հեռվում օտար ճամփեքին (ՍԿ): Գ.

նան

-»

Դ. Չափի հարաբերությունըհաճախ կարող է ստանալ ժամանակային երանգավորում: Այս իմաստն արտահայտող կախյալ նախադասությունը ունենում է բովանդակայիներկու տարբերակներ. 1. Նշում է ժամանակի այճ տնողությունը,որի ընթացքումկատարվում է գերադաս եզրի բայ-ստորոգյալի արտահայտած գործողությունը կամ եղելությունը: Ստացվում է գերադաս ն ստորադաս եզրերում նշված գործողությունների, եղելությունների կատարման միաժամանակություն՝ քանակական հարաբերության ընդգծումով: Կապակցությունն իրացվում է քանի (դեռ) հարաբերականով:Ստորադասեզրը կարող է թե՛ նախադասվել, թե՛ հետադասվել: Հմմտ. Քանի ուժերս չեն սպառվել, դեռ այնքան էլ կաշխատեմ: Կաշխատեմ այնքան, քանի դեռ ուժերս չեն սպառվել: Քանի իր աներնույթ դատավորը ստիպում էր պատմել գլխով անցածը ն ներկայացնում էր իր դատավճիռը, այնքան Հովհանը լսում էր նրան ակնածանքով,չէր հակառակվում,բայց ն ոչինչ չէր անում` նրա լուռ պահանջներըի կատար ածելու (ՌՀ): 2. Քանակական հարաբերությամբ նշում է այն ժամանակամիջոցը, մինչն որը կատարվումէ գերադաս եզրում արտահայտվածգործողությունը: Այստեղ գերադաս բաղադրիչիգործողությունը նախորդում է ստորադաս եզրում արտահայտվածգործողությանը:Կապակցություննիրացվում է մինչն (որ) շաղկապով:Ստորադասեզրը սովորաբարհետադասէ: Հմմտ. Գարեգինը(Նժդեհ) Սոֆիայի զինվորականդպրոցում սովորում է այնքան, մինչն որ սկսվում է Բալկանյան պատերազմը(ՍՍ): Ես մատներս խառնեմ լուսնի վարսերիմեջ այնքան, մինչն ժուլվեն ու դառնան լույս (ՌԴ): Հարկ է նշել, որ այս կառույցները որոշակիորեն հիշեցնում են ժամանակի պարագա կախյալ նախադասությամբբարդ նախադասություններ ն կարող են շփոթվել նրանց հետ: Շփոթը կանխվում է այնքան հարաբերյալով, որ նման դեպքերում կիրառվում է գերադաս եզրում: Այդ հարաբերյալն էլ հենց, ըստ էության, ժամանակի պարագա կախյալ նախադասությունը փոխարկումէ ժամանակիտնողությանչափի պարագայի Հմմտ. Բայց ամեն մեկը այնքան ճառեց, մինչն որ հարցը բավական սառեց (սառավ) (ՊՍ): Կախյալ բաղադրիչը չափի պարագա է՝ ժամանակի տնողության քանակությանիմաստով,քանի որ այն նյութականբովանդակություն է տալիս գերադաս եզրում առկա այնքան հարաբերյալին: Եթե հարաբերյալը օտարենք, կախյալ նախադասությունըկվերածվի ո՛չ այլ ինչի, քան հենց Ժամանակի պարագայի: Հմմտ. Բայց ամեն մեկը ճառեց, մինչն որ հարցըբավական սառեց (սառավ): Կախյալ եզրը չափի պարագա է մնում նույնիսկ այն դեպքում, երբ գերադաս բաղադրիչում իբրն հարաբերյալ կիրառվում է ո՛չ թե այնքան դերանունը, այլ անքան ժամանակ կապակցությունը:Հմմտ. այնքան ժամանակ, Քանի դեռ Լույսը բարի է, Ա բարին լույս է սրտերն այդ «բարի լույս»-ը, Դարերո՞վմաշված այդ «բարի լույս»-ը Լսում են կարծես առաջին անգամ Եվ ամեն անգամ փշաքաղվում են տաք փա|

..

ղաքշանքից (ՊՍ): Կախյալ երկու բաղադրիչները ո՛չ թե ժամանակի պարաժամանակի տնողության չափի պարագա:

գա են, այլ

ՊԱՐԶ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅԱՆ ԱՆԴԱՄՆԵՐԻՆ ՉՀԱՐԱԲԵՐԱԿՑՈՂ

ՍՏՈՐԱԴԱՍ ԲԱՂԱԴՐԻՉՈՎ ԲԱՐԴ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Տ 283. Ինչպես նշվել է վերը (8 225), կախյալ նախադասությունները մեծավ մասամբ առնչվում են գերադաս եզրի՝ մեկ բառով արտահայտված որնէ անդամի, ո՛չ քիչ դեպքերում նան բառակապակցությամբարտահայտված անդամի՝ լրացնելով կամ ընդարձակելով դրանց իմաստներըստորոգումային միավորներով: Դրանք պարզ նախադասության անդամներին պարզ ստորոգյալը) հարաբերակիցկախյալ նախադասություն-

(բացառյալ ր

:

այնպիսի ստորադաս բաղադրիչներ,որոնք լրացնում են գեեզրի ո՛չ թե որնէ բառի կամ բառակապակցության,այլ հենց այդ իսկ գերադաս նախադասությանը՝հր (ոհվ ծավալով: Գերադաս նախադասությունը, ըստ էության, իր ամբողջ ծավալով հանդես է գալիս որպես լրացյալ, որի լրացումն է ստորադաս եզրը: Այս կարգի բարդ նախադասություններըստորաբաժանվումեն երկու ենթատեսակի՝ 1. կառույց հետնեանքիպարագա կախյալ նախադասությամբ, 2. կառույց՝ ամբոդջ գլխավորինլրացնող կախյալ նախադասությամբ: Կան նան

րադաս

'

1. ՀԵՏԵՎԱՆՔԻ

ՊԱՐԱԳԱ ԿԱԽՅԱԼ

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅԱՄԲ

ԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

Չետնանքի պարագա կախյալ նախադասությունըարտահայմի գործողություն կամ եղելություն, որն ընկալվում է իբրե գլխավոր նախադասությանմեջ ասվածիհետնանք կամ հետնություն: Ունի իմաստակառուցվածքայինհետնյալ առանձնահատկությունները: Վետնանքի կախյալ բաղադրիչով բարդ նախադասություններումըստ էության արտահայտվում է աատծառահետնանքային հարաբերություն: Այս տեսակետիցնման կառույցները որոշակիորեն հարաբերակցումեն մի կողմից պատճառի պարագա, մյուս կողմից` ծնի ն չափի պարագա, մասամբ նան որոշչային կախյալ նախադասություններովբարդ նախադասություններին: Սակայն դրանք ն իրենց կառուցվածքայինհատկանիշներով,ն' բաղադրիչների արտահայտած իմաստային հարաբերություններով էապես տարբերվում են նրանցից: Առաջինիցտարբերվում են նրանով, որ մինչդեռ պատճառի պարագա կախյալ բաղադրիչով բարդ նախադասություններում հետնանքը կամ հետնությունը դրսնորված է լինում գերադաս,պատճառը՝ ստորադաս եզրում, իսկ հետնանքային կախյալ եզրով բարդ նախադասություններում պատճառըարտահայտված է լինում հենց ցլ/նավոր բաղադրիչում: Տարբեր է նան կապակցությանեղանակը(տե՛ս 8 234, Գ, 8 279, Գ, Տ 282, Գ): Հմմտ. Տ 284.

տում է

Պատճառիպարագա, հետնանքը՝գերադաս եզրում Ես բովանդակգիչպիտի փակեմ, Քանի որ ամեն կերպ հիմա քո տեղն է բռնել աչքերս շեր կամենումմի ծանոթպառավածօրիորդ Այս կպչուն անքնությունըՊՍ): Չետնանքի պարագա, պատճառը գերադաս եզրում (Թոռնիկդ անշուշտ ապաքինվումէ, ոռ տրամադրությունդայդքանբարձրացել է (ԱՎ): Ձնի ն չափի պարագա, մասամբ նան որոշչային կախյալ եզրերով նախադասություններումնս կարող են արտահայտված լինել պատճառահետնանքային հարաբերություններ:Սրանք ես ունեն թե՛ իմաստային ն թե՛ կապակցականեղանակներիտարբերություններ: Ձնի պարագա կախյալ նախադասությանմեջ հետնանքային երանգը պայմանավորվածէ գերադաս եզրում արտահայտվածգործողության,եղելության հատկապես այսպե՛ս, այսինչ ձեռովկատարելով, իսկ չափի պարագա կախյալ նախադասությաննույն հետնանքային իմաստը կախված է գերադաս եզրում նշված գործողության,եղելության հատկապեսայսքան, այ(տե՛ս 8 279, Գ, 8 282, Գ): սի նչ չափով կատարելուց Վետնանքայինկախյալ նախադասությունըիմաստային այսպիսի կախում չունի գերադաս եզրում նշված գործողության, եղելության կատարման որակականկամքանակականհատկանշից: Տ 285. Կապակցվումէ ոռ, այնպես որ շաղկապներով,ոռ հարաբերականի բացառականհոլովով (որից) ն նույն հարաբերականովկազմված կապակցություններով՝ոռր հետնանքով,որի պատճառով: Շարադասությունըկայուն է: Ստորադասեզրը հետադաս է: Գերադասեզրում հարաբերյալչի կիրառվում: Ստորադաս եզրը կարող է ցույց տալ ամբողջ գլխավոր նախադասության մեջ արտահայտվածիհետնանքը: Տե՛ս վերի օրինակը,այլն՝ Այդ է պատճառը՝ որոգայթը հին, ոռ ես սրտիս եմ վերադարձ կանչում լ Երբ որ երգեր եմ գրում աստղային,Եվ այդ նույն ցավն է իմ լուսնահաչում) (ՌԴ): Նրա մեջ խոսում է թորգոմյանականջիղը, այնպես որ ոչինչ ն ոչ մեկին չի զիջի (Ռ՞): Կախյալ նախադասությունը,սակայն, ո՛չ սակավ դեպքերում կարող է նշել մի այնպիսի հետնանք, որի պատճառըոչ թե ամբողջ գլխավոր եզրում արտահայտվածնէ, այլ նրանում դրսնորվածմի գործողություն ն սրա հատկապես այսինչ հատկանիշը:Հմմտ. Նա երեկ երեկոյան շատ ուշ վերադարձավ,ոոհ պատճառովհյուրերին չկարողացավտեսնել (եթե ուշ վերադառնար,գուցե ն կարողանարտեսնել, բայց չի տեսել, որովհետն շատ ուշ է վերադարձել): Սարալանջի ձեր ընտրած հատվածը/նոհստքարքարոտ է, այնպես որ Բահ ու բրիչը հազիվթե ձեզ օգնեն (ՍԽ): Եթե միայն քարքարոտ լինի, բահ ու բրիչը գուցե ն օգնեն, բայց չեն կարող օգնել, քանզի /սհստ քարքարոտ է ն այլն: Հմմտ. նան Այդ տեսակ թղթակցություններըգլխավորապես ստացվում են քաղաքային փոստով, որից երնումէ |, որ նրանց հեղինակներնապրում են նույն քաղաքում) (Մ):

հետնանքը կապվում է ամբողջ գերադաս եզրում ասվածի հետ, հատկապես ընդգծված Է քաղաքային փոստով ստացվելու հանգամանքը: Հետնանքի հարաբերություն գոյանում է մասնավորապես այն կառույցներում, որտեղ հեղինակը կամ խոսողը գերադաս բաղադրիչով հավաստիականկամ հռետորականհարց է տալիս որնէ գործողության կամ եղելության, իրողության պատճառի մասին՝ յուրուլի ժխտելով կամ հերքելով ենթադրյալ պատճառը, որից իբր թե ստացվել է կախյալ եզրում նշված հետնանքը: Հմմտ. Ինչ էի արել քեզ, որ երջանկությանսբարձրությունից ինձ այնպես հանկարծցած գցեցիր (ՆԴ): Այսինքն`ռչինչ չէի արելքեզ... Ո՞վ է մեղավոր, ոռ այդքան խորն ես խրվել ճահճի մեջ (ԳԹ): Ի՞նչ եմ արել ես, ոռ տերը տնտեսությունսիմ ձեռքից վերցնումէ (ՆԿ) ն այլն: Հարկ է նշել, որ այնպես որ բաղադրյալ շաղկապով կապակցվող ձները նորություն են հայոց լեզվում: Վաղ շրջանի աշխարհաբարումնման կապակցություն գոյություն չուներ: Դասականհեղինակներիերկերում նս այդպիսի կառույց չի հանդիպում: Այն ձնավորվել է հետնանքի երանգով ձնի որտեղ ա/յնպարագա կախյալ նախադասություններիայն տարատեսակից, պես հարաբերյալըդրվում էր գերադաս բաղադրիչիվերջում, որին հաջորդում էր ոռ շաղկապով սկսվող կախյալ եզրը կապակցվելով ա/նպես -» որ կաղապարով,ինչպես Լճի վրա սառույցը բավականաչափբարակել էր ու ճաքճքել այնպես, որ այլես նրա վրաչէր կարելիքայլել ապահովկերպով(ՍՍ): Այստեղ ունենք հետնանքի երանգով սովորական ձնի պարագա կախյալ նախադասություն, որից առաջ առկա է շարահյուսական որոշակի դադար: Հետագայում այդ դադարը վերանում է, ավելի ճիշտ՝ տեղափոխվումէ այնպես հարաբերյալից առաջ, իսկ վերջինս, կորցնելով հարաբերյալի իր դերը, առանց դադարի միանում է ոռ շաղկապին՝ ձնավորելով այնպես որ բաղադրյալ շաղկապը: Հետնանքի հարաբերությամբ ձնի պարագա կախյալ նախադասությունն էլ վերածվում է բուն իսկ հետնանքի պարագայի: Թեն

բայց

Հմմտ.

Լճի վրա սառույցը բավականաչափբարակել էր (..), այնպես որ այլես նրա վրաչէր կարելիքայլել ապահովկերպով՛ Այժմ այս կառույցը բավականաչափ տարածված է գրական-գեղարվեստականաղբյուրներում, մասնավորապեսթարգմանականգործերում: Որոշ քերականներ հետնանքի կախյալ նախադաԾանոթություն: սություններ են համարում այնպիսիք,որոնք կից բաղադրիչի հետ կապակցվում են ուստի, ուստի ն, հետեապես,հետնաբար,ուրեմն, ուրեմն ն ն նման շաղկապներով (տե՛ս ՎարագԱռաքելյան,Հայերենիշարահյուսություն,հ. Բ, էջ 249 ն հջ., Գ. Աբրահամյան, Ն.Ա Պառնասյան,ԴԱ. Օհանյան, ԽԳ Բադիկյան Ժամանակակիցհայոց լեզու, հ. 3, էջ 761 ն հջ., Գէ. Գարեգինյան,Ժամանակակից հայոց լեզու, Բարդ նախադասություն,էջ 285 ն հջ.): Նկատի են առնվումայսպիսիօրինակներ.Դա մեծ օգնություն կլիներ հողից պակաս Այգեձորիհամար, ուստի ա/դ առաջարկըշատերը

պաշտպանեցին(ՎԱ): Մի

(ՊՍ):

ոտք

չունեմ, ուստի ծեր երկուսի փոխարեներեքնունեմ

Պետք է ասել, որ հետնանքայինհարաբերություն արտահայտող նշյալ շաղկապներըհամադասական ննո՛չ թե ստորադասականեն: Դրանքհամադասականեն համարել ավանդական քերականագիտությանայնպիսի նշանավոր ներկայացուցիչներ, ինչպիսիք են Ստ.Պալասանյանը,Հ.Թումանյանը,մասնավորապես Մ.Աբեղյանը (տե՛ս Ս. Պալասանեան,Ընդհանուր տեսութիւն արնելեան նոր գրավոր լեզուի հայոց, Թիֆլիս, 1870, 3 /Թումանեան, Վայոց աշխարհաբար լեզուի համառօտ համաձայնութիւն,Թիֆլիս, 1911, Մանուկ Աբեղյան,Հայոց լեզվի տեսություն, էջ 642 ն հջ.), որոնց ն հետնել է տողերիսհեղինակը: Ի դեպ՝ նույն այդ շաղկապներըհամադասականեն համարվել նան ԵՊՀ հայոց լեզվի ամբիոնի հրատարակածժամանակակիցհայոց լեզվի բուհական դաԵր., սագրքում (տե՛ս (՛Ե. Ասատրյան,Ժամանակակիցհայոց լեզու. Ձենաբանություն, 1983, էջ 425): Այսպիսով`հիշյալ շաղկապներովկապակցվումեն ո՛չ թե հետնանքի կախյալ բաղադրիչներ, այլ բաղհյուսական համադասական կապակցությանմի տեսակը կազմող մակաբերականնախադասություններ(տե՛ս Ց 206):

2. ԱՄԲՈՂՋ ԳԼԽԱՎՈՐ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅԱՆԸ

ԼՐԱՑՆՈՂ

ԲԱՂԱԴՐԻՉՈՎ ԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

ԿԱԽՅԱԼ

Տ 286. Այն երկրորդականնախադասությունը,որը լրացնում է ողջ գեբաղադրիչինն ոչ թե մի բառով կամբառակապակցությամբարտահայտված որեէ անդամի ն մեկնում է նրա բովանդակությունը հավելյալ տեղեկությամբ կամ բացատրությամբ,կոչվում է ամբողջ գլխավոր բաղադրիչին լրացնողհետնյալ բնութագրերը: Ունի իմաստակառուցվածքային Այս կարգի ստորադաս նախադասություններըշփման որոշակի եզրեր ունեն հետնանքային հարաբերությունարտահայտող նախադասությունների հետ ն շատ հաճախ նրանց նման նշում են գերադասեզրում դրսնորված մի գործողության, եղելության, իրողության հետնանքը, դրանցից բխող հետնությունը,եզրակացությունը: Կապակցությունընշույթավոր է: Կապակցվումեն միայն որ (ր), ինչ (ը), հազվադեպ` նան ոռայրսիհարաբերականներով:Շաղկապներովչեն կապակցվում: Գերադասեզրում հարաբերյալչի կիրառվում:Շարադասությունը կայուն-անփոփոխէ. կախյալ եզրը օրինաչափորեն հետադասված է: րադաս

Հմմտ.

Կիսակառույց հրապարակում երկու կարմրավուն ավտոմեքենաներ էին կանգնած,հնչը մեղմում (ր առավոտյանպաղ քամու, նոթոտերկնքի ն ամայի փողոցների օտարությունը (ՌՀ): Ռուբենը բնազդորենարձակեց օձիքի կոճակները, որից շունչը տեղն ընկավ (ՀՄ): Անդրանիկնու Չաուշը մերժում են եվրոպական դիվանագետների`Սասունը թողնելու առաջարկությունը, ինչն արժանանումէ Պաշտպանականխորհրդի հավանությանը (ՍՍ):

Նշելի է, որ ամբողջ գլխավոր նախադասությանըլրացնող նախադասությունների շարահյուսական հարաբերությունը գերադաս եզրին անխառն չէ: Այն որոշակիորեն համատեղումէ համադասականկապակցության տարրեր: Հարաբերակցում է բաղհյուսական բարդ համադասական նախադասությունների մակաբերական կապակցությամբ կառույցներին: Դա է պատճառը,որ հեշտությամբ կարելի է ն համադասականշաղկապի հավելում կատարել որ (ո), հնչ (ր) հարաբերականներիցառաջ կամ հետո՝ առանց խաթարելուիմաստըկամ կառուցվածքը: Հմմտ. Ռուբենը բնազդորենարձակեց օձիքի կոճակները,ռր/հց ն շունչը տեղն ընկավ: Մինչն իսկ կարելի է օտարել ոռհց հարաբերականը՝պահպանելով միայն ն շաղկապը՝առանց իմաստըխաթարելու:Հմմտ. Ռուբենը բնազդորեն արձակեց օձիքի կոճակները,ն շունչը տեղն ընկավ: Այստեղ, սակայն, արդեն առկա է անխառն համադասականկապակցություն: Այս կառույցի նախադասությունները, ինչպես ն հետնանքի հարաբերություն դրսնորող որոշ կախյալ նախադասություններ, համեմատաբարուշ գոյացություններ են. հատուկ են առավելապեսգրավոր խոսքին ն գրքային ոճի դրոշմ են կրում:

ԲԱԶՄԱԲԱՂԱԴՐԻՉ

ԲԱՐԴ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ

ԲՆՈՒԹԱԳԻՐ

8 287. Շարահյուսական ն իմաստատրամաբանական այն բոլոր հարաբերությունները,դրանց դրսնորման բառաքերականական,շարադասական ն հնչերանգային իրակությունները,որոնք քննվեցին վերը, հատուկ են բարդության նվազագույն կառույցներին` երկբաղադրիչնախադասություններին: Սակայն թե՛ ժողովրդախոսակցական լեզվում, թե՛ մանավանդ գրաաղբյուրներում կիկան-գեղարվեստականն գիտահրապարակախոսական րառական մեծ հաճախականություն ունեն այն նախադասությունները, որոնք ընդգրկում են երեք ն ավելի բաղադրիչներ: Սրանք էլ հենց ե՛ն բազմաբաղադրիչբարդ նախադասությունները: Բազմաբաղադրիչ նախադասություններըբնորոշվում են նրանով, որ որքան էլ դրանք ծավալուն լինեն, որքան էլ շատ լինեն բաղադրիչները, սրանց միջն եղած քերականականհարաբերությունները դույզն-ինչ չեն հատուկ հարաբերությունտարբերվումերկանդամնախադասություններին ներից:Նույնական են նան կապակցականեղանակները,միջոցները: Բազմաբաղադրիչնախադասությունըայսպիսով երկանդամ կամ նվազագույն կառույցի ծավալումն է մեկ, երկու կամ ավելի լրացուցիչ բաղադրիչներով: Երկբաղադրիչն բազմաբաղադրիչնախադասություններիբաղադրիչների միջն եղած շարահյուսական հարաբերությունների նույնության հիմունքով էլ դասակարգվումեն բազմաբաղադրիչկառույցները: Ըստ այսմ գոյանում են` ա) բազմաբաղադրիչհամադասականն բ) բազմաբաղադրիչ ստորադասականնախադասություններ:

Ա. ԲԱԶՄԱԲԱՂԱԴՐԻՉ

ԲԱՐԴ ՀԱՄԱԴԱՍԱԿԱՆ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆ

բարդ համադասականէ կոչվում այն նախաԲազմաբաղադրիչ դասությունը,որը իր կազմում ունենում է երեք կամ ավելի համադաս բաղադրիչներ կամ երկու կամ ավելի այնպիսի համադաս բաղադրիչներ, որոնցից մեկը, երկուսը կամ բոլորը բարդացվածեն ստորադասությամբ: հետնյալ հատկանիշները: Ունի իմցաստակառուցվածքային բաղադրիչներիկապակցուԲազմաբաղադրիչնախադասությունների թյունը, ինչպես նշվեց, հար ն նման է երկբաղադրիչ նախադասությունների կապակցությանը: հատԲազմաբաղադրիչբարդ համադասականնախադասությունները են կանշվում բաղադրիչներիարտահայտածհարաբերություններիբազմաճոխությամբ ն կառուցվածքայինպեսպիսությամբ:Ըստ այդմ դասակարգ-

288.

վում են՝ ա) քաղադրիչներիիմաստայինհարաբերությանհիմունքով, բ) բաղադրիչներիկառուցվածքային արտահայտությանհիմունքով: Ա. Ըստ բաղադրիչների դրսնորած հմաստների լիհարաբերության՝ նում են՝ 1. նույնաբնույթ ն 2. տարաբնույթ: Երկու դեպքում էլ ենթադրվում է երեք ն ավելի բաղադրիչների առկայություն: 1. Նույնաբնույթ բազմաբաղադրիչ բարդ համադասական նախադասության տարբերակիչ հատկությունն այն է, որ բաղադրիչներից յուրաքանչյուրը մյուսների հանդեպ գտնվում է իմաստային ն շարահյուսական միննույն հարաբերության մեջ: Այլ կերպ ասած` անկախ բաղադրիչների քանակից նրանց միջն առկա է լինում համադասական կապակցությանը հատուկ հարաբերություններից միայն մեկը, դիցուք բաղհյուսական կապակցության տարատեսակներիցմիայն միավորականը,միայն հավելականը, ներհակական կապակցությանտարատեսակներիցմ̀իայն տրոհականըն այլն: Հմմտ. Սուրող քամու մետաղ փողը զրնգում էր, թավալ գալիս բլրան կողին ծառ ու բույսին (ԿԶ): Երբեմն կարկուտն է ջարԵվ իր դողը տանում-նետում դել նրան, երբեմն քարերն են քերծել դեմքը, երբեմն ցուրտը ն արնը խանձել են նրա կուրծքը (ԱԲ): 2. Տարաբնույթ բազմաբաղադրիչ բարդ համադասական նախադասության տարբերակիչհատկությունը այն է, որ բաղադրիչներիմիջն լինում են իմաստային ն շարահյուսական տարբեր հարաբերություններ: Սրանք սովորաբար երկբնեռ կառույցներ են: Ըստ որում՝ բնեռներիցմեկում կարող է լինել մեկ պարզ նախադասություն,մյուսում` երկու կամ ավելի. ասել է թե՝ երկրորդ բնեռը իր հերթին կարող է ներկայացնել մի համադասական կապակցություն՝ երկու կամ ավելի եզրերից բաղկացած:Ճիշտ այդպես նան առաջին բնեռը կարող է կազմված լինել երկու կամ ավելի համադաս բաղադրիչներից: Համադասական հարաբերությունների տարբերությունը շոշափում է բնեռները կազմող եզրերը: Բնեռների միջն դրսնորվում է համադասական մի որոշակի հարաբերություն, բնեռները կազմող բաղադրիչների միջն մեմ այլ հարաբերություն: Հմմտ. Քնարի, սրնգի ներդաշնակությունը,հյուսվելով ն ոլորվելով մարմարյա սյուներին, բարձրանում է վեր, բայց չի հասնում խանի ականջին, չի փոթորկում քարացած հոգին նրա (ԱԻ): Նախադասությունը կազմված է երկու բնեռներից,որոնց միջն առկա է ներհակականհարաբերություն՝ սահմանափակմանկապակցությամբ:Առաջին բնեռը ընդգրկում է մեկ պարզ նախադասություն|Քնարի, սրնգի ներդաշնակությունը (...) բարձրանում է վեր), երկրորդ բնեռը՝ երկու բաղադրիչ, որոնց միջն առկա է բաղհյուսական հարաբերություն միավորական կապակցությամբ(բայց չի հասնում խանի ականջին, չի փոթորկումքարացած հոգին նրա): Կառույցում համատեղվածեն ներհակականն բաղհյուսական

կապակցություններ: Ահա համանման

մեկ այլ կառույց.

Մի անգամ Մարգարը փորձեց խոսել որդու մասին, բայց պառավը փղձկաց, գոգնոցի ծայրով աչքերը սրբեց ն շատ պինդ գրկեց Թորոսիկին (ԱԲ): Միակ տարբերությունը այն Է, որ երկրորդ բնեռը կազմված է ոչ թե երկու, այլ երեք բաղադրիչներից(բայց պառավը փղձկաց, գոգնոցի ծայրով աչքերը սրբեց ն շատ պինդ գրկեց Թորոսիկին): Ճիշտ նույն սկզբունքով առաջին բնեռը կարող է ունենալ երկու կամ ավելի բաղադրիչներ,երկրորդը՝մեկ: Հմմտ. Վեռուն՝ Մաստասի գագաթին, դեռ ձյունը համառում էր, դիմադրում անէանալու վտանգի մեջ եղող տարերքի նման, բայց արնը հաղթանակումէր ծաղկավառ,կանաչավուն դաշտում (ՎԹ): Վամատեղվածեն միավորական ն հակադրական կապակցությունները:

Երկու բնեռներն էլ կարող են կազմված լինել ծր/ու ն ավելի բաղադոիչներից` իմաստայինայլնայլ տարատեսակներով:Հմմտ. Սնաչյա ու ծովաչյա փերիների հայացքների հուրն ու նետերը ճառագայթում են ամեն կողմ, տարափի պես թափվում խանի վրա, համբույրների ու հրապույրների ոստայն են հյուսում նրա շուրջը, բայց պողպատյա վահան է դարձել խանի սիրտը, ն ոչ մի նետ չի խոցում նրան, ոչ մի կրակ չի ջերմացնում նրան (ԱԻ): հարաբերությամբկաԱյստեղհանդիպադրվածեն սահմանափակման պակցված երկու բնեռներ, որոնցից առաջինում կան երեք բաղադրիչներ՝ միավորական կապակցությամբ, երկրորդում նս երեք, որոնցից երկրորդը առաջինի հետ կապված է մակաբերականհարաբերությամբ, երրորդի հետ՝ հավելական: Այսպիսով`միննույն նախադասությանմեջ փոխեփոխ համատեղված են միավորական,սահմանափակման, մակաբերական ն հավելական հարաբերություններ: Բ. Բազմաբաղադրիչբարդ համադասականնախադասության(/առուցվածքային արտահայտությունըշոշափում է բաղադրիչներիցյուրաքանչյուրի (ազմությունը, Ըստ այդմ ստացվում են հետնյալ երկու տարատեսակները:

1. Բաղադրիչներիցյուրաքանչյուրը ներկայացնում է մեկ պարզ նախադասություն.բոլորը միմյանց հետ հարաբերակցումեն շարահյուսական համարժեքության սկզբունքով` անկախ եզրերի միջն եղած իմաստայիներանգավորումներից:Տես վերը այս բաժնում առկա բոլոր օրինակները, այլն՝ Արդեն մեռել էր նա, բայց նորից շաչում էին քարերը ն բլրանում նրա վրա (ԱԻ): Նեղոսն ի վար ցոլք է նետել ճերմակ մարմարն ապարանքի, Եվ ցոլքն ի վեր օրորվելով մի մակույկ է լողում դանդաղ, Ու մակույկից երգ է գալիս (ՎԴ): Լույսի խողտանք զգաց փակ կոպերին, սակայն աչքերը չբացեց, դեռ թափառում էր մանկության ծանոթ վայրերում, քայլում կանաչի վրա ոտաբոբիկ, անհոգ ու աննյութեղեն(ՀՄ): Կառուցվածքային այս հատկությամբ են բնորոշվում Ա կետում քննըիրենց երկու ենթատեսակներով: ված բոլոր նախադասությունները՝

Բաղադրիչներից մեկը, երկուսը կամ բոլորը բարդացված են ստորադասականկապակցությամբ.Բարդագվածեզրը ըստ էության ներկայացնում է շարահյուսական բարդ, ավելի ստույգ բարդ ստորադասական մի կառույց` բազմաբաղադրիչնախադասությաններսում: Նման բարդացումը, սակայն, բնավ չի ազդում բազմաբաղադրիչնախադասությանեզրերի համադասականհարաբերությունների վրա, չի փոխում դրանց իմաստային երանգավորումները,շարահյուսականկապակցությանբնույթը: Հմմտ. Ինչ-որ թաքուն մի ուժ բնազդական ու հնօրյա հուշի նման, որր գոյ/ության մասին ինքն էլ չգիտեր, հաստատուն ու ամուր ձեռքով նրան քաշում էր ն տանում ժամանակիխոր ու անտեսանելիհունի միջով, ն նա մարդառաջ էր հպարտ, անկոտրում ու գեղեցիկ (ՍՍ): Երեք համաքայլում կանց մեջ դաս եզրերից առաջինը բարդացված է ստորադասությամբ` որոշչային կախյալ նախադասությամբ: 2.

Տ 289. Այս նույն սկզբունքով բաղադրիչներիցյուրաքանչյուրը կարող ներկայացնել մի ստորադասականկապակցություն՝ բարդ ամբող-

է իրենից

ջի շրջանակներում:Հմմտ. Եթե ուզում ես, որ կյանքդ երկար տնե, դանդա՛ղ, ծա՛նր բարձրացիր, իսկ ծթե ուզում ես հասնելքո կյանքի բաղծանքներին,արա՛գ բարձրացիր, ն եթե գոհ կլինեսբախտիցդ,կա՛նգ առ (ԱԻ): Այստեղ երեք համադաս եզրերից յուրաքանչյուրը` ա) դանդաղ, ծանր բարձրացիր, բ) արագ բարձրացիր ն գ) կանգ առ, ունի իրեն ստորադասված մի նախադասություն, որոնք են՝ 1. եթե ուզում ես (որ կյանքդ երկար տնե), 2. իսկ եթե ուզում ես հասնել քո կյանքի բաղծանքներինն 3. եթե գոհ կլինես բախտիցդ: Այստեղ պակաս հետաքրքրություն չի ներկայացնում ն այն, որ առաջին համադաս բաղադրիչինստորադասված եզրը իր հերթին ունի իրեն ստորադաս մի նախադասություն՝ 1"' ոք երկար տնե: Նախադասություննունի գծային հետնյալ պատկերը` : Նույն սկզբունքով բաղադրիչներից մեկը ա ԷՎբ ԷՎգ կամ մի քանիսը կարող են ունենալ ո՛չ թե մեկ, այլ լ | մեկից ավելի ստորադաս եզրեր, որոնք համադաս են իրար: Հմմտ. (1) Ով սիրտ ունի, (2) ում ոտքի ջլերը պինդ լ են, (3) իջնում է կեռմաններով,(4) թափահարում զա թթենին, (5) ն քարերի վրա թափվում է սպիտակ, սն ու կարմիր թութը (ԱԲ):

կյանթդ

Գծապատկերըհետնյալն է.

Քառակուսիները նշում են բարդ նախադասությանբաղադրիչպարզ նախադասությունները, հորիզոնականգիծը` համադասականհարաբերությունը,ուղղահայաց կամ վերից վար իջնող ճառագայթաձնշեղ գիծը ստորադւաասությունը, որի վերին մակարդակումգերադաս եզրն է, ստորին մակարդակում ստորադաս:

Դիտելի է, որ այստեղ համադասականհարաբերություն կա ն ստորին՝ ստորադաս եզրերի մակարդակում:Սակայն այս բազմաբաղադրիչ նախադասությունը համադասականէ ոչ թե նրա համար, որ ունի միմյանց համազոր երկու ստորադաս բաղադրիչներ, այլ նրա համար, որ վերին մակարդակում է առկա համադասականհարաբերություն: Բազմաբաղադրիչ բարդ համադասական նախադասությունկարող է գոյանալ նան այն դեպքում, երբ իրար համադասվածեն միայն երկու բաղադրիչներ, որոնցից մեկը կամ երկուսն էլ ունեն ստորադաս եզրեր: Հմմտ. (1) Շոգից ու հոգնությունից ծանրանում են իմ կոպերը, (2) ն (3) երբ փակում եմ աչքերս. (2) լսում եմ հազարավոր գերանդիների խշշոց, նույնիսկ հասկերի վայր ընկնելը (ԱԲ): Գծային պատկերն է՝

ըՒ-Լջ)

Այլ մի օրինակ՝ (1) Միտք եմ անում, միտք (2) ու չեմ հասկանում (3) Ով մեղավոր (1Թ): Գծապատկերընույնն է նախորդիհետ: Ինչպես նշվեց վերը, թե համադասական,թե՛ ստորադասական կապակցությունները իրացվում են ճիշտ այնպես, ինչպես երկբաղադրիչ նվազագույն կառույցներում: Դա երնում է նան բերված բնագրային վկայություններից, որտեղ կան թե նշույթավոր կապակցություններ՝ իրենց երկու տարատեսակներով՝շաղկապականն հարաբերական, թե՛ աննշույթ՝ շարահարական կապակցություններ: է

Բ. ԲԱԶՄԱԲԱՂԱԴՐԻՉ

ԲԱՐԴ ՍՏՈՐԱԴԱՍԱԿԱՆ

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆ

Տ 290. Բազմաբաղադրիչ բարդ ստորադասականէ կոչվում այն նախադասությունը, որն իր կազմում ունենում է մեկ գլխավոր ն երկու կամ ավելի ստորադաս բաղադրիչներկամ որի երկու կամ ավելի գլխավոր նախադամություններըմիաժամանակլրացվում են միննույն կախյալ բաղադրիչով կամբաղադրիչներով: Ունի իմաստակառուցվածքայինհետնյալ բնութագրերը: Բազմաբաղադրիչբարդ ստորադասականնախադասություններիբաղադրիչների միջն կարող են լինել շարահյուսական այն բոլոր հարաբերությունները, որոնք հատուկ են երկանդամ թե՛ համադասական,թե՛ ստորադասական նախադասություններինանշուշտ` ստորադասության պարտադիր առկայությամբ: Ըստ որում կառուցվածքային տեսակետից եզրերի միջն կարող է լինել միայն ստորադասականհարաբերություն,կարողէ լի381

նել նան ստորադասական հարաբերություն բարդացված համադաս բաղադրիչ(ներ)ով:Հմմտ. (1) Ուզում եմ, (2) որ այս անզարդ տողերը մնան այնքան, (3) որքան կմնամեր քարափը (ԱԲ): Այստեղ առկա երեք բաղադրիչներիցերկրորդը ստորադասվածէ առացինին, երրորդը երկրորդին: Կառույցը բնորոշվում է միայն ստորադասական հարաբերությամբ.համադասությանչկա: Գծային պատկերնէ՝ |

(1) Ով դեմդ գա, (2) տու՛ր անխնա,(3) որ խելքի գա (ՎԳ): Այստեղ առկա երեք բաղադրիչներիցառաջինըն երրորդը ստորադասված են երկրորդին: Այս կառույցը ես բնորոշվում է միայն ստորադասությամբ:Գծային պատկերնէ՝

(1) Տուր ինձ քո ոգին, (2) որ ես շառաչեմ, (3) որ ես դադարեմ հանխոսելուց, (4) Ինձնից խոսելիս քեզնից չամաչեմ, (5) Ինձնից չամաչեմ քեզնից խոսելիս (ՀՄ): Երկրորդ, երրորդ, չորրորդ ն հինգերորդ բաղադրիչներըմիմյանց հետ կապված են համադասությամբ,առաջին եզրի հետ` ստորադասականհարաբերությամբ: Կառույցը բնորոշվում է թե՛ ստորադասությամբ,թե՛ համադասությամբ:Գծապատկերնէ՝ դարտ

ճը

ՅՈԴԻ ՅԵ:

Այս նախադասությունըիր հիմքով ստորադասականէ, բայց ունի համադասությամբ կապակցված ստորադաս եզրեր: Նրանում առկա հինգ բաղադրիչներիցչորսը համադաս են, բայց համադասությունըստորին մակարդակում է, ուստի ն ամբողջ բարդությունըմնում է ստորադասականկառույց:

Բազմաբաղադրիչբարդ ստորադասական նախադասությանեզրերի կապակցությունը նույնպես իր ընդհանուր արտահայտություններովնույնական է երկբաղադրիչ նախադասություններիկապակցությանհետ, թեն

կան նան լրացուցիչ օրինաչափություններ, որոնց մասին կխոսվի համապատասխանկառույցներիքննության ընթացքում: Այս նախադասություններիդասակարգմանհիմքում ընկած է ստորադաս եզրերի՝ միմյանց ն գլխավոր եզրի կամ եզրերի հանդեպ ունեցած շարահյուսականհարաբերություններիբնույթը` ստորադասությունը ն համադասությունը: Ստորադաս բաղադրիչների լրացական հարաբերությունը ն համադաս եզրերի իմաստային տարատեսակությունը,ինչպես ն կապակցական եղանակներնու միջոցները չեն շոշափում դասակարգմանհիմունքները: Ելակետ ունենալով բազմաբաղադրիչբարդ ստորադասականնախադասության եզրերի միջն եղած շարահյուսական հարաբերությունների ընդհանրություններն ու տարբերությունները՝ նկատում ենք հետնյալ տարատեսակները` 1. ծձնջաստորադասությամբ,2. համասեռ ստորադասությամբ (համաստորադասությամբ),3. անհամասեռ ստորադասությամբ, 4. հանրաստորադասությամբկապակցություններ:

1. ԵՆԹԱՍՏՈՐԱԴԱՍՈՒԹՅԱՄԲ

ԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

8 291. Ենջաստորադասությամբ կապակցությանմեջ գլխավորինստոմի րադասված նախադասությունը իր հերթին ունենում է ստորադաս

բաղադրիչ: Ունի կառուցվածքային հետնյալ հատկանիշները: 1. Ստորադաս բաղադրիչին ստորադասված եզրը ենթջաստորադաս նախադասությունէ: Սա ենթաստորադասությանպարզագույն արտահայտությունն է: Հմմտ. (1) Տղան ամաչելուց այնպես էր շփոթվել, (2) որ չգիտեր, (3) թե գլուխը որտեղ թաքցնի (ԱԲ): (1) Հիմա ոչինչ չեմ ուզում, բացի մահից, (2) քանի որ հույս ունեմ, (3) որ նրա մեջ կգտնեմ հանգիստ (ԱՍԻ):(1) Եվ ճի՞շտ ենք անում, (2) երբ մեզ վարժում ենք չմտածելուն, (3) ինչ է թե հանկարծ սխալ չգործենք (ՊՍ): Երեքի գծապատկերնէլ նույնն է՝

2. Ենթաստորադասությունըստորադասական հարաբերության դըրսնորման մի բաց շղթա է, որի օղակների՝իբրն բաղադրիչներիմիջն առկա է հաջորդականստորադասություն: Բաղադրիչներից մեկը գլխավորն է, որն ունի իրեն ստորադաս մի նախադասություն,սա էլ իր հերթին բարդացված է մի բաղադրիչով իրեն իսկ ստորադաս, ն այսպես շարունակ, անշուշտ` ոչ

մինչե անսահմանություն: Բազմաստիճան ստորադասության լավագույն նմուշ է Հ. Թումանյանի ծանոթ բանաստեղծությունը,որ դարձել է դասագրքային օրինակ: Նրա վերջին նախադասություննէ՝ (1) էս էլ` էն վարպետ Օհանը, (2) Որ մորթել է էն աքլորին, (3) Որ զարթեցրելէ էն տերտերին,(4) Որ պսակել է էն տղին, (5) Որ ուզել է էն աղջկան, (6) Որ կթել է էն կովին, (1 Որ հարու է տվել էն շանը, (8) Որ գզել է էն կատվին, (9) Որ բռնել է էն մկանը, (10) Որ կերել է էն ցորենը, (11) Որ պահված է էն տանը, (12) Որ շինել է վարպետՕհանը: Գծապատկերնէ՝ կառույցը ն ընդհանրապեսբազմաբաԾանոթություն-Այս ղադրիչ նախադասություններըքննելիս հարկ է կատարել գիտաբառերի (տերմինների) արտահայտած իմաստներիճշգրտում: Բազմաբաղադրիչ կառույցները վերլուծելիս օգտագործվումեն գ//Սավոր,գերադասն ստորադաս, երկրորդական,կախյալ նախադասություն(բաղադրիչ, եզր) գիտաբառերը՝ որպես որոշակի քերականական կարգերի արտահայտիչներ: Ինչպես սույն դասագրքում, այնպես ն այլուր գյ/նավորնախադասություն (բաղադրիչ, եզր) գիտաբառի փոխարեն հաճախ կիրառվում է գերադաս նախադասություն(բաղադրիչ,եզր) բառանվանումը:Նման փոխարինումը երկվություն կամ շփոթ չի առաջացնումերկբաղադրիչ ստորադասական նան է ո՛չ ենթջաստորադակապակցությանմասին խոսելիս, այն ընդունելի սությամբ բարդացվածբազմաբաղադրիչնախադասություններըհետազոտելիս: Ընդունելի չէ, սակայն, ենջաստորադասությամբկապակցվածնախադասություններիբաղադրիչներըտրոհելիս: Խնդիրն այն է, որ ենթաստորադասություն ունեցող կառույցներում լինում է միայն մեկ գլխավոր եզր, իսկ գերադաս եզրերը առնվազներկուսն են կամ ավելի: Այսպիսի ն ընդհանրապեսբոլոր տեսակների բարդ ստորադասական նախադասություններում գլխավոր եզրը այն բաղադրիչն է, որը ունի ստորադաս եզր: Գերադասեզրը ես այն բաղադրիչնէ, որ ունի ստորադաս եզր, որի նկատմամբգերադաս է: Գլխավոր եզրը, սակայն չի կարող լինել ստորադաս, մինչդեռ գերադաս եզրը կարող է: Ուրեմն ամեն մի գլխավոր նախադասություն նան գերադաս նախադասություն է, մինչդեռ ամեն մի գերադաս նախադասություն չէ, որ գլխավոր է: Գերադաս նախադասություններիցմիայն մեկը՝այսինչն է գլխավոր. քանի որ մյուսները նան ստո9 են, իսկ բարդության վերջին բաղադրիչը սոսկ ստորադաս է՝ րադաս Հ. Ըստ առանց գերադաս լինելու Թումանյանի օրինակի ունենք տասնմեկգերադաս եզրեր՝ առաջինից մինչն տասնմեկերորդը՝ներառյալ, բայց առկա է լոկ մեկ գլխավոր նախադասություն` առաջինը` Ւմ էլ էն վարպետ Օհանը: Երկրորդից մինչե տասնմեկերորդըմիաժամանակ հաջորդաբար ն գերադաս են, ն ստորադաս: Գերադաս են՝ հաջորդի, ստորադաս են նախորդինկատմամբ: Ավանդականքերականագիտության մեջ, ինչպես ն ռուս շարահյուսագետների աշխատություններում, ստորադասության հաջորդականությունը բնութագրելու համար, սկսած երրորդ բաղադրիչից, օգտագործվում են երկրորդականկարգի երկրորդականնախադասություն,երրորդականկարգի երկրորդական,չորրորդականկարգիերկրորդականնախադասությունն այլն գիտաբառերը:Տե՛ս ԳուրգենՍնակ, Հայոց լեզվի շարահյուսություն, Եր., 4.8. Փս1952, համապատասխան գլուխը, այլն՝ 7.41. ՍՄճդշռսմ, 4.8. 7ատօրդօտ, Ը... Դսդոօտ, ԱՓՇԵՈՒ094,ՄԼՒԼ. 115ճք6շոա09,

ԸՕՏքՇԻԼՇԷԱԱԼԱ

քՄօօոոմ7 ծքորքի ն 83եղո, 11, 1988. էջ 643 ն հջ.: Հ. Թումանյանի օրինակում 12-րդ բաղադրիչը կլինի տասնմեկերորդական կարգի երկրորդականնախադասություն:

2)

Ո| 5|

|

10:

ենթաստորադասությամբ կառույցներըներկայացնումեն բաց տեսաշարքեր (տե՛ս նախորդկետը), սակայն ոճական-արտահայտչական կետից այնքան էլ նպատակահարմար չէ նախադասությունըծանրաբեռնել հաջորդականստորադասություն գոյացնող երեք-չորս օղակներից ավելի: Հ. Թումանյանը անշուշտ իրեն կարող էր թույլ տալ մտքերը շարադրել տասներկու բաղադրիչներիցբաղկացածբազմաստիճանստորադասական նախադասությամբ:Բայց, իչպես ասում են, այն, ինչ ներելի է Զնսին, ներելի չէ... ուրիշներին: 4. Հաջորդականստորադասությամբբաղադրված նախադասությունների եզրերի կապը ընդհանուր առմամբ նշույթավոր է. տես վերի օրինակները: Շարահարությունը խիստ հազվադեպ է պատահում, թեն տեսականորենորոշ բաղադրիչներկարող են նան այդպես կապակցվել: Սա սովորաբար լինում է այն դեպքում, երբ շարադասության բերումով երկու շաղկապ հաջորդում են իրար: Նման նախադասությանառաջին շաղկապը կարող է զեղչվել՝ առաջացնելովշարահարություն:Հմմտ. Պարզվեց՝ եթե մեկ կիլոմետրես խորանանք,ձուկը կառատանա(ՎԱ): Եթե ոռ շաղկապը չօտարվեր, կստացվեր՝Պարզվեց, որ եթե... կառույշաղկապներիկից կիրառությամբ,որ այնքան էլ ցը՝ երկու ստորադասական ցանկալի չէ: 5. Միագիծ բազմաստիճանստորադասությունը,որտեղ առաջին եզրին ստորադասվումէ երկրորդը,երկրորդին՝երրորդը ն այդպես հաջորդամիօրինակություն:Դրաբար, հաճախ ստեղծում է որոշ միապաղաղություն, նից խուսափելուհամար ստորադաս բաղադրիչներիցմեկը կամ մյուսը երբեմն միջադասվումէ կամ նախադասվում,որով թեն դարձյալ ստացվում է ենթաստորադասություն,բայց ոչ միագիծ, այսինքն՝ ոչ հերթականհաջորտպավորությունը: դականությամբ: Դա մասամբ մեղմումէ միօրինակության 3. Թեն

Հմմտ.

(1) Եվ (2) եթե երգով ես ասում եմ, (3) թե ես այլ եմ հիմա, (4) այլնս այն չեմ, (1) նշանակում է նոր հուն եմ մտել՝ ավելի խորունկ,ավելի անշեղ (ԵՉ): սկսվել է ն շաղկապով, հենց Առաջին` գլխավոր նախադասությունը, այդտեղ էլ ընդմիջվել է իր մեջ առնելով երկրորդ իրեն ստորադասված բաղադրիչը, որը իր հերթինունի երկու ենթաստորադասեզրեր:

Գծապատկերնէ՝

լւ

ւ

4-ե385

Տ 292. Ենթաստորադասությունըհաճախ բարդացվում է համադասությամբ, որով երկու կամ ավելի համադաս բաղադրիչներ միաժամանակ դառնում են ենթաստորադասնախադասություններ: Դրանով բարդության տեսակային հատկանիշըչի փոխվում, քանի որ, միննույնն է, պահպանվում է ենթաստորադասությունը:Հմմտ. վերի օրինակը, այլն՝ (1) Թվաց, (2) թե հացի շորը դիտմամբվեր գցեց, (3) որ կռանա (4) ն մի քիչ ավելի կանգնի (ԱԲ): Գծապատկերընույնն է նախորդի հետ: (1) Ուսուցիչը նորից պահանջեց, (2) որ նա միանա խմբին, (3) որովհետն Անդոյի ձայնը զիլ է (4) ն քաղցր (ն.տ.): Սա ես ունի միննույն գծային պատկերը: Ստորադասեզրերը կարող են ունենալ լրացական նույնական գործառույթներ, որ ենթադրել է տալիս նան կապակցությանեղանակի ու միջոցի նույնություն: Հմմտ. Չեթենի զգեստ հագած երեք զաբթիեները նրան հրեցին դեպի ձորապռունկը, ուր տարածված էր մարդու ն աստծու աչքից հեռու մի ձորակ, ուր անվրդով իր ջրերն էր առաջ մղում գետակը (ՀՀ): Ո՞վ է այն փոքրիկ մարդը, որ անշտապզբոսնում է դարպասի առջն, ոռ երբեք չի փակվում (ՌՀ): Երկու օրինակներում էլ թե՛ ստորադաս, թե՛ ենջաստորադաս եզրերը որոշչային կախյալ նախադասություններ են` կապակցական համանման միջոցներով Ուր ն ռռ հարաբերականներով,ինչը ստեղծում է ինչ-որ միատեսակություն:Ցանկալիէ խուսափելդրանից: Ստորադասեզրերը կարող են ունենալ նան լրացական տարբեր գործառույթներ կապակցականտարբեր եղանակներով ու միջոցներով: Դա լայն հնարավորություն է տալիս նան բաղադրիչներըազատ կերպով տեղաշարժել այնպես, ինչպես թույլ է տալիս դրանցլրացականբնույթը: Ստորադաս ն ենթաստորադասեզրերի լրացական բնույթի ն կապակցական ձների տարբերությունն ու շարադասության ազատությունըլիովին փարատում են սպասելի միապաղաղությունը,նախադասությունըդարձնում կուռ ու կառուցիկ: Հմմտ. (1) Երբ որ լսում եմ շշուկից մի չար, (2) թե ինչ-որ մի տեղ ինչ-որ մի որդի Լքել է իր մոր սիրտը վշտարդար, (3) ուզում եմ փնտրել-գտնել չար որդուն (ՀՇ): նաՍտորադասբաղադրիչը ժամանակի պարագա է, ենթջաստորադաս խադասությունը`ուղիղ խնդիր: Տարբեր են նան կապակցող սպասարկու բառերը` երք (որ) հարաբերական ն թե շաղկապ: Ստորադաս եզրը (1) նախադասէ, նրան հաջորդում է ենթաստորադասնախադասությունը(2), կառույցըեզրափակումէ գլխավոր բաղադրիչը(3): Այլ օրինակներ. Եվ իմացե՛ք, ուրեմն, որ ոչ մի աշխատանք տքնաջան չէ այնքան, որքան հոգու հերկը (է տքնաջան) (ԵՉ): Այնքան կարնոր ն պատվավորզբաղմունք է եղել բազեի որսորդությունը հայ թագավորներիհամար, որ նրանք անհրաժեշտ են համարել հատուկ նախարարությունհիմնել, որի հիմնական խնդիրը բազեներովորսորդություն կազմակերպելն է եղել (ՎԱ):

2. ՎԱՄԱՍԵՌՍՏՈՐԱԴԱՍՈՒԹՅԱՄԲ

ԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

(ՎԱՄԱՍՏՈՐԱԴԱՍՈՒԹՅԱՄԲ)

են կոչվում այն կախյալ նաՏ 293. Համասեռ կամ համաստորադաս խխադասությունները, որոնք, միմյանցհանդեպհամադասլինելով, շարահյուսական միննույն հարաբերությամբ լրացնում են գերադաս եզրի նույն անդամինկամ ամբողջգերադասբաղադրիչին: Ունեն իմաստակառուցվածքային հետնյալբնութագրերը: 1. Համասեռ ստորադասությամբկապակցված նախադասությունների նվազագույն կառույցը ունենում է երեք բաղադրիչներ, որոնցից մեկը գլխավորն է, մյուս երկուսը համադասեն իրար ն ստորադաս՝ առաջինին: Վմմտ.

(1) Մի նայելուց հասկանումէր, (2) թե որ կովն է գիշերն անհանգիստ եղել, (3) ո՛րն է շատ քաղցած (ԱԲ): (1) Հետո դերձակՎանեսըչէր սիրում, (2) որ գինեվաճառըինքն էլ երբեմնկերուխումէր սարքում (3) ու երկարաճիտ կոշիկներ հագնում (ՍԶ): Երկու կառույցներում էլ երկրորդն երրորդ եզրերը համասեռ են ն լրացնում են համապատասխանաբար՝ հասկանում էր ն չէր սիրում բայ-ստորոգյալներին:Երկուսի էլ գծային պատկերընույնն է՝ 2. Ստորադասեզրերիթիվըկարողէ նան երկուսից ավելի լինել: Նման կառույցներըզգալի հաճախականությունունեն մասնաաղբյուրներում,որտեղ հարկ է լինում վորապեսգրական-գեղարվեստական գերադաս բաղադրիչի որնէ անդամիկամ ամբողջ գլխավորեզրի իմաստը ընդարձակելստորոգումայիներեք ն ավելի միավորներով:Հմմտ. (1) Շավարշը մի պահ միայնուզում էր ձին բաց թողնել հետնից՝վախենալով, (2) որ կինը կանէանա,(3) կտեսլանահանկարծ, (4) կցնդի, (5) կդառնագարնանայինմշուշ, (6) ու կմնանլոկ ինքն ու ձին՝ գյուղամիջինահից խրխնջացող(ԵՉ): կապակցված բաղադրիչների Այստեղ համասեռ ստորադասությամբ թիվը արդեն հինգն է երկրորդիցմինչն վեցերորդը:ԳծապատկերնԷ՝

ւ

ՅՈԹ

Ե

Ստորադասեզրերը կարող են արտահայտելայն բոլոր լրացական նախադաորոնք հատուկ են բարդ ստորադասական հարաբերությունները, սություններին: Կարող են լինել, օրինակ` ենթակա, ստորոգելի, որոշիչ, ն այլն: Վերնի երեք օրինակխնդիր,պարագա՝ իրենց տարատեսակներով ն ներից առաջինում երկրորդումստորադաս բաղադրիչներըկատարում էին ուղիղ խնդրի, երրորդ օրինակումանջատմանխնդրի շարահյուսական գործառույթ:Հմմտ. նան՝ 3.

1. նչ լավ կլիներ, որ ճամփի քարերից գիշերով վերցներ, պառավի Ի՛ գերեզմանի վրա դներ (ԱԲ): 2. Տվեք ինձ իմ շուրթերը, որ ձեզ համար գտնեմ բառեր անգտնելի, հնչյունները դարձնեմկախարդականճյուղեր Եվ գտած իմ բառերըծաղիկների նման կախեմ այդ ճյուղերից (ՌԴ): 3. Երբ ուրիշ կլինեն օրերն արդեն, Երբ ցնդած լինեմ ցնորքի պես, Բիբերիդ խոնավ ճանապարհովԵս անակնկալ կմտնեմ ներս (ն.տ.): Առաջին օրինակում կախյալ բաղադրիչներըենթակայական են, երկրորդում՝ նպատակիպարագա, երրորդում ժամանակի պարագա: 4. Ստորադասեզրերը միմյանց նկատմամբկարող են ունենալ իմաստային գրեթե այն բոլոր հարաբերությունները,որոնք հատուկ են համադասական կապակցություններին: Դրանք կարող են լինել բաղհյուսական ն ներհակական կապակցություններ իրենց տարատեսակներով միավորական, մասնական, հավելական, մակաբերական, մեկնական, ժխտական, տրոհական, հակադրական ն այլն: Տես վերի օրինակները: Հմմտ. նան հետնյալ բնագրային վկայությունները: 0) Թվում էր, (2) որ մինչն մահ կապրի այդ ժայռերի վրա, (3) կցանի կորեկ, (4) աշնանը կիջնի ձորերը, (5) կհավաքի միրգ ն ցախ (ԱԲ): Երկրորդ, երրորդ, չորրորդ ն հինգերորդ բաղադրիչները ներկայացնում են միավորականկապակցություն.բոլորը միասին ենթակայականհա-

րաբերությամբստորադասվածեն առաջինին:

(1) Քարեր, հին քարեր՝ վաղուց մոռացված, անանուն, անգիր, ննջում այնտեղ, (2) ուր լռությունն է իշխում անհաստատ, (3) Ու հուշն է թռչում՝ հավիտյանանքն (ՌԴ): Այստեղ տեղի պարագայի գործառույթով հանդես եկած երկրորդ ն երրորդ բաղադրիչներիմիջն առկա է հավելական կապակցություն:Այսպես կարող են արտահայտվել նան այլ համադասականհարաբերություններ: են

Տ 294. Վամաստորադասությամբհարաբերակցվող կառույցների բաղադրիչների կապակցությունըշփման եզրեր ունի երկբաղադրիչ բարդ համադասականն ստորադասականնախադասություններիեզրերի կապակցական եղանակների հետ: Ստորադաս նախադասություններիցառաջինը գերադասի հետ կապակցվումէ սովորաբարայնպես, ինչպես կկապակցվեր երկբաղադրիչ նախադասությանստորադաս եզրը գլխավորի հետ: Համադաս եզրերը միմյանց հետ կապակցվում են համադասությանըհատուկ եղանակներով ու միջոցներով: Սակայն համադաս եզրերից երկրորդը ն հաջորդները, եթե կան, գտնվում են երկակի կապակցությանմեջ. մի կողմից` նրանք ստորադասական հարաբերությամբ կապակցված են գերադաս բաղադրիչի հետ, մյուս կողմից` համադասականհարաբերությամբ՝կից եզրի կամ եզրերի հետ: Այս իրողությունը պարտադրումէ կապակցականլրացուցիչ եղանակներու միջոցներ: Նշելի է հատկապեսհետնյալը: Ա. Առաջինստորադաս եզրը գերադասի հետ կապակցվում է ստորադասականշաղկապով կամ հարաբերականով:Գերադասեզրում հարաբերյալի առկայությունը կամընտիր է: Ստորադաս եզրերը միմյանց հետ կապակցվում են իրենց արտահայտած իմաստային հարաբերություններին

բնորոշ ձներով, ասենք՝ միավորականկապակցությանդեպքում` միավորական շաղկապներով,հաճախ՝շարահարությամբ:Առաջին ստորադաս եզրի շաղկապի կամ հարաբերականիկապակցականդերը տարածվում է նան մյուս համասեռ բաղադրիչներիվրա: Հմմտ. (Լիներ,) (1) այնպե՛ս լիներ, (2) որ ինքը հնձվոր լիներ, (3) նրանց արտը հնձեր, (4) Սոնան հաց բերեր իրեն, (5) շապիկը քրտներ, (6) ն քրտնած նստեր նրա կողքին (ԱԲ): Այստեղ առաջին ստորադաս եզրը գերադասի հետ կապվել է ոռ ստորադասականշաղկապով, որի կապակցականդերը տարածվել է նան երրորդից վեցերորդ ստորադաս բաղադրիչներիվրա, իսկ վերջիններս միմյանց հետ կապակցվել են շարահարությամբ,բացի վերջին` վեցերորդ եզրից, որ նախորդի հետ կապակցվելէ ն շաղկապով: Այս շաղկապը, այսպիսով, փակել է համադաս եզրերիշարքը: Բ. Վամաստորադասեզրերի կարնորությունը մեկիկ-մեկիկ ընդգծելու, նան ոճական-արտահայտչական նկատառումներովհաճախ այդ բաղադրիչներից յուրաքանչյուրը գերադասի հետ կապակցվումէ առանձին-առանձին համապատասխան շաղկապով կամ հարաբերականով: Ըստ որում՝ կապակցությանեղանակն ու միջոցը օրինաչափորեն պետք է նույնական լինեն, քանի որ բարդության ստորադաս եզրերը նույնական են, նույնաբնույթ: Հմմտ. Ես ուզում եմ, ռռ կարապը ոչ թե մեռնի, ռռ կարապը ապրի՛ երգով (ՊՍ): Ես կանչում եմ բոլոր նրանց, Ովքերգիտենփայլատակել կարմիր գինու թնդությունից (...), Ովքեր գիտեն վիշտն ու ցավը ետ վանելու, Կյանքում լավը ն առողջը հավանելու, Գեղեցիկը ն վսեմը դավանելու հարգն ու կարգը (ն.տ.): Ինչ վերաբերումէ ստորադաս բաղադրիչների՝միմյանց հետ կապակցէ լինել թե՛ նշույթավոր՝ դրանց միջն եվելու եղանակին,ապա այն կարող ղած իմաստային հարաբերություններըդրսնորող կաղապարներով,թե՛ աննշույթ՝ շարահարությամբ: Նշույթի օգտագործման դեպքում ստացվում է կապակցականերկու բառերիզուգորդում. համադասականշաղկապինանմիջապեսհաջորդում է ստորադասականշաղկապը կամ հարաբերականդերանունը: Հմմտ. (1) Նրանք ասում են, (2) որ ես հոգնել եմ, (3) Որ ես շեղել եմ ուղիղ ուղին (4) Որ մեր պայքարը հոգիս լթել է. (5) Եվ ես ընտրել եմ ուրիշ ուղի (ԵՉ): Երկրորդ, երրորդ ն չորրորդ եզրերիցամեն մեկը, առանձին վերցրած, գերադաս եզրի հետ (ճռանք ասում եռ կապակցվելէ ռռ շաղկապով, երկհամադաս եզրերը միմյանց հետ կապակցվել են րորդ, երրորդ ն չորրորդ շարահարությամբ, հինգերորդ եզրը՝ չորրորդի հետ ն շաղկապով: Այս ն շաղկապից հետո ոռ շաղկապիառկայությանդեպքում կստացվեր ն որ կաղապարովկապակցություն,որի մասիննշվեց վերը: Հմմտ. ն որ ես Նրանք ասում են, որ ես հոգնելեմ ընտրել եմ ուրիշ ուղի' Վմմտ. նան՝

Երբ հոգնած է եղել, ն երբ խաբվել է սիրուց, Մա՛յր իմ անուշ ու անգին(ն.տ.):

Ու՞մ

գրկում է հեծեծել,

Կապակցական եղանակների տեսակետից վերջին օրինակի միակ տարբերությունը ստորադաս եզրի գերադասիհետ հարաբերականովկապակցվելն է, որով ստացվել է ն երբ կաղապարը:

Տ 295. Ստորադասեզրերը ոչ միայն միմյանց հետ, այլն հաճախ գերադասի հետ կարող են կապակցվել շարահարությամբ, որ առավելապես հատուկ է ժողովրդախոսակցականլեզվին, բայց պատահում է նան գրականգեղարվեստականաղբյուրներում: Հմմտ. Դուրսը ցուրտ ձմեռ է սակայն հոգուդ մեջ ամառ է՝ ասին (ԵՉ): Երկու ստորադաս բաղադրիչներըմիմյանց հետ կապակցվել են սամլայն հակադրականշաղկապով, գերադաս եզրի հետ՝ շարահարությամբ: Վերջապես՝ ստորադաս եզրերը թե՛ միմյանց հետ, թե՛ գերադասի հետ կարող են կապակցվել շարահարությամբ:Հմմտ. Մենք չգիտենք հնչպե՞ս էր ապրում հայոց շինականը, ի՞նչ տեսակ հարաբերությունների մեջ էր յուր տերերի հետ (Ր) Իմ թափառ կյանքում, մարդ ի՞նչ իմանա՝ չե՛մ նստել, թախծել այդ քարի վրա (ԱԻ): Իսկ ես հանձն եմ առնում ցույց տալ քեզ, ազնիվ տրիբուն՝ ուռ է փայնել, որտեղ է թաք կացել նա (ՀՍՅԵ): Համասեռ ստորադասությամբնախադասություններըունեն նան իրենց շարադասականառանձնահատկությունները:Գերադասի հանդեպ նրանց գրաված դիրքը պայմանավորված է նրանց արտահայտած իմաստային հարաբերությունների բնույթով, մասամբ նան տրամաբանական գործոնով: Վերջին տեղում չէ ն հեղինակայիննախասիրությունը:Ստորադաս եգրերը կարող են լինել հետադաս: Սա առավել տարածվածօրինաչափությունն է: Կարող են լինել նախադաս(տե՛ս վերի օրինակները): Հազվադեպ պատահում են նան միջադասված համաստորադասնախադասություններ:Հմմտ. (1) Ամռան շոգին, (2) երք արեն այնքան մոտ Լ, (3) ջերմությունը` շատ, (4) երբ շները շոգից տան ստվերում պառկում են, (5) լեզուն հանաժ՝ թնչին տալիս, (1) առվի եզերքին միշտ էլ կարելի է տեսնել Լառ Մարգարին՝ոտքերը մինչն ծնկները բաց, բահն ուսին (ԱԲ): Հինգ բաղադրիչից բաղկացած այս նախադասությաներկրորդ, երն հինգերորդ համաստորադասեզրերը միջադասված են: րորդ, չորրորդ Ըստ էության` համասեռ ստորադասությամբկապակցված չորս պարգ նախադասություններ ընդմիջել են գերադաս բաղադրիչը, թափանցել նրա մեջ: Այստեղ բնորոշ օրինաչափությունն այն է, որ համաստորադասեզրերը իրարից հեռանալ չեն կարող.չի կարող, դիցուք, համասեռ կախյալ բաղադրիչներիցմեկը լինել նախադաս,մյուսը կամ մյուսները` միջադասկամ վերջադաս:

3. ԱՆՀԱՄԱՍԵՌ

ՍՏՈՐԱԴԱՍՈՒԹՅԱՄԲ

ԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

Տ 296. Անհամասեռ են կոչվում այն կախյալ նախադասությունները, որոնք շարահյուսական տարբեր հարաբերություններով լրացնում են ամբողջ գլխավոր բաղադրիչին,նրա մեկ կամ ավելի անդամներինն կամ նույն հարաբերությամբլրացնում են տարբերանդամների: Ունեն իմաստակառուցվածքային հետնյալ առանձնահատկություննե1. Անհամասեռ ստորադասությամբ կապակցված նախադասության նվազագույն կառույցը ունենում է երեք բաղադրիչ,որոնցից մեկը գերադաս եզրնէ, երկուսը՝ ստորադաս: Հմմտ. (1) Երբ ձիերը վարգով գնում էին, մտածում թե ահա շուտով կհասնեն (ՄԳ): (2) Հետո, ծրբ նոր-նոր հասունացող աղջիկ էր, զգում էր տղամարդկանց անբացատրելիլպիրշ նայվածքները,որոնցից ուզում էր փայխչել-կորչել (ՀՄ): (3) Եվ Քանի որ մարել էին սիրո ն հույսի բոլոր շողերը, իրեն հանձնում է բաքոսի իշխանությանը,որուվ/դառնումէ անուղղելի հարբեցող (ՀՍՅԵ): (4) Նա լավ էր ճանաչում Վասմիկին, ոռ հետո դարձավ իր հարսը, ն նրա հորը, որ հայտնիթռչնաբույծէր: Առաջինօրինակում անհամասեռ նախադասություններից մեկը ժամանակի պարագա է, մյուսը` ուղիղ խնդիր.երկուսն էլ լրացնում են գերադաս եզրի բայ-ստորոգյալին: Երկրորդ օրինակում առաջին ստորադաս եզրը մասնավորեցնող պարագայականբացահայտիչ է ն լրացնում է գերադաս եզրի՝ հետո Ժամանակի պարագային,երկրորդեզրը որոշիչ է ն լրացնում է նույն եզրի ճնայվածքներըուղիղ խնդրին:Երրորդ օրինակում երկու անհամասեռ ստորադաս բաղադրիչներըլրացնում են ամբողջ գլխավոր նախադասությանը: Չորրորդ օրինակում երկու ստորադաս եզրերն էլ որոշչային բնույթ ունեն, բայց լրացնում են գերադաս նախադասության երկու տարբեր, տվյալ դեպքում բազմակի անդամներին` Հասմիկին ն հորը ուղիղ խնդիրներին: գծապատկերընույնն է՝ Բոլոր չորս նախադասությունների

էր,

2. Հիմքում ունենալով անհամասեռ կախյալ նախադասությունների լրացական բնույթը դրանք կարելի է ստորաբաժանելերկու ենթատեսակների՝ ա) ճու/նաբնույթն բ) տարաբնույթստորադաս եզրերի: Ա. Նույնաբնույթ անհամասեռ կախյալ նախադասություններըունենում են լրացական միննույն բնույթը, որով նրանք յուրովի հիշեցնում են համասեռ ստորադասությունը:Սակայն էապեստարբերվում են վերջինից: Մինչդեռ նույնաբնույթ համասեռ բաղադրիչներըլրացնում են գերադաս եզրի միննույն անդամին,իբրն անհամասեռ նույնաբնույթ նախադասությունների լրացյալներ հանդես են գալիս գերադաս եզրի տարբեր անդամներ: Լրա391

ցումների շարահյուսական հարաբերություններիբնույթը թեն նույնն է, սակայն տարբեր են լրացյալները: Նման նույնաբնույթ անհամասեռ լրացումներ են դառնում հատկապես որոշչային կախյալ նախադասությունները,որոնք լրացնում են գերադաս եզրի գոյականներով արտահայտվածբազմակի նույնական կամ ո՛չ բազմակի՝տարատեսականդամներին:Տե՛ս վերի օրինակներից չորրորդը, այլն՝ Մի՞թեսա այն Անտոնիոնչէ, որին ճանաչում էր ամեն մի վենետիկցգի, այն պատանիջութակահարը, ոռ միջնադարյանտրուբադուրի նման շրջում էր քաղաքից քաղաք, փողոցից փողոց` պատուհանների տակ նվագելով սերենադներ (ՆԴ): Տեղը, ուր կանգ էր առել կառքը, գյուղամիջով անցնող խճուղին էր, որ դեղնագույն Ժապավենի նման ակոսում էր սնահողը (Մ): Շապին-Գարահիսարը,որ հինավուրց բերդաքաղաք է, մտնում է Փոքր Հայքի Նիկոպոլիս գավառի մեջ, որր բերդապարիսպըժգվում է մի քանի կիլոմետր դեպիլեռները (ՍՍ): Բայական անդամի լրացումները ես, լինելով նույնաբնույթ, կարող են դառնալ անհամասեռ ստորադաս բաղադրիչներ:Նման կառույցներումնույնաբնույթ եզրերից մեկը սովորաբարլրացնում է բայ-ստորոգյալին,մյուսը՝ դերբայովարտահայտվածմի անդամի: Հմմտ. Իմանալով, ոռ ինձ կսպասեն, հայտնեցի, որ մի փոքր կուշանամ: Երկու ստորադաս եզրերն էլ ուղիղ խնդիր են, սակայն մեկը լրացնում է հմանալով դերբայական անդամին, մյուսը` հայտնեցի բայ-ստորոգյալին: Այլ օրինակ՝ Պառկելով չոր խոտերի վրա, ԹԵ հնչ է ջարդվաժ ոսկորներին մի քիչ հանգստություն տա, հրացանն ու փամփշտակալըդրեց կողքին, ոռ պատրաստ լինի ամեն մի անակնկալի (ՍՍ): Այստեղերկու ստորադաս եզրերն էլ նպատակի պարագա են, բայց անհամասեռ, քանի որ լրացնում են բայական տարբերանդամների: Բայական անդամի նույնաբնույթ անհամասեռ լրացում հանդիսացող նախադասությունները,ի տարբերություն որոշչային կախյալ բաղադրիչների, այնքան էլ հաճախվածչեն ժամանակակիցհայերենում: Բ. Տարաբնույթ անհամասեռությունը բնորոշվում է նրանով, որ գերադաս եզրը լրացվում է շարահյուսական տարբեր գործառույթներ ունեցող կախյալ բաղադրիչներով: Ըստ գերադաս եզրի համապատասխանանդամներինկատմամբունեցած շարահյուսական հարաբերություններիբնույթի այս կառույցները ունենում են երկու տարատեսակություն՝գլխավոր նախադասության՝1) միննույն անդամինն 2) տարբերանդամներին լրագնող տարաբնույթ կախյալ բաղադրիչներովնախադասություններ: 1. Գերադաս նախադասությանմիննույն անդամին լրացնող տարաբնույթ կախյալ բաղադրիչներիտարբերակիչառանձնահատկությունըայն է, որ նրանք համապատասխանանդամիիմաստըծավալում են երկու կամ ավելի լրացական, ո՛չ համանման հարաբերություններդրսնորող ստորոգումային միավորներով:

Այս կարգի տարաբնույթկախյալ նախադասություններըօրինաչափորեն լրացնում են գերադասեզրի բայական անդամին, ավելի ստույգ` բայստորոգյալին: Եվ դա հասկանալի է. գերադաս եզրի գոյականական միննույն անդամը միաժամանակչի կարող լրացվել որոշչային ն հատկացուցչային, հատկացուցչայինն բացահայտչային կամ որոշչային ն բացահայտչային կախյալ բաղադրիչներով: Բայ-ստորոգյալներըանշուշտ կարող են լրացվել այլնայլ հարաբերություններարտահայտող կախյալ եզրերով: Այսպես` միննույն բայ-լրացյալը իր ներգործականսեռի կամ բայիմաստի թելադրանքով կարող է ստանալ, ասենք, մի ուղիղ կամ անուղղակի խնդրի գործառույթ ունեցող կախյալ նախադասությամբարտահայտված լրացում ն մի պարագա`՝ նույնպես ձնավորված որպես ստորադաս նախադասութքյուն: Կամ կարող է միաժամանակ լրացվել ենթակա ն դարձյալ ուղիղ խնդիր կամ անուղղակի խնդիր, ենթակա ն մի ինչ-որ պարագա կախյալ նախադասություններով ն այլն: Վմմտ. ծնջական խնդիր` ուղիղ թե անուղղակի: Ռվ որ եկավ, հարգանքի տուրք մատուցեց նրան, ռռհ անունն իսկ արգելված էր արտասանել:Ով որ ձայն էր խնդրում, հայտնում էր նույնը, ինչ որ արդեն գիտեինք գիշերվա պաշտոնականհաղորդագրությունիցԵնթակա կամ /խնդիրեն պարագա. Որ նրանք տնից հեռանում են, նրանց թվում է, թե շատ մոտ է ցնորքի այդ աշխարհը(ԱԲ): Ներս է մտնում թե չե հիշեցնում է, ոռ ժամանայնէ ճանապարհընկնելու (1Թ): Կիրառական համեմատաբար ավելի մեծ հաճախականություն ունեն նախադասությունները, որոնց գերադաս եզրի բայ-ստորոգյալը լրացայն վում է տարբեր լրացական բնույթի պարագայականկախյալ բաղադրիչներով: Հմմտ. 1. Քանի որ գարունն այստեղ շատ վաղ է գալիս, եղանակը այնքան էր տաքացել, որ մինչն անգամլուսամուտները բաց էինք արել (ՆԴ): 2. ԹԵ խենթ լեզուս անունդ տա, ես կսեղմեմ ատամներով, ռր հնչյուն իսկ չշշնջա (ՍԿ): 3. Մինչ սա դիմացից կմոտենար,Հեյդարը թեթնորեն առաջ ոստնեց, որ բացի կառքի դռնակը(Մ): Առաջին օրինակում զուգորդված են պատճառին չափի, երկրորդում պայմանին նպատակի,երրորդում Ժամանակին նպատակիպարագաներ: 2. Գերադաս բաղադրիչի ոչ միայն ճույն անդամը, այլն տարբեր անդամներ կարող են լրացվել տարաբնույթ անհամասեռ կախյալ նախադասություններով: Սրանով վերանում է որոշ այն կաշկանդվածությունը, որ մասամբ առկա է լինում միննույն անդամին, տվյալ դեպքում` բայ-ստորոգյալին լրացնող անհամասեռ նախադասություններկառուցելիս: Այս պարագայում գերադաս եզրի ցանկացածանդամ կարող է լրացվել այլնայլ կախյալ բաղադրիչներով, որոնք լրացական տարբեր հարաբերություններով գոյացնում են անհամասեռ ստորադասությամբբարդ նախադասություններ: Միննույն կառույցում կարող են համատեղվելենթակայական,որոշչան այլ կարգի անհամասեռ նաստորադաս յին, խնդրային, պարագայական ն է է Սա վկայում արդի հայերենի օրինաչափ երնույթ խադասություններ:

շարահյուսականճկունությունը, կառուցվածքայինմեծ հնարավորությունները: Հմմտ. 1. Քանի որ դու այնքան սիրում ես այդ աղավնուն, փոխարենըտուր քո մարմնից այնքան միս, ոռքան կշռում Է աղավնին (ԱԻ): 2. Մի անգամ, երբ հեռու հյուսիսում` ուսանողականմենակյաց սենյակումս, փակված՝ դիսերտացիայիսվերջին գլուխներն էի գրում, մի նամակ ստացա, որհ մեջ ապշեցուցիչ անողոքությամբ գրում էր նա... (ՆԴ): 3. Քարոնը, ոռ ստորերկրյա այս խավարի տիրակալն է, քեզ նշան է անում, որ պառկեսքարե -

-

թախտին (ԴԴ):

Առաջինն երկրորդ օրինակների գերադաս բաղադրիչներըլրացվել են պարագայական ն որոշչային, երրորդինը՝ որոշչային ն հատկացուցչային կախյալ նախադասություններով:

Ց 297. Անհամասեռ ստորադասությամբբաղադրիչների կապակցությունը գերադաս եզրի հետ իրացվում է ճիշտ նույն կաղապարներով,որոնք հատուկ են երկբաղադրիչ բարդ նախադասություններին:Ստորադասեզրերը, ըստ իրենց ունեցած լրացական հարաբերության բնույթի, կապակցվում են ստորադասական համապատասխանշաղկապներով կամ հարաբերականներով: Գերադաս եզրում կառույցի թելադրանքով սովորաբար կիրառվում է միայն մեկ հարաբերյալ, թեն ստորադաս եզրերը թվով առնվազն երկուսն են, հաճախ նան ավելի: Հարաբերյալը, եթե կա, վերաբերում է կախյալ եզրերից միայն մեկին: Մյուսին կամ մյուսներին չի կարող վերաբերել, քանի որ լրացականգործառույթները տարբեր են: Տե՛ս վերի օրինակները, այլն՝ Եվ ծրբ Լառ-Մարգարընայում էր ծիրանի ճյուղերի արանքից,նրա ծերացած աչքերին այնպես էր թվում, թե հավքը լազուրի վրա միայնակ սահող ամպի կտորի հետ է խաղում (ԱԲ): Ինչքան էլ ուզում է չհիշել. միշտ հիշում է ա/ն առավոտը, երբհո գրկի մեջ հանգավ իր խարտյաշ երեխան՝ սոված մոր ստինքներիչորանալուց (ԴԴ): Շարահարական կապակցությունը այս կարգի կառույցներում խիստ հազվադեպ է. բաղադրիչներից մեկը թերես կարող է կապակցվել առանց բառական միջոցների: Հմմտ. (1) Երբ էս հին աշխարհը մտա ես տաղով, սազով, քամանչով, (2) Ի՞նչ պիտի անի աշխարհում էս անմիտ-անճարը՝(3) ասին: Առաջին ստորադաս բաղադրիչը երրորդ գերադաս եզրի հետ կապակցվելէ ծրբ հարաբերականով, երկրորդը՝շարահարությամբ: Անհամասեռ ստորադասությամբնախադասությունը կարող է բարդացված լինել համադասությամբ կամ ստորադասությամբ: Այս դեպքում նս գործում են կապակցականնույն ձները, որ հատուկ են համաստորադասությամբ կամ ենթասւոորադասությամբկազմված նախադասություններին: Հմմտ. Ա.

Չամաստորադասությամբ բարդացված կառույց. (1) Դու, (2) ոռ նշածն սն աչքեր ունես ն ունքեր կեռման, (3) Որ գեղեցիկ ես Արայի նման,

(1) խորհե՞լ ես

արդյոք, (4) թե հնչքան էր պետք քո հին հայրերին Զոհաբերություն,ոգի ն գորով (ՍԿ): Նկատելի է, որ երկրորդ ն երրորդ բաղադրիչները համասեռ են ն բացահայտչային հարաբերությամբկապակցված են առաջին` գերադաս բաղադրիչին, որին ստորադասվածէ նան մի չորրորդ բաղադրիչ` խնդրային գործառույթով: Այսպիսով չորրորդ եզրի հանդեպ անհամասեռ հարաբերության մեջ են գտնվում միաժամանակերկու ստորադաս նախադասություններ՝ երկրորդը ն երրորդը:Գծապատկերնէ՝

ոռ

Ենթջաստորադասությամբ բարդացված կառույց. (1) Ուրեմն, ո՛վ գալիքի երգասաններ,(2) Որքան էլ վեհ լինի ձեր ներկան, (1) Չմոռանաք, (3) ռր դուք պիտի սերմեր ցանեք, (4) Որ լինեն դարից ձեր երկար (ԵՉ): Այստեղ անհամասեռ ստորադասությամբկապակցված են երկրորդ ն երրորդ բաղադրիչները,որոնցից վերջինը իր հերթին ունի ստորադաս մի նախադասություն:Գծային պատկերնէ՝ Բ.

8 298. Անհամասեռ ստորադասությամբնախադասություններինհատուկ են շարադասական որոշակի օրինաչափություններ, որոնք զգալիորեն տարբերվում են երկբաղադրիչբարդ ստորադասականնախադասության շարադասությունից: Եթե երկբաղադրիչկառույցներում կախյալ եզրի դիրքը ճնշող մասով կամընտիրէ, հաճախ՝ պայմանավորվածնրա լրացական բնույթով, երբեմն նան հեղինակայիննախասիրությամբ,ապա նույնը չի կարելի ասել անհամասեռ ստորադաս բաղադրիչներիդասավորության մասին: Քանի որ ստորադաս եզրերը միմյանց հետ չեն աղերսվում ո՛չ իմաստով, ո՛չ քերականորեն, ուստի ն բարդության բոլոր պարզ նախադասությունների միջն պետք է ստեղծվի այնպիսի հաջորդականություն, որը կապահովի յուրաքանչյուր կախյալ եզրի կապը ամբողջ գերադասի կամ նրա այս ու այն անդամի հետ: Դիտելի են շարադասականհետնյալ արտահայտությունները: 1. Նույնաբնույթ անհամասեռ կախյալ նախադասությունները,լինեն դրանք գոյականականթե բայականանդամի լրացումներ, սովորաբարշարադասվում են՝ առաջինը`միջադաս, երկրորդը` վերջադաս:Տե՛ս վերի օրի395

նակները(8 296, Ա), այլն Մայրս, ոռ սկզբում միշտ լաց էր լինում, այժմ կարծես հաշտվել է իր դրության հետ, որը, սակայն, ոչ մի հույս չի ներշնչում (ՆԴ): 2. Տարաբնույթ անհամասեռ նախադասություններից մեկը սովորաբար նախադասվում է, մյուսը հետադասվում: Տես վերի օրինակները (Տ 296, Բ), այլն՝ Ռվ նստեց աթոռի վրա (...), օրենքի ուժով պարտավորէ նա հիշել, ոռ ինքը երկոտանի է, այն էլ բարձրագույն |Եվոչ մի դեպքում իրավունք չունի վերստին դառնալ նոր չորքոտանի, Առավել ես` չորքոտանու ճորտ) (ՊՍ): Թե աչքերս քեզ որոնեն, ես կփակեմ մութ կոպերով, Ոռ աշխարհում քեզ չտեսնեմ (ՍԿ): 3. Եթե կախյալ եզրերից մեկը իմաստային,կապակցական այլ գորն ծոնների բերումով պետք է նախորդի երկրորդ անհամասեռ բաղադրիչին, սակայն նախադասվել չի կարող իր լրացականբնույթի պատճառով, միջադասվում է: Հմմտ. Հայրը, ոռ ջոկիրությամբ էր զբաղվում, խեղդվեց-մնաց բքի մեջ, երբ ինքը տասը-տասներկուտարեկանաղջիկ էր (ՀՄ): Ես, ոռ աստծուն Աստվաժատուր եմ կոչում, Ես խեռորեն խռովարար-խռովիչ,Աստվածամերժ-աստվածարկու մի չաստված, Ասում եմ ձեզ (...), Ոռ ծրկնքում իրոք չկան աստվածներ|լ.նրանք վաղու՛ց երկրի վրա են բազմած|(ՊՍ): 4. Վազվադեպերկու անհամասեռ բաղադրիչներնէլ կարող են նախան դասվել, այս պարագայում նրանք անմիջապեսհաջորդում են իրար, ինչը այնքան էլ օրինաչափ չէ: Հմմտ. Երբ խալխի անսիրտքեֆերին ես անուշ իմ տաղերն ասի, Ամառվա մրգերի նման համեղ է քո բառը` ասին (ԵՉ):

4. ՎԱՆՐԱՍՏՈՐԱԴԱՍՈՒԹՅԱՄԲ ԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

Տ 299. Չանրաստորադասէ կոչվում այն կախյալ նախադասությունը, միաժամանակլրացնում է երկու կամ ավելի համադասնախադասությունների կամ նրանցհամապատասխան անդամների: Ունի իմաստակառուցվածքային հետնյալ բնութագրերը: 1. Վանրաստորադասությամբկապակցությաննվազագույն կառույցը եռաբաղադրիչ այնպիսի նախադասություն է, որի կազմում առկա են թե համադասական,թե՛ ստորադասականհարաբերություններ: Այդպիսի հարաբերություններ, ինչպես տեսանք (Տ 293), գոյանում են նան համաստորադասությամբկազմված նախադասություններում:Վանրաստորադասության ն համաստորադասությանմիջն, սակայն, կա կառուցվածքայինէական տարբերություն: Վամաստորադասությամբկառույցներում համադասությունը ստորին, ավելի ստույգ՝ ստորադասությանմակարդակումէ, հանրաստորադասությամբ կապակցությանմեջ` վերին, ավելի ստույգ գերադասության մակարդակում:Ուրեմն առկա են երկու համադաս նախադասություններ, որոնց, եթե կարելի է այսպես ասել, «երկու տիրոջ ծառայի» սկզբունորը

քով ստորադասվածէ մեկ նախադասություն:Հմմտ. (1) Եթե արնը չխոնարհվերդեպի մայրամուտ, (2) ճա առանց հոգնութկմնար այդ դիրքով (3) ն չէր հագենա մրգերըքաղած ն արդեն յան երկար դեղնող ծառերի սոսափից (ԱԲ): (1) Ինչքան որ սիրտդ տա, (2) սաղարթից խոսիր (3) ու վարդից խոսիրմայիսյան(ՊՍ): Այս երկու նախադասություններիերկրորդ ն երրորդ բաղադրիչները կապակցված են համադասությամբ,առաջին եզրերը առանձին-առանձին ստորադասվածեն երկրորդ ն երրորդ բաղադրիչներին: Այսպես՝ երկրորդ օրինակում ունենք` Ինչքան որ սիրտդ տա կախյալ նախադասությունը, որը լրացնում է Սաղարթից խոսիր գերադաս եզրին: Երկուսը միասին, առանձին վերցրած, կազմում են ստորադասականկապակցությամբերկբաղադրիչ նախադասություն՝ Ինչքան որ սիրտդ տա, սաղարթից խոսիր: Բայց ընդգծված կախյալ եզրը բնագրային վկայության մեջ հավելյալ կերպով լրացնում է նան (Ու) վարդիցխոսիր մայիսյան նախադասությանը՝ինչպես՝ Ինչքան որ սիրտդ տա, վարդից խոսիր մայիսյան: Հեղինակային օրինակի ն մեր տրոհած տարբերակներիիմաստներընույնական են, որպես թե ասվեր` Ինչքան որ սիրտդ տա, սաղարթից խոսիր, ն ինչքան որ սիրտդ տա, վարդից խոսիր մայիսյան: Սակայն միտքը ձնակերպվել է ոչ թե այսպես, ըստ որում ապաշնորհ, այլ շնորհալի արտահայտությամբ, ինչպես որ է՛ բնագրում: Ստացվել է հանրաստորադասությամբ կառույց: Բերված երկու օրինակներն էլ ունեն նույն գծապատկերը՝

Վանրաստորադասությունըենթադրումէ եամագերադասությանառկայություն: Վամագերադասությունըհալյանիշն է համաստորադասության: Հակադրության հիմքում ընկած են համադասությաներկու` վերին ն ստոկապված երկու (կամ ավելի) րին մակարդակները:Վամագերադասությամբ համադաս նախադասություններըգերադաս են համապատասխանբաղադրիչի հանդեպ, որով ն գտնվում են կառույցի վերին մակարդակում, համաստորադասությամբ կապված երկու (կամ ավելի) համադաս նախադասութեն համապատասխանբաղադրիչին, դրանով իսկ յունները ստորադաս գտնվում են կառույցի ստորին մակարդակում: 3. Ընդհանուր ստորադաս կամ հանրաստորադաս բաղադրիչը կարող է լրացնել ո՛չ միայն երկու, այլն թվով ավելի գերադաս եզրերի: Հմմտ. (1) Երբ որ խոփն ակոսներն արտի մեջ շարում է, (2) Զարթնում են, (3) խորհում են, (4) խոկում են լեռները: (1) Երբ ծարավն արտի մեջ հնձվորին վառում է, (2) Հնում են, (3) շիկնում են, (4) շոգում են լեռները (ՀՍ): չէր ստանում, (2) Թորոսիկը խռովկան էր (1) Երբ որ Պապից պատասխան դառնում, (3) շրթունքը կախում,(4) նայում սայլի վրայից գլխիվայր կախած հավերին(ԱԲ): 2.

Երեք նախադասություններում էլ առաջին եզրերը միաժամանակ լրացնում են երկրորդ, երրորդ ն չորրորդ բաղադրիչներինն ձնավորում են համանման քերականականհարաբերություններ: Բոլոր երեք կառույցները ունեն նույն գծային պատկերը՝

«ՀԱ-1 Վմմտ նան՝ (1) Ու

վերքերը դառնում են երգ, (2) Ու երգերը դառնում են վերք, (3) Ու սրտերը՝ ծանր մի քար, (4) Երբ զինվոր են տանում յարին (ՊՍ): Գծապատո"

ՈԷՍ-Յ2:

Կառույցի ստորին մակարդակումես կարող է աճել բաղադրիչների թիվը: Այդ դեպքում ստացվում են երկու, հազվադեպ՝ավելի հանրաստորադաս նախադասություններ:Հմմտ. (1) Վաճախէինք կռանում թամբից, (2) գրկում ձիու վիզը, (3) ռռպեսզի կախ ընկած ճյուղերը չքերծեին մեր դեմքը, (4) ն փշերըչծակժկեին (ԱԲ): (1) Ինչպե՛ս չի սիրում անտառը նրան, (2) Ինչպե՛ս է ծաղրում, (3) քրքջում վրան, (4) Ինչ է թե հսկան Այս թզուկների կամքին ու կյանքին Չի կարողանում իրեն ենթարկել, (5) Ի՛նչ է թե նրանք չեն կարողանումիրենց նեղվածքում սրանբանտարկել (ՊՍ): Առաջին օրինակում համագերադասեն առաջին ն երկրորդ եզրերը, հանրաստորադաս՝երրորդը ն չորրորդը. երկրորդ օրինակում համագերադաս են առաջին,երկրորդ ն երրորդ եզրերը, հանրաստորադաս՝չորրորդը ն հինգերորդը: Գծապատկերներնեն՝ ձ.

.րը

Ե-ԻՀՏ

Յ

2.

Է-ԼշԷ-լ3|

|

4|

(5

5. Գերադաս բաղադրիչներիմիջե տիրապետողըբաղհյուսական կապակցությունն է՝ մցիավորական ենթատեսակով:Տե՛ս վերի վկայությունները: Հանրաստորադասբաղադրիչը կարող է արտահայտել լրացական գրեթե այն բոլոր հարաբերությունները, որոնք հատուկ են կախյալ նախադասուքյուններին: Կարողէ հանդես գալ ենթակայի,որոշչի, խնդրի, պարագաների գործառույթներով:

Տ 300. Ըստ ստորադաս բաղադրիչի` գերադասների նկատմամբ ունեցած հարաբերությունների՝հանրաստորադասությունըլինում է՝ ա) ճույնաբնույթ ն բ) տարաբնույթ: Ա. Նույնաբնույթ հանրաստորադասությունը բնութագրվում է նրանով, որ կախյալ եզրը կամ եզրերը երկու կամ ավելի գերադաս բաղադրիչներին լրացնում են շարահյուսական միննույն հարաբերությամբ,ասենք՝ կա՛մ ենթակա են, կա՛մ խնդիր, կա՛մ պարագա՝` որոշակի իմաստային երանգով ն այլն: Սա հանրաստորադասությամբ կառույցների համեմատաբար տարածված տարատեսակն է: Այն բավականաչափկիրառվում է ն՛ գրական-գեղարվեստական աղբյուրներում, ն հրապարակախոսության մեջ: Վերը վկայված բոլոր օրինակներըայդպիսիքէին: Հմմտ. նան՝ Այն էլ զգացի, ցավով զգացի, ոռ (տրվելուց հետո է միայն երնում ծառի բուն հաստությունը(ՊՍ): Ընդգծված հանրաստորադասբաղադրիչը երկու գերադաս եզրերին էլ լրացնում է ուղիղ խնդրի գործառույթով: Այլ կերպ չէր էլ կարող լինել, քանի որ լրացնում է գերադաս եզրերի բայ-ստորոգյալներին, որոնք հանդես են եկել որպես ոճական կրկնություն (զգացի): Այլ մի օրինակ՝ (1) Երբ տխրում եմ ես, (2) Կոպերս դառնում են թավշե, (3) Աչքերս դառնում են թավշե, (5) Ու թավիշ արցունք է կաթում օրերիս տխրության վրա (ՌԴ): Առաջին բաղադրիչը երկրորդ, երրորդ, չորրորդ ն հինգերորդ եզրերին լրացնում է նույնական հարաբերությամբ որպես ժամանակի պարագա կախյալ նախադասություն: Բ. Տարաբնույթ հանրաստորադասությունըբնորոշվում է նրանով, որ ստորադաս եզրը (կամ եզրերը) գերադաս եզրերին առանձին-առանձին լրացնում է շարահյուսական տարբեր հարաբերություններով, այլ կերպ ասած` միաժամանակհամատեղում է ն՛ այսինչ, ն՛ այնինչ գործառույթները: նման տարատեսակությունըպայմանավորված է հաՀարաբերությունների` մագերադասնախադասություններիբայ-լրացյալների իմաստային կառուցվածքով ու սեռային քերականականկարգով, այլն հարաբերյալների (անշուշտ, եթե կան) շարահյուսականգործառույթով: Հմմտ. լՕ՛, թատերական դիմակներ հագած իրերն այս բազում...| (1) Ես համոզված եմ, (2) ես հաստատ գիտեմ՝ (3) ճռանք ինձանից վախենում-քաշվում-ամաչում են միշտ |, Ինչպես մերկ կինը անսպասելի հայացքից օտար (ՊՍ): Երրորդ հանրաստորադաս եզրը միաժամանակլրացնում է առաջին ն երկրորդ բաղադրիչներիբայ-ստորոգյալներին:Վերջիններիս քերականական սեռերը տարբեր են. մեկը կրավորակերպչեզոք սեռի է, մյուսը ներգործական: Այդ իսկ պատճառովկախյալ եզրը դարձել է առաջինի բայիմաստի, երկրորդի բայասեռի լրացում: Առաջինի համար վերաբերության խնդիր է, երկրորդիհամար՝ուղիղ խնդիր:Այլ մի օրինակ. (1) Այնպեսխաղաղ ես աշխարհիննայում, (2) Եվ այնքա՛ն մերն ես, (3) մոտիկ, (4) մտերիմ, (5) Ասես չեն բերել քեզ դավ ու արյուն, (8) Քեզ չեն բաժանել քո որդիներից(ՍԿ): |

Այստեղ հանրաստորադասությամբկապակցված երկու բաղադրիչներ կան՝ հինգերորդը ն վեցերորդը: Երկուսն էլ երկբնույթ են. միաժամանակ ն' ձնի պարագա են, ն՛ չափի: Նման տարաբնույթգործառույթը պայմանավորված է տարբեր գերադաս եզրերում տարբեր հարաբերյալների առկայությամբ: Առաջինեզրում առկա է այնպես հարաբերյալը, ն նրա համար հինգերորդ ն վեցերորդ հանրաստորադասբաղադրիչներըձնի պարագա են: Երկրորդ եզրում գտնում ենք այնքան հարաբերյալը, որը ներունությամբ վերաբերում է նան երրորդ ու չորրորդ բաղադրիչներին մոտիկ (ես այնքան), Իր իմաստի թելադրանքով այս հարաբերյալը մտերիմ (ես այնքա: խնդրում է չափի պարագա, որով պայմանավորվածէ նույն հինգերորդ ն վեցերորդ բաղադրիչներիկիրառությունը որպես չափի պարագա: Հարաբերյալների արտահայտած իմաստները այնքան կարնոր են նման կառույցի նախադասություններում (նան այլ կառույցներում), որ միննույն հանրաստորադաս եզրում կարող են համատեղվել ոչ միայն բայական իրարից տարբեր լրացումներ, այլն գոյականականանդամի ն բայական անդամի լրացումներ: Հմմտ. (1) Այնպիսի վարպետությամբ էր պարում (2) Ա ա/նպես էր հմայել բոլորին, (3) որ (երբ պարն ավարտվեց), դահլիճը, ասես հիպնոսացած ու կախարդված, դեռ բավական տնականմի միջոց քար լռության մեջ էր: Երրորդ ստորադաս բաղադրիչը, լրացնելով առաջին եզրում կիրառված (արպետություն գոյականին, դարձել է նրա որոշիչը, լրացնելով երկրորդ եզրի հմայել էր բայ-ստորոգյալին, դարձել է նրա ձնի պարագան: Նման կառույց է գոյացել շնորհիվ այն բանի, որ համագերադաս բաղադրիչներում առկա են երկու միանգամայն տարբեր հարաբերյալներ՝ այնպիսի ն այնպես: Մեկը պահանջում է որոշիչ, մյուսը՝ ձեի պարագա կախյալ նախադասություն: Տ 301. Բազմաբաղադրիչ նախադասություններըկարող են բարդացված լինել ոչ միայն համասեռ, այլն անհամասեռ հանրաստորադասկախյալ նախադասություններով: Նման կառույցներում հանրաստորադասեզրերը միմյանց հետ չեն կապվում ոչ իմաստով, ո՛չ քերականորեն, այլ առանձին-առանձին կապակցվում են երկու կամ ավելի համադաս եզրերի: Հանրաստորադասբաղադրիչներնէլ իրենց հերթին կարող են ունենալ ենթաստորադաս եզրեր: Ստացվում է ճյուղավորված ու ճոխ մի կառույց` բաղադրիչների շարահյուսական `հարաբերությունների պեսպիսությամբ: Հմմտ.

(1) Ինչպես որ օձն է քարբ ականջներըխցկում, (2) Որ չլսի ձայնը Ծարթովչի, (3) Այնպես էլ դու, արքա, դու խցկեցիր ունկդ, (4) Դու փակեցիր, արքա՛, լսողությունը քո, (5) /ո չլսես խրատն աստվածային (ՎԴ): Այստեղ գերադաս կամ համագերադասեն 3-րդ ն 4-րդ բաղադրիչները (Այնպես էլ դու, արքա, դու խցկեցիրունկդ, (4) Դու փակեցիր, արքա, լսողությունը քո): Այս երկու գլխավոր բաղադրիչներին ստորադասված են երկու կախյալ նախադասություններ,որոնք միմյանցհետ որնէ առնչություն տար

չունեն ն շարադասությամբ նս անջրպետված են իրարից հենց գլխավոր եզրերով: Նախադասվածկախյալ բաղադրիչը ձնի պարագա է (Ինչպես որ օծն է քարբ ականջներըխցկում), հետադասված բաղադրիչը` նպատակի (Որ չլսես խրատն աստվածային):Առաջին ստորադաս եզրը իր պարագա հերթին բարդացված է ենթաստորադասությամբ (Ոռ չլսի ձայնը ճարտար

Թովչի): Նման

՛

բազմաստիճանստորադասությունը համատեղված համադասության հետ, թվում է, պետք է խճողեր միտքը, սակայն հեղինակը ասելիքը այնքան հստակ է ձնակերպել, որ երկվություն կամ թյուրըմբռնում բնավ չի առաջացնում: Չկա նան դույզն-ինչ մեղանչում շարահյուսական որնէ օրինաչափությանդեմ: Գծային պատկերնէ.

մեկ այլ օրինակ գերադասբաղադրիչներիցառաջ ն շարադասված երկու իրարից անկախ ստորադաս եզրերով, որոնցից մեկը ժամանակի պարագա է, մյուսը՝ ձնի. (1) Բայց (2) երբ (կատարվիտենչանքը նրանց, (1) նրանցից ոմանք (կամա թե անկամ, ուրախ թե տրտում) Կուղեկցեն իմ դին, (3) Եվ ինձ հետ մեկտեղ կթաղվենանգամ, (4) Ինչպես որ անցած դարերում հին-հին -Հոմանի,ծառա, ճորտ էին թաղում Իրենց վախճանվածտիրոջ հետ մեկտեղ(ՊՍ): Գծապատկերնէ՝ Ահա համանման

հետո

Հանրաստորադասբաղադրիչըկարողէ լրացնել ոչ միայն երկու կամ ավելի գլխավոր, այլն երկու կամ ավելի ստորադաս նախադասություններին: Այս դեպքում համագերադասբաղադրիչները կգտնվեն ոչ թե վերին, այլ ստորին մակարդակում,ն կգոյանա միաժամանակ նան ենթաստորադասությամբ բարդացվածկառույց: Հմմտ. (1) Այն օրն են միայն բանաստեղծդառնում, (2) Երք հասկանում են. (3) հանկարծըմբռնում, (4) որ իրենց գործը այն շիշն է միայն, (5) որ ծովն է նետում նավորդըմեռնող՝ փրկություն հայցող տողով մի քանի (ՊՍ):

Այստեղ հանրաստորադասեզրը |(4) ոռ հռենց գորրըծըայն շիշն է միայն լրացնում է ոչ թե գլխավոր նախադասությանը,որն է (1) Այն օրն են միայն բանաստեղծ դառնում այլ սրան համաստորադասվածերկու բաղադրիչներին՝ (2) Երբ հասկանում են, (3) հանկարծըմբռնում: Այսպիսով՝ հանրաստորադասեզրը իր հերթին նան ենթաստորադասէ միաժամանակ: Ըստ որում այդ ենթաստորադասեզրն էլ իր հերթին լրացված է իրեն ենմի բաղադրիչով՝ (5) ոռ ծու/ն է նետում նավորդը մեռնող...թաստորադաս Արդյունքում միննույն կառույցում համատեղված են համաստորադասությունը (2-րդ ն 3-րդ եզրերը), հանրաստորադասությունը (4-րդ եզրը) ն բազմաստիճան ենթաստորադասությունը(4-րդ ն 5-րդ եզրերը): Գծապատկերն է

ո-Տ Տ 302. Վանրաստորադասությամբբարդացված կառույցներում բաղադրիչներիկապակցություննիրացվում է առավելապեսնշույթներով: Շարահարությունը, եթե կա, գործում է միայն համագերադասբաղադրիչների միջն: Վերջիններսիրար հետ կարող են կապակցվել նան համադասական շաղկապներով՝ ըստ միմյանց նկատմամբունեցած իմաստային հարաբերությունների բնույթի: Ստորադաս եզրի հետ նշույթավոր կապակցություննիրացվում է ըստ նրա արտահայտած լրացական հարաբերություններիտեսակի` համապատասխանստորադասականշաղկապներով կամ հարաբերականներով:Տե՛ս վերի օրինակները: Կառույցը ունի բաղադրիչների դասավորության որոշակի Օրինաչափություն: Ժամանակի,պայմանի, տեղի, չափի, ձեի պարագա հանրաստորադաս նախադասությունները սովորաբարնախադասվածեն: Տե՛ս վերի օեն նան կառույցներ, որտեղ երկու իրար հետ րինակները: Պատահում չկապված պարագայականտարաբնույթհանրաստորադասնախադասուքյուններից մեկը նախադասվումէ, մյուսը՝ հետադասվում: Հմմտ. (1) Երբ կարդում էին, (2) խորին ուշադրությամբ կապույտ, պսպղուն աչքերը կտնկեր ընթերցողի աչքերին (3) ն այնպես կենդանի զմայլանքով կլսեր չինական, հնդկական բանվորների գործադուլների, քաղաքացիական կռիվներիմասին, (4) այնպես վառ տպավորությամբկհամակվեր այդ ամենով,(5) որ կարծես այդ բոլորը կատարվումէին իրենց գյուղում (ԴԴ): Առաջին հանրաստորադասեզրը, որ ժամանակի պարագա է, նախադասված է երկրորդ, երրորդ ն չորրորդ համադաս բաղադրիչներին,որոնց

հետադաս դիրքով լրացնում է նան մեկ ուրիշ՝ հինգերորդ բաղադրիչը՝ ձնի պարագայիգործառույթով: Հմմտ. նան հետնյալ օրինակները. Երբ իջնի գիշերը, ու անցած հուշերը, Անցածի փշերը դառնորենխոցեն, Որբ, մենակ կգաս դու ն կերգես քո սերը, Որ վերջին մեր սերն է աշխարհումգուցե (ԵՉ): Երբ ձյունի փաթիլը մերկ ծառին թառում է, Մրսում են, դողում են, տոկում են լեռները (ՀՍ): Ու երբ նայեց հայոց արքան արձանացած, Շղարշներն ալիքվեցին, ծածանվեցինու երբ ընկան, Կանգնեց այնտեղ Կլեռպատրան,որ մերկանդամ մի հրաշք էր հրաշալի, ինչպես կինը միայն (ՎԴ): Խնդրային հարաբերությամբկապակցվածհանրաստորադասեզրերը սովորաբար հետադասվումեն: Տես վերի համապատասխանկառույցները, այլն՝ (1) Եվ ասում եմ (2) ու հիշեցնում վերստին, (3) որ աստծուն էլ, այդ միամիտ Աստծու՛ն, (4) եթե երեք սուտ աղոթքով դու դիմես, (3) Ապա չորրորդ սուտ աղոթքովչես խաբի (ՊՍ): Այստեղ ուշագրավն այն է, որ հանրաստորադասեզրը ընդմիջված է մի միջադաս ենթաստորադասեզրով (4): Նախադասությանգծային պատկերն է

ՊԱՐԲԵՐՈՒՅԹ

Տ 303. Պարբերույթըբազմաբաղադրիչնախադասություն է, որ հատկանշվում է բաղադրիչների իմաստային, կշռույթային ու հնչերանգային արվեստավորու ներդաշնակկառուցվածքով: Ունի բառաքերականականհետնյալ առանձնահատկությունները: 1. Անկախ իր բաղադրիչներիքանակից` բարդ նախադասությունը կարող է պարբերույթի բնավորություն ստանալ, եթե կազմված է լինում հանդիպադրվող երկու զուգադիր կամ հակադիր մասերից: Պարբերույթը, այսպիսով, ծրկմասնյակառույց է: Նրա երկու մասերը, սակայն, միննույն արժեքը չունեն: Թեն դրանք գտնվում են փոխպայմանավորվածության մեջ, բայց այս «փոխադարձ անհրաժեշտությունըարտահայտվածպիտի լինի առաջին մասի մեջ, որ իր ձնով ու դրությամբ պիտի ակնարկի երկրորդ մասին, իբրն իր էական լրացմանը»:": 2. Նշված երկու մասերը ունեն արտասանվածքիորոշակի ձնավորվածություն: Վնչերանգայինդրվածքով առաջին մասը բնորոշվում է աստիճանական ամբարձումով, երկրորդ մասը՝ կտրուկ խոնարհումով: Երկու մասերը իրարից բաժանվում են հնչյուններից զերծ մի ժամանակահատվածով, որ կոչվում է շարահյուսականդադար: Վերջինսգրավոր խոսքում արտահայտվում է տրոհության համապատասխաննշաններով, առավելապես ստորակետով,մասամբ՝ բութով կամ միջակետով: Յ. Վակադրվողկամ զուգադրվող մասերից առաջինը, որ հիմնականն է, օրինաչափորեն պետք է ներկայացնի մի բարդ կառույց` ամբողջ բարդ նախադասությանսահմաններում,բարդություն՝ բարդության մեջ: Առաջինմասը կարելի է կոչել պարբերույթի հիմնամասկամ առաջնային մաս: Սրա էական հատկություներից մեկն այն է, որ, ինչպես նշվեց, իմաստով առկախ է, ուստի ն պահանջումէ երկրորդ մասի առկայություն, որով լրացվում է առաջին մասի իմաստը: Երկրորդ մասը կարելի է կոչել հիմնամասիմյուս հատկությունն այն երկրորդային հիմնամաս: Առաջնային է, որ պարտադիրկերպով պետք է ունենա ենթամասեր,որոնք կոչվում են պարբերույթիանդամներ: Առաջինհիմնամասի այդ անդամներըորպես կանոն պետք է ունենան կշռույթավոր կառուցվածք, լինեն համասեռ, նույնաբնույթ, իմաստային ն շարահյուսական ձնավորվածությամբ՝մերձավորկամ, որ ավելի ցանկալի է, բառաքերականականտարբեր արտահայտություններով,բայց բովանդակությամբ՝մերձավոր: Վամասեռ անդամներըաստիճանականկարգով, հաջորդաբար պետք է բացահայտեն տվյալ հիմնամասի ենթաթեմայիբովանդակությունը՝դրանով իսկ հետզհետե սրելով մտային լարվածությունը: Դա էլ հենց մեծացնում է իմաստային ն քերականականառկախություկնը պարբերույթի երկու հիմնամասերիմիջն:

Մ, Աքեղյան,Հայոց լեզվի տեսություն,էջ 674: Պարբերույթիմասին ավելի տե՛ս նան ՎարագԱռաքելյան,Վայերենիպարբերույթը.Եր. 1967:

մանրամասն

Երկրորդային հիմնամասիկազմությունը կամընտիր է. այն կարող է ներկայացնել ստորոգումայինմեկ միավոր, այսինքն`լինել միանդամանի: Կարող է իր կազմում ընդգրկել նան մեկից ավելի անդամներ: Այս հիմնամասը ամբողջացնում, եզրափակումէ պարբերույթը: 8 304. Պարբերույթի երկու հիմնամասերիմիջն առկա են լինում շարահյուսական միննույն հարաբերությունները,որոնք հատուկ են երկբաղադրիչ բարդ նախադասություններին,այսինքն համադասություն կամ ստորադասություն: Ըստ այսմ՝ պարբերույթներըլինում են՝ ա) համադասական ն բ) ստորադասական: Ա. Համադասականնախադասություններից պարբերույթ են կազմում թե՛ բաղհյուսական, թե՛ ներհակականհարաբերություններովզուգորդված հիմնամասեր ունեցող կառույցները: Բաղհյուսական հարաբերության տարատեսակներից առավելապես գործում է մակաբերականկապակցությունը, ինչպես նան «հավելական ոչ միայն այլն (այլ նան Ա.Պ.) շաղկապով կազմվածները»`: Ներհակական հարաբերություններիցմեծ հաճախականությունունեն մասնավորապես հակադրական ն սահմանափակմանկապակցությունները: Հիմնամասերի անդամներըկարող են կապակցվել միավորական,հավելական ն այլ հարաբերություններով,համապատասխան շաղկապներով, շաղկապականբառերովկամշարահարությամբ:Հմմտ. ծերանում ենք, սիրելիս, (1) Ծերանում ենք, Պարույր Սնակ, Ծերանում ենք, // (2) Սակայնկարծես դարձյալ խելքի չենք գալիս (ՊՍ)"": Պարբերույթի առաջին հիմնամասը կազմված է երեք անդամներից՝ կապակցված շարահարությամբ, երկրորդ հիմնամասը՝ մեկ անդամից, որ առաջինի հետ կապակցված է ներհակականհարաբերությամբ: Կառուցվածքաիմաստայիններդաշնակությունըընդգծվում է առաջին հիմնամասի երեք անդամներում միննույն բայ-ստորոգյալի (ծերանում ենք) կրկնությամբ: Առաջին ն երկրորդ անդամները ունեն կոչական տարբեր արտահայտություններով (Պարույր Սնակ ն սիրելիս), երրորդը չունի, ինչը համամասնությանըհաղորդում է բազմերանգություն:Այլ օրինակ. Կերթար, մի ժամի չափ ման կգար բոլոր անկյունները՝քաղաքի կշեռքի տակ, ձմերուկների, սեխերի,վարունգների,մածունների շուրջը, կհարցներ բոլորի գինը, հետո կանցներ մսագործի խանութների առջնեով,կանգ կառներ, բոլոր մսերը աչքով դիտելուց հետո ներս կմտներ, ձեռքով կտնտղերմսերի կակուղ, յուղոտ մասերը, // բայց ափսո՛ս, բարիքով լի աշխարհում՝ ամեն ինչ՝ թանկ,կրակիգին, ինչպե՞սգներ (ԴԴ): Այս պարբերույթի առաջին մասը ունի յոթ համասեռ, համանման, կառուցվածքային ն իմաստային մերձավորությամբբնորոշվող անդամներ, որոնք թեն տարբեր են ծավալով, բայց նույնական են թեմատիկ նյութի

կապակցությունից՝

-

Հ

Հ

Մ Աբեղյան հիշ. աշխ., էջ 674: Ուղղահայացզուգահեռգծերը տրոհումեն պարբերույթիհիմնամասերը,հորիզոնական զուգահեռ գծերը՝ հիմնամասերիանդամները:

»

զարգացման տեսակետից, դրանով իսկ ստեղծում են մտքի հետզհետե սաստկացող, աստիճանական լարվածություն, որն իր գագաթնակետին է հասնում վերջին`յոթերորդ անդամի վերջում, որին հաջորդում է հանգուցալուծումը, այսինքն թե, ասենք՝ այդ բոլորը տեսավ, շոշափեց, հավանեց, հետո ի՞նչ: Հետո եկողը հենց այդ երկրորդ մասն է, որ պատասխան է տալիս առաջին` առկախ մնացած մասի արտահայտածիմաստին. Բայց ափսո՛ս, կրակի գին, ինչպե՞ս գներ: Երկբարիքովլի աշխարհում՝ ամեն ինչ՝ թանկ, րորդ հիմնամասը եռանդամ է, որի առաջին ն երկրորդ անդամները կապակցվածեն միավորականհարաբերությամբ,երրորդը նախորդներիհետ՝ մակաբերական: Առաջին հիմնամասի բոլոր յոթ անդամները կապակցված են միավորական հարաբերությամբ, բոլորը միասին՝ երկրորդ հիմնամասի հետ՝ սահմանափակմանհարաբերությամբ: Անդամներիկապը իրացված է շարահարությամբ, հիմնամասերի կապը` բա/ց ներհակական շաղկապով: Կշռույթավոր ու ներդաշնակկառույց է սա: Հմմտ. նան՝ Կարող էի ես աշխարհում ապրել հազար տարի առաջ, Կարող էի ն չծնվել, ն չլինել ամեննին. Կարող էի ն չլսել ծառի շրշյուն, ծովի շառաչ, Չողջունել, չգուրգուրել, չկարոտել այս արնին. Կարող էի աշխարհ գալ ես նան հազարտարի հետո Ուրիշ տեսակ հողի վրա, ուրի՛շ տեսակ աստղիներքո, // Բայց երբ էլ որ աշխարհ գայի, ինձ լոկ մի կյանք պիտի տրվեր, Օրորոցից մինչն շիրիմ մի ճանապարհ պիտի փռվեր, Միակհուշն իմ ապրած կյանքի լոկ երկու թիվ պիտի լիներ, Եվ արանքում՝ բարակ մի գիծ (ՀՍ): Առաջին հիմնամասը բաղկացածէ չորս անդամներից,որոնցից յուրաքանչյուրը սկսվում է բայական բաղադրյալ ստորոգյալի նույնական եզրերից առաջինով((արող էի): (Թեմատիկտարրը զարգացնում են ստորոգյալների երկրորդ եզրերը, որոնց իմաստըծավալվում է այլնայլ լրացումներով ն լրացումների լրացումներով առաջացնելով մտային համապատասխան լարվածություն, որ առաջին հիմնամասի ձեավորմաննախապայմաններից մեկն Է: Մեկ նախապայմաննս կա. բոլոր անդամներըհամասեռ են: Դրանք կապակցվածեն միավորականհարաբերությամբ,ձնավորված են կառուցվածքային միննույն կաղապարով,կապակցված՝շարահարությամբ: Երկրորդ հիմնամասը ընդգրկում է հինգ բաղադրիչ, որոնց շարահյուսական հարաբերությունները,սակայն, տարբեր են առաջինից: Այստեղ առկա են ն համադասություն, ն՛ ստորադասություն: Երկրորդից մինչն հինգերորդ եզրերը միմյանց հետ կապված են համադասականկապակցությամբ, ավելի ստույգ բաղիյուսական կապակցության հավելական տարատեսակով. սրանց բոլորին միաժամանակստորադասված է ծրոբ(լ ոռ աշխարհ գայհ զիջման պարագա կախյալ նախադասությունը, որ գոյացրել է հանրաստորադասությամբ ենթակառույց: Երկու հիմնամասերի միջն առկա է համադասականհարաբերություն սահմանափակմանենթատեսակով:

Ահա նս մի համադասականպարբերույթ, որի երկու հիմնամասերից յուրաքանչյուրը բարդացվածէ ստորադասականկապակցություններով: Դեռ ոչ մի ժամանակ նրա շարժումներն անպես զգաստ չէին եղել, ինչպես այդ օրը, դեռ ոչ մի ժամանակ նրա հայացքն այնպես սառը չէր եղել, ինչպես այդ օրը, վերջապես՝դեռ ոչ մի ժամանակնրա ձայնն այնպես հան// իսկ այդպես լինում են դարտ ն միակերպ չէր եղել, ինչպես այդ օրը, միայն մահվան դատապարտվածները,որոնք արդեն հաշտված են լինում իրենց դրության հետ ն սպասում են նշանակյալ ժամին, երբ իրենք աշխարհիս մեջ այլես գոյություն չպետք է ունենան (ՆԴ): Սա բաղկացածէ ներհակականհարաբերությամբկապվածերկու հիմնամասերից, որոնցից յուրաքանչյուրը ներկայացնումէ անավարտ բազմաբաղադրիչ մի նախադասություն պարբերույթի սահմաններում: Առաջին մասը եռանդամ է: Անդամներիցամեն մեկը բարդացված է բաղդատության երանգով ձնի պարագա կախյալ բաղադրիչով, որի ստորոգյալը զեղչված է գերադաս եզրի ստորոգյալի հետ նույնական լինելու պատճառով լ...հնչպես այդ օրը (էին եղել): Երկրորդ մասը բարդացված է համաստորադասությամբ (վերջին բաղադրիչը): Առաջինհիմնպմասիանդամները ունեն իմաստային մերձակցություն: Դրանք հաջորդաբարզարգացնում են ու ամբողջացնում հակադրությանհամար հիմք ծառայող թեմատիկտարրը: Նկատելի չափով պահպանվածեն նան երեք անդամների կառուցվածքայիննույնությունը ն ծավալային համամասնությունը,որոնք ապահովում են ասույթի կշռույթավոր ընթացքընան արձակխոսքում: Բ. Պարբերույթիերկու հիմնամասերի միջն կարող է լինել նան ստորադասականհարաբերություն:Ստորադասականպարբերույթիհիմնամասերի ձնավորմանսկզբունքը քիչ բանով է տարբերվումհամադասականկառույցի պահանջներից, եթե նկատի չունենանք երկու մասերի միջն եղած լրացում-լրացյալի հարաբերությունը:Այստեղ ստորադաս հիմնամասըներկայացնում է համասեռ ու միաբնույթ կախյալ բաղադրիչներ:Սրանք ունենում են շարահյուսական կապակցությաննույնական եղանակներ ու միջոցներ, նույնական կամ մերձավոր բայ-ստորոգյալների եղանակաժամանակային կիրառություններ ն թեմատիկ նյութի աստիճանականծավալումով ստեղծում են հետզհետե սաստկացող մտային ու զգացական լարվածություն, որը իր հանգուցալուծումն է ստանում գերադաս հիմնամասում:Վերջինս եզրափակում է պարբերույթը` վերջնականապեսբացահայտելով հեղինակային ասույթի բուն էությունը: Այստեղ նս ենթադրվում է անդամներիսահուն, համաչափ,կշռույթավոր ու ներդաշնակշարժում: Հմմտ. -

Երբ որ բացվինդռներն հուսո, Երբ մեր երկրենփախ տա ձմեռ, Չքնաղ երկիրն մեր Արմենիո Երբ փայլե յուր քաղցրիկ օրեր, Երբ որ ծիծառն յուր բույն դառնա, Երբ որ ծառերնհագնին տերն, // Ցանկամտեսնել զիմ Կիլիկիա՝ Աշխարհ,որ ինձ ետուր արն (ՆՌ):

Բաղկացած է երկու` գերադաս ն ստորադաս հիմնամասերից:Ստորադաս մասը ներկայացնում է հինգ նույնաբնույթ ու նույնակազմ համաստորադաս անդամներ` ժամանակի պարագայի շարահյուսական գործառույթով: Գերադաս մասը, առանձին վերցրած, մի ստորադասականկապակցություն է որոշչային կախյալ նախադասությամբ(... ռր ինձ ետուր արն): Միակ, ո՛չ այնքան էական շեղումը պարբերույթի կանոնական կառույցից երրորդ անդամի երբ հարաբերականիտեղաշարժն է տողամեջ՝ փոխանակ տողասկզբում լինելու, ինչպես մյուս չորս անդամներինը: Այլ մեկ օրինակ, կարելի է ասել` անթերի. Եթե քո շնչից չի ջերմանալու Վշտի պաղ հողմից մրսածմի սիրտ, Եթեքեզ վրա չի զայրանալու Քո ծաղկած հողի ոսոխըբիրտ, Եթեքեզանով չի զովանալու Սիրո բողբոջը շոյող մի ձեռք, // Իզուր ես կյանքում բախտ որոնելու, Լավ է՝ հավիտյանլռես, իմ ե՛րգ (ՀՍ):

Ստորադասհիմնամասը բաղկացած է ձենակազմական միննույն արտահայտություններն ունեցող երեք նույնասեռ անդամներից` պայմանի պարագայականգործառույթով: Գերադասմասը ներկայացնում է բաղհյուսական մի կապակցություն մակաբերականիմաստայինհարաբերությամբ: Վերջին եզրը իր հերթին ունի ստորադաս մի բաղադրիչ` ենթակայական գործառույթով: Պարբերույթի ոչ միայն գերադաս, այլն ստորադաս հիմնամասը հաճախ ունենում է ստորոգումային մեկից ավելի միավորներով բարդացված անդամներ,որոնց ենթաբաղադրիչները(պարզ նախադասությունները)կարող են կապակցված լինել թե՛ համադասությամբ,թե՛ ստորադասությամբ: Հատույթավորումը այդ դեպքում կատարվում է անդամներիկապակցման ձնական միջոցներով շաղկապների կամ շաղկապական բառերի օգնությամբ: Վերջիններսազդարարումեն յուրաքանչյուր անդամիսկիզբը: Հանգավոր խոսքում տողավերջի որոշակիորեն հերթագայվողհանգը մատնանշում է նան անդամի ավարտը: Այսպիսի խոսքում անդամները բնորոշվում են նան ծավալային ներդաշնակությամբ, անդամամասերի ընդգրկած ռիթմական միավորների համաչափությամբ ու կանոնավոր ընթացքով:Հմմտ. (...) Երբ հոտն էլ սուրճի նրան հիշեցնում Եվ քո գունազարդ քնի փոխարեն Անքնություն է փռում սպիտակ,Հ Երբ աստղերնիրենց կլորակ սանրով Մազերդ են սանրում, իսկ դու վերստին Շոյանքի սովորքո մազերիմեջ Նույն հանգստարարմատներնես զգում...

//

Միշտ, ամեն անգամ պաշարում է քեզ Նույն զգացումը անճեղք ու անդուռ, Եվ հասկանում ես, որ մարդ, ի վերջո, Նորից չի սիրում, սիրում է կրկի՛ն (ՊՍ): Հ

Այստեղ նս ստորադաս հիմնամասըընդգրկում է ռիթմական, հնչերանգային ն կառուցվածքայինհատկանիշներինույնականությամբ բնորոշվող երեք անդամներ Ժամանակիպարագայի շարահյուսական գործառույթով: Վամաստորադասեզրերը, սակայն, ունեն տարբեր կազմեր: Առաջին անդամի մը ունի ստորոգումային մեկ միավոր: Երկրորդ անդամըհամադասական կապակցություն է` միավորականհարաբերությամբ:Երրորդ անդամընույնպես համադասական մի կապակցություն է, բայց հակադրակաՍտարատեսակով: Չորրորդը, կամ, ավելի ստույգ` երկրորդ հիմնամասի առւսջին անդամը, նմանապես մենաստորոգումային կազմություն է, իսկ հինգերորդը կրկին բարդացված է համաստորադասությամբ(Եվ հասկանում ես,որ մարդ, ի վերջո, Նորից չի սիրում, սիրում է կրկի՛: Կրկինասելով նկատի է առնվածայն, որ այդ նույն անդամըարդեն իսկ ունի երեք համաստորադաս լրացումներ, որոնք պարբերույթի` առաջին երեք անդամներն են: Բոլոր անդամները զարգանում են հնգավանկ բարդ ոտքերով, ինչը առաջ է բերում հնչյունային դաշնակ,կանոնավորումկշռույթը: Տ 305. Պարբերույթըիր երկու հիմնամասերովներկայացնում է մի կուռ կառուցիկ ամբողջություն: Եվ քանի որ այդ երկու հիմնամասերիմիջն եղած հարաբերություն: կամ համադասական է, կամ ստորադասական (տե՛ս Տ 304), ուստի ն պարբերույթը հարաբերակցում է երկբաղադրիչ համադասական կամ ստորադասականնախադասություններին:Դրան համապատասխան էլ նրա հիմնամասերըկապակցվում են կա՛մ համադասական շաղկապներով, կամ ստորադասականշաղկապներով ու հարաբերական դերանուններով: Հիմնամասերի կապակցությունը հազվադեպ կարող է իրացվել նան շարահարությամբ. անդամների աննշույթ կապակցությունը հաճախադեպ է: Ստորադասական պարբերույթի առաջին հիմնամասը սովորաբար ընդգրկում է համաստորադասկախյալ բաղադրիչները,երկրորդ մասը՝ գերադաս եզրը կամ եզրերը: Տե՛ս վերի օրինակները: Պարբերույթը խոսքը դարձնում է արտահայտիչ,հուզաթաթավ, հանդիսավոր ու վսեմ: Այդ իսկ պատճառով նրա կիրառական ոլորտը ընդգըրկում է առավելապես գրական-գեղարվեստական աղբյուրները, մասնավորապես` չափածոն, մասամբ նան հրապարակախոսությունը,որտեղ պահանջվում են քաղաքականսուր պաթոս, ազդեցիկ ու ներգործողոճ: ու

" 7/շյեյրի

ԲԱՐԴ ՍՏՈՐԱԴԱՍԱԿԱՆ

:

(Է

«ՄՀթՅ72

աարոյաշ այք եյի ,7 7 շ--57 եայ2--"2:0 ՍԽՆԵ

՛

/

Տ

իթ

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅԱՆ ՊԱՐԶԵՑՈՒՄ

(ՓՈԽԱԿԵՐՊՈՒՄ)

Տ 306. Բարդ ստորադասականնախադասությանպարզեցումը (փոխակերպումը) կախյալ բաղադրիչի փոխարինումնէ մեկ բառով կամ բառակապակցությամբ արտահայտված, ստորոգումային միավոր չհանդիսացող անդամով: Միտքը, նրա իմաստային երանգները չհաշված, կարելի է արտահայտել թե՛ երկստորոգումային, թե՛ մենաստորոգումայինշարահյուսականկառույցներով: Օրինակ՝ (1) ո՞վ է տեսել, որ քարտեզը կոկորդ սեղմող մի ձեռք լինի (ՍԿ): (2) Ո՞վ է տեսելքարտեզի՝ կոկորդ սեղմող մի ձեռք լինելը: Երկու նախադասություննեի առարկայական բովանդակությունը նույնն է, սակայն տարբեր են արտահայտությանեղանակները:Նույն (գրեթե նույն) միտքը առաջին տարբերակում ձնավորվել է երկու ստորոգումային միավոր ունեցող նախադասությամբ, որի եզրերից մեկը գերադաս է, մյուսը ստորադաս, երկրորդ տարբերակումմեկ: Բարդ ստորադասականնախադասությունը,այսպիսով, պարզեցվելէ կամ, նորագույն տերմինաբանությամբ, փոխակերպվել պարզ նախադասության: Իմաստով նույնական հիշյալ երկու նախադասություններըհայոց լեզվամտածողության դրսնորման երկու տարբեր ձներ են, որոնք իրարից անկախ ն իրար կողքի հավասարապեսգոյակցում են լեզվում ն չեն բացառում մեկը մյուսին: Նայած հեղինակայիննախասիրությանը,հաճախ խոսքային իրադրությունից ելնելով` հոմանիշային զուգահեռ այդ ձներից մերթ մեկն է կիրառվում, մերթ՝ մյուսը: Փոխակերպումը, ուրեմն, ոճական արժեք է ունի, այդ իսկ պատճառով սովորաբար ուսումնասիրվում մեջ, որպես հռետորականարվեստի արտահայտչաձներիցմեկը Լեզվի տեսության մեջ փոխակերպումըհետազոտվում է այնքանով, որքան որ անհրաժեշտ է՝ լուսաբանելու կախյալ նախադասությանկառուցվածքային ինչ-ինչ առանձնահատկություններ,այլն, որ բնավ երկրորդական չէ, խորացնելու բարդ ստորադասական նախադասության շարահյուսության ուսուցումը:

ոճաբանութ

Ցի Բարդ

ստորադասականնախադասությունըն նրա ւիոխակերպՏ ված տարբերակը թեն մտքի արտահայտմանզուգահեռ ձներ են, որոշ իմաստով՝ նույնական, բայց այդ նույնությունը բացարձակչէ, այլ հոմանիշային, որով ն պայմանավորված է դրանց կառուցվածքայինն ոճական տարարժեքությունը: Փոխակերպումը, սակայն, ունի մի անխախտ պայման՝ այն, որ կախյալ բաղադրիչը ն նրա փոխակերպվածտարբերակը պետք է ունենան շարահյուսական միննույն գործառույթը, լինեն շարահյուսական

Այս մասին տե՛ս նան Մ. Աբեղյան, Հայոց լեզվի տեսություն, էջ 603, Ժամանակակիցհայոց լեզու, բարդ նախադասություն,էջ 344:

Գ.

Գարեգինյան,

հոմանիշներ, ասենք՝ ենթական պիտի մնա ենթակա, ստորոգելին՝ ստորոգելի, որոշիչը՝ որոշիչ ն այլն: Հարկ է նշել, որ փոխակերպելկարելի է ոչ բոլոր ստորադասականկապակցությունները: Ըստ այսմ ստորադասական բարդ նախադասությունները ներկայացնում են փոխակերպման չենթարկվող ն փոխակերպմանեն-

կառույցներ Քարկվող

Օ----

Ր`

աաա

կառույցներ Բարդ

Տ 308. Փոխակերպմանչենթարկվող ստորադասական նախադասության համակարգում զգալի թվով կ ւյցներ կան, որոնք փոխակերպմանենթակա պայմանավորվածէ քերականական ն իմաստային չորս գործոններով, որոնք են՝ 1. գերադաս ն ստորադաս եզրերի կապակցությանեղանակն ու միջոցը, 2. կախյալ եզրի /ռացական հարաբերությունը, 3. իմաստային նրբերանգներիկորուստը, 4. ոճական արտահայտչականանհարթությունը: 1. Կան կապակցությանորոշ ձներ, որոնք արգելք են դառնում փոխակերպման: Այն բարդ նախադասությունները,որոնց կախյալ եզրը, անկախ իր շարահյուսական գործառույթից, գերադասի: հետ կապակցվում է ուրթ կամ որտեղ հարաբերականներով,ենթակաչեն փոխակերպման:Այս հարաբերականներով,ինչպես նշվել է (8 233, Ա, Բ, Գ), կապակցվումեն որոշչային որոշակի կարգի ն տեղի, մասամբ նան զիջման պարագա կախյալ նախադասությունները: Ո՛չ առաջինը, ո՛չ երկրորդները չեն փոխարինվում մի բառով կամ բառակապակցությամբ արտահայտվածանդամով: Հմմտ. Մեր քարափն է, մեր խավարձորը, ոռտեղ ոչինչ չի երնում (ԱԲ): Առաջին անգամ իմ հայրենիքում, ուր հոսում էին արնահուն գետեր, Այն այգաբացի երգը զրնգուն իմ բարձրաշառաչ երգն է ավետել (ԵՉ): Ոռտեղ կատվին պատահում է, վեր է թռչում, վրա վազում (1Թ): Նա ծնվել էր այնտեղ, ուր կանլեռներ ժայռոտ (ՊՍ): Առաջին ն երկրորդ կախյալ նախադասությունները որոշչային գործառույթ ունեն, երրորդը Ա չորրորդը տեղի պարագայի: Այդ բարդ նախադասություններիցոչ մեկը փոխակերպմանենթակաչէ: Փոխակերպում թույլ չեն տալիս այն կապակցությունները, որոնք թեքված ձներով (սեռականիրացվել են հնչ, ոռն ռվ հարաբերականների տրական, բացառական ն այլ հոլովներով): Հմմտ. Իսկ ատոմյան ռու՞մբը, որով կամենում են ահաբեկել, անդարձթաղել նոր խաղաղված աշխարհիհանգիստը (ՊՍ): Այս նա՛ է խոսում, ում հաղթական ձայնի արձագանքը դեռ չի մարել գոթականշենքի կամարների տակ

ենէու

-

սուր(ն.տ.):

Բացառություն են կազմում. Ա. Այն կառույցները, որոնց ստորադաս եզրը կապակցվել է թեք հոլոշարահյուսականգործառույթ ունեցող նույն հավով դրված ն ուղիղ /խԽնդրի րաբերականներով,ինչպես Ընտրիր նրան, որին (ում) կհավանես: Փոխա(կամ հավանած): կերպվածտարբերակնէ՝ Ընտրիր հավանածիդ

Բ. Այն նախադասությունները, որոնց կախյալ եզրը կապակցվել է ստոհատկացուցչի դեր կատարող հարաբերականովն ունի բաղադրյալ Լեռան է կարող գագաթը բարձրանալ րոգյալ` ածական վերադրով, ինչպես` միայն այն լեռնագնացը, որր սիրտն ու թոքերը առողջ են- Լեռան գագաթը կարող է բարձրանալմիայն սիրտն ու թոքերը առողջ լեռնագնացը: Փոխակերպման ենթակա չեն այն կառույցները, որոնց եզրերը կա(ապրիխնդիր են (ում համար..., որի պակցող հիշյալ հառբաբերականները ում մասին..., մասին, որի ինչի մասին, ում մեջ.. ն նման կաղահամար..., պարներով): Հմմտ. Նրան շրջապատել էին քաջակորով զինակիցները, որոնց մեջ առաջին տեղը բռնել էին հաղթահասակՍահակ Պարթեր ն ջլապինդ ՄեսրոպՏարո-

նացին (Ր):

2. Չեն փոխակերպվում այն նախադասությունները, որոնց կախյալ բաղադրիչը իր քերականական գործառույթով չհ հարաբերակցումպարզ նախադասության որնէ անդամի: Այդպիսիկախյալ բաղադրիչները երկուսն են ա) հետնանքի պարագա ն բ) ամբողջ գերադասեզրին լրացնոդ ստորաՀմմտ. դաս նախադասությունները: ԼՏեսա՞ր, որ նրան ատում է Մոսին, Չեն ուզում, տեսա՞ր,նրան հերն ու մերդ:) Դու քանի" գլուխ ունիս քո ուսին, ոռ վեր ես կենում Փախչում նրա հետ (ՀԹ): Այդ վեճերի միջոցին երբեմն հիշում են իմ շաքար ուտելը, ռոհց ես ամաչում եմ սաստիկ (ՍԶ): Առաջին կառույցում կախյալ եզրը հետնանքի պարագա է, երկրորդում կախյալ բաղադրիչը լրացնում է ամբողջ գերադաս եզրին: Կառույցներից ոչ մեկը չի փոխակերպվում: 3. Պարզ նախադասության չեն վերածվում այն բարդ ստորադասական նախադասությունները, որոնց փոխակերպված տարբերակում չեն պահպանվում ելակետային կառույցներում առկա իմաստային երանգավորումները: Այսպես. որոշչային կախյալ նախադասությամբբարդ նախադասությունները ըստ մեծի մասին փոխակերպվումեն՝ չհաշված սույն բաժնի առաջին կետում նշվածները: Սակայն կան նան որոշչային այնպիսի նախադասություններ, որոնց` համապատասխանբառով կամ բառակապակցությամբ դրսնորված անդամով փոխարինվելուն խոչընդոտում է ոչ թե կապակցական եղանակը, այլ իմաստային երանգների անխուսափելիկորուստը: Այդպիսիք են հետնանքայինն նպատակայիներանգներովօժտված որոշչային կախյալ նախադասությունները(տե՛ս Տ 233, Գ ն Դ կետերը):Հմմտ. Եղբոր մթագնած հայացքում այնպիսի վճռականություն,այնպիսի դաժանություն կար, ոռ Սուրիայինթվաց |, թե նա հոգեկան լուրջ հիվանդ է| (ԳՍԹ): Ով էնպիսի մի սուտ ասի, որ ես ասեմ | սուտ է...) (Թ): Առաջին որոշչային կախյալ բաղադրիչը ունի հետնանքային, երկրորդը նպատակայիներանգ: Ո՛չ մեկը չի կարող փոխարինվելորոշչային գործառույթ ունեցող համապատասխանբառով կամ բառակապակցությամբ, քանի որ կանհայտանան նպատակային ն հետնանքային իմաստային երանգները: Ճիշտ այդ նույն հիմունքով չեն փոխակերպվումայն բարդ նախադա412

սությունները, որոնց ստորադաս եզրերը ձեի կամ չափի պարագաներ են՝ միննույն հետնանքային կամ նպատակայիներանգներով: Հմմտ. 1. Ամեն ինչ այնպես անդորր է ու կույս, Որ չեմ հավատում կարմիր երազին (ԵՉ): 2. Եվ մի անգամ ինձ այնպես չես նայում (..), ռր այսպես ինձ (ՊՍ): 3. Իսկ երբեմն էլ մուրճով այնքան էր ծեծում, ռր /նոԼքվածչզգամ փը կորցնումէր իր ձենը(ԱԲ): 4. Բայց մենք իհարկե այնքան միամիտ չէինք, որ հավատայինք նրա սուտ խոստումներին: Առաջինն երկրորդ օրինակներում կախյալ բաղադրիչներըձնի պարագաներ են` համապատասխանաբարհետնանքայինն նպատակայիներանգներով. երրորդ ն չորրորդ նախադասություններումստորադաս եզրերը չափի պարագաներ են` նույնպես հետնանքային ն նպատակային հարաբերություններով: Չորս կառույցներից ն ո՛չ մեկը չի կարելի փոխակերպել, քանի որ պարզեցված տարբերակներում չեն արտահայտվի ո՛չ հետնանքային, ո՛չ նպատակայինհարաբերությունները:Հմմտ. Եվ մի անգամ ինձ չես նայում /0ծժայսպես լքվածչզգալուպես (նման): Ակնհայտ է, որ նպատակայիներանգը չի պահպանվել: Կամ Իսկ երբեմն էլ մուրճով ծեծում էր /սոփտր հր ծեր կորցնելու չափ. Այստեղ էլ հետնանքային երանգն Է կորել: Կրկին կարդանքբնագիրը. Իսկ երբեմն էլ մուրճով այնքան էր ծեծում, ռռ խոփը կորցնում էր իր ձերը:Դժվար չէ նկատել, որ ընդգծված հատվածը նշում է գերադաս եզրի բայ-ստորոգյալիարտահայտածգործողության կատարման քանակական հատկանշի հետնանքը, այսինքն` այնքան էր ժեժում, որի հետնանքով խոփը կորցնում էր իր ձենը:Իձաստային այս երանգն է ահա, որ չի պահպանվելփոխակերպվածտարբերակում: 4. Բարդ ստորադասականնախադասությունըչի կարող փոխակերպվել, եթե արդյունքում ստացվում է ոճական ե արտահայտչական տեսակետից անհարթ մի կառույց: Այսպես` ենթակայական կախյալ նախադասությամբ շատ կառույցներ փոխակերպվումեն, բայց հաճախ կարող են ստացվել ոճական անհարթություններ:Այդպիսիք են, օրինակ, գերադաս բաղադունեցող նախադասությունները, րիչում թվալ բայով կազմված ստորոգյալ ինչպես Հեռվից նայողին թվում էր, որ ոչ թե ժամհարն է քաշում զանգերը, այլ ձախ(ԱԲ): զանգերն են ձգում նրաթները, նախ՝ աջ, ապա՝ Փոխակերպման հնարավոր տարբերակն է՝ Հեռվից նայողին թվում էր քաշելը... Ոճական նման անհարթությանպատդչ թե ժամհարի՝ զանգերը է ճառով պետք խուսափել համապատասխանկառույցներիփոխակերպումից: Արտահայտչական տեսակետիցնման ոչ ցանկալի կառույցներ կարող են գոյանալ նան լրացականայլ հարաբերություններունեցող բարդ նախադասությունների փոխակերպումից, ինչը արգելք է հանդիսանում դրանց պարզեցմանը:

Տ 309. Փոխակերպմանենթարկվող կառույցներ: Բարդ ստորադասական նախադասությունը փոխակերպելիս կախյալ բաղադրիչը ունենում է

երեք տարբերդրսնորումներ: 1. Վերածվում է մեկ բառով արտահայտվածանդամի: Հմմտ. Ինչ որ ցանես, այն կհնձես (ժող. առած): -» Կհնձես ցանածդ: Ինչ որ տեսա, ինձ բնավ չզարմացրեց:-» Ինձ բնավ չզարմացրեցտեսածս: Պոկեցիայն ծաղիկը, ոռ ամենահոտավետն էր: -» Պոկեցի ամենահոտավետծաղիկը: 2. Վերածվումէ անվանական(գոյականական,ածականական)բառակապակցությամբարտահայտվածհամապատասխանանդամի: Հմմտ. Վախթանգը, որ հմ ուսանողական տարիների ընկերն էր, շատ վաղ հրաժեշտ տվեց կյանքին: -» Վախթանգը՝հմ ուսանողականտարիներիընկերը կամ Իմ ուսանողականտարիներիընկեր Վախթանգը...: Վայր սուրու հիվանդներով (ԴԴ): բը իրեն գցեց մարագը, որ /հ (է/ռ փախստականներով -» Վայր սուրբը իրեն գցեց փախստականներովու հիվանդներով լի մա...

րագը : 3.

Վերածվում է բայական բառակապակցությամբ,այսինքն` դերբայական դարձվածովարտահայտվածանդամի: Հմմտ. Մի՞թեձեզ հայտնի չէ, որ (ՆԴ): -» Մի՞թե նրա մայրը մեռել է հոգեկան հիվանդներիապաստարանում ձեզ հայտնի չէ ճրա մոր՝ հոգեկան հիվանդներիապաստարանումմեռնելը: (Մասրենին|Բոց է թրթռուն, որ բռնկվել է գարնան կայծակից(ՎԴ): -» |Մասրենին)Գարնանկայծակիցբռնկվածբոց է թրթռուն: Հարկ է նշել, որ այնքան էլ ճիշտ չէ, եթե չասենք՝ սխալ է բավականաչափ տարածված այն տեսակետը, թե կախյալ նախադասությունըփոխակերպելիս միշտ ստացվում է դերբայական դարձված: Դերբայական դարձվածը վերածմանարդյունքում ստացվածերեք հնարավորփոփոխավզներից մեկն է միայն, նշված երեք տարբերակներիցերրորդը: Տ 310. Բարդ ստորադասականնախադասությունները փոխակերպելիս կատարվում են կառուցվածքայինորոշակի փոփոխություններ: 1. Շրկստորոգումային կառույցը վերածվում է մենաստորոգումային կառույցի, որ նշանակում է, թե բարդ նախադասությունըդառնում է պարզ նախադասություն:Սրա՝ համառոտ թե ընդարձակլինելը կախված է կախյալ բաղադրիչի, ինչպես նան գերադաս եզրի ծավալից: Հմմտ. Ինչ որ կորցրել էհ, գտա: -» Կորցրածսգտա: Վերածվեցպարզ համառոտ նախադասության:Ինչ որ (որցրել էի երեկ՝ երեկոյան, գտա այսօր: -. Երեկ՝ երեկոյան, կորցրածս գտա այսօր: Վերածվեց պարզ ընդարձակ նախադասության: 2. Օտարվումէ կապակցությանբառական միջոցը՝շաղկապը կամ հարաբերականը,հարկավ, եթե կա: Եթե կա հարաբերյալ,այն ես օտարվում է: Հմմտ.

Զգաց, ոռ իր ազատ հոգին գերի է դարձել: -» Զգաց իր ազատ հոգու` է շաղկապը: Վերջինեկողներըվերցնում էին այն, գերի դառնելը: Օտարված ինչ առաջիններըչեին վերցրել` անարժեքլինելու պատճառով(ԱԲ): -« Վերջին եկողները վերցնում էին առաջինների` անարժեք լինելու պատճառով են հարաբերյալնու հարաբերականը: չվերցրածը: Օտարվել

Որոշակի փոփոխության է ենթարկվում կախյալ բաղադրիչի ստռոՓոփոխությանտարատեսակությունըպայմանավորվածէ կառուցրոգյալը: վածքային երկու գործոններով ա) գերադաս ն ստորադաս եզրերի (/ապակցության եղանակով, բ) ստորոգյալի տարատեսակով՝ պարզթե բաղադրյալ լինելով: Ա. Եթե կապակցություննիրացված շաղկապով, կախյալ եզրի դիմաէ վոր բայը լինի պարզ ստորոգյալ թե բաղադրյալ ստորոգյալի հանգույց, փոխարինվում է անորոշ դերբայովն ստանում իր գործառույթին համապատասխան հոլովը կամ դառնում կապի խնդիր: Ըստ որում պարզ ստորոգյալը վերածվում է միննույն բայի սերող ծեի՝ անորոշ դերբայի: Վանգույցըփոխակերպմանժամանակ ունենում է երկու դրսնորում: Եթե արտահայտվածէ է (եմ) էական բայով, փոխարինվում է /հնել անորոշ դերբայով. եթե արտահայտված է վերացական կոչված որնէ բայով, փոխարինվում է նույնի անորոշ դերբայով: Հմմտ. Պետք էր տեղահան անել քարը,) Բայց պարզվեց, ոռ դա այնքան ե հեշտ չէր (ԴԴ): Բայց պարզվեց դրա այնքան էլ հեշտ չլինելը: Ամեն ինչ Ամեն ինչ անում էր հր անում էր, ռր հր որդուն վածառականդարձնի (ԱԻ): որդուն վաճառականդարձնելու համար: ճիշտ այս նույն սկզբունքով են փոխակերպվումնան այն կառույցները, որոնց բաղադրիչներըկապակցվածեն շարահարությամբ,ն սպասելի նշույթը շաղկապ էն ոչ թե հարաբերական: Հմմտ. Այսուհետ ինձ համար միննույնն Է դու հող կփորես, թե՛ կոմբինատ կկառուցես (ՍԽ): Այսուհետ ինձ համար միննույնն է քռ՝ հող փորելը, թե կոմբինատկառուցելը: Բ. Եջե կապակցությունն իրացված է հարաբերական դերանվամբ, ստորադաս եզրի դիմավոր բայը 1) փո/նարինվումէ անկախդերբայներից որեէ մեկով, 2) կամ օտարվում է: 1. Եթե ստորոգյալը պարզ է, կախյալ նախադասությանշարահյուսական գործառույթի ն այդ իսկ եզրի ստորոգյալի եղանակաժամանակային կիրառության համեմատ` դիմավոր բայը վերածվում է անորոշ, անկատար երկրորդ (համակատար),ապառնի(ապակատար) երկրորդ, հարակատարն ենթակայականդերբայներիցորնէ մեկի:Հմմտ. Օ՛, կույր է նա, ով չի տեսնում երկինք հասած կրակը թեժ(ԵՉ): Օ՛, թեժ չտեսնողը: Կախյալ բաղադրիչը ենթակակույր է երկինք հասած կրակը կիրառված է սահմանական յական է, նրա Չի տեսնում բայ-ստորոգյալը եղանակի ներկա ժամանակաձնով,ուստի ն փոխարկվել է ենթակայական դերբայի: Ժխտական խոնարհումը արտահայտված է դերբայի ծայրին դրված չ մասնիկով (չտեսնողը) : Նա, ռովչի տեսել արնածագըԾիրնկատարից,թող երբե՛ք չասի |, թե Ծիոնկատարիցարնածագըչտեսածը ինքը ապրել է աշխարհում) (ԽԴ): թող երբեք չասի...: Նույն գործառույթն ունեցող կախյալ եզրի բայ-ստորոգյալը չհ տեսել, կիրառված է սահմանականիվաղակատար ժամանակաձնով, ուստի ն փոխարինվելէ հարակատարդերբայով: Յ.

-»

-»

-»

-«

-»

էին խմբերով իջնում առվակի ափերին, ԲոԵվ տոթին, ծրբ մեղուներն մոտ նստած երկու ծերունի լսում էին թափվող ջրի ձայնը ն բալոր -քարի -» րակ զնգոցը (ԱԲ): Եվ տոթին՝ մեղուները՝ առվակիափերինխմբերով իջնելիս .... Կախյալ բաղադրիչը մասնավորեցնողպարագայական բացահայդրված է սահմանատիչ է ժամանակայինիմաստով, նրա բայ ստորոգյալը կան եղանակի անցյալ անկատար ժամանակաձնով,ուստի ն փոխարինվել է անկատար երկրորդդերբայով (հջնճելիս)ն այլն: 2. Եթե ստորոգյալը է ն հանգույցը է (եմ) էական բայը, բաղադրյալ վերջինս սովորաբարօտարվում է, իսկ ստորոգելին ստանձնում է այն գործառույթը, ինչ որ ունի ամբողղջ կախյալ եզրը: Հմմտ. Գործը հանձնարարվեց այն սպային, ոռը մասնագիտությամբկապավոր էր (ԲՀ: -» Գործը հանձնարարվեց մասնագիտությամբ կապավոր սպային: Ստորոգելին ածականով արտահայտված լինելու դեպքում մնում է անփոփոխ, եթե կախյալ եզրը հատկանշային, ասենք` որոշչային իմաստ ունի. իսկ եթե խնդրային իմաստ ունի, կիրառվում է փոխանվանաբար՝ ստանալով անհրաժեշտ հոլովը: Հմմտ. Գործը հանձնարարվեցայն սպային, ոռը կոչումով ամենակրտսերնէր: -« Գործը հանձնարարվեց(ոչումով ամենակրտսերսպային: Գործը հանձնարարվեց նրան, ռւ/ (ոչումով ամենակրտսերնէր- -» Գործը հանձնարարվեց (ոչումով ամենակրտսերինն այլն: Եթե բաղադրյալ ստորոգյալի հանգույցը արտահայտված է վերացական մի բայով, այն օրինաչափորենպահպանվումէ ն փոխարինվումհամապատասխանանկախ դերբայներից մեկնումեկով ճիշտ այնպես, ինչպես պարզ ստորոգյալի դեպքում: Հմմտ. Գործը հանձնարարվեցայն սպային, ռոք մասնագիտությամբկապավոր էր համարվում (էր հանդիսանումն այլն): Փոխակերպվածտարբերակն է Գործը հանձնարարվեց ժասնագիտությամբ կապավոր համարվող (հանդիսացող ն այլն) սպային: Գործը հանձնարարվեցնրան, ու/ (ռչումով ամենակրտսերնէր համարվում: Կոչումով ամենակրտսերըհամարվողին ն այլն: Բաղադրյալ ստորոգյալի ժ (եմ) էական բայով արտահայտված հանգույցը օրինաչափորենփոխարինվումէ /հնել բայի անհրաժեշտ դերբայական ձներով, եթե դրված է լինում ժխտականխոնարհմամբ(չէ կամ չեն): Դերբայը ստանում է չ ժխտականմասնիկը: Հմմտ. Գործը հանձնարարվեց այն սպային, ոռը (ոչումով ամենակրտսերը ձեր: -» Գործը հանձնարարվեց (ոռչումովամենակրտսերըչլինող (չեղող) սպային: Գործը հանձնարարվեցնրան, ու/ կոչումով ամենակրտսերըչէր: -« Գործը հանձնարարվեց(/շչումով ամենակրտսերը չլինողին (չեղողին):

Տ 311. Բացի ստորոգյալից, որ ենթարկվումէ որոշակի փոփոխությունների, Ա կապակցականբառական միջոցից, որ Օտարվում է, կախյալ նախադասության մնացած բոլոր անդամներըանխախտկերպով պահպանում

իրենց շարահյուսական գործառույթը: Ասել է թե ինչ գործառույթ որ ունեցել են կախյալ բաղադրիչում, անփոփոխկատարումեն նան նրա փոխակերպված տարբերակում: Գործառույթըպահպանելովանփոփոխ,սակայն, փոփոխություննեերկու միավորներ կարող են ենթարկվել ձենակազմական րի: Դրանցից մեկի` ստորոգյալի մասին արդեն խոսվեց: Ասվածինպետք է հավելել նս երկու բան: 1. Կախյալ նախադասությանիմաստայիներանգներըփոխակերպված տարբերակում հնարավորինս ճիշտ դրսնորելու համար դերբայական անդամի.կողքին, ըստ անհրաժեշտության,ավելացվում է մի կապ կամ կապական բառ՝ համապատասխանբառիմաստով:Հմմտ. Անտառի բացատում, մեջքը՝ հաստարմատ ծառին՝ նստել է Սարգիսը, որ մի քիչ հանգստանա(ԴԴ): Ընդգծված բաղադրիչը կարող է վերածվել երեք հնարավոր տարբերակների՝1) ...Նստել է Սարգիսը՝ մհ քիչ հանգստանալու: 2. ...Նստել է Սարգիսըմի քիչ հանգստանալու համար: 3. ...Նստել է պարագան առաՍարգիսը՝ մհ քիչ հանգստանալունպատակով: նպատակի է ջին տարբերակում արտահայտված հոլովված բառով (անորոշի սեռական-տրական հոլովով), երկրորդ ն երրորդ տարբերակներում՝ հոլովակապային կառույցներով (հանգստանալու համար // նպատակով: Այլ օրինակներ. Չենց որ բացվում է գարունը, քրդերը իրենց կոներով (վրաններ) ն հոտերով բարձրանում են լեռները (ԱԻ): -» Գարունը (գարնան) բացվելուն պես քրդերը բարձրանում են լեռները: Բայց ոչ՝ Գարունը բացվելիս կամ բացվելու ժամանակ..., քանի որ հենց որ շաղկապըարտահայտում է գործողության անմիջական, կարելի է ասել` ակնթարթայինհաջորդում իրական ժամանակի մեջ, մինչդեռ անկատարերկրորդ դերբայը (բացվելիս) ն ժամանակ կապական բառը՝ իր կապի խնդրի հետ միասին (բացվելու ժամանա) արտահայտում են գործողության միաժամանակություն: Ուստի ն կախյալ նախադասությանժամանակային իմաստը համեմատաբարճիշտ է դրսնորում պես կապը՝ իր խնդրի հետ միասին: |Խոսե՞մ,ի՞նչ խոսեմ:|)Զարմանքից, ապշությունից,անսպասելիությունից լեզու մնացե՞լ է, ռր /սոսեմ (ՆԴ): -» Լեզու մնացե՞լ է խոսելու համար: Այստեղ նս ուրիշ տարբերակ չի կարող լինել, քան այն, որ կա, այլապես իմաստայիննրբերանգների կորուստը անխուսափելիէ: Կան նախադասություններ,որտեղ փոխակերպվածտարբերակում հոլովակապային կառույցը պարտադիր է: Այդպեսփոխակերպվումէ պայմաՀմմտ. նի պարագա կախյալ նախադասությունը: Եթե կամուրջը պայթեցնենք,հոգեբանությունը միանգամայնկփոխվի թե՛ այս, թե՛ այն կողմում (ԴԴ: -» Կամուրջը պայթեցնելու դեպքում...: Եթե ունենար որեէ հնար, խեղճ Տիրամայրը իրեն կփրկեր (ՊՍ): -» Ոռեէ հնար ... ն այլն: ունենալու դեպքում 2. Ձնակազմական երկրորդ հնարավոր փոփոխությունը առնչվում է կախյալ բաղադրիչի ենթակային:Պարզեցված տարբերակում այն կարող է ունենալ երեք արտահայտություններ: են

Կարող է մնալ անփոփոյն՝ ուղղական հոլովով դառնալով դերբայի կամ ածականի ենթակա: Հմմտ. Հենց որ մեքենան շարժվեց, վարորդը հարցրեց ո՞ւր: -» Մեքենան շարժվելուն պես ...: Բ. Կարող է արտահայտվել սեշական-տրական հոլովով Մեքենայի շարժվելուն պես.... կամ հենց սեռականհոլովով, եթե արտահայտվածէ այդ ինչպես Ես ճերս մտա հոլովն ունեցող ութ դերանուններիցորնէ մեկով'"", թե չէ էդգար թոռնիկս թռավ գիրկս: -« Իմ ներս մտնելուն պես ...Գ. Դերանվամբ արտահայտված ենթական կարող է փոխարինվել ստացականհոդով, որ դրվում է դերբայի ծայրին, ինչպես` Ներս մտնելուս պես... (փոխ. Իմ ներս մտնելուն պես...), կամ Պատմությունը, որ ես լսեցի այսօր, շատ տխուր էր: -« Այսօր լսածս պատմությունը շատ տխուր էր ն այլն: Ածականիենթակա գոյանում է այն դեպքում, եթե կախյալ բաղադրիչի է՝ ածական ստորոգելիով: Հմմտ. ստորոգյալը բաղադրյալ Ծերուկը, որհ մի ոտքը կաղ էր, քայլում էր բոլորից արագ: -» Մի ոտքը կաղ ծերուկը... ն այլն: Ա.

Տ 312. Եթե բարդ ստորադասականնախադասությունըփոխակերպելիս ստացվումէ դերբայականդարձված,ապա վերջինսպարզեցվածտարբերակում իր լրիվ ծավալով կատարում է շարահյուսականայն դերը, ինչ որ ունի նրա գերադաս՝ դերբայական անդամը՝ առանձին վերցրած: Դերբայական դարձվածընախադասությանմեկ անդամ է՝ անկախ իր կազմիչ միավորներիքանակից: Հմմտ. Լուսինը քմահաճությամբ թաքնվում էր սն փոքրիկ ամպերի տակ, ՌԴրոնք իրենց անձն կողքերն էին միայն ցուցադրում հրաշալի արծաթագույնով (ՆԴ): Լուսինը քմահաճությամբ թաքնվում էր միայն իրենց անձն կողքերը հրաշալի արժաթագույնովցուցադրող սն փոքրիկ ամպերի տակ: Ընդգծված ծավալուն դերբայական դարձվածը նախադասության մեկ անդամ է՝ որոշիչ, քանի որ նրա գերադաս եզրը՝ ցուցադրող, առանձին վերցրած, որոշիչ է: Իսկ սա որոշիչ է այն պատճառով, որ սերող տարբերակում կախյալ նախադասություննէ որոշիչ: Բարդ նախադասությանպարզեցման ժամանակ դերբայական դարձվածի կազմիչ միավորներիշարադասությունը կարողէ պահպանվել. կարող է նան ենթարկվել փոփոխության՝դրանցշարահյուսականհարաբերությունները ճշտորեն վերարտադրելու,այլն, որ բնավ անէականչէ, խոսքը սահուն ու արտահայտիչ դարձնելու համար (տե՛ս վերի օրինակը` փոփոխված շա-»

րադասությամբ): Ինքը ամբողջ դերբայականդարձվածը,նս պարզեցված տարբերակում կարող է ունենալ տարբեր դիրքեր պայմանով, որ հաշվի առնվեն նշյալ երկու իրողությունները:

Արդի հայերենում, ինչպես նշվել է, միայն ութ դերանուններ ունեն սեռական հոլով: Դրանք են՝ ես, դու, նա, մենք, դուք. ինքը, սա, դա:

Իր դերբայական դարձվածի անդամները նս տարրալուծելի են: Դրանք, սակայն, վեր են լուծվում շարահյուսականհատույթավորմանո՛չ թե առաջին, այլ երկրորդ` ստորին մակարդակում: Առաջին մակարդակում առանձնացվում են նախադասությանանդամները, երկրորդ մակարդակում դերբայականդարձվածի անդամները,որոնք կոչվում են /ոդմնալկի:Դրանք են` ենթական, ստորոգելին,խնդիրներն ու պարագաները՝ իրենց տարատեսակներով:

Տ 313. Դերբայականդարձվածը իր հերթին իր ներսում կարող է ունենալ մեկ կամ ավելի դերբայականդարձվածներ:Դա կարող է արդյունք լինել հետնյալ երկու իրողության. Ա. Փոխակերպմանենթակակախյալ նախադասությանմեջ արդենհսկ կա մեկ (կամ ավելի) դերբայական դարձված, որը նույնությամբ առկա է մնում նան պարզեցվածտարբերակում,ն ստացվում է դերբայականդարձված՝ դարձվածի մեջ: Հմմտ. Եվ գիշերները, երբ ցուրտը փախցնում էր ամենուրեք վխտացողխուժանների քունը, Վայրոնպատմում կամ բացատրում էր շատ կենսական բաներ (ԴԴ): Այստեղ կախյալ նախադասության մեջ առկա է ամենուրեք վխտացողդերբայականդարձվածը:Այն անփոփոխկպահպանվի,եթե այդ կախյալ բաղադրիչնէլ վերածենքդերբայականդարձվածի,ինչպես`Եվ գիշերները ցուրտը ամենուրեք վխտացող խուժանների քունը փայխցնելուց հետո, Ղայրոն պատմում կամ բացատրում էր շատ կենսական բաներ: Այլն՝ Նա իրեն պատկերացնում էր ոռպես մեծն Պոմպեոսի լեգեոնների վրա գրոհող հայոց արքայից արքայի հեծյալ, որ, պոկվելով իր հեթանոս կուռքերից, քշվել էր գետի մեջ մկրտության ջուր ստանալու նոր՝ առաքինությանն սիրո Աստծուց ՀՓ): Այս նախադասությանմեջ արդեն իսկ առկա են երեք դերբայականդարձվածներ, րոոնցից մեկը գերադաս բաեզրում (Մեծն Պոմպեոսիլեգեոնների ղադրիչում է, երկուսը` ստորադաս վրա գրոհող, Պոկվելով իր հեթանոսկուռքերից ն մկրտության ջուր ստանալու նոր՝ առաքինության ն սիրո Աստծուց):Վասկանալիէ, որ փոխակերպման ժամանակ կպահպանվեներեքն էլ, որոնց կգումարվի չորրորդը, որ իր մեջ կներառի վերջին երկուսը: Այսպես`Նա իրեն պատկերացնում էր որպես Մեծն Պոմպեոսի լեգեոնների վրա գրոհող հայոց արքայից արքայի՝ հր հեթանոս կուռքերից պոկվելով նոր առաքինության ե սիրո Աստծուց մկրտությանջուր ստանալու համարգետի մեջքշված հեծյալ: Բ. Փոխակերպմանենթակա կախյալ նախադասությունըհր հերթին ունի ստորադաս մի (կամ ավելի) բաղադրիչ: Այս դեպքում կստացվի երկաստիճան (եռաստիճան, քառաստիճան)փոխակերպում:Նախ կփոխակերպվի ամենաստորինբաղադրիչը` ենթջաստորադասեզրը: Ստորադաս եզրը այսպիսով արդեն իսկ կունենա դերբայականդարձված (անշուշտ, եթե ւիոխակերպման արդյունքում գոյանում է դերբայական բառակապակցություն): Հաջորդ վերին աստիճանում այս կախյալ բաղադրիչը փոխակերպելիս, հասկանալիէ, կունենանք իր ներսում արդեն իսկ դերբայականդարձված

ունեցող մի ավելի ծավալուն դերբայականդարձված: Այլ կերպ ասած՝ կունենանք մի պարզ ընդարձակ նախադասություն,որի մի անդամը դրսնորված է այնպիսի դերբայական դարձվածով, որի անդամներիցմեկը նույնպես դերբայական դարձված է: Այս կառույցը հարաբերակցում է նախորդ կետում քննված կառույցին: Հմմտ. էս էն մուկն է, ռո կերել է էն ցորենը, որ պահված է էն տանը (ՀԹ):Ստորին աստիճանիցսկսած՝ առաջին աստիճանիփոխակերպմամբկստանանք՝ էս էն մուկն է, ռո Սերել է էն տանը պահված ցորենը:Կախյալ եզրը ստացավ դերբայական դարձված (0 տանը պահված): Հաջորդ աստիճանում, ընդգծված կախյալ բաղադրիչը վերածելով դարձվածի,կունենանք՝ քս էն տանը պահվածցորենը կերած մուկն է: Բարդ ստորադասական նախադասությունըպարզ նախադասության վերածելիս պետք է զգույշ լինել` մտքի խճողումից, ոճական անհարթությունից կամ խրթնաբանությունից խուսափելու համար: Նախադասությունը ցանկալի չէ ծանրաբեռնել չորս-հինգ դերբայական դարձվածներով, ճիշտ այնպես, ինչպես չի կարելի ծանրաբեռնել նույնքան ն ավելի կախյալ բաղադրիչներով:Դա կարող է նվազեցնել արտահայտչականությունը,նան, որ պակասէականչէ, ընկալման ճշտությունը: Չպետք է նան մոռանալ, որ նման փոխակերպումները հետապնդումեն զուտ ուսուցողական-մեթոդական, երբեմն նան հետազոտականնպատակներ: Իսկ գրական-գեղարվեստական կամ գիտահրապարակախոսական աղբյուրներում այդ զուգահեռ կառույցներից`չփոխակերպվածն փոխակերպված տարբերակներիցմեկը կամ մյուսը նախընտրելը լեզվական ճաշակի, նախասիրության,անհատականլեզվամտածողությանհարց է: Մյուս կողմից` չի կարելի կախյալ նախադասության՝գլխավոր նախադասության որնէ անդամի փոխարինելուքերականականօրինաչափությունը ըմբռնել նան ծագումնաբանորեն ն ուղղագիծ դատողությամբ կարծել, թե նախապեսլեզվում իշխում էին պարզ նախադասությունները, որոնց մեկ կամ մի քանի անդամներ, հետագայում «փոխարինվելով» երկրորդական նախադասությամբ,առաջացրել են բարդ ստորադասական նախադասություններ, կամ, մյուս կողմի վրա շուռ տալով հարցը, ի հակառակենդատել ն դարձվածը համարել «կրճատված» կախյալ նախադասություն ՛: Մանուկ Աբեղյանը,որ ամենից ավելի խորը ն գիտաԾանոթություն

դերբայական

կանորեն է քննել փոխակերպմանէությունն ու նրա հետ կապված օրինաչափությունները, զգալի վերապահությամբընդունում է վերածման նան մեկ այլ տարբերակ: Նա հնարավոր է համարում կախյալ բաղադրիչիբայ-ստորոգյալը փոխարինել բայանուն գոյականով:նրա կարծիքով՝ «երկրորդական խոսքի բայը կարելի է բայական անվան(բայանուն գոյականի Ա.Պ.) փոխել, երբ խնդիրներ չունի, կամ եթե խնդիրներ ունի, բայական անունն ուղղական կամ հայցական հոլովով է դրվում. այդ ժամանակ խնդիրներըբայական անունից հետադաս են մնում: Օրինակ՝ Այն գիշերը, ծրբ Քրիստոս ծնվում է.. Քրիստոսիծննդյան(ծնվելու) Գիշերը: --

-

Տես մեր «Կախյալ հայերենում» գիրքը, էջ 52:

շարահարությամբ

բարդ

նախադասությունները արդի

Այն օրը, երբ նա մեռավ... Նրա մահվան (մեռնելու) օրը: Երբ որ Քրիստոս Ինձ համբարձավ.. Քրիստոսի համբարձումից (համբառնելուց) հետո: հայտնեցին, ռր ճա հրաժարվում է պաշտոնից -- Ինձհայտնեցիննրա հրաժարումը պաշտոնից» (տես նրա «Հայոց լեզվի տեսություն» աշխ.-ը, էջ 604-605): -

-

Հետնելով Մ. Աբեղյանինփոխակերպմաննման եղանակ, արդեն առանց վերապահության, ընդունում է նան Գ. Գարեգինյանը,որը իր «Ժամանակակից հայոց լեզու. բարդ նախադասություն» գրքում գրում է. «Պարզ ստորոգյալը կարող է փոխանակվել բայանվամբ,ինչպես Հեռվից նկատեցի, որ նա վազում4 (...նրա վազՔը). որ խաղումէ ինքնամոռաց(...նրա ինքնամոռաց/սաղը) ն այլն: Երբ վերադարծա, ամբողջ պաշարն անվնաս գտա (- եռադարձիտ...» (էջ 345): Մ. Աբեղյանը, որի շարահյուսական համակարգը,կարելի է ասել, անխոցելի է, այս խնդրում այնքան էլ ճիշտ չէ: Կախյալ նախադասությանդիմավոր բայը չի կարող փոխարինվելբայանուն գոյականով:Այս դրույթի փաստարկներիցմեկը լավագույնս ձնակերպել է նույն ինքը՝ Մ. Աբեղյանը,որ ընդգծել է. «Դերբայներն իբրն բայահաղորդ բառեր` ունին բայական սեռ ն առնում են նույն խնդիրներն, ինչ որ բայերը. բացի այդ՝ հաճախցույց են տալիս ն ժամանակ:Ուստի պարզելու ժամանակ երկրորդականխոսքի բայը փոխվում Է, նայելով նշանակության,այս կամ այն դերբայի, որ ն պահում է բայի խնդիրներնու նույնիսկ ենթական՝իբրն ենթակայական սեռականկամ կողմնակիենթակա» (էջ 604): Երկրորդ փաստարկըայն է, որ բայը, լինի դիմավորթե անդեմ, գործողությունը արտահայտումէ ընթացքիմեջ, այսինքն`ընթացքային բայանուն գործողություն. գոյականըցույց է տալիս գործողությունըքարացածվիճակում,քարացածգործոչի ղություն,որպես առարկա,ուստի ն կախյալնախադասությունըփոխակերպելիս կարող փոխարինելդերբային: Երրորդ փաստարկը,որ բխում է նախորդներից,այն է, որ փոխակերպման ժամանակ, ինչպես նշվեց վերը, որպես անխախտպայման, օրինաչափորենպետք է պահպանվեն դարձվածի մեջ մտնող բոլոր միավորներիշարահյուսական հարաբերությունները: Մինչդեռ դերբայը բայանունով փոխարինելու դեպքում բայական լրացումները վերածվում են գոյականականլրացումների, ինչպես իր իսկ Գ. Գարեգինյանի վկայակոչածօրինակներում.Հեռվից նկատեցի, որ ճա վազումէ --... նռա Խաղը ն այլն: Ակնհայտ վազքը, ...որ խաղում է ինքնամոռաց ինքնամոռաց է, որ ...ոռ նա վազումէ բաղադրիչում ճա-ն ենթակա է ն այդպիսին պետք է մնա նան փոխակերպված տարբերակում(ճռա վազելը). մինչդեռ առաջադրված տարբերակում այն հատկացուցիչէ Վազքգոյականի (նռա վազքը): Նույն սկզբունքով` /նաղումէ ինքնամոռաց նախադասությանմեջ հնքնամոռաց մակբայըձնի պարագա է, այնինչ վերածված տարբերակում որոշիչ է (հնքնամոռաց խաղ): Իսկ եթե /խաղումէ բայի կողքին դնենք մի ուղիղ խնդի՞ր՝...որ նա շախմատ է խաղում ինքնամոռաց:Այս դեպքո՞ւմինչպես պետք է փոխակերպելգոյականական բառակապակցության, չէ՞ որ ոչ մի բայանուն չունի բայասեռի քերականականկարգը. ինչպես ն բայական մյուս կարգերը, ն չի կարող ստանալ ուղիղ խնդիր: Այստեղ է, որ կհանդիպենքկառուցվածքային մի խոչընդոտի, որը հաղթահարվել չի կարող ոչ մի հակափաստարկով: Ստացվում է, որ կախյալ բաղադրիչիդիմավոր բայը կամ կարող է օտարվել (տե՛ս Տ 310, 3, Բ), կամփոխարինվելանկախ դերբայներիցորնէ մեկով: --...նռա

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

Տ 314. Նախադասություններիկապակցությունը խոսքաշարումկիրառված, թեմատիկտարրով, ներքին իմաստով, տրամաբանորենու շարահյուսորեն միմյանց հետ կապված առանձինպարզ կամ բարդ նախադասությունների կապակցություննէ: Այս բաժինը էությամբ շարահյուսական աստիճանակարգության(հիերարխիայի) ուսումնասիրության բարձրագույն դրսնորումն է: Դրանից այն կողմ արդեն սկսվում է բնագրի խոսքային(տեքստաբանական)քննությունը: Նախադասությունը, պարզ լինի թե բարդ, արտահայտումէ ավարտուն ու ամբողջական միտք: Այն, սակայն, իբրն հաղորդակցական հիմնական միավոր լինելով հանդերձ, առանձին վերցրած, չի կարող բացահայտել խոսողի կամ հեղինակի ասելիքի թեմայի ողջ բովանդակությունը: Խոսքային ընդհանուր շղթայում գոյանում են ներքին տրամաբանականիմաստներով ու քերականորեն կապակցված, միննույն թեմատիկնյութի ենթաթեմաների (միկրոթեմաների)աստիճանականզարգացումըդրսնորող ամբողջականու ավարտուն նախադասությունների ինչ-որ չափով մեկուսացած խմբեր: Այդ ներկայացնում է մի շարահյուսական բարդ ամխմբերից բողջություն (ՇԲԱ) `:

յուրաքանչյուրը

Շարահյուսական այս իրողության վրա առաջինը ուշադրություն են դարձրել ռուս քեԱՇՈօՇ (ՇՇԼՍ հասկացությունըառաջինը շրջանարականնեըր:ԸՈՍՉԻԻՕՇ ՇՅՈՈՅԵՇԵՎՇՇԽՕՇ ռության մեջ է դրել Ն.Ս. Պոսպելովը անցյալ դարի 40-ական թթ. (տես Շօտքօոծուծւն քօօհմ ծք քե ելի4ԴԵրւ, ոօո. քօո. 1.Ճ. Պ6աոոճ, ԽԼ, 1982, էջ 378): Շարահյուսականբարդ ամբողջությունը, սակայն, իբրն լեզվական միավոր, տարբեր հեղինակների կողմից տարբեր կերպ էր ըմբռնվում: Այդ անվան տակ հասկանում էին «վերխոսքային ամբողջություն» (Լ.Ա. Բուլախովսկի), «արձակ (ոչ բանաստեղծական) տուն» (ոքօ348ՈԿՇՇԵՅՎ Շ7քօաճ, Գ.Յա. Սոլգանիկ) ն այլն: Շարահյուսականբարդ ամբողջության գիտական ըմբռնումը հետագա աշխատություններում հետզհետե ճշգրտվում է: ժամանակակիցաշխատություններումայն սահմանվում է այսպես. «Շարահյուսական ն հաղորդակցականառաբարդ ամբողջությունը կառուցվածքային-իմաստաբանական վել ծավալուն միավոր է, որ առանձնանում է բնագրի կազմում Ա կարող է գործառվել այի քյօօխոտմ ինքնուրույնաբար» (տես ՇՕՑքծուօկ Ուօքոամքէ Ո ՎՅԻՍ, ոօտ քօո. Է|.ԽԼ 1988, էջ 655):

ԼԱՅԽՇՃՕՐՑ,

ՄՇաքաՐքոո, Իսկ Լ.Մ. Լոսնայի դիպուկ ու պատկերավոր ձեակերպմամբ «Շարահյուսական բարդ ամբողջությունը մանրակերտմի պատում է (քՅ2ՇՀոո7 օք) իր նախաբանով,գորԵԱԱԱԼԱ ծողությունների զարգացմամբ ն վերջաբանով»(տե՛ս նրա՝ "Խճ: օՊքօաՂՇՑ ՊՇաօ՞" աշխատությունը, ԻԼ. 1980, էջ 63): Հայ լեզվաբանության մեջ այս հարցը առաջինանգամ քննության առարկա է դարձրել Ս.Գ. Աբրահամյանը: Թեն նա չի օգտագործել «շարահյուսական բարդ ամբողջություն» գիտաբառը, բայց ընդարձակելովշարահյուսության ըմբռնման սահմանները`նրա մեջ ներառել է մի նոր, ցարդ չեղած բաժին: Այս բաժինը նա կոչեց «նախադասությունների կապակցություն», որ էությամբ այլ բան չէ, քան շարահյուսական բարդ ամբողջի մասերի կապակցություն: Այս նոր բաժնի տեսական հիմնավորումը գտնում ենք նախ նրա «Ժամանակակից հայերենի քերականություն» աշխատության մեջ, Եր., 1975, ապա նույն թվականին հրատարակված «Հայոց լեզու» բուհական դասագրքի Բ հատորում ն

Կարդանք բնագրային հետնյալ հատվածը` համարակալելով նախադասությունները: (1) Մատվեինսայլով բերել էին քաղաք: (2) Նրան մտցրին դպրոցից քիչ հեռու առաջին պատահածտունը ն պառկեցրին: (3) Տանտերը ն ընտանիքը ո՛չ մի ձնով չարտահայտեցինիրենց վերաբերմունքըեկողներին: (4) Միայն մի կին՝ բակի տնվորներից, կաթ բերեց վիրավորի համար: (5) Մատվեի ընկերը՝ Եգորը, որ նստել էր հատակին, նկատեց, որ այդ կինը համարյա չխոսեց տանտիրոջընտանիքի հետ: (8) Տանտիկինը՝ բարձրահասակ ու գեղեցիկ մի կին, հանկարծ մոտեցավ կաթ բերող կնոջը ն խիստ նկատողություն անելով, որ չի կարելի կաթն ուղղակի կաթսայով տալ վիրավորին՝ բաժակ բերեց ն լցնելով կաթը՝ ինքը տարավ ն դուրեկան ժպիտով տվեց վիրավորին: (7) Կաթ բերողը քմծիծաղ տվեց միայն ն մեկ-մեկ նայելով վիրավորին ն մյուսներին՝ հեռացավ (ԴԴ): Հատվածը բաղկացած է յոթ ավարտուն ու ամփոփ, ինքնուրույն նախադասություններից:Այստեղ կան ն՛ պարզ, ն՛ բարդ նախադասություններ, ըստ որում` բավականաչափծավալուն (օրինակ` վեցերորդը): Այս յոթ նախադասություններից, սակայն, միայն առաջիննէ, որ ունի համեմատաբար անկախ միտք: Մյուս բոլոր նախադասություններըմտային այնքան սերտ առնչակցություն ունեն, որ մեկի իմաստը անհնար է հասկանալ առանցմյուսի, ավելի ստույգ` երկրորդիցսկսած՝ ոչ մեկի իմաստը լիովին չի ըմբռնվի առանց նախորդ նախադասությանմեջ արտահայտված գործողության, եղելության, իրողության, դրանց հատկանիշների ն այլնի հետ կապակցելու: Այսպես` երկրորդ նախադասությունըսկսվում է ճռան դերանվամբ (ուղիղ խնդիր), որի ով լինելը անհասկանալի կմնար, եթե առաջին (նախորդ) նախադասության մեջ չլիներ Մատվեյրմասին ակնարկը: Ուրեմն ճա-ն Մատվեյն էր: Երրորդ նախադասությունըսկսվում է տանտերըենթակայով: Հասկանալի չէր լինի, թե տանտերը որ տան տերն է, եթե նախորդ նախադասության մեջ նշված չլիներ, որ Մատվեյին բերեցին առաջին պատահած տունը: Ուրեմն տանտերըասելով հեղինակը նկատի ունի առաջին պատահած տան տիրոջը:ճիշտ այդպես նան վերջին՝ յոթերորդ նախադասության մեջ եղած ակնարկը՝ թե «(/աթ բերողը քմծիծաղ տվեց», կարող է ըմբռնվել միայն նախորդ նախադասությանմեջ նշված այն մտքով, որ «տանտիրուհին բաժակ բերեց ն լցնելով կաթը ինքը տարավ ն դուրեկան ժպիտով տվեց վիրավորին»: Ուրեմն ուրիշի բերած կաթը տանտիրուհին տալիս է վիրավորին «դուրեկան ժպիտով», կարծես թե ինքն է լավություն անում, ն դա բավական չէ, «խիստ նկատողություն» է անում կաթ բերողին կաթը կաթսամեկ տարի անց՝ 1976 թ. հրատարակված«Ժամանակակիցհայոց լեզու» ակադեմիական քերականությաներրորդ հատորում: Այս երկու գրքերում տվյալ թեմայինվերաբերողհամապատասխանգլուխների հեղինակըինքն է: Ավելի ուշ այս հարցին անդրադարձելէ ն Գ. Գարեգինյանը(«Ժամանակակիցհայոց լեզու. բարդ նախադասություն»,էջ 361 ն հջ.): Լեզվական այս իրողությունընա կոչել է

ՇԽՒՈՅԵՇԱՎՇՇԽՕՇ

ԱՇՈՕՇ բարդ շարահյուսական ամբողջություն,որ ռուսերենի ՇՈՕՉԵՒՕՇ գիտաբառիբառացի պատճենումնէ, որ այնքան էլ ճիշտ չէ: Վայերենավելի ճիշտ արտահայտությունն Է՝ շարահյուսականբարդ ամբողջություն:

յով հիվանդին տալու համար: Այս պատճառով էլ «(աթ քերողը քմծիծաղ տվեց»: սկսած՝ բոլոր նախադաԱյսպիսով`դժվար չէ նկատել, որ երկրորդից սությունները գործողությունների հաջորդականությամբ,այլե պատճառահետնանքայինհարաբերությամբկապված են միամյանց հետ, ավելի ճիշտ՝ յուրաքանչյուր հաջորդը` նախորդի հետ: Սա ըստ էության մի փոքրիկ պատում է՝ նախաբանով,թեմատիկ նյութի կամ սյուժեի տրամաբանականզարգացմամբն հանգուցալուծումով: Ամբողջ ասույթը այլ բան չէ, քան մի շարահյուսական բարդ ամբողջություն, որի մեջ բնորոշ գծերով բացահայտված է «մարդկային հոգեբանությունը»: Սա էլ հենց է՛ թեմատիկընդհանուր նյութի բաղադրամասը(ենթաթեման): Շարահյուսական բարդ ամբողջությունըկազմող նախադասությունները կապակցվումեն միմյանց հետ քերականականգրեթե այն բոլոր միջոցներով, որոնք կիրառվում են երկբաղադրիչ բարդ նախադասություններում: Կապակցությանձների նույնությունը կամ մերձավորությունը ենթադրում է նան նախադասություններիմիջն եղած իմաստակառուցվածքային հարաբերությունների նույնություն կամ մերձավորություն: Սակայն, այսուհանդերձ, ՇԲԱ-ում առավելապես ձնավորվում են համադասականկապակցություններին բնորոշ միավորական,հավելական,մակաբերական,մեկնական, տրոհական,հակադրականն այլ նման իմաստայինհարաբաղդատական, բերություններ: Ստորադասական կապակցություններից պատահում են պատճառահետնանքային,զիջական, նպատակային,հիմունքային ն այլ հարաբերություններ: Նախադասություններիկապակցությունըիրացվում է՝ 1. հիմնականում համադասական շաղկապներով ն շաղկապական բառերով, 2. բառական միննույն միավորները տարբեր նախադասություններումկիրառելով նույն կամ տարբեր գործառույթներով, 3. գոյականները, ածականները,թվականները, մակբայները փոխարինելով համապատասխանդերանուններով,4. որոշակի, մեծ մասամբ հաբայ-ստորոգյալների եղանակաժամանակային մաձայնեցված կամ մերձավոր իմաստներովկիրառությամբ, 5. շարահարությամբ, 6. շարադասությամբ: Անշուշտ, այս բոլոր միջոցները մեկ բարդ ամբողջի մեջ միաժամանակ չեն արտահայտվում: Տարբեր է.նան այս միջոցների դերը կապակցության մեջ: Այսպես՝եթե շաղկապներըանմիջաբարկապակցում են կից նախադասությունները ապա համապատասխանշարադասությունը ապահովում է գործողությունների, եղելությունների տրամաբանական հաջորդականությունը ն զարգացման դինամիկան`շարահարականկապակցության դեպքում: Շարադասությամբեն պայմանավորվածնախադասություններիմիջն ի հայտ եկող քերականական-իմաստային վերը նշված հարաբերությունները, իսկ նախորդ հատվածում առկա գոյականական,ածականական, թվականական, մակբայական անդամը հաջորդ նախադասությանմեջ դերանվանականանդամով փոխարինելըավելի է սերտացնումկապը ն այլն:

Շարահյուսական բարդ ամբողջության կառուցվածքային հատկանիշները քննելիս թերնս ամենադժվարխնդիրը նրա սահմանների որոշումն է: Այս խնդիրը լուծելու համար պետք է նկատի ունենալ հետնյալը: ՇԲԱ-ն օրինաչափորեն բաղկացած է լինում երեք մասերից: Առաջին մասը, որ ամենակարնորն է, հենց առաջին նախադասությունն է, քանի որ նրանով է սկսվում բարդ ամբողջությունը:Սա էությամբ այլ բան չէ, քան ենթաթեմայի անվանումը, յուրօրինակ մի վերնագիր, որը սկզբից նեթ ակնարկում է, թե հետագա շարադրանքը ինչի մասին է լինելու: Երկրորդ մասը ներկայացնում է թեմատիկ նյութի աստիճանական զարգացումը:Այն կարող է ընդգըրկել մեկ կամ ավելի նախադասություններ:Երրորդ մասը, որ յուրահատուկ վերջաբանի դեր է խաղում, ազդարարում է թեմայհ ներկայացմանավարտը կամ նախազգուշացնումնրա շարունակելի լինելը: Նկատի ունենալով իմնաստակառուցվածքային այս երեք հատկանիշները ն այն, որ շարահյուսական բարդ ամբողջությունըառավելապեսգրավոր պատումին հատուկ իրողություն է, նրա սկիզբը սովորաբար համարվում է նոր տողից սկսված նախադասությունը:Եթե հաջորդ նոր տողից սկսված նախադասությունը դիտենք որպես մի նոր բարդ ամբողջության սկիզբ, կստացվի, որ ՇԲԱ-ն ընդգրկում է մի նոր տողից մինչն հաջորդ նոր տողը ընկած բնագրայինամբողջ հատվածը: Ավելացնենք, որ տողերով դատել կարելի է միայն գրավոր խոսքի հիման վրա, այն էլ` ո՛չ միշտ: Գրավոր խոսքը կարող է լինել արձակ կամ չափածո: Արձակ խոսքում ՇԲԱ-ի սահմանները հեշտությամբ առանձնացվում են, իսկ չափածոյում՝ ո՛չ: Այստեղ գործում են կառուցվածքային այլ օրինաչափություններ նս` պարզ ու բարդ ռիթմական ոտքեր, հատածներ, տողատում, տնատում, տաղաչափական այլ իրողություններ, որոնք նույնպես պետք է հաշվի առնվեն շարահյուսական այդ միավորի սահմաններըորոշելիս: Բանավոր խոսքում նս կարող է գոյանալ ՇԲԱ: Այս դեպքում նրա սահմանները որոշվում են վերը նշված իմաստակառուցվածքայիներեք գործոններով:

Տ 315. Գրավոր խոսքում շարահյուսական բարդ ամբողջությունը մասամբ առնչվում է նան պարբերությանհետ (նոր տողից մինչն նոր տող): Պարբերությունը չպետք է շփոթել պարբերույթի հետ: Վերջինս, ինչպես նշվեց վերը (8 303, 1, 2), մեկ բազճաբաղադրիչնախադասությունէ՝ իր բնութագրական որոշակի հատկանիշներով, այնինչ պարբերությունը պատումի կոմպոզիցիոնհատույթավորմանմիջոց է: Շարահյուսական բարդ ամբողջության ն պարբերությանառնչակցությունը սահմանափակվումէ նրանով, որ երկուսն էլ գրավոր խոսքում գրավում են մեկ նոր տողից մինչն հաջորդ նոր տողը ընկած հատվածը (նկատի չունենք չափածո խոսքը): Այդ ամբողջ տարածությունը, սակայն, կարող է գրավել ընդամենը մեկ նախադասություն, պարզ թե բարդ՝ էական չէ: Այդ դեպքում կունենանք պարբերություն,բայց չենք ունենա ՇԲԱ: Վերջինս կարող է գոյանալ միայն երեք ն ավելի նախադասություններիշղթայական կապակցությամբ,որտեղ առկա են վերը նշված կառուցաստեղծգործոնները:

թեմատիկտարրերով իրար հետ կապված, իրար հաջորդող չորս պարբերություններ,որոնցից յուրաքանչյուրը ընդգրկում է մեկական նախադասություն: Ահա նրանք ուսերն առան լիքը պարկերը ն դանդաղ, դեդնեկոտքայլետուն: րով հեռանում են շուկայից, դառնում են Սողում են չքնաղակերտ քաղաքի պողոտաներով,ուր վարարում, հոսում է կյանքը. գնում են` սողալով ճարտարապետությանհրաշքների տակով, ապարանքներիմարմարիոնների առջնից: Անսիրտ հարստությունը, զայրացուցիչ լիությունը, անըմբռնելի պերճանքը հորդում է դուրս հոյակապ տներից, վաճառատներից, բանկերից, պայթում է, պոռքկում է, ծփում, բայց մարդիկ աղեգալար սողոսկում են: Գնում են տուն, աղքատության արվարձանները, ուր անմարդկային չքավորության ճախճախուտի մեջ վխտում են անթիվ այրեր, կանայք, երեխաներ՝խոցոտմորթերով,վիրավոր աչքերով (ԱԻ): Այս չորս նախադասություններիցյուրաքանչյուրը մի պարբերություն է, բայց ո՛չ մեկը նրանցից, ո՛չ էլ բոլորը միասին չեն ներկայացնումշարահյուսական բարդ ամբողջություն: Դրանք զարգացնում են ու նորանոր կողմերով բացահայտում թեմատիկ տարրը, բայց չունեն թեմայի ազդարարը ն Այլ կերպ ասած՝ պատումիմեջ առկա է ՇԲԱ-ն ձնավոամփոփում-ավարտը: րող հատկանիշներիցմիայն մեկը՝ երկրորդը՝ թեմատիկնյութի աստիճանական զարգացումն ու ծավալումը, իսկ առաջինն ու երրորդը՝ մուտքն ու ամփոփումը (նախաբանն ու վերջաբանը)չկան: Ասվածից, սակայն, չի բխում, թե շարահյուսական բարդ ամբողջությունը պարտադիրպետք է ամփոփվի մեկ պարբերության մեջ, ինչպես սույն բաժնում բերված առաջին օրինակում (Մատվեյին սայլով բերել էին քաղաք...): Այն կարող է ընդգրկել մեկից ավելի պարբերություններ՝պայմանով, որ ապահովվեն իմաստակառուցվածքայիներեք անխախտ հատկանիշները` մուտքը կամ թեմատիկ նյութի անվանումը, թեմայի աստիճանական բացահայտումը ն ամփոփումը կամ եզրափակումը: Ահա մեկ օրինակ, որ բաղկացածէ երեք պարբերությունից: Հարունյանը բոլորովին կոտրվել էր: Իշխանուհու արտասանած յուրաքանչյուր խոսք սուր դաշույնի նման, կարծես, մաս-մաս էր անում նրա սիրԱհա

տը:

Այդ ժամանակ իշխանուհին յուր վշտալից, աղերսող հայացքով, յուր աղեկտուր ձայնով ն, վերջապես, յուր դառնագինհեկեկանքովայնքա՛ն գեղեցիկ, այնքա՛ն անմեղ, այնքա՛ն սիրելի էր թվում նրան, որ նա պատրաստ էր իսկույն նեթ ընկնելու նրա առաջ ն ասելու. Ո՛չ, մենք երբեք չենք բաժանվիլ միմյանցից. ես հավիտյանքոնն եմ ն, բացի քեզանից, աշխարհիս մեջ ինձ համարայլես ոչ ոք գոյություն չունի: Բայց նա այդ չարեց, կարողացավ իրեն զսպել` հասկանալով, որ այդ խոսքերիցմինչն այդ րոպենյուր գործ դրած բոլոր ջանքերը կարող էին բոլորովին ապարդյունանցնել (ՆԴ): --

Այստեղ շարահյուսական բարդ ամբողջության մեջ շոշափվող թեման ներկայացված է առաջին պարբերությանհենց առաջին նախադասությամբ՝ Չարունյանը բոլորովին կոտրվել էր: Թեմատիկ տարրերի աստիճանական լուսաբանումը սկսվում է առաջին պարբերության մեջ, ծավալվում է երկրորդում մինչե վերջին նախադասությունը:Բայց շաղկապով սկսվող վերջին ծավալուն նախադասությունըեզրափակում է պատումը: Մուտքը, որ կարելի է համարել այս փոքրիկ պատումի խորագիրը, իմաստավորել է ՇԲԱ-ն կազմող երկրորդ ն երրորդ մասերով: 8 316. Ոչ քիչ դեպքերում մեկ պարբերությանմեջ կարող են ընդգրկվել երկու կամ ավելի ՇԲԱ-ներ:Նման կառույցը պայմանավորված է նրանով, որ նույն թեմատիկ նյութը մեկ ն նույն պարբերության մեջ գտնվող ՇԲԱ-ներում բացահայտվում ն ամբողջանում է ենթաթեմաներով: Կարդանք հետնյալ պարբերությունը, որտեղ առկա են երկու շարահյուսական բարդ ամբողջություններ: Սրանք առանձնացված են ուղղահայաց զուգահեռ գծերով: Երբեք նա իր ձեռքը չէր զարկել սրտին: Երբեք նա չէր նայել իր ներքին աշխարհը քննական հայացքով, երբեք իր առանձնության մեջ չէր խոսել իր հոգու հետ: Չափազանցամուր էր կառչած նրա միտքը շոշափելիին, նյութականին,որպեսզի կարողանարլուսո գեթ մի աղոտ շող ձգել հոգեկանի վրա: Մարդկայինվշտերն ու տվայտանքներըիրենց հազարավոր ձներով ու գույներով շարեշար անցել էին նրա աչքերի առաջ` առանց դիպչելու նրա հոգու որնէ թելին, սրտի որնէ լարին: Գրանիտյա ժայռ էր նա այն անհատակ օվկիանոսի ափին, որ կոչվում է կյանք, այնքան կարծր, որ ո՛չ մի ալեկոծություն չէր կարող նրան մաշել: // Չկար նրա համար որնէ գրավիչ, որնէ հուզիչ բան, բացի այն բոլորից, որ կապ ունեին նրա անձնական երջանկության հետ: Նույնիսկ իր մերձավորներիբախտըգնահատում էր իր անձի ն հանգստության չափով: Երբ նրա կինը կամ զավակները հիվանդանում էին, նա աշխատում էր տնից փախչել որնէ պատրվակով: Հիվանդը նրան անհանգստացնումէր (ԱՇ): Առաջիննախադասությամբազդարարվում է առաջին շարահյուսական բարդ ամբողջի բուն թեման, այն է՝ «նրա` գլխավոր հերոսի (Սիմոն Սեֆերյանի) կերպարի բնութագրությունը:Թեմատիկ նյութի տիպային բովանդակությունը լուսաբանվում է երկրորդ ն հաջորդ նախադասություններում: Դրանցով պարզվում է, թե ի՛նչ նկատի ունի հեղինակը՝ ասելով` «Ժեռքըչէր Բնութագիրըծավալվում է ու աստիճանաբար զարգանում: զարկել սրտին»: Այստեղ պազրվում են կերպարի հիմնական գծերը: Գռանիտյա ժայռ էր նա... նախադասությամբտրվում է «նրա» բնավորության որոշակի հատկությունների ամփոփ գնահատականը:Բայց թեման ունի ենթաթեմա, որ ներկայացված է երկրորդ ՇԲԱ-իառաջին նախադասությամբ:Ենթաթեման ես «նրա» կերպարի բնութագրություննէ, բայց արդեն ուրիշ՝ երջանկության մասին ունեցած ըմբռնման հայեցակետով: Այս ենթաթեմայիաստիճանական խորացմամբ բացահայտվումեն կերպարի ներքին էության նորանոր

կողմեր: Իսկ վերջին նախադասությունը` «հիվանդը նրան անհանգստացնում էր», ամփոփում է ու հանրագումարի բերում գլխավոր հերոսի հոգեկան կերտվածքի մարդկային, ավելի ճիշտ` անմարդկայինհատկանիշների

նկարագրությունը: Շարահյուսական բարդ ամբողջությունը կարող է ձնավորվել նան չափածո խոսքում: Նրա սահմանները, սակայն, չեն կարող որոշվել պարբերության հատկանիշներով: Նոր տող հասկացությունը բանաստեղծության մեջ կամ պոեմում բնավ չի առնչվում պարբերությանհետ: Տողը կամ, ավելի ստույգ բանատողը, ինչպես ե բանատունը, հատածը, ոտքերը՝ իրենց բազում տարատեսակներով,ռիթմական միություններ են, որոնք թելադրված են չափաբերական խոսքի տեսակային-կառուցվածքային բնավորությամբ: Ուրեմն նախադասությունընոր տողից սկսելը չի ազդարարում ՇԲԱ-ի սկիզբը կամ ընդհանրապես նրա գոյությունը բանաստեղծականայս կամ այն հատվածում: Չափածո խոսքում շարահյուսական բարդ ամբողջություն է ձնավորվում այն պարագայում, եթե միտքը արտահայտվում է վերը հիշատակված եռամասնյակառուցվածքային համապատասխանգործոնների շղթայական հաջորդականությամբ:Այստեղ արդեն էական չէ, թե այդ երեք իմաստայինշարահյուսական իրակություններից յուրաքանչյուրը բանաստեղծական տողերի տեսակետիցինչ տարածություն կունենա, բաղկացած կլինի մեկ առանձին տողի՞ց, առանձին-առանձիներկատողերի՞ց(դիստիքոս), եռատողերի՞ց(տերցին), քառատողերի՞ց,թե՞ ավելի ծավալուն բանատներից: Ահա ինը տողից կազմված մի բանատուն, որ ներկայացնումէ մեկ շարահյուսական բարդ ամբողջություն: Օ՛, թատերականդիմակներհագած իրերն այս բազում... Ես համոզված եմ, ես հաստատ գիտեմ, Նրանք ինձանիցվախենում-քաշվում, ամաչում են միշտ, Ինչպես մերկ կինը անսպասելիհայացքից օտար: Եվ ամբողջ կյանքում նրանք մշտապես մի բան են անում՝ Դիմակ են դնում, դիմակ են հանում, Ի՛նչ է թե իրենց դեմքը չտեսնեմ ավելորդ անգամ: Եվ նրանք, գիտեմ, մահս են ցանկանում, Որպեսզի ապրեն... առանց դիմակի... (ՊՍ): Առաջինբանատողը, որ միակազմ մի նախադասությունէ, անվանում է թեման: Թեմատիկ նյութի բովանդակությունը հետզհետե ծավալվում ու այլնայլ բնութագրումներով հարստանում է՝ սկսած երկրորդ տողից մինչն յոթերորդը՝ ներառյալ: Պատումը եզրափակող նախադասությունըգրավում է վերջին երկու բանատողը: Սա էլ եռամասնությաներկրորդ հատվածից բխող ընդհանրացումնէ, որով ավարտվում է շարահյուսական բարդ ամբողջությունը: Նախադասություններիկապակցությունը,ինչ ասել կուզի, չի ավարտվում ՇԲԱ-ների մեջ մտնող միավորների կապակցությամբ:Մեկ շարահյուսական բարդ ամբողջությանը հաճախ հաջորդում են շարահյուսական այլ միավորներ,որոնք նույնպես կարող են լինել ՇԲԱ-ներ, բայց կարող են նան չլինել այդպիսիք, այլ ներկայացնել խոսքային շղթայի այլ բնույթի օղակ428

ներ: Սրանք, սակայն, արդեն դուրս են գալիս շարահյուսական ուսումնասիրության ոլորտից ն թնակոխում են խոսքային (բնագրային, տեքստաբանական) հետազոտություններիբնագավառը: ՈՒՐԻՇԻ

(ՄԵՋԲԵՐՎՈՂ)ԽՈՍՔ

Տ 317. Խոսողը կամ հեղինակը բանավոր կամ գրավոր խոսքում ինչինչ նկատառումներովհաճախ մեջբերում է կատարում այլոց կամ անցյալում իր իսկ ասածից կամ գրածից: Նման մեջբերումը կոչվում է ուրիշը /խոսք կամ մեջբերվողխոսք: Ուրիշի խոսքը ունի իմաստակառուցվածքայիներկու տարատեսակներ՝ ա) ուղղակի խոսք ն բ) անուղղակիխոսք:

Ա. ՈՒՂՂԱԿԻ ԽՈՍՔ

Տ 318. Ուղղակի խոսքը ուրիշի, նան իր սեփականխոսքի վերարտադրությունն է բառացի, առանց կառուցվածքային,բառական, հնչերանգային, այլ հատկանիշներիփոփոխության: ոճական ն բառաքերականական Դա բարդ կամ պարզ նախադասության,պարբերույթի, շարահյուսական բարդ ամբողջությանտեսքով արդենձեավորվածպատրաստիմիավոր է, որ վկայակոչվում է հեղինակի կողմից որպես իր մտքի, շարադրանքի բաղկացուցիչ մաս, որպես իր իսկ սեփական դատողությունը՝ երբնէ ասված կամ գրված, որնէ լրացուցիչ փաստարկ կամ գրական կերպարի շուրթերից հնչած խոսք ն այլն: Հմմտ. 1. Իմ սիրելի՛ Հռիփսիմե: Չեմ հիշում` որ բանաստեղծնէ ասում «թշվառությունը մենակ չի գալիս», ն դա ճիշտ է (ՆԴ): 2. Հիշո՞ւմ եք, անցյալ հունիսին ըսի. Թուրքերը Կովկաս պիտի արշավեն. դուք ինչո՞վ պիտի պաշտԿանե՛մ,- բացապանեք ձեզ, ձեր զավակները ն ձեր պատիվը (ՍՍ): 3. կանչեց Դավիթը: Իմ հայրը հո գիտե՞րանել: Պապս արե՞լ է... Ե՛ս էլ կանեմ: Հո գիտե՞ս ինչպես հայրս հինգ ռուբլու դատ սկսեց գերմանացիՀայզերի դեմ, որը գանգատ տվեց, թե հաշվի մեջ հայրս պակաս է վճարել իրեն: Հո գիտե՞ս,որ վերջին հազար ռուբլին ծախսեց դատարաններումն տարավ իր դատը, իր խոսքը, որ ինքը վճարելէ լրիվ (ԴԴ): Առաջին օրինակում հեղինակը իր միտքը հայտնում է ինչ-որ բանասԵրկրորդում հեղինակը բառացի հիշատատեղծի դիպուկ ձենակերպմամբ: կում է իր իսկ նախկինում ասած խոսքը: Երրորդում գրողը խոսեցնում է Գրականկերպարին: Ուղղակի խոսքը գործածվում է առավելապեսգրական աղբյուրներում: Ունի կառուցվածքայինն կիրառականհետնյալ հատկանիշները: 1. Ուրիշի ուղղակի խոսքը ենթադրում է հեղինակայինխոսքի առկայություն: Այն օրինաչափորեն զուգորդվում է հեղինակային նախադասուքերկու գորյամբ: Վերջինիս մեջ պարտադիրպետք է լինեն ձենակազմական ծոններ: 1) Պետք է տրվի մեջբերվող խոսքի հեղինակիանունը. հատուկ թե -

-

--

հասարակ գոյականով, թե դերանվամբ դրսնորված լինի էական չէ: 2) Իմաստային -շարահյուսական որոշակի անցումով պետք է կիրառված լիկամ սրանց նի ասացական,երբեմն նան հիմացական-մտածական իմաստով մերձավոր նշանակությամբ մի բայ՝ դիմավոր թե անդեմ: Տես վերի օրինակները, որտեղ առաջինում ուրիշի խոսքի հեղինակը բանաստեղծն է, ասացական բայը՝ «ասում է»: Երկրորդում ասացականբայն է` «ռսի», իսկ խոսքի հեղինակային պատկանելությունը երնում է նշյալ բայի դեմքից (առաջին դեմք), որ նշանակում է, թե խոսողը ինքն իր ասածից է մեջբերում կատարում: Երրորդում ուրիշի խոսքի հեղինակը Դավիթն է, իսկ ասացական իմաստով բային փոխարինել է նշանակությամբհոմանիշ մի այլ բայ` «բացա-

կանչեց»Հեղինակային նախադասության մեջ կիրառվող ասացական բայերից են` ասել, արտասանել,բարբառել, գոչել, հայտնել, հարցնել, պատասխանել, պատմել, վերապատմել, վրա բերել, հայտարարել, առարկել, գրել, կարդալ,շարադրել, վերաշարադրել,խոսել ն այլն: Ասացականիմաստով բայերի փոխարեն,եթե մասնավորապեսմեջբերում է արվում սեփական մտքերից, կարող են գործածվել իմացական-հասկացական կամ մտածական նշանակությամբ բայեր, որպիսիք են մտածել, միտք անել, մտորել, խորհել, գիտենալ, հիշել, կռահել ն այլն: Տե՛ս վերի օրինակները,այլն Դատարկ խոսք է ասածդ, խստությամբ /ռա բերեցուրիշը, --ուրա՛խ լինենք, քե՛ֆ անենք, ամեն տարի ողջ, առողջ (ԱԻ): Ինչու՞ ես ինձ այդպես նայում, քույրի՛կ, հարցրեց նա լռությունը խզելով (ՆԴ): Ինչու՞ պիտի չդիմանա, առարկումէ Սաթոնհանգիստ, Պարտիականմարդ է, ա՛յ քիր, դու էդ մեկը լա՛վ իմանաս (ՊՍ): Երբ Շապուհ արքան նստում էր սեղան (...), Բարբառում էր կենացն առաջին. Թող ճերմակաձին գինի՛ վայելի, թող ճերմակաձին արբենա՛ գինով (ՎԴ) ն այլն: 2. Վեղինակայինխոսքում ասացական-իմացականիմաստով բայերին կարող են փոխարինել մերձավոր նշանակությամբ բայեր, ինչպիսիք են՝ ավելացնել, դիմել, կրկնել, երեքկնել, հարել, նշել, նկատել, գտնել, հոխոր--

-

--

-

--

--

--

--

նայլն: Հմմտ. երգեց, ն ողջ խումբը, բոլորը (ո(նեցին նրա երգած տողերը. Դեհ, սիրուն կաքավ, բռնե պա՛րը բոլորի, Մեր թշնամին պարի հետքում մոլորի (ԱԻ): (Անտոնիոսը)կանգնեց հայոց արքայի դեմ ն հո/խոռտացցասումնալից. Վանդգնեցի՞ր,ստոր արքա, հանդգնեցի՞ր,ստրո՛ւկդ նենգ, հանդգնեցի՞րիմ կամքի դեմ ու թագուհու (ՎԴ) ն այլն: Յ. Առանձին կառույցներում հեղինակային խոսքի մեջ, ստորոգյալը կարող է չունենալ վերը նշված ասացական-մտածականկամ սրանց մերձավոր իմաստներ:Բայ-ստորոգյալը իր լրացումներով, հարկավ, եթե կան, կարող է նշել ուրիշի խոսքը մեջ բերելու եղանակը,հեղինակի տրամադրությունը, հոգեկան վիճակը այդ խոսքն ասելու պահին, այլն վերաբերմունքը այդ իսկ խոսքի հանդեպ: Ստացվում է մոտավորապեսայսպիսի կառույց. այսինչը այսինչ բանը ասաց այսինչ ձեով, նպատակով,գոհ կամ դժգոհ, տալ

Ուստան

-

-.

դրվատելով թե հեգնելով ասածը ն այլն: Սակայն հեղինակային նախադասության մեջ բացակայում է հենց այդ «ասաց» բայը: Հմմտ. Կեսուրը՝ Թորոսի կինը, հանկարծ դարձավ հարսին.--Աղջի Սոնա՛, գնա՛ դուն էլ մե՛ջ մտիր, ի՞նչ անենք, գիտեմ, մոռանալու բան չէ, էհ, աղջի՛կս, աշխարհքի կարգն էս է (ԱԻ): Այսինքն`դարձավհարսին ասելով կամ ն ասաց: ն Ռուբենը չմտածեց երկար հուսահատորեն 1/արճկտրեց. Կանչի՛ր՝ գա (ԴԴ): Նա, թավշե ծաղիկը ձեռքը վերցնելով, ծիծաղում ու ցույց էր տաԼիս. Վարդապե՛տը, վարդապե՛տը,գլխին՝ վեղար, կունձիկ-մունձիկ գնում է վանք (ն. տ.): էր Սպարտակը, ես կարնոր Անհասկացո՛՞ղ,-ծիծժաղում բան եմ հարցնում, իսկ դու ավանի կենսագրությունն ես պատմում (ՍԽ): Չէ՛, ջա՛նս, չէ՛,- Հեղինենհմաստալից աչքը ճպեց, դե ես ոնց որ անպոչ գդալ, այս անգամ էլ մեջտեղ մտա (ՊՍ), որպես թե` հմաստալից աչքը լով ասացն այլն: 4. Ուրիշի ուղղակի /սուսքչի գոյանում եթե հեղինակային սության մեջ չ/ա ասացական-հասկացական իմաստով կամ դրան հոմանիշ մի բայ ն ոչ էլ մի ձեով արտահայտվածամնարկ ուրիշի խոսքի մասին: Արտաքուստ ուրիշի ուղղակի խոսքը հիշեցնող նման նախադասությունները վերածվում են հեղինակի խոսքի կամ դառնում նրա խոսքի շարունակությունը՝ ուրիշի խոսք չլինելով: Հմմտ. Որտե՞ղեն ապրումքամիները: Պալատների մեջ: Եվ անշուշտ մե՛ր ռունգերում: իսկ Որտե՞ղ է մեռնում լռությունը: Քարոզների մե՛ջ: Եվ բռնադատվածմե՛ր իսկ ունկերում: Որտե՞ղէ պահված արյունը մեր տաք: Մեր հին թշնամու եղունգների տակ, Մկրատի՛ կարոտ կեռ եղունգներում (ՊՄ): Ուրիշի ուղղակի խոսք չի ձնավորվում նան այն դեպքում, երբ երրորդ դեմքով տարվող հեղինակային պատումին նոր նախադասությամբ առերնույթ հաջորդում է մի խոսք` ուղղված խոսակցին, բայց բառական որնէ ակնարկ չկա ո՛չ ասելու ն ո՛չ էլ ասողի մասին: Հմմտ. Արոնը ջութակ նվագել էր սովորում Վարշավայի կոնսերվատորիայում: Հայրը՝ Դավիթը, որ շուկայի մի փոքրիկ ծակուռում հին նոտաներ էր գնումվաճառում, շատ էլ հավան չէր նրա այդ գործին: Ինչացու՞են այդ տզտզոցներդ:Խելքս դրանցից բան չի կտրում: Միջակությունը արժեք չունի: Եթե մի բան չես դառնում, ուրի՛շ գործի անցիր: Եվ հետո` ես քեզ չեմ կարող կոնսերվատորիայում պահել: Գլխիդ ճարը --

-

-

--

--

--

ճպենախադա

-

--

--

-.

--

--

տե՛ս:

Եվ դարձավկնոջը. Խոսի՛ր, համոզիր դու՛ էլ (ԴԴ): Այստեղ ուրիշի ուղղակի խոսք է միայն վերջին նախադասությունը՝/սռսիր, համոզիր..., որը անմիջապեսհաջորդում է հեղինակային խոսքին՝ ծվ դարձավ կնոջը, ն կապված է նրա հետ քերականորեն: Ինչ վերաբերում է՝ «Ինչացու՞են այդ տզտզոցներդ...5հատվածին,այն ուրիշի խոսք չէ, այլ ոճական յուրօրինակ հնարանքով կառուցված հեղինակային խոսք` «Արոնը ջութակ նվագել էր սովորում, իսկ հայրը հավան չէր նրա այդ գործին» թե-

մատիկ նյութի զարգացումը՝ հոր շուրթերով: Իբր թե հայրն է ասում, ն իրապես էլ հայրն է ասում, ն ասում է հենց որդուն` Արոնին: Բայց կառուցվածդա որնէ նշանակությունչունի, քանի որ հեղինակը չի քայինտեսակետից ասում` ասում է կամ նման մի բան: Հեղինակային խոսքի սկիզբն ավարտչէր նրա այդ գործին» նավում է, ինչպես տեսանք, |հայրը) «շատ (լ հավան խադասությամբ,որտեղ ոչ մի ակնարկ չկա դրան հաջորդող ենթադրյալ ուրիշի խոսքի մասին: Պարզապես չկա հեղինակայինխոսքը ուրիշի խոսքին կապակցողբառական օղակը: Ասվածից, սակայն, չի կարելի եզրակացնել, թե հեղինակի խոսքում պարտադիր պետք է առկա լինի ասացական-մտածականիմաստով կամ հարակից վերը նշված նշանակություններով մի բայ: Որոշ կառույցներում այն կարող է բացակայել: Դա կարողէ լինել հատկապեսգրավոր, այն էլ գիտական ոճի աղբյուրներում, որտեղ հեղինակը իր միտքը դրույթը, դատողությունը, վերլուծությունը, ընդհանրացումըձնակերպում է ուրիշի դրույթը, դատողությունը կամ հատվածներ ուրիշի դրույթից, վերլուծությունից ներառելով իր խոսքի մեջ: Ներառված մասը վերածվում է ուրիշի ուղղակի խոսքի միայն երեք պայմանների առկայությամբ` ա) մեջբերված լինի /ատարելապես անփոփոխ կերպով, բ) առնվաժլինի չակերտներիմեջ, գ) հեղինակայիննախադասության մեջ կամ տողատակիծանոթագրությամբ(շվի պատկանելութ-

յունը:Հմմտ.

Հայերենի կանոնարկված շարադասությամբ ամեն լրացում «դրվում է իր լրացյալից առաջ» (Մ. Աբեղյան): Սա մի պարզ ընդարձակ նախադասություն է, որի մեջ կա ն' հեղինակային խոսք, ն ուրիշի ուղղակի խոսք: Հեղինակային,տվյալ դեպքում՝ տողերիս գրողի խոսքը ամբողջականնախադասություննէ, որի միտքը հարըստացված ու հիմնավորված է ուրիշ մի հեղինակի ինչ-որ դրույթի պատառիկով: Իսկ այդ պատառիկն էլ այլ բան չէ, քան ուրիշի ուղղակի խոսք, որ դարձել է հեղինակի, այսինքն՝ մեր խոսքի շարունակությունը:Ում խոսքը լինելն էլ նշված է փակագծում (Մ. Աբեղյան): Մեկ այլ, ավելի ծավալուն օրինակ, այլ կառուցվածքով: Գրաբարում բայը ունի երեք եղանակ` սահմանական, հրամայական, ստորադասական:Ստորադասականեղանակը,հնչպես իրավացիորեն նկա-

Աբրահամյանը, «նշանակությամբհամապատասխանումէ աշխարհաբարի ըղձական, պայմանական ն հարկադրական եղանակներին: Իսկ թե որ դեպքում որ եղանակին է համապատասխանում, որոշվում է բայի գործածությամբ տվյալ բնագրում» (տես նրա «Գրաբարիձեռնարկը», Եր., 1976, էջ 106): Այստեղ նս հեղինակի (այսինքն՝ մեր) խոսքի անմիջապեսշարունակությունն է ուրիշի ուղղակի խոսքը: Կա անմիջական նշում ուրիշի խոսքի հեղինակի մասին, կա նան նշում, որ նա այդ միտքը ասել (, այսինքն՝ ասացական-բայլրացյալ (նկատում 8: Առկա է նան ասույթի աղբյուրը՝ փակագծված: Այն կարող էր տարվել նան տողատակ՝ որպես ծանոթագրուքյուն: տում

է Ա

8 319. Ուղղակի խոսքը ամենիցավելի հաճախվածէ երկխոսություններում: Այստեղ այն հանդես է գալիս իբրն հեղինակայինպատումի ծավալման, կերպարի մտածողության,հոգնոր կերտվածքիբնութագրության,լեզվականանհատականացման միջոց: Երկխոսությանմեջ թեն աշխատում են ուղղակի խոսքի կառուցվածքային ընդհանուր օրինաչափությունները, բայց կան նան որոշակի նրբություններ, որոնք կապված են գրական երկի հետ: սեռային առանձնահատկությունների Երկխոսություններըկիրառվում են հիմնականում երկու էպիկականն դրամատիկականսեռերի ժանրերում: Հեքիաթի, պատմվածքի,առասպելի, վիպագրության,նորավեպի,վիպակի,վեպի ժանրերը դժվար է պատկերացնել առանց շարադրանքի մեջ ներհյուսված երկխոսությունների: Իսկ դրամատիկական սեռի գործերը կառուցվածեն հենց միայն երկխոսությունների հիմքի վրա: էպիկական սեռի ժանրերում երկխոսություններըբնորոշվում են նրանով, որ հեղինակային խոսքի հետ կապվում են ո՛չ այնքան ասացական իմաստ արտահայտողբայերի միջոցով, որքան ասելու եղանակը, ձնը կամ նման հանգամանքներ նշող բայերի օգնությամբ: Եվ դա հասկանալի է: Ոճական տեսակետիցբնավ խրախուսելիչէ երկու կամ ավելի զրուցակիցամեն մի խոսքից, նախադասություներից յուրաքանչյուրի արտասանած հետո նշել` ասաց, հարցրեց, պատասխանեցն նից, ռեպլիկից առաջ կամ նման բայականմիավորներ:Ուստի ն դրանցփոխարենկիրառվումեն այնպիսի բայեր, որոնք պարզապեսակնարկում են ուրիշի ուղղակի խոսքի առկայությունը: Սրանք էլ հենց այդ խոսքը կապակցումեն հեղինակային նախադասությանը:Իսկ թե ինչպիսի բայեր են օգտագործվում նման կառույցներում, դա արդեն կապված է խոսքայինընդհանուրշղթայի, իրադրության, հեղինակային գրելաոճի, նախասիրությանն այլ հանգամանքներիհետ: Հմմտ.

Քերմանշահցի վաճառականՀյուսեյնը թիկն է տալիս իր հակերին: Դա տրտունջի ձայն չէ, համրիչի հետ ծանր-ծանրշարեց նա,-- ուղտը այդ ձայնը հանում է ն՛ անբեռ ժամանակ, ն՛ չոքած, ն' կուշտ: Այդ ձայնը, ծուխը ներս քաշեցՀյուսեյնը,- մի ձայն է, հենց այնպես, անիմաստ: Բայց մի բան ուզում է, փործումԷ լեզվաբանը: -

-

-

-

--

Համրիչները՝ չակ-չուկ.

Ուղտը լուռ կենդանի է, չի տրտնջում: Օրեր, շաբաթներ, ամիսներ կընթանա, ո՛չ կեր կպահանջի,ո՛չ խմելիք, ո՛չ հանգիստ, սակավապետէ ու լուռ (ԴԴ): Այս հատվածում հեղինակայիննախադասություններնեն «Չամրիչի հետ ծանր-ծանր շարեց նա», «ծուխը ներս քաշեց Հյուսեյնը», «փործում է լեզվաբանը» ն «համրիչները`չակ-չուկ»: Ինչպես դժվար չէ նկատել, այստեղ չկան այնպիսի բայեր, որոնք նույնիսկ հեռավոր կերպով բովանդակեին ասացականկամ մտածականիմաստներ: Եվ, սակայն, խոսքայինընդհանուր հյուսվածքում գոյացել են հեղինակային նախադասությունների հետ իմաստային-քերականական աղերս ունեցող, հնչերանգորեն ձնավորված ուղղակի խոսքեր: -

Երկխոսության մեջ, մանավանդ,եթե մասնակիցների թիվը երկուսից ավելի է, ն ուրիշի ուղղակի խոսքերը կարճ են ու համառոտ կամ ռեպլիկի բնույթ ունեն, պարտադիր չէ, որ յուրաքանչյուրը դրանցից ուղեկցվի հեղինակային նախադասությամբ:Վերջինս, դրվելով առաջին ուղղակի խոսքից առաջ, կարող է վերաբերել ն հաջորդներին:Հմմտ. Մյուս զինվորներիդեմքերնէլ մի քիչ իստակվեցին:Սկսեցինփսփսալ. Գիշերը մնո՞ւմ ենք: Կարելի է, որ մնանք: Միքիչ դինջանանք: -

-

-

-

Բա՛:

Ձյունը ուշացել է: Ամա թե որ գա, կնստի (ԴԴ): Այստեղ երկխոսությունը կազմող նախադասությունները ուրիշի ուղղակի խոսքեր են, որքանով որ առկա են հեղինակայիննախադասությունը (Սկսեցին փսփսալ) ն վերջինիս շարահյուսական-հնչերանգայինկապը նրանց հետ: 6. Ուղղակի խոսքը կարող է ունենալ տարբեր կազմություններ տարբեր արտահայտություններով:Կարող է կազմված լինել պարզ համառոտ կամ ընդարձակ,միակազմ կամ երկկազմ նախադասություններից,նույնիսկ մեկ բառից, անգամ ձայնարկությունից: Տես վերի օրինակը` Բա՛: Այն կարող է արտահայտվածլինել բարդ նախադասությամբ՝ իր անխտիր բոլոր տարատեսակներով:Կարող է կազմված լինել մեկ կամ ավելի պարբերույթներից, մեկ կամ ավելի շարահյուսական բարդ ամբողջություններից: Ծավալը ուղղակի խոսքի ձեակազմականհատկանիշչէ: Ինչպես նշվեց, ուրիշի ուղղակի խոսքը հեղինակայինխոսքի յուրօրինակ շարունակությունն է կառուցվածքային ինքնատիպ արտահայտությամբ: Այն քերականորեն կապված է հեղինակային նախադասությանըն նրա հետ միասին, իմաստային,հնչերանգայինավարտվածություն ստանալով, ձնավորվում է որպես շարահյուսական մեկ միավոր, ինքնատիպ մի բարդ նախադասություն բաղադրիչների ստորադասական հարաբերությամբ: Իբրն գերադաս եզր հանդես է գալիս հեղինակայիննախադասությունը. ստորադաս եզրը ներկայացնում է ուղղակի խոսք: Սրա շարահյուսական գործառույթը պայմանավորված է նրանով, թե գերադաս եզրի որ բառին է լրացնում: ճնշող մասով լինում է ուղիղ խնդիր, քանի որ հեղինակային խոսքում իբրն լրացյալ կիրառվող բոլոր ասացական բայերը ներգործականսեռի են: Տե՛ս վերի համապատասխան օրինակները: Եթե բայի սեռը փոխված է կրավորականի,ուղղակի խոսքը կունենա ենթակայականկախյալ նախադասությանբնավորություն: Հմմտ. Սա մեր տունն է, Սվե՛տա: Մե՛րը, այսինքն՝ իմն ու քոնը, /սվում էր հեռվից՝ միջանցքում(ՍԽ): Ուրիշի խոսքը իր լրիվ ծավալով այստեղ հեղինակայիննախադասության մեջ կիրառված/մվումէո բայի ենթակայիդերն է կատարում: Հեղինակային խոսքի կառուցվածքի հետ կապված` ուղղակի խոսքը կարող է ունենալ նան որոշչային կամ բացահայտչայինգործառույթներ: Սա -

-

-

--

լինում է այն դեպքում, երբ ուրիշի խոսքը քերականորեն ն իմաստով կապվում է հեղինակային խոսքում առկա ո՛չ թե ասացականբայի, այլ ցռ/ականական մի անդամի հետ: Հմմտ. Ջերմ վիճաբանությանժամանակասաց նա մի դարծվաժ. Կմեռներ նա քաղցից, եթե ես նրան ձեռք չկարկառեի (ԱՇ): Ուրիշի խոսքը այստեղ հստակ չտարբերակվողորոշչային կամ բացահայտչային լրացում է հեղինակային նախադասությանմեջ առկա դարժվաժծ-ըգոյականի: Մայրի՛կ,մայրի՛կ, մի քանի անգամ ձժայն որդին (ն. տ.): արձակեց Մայրիկ, մայրիկ կոչականները,որ ուրիշի ուղղակի խոսք են, հեղինակային նախադասությանմեջ կիրառված ձայն գոյականի բացահայտիչն են, որպես թե ասեր՝ Միքանի անգամձայն արձակեց (կամ արձակեցձայն) մայրիկ, մայրիկ- Բայց այս օրինակում արդեն ուրիշի ուղղակի խոսք չկա. այն տարրալուծվել է հեղինակային խոսքի մեջ: Սա էլ սովորականպարզ ընդարձակնախադասությունէ: 7. Ինչպես նշվեց, հեղինակային նախադասության մեջ ասացական կամ իմաստով դրան հարաբերակից բայ-լրացյալ կարող է ն չլինել: Այդ դեպքում ուրիշի խոսքը ունի որոշակի խնդրային արժեք ն ընկալվում է իբրն հեղինակայինխոսքում չկիրառված,բայց սպասելիասացականբայի լրացում: Տես վերի համանման կառույցները,այլն' Երբե՛ք, ձեռքը թափ տվեց Զախար Հակոբիչը,- դուք այդ ի՞նչ եք ասում, մեզ կախմանմեջ դնենք ուրիշների՞ց(ԱԽ): Երնում է, որ ընդգծված հեղինակայինխոսքում չկա ասացականորնէ բայ ասաց (բացականչեց, գոչեց, խոսեց ն այլն), բայց այն ներունակությամբ ընկալվում է, ն ուրիշի խոսքը հենց այդ չեղած, բայց սպասելի, աներնույթ կամ ներունակային բայի լրացումն է, որպես թե՝ Երբե՛ք..., ասաց Զախար Հակոբիչը՝ ձեռքը թափ տալով... կամ Զախար Հակոբիչըթափ տվեց ձեռքը՝ ասելով. Երբե՛ք...: Կարող են լինել նան այլ տարբերակներ,բայց այսպիսի ընդհանուր կառուցվածքով: Նման կազմություն ունեն նան այն ուրիշի ուղղակի խոսքերը, որոնց սկզբում դրվում է թե շաղկապը: Այստեղ ես հեղինակային խոսքում բացակայում են ասացականբայեր, որոնց յուրովի փոխարինում է թե շաղկապը, է, թե...: իբր՝ ասում Այս շաղկապը, սակայն, այստեղ կորցրել է իի կապակցականդերը ն Հմմտ. ձեռք է բերել զուտ ձեակազմականնշանակություն: Մի օր սա եկավ, թե` Չռբան Չատին Ոչխարըթաքուն իմ հանդն է քաշել (ՕԹ): Կամ |Վենցէն գլխից, մեր պապերից բռնած, էսպես եկել է, էսպես էլ կերթա, նոր բան չկա...) Բարեկամս՝թե` նոր բանը չէ գլխավորը:Բանը բայխտավորլինելու մեջ է (ԱԻ): Ուրիշի ուղղակի խոսքի կառուցման այս եղանակը հատուկ է առավելապես ժողովրդախոսակցական լեզվին, որտեղից ն թափանցումէ գրական աղբյուրների մեջ: -

--

--

-

-

-

--

-

--

Ենթադրվում է, թե նման կառույցներում նախապես եղել է ուրիշի անուղղակի խոսք, այսինքն` ուղիղ խնդիր երկրորդական նախադասություն, որ լրացրել է գերադաս եզրի մի ասացականբայի: Վերջինիս զեղչումով ն թե շաղկապի պահպանումովուրիշի անուղղակի խոսքը վերածվել է ուղղակի խոսքի, ինչպես` Բարեկամս ասաց (հայտնեց ն այլն), թե նոր բանը չէ գլխավորը...//Բարեկամս՝թե` նոր բանը չէ գլխավորը ն այլն: Տ 320. Հեղինակային նախադասությունը ն ուրիշի ուղղակի խոսքը, կազմելով շարահյուսական մի կուռ ամբողջություն,կապակցվում են քերականորեն ն հնչերանգային ավարտվածությամբ:Քերականական կապակցությունը օրինաչափորեն շարահարական է: Շաղկապները կամ հարաբերականներըայստեղ չեն գործում: Հարաբերյալ նս չի կիրառվում հեղինակային նախադասության մեջ: Հնչերանգի բնույթը կախված է մեջբերվող խոսքի՝ հեղինակային խոսքի նկատմամբգրաված դիրքից: Ուրիշի ուղղակի խոսքը կարող է գտնվել` ա) հեղինակային նախադասությունից առաջ, բ) նրա միջում ն գ) հեղինակայիննախադասությունը կարող է առնել իր մեջ:

1. ԳԵՂԻՆԱԿԱՅԻՆ

-

-

Ես

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆԻՑ

ԱՌԱՋ

ԳՏՆՎՈՂ

ՈՒՂՂԱԿԻ ԽՈՍՔ:

Գիտե՞ս ինչ նորություն կա, չարաճճի ծոր տվեց Մարուսյան(ԴԴ): ձեզ համար սուրճ կպատրաստեմ, ասպց Ֆաթիմախանումը՝վեր ել--

--

նելով տեղից (ՀՓ): Նախադաս կիրառվելու դեպքում ուղղակի խոսքը սովորաբարգրվում է նոր տողից՝ սկզբում ունենալով անջատմանգիծ կամ առնվում է չակերտի մեջ: Հեղինակի խոսքից բաժանվում է ստորակետովն անջատմանգծով: Եթե չակերտների մեջ է, ստորակետն ու անջատմանգիծը դրվում են փակված չակերտից հետո: Եթե հեղինակայինխոսքում կա ասացականբայ, այն շարադասվում է ուղղակի խոսքից անմիջապես հետո: Այսպիսի շարադասության դեպքում հնչերանգային կապը բավականաչափզգալի է. երկու հատվածների միջն գոյանում է շարահյուսական փոքրիկ դադար, ն հեղինակային խոսքը սկսվում է ավելի ցածր տոնայնությամբ,քան ուրիշի խոսքի ավարտինէր:

2. ԳԵՂԻՆԱԿԱՅԻՆ

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆԻՑ

ՀԵՏՈ

ԳՏՆՎՈՂ

ՈՒՂՂԱԿԻ ԽՈՍՔ:

Ապատխուր ասաց. Չեմ թաքցնի, Սպիրիդոնովնինձ դուր է գալիս, բայց ես երբեք չեմ մոռանա, որ քո ամուսինն եմ (ԱՇ): Ձայն է վերցնում Անդրանիկըն մասնավորապես նշում. «Դաշնակիցները պիտի ճանչնան Հայաստանի անկախությունը.այսպես է Պողոս Նուբարը հեռագրածմեզի» (ՍՍ): Պատանյակնհուրհեր վիպեց, ասաց. Եվ Գնել գեղեցիկ էր հույժ, ն մոգիչ Փառանձեմը՝ դուստրը քաջ ԱՍնդովկա(ՎԴ): Այսպիսի շարադասության դեպքում հեղինակային նախադասությու-

-

նից հետո դրվում է միջակետ, իսկ ուրիշի խոսքը սկսվում է նոր տողից՝ սկզբից ունենալով անջատման գիծ, կամ առնվում է չակերտների մեջ` առանց գծի: Երկրորդ դեպքում այն կարող է սկսվել թե՛ տողամիջից, թե՛ նոր տողից:Այս կառույցում հեղինակային նախադասությանասացական բայը դրվում է ամենավերջում՝ ուրիշի խոսքից անմիջապեսառաջ: Երբ մեջբերվող խոսքը գտնվում է հեղինակային խոսքից հետո, երկու հատվածների միջն գոյանում է ավելի տնականշարահյուսական դադար, ն կապը եզրերի միջն զգալիորեն թուլանում է` մարելու աստիճանի, բայց, հասկանալի է, չի մարում, այլ ընդհատվումէ, այլապես կգոյացնի երկու անկախ նախադասություններ:

3. ՈՒՂՂԱԿԻ ԽՈՍՔԻ

ՄԻՋՈՒՄ

ԳՏՆՎՈՂ

ՀԵՂԻՆԱԿԱՅԻՆ

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆ:

ինձ չես հասկանում, մայրի՛կ,- բացականչեցի ես խղճահարված ու անտանելի տանջանքով:-- Ես բարկանում եմ ո՛չ թե քեզ վրա, դու ինձ ի՞նչ ես արել, իմ խե՛ղճ մայրիկ, այլ բարկանում եմ... ինձ վրա, միայն ի՛նձ վրա, հիմարությանս վրա, բնավորությանս վրա, մտածմունքներիս վրա, տանջանքների՛սվրա... (ՆԴ): Եթե դու ինչ-որ ճշմարտություններ ես պաշտպանում մի ուրիշի պաշտամունքը ոտքի տակ տալով, ապա հաջողություն չես ունենա,- Կ մի փոքր հապաղելով՝ ավելացրեց. -- ծեծը գլխիցդ անպակասլինի (Ռ3): Վ`նչերանգային ձնավորմամբայս կառույցի առաջինմասը հիշեցնում է հեղինակային նախադասությունիցառաջ դրվող խոսքը, երկրորդ մասը՝ հեղինակայիննախադասությունիցհետո դրվող խոսքը: Առաջինմասի արտասանությունըսկսվում է բարձրացողհնչերանգով, վերջում փոքր-ինչ իջնում ն ընդհատվումէ: Գոյանում է հնչյուններից զերծ մի փոքրիկ միջոց, որից հետո քիչ ավելի ցածր տոնայնությամբ արտաբերվում է հեղինակի խոսքը: Ձայնային տոնայնության ո՛չ այնքան մեծ տարբերությունըն շարահյուսական ոչ տնական դադարը բավականաչափսերտ են դարձնում առաջին ն երկրորդ մասերի կապակցությունը:Ուղղակի խոսքի երկրորդ մասը արտաբերվում է նույն տոնայնությամբ,ինչով ավարտվել էր առաջին մասը, բայց ավելի մեծ դադարից հետո: Այս հանգամանքըթուլացնում է կապը հեղինակային նախադասությանն նրան հաջորդող խոսքի միջն: Ձայնային ելնէջավորմամբ ն կապակցությանսերտությանաստիճանովայս հատվածը հար ն նման է հեղինակայիննախադասությունիցհետո գտնվող ուղղակի խոսքին: Քանի որ ուղղակի խոսքը ընդմիջվում է հեղինակային նախադասութմիաժամանակչի կարող մերձենալ երկու յամբ, վերջինիս բայ-լրացյալը հատվածներին: Ուստի ն այն դրվում է կամ հեղինակային խոսքի սկզբում անմիջապեսհաջորդելով ուղղակի խոսքի առաջին հատվածին, կա՛մ վերջում անմիջապեսնախորդելովերկրորդ հատվածին: Նայած ուղղակի խոսքի բովանդակությաննու բնույթին՝ այն սկսվում է նոր տողից, անջատման գծով, կամ առնվում Է չակերտների մեջ: Վերջին դեպքում չակերտը փակվում է ամենավերջում: Հեղինակային խոսքի սկզբում դրվում է ստորակետ-գիժ,իսկ վերջում կա՛մ ստորակետ-գիծ,կա՛մ -

Դու

-

միջակետ-գիծ, կա՛մ վերջակետ-գիծ` նայած ուրիշի խոսքի կառուցվածքին: Վերջակետ-գիծդրվում է այն դեպքում, եթե ուղղակի խոսքի առաջին հատվածը ավարտուննախադասությունէ:

4. ՀԵՂԻՆԱԿԱՅԻՆ

ԽՈՍՔԻ

ՄԻՋՈՒՄ

ԳՏՆՎՈՂ

ՈՒՂՂԱԿԻ ԽՈՍՔ:

Երեխայականպարզամտությամբբացականչեց. Ինչքան լավ պատմեցիք: Գիտե՞ք ես հայերեն լավ չգիտեմ, որովհետն մեր տանը հայերեն ոչ ոք չի խոսում, հորս խոսելն էլ ի՞նչ հայերեն է: Դրա համար եմ ձեզ հետ ռուսերեն խոսում, ավելացրեց իսկույն մի տեսակ տխրությամբ(ՆԴ): Եվ Վազգենըմեկ-մեկ ներկայացրեց. Ահա այս չարաճճին՝ Սուրենը, հիդրավլիկ ինժեներ է: Սրան 1915 թվին ռուսա-տաճկական ֆրոնտից բերել են` հանելով գետից, ուր նրան նետել էր հոգնած, փախստականմայրը: Ինչպես տեսնում եք, իմունիտետ ունի ջրից ն հաղթում է ջրին: Սա Տիգրանն է՝ նույնպես նախկին որբ: Սա եկել է եզան մեջքին նստած. նրան հանել են Լենինականի երկրաշարժի ժամանակ մի տան փլվածքի տակից, դրա համար էլ գեոլոգիա է ուսումնասիրում: Ահա սա էլ վիճակագիր է՝ ընկեր Լեոնիձե,- վերջացրեց իր ծանոթությունը Վազգենը(ԴԴ): Այսպիսիկառույց սովորաբարգոյանում է այն դեպքում, երբ մեջբերվող խոսքը կազմվածէ լիում երկու ն ավելի անկախ,ավարտուննախադասություններից: Ստացվում է հեղինակայիննախադասություն`գումարաժ երկու կամ ավելի նախադասություններովձնավորված մեջբերվող խոսք, գումարած կրկին հեղինակայիննախադասությունկաղապարովկազմված արտահայտություն: Այստեղ կառուցվածքայիննորություն, կարելի է ասել, չկա: Պարզապես իրար են կցված հեղինակայիննախադասությանըհաջորդող ն հեղինակայիննախադասությանընախորդողերկու ուղղակի խոսքեր՝ շարահյուսական մեկ ընդհանուր կառույցի մեջ: Եթե իրար հաջորդող մեջբերվող խոսքերը ներկայացնում են միայն երկու նախադասություն, տրոհումը երկու` հետադաս ն նախադաս հատվածների, որնէ դժվարություն չի ներկայացնում:Իսկ եթե դրանց թիվը երեք է ն ավելի, այդ դեպքում տրոհումը դժվարանում է: Եվ քանի որ սրանք էությամբ նույնական են մեջբերվող հետադասն նախադաս խոսքերով կառույցներին,ունենում են հնչերանգային նույն ձեավորումը, ինչ որ նախորդները:Կետադրությամբնես չեն տարբերվում նախորդներից: -

-

--

Տ 321. Վեղինակայինխոսքը սովորաբարշարադրված է լինում ծրռորդ դեմքով ն դա հասկանալի է: էպիկական պատումները օրինաչափորեն տարվում են երրորդ դեմքով: Բայց լինում են նան բացառություններ՝դարձյալ կապված գրական սեռի ու ժանրի ն, որ նույնքան էական է, հեղինակային նախասիրությանհետ: Այսպես, օրինակ, Նար-Դոսի «Աննա Սարոյան» վիպակը ծայրից ծայր շարադրված է ո՛չ թե երրորդ, այլ առաջին դեմքով: Նրանում անշուշտ կան մեջբերվողխոսքեր, ն՝ բավականաչափշատ:

Ասվածից, սակայն, չի բխում, թե այս ն նման պատումներումհեղինակային նախադասությունըպարտադիրպետք է շարադրված լինի առաջին դեմքով: Այդպես նս շարադրվում է, բայց դա չէ էականը, այլ այն, որ հեղինակը հանդես է գալիս որպեսգործող անձ, գործողություններիմասնակից՝ սյուժետային գծի զարգացման մեջ իր վճռական դերով: Այստեղից էլ` իր անմիջական մասնակցությունը երկխոսություններին, որտեղ նա միշտ ն անխտիր հեղինակային նախադասության հեղինակն է, հաճախ` նան մեջբերվող խոսքի հեղինակը: Այս դեպքում է ահա, որ խոսքը կառուցվումէ ո՛չ միայն այսինչը ասաց այսինչին սկզբունքով, որ բխում է երրորդ դեմքով շարադրանքի էությունից, այլն` ես ասացի, Ա-ն ինձ ասաց, Ա-ն քեզ ասաց կամ՝ դու ինձ ասացիր ն նման դերանվանականու բայադիմայինձներով: Դիմային նման բազմազանությունըկարող է արտահայտվելանձնականտարբեր դեմքերի դերանուններով, այլն ստացականհոդերով: Հմմտ. Տեսա՞ր, կտրեց նրա կցկտուր խոսքը բարեկամս, մատաղն իր ոտքովն է եկել: Ես մատաղ լինեմ ժեզ (այսինքն` հեղինակայինխոսքի հեղինակին ն նրաբարեկամին - Ա.Պ.), դարձավ ինձ երիտասարդը, ես շատ կխնդրեմ: Ոչ, թույլ չեմ տա... էս գիշեր իմ հյուրն եք, չէ՛, չեմ թողնի (ԱԻ): Կամ Գրիգո՛ր, ինչու՞ այսօր այսպես ես խոսում, չկարողանալովդիմանալ` հարցրի կարճ լռությունիցհետո: Ինչու՞, արտասանեցքնքշորեն, նայեց աչքերիսն մի տեսակ օտարոտի կերպով ժպտաց: Որովհետն պետք է ... մեռնեմ, ավելացրեց հանդարտ ձայնով, բայց վերջին բառն արտասանեցայնքան կամաց, որ հազիվ լսեցի (ՆԴ) ն այլն: Ինչպես դժվար չէ նկատել, երկխոսությանկողմերից մեկը հեղինակնէ, ավելի ստույգ՝ հեղինակայինխոսքի հեղինակը: Ուրիշի ուղղակի խոսքը, ինչպես նշվեց (Տ 319, 6), կարող է բաղկացած լինել մեկ բառից, բառակապակցությունից,պարզ համառոտ կամ ընդարձակ, միակազմ կամ երկկազմ նախադասությունից,այլն` բարդ նախադասությունից իր բոլոր տարատեսակներով,նախադասություններիկապակցությունից: Նման օրինակներ վկայված են վերը: Հեղինակային խոսքը նս կարող է ունենալ կառուցվածքային բազմատեսակություն: Սակայն իր ամբողջ բազմազանությամբհանդերձ՝ նա ունենում է ձեաակազմական մեկ բնութագրող հատկանիշ` երկկազմ նայխադասություն է: Ենթականարտահայտվածլինի թե ո՛չ, դա նշանակություն չունի: Նշանակություն չունի նան այն, թե նրա ասացական կամ իմաստով նրան մերձավոր բայը արտահայտված է լինում դիմավո՞ր, թե՞ անդեմ ձնով: Այլեայլ տեսանկյուններով քննված բոլոր կառույցներում հեղինակային խոսքը երկկազմ նախադասությունէր: Նշելի է նան այն, որ հեղինակայիննախադասությանասացական իմաստի դիմավոր բայը առավելապեսկիրառվում է սահմանականեղանակի անցյալ կատարյալ ժամանակաձնով(ասաց, հարցրեց, բացականչեց, դիմեց, հարեցն այլն): Տե՛ս վերի բոլոր օրինակները,այլն՝ -

-

--

-

--

-

-

--

--

-

--

--

Նրան է սիրում կինը ամենից շատ, ով ամենից շատ սիրում է իրեն՝ կնոջը,- համառեցՍյոման գրգռված (ԴԴ): Հաց է՞լ չունես, ասաց նա այնպիսի տոնով, որ կարծես հանցանք էի գործել (ԳՄ): են այստեղ տեղաՁեզ, երնի, հարցրի ես նրան, Ռուսաստանի՞ց փոխել: իշտ այդպես է, պարոն շտաբս-կապիտան,-պատասխանեցուրախ -

-

-

-

-

--

--

(ՄՅ):

Սակավ դեպքերում է միայն, որ հեղինակային նախադաասության ասացական-մտածականիմաստով բայը կիրառվում է այլ եղանակաժամանակայինձներով: Քիչ թե շատ հանդիպում է սահմանականի ներկան: Հմմտ. Գուրգե՛ն, մայրիկ էլ չի կարողքայլել, ասումէ մայրս ն լալիս է: Իմն էլ էստեղ պրծավ, ու սոասում է տատս, դուք գնացեք..., ղում է դեպիգետը (ԳՄ): կաԻնչ վերաբերում է ուղղակի խոսքին, ապա նրա բայ-ստորոգյալը է կիրառվել բոլոր եղանակներիբոլոր ժամանակաձներով՝նայած խոսրող քային իրադրությանը,գործողությունների, եղելությունների իրադրաժամանակային հարաբերությանը ն այլն: Տե՛ս վերիօրինակները: -

-

--

--

-

--

Տ 303. Ուրիշի ուղղակի խոսքը կիրառվում է նան դրամատիկական (թատերգական)սեռի գործերում: Ըստ որում՝ այս սեռը ներկայացնող բոլոր ժանրերի երկերը կառուցված են հենց միայն ուրիշի ուղղակի խոսքի սկզբունքով: Այստեղ հեղինակի խոսքը ունի յուրահատուկ կառուցվածք: Այն կատարելապես տարբերվում է էպիկական ն քնարական (քնարերգական) սեռերի ստեղծագործություններումկիրառվողձներից, որոնց մասին խոսվեց ցայժմ: Թատերգականերկը գրվում է ո՛չ թե կամ ո՛չ այնքան ընթերցելու, որքան բեմի վրա ներկայացնելու համար: Ուրեմն գրվում է դիտելու ն ունկընդրելու համար: Դեպքերըզարգանում, կերպարներըբնութագրվում են հանդիսատեսի աչքի առաջ՝ իրենց իսկ խոսքի միջոցով: Հեղինակային միջամտությունը (խոսքը) սահմանափակվում է նրանով, որ պարզապես (շում է կերպարի անունը, ն էական չէ՝ հատու՞կ, թե՞ հասարակգոյականով է արտահայտված: Փոխանակ գրելու` այսինչը ասաց, պարզապեսանվանվում է այսինչը: Իսկ թե ում է ուղղվում խոսքը, դա արդեն երնում է բեմահարթակի վրա` կենդանի կերպով: Թատերգության մեջ ուրիշի ուղղակի խոսքը հիմնականում ներկայացվումէ երկխոսություններիձնով, մասամբ նան՝ որպես մենախոսություն(մոնոլոգ): Երկխոսությունը այստեղ, ինչպես ն այլ սեռերի գործերում, բնավ չի ենթադրումանպայմանհենց երկու անձանցմիջն ընթացողխոսակցություն: Խոսողն է, որ միայն մեկն է (եթե, հարկավ, նույն բառը, նախադասությունըն այլն խմբով, միասին չեն ասում կամ վանկարկում): Խոսակիցը, որին ուղղված է խոսքը, կարող է լինել մեկը: Խոսակիցներ կարող են լինել նան մի

քանի հոգի կամ մի ամբողջ բազմություն զանգվածայինտեսարաններում: Հմմտ. մի փոքրիկ հատված Վ. Շեքսպիրի «ՌիչարդԵրկրորդ» ողբերգությունից: Բեմական այս տեսարանումգործում են չորս կերպարներ: Յորք Ահա՛ ն արքան: Հե՛ զ վարվեք նրա ջահելության հետ. կայտառ մտրուկին զայրացնելը խիստ աղետալի է: Թագուհի-- Ինչպե՞սէ ազնիվ մեր հորեղբայրը: Ռիչարդ- Ինչպե՞սես, ա՛յ մարդ: Ինչպե՞սէ իրեն զառամԳոնտն զգում: Գոնտ - Օ՛, այդ անունըորքա՞նպատշաճ է ինձ այս վիճակում: Զառամ Գոնտ, իրավ: Տարիքս ինծ այսպես դարձրեցուժասպառ: Քնած Անգլիային երկար հսկեցի: Իսկ հսկողը միշտ ուժասպառվում է (ՎՇ): Մեկ այլ օրինակ. Չարենց- Օ՛, կա, եղել է, միշտ կլինի Պենելոպեի վարքն աներկդիմի, իր գեղեզկության խիզախումնանահ: Վիրապ Բայց չէ՞ որ նրա ն զորավարն էր Բացառիկն՝ ինքը. Ի՞նչ է կյանքը այս թշվառ գոյության Եվ միլիոնավոր նմաններինը, Որոնց կրծում է իրենց փոքրության բռնակալությունն ու ճղճիմ կիրքը: Մեկ ուրիշը Օ՛, եթե իմ կինն իմանա սրանց խոսքերը կծու, խոսքեր, որոնց մեջ Ես արյան դեռ թարմ հետքեր եմ տեսնում, Կխելագարվի խեղճը տանջանքից: Սի բանտարկյալ Չի եղել մեկը աշխարհքիս վրա դեռ մինչն հիմի, Որ ձերբազատվիսեփականմեղքի գազանիճանկից (ՌԴ): Թատերգության մեջ ուրիշի ուղղակի խոսքը կարող է դրսնորվել նան մենախոսությանձնով: Այստեղ այն հասցեագրված է դահլիճին (հանդիսատեսին) կամ, եթե գրված է ընթերցելու համար՝ ընթերցողին: Հաճախ այն ուղղված է հենց իրեն՝ ասողին: Հմմտ. Պեպո Գնա, Պեպո՛, գետինը լիզե, խալխի վուտներուն պա՛չ արա, նրանց վուտի ցե՛խը լկե... Ո՞վ իս դուն, ի՞նչ իս դուն. ի՞նչ մարթահիսաբումնիս դուն... Ի՞նչ անուն ունիս դուն: Եփոր գուզին, վուտի տակ կու գցին քիզ, վրետ կու ման գան, գետնի հիդ կու հավարին:Դուն խո մարդչիս... (ԳՍԵԺ): Թատերգականերկում ուրիշի խոսքից առաջ նշվող անվանումը, որ հենց հեղինակային խոսքն է, կարող է ուղեկցվել որոշ բացատրություննեԴա նշագրություն է (քօխճքոճ)՝ելքի, մուտքի, րով՝ ուղղված դերակատարին: ում մարմնի կեցվածքի, շարժուձնի, ձայնի երանգի ն այլնի խոսքը ուղղելու, մասին: Նշագրությունը վերաբերումէ այսինչ որոշակի խոսողին ն ակնարկ է պարունակում նրա խոսելու ձնի, որնէ հատկության կամ խոսքի հասցեատիրոջ մասին. այն դառնումէ հեղինակայինխոսքի բաղադրիչ: Հմմտ. Իշխան Հենրի (Նկատում է Ֆալստաֆին՝ գետնին պառկած, ն դիմում է նրան Ահ, հին ծանոթս է: Մի՞թեվիթխարիայս մսագունդը Անզոր էր մի քիչ կյանք պահել իր մեջ: Գնաս բարո՛վ: Ջե՛կ, դու արժանավոր բոլոր այրերից թանկ եղար սրտիս: Ես քո կորուստը --

-

-

-

--

-

կարող էի ողբալ սաստիկ դառնագին, Եթե կառչեի ունայն պատրանքինԼ(ՎՇ): Այստեղ նշագրությունը փակագծվածնախադասություննէ:

Բ. ԱՆՈՒՂՂԱԿԻ

ԽՈՍՔ

Տ 324. Անուղղակիխոսքը ուրիշի ուղղակի խոսքի վերաշարադրանքնէ՝ բովանդակությանէության պահպանմամբ: Ուրիշի անուղղակի խոսքը զգալիորեն տարբերվում է ուղղակի խոսքից: Ուղղակի խոսքը անուղղակի խոսքի վերածելիստեղի են ունենում կառուցվածքային փոփոխություններ: Ստացվում է սովորականբարդ ստորադասական նախադասություն՝ հիմնականում ուղիղ խնդիր, ոչ քիչ դեպքերում նան ենթակայական,որոշչային կամ բացահայտչային կախյալ բաղադրիչ(ներյով: Կապակցությունը իրացվում Է ռռ կամ թե շաղկապով կաս շարահարությամբ: Հեղինակային խոսքը մնում է անփոփոխ, սակայն կորցնում է նախկին համեմատական անկախությունը, քանի որ դառնում է սովորական մի բարդ ստորադասականնախադասությանգերադաս եզր, որին լրացնում է մի (կամ մի քանի) կախյալ բաղադրիչ: Ուղղակի խոսքը ենթարկվումէ շարահյուսական որոշակի փոփոխությունների: Առաջին ն հիմնական փոփոխությունը այն է, որ նա նս դառնում է մեկ ընդհանուր բարդ նախադասության բաղադրիչ, տվյալ դեպքում` բարդ ստորադասականնախադասությանստորադաս եզր: Կառուցվածքայինփոփոխություն է կատարվումնույնիսկ այն դեպքում, երբ ուղղակի խոսքը վերապատմվում է նույնությամբ առանց դույզն-ինչ փոփոխության: Հմմտ. Ոմանք կատակեցին՝ասելով. Գալոն գիշերը տանը չի քնել (ԱՇ): Անուղղակի խոսքի վերածելիս կստացվի երկու տարբերակ 1) Ոմանք կատակեցին՝ասելով, որ (թե) Գալոն գիշերը տանըչի թնել: 2) Ոմանք կատակեցին՝ ասելով` Գայռն գիշերը տանը չի քնել: Նկատելի է, որ առաջին տարբերակում կատարվելէ միայն կապակցողբառի՝ որ (թե) շաղկապի հավելում, իսկ երկրորդ տարբերակումայդ էլ չկա. կապակցությունը շարահարական է: Այս տարբերակը թեն իր արտաքին արտահայտությամբնույնական է ուղղակի խոսքին, բայց ունի կառուցվածքային տարբերություն: Սա կախյալ շարահարությամբ բարդ նախադասությունէ` համապատասխան հնչերանգային ձնավորմամբ, բաղադրիչների շարահյուսական որոշակի հարաբերությամբ: Ուրիշի անուղղակի խոսքը, այսպիսով, նույնիսկ այն դեպքում, երբ իր բառական կազմով չի տարբերվում ուղղակի խոսքից, կառուցվածքով, բաղադրիչների կապակցության սերտության աստիճանով ն հնչերանգայինձնավորվածությամբէապես տարբերվում է: Ուրիշի ուղղակի խոսքը անուղղակի խոսքի փոխակերպելիս պետք է նկատի ունենալ հետնյալը: --

Ոչ բոլոր ուրիշի ուղղակի խոսքերն են, որ հեշտ ու դյուրին փտ'ո/խակերպվում են: Գրեթե չեն փոխակերպվումայն խոսքերը, որոնք ներկայացնում են ճարտասանական հարց, բացականչական նախադասություններ են, ընդգծված հուզական երանգ ունեն կամ ծանրաբեռնված են զգացական, կոչական, բնաձայնականձայնարկություններով, որոշ, մասնավորապես պատասխանականվերաբերականներով:Առավելապես չեն փոխակերպվում, եթե այս հատկանիշներից մի քանիսն են առկա ուղղակի խոսքում: Փոխակերպումը նման պարագաներում կլինի բռնադատված ու բռնազբոսիկ, ն անխուսափելի կլինեն իմաստային ն կամային-զգացական վերաբերություններիկորուստները:Հմմտ. Արամըվերից վար մի ակնարկովընդգրկեց Արշակի սրտաշարժ դրությունը ու ասաց. Վա՛յ, Արշակ, դուն ես, Ժո: ի՞նչ կընես, ու՛ր ես, ինչպե՞ս ես (ԱԻ): Նախադասությունը ծանրաբեռնված է երկու ձայնարկությամբ (վա՛յ, ծո) ն մեկ կոչականով (Արշավ), որոնք խոսքային հատուկ հենք (կոլորիտ) են ստեղծում, ն եթե փոխակերպենք՝դրանք օտարելով, ուրիշի խոսքի շատ երանգներ կկորչեն: Հմմտ. նան Իրիցկինը վախով թե հետաքրքրությամբ նայեց նրան մի քիչ էլ ն կմկմաց. Տերտե՛ր ջաճ, հիմի ի՞նչ պիտի լինի, հր՞ ասա... (ԴԴ): Թե՛ զգացական,թե՛ կոչական, թե՛ բնաձայնականձայնարկություններ կան, որոնք հայտնիչափով նպաստումեն խոսքի ոճավորմանը, ն դրանք օտարել` նշանակում է կորցնել բառի, բառակապակցության,նախադասության բույրն ու հրապույրը, իսկ առանց օտարելու` փոխակերպումըանհնարին է: Տե՛ս վերի օրինակները,այլն՝ Ապտակնայն տեսակ կանայք են տալիս, որոնք ոչինչ չունեն կորցՄյ, օրինակ, փողոցում մոտենում ես մի հանրանելու, ավելացրեց նա: ծանոթ թեթնաբարո կնոջ ն առաջարկություն անում: Թե որ քիթդ դուր չեկավ, մեկ էլ տեսար՝ տարավ ու բերեց-- շորը յսկ (ՆԴ): Այս վերջին նախադասության ոճաստեղծ բառը հենց այդ անմեղշոր ՛/սկբնաձայնականձայնարկությունն է, Ա այն, ի՛նչ ասել կուզի, չի կարելի հենց այնպես դուրս նետել: Իսկ առանց դուրս նետելու էլ չի փոխակերպվի: 2. Վաճախ նախադասության կառուցվածքըն նրանում կիրառվածբառերի քերականականձները արգելք են դառնումփոխակերպման:Հմմտ. Հետո տնեցիներինհրահանգեց. Ամենիցպետքականբանե՛րըվերցրեք, տեսե՛ք, ճամւիին կմնա՛ք (ԴԴ): Այստեղ ուրիշի խոսքում առկա երեք բաղադրիչներիցառաջին երկուերրորդը՝ երկրորդի հետ` խնդրասը կապված են պայմանահակադրական, յին հարաբերությամբ:Երկրորդ եզրը իր բայիմաստից զատ ունի ն վերաբերական-կամայինարժեք ն միաժամանակնշանակում է` եթե ոչ, հակառակ դեպքում, այլապեսն այլն: Մյուս կողմից` այն նախ ն առաջ դիմավոր բայ է՝ ստորոգյալ, այդ իսկ պատճառով չի կարող զեղչվել կամ փոխարինվել նշածս շաղկապներից մեկնումեկով (հակառակ դեպքուժը շաղկապական կապակցություն է): 1.

--

--

-

-

--

-

փոխակերպվումայն ուղղակի խոսքերը, որոնք կազմված են հենց միայն կոչականներից, ձայնարկությունից կամ կոչականից ու ձայնարկությունից, կամ միակազմ նախադասություններ են, դարձվածային կայուն, կապակցություններ,որոնք ունեն բայերի եղանակաժամանակային անփոփոխկիրառությունն այլն: Հմմտ. Վա՛յ, մամա. գոռաց Աղալոն ու լաց եղավ (ԱՇ): ԻԺ օժի՛ զավակ. Արնիդ մեռնեմ, իմ աչ-գոչեց Տեր-Ավետիսը՝ մոտենալովԱվետին(ն.տ.): ես ն ես դու ո՞վ ինչու՞ վիրավորվել, հուզված հարցնում է անծաՔի լույս, նոթը (ՍՍ): -/Թողնել: Դու՛րս արի, կարգադրումէ Պերներզնը՝ աչքերը ինքնաթիռներինգամած (ԲՅ): Կոչականները, ձայնարկությունները, դարձվածային միավորները, միակազմ նախադասությունը(թողնել) Ա բառաքերականականայլ հատկանիշներ արգելք են դառնում վկայակոչված ուղղակի խոսքերը անուղղակի խոսքի վերածելու: 4. Փոխակերպման ենթակա չեն այն ուղղակի խոսքերը, որոնց հեղինակային նախադասության մեջ բացակայում են ասացականբայերը, ն նշվում են ուղղակի խոսքը ասելու, արտասանելու եղանակը, ձնը, տոնայնությունը ն այլն: Հմմտ. Եվ հանկարծ մի վճռականշարժումով թափ տվեց իրեն. է՛, քնելու ժամանակնէ: Թե չէ՝ մին էլ տեսար, աչքդ բաց ես անում ելույթ է (ԴԴ): Ո՞վ, (կարծեսբարկանում է Կուզման, երեք եղբայր ենք: Այ, Իվանը ավստրիական ֆրոնտում էր, Երոպկան` գերմանական ֆրոնտում: Երկուսն էլ սպանված են: Ի՞նչ տուն, տնտեսությունըքանդվեց-գնաց(ն. տ.): Ծիծաղում ես ինձ վրա, չէ՞, ժպիտը տխրումէ նրա շրթունքներին(ԲՀ) ն այլն: 5. Միննույն այս հիմունքով անուղղակի խոսքի չեն փոխակերպվում նան դրամատիկականսեռի ժանրերում կիրառվածուղղակի խոսքերը՝ երկխոսությունները: Տե՛ս վերը, այլն՝ Սոմերսեթ Եվ ով չի ուզում ի սեր այդ հույսի պայքարի ելնել, թող տա՛նը քնի ու թե բվի պես ցերեկն արթնանա, մարդիկ զարմանքից կծաղրեն նրան: Թագուհի Մարգարիտ -- Շնորհակալություն, ազնի՛վ Սոմերսեթ,սիրելի՛ Օքսֆորդ: Ուելսի իշխան- Ընդունե՛ք ինձնից շնորհակալություն,ով ուրիշ ոչինչ դեռ չի կարող տալ (ՎՇ) ն այլն: 6. Դժվար է փոխակերպվումկամ գրեթե չի փոխակերպվումծավալուն ուղղակի խոսքը, որ բաղկացած է լինում մի քանի նախադասություններից, եթե մանավանդդրանց բայ-ստորոգյալները ունենում են դիմային տարբերություններ, ասելիքը հասցեագրված է լինում տարբեր անձանց,նրանցում կիրառվածանձնականդերանունները ունենում են տարբեր դեմքեր, գոյականներըկամ այլ անդամներ`տարբեր դեմքերի ստացականհոդեր ն այլն: 3. Չեն

--

-

-

-.

--

--

-

--

-

-.

-

-

--

Վմմտ.

Հոգուդ սատկեմ, Մարգարյա՛ն, սպասի՛ր, հանկարծ ամբողջ կրծքով առաջ նետվեց Թուսյանը՝ ասելով, էքստրա քո՛կենացը խմեմ շատ -

-.

--

տեղին ճկատողությանդ համար: Ճիշտ է, թեն ուտել-խմելս մի քիչ թանկ կնստի քեզ. բայց պետք է ներես հանուն մեր բարեկամության նորոգման (ՆԴ): Կամ` Մայրը գրում էր. «Իմ սիրելի՛ Վասյա. նստած եմ սեղանի առջն ու չգիտեմ, թե ինչ գրեմ քեզ: Նախ ն առաջ՝ մեր մասին: Այսօր դպրոցի բարձր դասարանի աշակերտներին զինեցին: Նրանք այնքան փոքր են, որ հրացանը կրում են որպես ծանրություն: Բայց զինեցին: Մենք լաց էինք լինում, իսկ նրանք ծիծաղում էին: Ես նայում էի նրանց ու լաց էի լինում քեզ համար, քո ընկերների համար, այդ երեխաների համար, որ դեռ չեն հասկանում, թե ինչ է պատերազմը: Ես մայր եմ ու չգիտեմ, թե ինչ ասեմ քեզ: Եթե ասեմ՝ գլուխդ պահիր, չի լինի, որովհետն ուրիշներն էլ մայր ունեն, իսկ հայրենիքը վտանգի մեջ է: Եթե ասեմ` մի՛/ննայիր քեզ, դարձյալ չի լինի, որովհետն ես մայր եմ, իսկ դու իմ որդին ես...» (ԲՀ): Վերջինօրինակը, բացի նրանից, որ խիստ ծավալուն է ն իր մեջ ներաէ ռել մի քանի առանձին, անկախ նախադասություններ,ինքն իսկ իր մեջ ունի երկու այլ ուղղակի խոսքեր՝ զուգակցված հեղինակային նախադասություններով (1. Եթե ասեմ` գ/ու/սդ պահիր, չի լինի, որովհետն ուրիշներն էլ մայր ունեն: 2. Եթե ասեմ մի՛/խնայիր քեզ, դարձյալ չի լինի, որուլհետն ես մայր եմ, իսկ դու իմ որդին ես): Այս հանգամանքըէ՛լ ավելի է դժվարացնում, կարելի է ասել` անհնարին է դարձնումփոխակերպումը: Ինչպես նկատվեց վերը, ուղղակի խոսքը, հատկապես եթե ծավալուն է, մի քանի անգամ կարող է ընդմիջվել հեղինակային խոսքով, որը այլնայլ տեսանկյուններով կբնութագրի խոսողի հոգեկան վիճակը, ձայնի տոնայնությունը, շարժուձնը ն այլն: Հմմտ. Գնդապետը սուր նայեց Բաբախանովիչինու ասաց. Ասում ես՝ չե՞ն սպանի իրար: Կսպանե՛ն: Իրենց սեփական հորը, մորը, քրոջը կծախեն. կսպանեն: Խուժաններ են, գնդապետըարդեն գոռում խուժաններ են նրանք, մերոնք, բոլորը, Կօ'քո 80ՅԵԽՀ, բաց թողեք էր, դրանց վաղը, դաժանորենծիծաղեց, հետո հանկարծդառնությամբ:-- թո՛ղ ամեն բան, Բաբախա՛նովիչ, սկսեց սեղանին թակել, ճղե՛ք Կոնստանտինոպոլ, լսու՞մ ես: Կոնստան-տինոպոլ(ԴԴ): Այս ն նման կառույցների ուղղակի խոսքերը նս չեն կարող արտահայտվել անուղղակի կերպով: 7. Ուղղակի խոսքը, ինչպես նշվեց, կարող է ընդգրկել երկու կամ ավելի անկախ,ավարտուն նախադասություններ,նույնիսկ` մի շարահյուսական բարդ ամբողջություն (ՇԲԱ): Այն չի կարող արտահայտվելանուղղակի կերպով, քանի որ անուղղակի խոսքը հեղինակային նախադասությանշարունակությունը պիտի լինի: Հմմտ. վերի օրինակները, այլն՝ Ալթունբաշյանը անմիջապես հաղորդեց «Մարս» անունով լրագրին՝ անկասկած ի գիտություն ապագա պատմագրի. Հայ հոգնորականությունըմիշտ հայ ժողովրդից անբաժան է եղել -

--

-

--

-

--

--

--

-

նրա վշտի ն ուրախության օրերում: Մենք ենք փրկել ձեզ դարեր շարունակ փորձանքներից:Մենք էլ կփրկենք այժմ ն հավիտյանսհավիտենից (ԱՇ): Ուրիշի ուղղակի խոսքը այստեղ բաղկացածէ երեք անկախ նախադասություններից, որոնք չեն կարող միավորվել մեկ նախադասությանմեջ ն փոխակերպվել անուղղակի խոսքի դառնալով հեղինակային, այսինքն՝ գլխավոր նախադասությանլրացում, տվյալ պարագայում՝ ուղիղ խնդիր: Եթե երեքի փոխարենուղղակի խոսքը ներկայացներ միայն մեկ նախադասություն, դիցուք առաջինը կամ մյուսներից մեկնումեկը, ապա հեշտությամբ կվերածվեր ուղղակի խոսքի: Հմմտ. առաջինը՝ ...Այթունբաշյանը հա-

ղորդեց..., որ հայ հոգնորականությունը միշտ հայ ժողովրդից անբաժան է եղել նրա վշտի ն ուրախության օրերում:

Գ. ՈՒՂՂԱԿԻ ԽՈՍՔԻ

ՓՈԽԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

ԱՆՈՒՂՂԱԿԻ

ԽՈՍՔԻ

Տ 325. Ուրիշի ուղղակի խոսքը շատ դեպքերում կարող է վերածվել անուղղակի խոսքի: Վերածման կամ փոխակերպման բնութագրական հատկանիշներնեն. 1. Փոխակերպման ժամանակ ուղղակի խոսքի բովանդակությունը վերաշարադրվումէ հեղինակիկամ խոսողիկողմից՝որպես իր իսկ խոսքի շարունակությունը: Այն ներառվում է հեղինակային նախադասությանմեջ՝ ձնավորելով բարդ ստորադասականնախադասություն: Հեղինակի խոսքը փոխարկվում է գլխավոր նախադասության, ուղղակի խոսքը՝ կախյալ բաղադրիչի: Նայած թե գերադաս եզրը ի՛նչ ձնավորում ունի, ե նրա ասացական-մտածական խնդրառու բայը ինչ սեռի է, կախյալ նախադասությունը ստանում է երեք կարգի լրացական հարաբերություններ՝ա) /սնդրային (ուղիղ խնդիր), բ) ենթակայականն գ) որոշչային կամ բացահայտչային:Կապակցությունն իրացվում է ոռ կամ Թ6 շաղկապով, բացառվածչէ նան շարահարությունը: Գերադաս եզրում հարաբերյալ չի կիրառվում: Ա. Եթե գերադաս բաղադրիչի բայ-լրացյալը ներգործական սեռի է, կախյալ բաղադրիչը ստանում է ուղիղ /ննդրիգործառույթ: Հմմտ. 1. Որտեղի՞ց գրտես, որ ես Գնուշի տանն եմ եղել, հարցրեց -

Հովհանը: 2.

(ՌՀ):

-

-

Ես նս

այնտեղ էի,

-.

պարզ

անմիջականությամբասաց Իշխանը '

Առաջին նախադասության փոխակերպված տարբերակն է Հովհանը հարցրեց, թե որտեղից գիտե, որ ինքը Գնուշի տանն է եղել: Երկրորդի տարբերակն է՝ Իշխանը պարզ անմիջականությամբասաց, որ հնքը նս այնտեղ էր: Բ. Եթե հեղինակային խոսքի ասացական-իմացական իմաստով բայլրացյալը (ռավորական սեռի է, ուղղակի խոսքը վերածվում է եճքալյայական կախյալ բաղադրիչի: Հմմտ. Դատականվճռի մեջ երդվյալ ատենակալներիկողմից գրված էր. «Արդարացվում է հանցակազմի բացակայությանպատճառով» (ԹՄ): Փոխա-

կերպելիս կստացվի՝ Դատական վճռի մեջ երդվյալ ատենակալներիկողմից գրված էր, ոռ արդարացվում է հանցակազմիբացակայության պատճառով: Գ. Եթե հեղինակային խոսքի ասացական-մտածականբայ-լրացյալը, լինի ներգործական սեռի թե կրավորական, արդեն իսկ ունի ուղիղ խնդիր կամ ենթակա,ուղղակի խոսքը փոխակերպվելիսդառնում է ռոոշիչ կամ բացահայտիչայդ իսկ ուղիղ խնդրի կամ ենթակայի համար: Հմմտ. Երդվյալ ատենակալներիկողմից գրված էր հետնյալը. «Արդարացվում է հանցակազմի բացակայության պատճառով»: Փոխակերպված տարբերակն է Երդվյալ ատենակալներիկողմից գրված էր հետնյալը, ոռ արդարացվում է հանցակազմիբացակայությանպատճառով Կամ Երդվյալ ատենակալներըգրել էին հետնյալը. «Արդարացվում է հանցակազմի բացակայության պատճառով»: Փոխակերպվում է այսպես՝ Երդվյալ ատենակալներըգրել էին հետնյալը, որ...: Թե՛ առաջին ն թե՛ երկրորդ տարբերակներում ուղղակի խոսքը փոխակերպվել է բացահայտչային կախյալ նախադասության: 2. Եթե ուրիշի ուղղակի խոսքը ներկայացված է բարդ նախադասության տեսքով, փոխակերպվելիս պահպանվում են բարդության բաղադրիչների շարահյուսական հարաբերությունները: Արդյունքում ստացվում է կակամ ա) համաստորադասությամբ, կամ` բ) ենջաստորադասությամբ

պակցություն: Ա. Չամաստորադասությամբ կապակցություն. 1. Բաղիրյանըլսկզբում շփոթվեց, բայց շուտով հավաքեց իրեն ն)

ա-

սաց.

Ջղային է, ն տրամադրություննէլ այսօր լավ չէ (ՆԴ): Պատիվն է, պատիվը,- բացականչեց Գոքորը պաթոսով,-- ամենաթանկը մարդուս պատիվնէ (ՈՀ): Յ. Անդրանիկըմռայլված ասաց. -Չկա սարերու Ասլանը,անտերեն մնացել Սասունն ու Մուշը (ՍՍ): Փոխակերպված տարբերակներնեն՝ 1. (...Շուտով հավաքեց իրեն ն) կլ այսօր լավ չէ: 2. Գոքորը պաթոասաց, որ ջղային է, ն տրամադրությունն ե պատիվը, որ (թե) ամենաթանկը սով բացականչեց, որ (թե) պատիվն մարդուս պատիվնԷ 3. Անդրանիկըմռայլված ասաց, որ չ(ա սարերու Ամլանը, (որ) անտեր են մնացել Սասունն ու Մուշը: Ընդգծված բաղադրիչները կապակցված են համաստորադասությամբ: Բ. Ենքթաստորադասությամբ կապակցություն. 1. /Ձե սպես պիտիլիներ իմ մեռնելը, ես հոժար եմ, ասաց հիվանդը (ԴԴ): 2. Մազերըթիկունքինթափածայդ կիսամերկ մարդը գլխատվելուց առաջ հանդարտձայնով շշնջաց. Իմ նախորդ ն ուսուցիչ Կարվեասըասում էր, որ բոլոր մարդիկ, որաստծու ծառաներ,հավասար պետք է լինեն (ՀՓ): պես Փոխակերպված տարբերակներնեն. 1. Վիվանդըասաց, որ եթե էսպես պիտի լիներ իր մեռնելը, ինքը հոժար է (կամ՝ ...որ ինքը հոժար է. եթե...) 2. ...ԶՎանդարտ ձայնով շշնջաց, որ իր նախորդն ուսուցիչ Կարվեասըասում -

2.

-

-

-

-

բոլոր մարդիկ,որպես աստծու ծառաներ,հավասար պետք էլինեն: 3. Ուրիշի ուղղակի խոսքը անուղղակի խոսքի փոխելիս որոշակի կա-

էր, որ

ռույցներում որնէ փոփոխություն չի կրում: Վեղինակայինխոսքը դառնում է գլխավոր նախադասություն, ուղղակի խոսքը` կախյալ բաղադրիչ, որ կապակցվում է վերը նշված (Տ 325, 1) ձներից որնէ մեկով: Հմմտ. Դավթյանը,աչքերը պատուհանի մթությանը հառած, մտածում էր. Կւորիճ լինելը դեռ քիչ է. դաշնակցականներիշտաբում նստած է Ասատուրովը՝ դենիկինյան գնդապետ, ն նա պահակներ կլինի դրած կամուրջի վրա (ԴԴ): Փոխակերպված տարբերակը. Դավթյանը(...) մւտածում էր, որ կտրիճ լինելը դեռ քիչ է. դաշնակցականներիշտաբում նստած է Ասատուրովը, ն նա պահակներ կլինի դրած կամուրջի վրա: 4. Ինչպես նշվել է (Տ 320, Ա, Բ, Գ, Դ), հեղինակայինխոսքը ուղղակի խոսքի հանդեպ կարող է գրավել տարբեր դիրքեր: Կարող է նախադասվել, միջադասվել, հետադասվել ն այլն: Տարբեր այս դիրքերից փոխակերպման ժամանակ գործում է միայն մեկը: Հեղինակային նախադասությունը, որ դառնում է բարդության գերադաս եզր, օրինաչափորեն դրվում է կախյալ առաջ, այլ կերպ ասած` կախյալ բաղադրիչը միշտ հետադաս է: -

եզրից տ.

Յեղինակայինխոսքը՝ միջադասվաժծ.

1.

էդ է, ասում է նա բարձրաձայն, իմ ձեռքիս ու ոտքիս վերջին գործը (ԴԴ): Փոխակերպվածտարբերակն է: Նա բարձրաձայնասում է, որ էդ է իր ձեռքի ու ոտքի վերջին գործը: Հեղինակայինխոսքը՝ հետադասված. Տակավին մի առանձինպահանջ ճանապարհորդությանմենք չենք զգում, լրջորեն ասաց Հարունյանը (ՆԴ): Փոխակերպվածտարբերակն է. Վարունյանը լրջորեն ասաց, որ տակավինմի առանձին պահանջ ճանապարհորդությանիրենք չեն զգում: Եթե հեղինակային խոսքը ուղղակի խոսքից առաջ է, պահպանվում է նույնությամբ: Տես վերի համապատասխանօրինակները:Այլն՝ Բորիս Սակվիննի լուր բոլորի ասաց. Պատերազմիցհաղթանակովեկածներինեն այսպես շուքով դիմավորում (ՍԽ): Փոխակերպվածտարբերակնէ. Բորիս Սավկինն(...) ասաց, որ պատերազմիցհաղթանակովեկածներինեն այսպես շուքով դիմավորում: Վեղինակային խոսքում, որ դառնում է գլխավոր նախադասություն, նույնպես կատարվում են փոփոխություններշարադասության մեջ: Հիմնական փոփոխությունը այն է, որ նրա ասացական-մտածականբայ-լրացյալը դրվում է նախադասության վերջում` կախյալ բաղադրիչից անմիջապես ա-

--

--

-

--

-

ռաջ: Հմմտ.

«Այսպեսապահով է»,-- մտածում էր նա՝ նայելով իր օգնականին (ԴԴ): Փոխակերպվածտարբերակն է՝ Նայելուլ իր օգնականին՝ նա մտածում էր, որ այսպես ապահով է: 5. Ամեն մի պատում բնության նկարագրություն, սյուժետային գծի զարգացում, իր մեջ ներառած ն կերպարների երկխոսությունների բնու448

թագրումները ն այլն, սովորաբարտարվում են երրորդ դեմքով: Վեղինակային նախադասությունընս պատում է: Այդ իսկ պատճառովփոխակերպված տարբերակում գերադաս նախադասությանբայ-ստորոգյալը առավելապես արտահայտվում է երրորդ դեմքով: Տե՛ս վերի օրինակների ճնշող մասը: Սակայն պատումը կարող է տարվել ն առաջին կամ, որ համեմատաբար քիչ է պատահում, նան երկրորդ դեմքով: Ուստի ն ուրիշի ուղղակի խոսքը անուղղակի խոսքի վերածելիս միշտ պետք է նկատի ունենալ, թե ում է պատկանում ուղղակի խոսքը: Այն կարող է պատկանել երկխոսությանըբնավ չմասնակցող մի երրորդ անձնավորության:Սա ամենամեծ հաճախականությունունեցող ձնն է: Այն կարող է պատկանելխոսակցին,որ խոսում է մի երրորդ անձի կամ հենց հեղինակի հետ: Այն կարող է պատկանել նան իր իսկ հեղինակին, որ խոսում է խոսակցի կամ մեկ այլ` երրորդ անձնավորությանհետ (իբր՝ հեռակա կարգով): Այդ իսկ պատճառով ուղղակի խոսքը անուղղակի դարձնելիս նրանում կիրառվածդիմավորբայերի, այլնայլ կիրառություններով հանդես եկող անձնական ու ցուցական դերանունների, ստացական հոդերի դեմքերն ու շարքերը որոշելիս հիմք պետք է ունենալ, թե ով է խոսողը ն ինչ հարաբերության մեջ է գտնվում հեղինակիհետ: Օրինակ՝ եթե պատումը տարվում է առաջին դեմքով, ն ուրիշի ուղղակի խոսքն էլ նրան է պատկանում, փոխակերպվածտարբերակումնույն հարաբերությունըպետք է պահպանվի: Վմմտ. Ես Աննան եմ բացականչեցի(ՆԴ): -» Բացականչեցի,որ ես Աննան -

-

եմ:

Նման կառույցներում ուղղակի խոսքի բայ-ստորոգյալը պետք է ունենույն դեմքը, ինչ որ ունի հեղինակայիննախադասությանմեջ: Տե՛ս վերի Ես Աննան եմ օրինակը, այլն բացականչեցիր -» Բացականչեցիր,որ դու Աննան ես: --Ես Աննան եմ, բացականչեցնա: -» Նա բացականչեց,որ ինքը Աննան էԴիմային նույն հարաբերությունը պետք է պահպանվիպատումը երկրորդ կամ երրորդ դեմքով շարադրելու դեպքում նս: Եթե ուղղակի խոսքում կան անձնական կամ ցուցական դերանուններով արտահայտված, ստացական կամ դիմորոշ հոդերով տարբերակված այլնայլ անդամներ,անուղղակի խոսքում դրանք պետք է նշեն նույն հարաբերությունը հեղինակի հանդեպ, ինչ որ ունեցել են նախնական,չփոխակերպվածտարբերակում:Հմմտ. Ծանոթացեք (/նոջս հետ,-- ասաց Գնորգը(ՍԽ): -» Գնորգը ասաց, որ ծանոթանամրհր(նոջ հետ: Սրան կտանեմ մեր տուն,- ասացի տղային՝ բռնելով աղջկա ձեռքը (ԴԴ): -» Բռնելով աղջկա ձեռքը՝ տղային ասացի, որ նրան կտանեմ մեր տուն: Ամենքս ողջ ն առողջ ենք, ասաց Նունեն (ՆԴ): -. Նունեն ասաց, որ հրենք ամենքը ողջ ն առողջ են: Եվ դառնալով ԱլինաԵս այլնս չեմ կարող անհանգստացնելծեռ հարգելի յին՝ ավելացնում է. ամուսնուն, որ հռոս բարեկամն է (ԱՇ): -Եվ դառնալով Ալինային՝ ավելացնում է, որ հնքը այլնս չի կարող անհանգստացնելճռա հարգելի ամուսնուն, որ հր հոր բարեկամնէ, ն այլն: նա

-

-

-

-

--

--

--

Տ 326. Բացի հրամայական եղանակից, ուղղակի խոսքում կիրառված բայերի մնացած բոլոր եղանակաժամանակայինձները պահպանվում են անփոփոխ:Տե՛ս վերի օրինակները,այլն՝ սահմանականեղանակով. Փախստական է, հայ է, մրսում է, տուն չունի (ԴԴ): ասացի ես, -» Ես ասացի, որ փախստականէ, հայ է, մրսում է, տուն չունի: Ըղծական եղանակով Մանուկներից մեկը, երբ տեսավ, որ դրանք դատաստանիեն դիմում, նրանց հետնից կանչեց. Եզնատերը համրանա՛, եզնատերը համրանա՛ (ՂԱ): -» Մանուկներից մեկը (...) կանչեց, թե (որ) եզնատերըհամրանա՛...: Պայմանական եղանակով. Ես հատկապես կխնդրեմ ազատել ինձ այդ հարկադրանքից, որը չափազանց ծանր կլինի ինձ համար, ուղղակի աղերսելով ասացի ես (ՆԴ): -» Ես (..) ասացի, որ հատկապես կխնդրեմ ինձ այդ հարկադրանքից, որը չափազանց ծանր կլինի ինձ --

--

--

--

-

--

ազատել ամար:

Հարկադրական եղանակով Այդպես էլ պետք է լինի, ասաց Ռուբենը անվրդով, այդպես էլ պետք է շարունակվի մեկ-երկու օր, բայց ինչ գնով էլ լինի, պետք է սնունդ տալ (ՅՓ): -» Ռուբենը անվրդով ասաց, որ այդպես էլ պետք է լինի, այդպես էլ պետք է շարունակվի մեկ-երկու օր..., ն այլն: Վրամայականեղանակի բայը, հայտնի է, կիրառվում է հրամայական նախադասություններում: Եթե ուղղակի խոսքը հրամայական նախադասություն է, անուղղակի խոսքի փոխարկելիսզրկվում է հրամայական (հորդորականն այլն) հնչերանգից, վերածվում է պատմողականնախադասության, ն նրա բայ-ստորոգյալը արտահայտվում է ըղձական եղանակով, երկրորդ դեմքը փոխվում է երրորդ դեմքի: Փոխակերպումըունի երկու տարատեսակներ. կ. Եթե հեղինակային նախադասության մեջ ակնարկով կամ որոշակիորեն նշվում է, թե ում է ուղղված խոսքը, այն պահպանվում է նույնությամբ: Հմմտ. Խեղճ աղքատը, ճարը հատած, ձայն էր տալիս վեր` Աստժծուն. -- Խղճա՛, փրկի՛ր, ա՛ռ հոգիս (3Թ): -» Խեղճ աղքատը, ճարը հատած, ձայն էր տալիս վեր` Աստծուն, որ խղճա, փրկի, առնի հոգին: Գանգիստ, անվրդով, լա՛յն մտածեցեք,- օրորուն ձայնով ասաց բժիշկը հիվանդին, կյանքից մի՛ հագեցեք, մահից էլ մի՛ խուսափեք (ԴԴ): -» Բժիշկը (...) հիվանդինասաց, որ հանգիստ,անվրդով, լայն մտածի, կյանքից չհագենա, մահից էլ չխուսափի: Գնորգին թվաց, թե նա կատակ է անում, սակայն հանդիպելով նրա լուրջ, նույնիսկ նեղացած հայացքին, բարկանալով ասաց. Վերջ տուր խելառությանդ, հենց հիմա գնա ու մնա հարսնացուիդ մոտ (ՍԽ): Հ (...) Բարկանալով ասաց, որ վերջ տա իր խելառությանը, հենց հիմա գնա ու մնա իր հարսնացուի մոտ: Բ. Եթե հրամանի հասցեատերը արտահայտված է ուղղակի խոսքում որպես կոչական, փոխակերպված տարբերակում վերածվում է կա՛մ ենթակայի, կա՛մ հանգման խնդրի: Վերջին դեպքում այն տեղափոխվում է հեղի-

-

--

--

--

-

նակայիննախադասությանմեջ՝ դառնալով նրա շարունակությունը:Հմմտ. Սեղանակիցներիցմեկը ընդհատեց՝ասելով. Համեստություն մի՛ ա1. Սեղարեք, երիտասա՛րդ պարոն, ավելացրեք ն հարստություն (ԱՇ): նակիցներից մեկը ընդհատեց ասելով, որ երիտասարդ պարենը համեստություն չանի...: 2. Սեղանակիցներիցմեկը ընդհատեց` ասելով երիտասարդ պարոնին, որ համեստություն չանի...: Անտոնիոսը մարտակառքով սուրաց կրկին, կանգնեց հայոց արքայի դեմ(...), Չհոխորտաց, այլ շշնջաց. Գլուխ թեքիր, գոռոզ արմեն, Անսա՛ խոսքիս, գլուխ թեքիր (ՎԴ): Փոխակերպված տարբերակներնեն՝ 1. Անտոնիոսը (..) չհոխորտաց, այլ շշնջաց գոռոզ արմենին, որ գլուխ թեքի, անսա իր խոսքին, գլուխ թեքի: 2. Անտոնիոսը (...) չհոխորտաց, այլ շշնջաց, որ գոռոզ արմենը գլուխ թեքի, անսա իր խոսքին, գլուխ թեքի: -

`

-»

-

Տ 327. Եթե ուղղակի խոսքը հարցականնախադասություն է, փոխակերպվելիս վերածվում է պատմողականնախադասության՝կորցնելով հարցական ձայներանգը: Ըստ այդմ` անուղղակիխոսքը արտահայտում է հարցի բովանդակությունը պատմողաբար: Բաղադրիչների կապակցությունը այս կառույցում իրացվում է թե շաղկապով, երբեմն, ըստ հարկի ու ոճանան շարահարությամբ:/)ռ շաղկապըչի աշխական նպատակադրության՝ տում:

Փոխակերպմանեղանակը պայմանավորվածէ հարցական նախադասության բառաքերականականձնավորմամբն ունի երկու հիմնական արտահայտություններ: Ա. Հարցական հնչերանգը ն նախադասության հարցական բնույթը պայմանավորվածեն հարցականդերանվան առկայությամբ Սա հարցական ուղղակի խոսքի ն ընդհանրապեսհարցականնախադասությանկիրառական ամենից մեծ հաճախականություննունեցող դրսնորումն է: Նման կառույցը փոխակերպելիսուղղակի հարցումը վերածվում է անուղղակի հարցման: Պահպանվում է հարցականդերանունը, որ արտասանվումէ ավելի բարձր տոնայնությամբ, քան նախադասությանմյուս անդամները, բայց ո՛չ այնքան բարձր, որ վերածվիուղղակի հարցի: Հմմտ. Մի օր հարցրի Սիրանույշին. Ինչու՞ ես այդ տղային այդպես հալածում (ԱՇ): Փոխակերպվում է այսպես.Մի օր հարցրի Սիրանույշին, թե ինչու՛ է այդ տղային այդպես հալածում: Այլն՝ Մեր կողմերում ո՞վ իր քրոջը կամ կնոջը կթողնի ծովը մտնելու,- վրդովված հարցրեց Փափուջյանը (ՌՀ): Փափուջյանը վրդովված հարցրեց, թե իրենց կողմերում ո՛վ իր կնոջը կամ քրոջը կթողնի՝ծովը մտնելու: Այլե շարահարությամբ.Փափուջյանը վրդովված հարցրեց՝ ո՛վ իր քրոջը կամ կնոջը իրենցկողմերումկթողնի՝ծովը մտնելու: Բ. Հարցական բնույթի ուղղակի խոսքում բացակայում է հարցական դերանունը: Այն նս վերածվում է պատմողականնախադասության՝կորցնելով հարցական ձայներանգը: Ստորադաս եզրը գլխավորի հետ կապակցվում է թե շաղկապով, հազվադեպ`նան շարահարությամբ: Շարադասու--

--

--

-»

թյամբ հետադաս է: Գերադաս եզրի բայ-լրացյալը սովորաբար շարադասվում է ստորադաս եզրից անմիջապես առաջ: Կախյալ բաղադրիչում կատարվում Է արդյոք վերաբերականիհավելում, որով ակնարկվում է անուղղակի հարցումը: Այն դրվում է հարցվող բառից կամ բառակապակցությունից առաջ կամ հետո: Հարցվող բառը (բառակապակցությունը)արտաբերվում է ձայնային փոքր-ինչ ավելի բարձր տոնայնությամբ, որ մոտենում է հարցական հնչերանգին: Գրավոր խոսքում հարցվող բառը կամ բառակապակցությանհարցվող բաղադրիչը ստանում է շեշտ: Հմմտ. Դուք ձեր կնոջ հե՞տ եք ճանապարհորդում,պարո՛ն Հարունյան, հարցրեց օրիորդը (ՆԴ): Փոխակերպվածտարբերակներնեն. Օրիորդը պարոն Հարունյային հարցրեց, թե նա արդյոք իր կնոջ հե՛տ է ճանապարհորդում, կամ... ճանապարհորդումէ արդյոք իր կնոջ հե՛տ: Այլն՝ Ես ասացի տանտիրուհուս, Պոլինա Նիկոլաննա, դուք սիրու՞մ եք ինձ (ԱՇ): -» Ես ասացի Պոլինա Նիկոլաննային, թե նա ինձ սիրում է արդյոք, կամ... արդյոք ինձ սիրում է: Դուք ենթակայի թիվը փոխակերպված տարբերակում (արդյոք սիրում է ինձ) փոխվել է եզակիի (ճա), քանի որ, այսպես ասած, ոճական կամ քաղաքավարական հոգնակի է, բովանդակությամբ՝եզակի: Այլ օրինակներ. Դուք ռուսերեն չգիտե՞ք,- հարցնում է ինձ հրամանատարը(ԲՀ): -« ՎՁրամանատարը ինձ հարցնում է, թե ես ռուսերեն չգիտե՛մ արդյոք, կամ Վրամանատարըինձ հարցնում է՝ արդյոք ես ռուսերեն չգիտե՛մ ն այլն: Ինչ վերաբերումէ հարցականուղղակի խոսքում կիրառվող կոչականներին, անձնական ն ցուցական դերանուններին, ստացական հոդերին ն բայի դեմքին, դրանք փոխակերպվածտարբերակում ստանում են նույն արտահայտությունները,որոնք հատուկ են նախորդկետում քննված կառույցներին: -

-

--

-

ՀԱՄԱՌՈՏԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԱբիգԱվագյան Արփ. Ա ԱռփիարԱրփիարյան ԱԲ Ակսել Բակունց Ազգ «Ազգ» լրագիր ՍԱ

-

-

-

-

ԱԻ

Դասագրքերից ԴերենիկԴեմիրճյան Դպ. «Դպրություն» լրագիր ԴՎ Դանիել:Վարուժան ԵԵ «ԵրեկոյանԵրնան» լրագիր Եթեր «եթեր» լրագիր Ե «Երնանի Համալսարան» լրագիր ԵՉ Եղիշե Չարենց Երկ. «Երկիր» լրագիր ԵՕ ԵրվանդՕտյան Դաս. ԴԴ

-

-

-

-

-

-

Ավ.Իս.

ԱվետիքԻսահակյան

ԱթաբեկԽնկոյան ԱլեքսանդրԾատուրյան ԱՄ Աստվածաշունչ մատյան հին ն նոր կտակարանաց ԱԽ ԱԾ-

-

-

|

ԱլեքսանդրըՇիրվանզադե

-

-

Չեխով,թարգմ. ԱլեքսանդրՊուշկին թարգմ. Առավ. «Առավոտ»լրագիր ԱՍ ԱնահիտՍահինյան ԱՎ Անրի Վերնոյ,թարգմ. Ավանգ. «Ավանգարդ»լրագիր ՍՎՈ Այեքսանդրը Վարպետյան, ԱՉ ԱՊ

Անտոն

-

-

-

-

-

-

-

-

-««արզանդ

ԶԽ էՋ

-

-

-

ԹՆԺ

ի

-

Որ

-

ՈԹ

-

ւ

-

Ոգեկոչ՛,1991:

Բաղիշ Հովսեփյան ԲՎ Բոգդան Վերդյան ԳԲ ԳարեգինԲես Գար. «Գարուն» հանդես Գէ ԳնորգԷմին ԳԹ -«Գրականթերթ» լրագիր ԳԼ ՁարեգինԼնոնյան ԳՄ ԳուրգենՄահարի ԲՀ

-

ԺԱ

-

ԳՇ

գուսան

-

ԳՍԵ ԳՍԹ

ԳՍԵԺ

՝

Շահեն

ԳեղամՍարյան, Երկեր, 1976 Գարեգին Սնունց, Թեհրան,

-

-

1967:

-

ԳաբրիելՍունդուկյան,Երկ.

Ժող.

Տարբեր հեղինակներիանվան ն ազգանվան սկզբնատառերըզուգադիպելու դեպքում տրվում են նան երկերի խորագրերը:

օող

Վահան

Թոթովենց

ի

-

-

լ

-

-

ԺԵ

-

(յութե աաաաա

7 /Թումանյան,ՈւսումնասիՌություններ: Ժող. առած

ԹՈՒ

-

-

Դարյա

Զորայր Խալափյան էդվարդ Ջրբաշյան էջմ. «էջմիածին» հանդես ԹՄ Թռմաս Ման, թարգմ. -

Ժող.երգ

Ժող.

Իրավ. «Բռավունք» լրագիր -

Լ

-

(եռ

ԼՍ (հպարիտ Սարգսյան ԼՏ Լն Տոլստոյ, թարգմ. ԽԱ- /ԽաչատուրԱբովյան -

-

ԽԴԿԲ ԿԶ

/ԽաչիկԴաշտենց ԿիմԲակշի Կոստան Զարյան

-

-

Հեռ.

ՉՎեռուստահաղորդում

-

Հու/հաննեսԹումանյան ՀԺՊ Հայ ժողովրդի պատմություն, պր. 7, 1960-

ՀԹ

-

-

ՀԽ

Հուսիկ Խանդամուրյան «Հայաստանի կոմունիստ» լրագիր

-

ՎԿ

-

Հովհաննե։ Հովհաննես

-.

Հովհաննիսյան

Հովհ.

Հ.

«ԶՁայաստանի Հանրապ.» լրագիր ՀՁ «Վայրենիքի ձայն» լրագիր ՀՎՄ Համլետ Մովսիսյան ՀՇ Հովհաննես Շիրազ ՀՍ Համո Սահյան ՀՍՅԵ Հենրիկ Սենկնիչ, Յոնրթաս, ՎՀ

-

Ռազմիկ Դավոյան Չամբարյան ՌՊ Ռաֆայել Պատկանյան Ս -Սարմեն ՍԱ «Սովետական արվեստ» հանդես Ս. Աղաբաբյան,Ե. Չարենց, ՍԱԵՉ երկու հատորով, 7973, ՌԴ

-

ՌՀ

/.

-

-

-

-

1977:

-

-

-

-

-

Հուշ.

Քարգմ.

Չուշագրություններից

-

ՂԱաշ) Քոչար ա

-

Ղազարոս

- Մուրացան -

Մ

ՄԱ ՄԳ ՄԼ ՄԽ ՄՆ ՍՊ

Աղայաը

Մանուկ Աբեղյան Մուշեղ Գալշոյան ՄիխայիլԼերմոնտով,թարգմ. ՄկրտիչԽերանյան

-

-

-

-

-

Նալբանդյան

-

-

-

-

Շե

գ -

ՎՇ ՇԹ Ո ՊԶ ՊՂ ՊՊ ՊՍ -

Ջ

-

ՋՄ Ռ -

-

-

-

-

Է

լ

-

-

րը,

տիՊեշիկթաշլյանԿուրտ.

Միքայել

-

«Նորք» հանդես Նար-Դոս ՆԶ -ՆախրիԶարյան ՆԿ -Նոր կտակարան ՆՄ Նանսեն Սիքայելյան ՆՌ Նահապետ Ռուսինյան ՇՌ Շոթա Ռուսթավելի,թարգմ. Ն ՆԴ

«Սովետ. գրականություն» հանդես ՍԵ Ս Եղիազարյան 66-ՍԶ-ՍտեփանԶորյան ՍԽ ՍերոԽանզադյան ՍԿ Սհյվա Կապուտիկյան ՍՆ -Սայաթ-Նովա ՍՊՄ (Ստենդալ, Պարմի մենաս տանը,թարգմ. ՍՍ (ուր. Սահակյան ՍՍՀԳ Սերգեյ Սարինյան, Հայոց գրականության երկու դաՍԳ

-

-

-

ՎԱ

-

ՎԲ

-

Վիլյամ Շեքսպիր,թարգմ.

7989: -

Ստեփան Կուրտիկ-

յան

ՎախթանգԱնանյան ՎեկտորԲալայան ՎԲԲ Վալերի Բրյուսով, Բանաստեղժծութ.,թարգմ. ՎԳ Վոլֆգանգ Գյոթե, թարգմ ՎԴ ՎահագնԴավթյան ՎԶ Վերա Զվյագինցնա,թարգմ. ՎԹ Վահան Թոթովենց ՎԼ ՎալենտինԼեսկով, թարգմ ՎԽ ՎիգենԽեչումյան Վ. Վար.- Վաղարշակ Հարությունյան ՎՀ ՎաչագանՀովհաննիսյան ՎՄ Վահան Միրաքյան ՎՇ Վիլյամ Շեքսպիր ՎՊ ՎարդգեսՊետրոսյան ՎՍ Վիլյամ Սարոյան Վահան Տերյան ՎՏ -

-

-

-

Շմավոն Թորոսյան «Ոզնի» հանդես -Պերժ Զեյթունցյան -Պատվական Ղուկասյան Պերճ Պռոշյան Պարույր Սնակ Ջիվանի Ջոշ Մաք-Դաուել,թարգմ. Ռադիոհաղորդում -

Ստ.

-

-

-

-

-

-

-

-

-

Վրթ. Փ. -

ՎՓ

Վրթանես Փափազյան

Վ.Փափազ.| Փե

«ՎահրամՓափազյան, երկեր, հինգ րով, 1979-1984:

հատո-

--Րա

աջ ՔԹ

-

ֆֆի

ՔրիստափորԹափալցյան

ՕԲ Օնորե դը Բալզակ,թարգմ. ՖԽԺ Ֆիզիկայի խնդիրների ժո-

-

ղովածու,

8-10րդ

համար, 1994:

դաս.

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՌԱՋԻՆ

ԱՌԱՐԿԱՆ ՈՒ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

ՇԱՐԱՀՅՈՒՍՈՒԹՅԱՆ

ԼԵԶՎԱԿԱՆ

ՄԱԿԱՐԴԱԿՆԵՐ

ԵՎ ԿԱՂԱՊԱՐՆԵՐ

ՇԱՐԱՀՅՈՒՍԱԿԱՆ

ԿԱՊԵՐ...

աաակականաակակ նանն նան աաա ամանն աաա, նանաաաաաննանաաան

եե

աաա

Լ...

ՇԱՐԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆ

ե...

ՊՁՆՉԵՐԱՆԳ

ՏՐԱՄԱԲԱՆԱԿԱՆ

ՇԵՇՏ

ՇԱՐԱՀՅՈՒՍԱԿԱՆ

եո.

աաա

Նան

ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ

ԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅԱՆ

ՀԱՄԱՁԱՅՆՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՌԴՐՈՒԹՅՈՒՆ

աաա

մանա,

աաա

Լ.Լ...

(ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ,ՎԱՐՈՒՄ)

ԽՆԴՐԱՌՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՐԺՈՒՅԹ...

ԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

ԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅԱՆ ՍԻՋՈՑՆԵՐԸ..

ՇԱՐԱՀՅՈՒՍԱԿԱՆ

ՇԱՂԿԱՊՆԵՐ

ՄԱՍ

աաա

ՇԱՐԱՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԶՈԴՈՒՄ

ԲԱՌԱԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

եււ.

Բառակապակցություններիդասակարգումը . Ոչ վերաիմաստավորվածբառակապակցությ ուններ կայուն բառակապակ Վերաիմաստավորված՝ ցություններ

ՇԱՐՈՒՅԼԹ...... ւ...

ՆՐԱ ՔԵՐԱԿԱՆԱԿԱՆ

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆ.

ԿԱՐԳԵՐԸ

Վաղորդակցականֆունկցիա ՊՌրՌԳՈւմ ԱՍ Եղանակավորում Ժամանակիկարգ Դեմքի ն թվի քերականականկարգեր Շարադասություն Վնչերանգ ԼԼ...

Ղա

Լ...

եե...

Աաաա

Լ...

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԱՅԻՆ

ՏԵՍ ԱԿՆԵՐԸ

ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ն Երկկազմ միակազմնախադասություններ

.

թերի նախադասություններ Վաստատականն ժխտականնախադասություններ Պարզ ն բարդ նախադասություններ

Լրիվ

ն

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՊԱՏՄՈՂԱԿԱՆ

ՀԱՐՑԱԿԱՆ

ՏԵՍԱԿՆԵՐՆ

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԸՍՏ ՎՆՉԵՐԱՆԳԻ

ՀՐԱՄԱՅԱԿԱՆ

ԸՂՁԱԿԱՆ

( ՀՈՐԴՈՐԱԿԱՆ)ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԲԱՑԱԿԱՆՉԱԿԱՆ

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ՄԻԱԿԱԶՄ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

«աաա»

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԴԻՄԱՎՈՐ ՄԻԱ ԿԱԶՄ (ԱՆԵՆԹԱԿԱ)

ԱՆԴԵՄ ՄԻԱԿԱ ԶՄ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Լ...

ե...

ե...

ԲԱՌ-ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ՊԱՐԶ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅԱՆ

ԵՆԹԱԿԱ

Վ.Վ նան

ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

ՍՏՈՐՈԳՅԱԼ

Բայական ստորոգյալ Անվանաբայականստորոգյալ Ենթակային ստորոգյալի համաձայնությունըԼ.Ն Ենթակային ստորոգյալի շարադասությունը Բայական ն անվանաբայականստորոգյալների բաղադրիչների շար ադասությունըԼ... Լ...

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅԱՆ

ԵՐԿՐՈՐԴԱԿԱՆ

Ղա.

ԱՆԴԱՄՆԵՐ

ԳՈՅԱԿԱՆԱԿԱՆ ԱՆԴԱՄՆԵՐԻ ԼՐԱՑՈՒՄՆԵՐ

ՈՐՈՇԻՉ.....

Որոշչի ն որոշյալի կապակցությունը Որոշչի ն որոշյալի շարադասությունը

ՉԱՏԿԱՑՈՒՑԻՉ

հարաբերությունները Աաաա

Վատկացուցչի իմաստային Վատկացուցչի ն հատկացյալիկապակցությունը ն հատկացյալիշարադասությունը ՎՀատկացուզչի

ԲԱՑԱՂԱՅՏԻՉ

Սովորական(բուն) բացահայտիչ Մասնական բացահայտիչ Մասնավորող(պարագայական)բացահայտիչ Բացահայտչի ն բացահայտյալիկապակցությունը Բացահայտչի ն բացահայտյալիշարադասությունը

աաա

ԲԱՅԱԿԱՆ ԱՆԴԱՄՆԵՐԻ ԼՐԱՑՈՒՄՆԵՐ

ԽՆԴԻՐՆԵՐ

Սեռի խնդիրներ Ուղիղ խնդիրը Ներգո րծող խնդիր Բնության խնդիրներ Վանգմանխնդիր Մատո ւցման խնդիր Անջատմանխնդիր եւե...

անապական

Միջոցի խնդիր Վերաբերության խնդիր Սահմանափակմանխնդիր Համեմատության (բաղդատության)խնդիր Բաղկացությանխնդիր Խնդիրների շարադասությունը

ՊԱՐԱԳԱՆԵՐ

պարագաներն պարագայականխնդիրներ Տեղի պարագա Ժամանակիպարագա Ձնի պարագա Նպատակի պարագա Պատճառի պարագա Վիմունքի պարագա Վակառակհիմունքի (զիջման) պարագա Պայմանի պարագա Չափ ու քանակի պարագա Միասնությանպարագա Բուն

Ընդհանրականպարագաներ Պարագաների շարադասությունը

ԱՆՎԱՆԱԲԱՅԱԿԱՆ (ԲԱՂԱԴՐՅԱԼ) ՍՏՈՐՈԳՅԱԼԻ

ԼՐԱՑՈՒՄՆԵՐ

ԽՆԴԻՐ

ԵՎ ՊԱՐԱԳԱ

2...............

ԴԵՐԲԱՅԱԿԱՆ

ԴԱՐՁՎԱԾ ԵՎ ԿՈՂԱՆԱԿԻ ԱՆԴԱՄՆԵՐ

Դերբայականդարձվածիկետադրությունը

ԲԱԶՄԱԿԻ (ԴԱՄԱԴԱՍ)ԱՆԴԱՄՆԵՐ

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅԱՆ

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅԱՆ

ԿՈՉԱԿԱՆ

ՏՐՈԴՎՈՂ

ԱՆԴԱՄՆԵՐ

Կոչականիքերականականկարգերը Կոչականի շարահյուսական կառուցվածքը ն արտահայտությունը Կոչականիոճականարժեքը Կոչականի հնչերանգը, շարադասությունը ն կետադրությունը

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅԱՆ

ՏՐՈՉՎՈՂ ԱՅԼ ԱՆԴԱՍՆԵՐ

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅԱՆ

ՀԱՐԱԿԻՑ ՄԻԱՎՈՐՆԵՐ

ՎԵՐԱԲԵՐԱԿԱՆՆԵՐ, ՄԻՋԱՆԿՅԱԼ

ԲԱՌԵՐ

ՁԱՅՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ՆԵՐԴՐՅԱԼ

ԲԱՌԵՐ, ԲԱՌԱԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ, ՆԱԽԱԴԱ-

ՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅԱՆ

ԲԱՇԽՈՒՄԸ

ԱՆԴԱՄՆԵՐԻ

(ՀՈԼՈՎՆԵՐԻ ՇԱՐԱՀՅՈՒՍՈՒԹՅԱՆ

ԸՍՏ

ՀՈԼՈՎՆԵՐԻ

ԿԻՐԱՌՈՒԹՅՈՒՆԸ)

Ուղղական հոլովի կիրառությունը (բուն ուղղական, ուղղական-հայցական) Սեռական(տրական)հոլովի կիրառությունը Բացառականհոլովի կիրառությունը Գործիականհոլովի կիրառությունը Ներգոյական հոլովի կիրառությունը Ձ...............................

ԵՐԿՐՈՐԴ

ՄԱՍ

ԲԱՐԴ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆ

Ընդհանուր բնութագիր Համադասությունը ե ստորադասությունը բարդ նախադասություններում Լ... ա. Բարդ նախադասությանբաղադրիչներիշարահյուսական հարաբերությունների դրսնորման եղանակներնու միջոցները

ԼԼ

ԲԱՐԴ ՀԱՄԱԴԱՍԱԿԱՆ

ԼԼ.

ԼԼ...

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆ

Բարդ համադասականնախադասությանբաղադրիչներիկապակցության եղանակներնու միջոցները Բարդ համադասական նախադասության դասակարգման սկզբունքները Ձ............

Ձ........................................................

Ա. ԲԱՂՀՅՈՒՍԱԿԱՆ

1. 2.

3. 4.

5. 6.

ԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

Միավորականկապակցություն Վավելականկապակցություն Մեկնական կապակցություն Մակաբերականկապակցություն Մասնականկապակցություն Բաղդատականկապակցություն

Բ. ՆԵՐՀԱԿԱԿԱՆ

ԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

Ժխտականկապակցություն 2. Տրոհական կապակցություն 3. ՀՉակադրական կապակցություն 4. Սահմանափակմանկապակցություն 5. Պայմանահակադրական կապակցություն 1.

ԲԱՐԴ ՍՏՈՐԱԴԱՍԱԿԱՆ

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆ.

Կառուցվածքայինընդհանուր բնութագիրը Բարդ ստորադասական նախադասության բաղադրիչների կապակցության եղանակներնու միջոցները Բարդ ստորադասականնախադասության դասակարգումը

Ձ..........

ՊԱՐԶ

ՍՏՈՐԱԴԱՍ

1.

ցություն

ԱՆԴԱՄՆԵՐԻՆ

ՀԱՐԱԲԵՐԱԿԻՑ

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅԱՆ

ԲԱՂԱԴՐԻՉՈՎ ԲԱՐԴ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆ

Ենթակայականկախյալ նախադասությամբկապակ....................

Ստորոգելիական կախյալ նախադասությամբկապակցություն 2.

ԳՈՅԱԿԱՆԱԿԱՆ

ԱՆԴԱՄԻ ԼՐԱՑՈՒՄ

ՍՈՒԹՅԱՄԲ ԲԱՐԴ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԿԱԽՅԱԼ

ՆԱԽԱԴԱ-

Ընդհանուր բնութագիր 1. Որոշչային կախյալ նախադասությամբկապակցու-

Բացահայտաան" կաո" ախար պակցություն Յ. Հատկացուցչային կախյալ նախադասությամբկապակցություն

աաա

2.

ԼՐԱՑՈՒՄ ԲԱՅԱԿԱՆ ԱՆԴԱՄԻ

ԹՅԱՄԲ ԲԱՐԴ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԿԱԽՅԱԼ

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒ-

Ընդհանուր բնութագիր Խնդրային կախյալ նախադասությամբբարդ նախադասություններ Ա. Ուղիղ խնդիրկախյալնախադասությամբ կապակցութ..............

Բ. Անուղղակի խնդիր կախյալ նախադասությամբբարդ նախադասություններ Ներգործող անուղղակի խնդիր կախյալ նախադասությամբ կապակցություն Բայիմաստի (բնության) խնդիր կախյալ նախադասությամբ կապակցություն 1. Գանգման անուղղակի խնդիր կախյալ նախադասությամբ կապակցություն 2. Անջատման անուղղակի խնդիր կախյալ նախադասությամբ կապակցություն 3. Միջոցի անուղղակի խնդիր կախյալ նախադասությամբ կապակցություն 4. Վերաբերությանանուղղակի խնդիր կախյալ նախադասությամբ կապակցություն

ՊԱՐԱԳԱՅԱԿԱՆ

ՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԿԱԽՅԱԼ

ԲԱՂԱԴՐԻՉՈՎ

ԲԱՐԴ ՆԱԽԱԴԱ-

Ա. `ԱՆԳԱՄԱՆՔԱՅԻՆ

ՊԱՐԱԳԱՅԱԿԱՆ ԿԱԽՅԱԼ

ՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԴՐՍԵՎՈՐՈՂ

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅԱՄԲ ԲԱՐԴ ՆԱԽԱԴԱ-

1.

Տեղի

ցություն

պարագա

կախյալ նախադասությամբկապակ-

2. Ժամանակի պարագա կապակցություն

կախյալ նախադասությամբ

3. Պատճառի պարագա կախյալ նախադասությամբ կա338 պակցություը Լ... անասնապա 4. նպատակի պարագա կախյալնախադասությամբ կա343 պակցություն ԼԼ... ԱԼԱՆԱաաա աաա աննա, 5. Պայմանի պարագա կախյալ նախադասությամբ կապակցություն ե... Լ.Լ աաաա 6. Զիջման (հակառակ պայմանիկամ հակառակ հիմունքի) պարագա կախյալ նախադասությամբկապակցութ355 ՈԼ... մաակմաաաս Լ...

Լ...

.

Լ...

ԱՂԱ

Լ...

Լ...

Լ...

ԼԱ

Լ...

Աա

Բ. ՀԱՏԿԱՆՇԱՅԻՆ

ՊԱՐԱԳԱՅԱԿԱՆ ԿԱԽՅԱԼ

ՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

1. Ձնի պարագա

նաւակ

մակա

անկ

աաա

ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԴՐՍԵՎՈՐՈՂ

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅԱՄԲ

ԲԱՐԴ ՆԱԽԱԴԱ-

Լ.Լ...

Լամ

Լ...

աաաց

կախյալ նախադասությամբկապակ-

ցՈԼթյ.ԼՄ... 2. Չափի պարագա պակցություըո

անանաս

Լ...

ման360

կանան

կախյալ նախադասությամբ կա-

աան ականա,

յ...

ՊԱՐԶ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅԱՆ

ՑՈՂ ՍՏՈՐԱԴԱՍ ԲԱՂԱԴՐԻՉՈՎ

1. Վետնանքիպարագա

ԱՆԴԱՄՆԵՐԻՆ

ՉՀԱՐԱԲԵՐԱԿԲԱՐԴ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

կախյալ նախադասությամբկա-

պակցություն աաա 2. Ամբողջգլխավոր նախադասությանըլրացնող կախյալ բաղադրիչովկապակցություն եւ...

Լ...

աաա

ամանակ

ԲԱԶՄԱԲԱՂԱԴՐԻՉ

ԲԱՐԴ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Ընդհանուր բնդլթագիր Ա. Բազմաբաղադրիչ բարդ համադասական նախադա377 ԱՌԼթյոԼԱ աաա աաա մակաան աաա աաա ննաաաակաանաա Բ. Բազմաբաղադրիչ բարդ ստորադասականնախադա381 ԱՌԼթյՈ ԼԱ... Լ...Լ... աաաաաաաաակաապանա 1. Ենթաստորադասությամբ կապակցություն 2. Վամասեռ ստորադասությամբ(համաստորադասությամբ) կապակցություն նո,387 3. Անհամասեռ ստորադասությամբ կապակցություն ................. 391 4. Վանրաստորադասությամբ կապակցություն Լ...

Լւ...

ե...

ե...

աան

ւււ...

Լ...

աան

աննա

նա

Լ.Լ...

Լ...

ՊԱՐԲԵՐՈՒՅԹ ..

ԲԱՐԴ

ՍՏՈՐԱԴԱՍԱԿԱՆ

աա

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅԱՆ

մա

մանանա

ակամա

ՊԱՐԶԵՑՈՒՄ

(ՓՈԽԱԿԵՐՊՈՒՄ)

աաա մա, 410

ԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՈՒՐԻՇԻ (ՄԵՋԲԵՐՎՈՂ) ԽՈՍՔ

Ա. Ուղղակի խոմ Աաաա աաաաաաաաա Բ. Անուղղակի խոսք Գ. Ուղղակի խոսքի փոխակերպումըանուղղակիխոսքի ենն.

ւո...

ե...

ե...

Ձ..............

ՀՎԱՄԱՌՈՏԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Լեոնե...

ՊԱՊՈՅԱՆ

ԱՐՏԱՇԵՍ

ԲԱԴԻԿՅԱՆ

ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ

ԽԱՉԻԿ

ՀԱՅՈՑ

ԼԵԶՎԻ

ՀԱՄԲԱՐՉՈՒՄԻ

ԳԱԲՐԻԵԼԻ

ՇԱՐԱՀՅՈՒՍՈՒԹՅՈՒՆ

Ուսումնական ձեռնարկ

Հրատ. խմբագիր՝Դ.Վ. ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ Տեխ. խմբագիր` Վ.Զ. ԲԴՈՅԱՆ Համակ. շարվածքը` Դ.Ջ. ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ, Լ.Ա. ՎԱՆՅԱՆ Համակ. ձնավորումը՝Լ.Ա. ՎԱՆՅԱՆ

Հանձնված է շարվածքի 21.05.03

Թուղթ օֆսեթ: Հրատ. 28,0 60»84:/ո6: Պատվեր 96: Տպաքանակ500:

թ.:

Ստորագրվածէ տպագրության 30.07.03թ.:Չափսը՝

մամուլ: 7պագր. 29,0 մամուլ

Հ»

26,997 պայմ. մամուլ:

Երնանիհամալսարանիհրատարակչություն Երնան, Ալ. Մանուկյան 1: Երնանի համալսարանի«Ռոտապրինտ» տպագրականարտադրամաս Երնան, Ալ. Մանուկյան,