Իրավունքի և պետության տեսություն

Վ. Ս. ՆԵՐՍԵՍՅԱՆՑ

ԻՐԱՎՈՒՆՔԻ ԵՎ

ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ

ՀՀ կրթության և գիտության նախարարության կողմից ակադեմիկոս Վ. Ս. Ներսեսյանցի «Իրավունքի և պետության տեսություն» համառոտ ուսումնական դասընթացը

հաստատվել է որպես բուհական դասագիրք

Երևան, «Նաիրի», 2001

---

ՀՏԴ 342 (07) ԳՄԴ 67.99 9 73 Ն 633

Թարգմանիչներ` Վլ. Նազարյան

Ս. Սիմոնյան Վ. Էլոյան

Թարգմանության խմբագիր՝

իրավազիտության դոկտոր Վլ. Նազարյան

Ներսեսյանց Վ. Ս.

Ն 633 Իրավունքի և պետության տեսություն / Վ. Ներսեսյանց.- Եր.: Նաիրի, 2001, 300 էջ:

Ն

Իրավունքի և պետության տեսության բնագավառի ռուսական առաջավոր գիտ- նական, Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի ակադեմիկոս, իրավագի- տության դոկտոր, պրոֆեսոր Վ. Ս. Ներսեսյանցի մշակած դասընթացը նվիրված է բուհական ծրագրով նախատեսված իրավունքի և պետության տեսության թեմանե- րի ու հիմնահարցերի համակարգված շարադրանքին։ Ուսումնական ղասընթացն աչքի է ընկնում էական նորամուծությամբ: Դասագրքում բոլոր հիմնական հարցերը լուսաբանվում են հեղինակի կողմից մշակված իրավունքի և պետության ազատա- կան-իրավաբանական տեսության դիրքերից, որոնցում հաշվի են առնված անցյալի և ժամանակակից բնական-իրավական ու իրավաբանական-պոզիտիվիստական ուսմունքների նվաճումները։

Դասագիրքը նախապատրաստված է Ռուսաստանի գիտությունների ակաղե- միայի պետության և իրավունքի ինստիտուտին առընթեր ակադեմիական իրավա- կան համալսարանում հեղինակի կարդացած դասախոսությունների հիման վրա։

Նախատեսված է իրավաբանական բուհերի և ֆակուլտետների ուսանողների, ասպիրանտների ու դասախոսների, ինչպես նաև իրավունքի և պետության հարցե րով բոլոր հետաքրքրվողների համար:

ISBN 5-550-01239-1

ԳՄԴ 67.99 ց 73

© Վ. Ներսեսյանց

---

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի ակադեմիկոս Վ. Ս. Ներսեսյանցի նախաբանը «Իրավունքի և պետության տեսության» հայերեն հրատարակության առթիվ

Ակադեմիկոս Վ. Ս. Ներսեսյանցի դասընթացի հայերեն հրատարակության խմբազրի խոսքը..

Ներածություն....

Բաժին I

Իրավունքի և պետության տեսությունը` որպես ընդհանուր իրավաբանական գիտություն

Գլուխ 1. Իրավունքի և պետության տեսության առարկան ու մեթոդը .. 16 1. Իրավունքի և պետության տեսության` որպես ընդհանուր

իրավաբանական գիտության առարկան ու մեթոդը ............. 16 2. Իրավագիտության օբյեկտների երկվությունը (դուալիզմը) և առարկայի միասնականությունը.........

Գլուխ 2. Իրավագիտության առարկայի և մեթոդի

հասկացական-իրավական միասնականությունը…

1. Իրավաբանական իմացության առարկայի և մեթոդի հարաբերակցությունը, փոխկապվածությունն ռւ միասնականությունը.....

2. Իրավաբանական մեթոդի հիմնական գործառույթները ........ 23 3. Հաջորդայնությունն ու նորամուծությունն իրավունքի և պետության տեսության զարգացման մեջ......

Գլուխ 3. Իրավունքի և պետության տեսության տեղն ու

նշանակությունն իրավագիտության մեջ ...

1. Իրավունքի և պետության տեսությունն իրավաբանական գիտությունների համակարգում

2. Իրավունքի և պետության տեսությունն ու իրավագիտության միջճյուղային կապերի զարգացումը .....

---

Բաժին II

Իրավունքի և պետության էությունը, հասկացությունն ու արժեքը

Գլուխ 1. Իրավահասկացողության և պետության հասկացողության հիմնական հայեցակարգերը

1. Իրավահասկացողության և պետության հասկացողության տիպաբանությունը......

2. Լեզիզմ

3. Յուսնատուրալիզմ

4. Իրավահասկացողության

ազատական-իրավաբանական տիպը

Գլուխ 2. Իրավունքի և պետության էությունը,

հասկացությունն ու արժեքը…

1. Իրավունքի և պետության էությունն ու հասկացությունը.. 2. Իրավունքի և պետության արժեքը.....

3. Իրավունքի և պետության տեղն ու դերը սոցիալական կարգավորման մեջ....

Բաժին III

Հասարակությունը, իրավունքը, պետությունը

Գլուխ 1. Նախնադարյան համայնական կարգը։ Իրավունքի և պետության ծագումը.

1. Տոհմային կարգի հիմնական բնութագրերը

Իրավունքի և պետության ծագման հայեցակարգերը............ 58

Գլուխ 2. Իրավունքի և պետության տիպաբանությունը։

Իրավունքի և պետության հիմնական

պատմական տիպերը ..

Տիպաբանության անտիկ հայեցակարգերը................

2. Հեգելի պատմական-ֆորմացիոն մոտեցումը. հոգևոր ֆորմացիաների հայեցակարզը

3. Մարքսիստական պատմական-ֆորմացիոն մոտեցումը. տնտեսական ֆորմացիաների հայեցակարգը ...

4. Մշակութաբանական և քաղաքակրթական մոտեցումները ... 71 5. Իրավունքի և պետության տիպաբանության

ազատական-իրավաբանական հայեցակարգը ..................... 72

---

Գլուխ 3. Պետության ձևը…

1. Կառավարման ձևը.........

2. Պետական կառուցվածքի ձևը.

3. Պետական (քաղաքական) վարչակարգի ձևը …

Գլուխ 4. Պետության գործառույթները և մեխանիզմը....

1. Պետության գործառույթները…

2. Պետության մեխանիզմը

Գլուխ 5. Իրավագիտակցությունը և իրավական մշակույթը.

1. Իրավագիտակցությունը

2. Իրավական մշակույթը...

Գլուխ 6. Քաղաքացիական հասարակությունը և պետությունը............ 98 1. Քաղաքացիական հասարակության և պետության տարբերակումն ու հարաբերակցությունը ...

2. Հասարակական միավորումները

Գլուխ 7. Իրավական պետությունը. պատմությունը և ներկան ........... 104 1. Իրավական պեսության գաղափարների պատմությունը ... 104 2. Իրավական պետությունը հետխորհրդային Ռուսաստանում ........

Գլուխ 8. Հասարակության, իրավունքի և պետության

պոստսոցիալիստական զարգացման հեռանկարները.

ցիվիլիզմի հայեցակարգը

1. Զարգացման պոստսոցիալիստական ուղու ընտրության

հիմնահարցը ...

2. Քաղաքացիական սեփականությունը,

ցիվիլիտար իրավունքը, ցիվիլիզմը.

3. Ցիվիլիզմի տեղն ազատության և իրավունքի պատմական

առաջընթացում

Բաժին IV

Պոզիտիվ իրավունքի վարդապետությունը և դոգման հիմնական հասկացություններն ու հայեցակարգերը

Գլուխ 1. Իրավունքի վարդապետությունը և դոգման

հասկացությունն ու տիպերը.

---

1. Իրավունքի վարդապետության և դոգմայի

հասկացությունը...

2. Իրավական վարդապետությունների տիպերը

Գլուխ 2. Իրավունքի նորմը..........

Իրավունքի նորմը որպես պոզիտիվ իրավունքի վարդապետության և դոգմայի հիմնական կատեգորիա . 141 Իրավունքի նորմի հասկացությունը և կառուցվածքը........... 145 3. Իրավունքի նորմի հատկանիշները.

4. Իրավունքի նորմի տեսակները

Գլուխ 3. Իրավունքի աղբյուրները......

1. Իրավունքի աղբյուրների հասկացությունը և տեսակները. 155 2. Իրավունքի աղբյուրները Ռուսաստանի Դաշնությունում … 162

Գլուխ 4. Իրավասահմանում (իրավաստեղծում) .

Իրավասահմանման հասկացությունը և իրավասահման գործունեության տեսակները

2. Իրավասահման գործունեության սկզբունքները.

3. Իրավասահման գործընթացի հիմնական փուլերը 4. Իրավաբանական տեխնիկա

Գլուխ 5. Իրավունքի համակարգը և օրենսդրության

համակարգումը

1. Իրավունքի համակարգի հասկացությունը և կառուցվածքը .....

P

Գլուխ 6. Իրավունքի համակարգերի տիպաբանությունը. մեր

1. Իրավունքի համակարգերի դասակարգումը

2. Իրավական կարգավորման օբյեկտը, առարկան և մեթոդը ...

3. Ռուսական իրավունքի հիմնական ճյուղերը...

Իրավունքի համակարգը և օրենսդրությունը

5. Իրավասահման ակտերի համակարգումը

ժամանակի հիմնական «իրավական ընտանիքները........... 212

2. Ռոմանո-գերմանական իրավական ընտանիքը

3. Օրենսդրության սոցիալիստական համակարգերը.............. 223 4. «Ընդհանուր իրավունքի» իրավական ընտանիքը ...... ... 225

---

Հինդուսական իրավունքը …

6. Մուսուլմանական իրավունքը

7. Աֆրիկայի սովորութային իրավունքը

Գլուխ 7. Իրավունքի գործողությունը ...

Իրավունքի գործողության հասկացությունը,

մեխանիզմը և արդյունավետությունը.....

Իրավունքի գործողությունը ժամանակի, տարածության մեջ՝

ըստ կարգավորման ոլորտի և ըստ անձանց շրջանակի...... 240 Իրավունքի նորմերի իրագործումը .....

Իրավունքի նորմերի կիրառումը .

Բացերն իրավունքում: Օրենքի համանմանություն: Իրավունքի համանմանություն ......

Գլուխ 8. Իրավունքի նորմերի մեկնաբանումը

Իրավունքի նորմերի մեկնաբանման հասկացությունը։ Մեկնաբանման օբյեկտը, մեթոդը և առարկան.

2. Իրավունքի նորմերի մեկնաբանման եղանակները (հնարքները) ............

3. Իրավունքի նորմերի մեկնաբանման-պարզաբանման տեսակները

4. Իրավունքի նորմերի մեկնաբանման-բացատրման

տեսակները ...

Գլուխ 9. Իրավական հարաբերությունը.

1. Իրավահարաբերության հասկացությունը։

Իրավահարաբերության օբյեկտը և առարկան ................

2. Իրավաբանական փաստերը.

Իրավահարաբերության բովանդակությունը

4. Իրավահարաբերության սուբյեկտները (մասնակիցները)։ Ֆիզիկական և իրավաբանական անձինք.........

5. Իրավահարաբերության տեսակները․

Գլուխ 10. Իրավախախտումը և իրավաբանական

պատասխանատվությունը…

1. Իրավախախտման հասկացությունը և իրավաբանական

կազմը.

2. Իրավախախտումների տեսակները

---

3. Իրավաբանական պատասխանատվության հասկացությունը…

4. իրավաբանական պատասխանատվության տեսակները

Իրավաբանական պատասխանատվության սկզբունքները

Գլուխ 11. Իրավական կարգը և իրավական օրինականությունը........ 294 1. Իրավական կարգի և իրավական օրինականության

հասկացությունը.

Իրավական օրինականության և իրավակարգի

հատկությունները, սկզբունքներն ու երաշխիքները ............. 296

---

Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի ակադեմիկոս Վ. Ս. Ներսեսյանցի նախաբանը «Իրավունքի և պետության տեսություն» դասագրքի հայերեն հրատարակության առթիվ

Իրավունքի և պետության տեսության տվյալ ուսումնական դասըն- թացի հայերեն թարգմանությունն իմ, որպես հեղինակի, համար բարձր պատիվ է։ Այստեղ ես ցանկանում եմ, առաջին հերթին, սրտանց շնոր- հակալություն հայտնել այս աշխատության թարգմանիչներին և հրա- տարակողներին:

Այս դասագիրքն իրավաբանական բուհերի համար գրած իմ «Իրա- վունքի և պետության ընդհանուր տեսությունը» (Մ., 1999) դասագրքի ա- ռավել լայնածավալ նյութի համառոտ (մի շարք դեպքերում` ճշգրտված) շարադրանքն է:

Հայ ընթերցողների (ուսանողների, ասպիրանտների, դասախոսների) ուշադրությանն առաջարկվող այս դասագրքի տարբերակիչ առանձնա- հատկությունն այն է, որ ես իրավունքի ու պետության տեսության հիմ- նահարցերը շարադրում եմ իմ մշակած իրավունքի և պետության ազա- սական-իրավաբանական տիպի հասկացողության ու մեկնաբանման հիման վրա: Միաժամանակ, ես լուսաբանում եմ իրավունքի և պետութ- յան մասին ուսմունքի երկու այլ տիպի` լեզիստական (պոզիտիվիստա- կան) ու բնաիրավական հիմնական դրույթները։ Իրավունքի և պետութ- յան նկատմամբ այդ երեք տարբեր մոտեցումների համեմատական վեր- լուծությունը վկայում է, որ ազատական-իրավաբանական մոտեցումն ի- րավունքի ու պետության մասին տեսականորեն ավելի զարգացած ուս- մունք է: Հենց դրա ուժով ազատական-իրավաբանական ուսմունքի շրջանակներում հաղթահարվել են մյուս մոտեցումների թերությունները և, միաժամանակ, պահպանվել են դրանց ճանաչողական արժեքավոր պահերը:

Ինչևիցե, ընթերցողը հնարավորություն ունի ինքը որոշելու համապա- տասխան մոտեցումների արժանիքներն ու թերությունները: Կարևոր է միայն, որպեսզի ընթերցողի դիրքորոշման ձևավորումը հիմնվի տարբեր մոտեցումների բովանդակության, իմացության և իրավունքի ու պետութ- յան մասին վեճի տեսական իմաստի հասկացողության վրա:

---

Քանի որ տվյալ ուսումնական ձեռնարկը հասցեագրված է եղել ռուս ընթերցողին` դրանում լուսաբանվող նյութը (նորմատիվ-իրավական ակ- տերին, պետական-իրավական պրակտիկային կատարված հղումները) գլխավորապես կապված է ռուսական իրականության հետ: Այդ կա- պակցությամբ հայ ընթերցողը պետք է դիմի համապատասխան հայրե- նական աղբյուրներին: Այդ բացի վերացումը և դասագրքի բովանդա- կության պատշաճ համապաստասխանեցումը Հայաստանում իրավա- բանական կրթության պահանջներին` դասագրքի հետագա հրատարա- կումների խնդիրն է, եթե իհարկե, գործը հասնի դրան:

Լիահույս եմ, որ դասագիրքն իր ավանդը կներդնի բուհական իրա- վաբանական կրթության որակի բարձրացման և որակյալ հայ իրավա- բանների նոր սերնդի ձևավորման գործում:

Վ. Ս. Ներսեսյանց Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի ակադեմիկոս,

իրավաբանական գիտությունների դոկտոր,

պրոֆեսոր

1 ապրիլի 2001 թվական

---

Ակադեմիկոս Վ. Ս. Ներսեսյանցի դասընթացի

հայերեն հրատարակության խմբագրի խոսքը

Որպես իրավունքի և պետության տեսության իմացության աղբյուր` մատուցվում է մեր ժամանակի խոշորագույն իրավագետներից մեկի` Ռուսաստանի զիտությունների ակաղեմիայի ակադեմիկոս, իրավազի- տության դոկտոր, պրոֆեսոր Վ. Ս. Ներսեսյանցի հեղինակած դասըն- թացը:

Անգերագնահատելի է Վ. Ս. Ներսեսյանցի կատարած ներդրումն ի- րավագիտության, իրավունքի և պետության մասին գիսական մաքի զարգացման մեջ: Դրա վկայություններից են նրա ստեղծած խորիմաստ մենազրությունները։ Ահա դրանցից մի քանիսը՝ «Իրավունքի հեգելյան փիլիսոփայությունը. պատմությունը և ներկան» (1974), «Սոկրատես» (1977, 1996), «Հին Հունաստանի քաղաքական ուսմունքները» (1979), «Հեգել» (1979), «Անձը և պետությունը քաղաքական-իրավական մտքի մեջ» (1980), «Իրավունքը և օրենքը» (1983), «Պլատոն» (1984), «Իրա- վունքը սոցիալական կարգավորման համակարգում» (1986), «Դեպի ի- րավունք մեր ուղին։ Սոցիալիզմից դեպի ցիվիլիզմ» (1992), «Իրավական պետականության գաղափարների պատմությունը» (1993), «Քաղաքա- կան և իրավական ուսմունքների պատմությունը» (5 հատորով, 1985- 1995, համահեղինակ և պատասխանատու խմբագիր), «Իրավունքն ա- զատության մաթեմատիկան է» (1996), «Իրավունքի փիլիսոփայությու- նը» (1997), «Իրավագիտությունը» (1998), «Հեգելի իրավունքի փիլիսո- փայությունը» (1998), «Իրավունքի և պետության ընդհանուր տեսության հիմնահարցերը» (1999, համահեղինակ և պատասխանատու խմբագիր), «Իրավունքի և պետության ընդհանուր տեսությունը» (1999) և այլն:

Լինելով խորհրդային խոշորագույն իրավագետ, Մոսկվայի Մ. Վ. Լո- մոնոսովի անվան պետական համալսարանի պրոֆեսոր Ստեփան Քե- չեկյանի աշակերտներից մեկը` Վ. Ս. Ներսեսյանցն իր աշխատություն- ներով ապացուցեց, որ եղել է նրա արժանավոր հետևորդը և, անկեղծ ա- սած, գերազանցել իր ուսուցչին:

Դասընթացը շարադրված է հեղինակի կողմից տասնամյակների ըն- թացքում մշակած իրավունքի ու պետության ազատական-իրավաբա- նական հասկացողության և հայեցակարգի հիման վրա, որը խոշոր ա- ռաջընթաց քայլ է մեր դարաշրջանի երկու այլ խոշոր իրավական հայե-

---

ցակարգերի` լեզիզմի (պոզիտիվիզմի) ու յուսնատուրալիզմի (բնաիրա- վական իրավահասկացողության) համեմատ:

Դասագրքի առաջին գլխում Վ. Ս. Ներսեսյանցը հիմնավորապես լուծել է իրավունքի և պետության տեսության ու ամբողջապես իրավա- գիտության օբյեկտի երկվության (դուալիզմի) և առարկայի միասնակա- նության հարցը։ Ելնելով այն ճշմարտացի դրույթից, համաձայն որի` «զիսության օբյեկտն այն է, ինչը մենք գիտենք դրա մասին մինչև դրա գիտական ուսումնասիրությունը, իսկ առարկան ուսումնասիրված օբ- յեկտն է, այսինքն՝ այն, ինչը մենք գիտենք դրա մասին գիտական ճա- նաչումից հետո» և, ընդգծելով, որ «իրավաբանական գիտությունը թե- կուզև ուսումնասիրում է երկու օբյեկս (իրավունքը և պետությունը), սա- կայն, ինչպես ամեն մի գիտություն, կարող է ունենալ միայն մեկ առար- կա», Վ. Ս. Ներսեսյանցն իրավացիորեն նշում է, որ «երկու փաստացի տարբեր օբյեկտ (իրավունքը և պետությունը) իրավաբանական գիաութ- յան շրջանակներում և դիրքերից հետազոտվում ու ճանաչվում են որպես տվյալ գիտության մեկ միասնական առարկայի երկու անհրաժեշտ բա- ղադրատարր (բաղկացուցիչ մաս)»: Ելնելով դրանից` նա եզրակացնում է, որ «իրավաբանական գիտությունը ծագել, զարգացել և զարգանում է որպես իրավագիտություն, որի առարկան իրավունքի հասկացությունն ու պետության համապատասխան իրավական հասկացությունն է»։ Այլ կերպ ասած` «իրավաբանական գիտության առարկան իրավունքի հաս- կացությունն է, որը ներառում է պեսության համապատասխան իրավա- կան հասկացությունը և արտահայտում է իրավունքի ու պետության էա- կան հատկությունները»:

Իրավունքի հասկացությունը սահմանելիս Վ. Ս. Ներսեսյանցը հաղ- թահարում է այդ խնդրում ներկայումս տիրապետող լեգիստական մո- տեցումը, որը նույնացնում է օրենքն իրավունքի հետ և, դրանով իսկ, հնարավորություն ընձեռում «օրենք» անվանումը կրող յուրաքանչյուր ակա` լինեն դրանք թեկուզ ստալինյան «Դուլագ արսիպելագի», թե հիտլերյան Բուհենվալդի, Մայդանեկի և Օսվենցիմի գոյությունն արդա- րացնող օրենքները, համարել իրավունք: Դեռևս 1946 թվականին գեր- մանական խոշորագույն իրավաբան Գ. Ռայբրուխն «Օրինական ոչ ի- րավունքը և վերօրինական իրավունքը» աշխատության մեջ ընդգծում էր, որ «իրավաբանական պոզիտիվիզմը կամ լեզիզմը պատասխանա- տու է նացիոնալ-սոցիալիզմի պայմաններում իրավունքի խեղաթյուր- ման համար, քանի որ՝ «Օրենքն օրենք է» իր կարգախոսով, իրավաբա- նական պոզիտիվիզմը (լեգիզմը) գերմանական իրավաբաններին զինա-

---

թափ արեց կամայական և հանցագործ բովանդակություն ունեցող օ- րենքների առջև»:

Վ. Ս. Ներսեսյանցի համոզմամբ իրավունքն ունի իր օբյեկտիվ հատ- կությունները. «Իրավունքը մարդկանց ձևական (իրավական) հավասա- րության և ազաստության, հետևաբար նաև` արդարության միասնական մասշար և համընդհանուր չափ է»: Ինչ վերաբերում է օրենքին, ապա Վ. Ս. Ներսեսյանցն իրարից հստակ տարբերում է իրավական օրենքը և հակաիրավական օրենքը, և առաջ է քաշում ոչ թե ամեն մի օրենքի, այլ հենց իրավական օրենքի գերակայության սկզբունքը։ Նա գնում է, որ իրավունքն օրենքի վերածելու կամ իրավունքի պոզիտիվացման գոր- ծընթացում իրավունքը ձեռք է բերում պարադրականության հաստկութ- յուն, այսինքն` բոլորի համար դառնում է պարտադիր։ Սակայն պար- տաղրականությունն իրավունքի նոր` թվով չորրորդ հատկությունն է: Այն ընդունելի է, եթե հաղորդվում է իրավական օրենքին։ Հակառակ դեպ- քում պարտադրականությունն օրենքի ուժ է հաղորդում բռնությանը և

կամայականությանը։

Դասընթացում ազատական-իրավաբանական հայեցակարգի դիր- քերից են լուծվել իրավունքի և պետության ծագման ու զարգացման բո- լոր հիմնահարցերը: Վ. Ս. Ներսեսյանցի պատկերացմամբ եթե իրա- վունքը մարդկանց ձևական (իրավական) հավասարության, ազատութ- յան և արդարության համընդհանուր չափի նորմատիվ համակարզն է, ապա պետությունն այդ նույն հավասարության, ազատության և արդա- րության ինստիտուցիոնալ համակարզն է: Իրավունքի և պետության զարգացման ամբողջ պատմությունը Վ. Ս. Ներսեսյանցը մեկնաբանում է որպես մարդկանց հավասարության, ազատության և արդարության զարգացման պատմություն` իրարից տարբերելով այդ զարգացման այն- պիսի աստիճաններ, ինչպիսիք են՝ հունական ու հռոմեական իրավունքը և պետությունը, որոնց ժամանակ ազատության ու հավասարության հիմքում ընկած էր էթնիկական հատկանիշը` դեմոսի անդամ լինելն Ա- թենքում, ու քաղաքացիությունը` Հռոմում: Դրան փոխարինելու եկած ֆեոդալիզմի ժամանակ մարդկանց հավասարությունն ու ազատությունը պայմանավորված էր նրանց դասային պատկանելությամբ։ Բուրժուա- կան իրականության մեջ բոլորի ազատության և հավասարության հա- մար միասնական չափ է սահմանվում:

1 Radbruch G. Gesetzliches Unrecht und übergesetzliches Recht (1946) // Radbruch G. Rechtsphilosophie. Heidelberg, 1983. S 352

---

Դասընթացը բաղկացած է ներածական բնույթ կրող առաջին բաժ- նից և խնդրո առարկային վերաբերող չորս բաժնից, որոնք նվիրված են իրավունքի և պետության էությանը, հասկացությանն ու արժեքին (II բա- ժին), հասարակության, իրավունքի և պետության փոխհարաբերություն- ներին (III բաժին), պոզիտիվ իրավունքի վարդապետության ու դոգմայի հիմնական հասկացություններին և հայեցակարգերին (IV բաժին)։

Դասընթացի յուրաքանչյուր բաժին, յուրաքանչյուր զլուխ, յուրա- քանչյուր դրվագ, ես կասեի` յուրաքանչյուր դրույթ աչքի է ընկնում արտակարգ խորաթափանցությամբ և արտացոլում է ակադեմիկոս Վ. Ս. Ներսեսյանցի, առանց չափազանցության, անսահման գիտելիք- ներն իրավունքի և պեսության տեսության, առանց բացառության` բոլոր հիմնահարցերի վերաբերյալ:

Խելոք և խորաթափանց գիրքն ուսումնասիրության բարդ ու դժվարին օբյեկտ է: Այս դասագրքի յուրացմանը մեծապես կնպաստի ակադեմի- կոս Վ. Ս. Ներսեսյանցի արդեն իսկ հրատարակված «Ցիվիլիզմի մանի- ֆեստը» աշխատությունը և նրա` «Իրավունքի փիլիսոփայություն» դա- սաղրքի առաջին բաժինը, ինչպես նաև «Իրավազիտություն» մենա- գրությունը, որոնք պատրաստվում են հրատարակության:

Համալսարանում բազմամյա դասավանդման փորձն ինձ բերել է այն միանշանակ հետևության, որ իրավաբան դառնալու հնարավորություն ունի միայն այն ուսանողը (ինչու չէ` նաև ասպիրանտը, դասախոսը), որը նախքան իրավունքի ճյուղային գիտությունների ուսումնասիրումը` խո- րապես յուրացրել է իրավունքի և պետության տեսությունը։ Իսկական ի- րավաբան դառնալու ցանկությամբ տոգորված երիտասարդի համար ա- կաղեմիկոս Վ. Ս. Ներսեսյանցի դասընթացն անգնահատելի նվեր է, ի- րավագիտության դռները բացող ոսկե բանալի։

Վլ. Ռ. ՆԱԶԱՐՅԱՆ Իրավագիտության դոկտոր

P. S. Օգտվելով առիթից` իմ երախտիքի խոսքն եմ հղում հարգարժան Հրաչյա Թամրազյանին` այս դասազրքի տպագրությանը մեծապես նպաստելու համար:

Վ. Ն.

---

Ներածություն

Դասազրքում շարադրված են իրավունքի և պետության տեսության բուհական ծրազրի բոլոր թեմաները։ Դասագիրքը գրված է մեր մշակած՝ իրավունքի ու պետության ազատական-իրավաբանական տեսության դիրքերից, որի հիմքում ընկած է իրավունքի հասկացողությունը և հաս- կացությունն ու պետության համապատասխան իրավական հասկացո- ղությունը (և հասկացությունը) որպես ձևական հավասարության սկզբունքի, այսինքն` որպես մարդկանց հասարակական կյանքում ա- զատության, հավասարության և արդարության համընդհանուր ու ան- հրաժեշտ ձևերի արտահայտություն:

Դասագիրքը բաղկացած է չորս բաժնից:

Առաջին բաժնում իրավունքի և պեսության տեսության առարկայի ու մեթոդի ավանդական հարցերը շարադրված են իրավագիտության ա- զատական-իրավաբանական հայեցակարգի, իրավաբանական զիտութ- յունների համակարգում իրավունքի ու պետության տեսության տեղի և դերի մասին համապատասխան նոր պատկերացումների համատեքս- տում:

Երկրորդ բաժնում շարադրված են իրավունքի և պետության տեսութ- յան էության, հասկացության ու արժեքի մասին ազատական-իրավա- բանական ուսմունքի հիմնական դրույթները և այդ ուսմունքի հարաբե- րակցությունը բնական-իրավական ու լեգիստական ուսմունքների հետ։

Երրորդ բաժնում շարադրված են ուսումնական դասընթացի ընդհա- նուր տեսական թեմաները, որոնք վերաբերում են իրավունքի և պետութ յան ծագման ու զարգացման հիմնահարցերին, դրանց տիպաբանությա- նը, ձևերի և գործառույթների բնութագրերին, քաղաքացիական հասա- րակության ու իրավական պետության փոխհարաբերությանը:

Եզրափակիչ` չորրորդ բաժնում, շարադրված է պոզիտիվ իրավունքի վարդապետության և դոգմայի ազատական-իրավաբանական հայեցա- կարգը, ներառյալ՝ ուսումնական ծրագրի բոլոր համապատասխան թե- մաների ու հարցերի լուսաբանումը։

Դասագրքում ներկայացված` իրավունքի և պետության տեսության հարցերի ազատական-իրավաբանական մեկնաբանությունը զուգորդ- վում է նույն հիմնահարցերի վերաբերյալ այլ մոտեցումների հիմնական դրույթների շարադրանքով։

---

Բաժին I

Իրավունքի և պետության տեսությունը` որպես ընդհանուր իրավաբանական գիտություն

Գլուխ 1. Իրավունքի և պետության տեսության առարկան ու մեթոդը

1. Իրավունքի և պետության տեսության` որպես ընդհանուր իրավաբանական գիտության առարկան ու մեթոդը

Իրավունքի և պետության տեսությունը հիմբային տեղ է գրավում ի- րավաբանական գիտությունների համակարգում: Դա հիմնարար իրա- վաբանական գիտություն է, որն իր խնդիրներով, գործառույթներով, ա- ռարկայով և մեթոդով ամբողջ իրավագիտության համար ունի ընդհա- նուր զիտական նշանակություն: Դրանում կենտրոնացված են իրավուն- քի ու պետության մասին զիտական-տեսական մտքի առավել էական նվաճումները, իրավունքի և պետության մասին գիտելիքների հանրա- գումարում եղած տեսականորեն առավել կարևորն ու նշանակալիցը։

Իրավունքի և պետության տեսության շրջանակներում հայտնաբեր- վում, սահմանվում ու մշակվում են ամբողջ իրավագիտության, դրա հա- մընդհանուր զիտական հայեցակարգի և հասկացությունների հանրա- գումարի, դրա համակարզի ու կառուցվածքի, դրա գոյաբանական, իմա- ցաբանական և արժեքաբանական բնութագրերի, այլ զիտությունների համակարգում դրա տեղի ու դերի մասին համընդհանուր զիտական (ընդհանուր տեսական) հիմնահարցերը:

Իրավունքի և պետության տեսության հիմնական ընդհանուր գիտա- կան խնդիրն ամբողջ իրավագիտության` որպես առանձին ինքնուրույն գիտության, առարկայի ու մեթոդի սահմանման և հիմնավորման մեջ է: Առաջին հերթին, դրանում է իրավունքի և պետության տեսության ա- ռարկայի ու մեթոդի էությունը։ Սահմանել իրավունքի և պետության տե- սության առարկան ու մեթոդը, նշանակում է սահմանել ամբողջ իրավա- գիտության առարկան ու մեթոդը, այսինքն` այն գիտության (և իրավա- բանական գիտությունների գիտական համակարգի), որի ընդհանուր

---

տեսությունը և ընդհանուր գիտական հիմքն իրավունքի ու պետության տվյալ տեսությունն է:

Իրավունքի և պետության տեսության նման ընդհանուր գիտական կարգավիճակի ու դերի հաշվառմամբ կարելի է ասել, որ իրավունքի և պետության տեսության առարկան ու մեթոդաբանությունն ամբողջ իրա- վագիտության առարկայի և մեթոդաբանության տեսական հիմնավորու- մը (հայտնաբերումը, պարզաբանումը, բացահայտումը և զարգացումը) է:

2. Իրավագիտության օբյեկտների երկվությունը (դուալիզմը) և առարկայի միասնականությունը

Յուրաքանչյուր գիտություն այն օբյեկտների մասին գիտելիքների արտադրության և կազմակերպման որոշակի եղանակ է, որոնց հետա- զոտմամբ այն զբաղվում է: Այս իմաստով` իրավաբանական գիտութ- յունն իրավաբանական գիտելիքների, այսինքն` այնպիսի օբյեկտների մասին զիսելիքների, ինչպիսին իրավունքն ու պետությունն են, արտադ- րության և կազմակերպման որոշակի եղանակ է:

Գիտական ուսումնասիրման օբյեկտը տարբերվում է գիտության ա- ռարկայից: Միևնույն օբյեկտը կարող է ուսումնասիրվել տարբեր զի- տությունների կողմից, ընդ որում, յուրաքանչյուր գիտություն տվյալ օբ- յեկտն ուսումնասիրում է իր հատուկ առարկայի և մեթոդի ղիրքերից:

Օբյեկտն այն է, որ դեռևս ենթակա է ուսումնասիրման` համապա- տասխան գիտության ճանաչողական միջոցների և հնարքների օզնութ- յամբ։ Գիտական ուսումնասիրման գործընթացում օբյեկտի վերաբերյալ ելակետային էմպիրիկ գիտելիքները համալրվում են տեսական գիտե- լիքներով, այսինքն` հետազոտվող օբյեկտի, դրա ծագման, կենսագո- յության և զարգացման օրինաչափությունների, դրա հիմնական էական հատկությունների, հատկանիշների ու բնութագրերի մասին հասկացութ- յունների համակարգով: Այսպիսով, գիտական (տեսական) իմացությու- նը մտածողության մեջ ուսումնասիրվող օբյեկտի խոր ընկալման, այդ օբյեկտի մտավոր պատկերը (մոդելը) ստեղծելու ստեղծագործական գործընթաց է տվյալ օբյեկտի էական հատկությունների մասին հասկա- ցությունների որոշակի համակարգի տեսքով:

Օբյեկտի այդ որոնելի էական հատկանիշները (դրանց հասկացա- կան արտահայտմամբ) համապատասխան գիտության առարկան են: Միանգամայն պարզեցված տեսքով կարելի է ասել, որ գիտության օբյեկտն այն է, ինչ մենք դրա մասին գիտենք մինչև դրա գիտական ու- սումնասիրումը, իսկ առարկան` ուսումնասիրված օբյեկտն է, այսինքն՝

2 Վ. Ս. Ներսեսյանց

---

այն, ինչ մենք դրա մասին գիտենք գիտական ճանաչումից հետո: Ըստ էության, խոսքը ճանաչվող օբյեկտի և ճանաչված օբյեկտի գաղափարի (տեսական իմաստի, մտային պատկերի, տրամաբանական մոդելի) տարբերման մասին է:

Գիտության օբյեկտի և առարկայի մասին նշված դրույթները, ընդ- հանուր առմամբ, վերաբերում են նաև իրավաբանական գիտությանը։ Ուստի, առավել ընդհանուր ձևով կարելի է ասել, որ իրավաբանական գիտության օբյեկներն իրավունքը և պետությունն են, իսկ այղ զիտութ- յան առարկան` իրավունքի ու պետության հիմնական էական հատկութ- յուններն են։ Այլ կերպ ասած` իրավաբանական գիտության առարկան իրավունքի և պետության հասկացություններն են, քանի որ գիտական (տեսական) իմացության պահանջներին համապաստասխան` օբյեկտի էական հատկությունները կարելի է համարժեք արտահայտել միայն ի- մացության այնպիսի բարձրագույն ձևով, ինչպիսին հասկացությունն է:

Իրավաբանական գիտությունը թեկուզև ուսումնասիրում է երկու օբ- յեկտ (իրավունքը և պետությունը), սակայն, ինչպես ամեն մի զիտութ- յուն, ունի և ընդհանրապես կարող է ունենալ միայն մեկ առարկա: Դա նշանակում է, որ երկու փաստացի տարբեր օբյեկտ (իրավունքը և պե- տությունը) իրավաբանական գիտության շրջանակներում և ղիրքերից հետազոտվում ու ճանաչվում են որպես տվյալ զիտության մեկ միասնա- կան առարկայի երկու անհրաժեշտ բաղադրատարր (բաղկացուցիչ մաս):

Այսպիսով, իրավունքի և պետության մասին միասնական գիտության առարկան կարող է լինել կա՛մ իրավունքի հասկացությունը, որն իր մեջ ներառում է պետության իրավական հասկացությունը (այսինքն` պե- տության մասին իրավական ուսմունքը, պետության իրավաբանական տեսությունը), կա՛մ պետության հասկացությունը, որն իր մեջ ներառում է իրավունքի հասկացությունը (այսինքն` իրավունքի մասին պետական ուսմունքը, իրավունքի պետական տեսությունը)։ Երկու տարբեր օբյեկտ- ների (իրավունքի և պետության) մասին միևնույն տեսականորեն հետևո- ղական գիտության հասկացական-առարկայական միասնության եր- րորդ ուղի գոյություն չունի և տրամաբանորեն չի էլ կարող լինել: Առանց այս երկու հասկացություններից մեկի տրամաբանական առաջնայնութ- յան մենք գործ կունենանք ոչ թե միասնական գիտության (միասնական տեսության), այլ տարբեր հասկացությունների և առարկաների էկլեկ- տիկ, ներքնապես հակասական բնութագրերի ու սահմանումների խառ- նահավաքի հետ:

---

Իրավաբանական գիտությունը ծագել, զարգացել և զարգանում է որ- պես իրավագիտություն, որի առարկան իրավունքի հասկացությունն ու պետության համապատասխան իրավական հասկացությունն է:

Իրավագիտության պատմությունն ու տեսությունը` որպես իրավունքի և պեսության մասին միասնական իրավաբանական զիտություն, վկա- յում են, որ այդ գիտության շրջանակներում իրավունքի հասկացության և պետության հասկացության երկվությունը հաղթահարվում է, ու ան- հրաժեշս հասկացական-առարկայական միասնականությունը ձեռք է բերվում հենց իրավունքի որոշակի հասկացության հիման վրա և դիրքե- րից, որը ներառում է պետության համապատասխան իրավական հաս- կացությունը, այսինքն` պետության էական (իրավունքի հասկացության դիրքերից) իրավական հասկությունները:

Այս դասագրքի հիմնահարցերի լուսաբանման ընթացքում մենք ել- նում ենք իրավունքի (համապատասխանաբար նաև պետության) ազա- տական-իրավաբանական հասկացությունից, և իրավունքը մեկնաբա- նում ենք որպես ազատ անհատների ձևական հավասարություն, այ- սինքն` մարդկանց ազատության համընդհանուր ու անհրաժեշս ձև: Ի- րավունքի այդ ընդհանուր հասկացությամբ իրավազինության իրավա- բանական-ազատական հայեցակարգի միասնական առարկայում նե- րառվում են դրա երկու օբյեկտները` պոզիտիվ իրավունքը` որպես ազա- տության նորմատիվ ձև, և պետությունը` որպես այդ նույն ազատության ինստիտուցիոնալ (կազմակերպական-իշխանական) ձև:

Այսպիսիով, մեր ազատական-իրավաբանական հայեցակարգի հա- մաձայն` իրավազիտությունը գիտություն է ազատության մասին:

Իրավագիտության առարկայի հիմնահարցն այլ կերպ են լուծում լե- գիստները (պոզիտիվիստները): Այս իմաստով հատկանշական է Հ. Քելզենի, որպես լեգիզմի` նեոպոզիտիվիստական «իրավունքի մասին մաքուր ուսմունքի» ամենահետևողական հայեցակարգի հեղինակի դիր- քորոշումը: Մի կողմից, ինչպես Քելզենի, այնպես էլ բոլոր լեգիստների (պոզիտիվիստների և նեոպոզիտիվիստների) համար իրավունքն իշխա- նության հրաման է (ցանկացած ազատ բովանդակությամբ), հարկադիր հրահանգ և պետության արդյունք, մի խոսքով` «հարկադիր կարգ»2: Մյուս կողմից, նա ձևական-նորմաբանական մեթոդի օգնությամբ իրա- վունքը (այսինքն` պետության կողմից սահմանված պոզիտիվ իրավուն-

1 Իրավաբանական (ius-իրավունք) և լեգիստական (lex-օրենք) մոտեցումների հակադրությունը լուսաբանվում է II բաժնում

Чистое учение о праве Ганса Кельзена. Вып. 1. М.: ИНИОН АН СССР. 1987. էջ 50

---

քը) մեկնաբանում է որպես վերընթացող պարտադրականության նորմե- րի՝ համակարգ` դեպի վարկածային «հիմնական նորմը» (և ոչ թե դեպի պետությունը) տանող, և այդ դիրքերից ցանկացած պետություն մեկնա- բանում է որպես «իրավակարգ», որպես «իրավական պետություն»: Ընդ որում, «իրավական պետություն» ասելով՝ Քելզենը նկատի ունի պո- զիտիվ-իրավական (լեզիստական) պեսությունը, և այդ պատճառով նա մերժում է համընդհանուր իմաստով «իրավական պետությունը», որը նրա գնահատմամբ բխում է կեղծ բնական-իրավական պատկերացում- ներից:

Պետության այսպիսի իրավական (պոզիտիվ-իրավական) մեկնաբա- նությունը, ըստ Քելզենի, հնարավորություն է ընձեռում հաղթահարել «պեստության և իրավունքի ավանդական երկվությունը» ու հասնել իրա- վագիտության (դրա նեոպոզիտիվիստական վարկածով) առարկայի միասնությանը՝ «իմացության առարկան միայն իրավունքն է»2: Ընդ ո- րում, իրավունք ասելով` նկատի է առնվում պետության ցանկացած կա- մայական և հարկադիր հրահանգ:

Իրավագիտության մեր իրավաբանական հայեցակարգը քելզենյան իրավագիտության լեզիստական հայեցակարգի՝ որպես իրավունքի և պետության երկու արմատական հակադիր (և յուրովի հետևողական ու «մաքուր») ուսմունքների տիպերի հետ համադրելով, կարելի է ասել, որ երկու դեպքում էլ, թեկուզև սկզբունքորեն տարբեր ուղիներով ու տարբեր հիմքերով, ձեռք է բերվել իրավագիտության համապատասխան հայե- ցակարգի հասկացական-իրավական միասնություն` իրավունքի միաս- նական հասկացությունը (մեզ մոտ` ազատական-իրավաբանական, Քել- զենի մոտ՝ համապաստասխանաբար նորմատիվիստական-լեգիստա- կան) ներառում է գիտական ճանաչողության երկու օբյեկտն էլ (իրա- վունքը և պետությունը) և դրանց համար ընդհանուր ու միասնական . հասկացություն է համարվում: Սկզբունքային տարբերությունն այն է, որ մեր մոտեցման մեջ խոսքն իրավունքի, պետության և իրավագիտության զուտ իրավաբանական հայեցակարգի մասին է (ձևական-իրավաբանա- կան և ոչ թե բնական-իրավական հայեցակարգի, որը քննադատել է Քելզենը), իսկ քելզենյան մոտեցման մեջ խոսքն իրավունքի, պետութ յան և իրավագիտության զուտ լեզիստական (այսինքն` կամայական- հարկադրական) հայեցակարգի մասին է:

1 Чистое учение о праве Ганса Кельзена. Вып.2. М.: ИНИОН АН СССР. 1988, tq 111, 146

2 Чистое учение о праве Ганса Кельзена. Вып.2. М.: ИНИОН АН СССР. 1988. tg 109, 146

---

Իրավունքի, պետության և իրավագիտության այս երկու հայեցա- կարգերն ավելի շուս իդեալական տիպեր են (երկու սկզբունքորեն հա- կադիր բևեռներով և պարադիգմերով), քան այս կամ այն ժամանակում, այս կամ այն երկրում ամբողջ իրավագիտության իրական իրողություն։ Մինչդեռ, իրավական մաքին և ամբողջությամբ իրավագիտության իրա- կան զարգացմանը ներհատուկ է բազմակարծությունը և տարբեր կար ծիքների, դիրքորոշումների ու մոտեցումների պայքարը, որոնք տեղա- կայված են իրավահասկացողության և պետության հասկացողության այս երկու ծայրահեղ բևեռների միջև, իսկ երբեմն էլ տիպաբանորեն տարբեր գաղավարների ու դրույթների էկլեկտիկ շփոթ և զարմանա- հրաշ համատեղում են:

Նախորդ շարադրանքը հնարավորություն է ընձեռում ձևակերպել ի- րավաբանական գիտության առարկայի մի շարք, իրենց տեսական ի- մասսով հավասարազոր բնորոշումներ: Այդ շարքում առավել համառո- տը հետևյալ բնորոշումն է` իրավաբանական գիտության առարկան ի- րավունքի հասկացությունն է։ Առարկայի նույն հասկացողությունը կա- րելի է արտահայսել փոքր-ինչ այլ կերպ` իրավաբանական գիտության առարկան իրավունքի հասկացությունն ու պեստության իրավական հաս- կացությունն է: Նույնօրինակ իմաստը կարելի է արտահայտել նաև այլ կերպ` իրավաբանական գիտության առարկան իրավունքի հասկացութ- յունն է, որը ներառում է պետության համապատասխան իրավական հասկացությունն ու արտահայտում է իրավունքի և պետության էական հատկությունները։

Վերը շարադրվածը կարելի է ամփոփել հետևյալ կերպ` իրավաբա- նական գիտության առարկան իրավունքի և պետության էական ա- ռանձնահատկությունների ուսումնասիրությունն է դրանց հասկացա- կան-իրավական ըմբռնմամբ ու արտահայտմամբ:

Գլուխ 2. Իրավագիտության առարկայի և մեթոդի հասկացական-իրավական միասնականությունը

1. Իրավաբանական իմացության առարկայի և մեթոդի հարաբերակցությունը, փոխկապվածությունն ու միասնականությունը

Իրավաբանական գիտության առարկայի ազատական մեկնաբա- նությունն արտահայտում է իրավունքի և պետության տեսության ու, ամ- բողջությամբ, իրավաբանական իմացության առանձնահատկությունը, խնդիրները և նպատակները, համարժեք իրավաբանական տեսական

---

ձևով` իրավունքի ու պետության հասկացողությունը և բացատրությունը: Դա կարելի է իրականացնել իրավաբանական հասկացությունների ամ- բողջական համակարգի օգնությամբ, որն իրավունքի ելակետային, ընդ- հանուր հասկացության կոնկրետացումն է (ուսումնասիրվող օբյեկտնե- րի հատկությունների նկասմամբ կիրառելով) և, որը նման կոնկրետաց- ման գործընթացում որոշում է միասնական իրավաբանական գիտութ- յան առարկայի կառուցվածքը (կառուցվածքային բաղաղրատարրերը), այսինքն` իրավաբանական գիտությունների համակարգը, յուրաքանչ- յուր իրավաբանական գիտության տեղն ու դերը տվյալ համակարզում, միասնական առարկայի կառուցվածքում:

Իրավաբանական գիտության առարկայի առանձնահատկության մեջ արտահայսված է նաև դրա մեթոդի առանձնահատկությունը։

Ընդհանրացված ասելով` իրավաբանական գիտության (իրավունքի և պետության բուն տեսության) առարկայի ու մեթոդի միասնականութ- յունը հետևյալում է` առանձնահատուկ հասկացական-իրավաբանական գիտելիքը (այսինքն` իրավունքի և պետության մասին իրավաբանական- տեսական, հասկացական-իրավական գիտելիքը) միաժամանակ թե՛ ի- րավունքի ու պետության գիտական-իրավաբանական իմացության ա- ռարկան, և թե՛ դրանց իրավաբանական իմացության մեթոդն է (տիպը, ձևը, տվյալ օբյեկտների իմացության իրավաբանական մեթոդի արդ- յունքը):

Ինչպես յուրաքանչյուր մեթոդ, իրավաբանական մեթոդը, որպես ի- րավաբանական իմացության ուղի` ճանապարհ է օբյեկտից դեպի ա- ռարկա, իրավունքի և պետության մասին առաջնային (զգայական, էմ- պիրիկ) գիտելիքներից դեպի այդ օբյեկտների վերաբերյալ տեսական, գիտական-իրավաբանական (հասկացական-իրավական) գիտելիքները: Իրավաբանական իմացության (և իրավաբանական մտքի) այդ ուղղվա– ծությունը դեպի իրավունքի հասկացությունն արտահայտում է իրավա- բանական մեթոդի (իրավաբանական գիտության մեթոդի) էությունն ու տարբերակիչ առանձնահատկությունը։

Իրավաբանական մեթոդին ներհատուկ է աշխարհի նկատմամբ ի- րավական հայացքը, իրականության իրավական ընկալումը: Իրավա- բանորեն ճանաչված իրականությունը (օբյեկտների աշխարհը) ի հայտ է գալիս որպես իրավաբանական իրականություն, այսինքն` որպես ճա- նաչվող իրականության իրավական հատկությունների և կապերի հա- մակարգ:

---

2. Իրավաբանական մեթոդի հիմնական գործառույթները

Իրավունքի նոր հասկացության կոնկրետացման գործընթացը, դրա արտահայտությունը և ձևակերպումն ամբողջական իրավաբանական տեսության տեսքով, ներառյալ` նաև իրավունքի և պետության ընդհա- նուր աեսությունը, իրականացվում է իրավարանական մեթողի միջոցով: Այդ առումով, իրավաբանական տեսությունն իրավաբանական մեթոդի արտահայտման ձևն է գործողության մեջ, իրավաբանական գիտելիք- ների նոր համակարգի ստեղծումն է իրավունքի միասնական հասկա- ցության հիման վրա և դրա դիրքերից:

Իրավաբանական մեթոդի օգնությամբ իրավաբանական գիտության առարկան (իրավունքի հասկացությունը) կոնկրետացվում և ծավալվում է համապաստասխան իրավաբանական տեսության (իրավաբանական գիտության)` որպես իրավունքի ու պետության մասին գիտելիքների հասկացական-միասնական համակարգ:

Այսպիսով, իրավաբանական մեթոդի, ինչպես ցանկացած այլ մեթո- դի, իմացաբանական հնարավորությունները նախատեսված են իրա- վունքի նոր հասկացության ստեղծագործական (էվրիստիկական) ներու- ժով և սահմանափակված են դրա իմաստային շրջանակներով, դրա տե- սական իմաստի սահմաններով, տվյալ իրավաբանական տեսության ա- ռարկայի ոլորտով:

Իրավաբանական մեթոդն իրավաբանական գիտության առանձնա- հատուկ ընդհանուր գիտական մեթոդն է: Որպես իրականության իրա- վաբանական իմացության առանձնահատուկ մեթոդ դա կատարում է հետևյալ երկու հիմնական գործառույթը.

1) իրավաբանական գիտելիքների ձեռքբերում.

2) իրավաբանական գիտելիքների տեսական (գիտական) համակար- զի կառուցում:

Առաջին գործառույթն իրականացնելիս իրավաբանական մեթոդը հանդես է գալիս որպես իրականության առանձնահատուկ իրավաբա– նական հետազոտման մեթոդ, որի հետևանքով ձեռք է բերվում, բազմա- պատկվում, խորանում և զարգանում է իրավաբանական գիտելիքը: Այդ գիտելիքի իրավաբանական բնույթը պայմանավորված է նրանով, որ ի- րականության համապատասխան յուրացումը, հասկացողությունը և մեկնաբանությունն իրականացվում է իրավունքի հասկացության դիրքե- րից, տեսանկյունից ու սահմաններում, որն ընկած է տվյալ իրավաբա- նական մեթոդի հիմքում և ելակետային ձևով որոշում է այդ մեթոդի իրա-

---

վաբանական-իմացաբանական կողմնորոշվածությունն ու ուղղվածութ- յունը (ինտենցիոնալությունը):

Այդ նույն սարբերակիչ առանձնահատկությունները (ելակետային իրավաբանական-հասկացական կողմնորոշվածությունը և ուղղվածութ- յունը) ներհասուկ են նաև իրավաբանական մեթոդին` որպես իրավաբա- նական տեսության (իրավաբանական գիտելիքների գիսական համա- կարգի) կառուցման և հիմնավորման եղանակ:

3. Հաջորդայնությունն ու նորամուծությունն

իրավունքի և պետության տեսության զարգացման մեջ

Իրավունքի և պետության տեսության ու ամբողջությամբ իրավաբա- նական իմացության զարգացման գործընթացին ներհասուկ են ինչպես քանակական, այնպես էլ որակական փոփոխությունները:

Իրավաբանական զիտելիքի քանակական փոփոխությունները (դրա բազմապատկումը, ճշգրտումն ու կոնկրետացումը, դրա ծավալի մեծա- ցումը և այլն) տեղի են ունենում ամբողջությամբ իրավունքի այս կամ այն հասկացության դիրքերից և սահմաններում, որն ընկած է իրավագի- տության որոշակի հայեցակարգի, դրա մեթոդի ու առարկայի հիմքում:

Իրավաբանական գիտելիքի որակական փոփոխությունները կապ- ված են իրավունքի նախկին հասկացությունից իրավունքի նոր հասկա- ցության անցնելու, համապատասխանաբար, նոր մեթոդով և նոր առար- կայով, նոր իրավաբանական տեսության ձևավորման հետ:

Իրավունքի նոր հասկացությունը նշանակում է նաև համապատաս- խանաբար նոր մոտեցում իրավաբանական գիտության ինչպես էմպի- րիկ տրված օբյեկտների (իրավունքի և պետության), այնպես էլ նրանց մասին արդեն իսկ կուտակված տեսական գիտելիքների ուսումնասիր- ման, ընկալման և մեկնաբանման նկատմամբ:

Իրավաբանական գիտելիքի ու իրավունքի և պետության համապա- տասխան ընդհանուր տեսության զարգացման մեջ նորույթի պահը սեր- տորեն կապված է հաջորդայնության պահի հետ: Այստեղ, ինչպես ամե- նուր, նորը (իրավունքի նոր հասկացությունը, նոր տեսությունը, նոր հա- յեցակարգը և այլն) ծագում է սոսկ հնի (նախկին իրավաբանական գի- տելիքների ամբողջ հանրագումարի) հիման վրա` որպես իրավունքի և պետության ըմբռնման ու ընկալման առավել խոր, առավել բովանդա- կալից ու առավել համարժեք ձև, և իրավունքի նոր հասկացությունը չի վերացնում իրավունքի նախկին հասկացություններն ու համապատաս- խան տեսությունները, այլ նախորդ իրավաբանական մտքի գիտականո-

---

րեն նշանակալից արդյունքները պահպանում է իրավաբանական իմա- ցության նոր՝ ավելի բարձր մակարդակում, դրանք զարգացնում է առա- վել խոր տեսական դիրքերից, ավելի լայն ու համարժեք իմաստային դաշտում և համատեքստում:

Գլուխ 3. Իրավունքի և պետության տեսության տեղն ու նշանակությունը իրավագիտության մեջ

1. Իրավունքի և պետության տեսությունն իրավաբանական գիտությունների համակարգում

Իրավաբանական գիտությունը բաղկացած է առանձին իրավաբա- նական ուսմունքների հանրագումարից (իրավաբանական գիտություն- ներից), որոնցից յուրաքանչյուրն ուսումնասիրում է իրավունքի և պե- տության որոշակի կողմերը:

Գոյություն ունեն իրավաբանական գիտությունների տարբեր դասա- կարգումներ։ Իրավաբանական գիտության ընդհանոր համակարգում գոյություն ունեն առանձին իրավաբանական գիտությունների հետևյալ խմբերը.

1) տեսական ու պատմական ուղղվածությամբ իրավաբանական գի- տություններ (իրավունքի և պետության տեսությունը, քաղաքական ու ի- րավական ուսմունքների պատմությունը, իրավունքի և պետության ընդ- հանուր պատմությունը, հայրենական իրավունքի ու պետության պատ- մությունը և այլն).

2) ճյուղային իրավաբանական գիտություններ (սահմանադրական իրավունքը, վարչական իրավունքը, քաղաքացիական իրավունքը, քա- ղաքացիական դատավարական իրավունքը, քրեական իրավունքը, քրեական դատավարական իրավունքը, աշխատանքային իրավունքը, ընտանեկան իրավունքը, ձեռնարկատիրական իրավունքը, գյուղա- տնտեսական իրավունքը, բնապահպանական իրավունքը, միջազգային իրավունքը և այլն).

3) հատուկ իրավաբանական գիտություններ (իրավական վիճակա- գրությունը, քրեագիտությունը, քրեաբանությունը, դատական բժշկութ- յունը, դատական հոգեբուժությունը և այլն)։

Իրավաբանական-տեսական հետազոտություններով զբաղվում են ոչ միայն իրավունքի և պետության տեսությունը, այլ նաև մնացած բոլոր ի- րավաբանական գիտությունները (պատմական, ճյուղային, հատուկ)։ Ուստի, իրավունքի ու պետության տեսությունը լայն գիտական իմաս-

---

տով, այսինքն` իրավունքի և պետության մասին տեսական գիտելիքնե- րը, լիակատար, համակարգված ծավալով ու կոնկրետացված տեսքով ներկայացված են ամբողջ իրավաբանական գիտության մեջ։

Իրավաբանական գիտությանը ներհատուկ կառուցվածքն իրավա- բանական-տեսական գիտելիքների ստեղծման, կազմակերպման և կեն- սագոյության ձև (կարգ) է` ամբողջությամբ, միասնական իրավաբանա- կան գիտության շրջանակներում առանձին գիտական ճյուղերի տես- քով:

Բոլոր իրավաբանական զիտությունների առարկայի ու մեթոդի միասնականությունը ներառում է երկու պահ Նախ` այդ միասնակա- նությունը ենթադրում է, որ բոլոր իրավաբանական գիտություններն ի- րավունքի հասկացության կոնկրետացման տարբեր ձևեր (բեկման և արտահայտման տարբեր հարադրություններ) են: Դա նշանակում է, որ իրավաբանական գիտության ճյուղերը իմացաբանական տեսակետից ունեն հասկացական-իրավական կարգավիճակ ու բնույթ և, հեստևաբար, իրավաբանական իմացության գիտական ձևեր, իրավաբանական-տե- սական գիտելիքների արտահայտման ձևեր են, երկրորդը` դիսսարկվող միասնականությունը ենթադրում է, որ իրավաբանական գիտության բո- լոր ճյուղերը իրավունքի այդ նույն հասկացության կոնկրետացման և բեկման տարբեր ձևեր (հարադրություններ) են: Իսկ դա նշանակում է ամբողջությամբ համապատասխան իրավաբանական գիտության և դրա կառուցվածքային մասերի` առանձին իրավաբանական գիտութ- յունների, հայեցակարգային միասնականություն (իրավունքի որոշակի հասկացության տեսանկյունից):

Տարբեր իրավաբանական գիտությունների առարկայի ու մեթոդի նշված միասնականությունը, անշուշտ, չի նշանակում դրանց նույնութ- յուն, քանի որ նման նույնության դեպքում ընդհանրապես չէր կարելի խոսել տարբեր իրավաբանական գիտությունների առկայության մասին:

Յուրաքանչյուր իրավաբանական գիտություն ամբողջ իրավաբանա- կան գիտության կառուցվածքի առանձին բաղադրատարր է, համեմա- տաբար ինքնուրույն գիտական ձևակազմավորում, օբյեկտիվ իրակա- նության հասկացական-իրավական ուսումնասիրման և արտահայտման ընդհանուր գործընթացում սեսական-իրավաբանական իմացության ու գիտելիքների առանձնահատուկ որոշակի բաղադրատարր է:

Եթե ամբողջությամբ իրավաբանական գիտության առարկան իրա- վունքի հասկացությունն է` դրա տեսական-իմացաբանական դրսևորման և արտահայտման բոլոր հարադրություններով, ապա յուրաքանչյուր ա- ռանձին իրավաբանական գիտության առարկան՝ որպես ամբողջութ-

---

յամբ իրավաբանական գիտության առարկայի բաղադրատարրը, իրա- վունքի տվյալ հասկացության որոշակի հարադրությունը, իրավաբանա- կան իրողության որոշակի բաղադրատարրն է։ Այսպիսով, յուրաքանչ- յուր առանձին իրավաբանական զիսության առարկան սոցիալական աշխարհի հասկացական-իրավական ընկալման որոշակի հարադրութ- յունն է։

Իր գիտական կարգավիճակով ու նշանակությամբ իրավունքի և պե- տության տեսությունն ընդհանուր տեսական ու ընդհանուր գիտական բնույթի և նշանակության հիմնադիր իրավաբանական գիտություն է։

Վերը շարադրվածն ամբողջությամբ կարելի է ամփոփել հետևյալ կերպ. իրավունքի և պետության տեսության առարկան իրավունքի ու պետության միասնական ընդհանուր հասկացության ձևակերպումը, մշակումը և կոնկրետացումն է, իրավագիտության՝ որպես իրավաբանա- կան գիտությունների համակարգի, առարկայի ու մեթոդի տեսքով:

2. Իրավունքի և պետության տեսությունն ու իրավագիտության միջճյուղային կապերի զարգացումը

Իրավաբանական գիտությունն այլ գիտությունների հետ գտնվում է բազմաթիվ կապերի և հարաբերությունների մեջ, որոնց իմաստավո- րումն ու զարգացումն իրավունքի և պետության տեսության կարևորա- գույն խնդիրներից մեկն է:

է

Իրավաբանական գիտությունը (ինչպես ամեն մի այլ գիտություն) այլ գիտությունների գիտելիքները կարող է օգտագործել ոչ թե ուղղակի և անմիջականորեն, այլ՝ միջնորդավորված ու ածանցված տեսքով` դրանք շեղելով իր առարկայի և մեթոդի առանձնահատուկ հասկացա- կան-իրավական տեսանկյան ներքո` դրանք սոսկ վերափոխելով իրա- վաբանական գիտելիքի ու իմացության իրավաբանական եղանակի բաղկացուցիչ պահերի։

Իրավաբանական գիտությունում հաջողությամբ կիրառվում են այն- պիսի փիլիսոփայական և ընդհանուր գիտական մեթոդներ, ինչպիսիք են` տրամաբանության, համակարգային ու կառուցվածքային-գործառ- նական վերլուծության, մոդելավորման, փորձարարության և այլ մեթոդ- ներն ու հնարքները։ Իրավագիտության մեջ հետազոտման այդ և այլ մեթոդների, եղանակների, հնարքների ու միջոցների օգտագործման արդյունավետությունը կախված է դրանց տեսական-իմացաբանական ներուժի պատշաճ կոնկրետացումից (իրավաբանական դարձնելուց) և իրավաբանական իմացության նպատակների ու խնդիրների, իրավա-

---

բանական մեթոդի իմաստի և պահանջների առանձնահատուկ տեսանկ- յան հնարավորություններից:

Իրավաբանական իմացության զարգացման կարևոր ուղղություններ րից մեկն այնպիսի իրավաբանական գիտությունների ձևավորումն է, ինչպիսիք են` իրավունքի փիլիսոփայությունը, իրավունքի սոցիոլոգիան, իրավաբանական քաղաքագիտությունը, իրավական կիբեռնետիկան, ի- րավաբանական մարդաբանությունը, իրավաբանական տրամաբանութ- յունը, իրավական վիճակագրությունը, իրավական ինֆորմատիկան և մի շարք այլ գիտություններ։ Իրավաբանական այդ ճյուղերը ձևավորվում են իրավագիտության և այլ սահմանակից գիտությունների հատման տե- ղում: Դրանց ի հայտ գալը վկայում է, որ իրավագիտության նախկին միջճյուղային կապերը հարակից գիտությունների հետ (դրանց հետա- զոտման մեթոդների ու հնարքների, որոշ տեսական դրույթների յուրա- ցումն ու օգտագործումը և այլն) արդեն չեն բավարարում իրավաբանա- կան գիտության տեսական-իմացաբանական պահանջմունքները, և այդ գիտությունը նոր, ինքնուրույն իրավաբանական գիտության շրջանակ- ներում համապատասխան հիմնահարցերի համակարգային մշակման կարիք ունի:

Այսպիսով, գիտության ժամանակակից մակարդակում իրավագի- տության միջճյուղային կապերի զարգացումն այլ գիտությունների հետ ոչ միայն հարակից գիտություններից պատրաստի գիտելիքների պարզ փոխառում է և դրանց անմիջական օգտագործում իրավաբանական հե- տազոտություններում, այլ առանձնահատուկ իրավաբանական իմա- ցության կատարելագործման ու խորացման ստեղծագործական գոր- ծընթաց` այլ գիտությունների իմացաբանական փորձի և նվաճումների հաշվառմամբ: Միայն այսպիսի ուղին կարող է հանգեցնել իրավաբա- նական գիտելիքների աճին, իրավունքի և պետության տեսության, իրա- վագիտության ու, ամբողջությամբ, իրավաբանական մտքի իրական խո- րացմանը և զարգացմանը:

---

Բաժին II

Իրավունքի և պետության էությունը, հասկացությունն ու արժեքը

Գլուխ 1. Իրավահասկացողության և պետության հասկացողության հիմնական հայեցակարգերը

1. Իրավահասկացողության և պետության հասկացողության տիպաբանությունը

Իրավագիտության` որպես իրավունքի և պետության մասին գիտութ- յան համար ելակետային ու որոշիչ նշանակություն ունի դրա հիմքում ընկած իրավունքի հասկացողության (և հասկացության) այս կամ այն տիպը։ Հենց իրավահասկացողության տիպն է որոշում իրավունքի և պե- տության իրավաբանական իմացության պարադիգմը, սկզբունքն ու նմուշը (իմաստային մոդելը), իրավագիտության համապատասխան հա- յեցակարգի սեփական գիտական-իրավական բովանդակությունը, ա- ռարկան և մեթոդը:

Իրավունքի և պետության էական հասկացական-իրավական միաս- նության ուժով` այստեղ և հետազայում դիտարկվող իրավահասկացո- ղության աիպերը միաժամանակ պետության հասկացողության ու մեկ- նաբանման տիպերն են։ Ուստի, այն ամենը, ինչն իրավունքի և պետութ- յան տեսությունում ու ամբողջությամբ իրավագիտության մեջ, ներառ- յալ` ճյուղային գիտությունները, խոսվում է իրավունքի մասին, իր էութ- յամբ, վերաբերում է նաև պետությանը, և այն ամենը, ինչը խոսվում է պետության մասին` վերաբերում է նաև իրավունքին: Այնպես որ, որտեղ մենք հակիրճության համար խոսում ենք իրավահասկացողության և այլ- նի մասին, ենթադրվում է նաև պետության համապատասխան հասկա- ցողությունը, դրա մեկնաբանությունը և այլն։

Իրավահասկացողության տեսակի որոշիչ դերը պայմանավորված է ցանկացած հետևողական, հիմնավոր համակարգված, զարգացած և կազմակերպված իրավաբանական տեսության շրջանակներում իրա- վունքի հասկացության (համապատասխանաբար նաև պետության հասկացության) գիտական-իմացաբանական կարգավիճակով ու նշա-

---

նակությամբ։ Ինչպես սերմի մեջ տրված է բույսի որոշակի ապագան, այնպես էլ իրավունքի հասկացության մեջ գիտական-վերացական (խտացված և կենտրոնացված) տեսքով բովանդակվում է որոշակի իրա- վաբանական տեսություն, իրավագիտության որոշակի հայեցակարգի (և տիպի) տեսական-իրավական իմաստ և բովանդակություն: Այսպիսով, եթե իրավունքի հասկացությունը խտացված իրավաբանական տեսութ- յուն է, ապա իրավաբանական տեսությունը` իրավունքի ծավալուն հաս- կացությունն է: Չէ՞ որ, հենց իրավաբանական գիտությունն է ամբող- ջությամբ (որպես իրավունքի և պետության մասին հասկացական-տե- սական գիտելիքի հանրագումար) իրավունքի հասկացության ու պե- տության համապատասխան իրավական հասկացության համակարգ- ված և լիակատար բացահայտումը` որոշակի տեսության տեսքով։

Իրավահասկացողության տիպաբանությունը, այսինքն` իրավունքի մեկնաբանման տարբեր տեսակների դասակարգումը և դրանց բաժա- նումը միատիպ (միասեռ) խմբերի, կարելի է իրականացնել տարբեր հիմքերով (չափանիշներով)։ Մեր կողմից ձևակերպված` իրավունքի և պետության տեսության առարկայի սահմանման տեսանկյունից էական նշանակություն ունի իրավահասկացողության հետևյալ երեք տիպի ա- ռանձնացումը` լեգիստական, բնական-իրավական և ազատական-իրա- վաբանական:

2. Լեգիզմ

Իրավահասկացողության լեգիստական տիպին բնութագրական է ի- րավունքի (որպես պաշտոնական իշխանության կամքից և կամայակա- նությունից անկախ, որոշակի օբյեկտիվ էության) և օրենքի (որպես իշ- խանության հարկադիր-պարտադիր պատվիրանի) նույնականացումը: Համաձայն լեգիզմի` իրավունքը պետության կամայական արդյունքը, նրա հրամանը (հարկադիր հրահանգը, կանոնը, ակտը, նորմը) է:

Լեգիզմին և ամբողջությամբ «իրավաբանական պոզիտիվիզմին» բնութագրական են արհամարհանքը մարդու ու քաղաքացու իրավունք- ների նկատմամբ, իշխանության ջատագովումը և դրա օրինաստեղծ հնարավորությունների գերագնահատումը։ Այդ իմաստով, լեգիզմն ավ- տորիտարիզմի նորմատիվ արտահայտությունն է։ Լեզիզմի պաթոսը և ձգտումը բոլորին իշխանական-հրամայական կանոններին ու հրա- հանգներին ենթարկելն է: Այստեղ ամենուր տիրապետում է այն պատ- կերացումը, որ մարդն իշխանությանը ենթակա օբյեկտ է և ոչ թե ազատ էակ։

---

Նոր ժամանակներում լեզիստական մոտեցումը հիմնավորում է Թո- մաս Հոբսը` Լևիաֆան-պետության բացարձակության ջատագովը: «O- րենքի իրավական ուժը, - ընդգծում էր նա, - այն է, որ դա սուվերենի հրաման է»: Ընդ որում, «օրենք» ասելով` նկատի է առնվում ամբողջ գործող (պոզիտիվ) իրավունքը։ Հետագայում նման իրավահասկացո- ղությունը զենք դարձավ, այսպես կոչված, «իրավաբանական պոզիտի- վիզմի» (և նեոպոզիտիվիզմի) սարբեր ուղղությունների ներկայացուցիչ- ների համար, որը, ըստ էության, ոչ թե իրավաբանական, այլ հենց լեզիս- տական պոզիտիվիզմ (և նեոպոզիտիվիզմ) է:

«Իրավաբանական պոզիտիվիզմի հիմնական գաղափարների ու դրույթների թվին են դասվում իրավունքի մեկնաբանությունը` որպես իշ- խանության ստեղծագործություն, իշխանական հարկադրականությունը` որպես, վերջին հաշվով, իրավունքի միակ տարբերիչ առանձնահատ- կություն, իրավունքի վերլուծության ձևական-տրամաբանական և իրա- վաբանական-դոգմատիկ մեթոդները, իրավունքի մասին ուսմունքի «մաքրազերծումը» իրավունքի էության, բնույթի, պատճառների, արժեք- ների վերաբերյալ տարբեր տեսակի «մետաֆիզիկական» դրույթներից:

Նման պատկերացումները XIX դարում զարգացրել են Դ. Օստինը, Շ. Ամոսը և ուրիշները՝ Անգլիայում, Բ. Վինդշայդը, Կ. Հերբերը, Կ. Բեռգբոմը, Պ. Լաբանդը, Ա. Ցիտելմանը և ուրիշները` Գերմանիա- յում, Կաբանսուն և ուրիշները՝ Ֆրանսիայում, Ե. Վ. Վասկովսկին, Ա. Խ. Հոլմստենը, Դ. Դ. Գրիմը, Ս. Վ. Պախմանը, Գ. Ֆ. Շերշենևիչը և ուրիշները` Ռուսաստանում։ XX դարում այս մոտեցումը ներկայացված է «իրավաբանական» նեոպոզիտիվիզմի այնպիսի ուղղությունների կող- մից, ինչպիսիք են` Վ. Դ. Կասկովի «ընդհանուր լեզվաբանությամբ բա- րեփոխված իրավագիտությունը», Հ. Քելզենի «իրավունքի մասին մա- քուր ուսմունքը», Գ. Հարտի «իրավունքի հայեցակարգը» և այլն:

Անգլիական վերլուծական իրավագիտության նշանավոր ներկայա- ցուցիչներից մեկը՝ Դ. Օստինը «Պոզիտիվ իրավունքի փիլիսոփայութ- յան մասին» իր աշխատությունում իրավունքը բնութազրել է որպես «քա- ղաքական ղեկավարի կամ սուվերենի կողմից սահմանված կանոնների ագրեգատ» և ընդգծել է, որ «Յուրաքանչյուր իրավունք հրաման է»2: Շ. Ամոսը նույն կերպ պնդում էր, որ «իրավունքը պետության գերագույն քաղաքական իշխանության հրամանն է` տվյալ հասարակության մեջ անձանց գործողությունները վերահսկելու նպատակով»3: Գ. Ֆ. Շեր-

I ro66c T. NeBxağax. M., 1936. էջ 214

Austin J. Lectures on Jurisprudence or the Philosophy of Positive Law. L., 1873. էջ 89, 98 3 Amos Sh. A systemstic View of the Science of Jurisprudence. L., 1872 էջ 73

---

շենևիչը նույնատիպ հայացքների կողմնակից էր. «Իրավունքի յուրա- քանչյուր նորմ,- գրում էր նա,- հրաման է»1: Նրա գնահատմամբ, իրա- վունքը` «պեսության ստեղծագործությունն է», իսկ պետական իշխա- նությունը, նա բնութագրում է որպես «նախնական փաստ, որից սկիզբ են առնում մեկը մյուսից կառչած իրավունքի նորմերը»:

Պետական իշխանությունն իր հրամանով ծնում է իրավունք, այսպի- սին է իրավահասկացողության տվյալ տիպի հավատամքը (կրեդոն): Այս տեսանկյունից այն ինչ հրամայում է իշխանությունը, իրավունք է: Դրանով իսկ իրավունքի տարբերությունը կամայականությունից սկզբունքորեն զրկվում է օբյեկտիվ և բովանդակային իմաստից ու նման մոտեցման հետևորդների համար ունի սոսկ սուբյեկտիվ և ձևական բնույթ` որոշակի սուբյեկտի (պետության մարմնի) կողմից, որոշակի ձևով (այս կամ այն ակտի՝ օրենքի, հրամանագրի, որոշման, շրջաբերա- կանի և այլն) հաստատված ակնհայտ կամայականությունը ճանաչվում է իրավունք:

Լեգիստական գրականության մեջ լայն տարածում է գտել իրավուն- քի հասկացության սահմանումը` որպես նորմերի համակարգ, որը սահ- մանված կամ թույլատրված է պետության կողմից և ապահովված է նրա հարկադրանքի ուժով: Այն հանգամանքը, որ պաշտոնապես գործող (պոզիտիվ) իրավունքի դրույթները (նորմերը) հաստատված են պետութ- յան կողմից և ապահովված են պետական հարկադրանքով, ճիշտ է, սա- կայն դա անբավարար է իրավունքի պատշաճ հասկացության, նման պաշտոնական-իշխանական սահմանումների (նորմերի)` ոլպես հենց ի- րավական երևույթների (իրավական էության երևույթների), որպես ընդ- հանրապես իրավունքի մեկնաբանման համար, քանի որ այդպիսի լե- գիստական սահմանման համար իրավունքը կամայականությունից, ի- րավական նորմը` իշխանության կամայական սահմանումից, իրավա- կան օրենքը` հակաիրավական օրենքից տարբերակելու ոչ մի չափանիշ չկա:

3. Յուսնատուրալիզմ

Իրավահասկացողության բնական-իրավական (յուսնատուրալիս- տական) տիպի տարբեր հայեցակարգերի համար որոշիչ նշանակութ- յուն ունի բնական իրավունքի և պոզիտիվ իրավունքի տարբերակումը։

1 IIlepuesexav I.Փ. O6wa Teopa IpaBa. M., 1910. Ban. 1 էջ 281 2 Illepueses .Փ. }.a3. co. էջ 314

---

Տարբեր բնական-իրավական հայեցակարգերի հեղինակները տար- բեր ձևով են պատկերացնում բնական իրավունքի կոնկրետ բովանդա- կությունը։ Ընդ որում, որպես բնական իրավունք մեկնաբանվում են այն- պիսի տարբեր երևույթներ, ինչպիսիք են` բոլոր մարդկանց բնական հա- վասարությունը և ազատությունը, անհավասարության ու արտոնութ- յունների նկատմամբ բնական իրավունքը, արժանապասվության, մար- դու այս կամ այն անօտարելի իրավունքների և ազատությունների (սկսած նման առանձին իրավունքներից և ազատություններից` մինչև այդ բնագավառում ժամանակակից համաշխարհային չափանիշները) նկատմամբ բնական իրավունքը և այլն:

Պոզիտիվ իրավունքը, հակառակը, յուսնատուրալիստների կողմից դիտարկվում է որպես շեղում (որպես անտեսում, խեղաթյուրում, բացա- սում և այլն) բնական իրավունքից, որպես մարդկանց (պաշտոնական իշխանությունների) արհեստական, սխալ կամ կամայական սահմա-

նում:

Բնական-իրավական մոտեցմանը ներհատուկ են ինչպես տեսական ու գործնական բնույթի արժանիքներ (իրավունքի օբյեկտիվ էության ո- րոնումները, բոլոր մարդկանց բնական ազատության և հավասարութ- յան, մարդու անօտարելի իրավունքների ու ազատությունների, իրավա- կան պետության գաղափարների հոչակումը), այնպես էլ թերություններ (իրավունքը շփոթելը ոչ իրավական երևույթների՝ բարոյականության, կրոնի և այլնի հետ, ձևական-իրավականը` փաստացի-բովանդակայինի հետ, ամեն մի ոչ իրավականից իրավունքը տարբերելու հստակ ձևակա- նացված չափանիշի բացակայությունը, պոզիտիվ իրավունքի նկատ- մամբ անուշադրությունը և բնական ու պոզիտիվ իրավունքի միջև անհրաժեշտ փոխադարձ կապի բացակայությունը և այլն)։

Բնական-իրավական մոտեցման էական թերությունն իրավունքի տե- սության առանցքային հիմնահարցի` իրավունքում էության և երևույթի տարբերության ու փոխհարաբերության ոչ ճիշտ մեկնաբանման մեջ է:

Այն, ինչ յուսնատուրալիստներն ասում են իրավունքի օբյեկտիվ էության վերաբերյալ, ոչ թե պետականորեն սահմանված պոզիտիվ ի- րավունքի էությունն է, այլ սոսկ բնական իրավունքի նրանց վարկածնե- րը, որին, բացի այդ, կամայականորեն վերագրվում են իրական, փաս- տացի գործող իրավական երևույթի հատկություններ։

Այսպիսով, բնական իրավունքը ոչ միայն բնականորեն տրված, այլ նաև բնականորեն գործող իրավունքն է։ Այստեղից էլ` բնական-իրավա- կան հայեցակարգերին ներհատուկ իրավական երկվությունը` միաժա-

3 Վ. Ս. Ներսեսյանց

---

մանակ գործող իրավունքի երկու համակարգերի (բնական իրավունքի և պաշտոնական իրավունքի) մասին պատկերացումը:

Բնական-իրավական ուսմունքներում, ըստ էության, անտեսվում են իրավունքում էության ու երևույթի փոխհարաբերության յուրահատուկ ի- մաստը և առանձնահատկությունները, տվյալ վայրում ու տվյալ ժամա- նակում պաշտոնապես գործող իրավական երևույթի (օրենքի, պոզիտիվ իրավունքի) տեսքով իրավունքի էության պոզիտիվացման (պետական ճանաչման, արտահայտման և սահմանման) գործընթացի հատուկ (հանրային-իշխանական) բնույթը։

Յուսնատուրալիզմի ներկայացուցիչներին հետաքրքրում է ոչ այն- քան պաշտոնապես գործող (ոչ իսկական) պոզիտիվ իրավունքի կատա- րելագործումը և դրա վերածումն իսկական պոզիտիվ իրավունքի` բնա- կան իրավունքի իմաստի ու հատկությունների իրենց հասկացողության ոգով, այսինքն՝ այնպիսի պոզիտիվ իրավունքին հասնելը, որը կարտա- հայտեր բնական իրավունքի այնպիսի որոշակի էական հատկություն- ներ, ինչքան ինքը՝ բնական իրավունքը, որը, որպես միակ իսկական ի- րավունք, մարմնավորում է իրավական էությունն ու դրա համար էլ ան- միջականորեն (բնականորեն) գործում է որպես փաստացի իրավական երևույթ:

Այդ պատճառով էլ յուսնատուրալիզմի մեջ բացակայում է իրավա- կան օրենքի իր հասկացությունը, այսինքն` իրավունքի էությունը մարմ- նավորող պոզիտիվ իրավունքը:

4. Իրավահասկացողության ազատական-իրավաբանական տիպը

Իրավահասկացողության ազատական-իրավաբանական տիպի հիմ- քում ընկած է ձևական հավասարության սկզբունքը:

Ազատական-իրավաբանական հասկացողությունն իր մեջ ներառում է ոչ միայն իրավունքի հասկացողությունը (ինչպես իրավունքի էությու- նը, այնպես էլ իրավական երևույթը` իրավական օրենքի ձևով), այլ նաև պետության իրավական հասկացողությունը որպես ձևական հավասա- րության սկզբունքի արտահայտման և գործողության ինստիտուցիոնալ- իշխանական ձևի, որպես համընդհանուր հանրային իշխանության կազ- մակերպման իրավական ձևի։

Տարբեր մարղկանց իրավական հավասարեցման հիմքը (և չափանի- շը) հասարակական հարաբերություններում անհատի ազատությունն է, որը ճանաչվում ու հաստատվում է նրա իրավունակության և իրավա- սուբյեկտության ձևով:

---

Ձևական հավասարությունը, որպես իրավունքի էություն և սկզբունք, իր մեջ ներառում է երեք փոխկապակցված, փոխլրացնող և միմյանց են- թադրող (մեկը մյուսին նկատի ունեցող) բաղադրատարր, իրավունքի ե- րեք էական հատկություն՝

1) համընդհանուր հավասար չավի (նորմ).

2) այղ հավասար կարգավորիչ չափի (նորմի) բոլոր հասցեատերերի ձևական ազատություն.

3) բոլորի համար միատեսակ հավասար կարգավորման ձևերի հա- մընդհանուր արդարություն:

Իրավահասկացողության ազատական-իրավաբանական տեսության մեջ իրավական էության և իրավական երևույթի, իրավունքի ու օրենքի տարբերակման ու հարաբերակցության հիմնահարցերը մեկնաբանելիս հաղթահարվել են յուսնատուրալիզմին և լեգիզմին ներհատուկ հակադիր ծայրահեղությունները և թերությունները:

Ազատական-իրավաբանական մոտեցման շրջանակներում իրա- վունքի մեջ էության և երևույթի փոխադարձ կապը կրում է անհրաժեշտ ու օրինաչափ բնույթ, օբյեկտիվ իրավական էությունը (ձևական հավա- սարությունը) որոշակի իրական իրավական երևույթի (պետության կող- մից սահմանված համապարսսադիր օրենքի, որն արտահայտում է ձևա- կան հավասարության սկզբունքի հատկությունները և պահանջները) էությունն է, իսկ իրավական երևույթը (ձևական հավասարության սկզբունքի հատկությունները և պահանջներն արտահայտող համա- պարտադիր օրենքը) հենց միայն տվյալ որոշակի էության (ձևական հա- վասարության) երևույթն է (արտահայտությունը)։ Իրավական էությունը (ձևական հավասարությունը) դրսևորվում է համապարտադիր օրենքում (իրականության իրավական երևույթում), իսկ իրավական երևույթը (հա- մապարտադիր օրենքը) արտաքին իրական իրողության մեջ դրսևորում, արտահայտում է իրավական էությունը (ձևական հավասարությունը)։

Միայն իրավական էության ու իրավական երևույթի միջև նման ան հրաժեշտ կապի հաշվառմամբ հնարավոր է, իրավական օրենքի տես- քով, այսինքն` պետության սահմանած պաշտոնապես գործող համա- պարտադիր պոզիտիվ իրավունքի տեսքով, որը նորմատիվ կոնկրետաց- ված ձևով արտահայտում է ձևական հավասարության սկզբունքի հատ- կությունները և պահանջները, հասնել դրանց որոնելի միասնականութ յանը: Իրավական օրենքի տեսքով իրավական էության և իրավական երևույթի այսպիսի միասնությունը լեգիզմի ու յուսնատուրալիզմի դիրքե- րից անհասանելի է:

---

Տվյալ սկզբունքային հանգամանքը վկայում է, որ ազատական-իրա- վաբանական մոտեցումն արտահայտում է յուսնատուրալիզմից կամ լե- գիզմից տեսականորեն ավելի զարգացած իրավահասկացողության և ի- րավունքի տեսության առարկայի մեկնաբանման հայեցակարգ:

Իրավահասկացողության տվյալ տիպը և դրան համապատասխան իրավագիսության հայեցակարգը մենք անվանում ենք իրավաբանա- կան-ազատական (կամ ազատական), քանի որ, համաձայն մեր մեկնա- բանման, իրավունքը մարդկանց ազատության համընդհանուր ու ան- հրաժեշտ ձևն է, իսկ ազատությունը (դրա կեցությունը և իրացումը) սո- ցիալական կյանքում հնարավոր և իրական է միայն որպես իրավունք, սոսկ իրավական ձևով:

Ազատական իրավահասկացողությամբ ենթադրվող իրավունքը սոսկ այն անհրաժեշտ իրավական նվազագույնն է, առանց որի չկա և չի կա- րող լինել իրավունք ընդհանրապես, ներառյալ՝ նաև իրավական օրենք:

Իրավական հավասարությունն ազատների հավասարությունն է, հա- վասարությունն ազատության մեջ` անհատների ազատության ընդհա- նուր մասշտաբն ու հավասար չափը: Իրավունքը խոսում և գործում է նման հավասարության լեզվով ու միջոցներով և դրա շնորհիվ հանդես է գալիս որպես մարդկանց համատեղ կյանքում ազատության կեցության արտահայտման ու իրականացման համընդհանուր և անհրաժեշտ ձև: Այս իմաստով կարելի է ասել, որ իրավունքն ազատության մաթեմատի- կան է:

Սոցիալական ոլորտում հավասարությունը միշտ էլ իրավական հա- վասարություն, ձևական-իրավական հավասարություն է: Չէ՞ որ իրավա- կան հավասարությունը, ինչպես ամեն մի հավասարություն, վերացարկ- ված է (սեփական հիմքով և չափանիշով) փաստացի տարբերություննե- րից, ուստի և անհրաժեշտաբար ու ըստ բնորոշման կրում է ձևական բնույթ:

Իրավունքի պատմությունը ձևական (իրավական) հավասարության բովանդակության, ծավալի, մասշտաբի և չափի առաջադիմող էվոլյու- ցիայի պատմությունն է, այդ սկզբունքի` որպես իրավունքի ցանկացած համակարգի սկզբունքի, ընդհանրապես իրավունքի, պահպանմամբ: Մարդկային հարաբերություններում ազատության ու իրավունքի պատ- մական զարգացման տարբեր փուլերին բնորոշ են ազատության իրենց մասշտաբը և իրենց չափը, ազատության ու իրավունքի սուբյեկտների և հարաբերությունների իրենց շրջանակը, մի խոսքով, ձևական (իրավա- կան) հավասարության սկզբունքի իրենց բովանդակությունը։ Այնպես

---

որ, ձևական հավասարության սկզբունքն իրավունքին մշտապես ներհա- տուկ սկզբունք է` պատմականորեն փոփոխվող բովանդակությամբ:

Ամբողջությամբ ձևական հավասարության սկզբունքի բովանդա- կության, ծավալի, զործողության ոլորտի (և գործող իրավունքում ու պե- տության մեջ դրա իրականացման) պատմական էվոլյուցիան ոչ թե ժխտում, այլ, հակառակը` ամրապնդում է տվյալ սկզբունքի (և դա կոնկ- րետացնող նորմերի համակարգի) նշանակությունն իրավունքի տարբե- րակիչ առանձնահասւկության տեսքով` սոցիալական կարգավորման այլ տեսակների (բարոյական, կրոնական և այլն) հետ դրա հարաբե- րակցությամբ և տարբերությամբ: Վերոգրյալի հաշվառմամբ կարելի է ասել, որ իրավունքն ազատության արսահայտման նորմատիվ ձև է հա- սարակական հարաբերություններում մարդկանց ձևական հավասա- րության սկզբունքի միջոցով:

Իրավական հավասարությունը և իրավական անհավասարությունը (հավասարությունն ու անհավասարությունն իրավունքում) նույն կարգի (մեկը մյուսին ենթադրող և լրացնող) իրավական սահմանումներ, բնու- թագրեր ու հասկացություններ են, որոնք նույն չափով հակադիր են փաստացի տարբերություններին և տարբերվում են դրանցից: Տարբեր սուբյեկտների իրավական հավասարության սկզբունքը ենթադրում է, որ նրանց ձեռք բերվելիք իրական սուբյեկտիվ իրավունքները և իրավաբա- նական պարտականություններն անհավասար կլինեն: Իրավունքի շնոր- հիվ փաստացի տարբերությունների քաոսը վերափոխվում է միասնա- կան հիմքով և ընդհանուր նորմով համաձայնեցված հավասարության ու անհավասարության իրավական կարգի։

Տարբեր անհատներին ձևականորեն հավասար ճանաչելը նրանց հավասար իրավունակության ճանաչումը, համապատասխան բարիքնե- րի, կոնկրետ օբյեկտների և այլնի նկատմամբ այս կամ այն իրավունքի ձեռքբերման հնարավորությունն է, սակայն դա չի նշանակում անհա- տական-կոնկրետ իրերի, բարիքների և այլնի նկատմամբ արդեն իսկ ձեռք բերված կոնկրետ իրավունքների հավասարություն: Տարբեր մարդ- կանց ձևական հավասարության ու ձևական իրավունակության դեպ- քում նրանց կողմից իրականում ձեռքբերված սուբյեկտիվ իրավունքնե- րը և իրավաբանական պարտականություններն անխուսափելիորեն (այդ մարդկանց միջև տարբերությունների, նրանց իրական հնարավո- րությունների, նրանց կյանքի պայմանների և հանգամանքների տարբե- րության ուժով և այլն) կլինեն անհավասար: Տարբեր անձանց կողմից ձեռքբերված իրավունքների և պարտականությունների այսպիսի տար- բերությունը, ոչ թե այդ անձանց ձևական (իրավական) հավասարութ

---

յան, դրանց հավասար իրավունակության սկզբունքի խախտման, այլ հենց պահպանման անհրաժեշտ արդյունքն է: Ձեռքբերված իրավունք- ների և ազատությունների տարբերությունը չի խախտում ու չի վերաց- նում ձևական (իրավական) հավասարության սկզբունքը:

Մարդկանց հասարակական կյանքում ազատության կեցության և արտահայտման որևէ այլ ձև, բացի իրավականից, մարդկությունը մինչև օրս չի հայտնաբերել:

Մարդիկ ազատ են իրենց հավասարության չափով և հավասար են իրենց ազատության չափով: Ոչ իրավական ազատությունը, ազատութ- յունն առանց համընդհանուր մասշտաբի և միասնական չափի, մի խոս- քով, այսպես կոչված, «ազատությունը» առանց հավասարության՝ էլիտար արտոնությունների գաղափարախոսությունն է, իսկ, այսպես կոչված, «հավասարությունը» առանց ազատության` ստրուկների և հարստահարված զանգվածների գաղափարախոսությունը («փաստացի հավասարության» պատրանքային պահանջներով, հավասարությունը հավասարեցմամբ նենգափոխելով և այլն): Կա՛մ հավասարություն (իրավական ձևով), կա՛մ կամայականություն (այս կամ այն դրսևորում- ներով): Երրորդն այստեղ արված չէ. ոչ իրավունքը (և ոչ ազատությունը) միշտ էլ կամայականություն է:

Իրավունքի հասկացողությունը որպես հավասարություն (որպես մարդկանց ազատության ընդհանուր մասշտաբ և հավասար չափ), իր մեջ ներառում է նաև արդարությունը:

Իրավունքի և օրենքի տարբերակման համատեքստում դա նշանա- կում է, որ արդարությունը ներառվում է իրավունքի հասկացության մեջ, որ իրավունքն ըստ սահմանման արդարացի է, իսկ արդարությունն իրա- վունքի ներքին հատկությունն ու որակն է, իրավական և ոչ թե արտաի- րավական (ոչ թե բարոյական, կրոնական) կատեգորիա և բնութագիր է:

Ավելին, միայն իրավունքն է արդարացի։ Չէ՞ որ, արդարությունը հենց նրա համար է արդարացի, որ մարմնավորում ու արտահայտում է համանշանակ ճշմարտացիություն, իսկ դա ողջամիտ տեսքով նշանա- կում է համընդհանուր իրավաչափություն, այսինքն` իրավունքի էութ- յունն ու սկիզբը, համընդհանուր հավասարության և ազատության իրա- վական սկզբունքի իմաստը։

Արդարությունը (iustitia-ն) իր իմաստով և ծագումնաբանությամբ հանգում է իրավունքին (ius-ին), ցույց է տալիս սոցիալական աշխար- հում իրավական սկզբի առկայությունը և արտահայտում է դրա ճշմար- տացիությունը, իմպերատիվությունն ու անհրաժեշտությունը։

---

Արդարացի է այն, ինչն արտահայտում է իրավունքը, համապատաս- խանում է իրավունքին և հետևում է իրավունքին: Գործել արդարացի, նշանակում է գործել իրավաչափ, իրավունքի համընդհանուր ու հավա- սար պահանջներին համապատասխան:

Ընդհանրացնելով կարելի է ասել, որ արդարությունն իրավունքի ինք- նագիտակցությունը, ինքնաարտահայտությունը և ինքնագնահատումն է, ուստի, դրա հետ միասին` մնացած բոլորի, ոչ իրավականի իրավա- կան չավրանիշն ու գնահատման եղանակն է:

Արդարությունը, բացի իրավականից, որևէ այլ սկզբունք չունի: Ար- դարության իրավական բնույթի և իմաստի ժխտումն անխուսափելիորեն հանգեցնում է նրան, որ արդարության փոխարեն մասուցվում է ինչ-որ ոչ իրավական սկիզբ՝ հավասարեցման կամ արտոնությունների պա- հանջներ, այս կամ այն բարոյական, կրոնական, աշխարհայացքային, գեղագիտական, քաղաքական, սոցիալական, ազգային, տնտեսական և այլ պատկերացումներ, շահեր, պահանջներ։ Դրանով իսկ արդարութ- յան իրավական (այսինքն` բոլորի համար համընդհանուր և հավասար) և նշանակությունը նենգափոխվում է ինչ-որ առանձին մասնավոր շահով և կամայական բովանդակությամբ, մասնավոր ակնկալիքներով:

Օրինակ ` այսպես կոչված, «սոցիալական արդարության» այս կամ այն պահանջներն իրավական տեսանկյունից ունեն ողջամիտ իմաստ և կարող են ճանաչվել ու բավարարվել սոսկ այնքանով, որքանով դրանք համաձայնեցվում են իրավական համընդհանրության ու հավասարութ- յան հետ և, հետևաբար, դրանք սոցիալական կյանքի համապատաս- խան ոլորտներում կարելի է արտահայտել հենց իրավական արդարութ- յան պահանջների տեսքով: Եվ այն, ինչ անվանվում է «սոցիալական արդարություն», թե՛ կարող է համապատասխանել իրավունքին, և թե՛ ժխտել դա: Հենց այդ տարբերությունն է որոշում համապատասխան «սոցիալական արդարության» նկատմամբ իրավական մոտեցման դիր- քորոշումը և տրամաբանությունը։

Սկզբունքորեն այդպիսին է վիճակը նաև այն դեպքերում, երբ իրա- վական արդարությանը հակադրում են բարոյական, քաղաքական, կրո- նական և այլ «արդարության» պահանջները:

Իրավունքի և իրավական հավասարության սկզբունքի` որպես ազատ սուբյեկտների հասարակական հարաբերությունների կարգավորիչ ու անհրաժեշտ ձևի համընդհանրության և համանշանակալիության տա- րածքում հենց իրավական արդարությունն է հանդես գալիս որպես այդ տարածքում արդարության դերի և տեղի նկատմամբ մնացած բոլոր հա- վակնությունների իրավաչափության կամ ոչ իրավաչափության չափա-

---

նիշ։ Իրավական արդարությունը, յուրաքանչյուրին տալով իրեն հասա- նելին, դա կատարում է միակ հնարավոր հանընդհանուր ու բոլորի հա- մար հավասար իրավական եղանակով` մերժելով արտոնությունները և հաստատելով ազատությունը:

Գլուխ 2. Իրավունքի և պետության էությունը, հասկացությունն ու արժեքը

1. Իրավունքի և պետության էությունն ու հասկացությունը

Իրավաբանական-ազատական հայեցակարգի շրջանակներում ի- րավահասկացողության և պետության համապատասխան իրավական հասկացողության իրավաբանական-գոյաբանական, արժեքաբանական ու իմացաբանական ներքին միասնությունը պայմանավորված է նրա- նով, որ դրանց հիմքում ընկած է ձևական հավասարության միևնույն սկզբունքը, որը հասկացվում և մեկնաբանվում է որպես իրավաբանա- կան գոյաբանության (ի՞նչ է իրավունքը և պետությունը), արժեքաբա- նության (ո՞րն է իրավունքի և պետության արժեքը) ու իմացաբանության (ինչպե՞ս են ճանաչվում իրավունքը և պետությունը) ելակետային սկիզբ:

Գոյաբանական տեսակետից իրավունքը ձևական հավասարություն է, ընդ որում, այդ ձևական հավասարությունն իր մեջ ներառում է այն- պիսի բաղադրատարրեր, ինչպիսիք են` վերացական-համընդհանուր հավասար չափը, ազատության և արդարության ձևականությունը: Իրա- վունքը` որպես ձև (հասարակական հարաբերությունների իրավական ձև), գոյաբանական տեսանկյունից իրավունքի այդ ձևական հատկութ- յունների և բնութագրերի` հավասարության, ազատության ու արդարութ- յան հանրագումարն է:

Թե՛ գոյաբանական, թե՛ արժեքաբանական և թե՛ իմացաբանական տեսանկյունից միանգամայն էական է այն հանգամանքը, որ վերացա- կան- համընդհանուր հավասար չափը, ազատությունը և արդարությունը միայն իրենց ձևական (ձևական-իրավական) արտահայտությամբ ու նշանակությամբ, այսինքն` միայն որպես ձևական հավասարության սկզբունքի ընդհանուր իմաստի արտահայտման ու դրսևորման հատուկ ձևեր (և չհակադրվելով դրան) կարող են ներառվել իրավունքի միասնա- կան, ներքնապես համաձայնեցված և հակասություններից զուրկ հաս- կացության (և պետության իրավական հասկացության) մեջ ու լինել հա- սարակական հարաբերությունների համընդհանուր իրավական (և պե-

---

տական-իրավական) ձևի բաղադրատարրեր, հատկություններ և բնու-

թագրեր:

Իրավունքի հասկացության տարբեր սահմանումները, լինելով իրա- վական հավասարության սկզբունքի, իմաստի, կոնկրետացման տարբեր ուղղություններ, արտահայտում են իրավունքի միասնական (և միակ) էությունը։ Ընդ որում, այդ սահմանումներից յուրաքանչյուրն իրավա- կան հավասարության սկզբունքի ընդհանուր իմաստային համատեքս- տում ենթադրում է նաև այլ սահմանումներ։ Այստեղից էլ՝ այնպիսի ար- տաքին տարբեր սահմանումների ներքին իմաստային համարժեքությու- նը, ինչպիսիք են` իրավունքը ձևական հավասարություն է, իրավունքը մարդկանց հասարակական հարաբերություններում ազատության հա- մընդհանուր և անհրաժեշտ ձև է, իրավունքը համընդհանուր արդարութ- յուն է և այլն: Չէ՞ որ համընդհանուր ձևական-հավասար չափը ճիշտ այնպես է ենթադրում ազատությունը և արդարությունը, ինչպես վերջին- ներս՝ առաջինին և մեկը մյուսին:

Իրավունքի այդ սահմանումները, դրա օբյեկտիվ էական հատկութ- յունների միջոցով, ամբողջությամբ արտահայտում են իրավունքի բնույ- թը, իմաստը և առանձնահատկությունը, ամրագրում են իրավունքի հաս- կացողությունը` որպես այլ էություններից տարբերվող ինքնուրույն էութ յուն: Ինչպես իրավունքի այդ օբյեկտիվ հատկությունները, այնպես էլ դրանց կողմից բնութագրվող իրավունքի էությունը վերաբերում են իրա- վունքի սահմանումներին, օրենքից դրա տարբեր լինելու հանգամանքով, այսինքն՝ կախված չեն օրենսդրի կամքից:

Իրավունքի, այսպես կոչված, «պոզիտիվացման», օրենքի տեսքով արտահայտման գործընթացում իրավունքի էության այդ ելակետային սահմանումներին հավելվում է նոր սահմանում` այն բանի իշխանական համապարտադրականությունը, որը որոշակի ժամանակում և որոշակի սոցիալական տարածքում պաշտոնապես ճանաչվում ու սահմանվում է որպես օրենք (պոզիտիվ իրավունք):

Սակայն օրենքը (այն, ինչը սահմանվում է որպես պոզիտիվ իրա- վունք) կարող է թե՛ համապատասխանել և թե՛ հակասել իրավունքին, լի- նել (ամբողջությամբ կամ մասնակիորեն) ինչպես իրավունքի, այնպես էլ այլ (ոչ իրավական) պահանջների, թույլտվությունների և արգելքների պաշտոնական-իշխանական ճանաչման, նորմատիվ կոնկրետացման ու պաշտպանության ձև: Միայն որպես իրավունքի արտահայտման ձև է օրենքը (պոզիտիվ իրավունքը) իրավական երևույթ: Նման օրենքի շնորհիվ իրավական հավասարության սկզբունքը (և դրա հետ միասին ազատության հավասար ու արդարացի չափի ընդհանրությունը) ստա-

---

նում է պետական-իշխանական, համապարտադիր ճանաչում և պաշտ- պանություն, ձեռք է բերում օրինական ուժ: Լինելով միայն իրավունքի օբյեկտիվորեն պայմանավորված հատկությունների արտահայտման ձև` օրենքը դառնում է իրավական օրենք։

Իրավական օրենքը հենց իրավունքն է, որն սացել է ճանաչման, կոնկրետացման և պաշտպանության պաշտոնական ձև, մի խոսքով՝ օ- րինական ուժ, այսինքն` պոզիտիվ իրավունքը` օժտված իրավունքի օբ յեկտիվ հատկություններով։ Իրավական օրենքն իրավունքի (իրավուն- քի` որպես էության, և իրավունքի` որպես երևույթի, դրանց համընկնման ու միասնության մեջ) համարժեք և լիակատար արստահայտությունն է` դրա պաշտոնական ճանաչմամբ, համապարտադրականությամբ, որո- շակիությամբ ու կոնկրետությամբ, որոնք անհրաժեշտ են գործող պոզի- տիվ իրավունքի համար:

Իրավունքի «պոզիտիվացումը», օրենքի վերածելու իրական գործըն- թացը, իրավունքի օբյեկտիվ հատկությունների և պահանջների հաշվառ- ման անհրաժեշտության հեստ միաժամանակ, կախված է բազմաթիվ այլ օբյեկտիվ ու սուբյեկտիվ գործոններից (սոցիալական, տնտեսական, քաղաքական, հոզևոր, մշակութային, բուն օրինաստեղծ և այլն): Եվ հենց իրավունքին օրենքի անհամապատասխանությունը կարող է լինել հասարակարգի իրավաժխտող բնույթի, օրենսդիրի հակաիրավական դիրքորոշման կամ նրա տարբեր բնույթի սխալների և բացթողումների, իրավական ու օրինաստեղծ ցածր մշակույթի և այլնի հետևանք։

Ազատության, իրավունքի և պետականության պաստմական զար- գացման գործընթացում իրավախախտ օրենքի դեմ պայքարում ձևա- վորվել ու հաստասվել են ինչպես օրինաստեղծ գործունեության (և ամ- բողջությամբ իրավունքի «պոզիտիվացման» գործընթացի), այնպես էլ օրենքի` իրավունքին համապատասխանելու նկատմամբ հեղինակավոր, արդյունավետ վերահսկողության հատուկ ինստիտուտներ, ընթացա- կարգեր և կանոններ (իշխանությունների բաժանումը, տարբեր իշխա- նությունների միջև հարաբերություններում զսպումների ու հակակշիռնե- րի համակարգը, օրենքի իրավական հատկությունների նկատմամբ ընդ- հանուր դատական, սահմանադրական դատական, դատախազական վերահսկողությունը և այլն)։

Իրավունքի և օրենքի համընկնման համատեքստում օրենքի համա- պարտադիրությունը պայմանավորված է դրա իրավական բնույթով ու ի- րավունքի օբյեկտիվ հատկությունների համանշանակության հետևանք է, համապատասխան պաշտոնական ակտերում և սահմանումներում ի- րավունքի սկզբունքի ու պահանջների իշխանական ճանաչման, պահ-

---

պանման, կոնկրետացման ու պաշտպանության սոցիալական պահան- ջի և անհրաժեշտության ցուցանիշ է: Հենց այն պատճառով, որ իրերի տրամաբանությամբ ոչ թե իրավունքն է պաշտոնական-իշխանական համապարսադրականության հետևանք, այլ հակառակը՝ այդ պար- տադրականությունն է իրավունքի հետևանք (իրավունքի համանշանակ սոցիալական իմաստի արտահայտման պետական-իշխանական ձև), այդպիսի համապարտադրականությունն իրավունքի ևս մեկ անհրա- ժեշտ սահմանում (հենց իրավունքն օրենքի տեսքով) է` ի լրումն իրա- վունքի օբյեկտիվ հատկությունների վերաբերյալ ելակետային սահմա- նումների։ Այդ սահմանման իմաստը ոչ միայն այն է, որ իրավական o- րենքը պարտադիր է, այլ նաև այն, որ համապարտադիր է միայն իրա- վական օրենքը:

Վերը շարադրված իրավունքի և օրենքի տարբերության ու հարաբե- րակցության ազատական-իրավաբանական հայեցակարզի իմաստից բխում է, որ նման պոզիտիվ իրավունքի (իրավական օրենքի) ընդհանուր հասկացության նույնիսկ ամենահամառոտ գիտական սահմանումը պետք է նվազագույնն իր մեջ ներառի երկու հանգամանք (երկու սահ- մանում), որոնցից առաջինը պետք է պարունակի իրավունքի` որպես էության, բնութագրերից մեկը (այսինքն` իրավունքի տարբերությունն օ- րենքից), իսկ երկրորդը` իրավունքի բնութագիրը` որպես երևույթի (այ- սինքն՝ իրավունքը՝ որպես պետական պարտադիր, պաշտոնական-իշ- խանական երևույթ):

Այս պարագայի հաշվառմամբ` կարելի է ձևակերպել մի շարք համա- պատասխան գիտական բնորոշումներ։ Այսպես, իրավունքի օբյեկտիվ պահանջներին համապատասխանող պոզիտիվ իրավունքը (օրենքը՝ ի- րավունքի հետ դրա համընկնելու պարազայում) կարելի է սահմանել (այսինքն՝ տալ դրա ընդհանուր հասկացության համառոտ բնորոշումը) որպես համապարտադիր (այսինքն` պետական պաշտպանությամբ ա- պահովված) ձևական հավասարություն, որպես օրինական ուժով օժտ- ված ազատության հավասար չափ (կամ մասշտաբ, ձև, նորմ, սկզբունք), որպես օրենքի ուժ ունեցող արդարություն, որպես հավասա- րության, ազատության ու արդարության համապարտադիր ձև, որպես հավասարության, ազատության և արդարության նորմերի համապար տադիր համակարգ:

Առավել ծավալուն տեսքով իրավունքի ընդհանուր հասկացության (իրավական օրենքի, այսինքն՝ իրավունքի օբյեկտիվ պահանջներին հա- մապատասխանող պոզիտիվ իրավունքի) գիտական սահմանումը կա- րելի է ձևակերպել հետևյալ կերպ. իրավունքը ձևական հավասարության

---

սկզբունքի պահանջներին համապատասխանող, պետության սահմա- նած կամ թույլատրած և պետական հարկադրանքի հնարավորությամբ ապահովված նորմերի համակարգ է:

Տվյալ ազասական-իրավաբանական գիտական սահմանման էա- կան տարբերությունն իրավունքի տարածված ու սովորական լեգիսա- կան (պոզիտիվիստական) սահմանումներից պետականորեն սահման- ված և պաշտպանված նորմերի համակարգը ձևական հավասարության սկզբունքի պահանջներին համապատասխանեցնելու անհրաժեշսութ- յան մեջ է։ Դա նշանակում է, որ նորմերի պեսականորեն սահմանված և պաշտպանված համակարգը պետք է լինի ձևական հավասարության սկզբունքի նորմատիվ կոնկրետացումը (այսինքն` կոնկրեսացումը որո- շակի նորմերի տեսքով)։ Միայն այդ դեպքում նորմերի համակարգը կլի- նի իրավունքի նորմերի համակարգ: Այստեղ է որոշվում իրավունքի տարբերությունը ոչ իրավունքից:

Վերը բերված իրավունքի բոլոր ազատական-իրավաբանական գի- տական սահմանումներն իրենց իմաստով հավասարարժեք են, քանի որ սահմանում են պոզիտիվ իրավունքի միևնույն հասկացությունը, որը հա- մասատասխանում է իրավունքի օբյեկտիվ բնույթին և պահանջներին: Այդ գիտական սահմանումների տարբերությունները (շեշտադրումն ի- րավունքի այս կամ այն սուբստանցիոնալ սահմանման վրա), որոնք հա- ճախ թելադրված են դրանց ձևակերպման հրատապ նպատակներով և կոնկրետ համատեքստով, չեն շոշափում գործի էությունը, առավել ևս, որ իրավունքի սուբստանցիոնալ որոշ սահմանումները (և համապա- տասխան գիտական սահմանումները) ենթադրում են մնացած բոլոր, ուղղակի չհիշատակված սահմանումները։

Չպետք է մոռանալ, որ խոսքը միայն համառոտ գիտական սահմա- նումների, ոչ թե իրավունքի հասկացության լիակատար ու բազմակող- մանի արտահայտման մասին է, որին կարող է հավակնել միայն իրա- վունքի և պետության մասին ամբողջ գիտությունը։

Իրավունքի հասկացության շարադրված ազատական ձևական-իրա- վաբանական հայեցակարգը գոյաբանական տեսանկյունից հնարավո- րություն է ընձեռում բացահայտել իրավունքի այն օբյեկտիվ էական հատկությունները, որոնց սոսկ առկայությունն օրենքում (պոզիտիվ ի- րավունքում) հնարավորություն է ընձեռում դա բնութագրել որպես իրա- վական երևույթ, այսինքն` իրավունքի էությանը համապատասխանող երևույթ, որպես իրավական էության արտաքին (պաշտոնական-իշխա- նական, համապարտադիր) դրսևորում և իրականացում:

Արժեքաբանական տեսանկյունից տվյալ հայեցակարգը բացահայ- տում է իրավունքի արժեքների օբյեկտիվ բնույթը և առանձնահատկութ-

---

յունը, որը, որպես պարտադրականության հատուկ ձև, նպատակ ու ար- ժեքային սկզբունք, որոշում է տվյալ փաստացի օրենքի (պոզիտիվ իրա- վունքի) և պետության արժեքային-իրավական նշանակությունը:

Տեսական-իմացաբանական տեսանկյունից այդ հայեցակարգը հան- դես է գալիս որպես օրենքի (պոզիտիվ իրավունքի) մասին գիտելիքների և ճշմարտության տեսական ըմբռնման ու արտահայտման անհրաժեշտ իմացաբանական մոդել` իրավունքի որոշակի հասկացության տեսքով, որի էությունն ու սկզբունքը ձևական հավասարությունն է:

Իրավունքի մեջ էության և երևույթի հարաբերակցության ազատա- կան-իրավաբանական մեկնաբանման համաձայն, իրավական էության արտահայտությունն իրավական օրենքի տեսքով (որպես իրավական երևույթի)` պետության գործնական իրավասահման (օրինաստեղծ) գոր- ծունեության ընթացքում ձևական հավասարության սկզբունքի պա- հանջների նորմատիվ-իրավական կոնկրետացումն է, այսինքն` համա- պարտադիր օրենքի (պոզիտիվ իրավունքի տարբեր աղբյուրների և նոր- մերի) տեսքով իրավունքի պետական-իշխանական պոզիտիվացման գործընթացն է: Համանշանակ իրավական էության (ձևական հավասա- րության) ու համապարտադիր իրավական երևույթի (օրենքի) այսպիսի անհրաժեշտ կապը ցույց է տալիս իրավունքի և պետության հասկացա- կան-իրավական միասնականությունը, բացահայտում է պետության` որպես համապարտադիր օրենքի տեսքով իրավունքի սահմանման ու գործողության համար իշխանության համընդհանուր ձևի իրավական բնույթը և արտահայտում դրա իրավական անհրաժեշտությունը:

Իրավական երևույթի տեսքով իրավական էության արաահայտման գործընթացում իրավունքի պաշտոնական-իշխանական օրինականա- ցումը (lex-օրենք) համատեղվում է իրավաբանականացման (ius-իրա- վունք) և հենց այդ իրավասահման (օրենսդրական) իշխանության՝ որ- պես համընդհանուր (հանրային) պետական իշխանության, իրավաբա- նական օրինականացման հետ։ Թե՛ իրավաբանորեն-տրամաբանորեն և թե՛ պատմականորեն հենց պաշտոնական իրավասահմանման գործըն- թացում (համընդհանուր և համանշանակ իրավական էությունը համընդ- հանուր ու համապարտադիր օրենքի տեսքով արտահայտելիս) է համա- պատասխան իրավասահման (հետևաբար, նաև` իրավապահպան, իրա- վակիրառ) իշխանությունը դրսևորում իրեն, սահմանադրվում ու գործում որպես պետություն, այսինքն` համապարտադիր իրավական օրենքների հիման վրա և դրա սահմաններում գործող ընդհանուր (հանրային) իրա- վական իշխանություն:

---

Այսպիսով, պետությունը հաստատվում և հանդես է գալիս որպես ընդհանուր (հանրային) իշխանության իրավական ձև, որը սահմանում և պաշտպանում է որոշակի, օրենսդրորեն ամրագրված իրավակարգ, որի շրջանակներում ուղղակի բռնությունը (իրավունքի բոլոր սուբյեկտների, ներառյալ` իշխանության կողմից) արգելված է, իսկ սոցիալական կյան- քում իրավունքով թույլատրվող ուժի կիրառումը վերափոխված է իրա- վական (պետական-իրավական) հարկադրանքի` օրինականացված ի- րավունքի (իրավական օրենքի) սանկցիայի ձևով ու սահմաններում:

Ցանկացած պետություն, որպես ընդհանուր (հանրային) իշխանութ- յան իրավական ձև, իրավական պետություն է (համապատասխան սո- ցիալ-պատմական ղարաշրջանում իրավունքի զարզացվածության չա- փով) և սկզբունքորեն տարբերվում է բռնապետության (բռնակալության, դիկտատուրայի, ամբողջատիրության և այլն) բոլոր տեսակներից, ո- րոնք պաշսոնական իշխանության արտահայտման, կազմակերպման ու գործունեության մինչիրավական, ոչ իրավական և հակաիրավական արտահայտման (հավասարությունը, ազատությունը և արդարությունը ժխտող) ձևեր են:

Պետության (որպես ազատ մարդկանց իշխանության իրավական ձևի) այսպիսի հակադրումը բռնապետության հետ (որպես բռնի իշխա- նության և ուրիշների նկատմամբ տիրապետման) քաղաքական իրավա- կան մտքի պատմության մեջ ունի վաղեմի ավանդույթներ (Արիստոտել, Ցիցերոն, Ավգուստին, Թովմա Աքվինացի, Լոկ, Կանտ, Հեգել և ուրիշ- ներ) և ամրապնդված է ոչ միայն հեռավոր անցյալի պատմական փոր- ձով, այլև XX դարի իրական ամբողջատիրությամբ` որպես բռնի իշխա- նատիրություն և իրավունքի ու պետականության սկզբունքի արմատա- կան բացասման նորագույն բռնասիրական ձև:

Ցանկացած պետության` որպես իրավական պետության, բերված մեկնաբանումը (իրավաժխտող բռնատիրության հետ դրա սկզբունքա- յին հակադրության մեջ), իհարկե, չպետք է շփոթել իրավական պետութ- յան արդի հասկացողության հետ, որի տակ նկատի է առնվում իրավուն- քի և պետության արդի զարգացմանը համապատասխանող հանրային իշխանության իրավական կազմակերպության հատուկ կառույց, յուրա- հատուկ հատկությունների և բնութազրերի համալիրով (մարդու հիմնա- կան, ի ծնե և անօտարելի իրավունքների ու ազատությունների ժամա- նակակից համաշխարհային ստանդարտների, իշխանությունների բա- ժանման և այլնի սահմանադրական ամրագրում):

Արդի իրավական պետությունը պետության գոյության պատմակա- նորեն առավել զարգացած ձևն է, որն իր գոյության նախորդ պատմա-

---

կան փուլերում թերզարգացած ձևերով իրավական պետություն էր։ Ուս- տի, ցանկացած պետություն իր պատմական կեցության բոլոր փուլերում (ի տարբերություն իշխանության բռնապետական տիպի), որպես ընդ- հանուր (հանրային) իշխանության իրավական ձև՝ ձևական հավասա- րության սկզբունքի, դրա իմաստի և պահանջների արտահայտման, կոնկրետացման ու իրականացման որոշակի կազմակերպական-իշխա- նական ձև է: Հենց դրա համար էլ իրավունքը և պետությունը մարդկանց սոցիալական կյանքում հավասարության, ազատության ու արդարութ- յան նորմատիվ և ինստիտուցիոնալ-իշխանական արտահայտման ան- հրաժեշտ համընդհանուր ձևեր են։ Անհատների այդ ազատությունն ա- ռաջին հերթին արտահայտվում է նրանում, որ նրանք ձևականորեն հա- վասար անձինք` իրավունքի սուբյեկտներ և պետության սուբյեկտներ են:

Ասվածի հաշվառմամբ կարելի է տալ պետության ընդհանուր հաս- կացության հետևյալ սահմանումը. պետությունն ազատ անհատների հանրային իշխանության իրավական (այսինքն` ձևական հավասարութ յան վրա հիմնված) կազմակերպություն է:

Պետության իրավական էությունը և դրանում ներկայացված իրավա- կան սկիզբը (ազատ մարդկանց ձևական հավասարության սկզբունքը, նրանց իրավասուբյեկտության և պետականասուբյեկտության ճանա- չումը) այս կամ այն տեսքով դրսևորվում է պետության բոլոր պատմա- կան տիպերում ու ձևերում, պետական իշխանության կազմակերպման և կենսագործունեության բոլոր հարադրություններում ու ուղղություննե- րում: Պետության (դրա էության, կազմակերպական ձևերի, գործառա- կան դրսևորումների և այլնի) զարգացվածության աստիճանը, վերջին հաշվով, որոշվում է դրանում մարմնավորված և իրականացված` մարդ- կանց ձևական հավասարության սկզբունքի զարգացվածության չափով: Իրավունքի և պետության զարգացման սոցիալ-պատմական փուլերը մարդկային հարաբերություններում ձևական հավասարության, ազա- տության ու արդարության սկզբունքների առաջընթացի աստիճաններն են:

2. Իրավունքի և պետության արժեքը

Համաձայն իրավաբանական-ազատական արժեքաբանության՝ գոր- ծող (պոզիտիվ) իրավունքի և իրականում առկա պետության արժեքը n- րոշվում է միասնական հիմքով ու չափանիշով, այսինքն` իրավական արժեքների (իրավունքը որպես արժեք) դիրքերից։ Ընդ որում, խոսքը

---

հենց իրավական արժեքների (դրանց ձևական իրավաբանական նշա- նակության և սահմանման մեջ), ոչ թե բարոյական, կրոնական և այլ ոչ իրավական արժեքների մասին է։ Չէ՞ որ միայն նման ձևով սահմանված իրավական արժեքներն են իրավունքի վերացական համընդհանրության ուժով (ձևական հավասարության սկզբունքի, հարաբերությունների իրա- վական ձևի), ըստ սահմանման կրում համընդհանուր և համանշանակ (և այդ իմաստով` բացարձակ, ոչ թե հարաբերական) բնույթ:

Դրանով իսկ իրավունքն իր արժեքաբանական չափման մեջ ոչ թե բարոյական (կամ խառը` բարոյական-իրավական) արժեքների կրող է, ինչը բնութագրական է բնական-իրավական մոտեցմանը, այլ հենց իրա- վական արժեքների խիստ որոշակի ձև, որպես պարտադրականության և արժեքային բոլոր մյուս (բարոյական, կրոնական և այլն) ձևերից տարբերվող, որպես իրավական պարտադրականության առանձնահա- տուկ ձև է:

Պարտադրականության իրավական արժեքային իմաստի այսպիսի հասկացողությունն սկզբունքորեն տարբերվում է տվյալ հիմնահարցի վերաբերյալ պոզիտիվիստական մոտեցումից: Ի հակադրություն իրա- վունքի պոզիտիվիստական արժեզրկման (իշխանության հրամանի տեսքով)` իրավունքի ազատական հայեցակարգում իրավական ձևը որ- պես հավասարության, ազատության և արդարության ձև, որակապես n- րոշակի է ու բովանդակալից, սակայն բովանդակալից ու որոշակի է խստիվ ձևական-իրավական իմաստով և ոչ թե այս կամ այն փաստացի բովանդակային իմաստով, ինչը բնութագրական է բնական-իրավական մոտեցմանը։ Ուստի, նման ձևական-իրավական տեսանկյունից որակա- պես որոշակի իրավունքի ձևը պարտադրականության ձև է ոչ միայն համապարտադրականության, իշխանական իմպերատիվության իմաս- տով և այլն, այլ նաև օբյեկտիվ արժեքավոր համանշանակության, ար- ժեքային-իրավական պարտադրականության իմաստով:

Մարդկային կեցության հիմնադիր արժեքների (հավասարության, ա- զատության, արդարության) իրավական (ձևական-իրավական) մեկնա- բանման տվյալ հայեցակարգը պարտադրականության իրավական ձևի հիմնական պահերի տեսքով հստակ սահմանազծում և ամրագրում է ի- րավունքի արժեքային կարգավիճակը (իրավունքի շրջանակը, կազմը, ներուժը` որպես արժեք), իրավունքի արժեքային առանձնահատկութ յունն արժեքների համակարգում, պարտադրականության ձևերում և այլնում: Իրավական արժեքների այդ դիրքերից կարող է և պետք է որոշ- վի համապատասխան ու ռելևանտ (հավասար) իրավունքի (իրավունքի` որպես պարտադրականության, որպես նպատակի, որպես պահանջնե-

---

րի հիմքի, իրավական իմաստների և նշանակության աղբյուրի) գոյութ- յան ոլորտի բոլոր երևույթների արժեքային նշանակությունը։

Գոյություն ունեցողի այդ ոլորտը, իրավական պարտադրականութ յան դիրքերից արժեքային բնորոշում ստանալով, ազատական-իրավա- բանական արժեքաբանության շրջանակներում (դրա առարկայի, ուղղ- վածության և խնդիրների առանձնահատկությունների հաշվառմամբ) կազմում են օրենքը (պոզիտիվ իրավունքը) և պեսությունը` իրենց բոլոր փաստացի դրսևորումներով և չափումներով, իրենց ամբողջ էական գո- յությամբ, ինչպես նաև իրավունքի սուբյեկտների իրավաբանորեն նշա- նակալից փաստացի վարքազիծը։

Հետևարար, ազասական հայեցակարգում խոսքն իրավունքի դիրքե- րից օրենքի (պոզիտիվ իրավունքի) իրավական իմաստի և նշանակութ- յան ու առկա էմպիրիկորեն իրական պետության, դրա իրավական որա- կի, իրավունքի` որպես արժեքային-պարտադրական նպատակներին, պահանջներին, իմպերատիվներին, դրանց համապաստասխանության (կամ անհամապատասխանության) գնահատման (գնահատող դասո- ղության և գնահատման) մասին է։ Ընդ որում, իրավունքը հանդես է զա- լիս որպես օրենքի (պոզիտիվ իրավունքի) և պետության համար արժեք ու նպատակ։ Դա նշանակում է, որ օրենքը (պոզիտիվ իրավունքը) ու պետությունը պետք է կողմնորոշվեն դեպի իրավունքի պահանջների մարմնավորումը և իրականացումը, քանի որ հենց դրանում է նրանց նպատակը, իմաստն ու նշանակությունը: Օրենքը (պոզիտիվ իրավուն- քը) և պետությունն արժեքավոր են հենց որպես իրավական երևույթներ։ Օրենքը (պոզիտիվ իրավունքը) և պետությունն այս արժեքային-նպա- տակային սահմանման ու գնահատման մեջ նշանակալից են միայն այնքանով և այնքան, որքանով ու որքան դրանք վերաբերում են իրա- վունքին, արտահայտում ու իրականացնում են իրավունքի նպատակը, արժեքավոր են իրավական իմաստով, իրավական են:

Հետևաբար, օրենքի (պոզիտիվ իրավունքի) և պետության արժեքը, համաձայն մեր կողմից զարգացվող ազատական-իրավաբանական ար- ժեքաբանության հայեցակարգի, դրանց իրավական նշանակության ու իմաստի մեջ է: Իրավունքի` որպես օրենքի (պոզիտիվ իրավունքի) ու պե- տության նկատմամբ պարտադրականության, նպատակն ու արժեքը կարելի է ձևակերպել հետևյալ արժեքային-իրավական իմպերատիվով. օրենքը (պոզիտիվ իրավունքը) և պետությունը պետք է լինեն իրավա- կան։ Հետևաբար, իրավական օրենքն ու իրավական պետությունն իրա- կան օրենքի (պոզիտիվ իրավունքի) և պետության, ինչպես նաև մարդ- կանց իրավաբանորեն նշանակալից փաստացի վարքագծի բոլոր ձևերի իրական նպատակ-արժեքներն են:

4 Վ. Ս. Ներսեսյանց

---

Պարտադրականի ու իրականի այսպիսի հարաբերակցության արժե- քաբանական իմաստն արտահայտում է պոզիտիվ իրավունքի և պե- տության` գործնականում ձևավորված ու իրականում գործող ձևերի, մշտական կատարելագործման անհրաժեշտության գաղավարը, որոնք, որպես պատմականորեն զարգացող իրականության երևույթներ, ընդու- նում են ղրա նվաճումներն ու թերությունները և միշտ էլ հեռու են իդեա- լական վիճակից։ Ընդ որում, պատմական զարգացման գործընթացում նորացվում, հարստացվում և կոնկրետացվում է իրավական պարտաղ- րականության բուն իմաստը, իրավական նպատակների, արժեքների, պահանջների ամբողջ համալիրը, որին պետք է համապատասխանեն օ- րենքները, պետությունը, իրավունքի բոլոր սուբյեկսների վարքագիծը:

3. Իրավունքի և պետության տեղն ու դերը սոցիալական կարգավորման մեջ

Իրավունքը և սոցիալական նորմերի մյուս տեսակները (բարոյական, կորպորատիվ, զեղագիտական, կրոնական և այլն) այն հիմնական ձևերն ու միջոցներն են, որոնց օգնությամբ հասարակական հարաբե- րություններում կարգավորվում է մարդկանց վարքագիծը:

Սոցիալական նորմերի տարբեր տեսակների (իրավական, էթիկա- կան, գեղագիտական, կրոնական և այլն) փոխներգործության և փո- խազդեցության գործընթացում դրանցից յուրաքանչյուրը, պահպանելով իր առանձնահատկությունը, հանդես է գալիս որպես հասուկ տեսակի կարգավորիչ:

Այսպես, ամեն մի կրոնի տարբերիչ առանձնահատկությունը հա- վատն է Աստծո` որպես գերբնական էակի նկատմամբ։ Կրոնի՝ որպես հասարակական գիտակցության ձևի, այդ առանձնահատկությունը բնո- րոշում է կրոնական նորմերի ու դրանց` որպես սոցիալական կարգավո- րիչի առանձնահատկությունը և յուրօրինակությունը: Այստեղից էլ կրո- նական պատվիրանների և արգելքների այնպիսի բնութազրերը, ինչպի- սիք են` դրանց աստվածային ծագումը (դրանց տրվելն անմիջապես Աստծո կամ մարգարեների պաշտամունքի ծառաների կողմից), դրանց պաշտպանության կրոնական ձևերը (գերբնական պարգևների ու պա- տիժների, կրոնական-եկեղեցական պատիժների միջոցով և այլն):

Գեղազիտական նորմերի տեսակային տարբերությունն այն է, որ դրանք արտահայտում են գեղեցկության և գեղեցիկի (ի տարբերություն այլանդակի) կանոնները (չափանիշները, գնահատականները):

---

Տվյալ մշակույթում ձևավորված գեղեցիկի ու այլանդակի ձևերը, տի- պերը և կերպարները (գլխավորապես արվեստի բնագավառում, ինչպես նաև կենցաղի ու աշխատանքի ոլորտում, կրոնում, գաղափարախոսութ- յան, քաղաքականության, բարոյականության մեջ, իրավունքում և այլն), ձեռք բերելով նորմատիվ նշանակություն (որպես դրական ու վեհ կամ հակառակը՝ բացասական և սաոր նմուշ ու օրինակ), էական դաս- տիարակչական և կարգավորիչ ներգործություն են թողնում մարդկանց զգացմունքների, ճաշակների, պատկերացումների, արարքների և փոխ- հարաբերությունների, նրանց հասարակական ու հանրային կյանքի ամ- բողջ կառուցվածքի և կերպի վրա:

Բարոյականի տարբերակիչ առանձնահատկությունն այն է, որ ար- տահայտում է անհատների ինքնուրույն դիրքորոշումը, նրանց ազատ և ինքնագիտակցված սեսակետը, թե մարդկանց արարքներում, փոխհա- րաբերություններում ու գործերում ի՞նչն է բարին և չարը, պարտքն ու խիղճը: Բարոյականի սկզբունքն անհատների, իրենց և ուրիշների, աշ- խարհի նկատմամբ իրենց հարաբերությունների, իրենց վարքազծի (ներ- քին ու արտաքին) ինքնուրույն ինքնակարգավորման սկզբունքն է:

Էթիկական երևույթներում առկա է երկու պահ

1) անձնական պահը (անհատի ինքնավարությունը և բարոյական վարքագծի ու բարոյական գնահատականների, կանոնների ինքնագի- տակցված շարժառիթը).

2) օբյեկտիվ, վերանհատական պահը (ձևավորված տվյալ մշակույ- թում, սոցիալական խմբում, բարոյական հայացքների, արժեքների, բարքերի, մարդկային հարաբերությունների ձևերի և նորմերի տվյալ հանրույթում): Նշված պահերից առաջինը վերաբերում է բարոյականի բնութագրին, երկրորդը՝ բարոյականությանը։ Երբ խոսում են ամբող- ջությամբ հանրույթների և հասարակության, սոցիալական խմբերի բա- րոյականի մասին, խոսքը, ըստ էության, բարոյականության մասին է (խմբակային և ընդհանուր սոցիալական բարքերի, արժեքների, հա- յացքների, հարաբերությունների, նորմերի ու պատվիրանների մասին):

Սոցիալական նորմերի հատուկ տեսակ են կորպորատիվ նորմերը, այսինքն՝ հասարակական միավորումների և կորպորացիաների ու խմբերի կողմից ընդունվող նորմերը:

Հասարակական միավորման (քաղաքական կուսակցության, արհ- միության, հասարակական ինքնագործունեության մարմնի և այլնի) կա- նոնադրությունում և այլ փաստաթղթերում ամրագրված նորմերը (ղեկա- վար մարմինների ձևավորման կարգի ու լիազորությունների, կանոնադ- րությունում փոփոխություններ և լրացումներ կատարելու կարգի, միա-

---

վորման անդամների ու մասնակիցների իրավունքների և պարտակա- նությունների մասին և այլն) տարածվում են միայն տվյալ հասարակա- կան միավորման անդամների ու մասնակիցների վրա և պարտադիր են միայն նրանց համար: Այդ կորպորատիվ նորմերի խախտումը հանգեց- նում է կազմակերպության կանոնադրությունում նախատեսված համա- պատասխան պատժամիջոցների կիրառման (զգուշացումից, նկատո- ղությունից սկսած` մինչև կազմակերպությունից հեռացում):

Կորպորատիվ նորմերը (իրենց կարգավորիչ նշանակությամբ, գործո- ղության ոլորտով, հասցեատերերի շրջանակով և այլն) ներկազմակեր- պական բնույթի խմբակային նորմեր են: Դրանք չունեն իրավունքի հա- մընդհանրությունը և համանշանակությունն ու օրենքի համապարտադ- րականությունը։ Ըստ էության, կորպորատիվ նորմերը միավորումներ կազմելու քաղաքացիների սահմանադրական իրավունքների օգտա- գործման և իրացման ձև ու եղանակ են, ընդ որում, հասարակական միավորումների ստեղծումը և գործունեությունը, ներառյալ նրանց նոր- մասստեղծությունը, պետք է կատարվի օրենքի հիման վրա ու դրա շրջա- նակներում, իրավունքի և հասարակական հարաբերությունների իրա- վական ձևի համընդհանուր պահանջներին համապատասխան, իրավա- կան հավասարության (կամավորության), իրավունքների ու պարտակա- նությունների վոխադարձ կապի սկզբունքների և այլնի պահպանմամբ: Այս կապակցությամբ ուշագրավ է, որ «Հասարակական միավորում- ների մասին» Ռուսաստանի Դաշնության Դաշնային օրենքի (ընդուն- ված Պետական Դումայի կողմից 1995 թվականի ապրիլի 14-ին) համա- ձայն` հասարակական միավորումների անդամ և մասնակից ֆիզիկա- կան ու իրավաբանական անձինք ունեն հավասար իրավունքներ և կրում են հավասար պարտականություններ։ Հասարակական միավոր- ման կողմից այս և օրենքի մի շարք այլ պահանջների խախտումը կա- րող է հանգեցնել (դատարանի վճռով) դրա գործունեության կասեցման է ու նույնիսկ լուծարման:

Այս բոլոր սոցիալական կարգավորիչները (իրավունքը, բարոյակա- նը, բարոյականությունը, կրոնը և այլն) նորմատիվ են, և բոլոր սոցիալա- կան նորմերն ունեն իրենց առանձնահատուկ սանկցիաները։ Ընդ որում, այդ սանկցիաների առանձնահատկությունը պայմանավորված է այդ, իրենց էությամբ տարբեր, սոցիալական նորմերի օբյեկտիվ բնույթով և առանձնահատկություններով, սոցիալական կարգավորման տարբեր տիպերով (և ձևերով):

Այսպիսով, ոչ թե սանկցիաների առանձնահատկություններն են ելա- կետային ձևով որոշում սոցիալական նորմերի (իրավունքի, բարոյակա-

---

նի, կրոնի և այլնի) տարբերությունը, ինչպես այդ հիմնահարցը մեկնա- բանում են լեգիստները, այլ հակառակը` սոցիալական նորմերի տարբեր տեսակների` իրենց բնույթով օբյեկտիվորեն գոյություն ունեցող էական տարբերությունները, դրանց յուրօրինակ հատկությունները պայմանա- վորում են նաև խախտման համար սանկցիաների առանձնահատկութ- յունները։

Սոցիալական նորմի որոշակի տեսակին ներհատուկ սանկցիայի ա- ռանձնահատկության մեջ դրսևորվում է · սոցիալական նորմերի ավյալ տեսակի և սոցիալական իշխանության համապատասխան տեսակի հասկացական միասնականության պահը, որը սահմանվում, սանկցիա- վորվում ու պաշտպանվում է նորմերի տվյալ տեսակով:

Ցանկացած սոցիալական իշխանություն (բարոյական, կրոնական, պետական և այլն) տվյալ սոցիալական հանրույթում (խմբի, միավոր- ման, հասարակության և այլնի մեջ) հասարակական հարաբերություն- ների կառավարման համար ուժի (հոգեբանական կամ ֆիզիկական) կազմակերպման և համասլատասխան հարկադրանքի կիրառման որո- շակի նորմատիվ կարգ է: Նման նորմատիվ կարգի առանձնահատկութ յունները որոշվում են համապատասխան սոցիալական նորմերի (բարո- յական, կրոնական, իրավական և այլն) առանձնահատկություններով։

Համապատասխան սոցիալական նորմերի պահպանման այդպիսի սոցիալական-իշխանական հարկադրանքի ձևեր և դրանց խախտման համար պատիժներ են այդ նորմերի սանկցիաները։ Ընդ որում, նորմերի յուրաքանչյուր տեսակին ներհատուկ են իրեն առանձնահատուկ սանկ- ցիաները. բարոյական նորմերին` բարոյական սանկցիաները (անբարո- յական վարքագծի բարոյական դատապարտումը և այլն), կրոնական նորմերին` կրոնական պատիժների տարբեր տեսակները (սկսած՝ հան- դիմանությունից մինչև եկեղեցուց օտարելը և այլն), իրավական նորմե- րին` պետական (պետական-իրավական) սանկցիաները և այլն:

Իրավունքի առանձնահատկությունը, օբյեկտիվ բնույթը և, դրա հետ միասին, տարբերությունը սոցիալական նորմերի մյուս տեսակներից ու սոցիալական կարգավորման տիպերից արտահայտված են ձևական հավասարության սկզբունքում: Նման իրավաբանական մոտեցման դիր- քերից` հենց իրավունքի` որպես հավասարության, ազատության և ար- դարության համընդհանուր ու անհրաժեշտ ձևի, օբյեկտիվ առանձնա- հատկությունն է որոշում օրենքի սանկցիաների յուրօրինակությունը (դրա համապարտադրականությունը, պետական-իշխանական պար- տադրականությունը և այլն), և ոչ թե պաշտոնական-իշխանական պար- տադրականությունն է պայմանավորում ու ծնում իրավունքի այդ ա-

---

ռանձնահատկությունը, դրա գոյության տարբերակիչ հատկությունները և բնութագրերը: Դրա հետ միասին, հենց պետության իրավական բնույթն է որոշում պետական իշխանության ինքնիշխան (սուվերեն) բնույթը սոցիալական իշխանության այլ տեսակների հետ հարաբերութ- յան մեջ։

Իրավունքի և օրենքի (պոզիտիվ իրավունքի) տարբերակման ազա- տական-իրավաբանական տեսությունն ուղղված է ինչպես լեգիզմի (ի- րավաբանական պոզիտիվիզմի), այնպես էլ յուսնատուրալիզմի, իրա- վունքը բարոյականի, բարոյականության և ոչ իրավական սոցիալական նորմերի այլ տեսակների հետ խառնելու դեմ: Այստեղ մեկ անգամ ևս պետք է հիշեցնել, որ, համաձայն ազատական-իրավաբանական տե- սության, ձևական հավասարությունը, ազատությունը և արդարությունը հենց իրավունքի ու ոչ թե բարոյականի, բարոյականության, կրոնի և այլնի օբյեկաիվորեն գոյություն ունեցող հատկություններն են: Դա ա- ռանձնապես կարևոր է ընդգծել, քանի որ ինչպես լեգիզմը, այնպես էլ յուսնասուրալիզմն ու իրավունքի մասին տարբեր տեսակի այլ բարոյա- կան (կրոնական և այլ) ուսմունքներն անտեսում են իրավունքի նշված էական հատկությունների իրավական բնույթը, օրինակ՝ արդարության, ազատության, հավասարության պահանջները համարում են բարոյա- կան, կրոնական պահանջներ:

Հենց նման մոտեցման հունով են լեգիստներն իրավունքը հանգեց- նում օրենքին և իշխանական հարկադրականությունը մեկնաբանում են որպես իրավունքի էություն ու դրա տարբերիչ առանձնահատկություն: Նման տրամաբանությամբ ստացվում է, որ պաշտոնական իշխանութ- յունը կարող է հարկադրանքի (հարկադիր սանկցիաների) միջոցով ոչ ի- րավունքը (և ընդհանրապես բոլոր ոչ իրավական սոցիալական նորմերը) իր հայեցողությամբ ու կամայականությամբ վերածել իրավունքի։

Ակնհայտ են նաև իրավունքի աստվածաբանական, բարոյական և այլ մեկնաբանությունների թերությունները, որոնք սոցիալական նորմե- րի (և կարգավորիչների) տարբեր տեսակներն իրար հետ խառնելու, ի- րավունքի առանձնահատկությունն անտեսելու, իրավունքի և պետութ- յան մասին ուսմունքի աստվածաբանացման և էթիկանացման, իրա- վունքը կրոնական ու էթիկական երևույթներով նենգափոխելու, գործող իրավունքին (օրենքին) և պետությանը ոչ համարժեք (ոչ իրավական) պահանջներ առաջադրելու մեջ են:

Շարունակվում են հատկապես լայն տարածում ունենալ սխալ պատկերացումներն այն մասին, թե իրավունքը պետք է լինի բարոյա- կան (իրավունքի նկատմամբ նման էթիկական պահանջներում բարոյա-

---

կանը և բարոյականությունը, որպես կանոն, նույնացվում են)։ Սակայն

նման պահանջը, ըստ էության, նշանակում է, որ իրավունքը պետք է լի- նի ոչ թե իրավունք, այլ՝ բարոյականություն, որ օրենքի (պոզիտիվ իրա- վունքի) բովանդակությունը պետք է լինի ոչ թե իրավական, այլ՝ բարոյա- կան:

Այսպիսի բարոյական իրավահասկացողությունն անխուսափելիորեն խեղաթյուրում է ոչ միայն իրավունքի, այլ նաև բարոյականության էութ- յունը, քանի որ իրավունքի բարոյականացումն անխուսափելիորեն ու- ղեկցվում է բարոյականի իրավաբանացմամբ: Թե՛ այս, թե՛ այն դեպքում իրավունքին ու բարոյականին վերագրվում են կամայական բովանդա- կություն և նշանակություն։

Իրավունքի և պեստության մասին տարբեր տեսակի բարոյական ուս- մունքներում իրավունքի ու օրենքի (պոզիսիվ իրավունքի) տարբերութ- յունը վոխարինվում է բարոյականի և օրենքի տարբերությամբ: Իրա- վունքի նկասմամբ բարոյական մոտեցումը դրա բարոյական մեկնա- բանման և գնահատման միջոցով լավագույն դեպքում հանգեցնում է բարոյապես «ճիշտ» իրավունքի բարոյական հիմնավորմանն ու արդա- րացմանը, այսինքն` դեպի բարոյական օրենքին (պոզիտիվ իրավուն- քին) և բարոյական պետությանը։

Մինչդեռ ակնհայտ է, որ տեսականորեն զարգացած իրավաբանա- կան մոսեցման որոնելի ճշմարտությունը և նպաստակը հենց իրավական օրենքն ու իրավական պետությունն են, որոնց հասնելու համար պա- հանջվում է պարզաբանել և հաշվի առնել իրավունքի առանձնահատ- կությունները սոցիալական նորմերի համակարգում ու պետական իշ- խանության առանձնահատկությունները սոցիալական իշխանության այլ տեսակների հետ դրա հարաբերություններում:

---

Բաժին III

Հասարակությունը, իրավունքը, պետությունը

Գլուխ 1. Նախնադարյան համայնական կարգը։ Իրավունքի և պետության ծագումը

1. Տոհմային կարգի հիմնական բնութագրերը

Նախնադարյան համայնական կարգերի ծագման և գոյության ելա- կետային հիմքը տոհմն է (տոհմային համայնքը), որը մարդկանց միա- վորում է արյունակցական-ազգակցական սկզբունքով: Տոհմային հա- մայնքի անղամների աշխատանքի արդյունքների արտադրությունը և սպառումը, ինչպես նաև կացութաձևը կրում էին կոլեկտիվ բնույթ: Տոհ- մակիցների բոլոր ջանքերն ուղղված էին տոհմի պահպանմանը, դրա գոյատևմանը և շարունակությանը։ Դրա հետ է կապված ինչպես հա- մայնքի բոլոր անդամների գործողությունները տոհմի շահերին ենթար- կելը, այնպես էլ ամբողջ տոհմի կողմից նրանցից յուրաքանչյուրին պաշտպանելը, ներառյալ` արյան վրեժը, օտարի կողմից տոհմակցին սպանելու դեպքում։

Տոհմի կյանքի և գործերի կառավարումը համայնքային ինքնակա- ռավարում էր ու կրում էր կոլեկտիվ հանրային բնույթ։ Նախնադարյան համայնական հասարակությունում հասարակական կարզը պահպան- վում էր ձևավորված սովորույթների համապարտադիր նորմերով և հան- րային իշխանության ինստիտուտներով:

Սոցիալական իշխանության տարբեր տեսակները (տոհմային իշխա- նությունը, պեստական իշխանությունը և այլն) իրարից տարբերվում են այն սոցիալական նորմերի տեսակով (նորմատիվության տիպով), որոնք որոշում են հասարակական ուժի կազմակերպման և պաշտոնական հարկադրանքի իրականացման համապատասխան կարգը: Այսպես, հասարակական ուժի կազմակերպումը և կիրառումը պետական իշխա- նության տեսքով որոշվում են իրավունքով (իրավունքի սկզբունքներով և նորմերով՝ որպես պետության անդամ անհատների ազատության ձև)։ Նախնադարյան համայնական հասարակարգում իշխանությունն ամ- բողջ տոհմի, ոչ թե տոհմի մեկ անդամի, անհատների իշխանությունն է։

---

Այդ տոհմային իշխանությունը որոշվում է, եթե խոսենք ընդհանրացված ձևով, տոհմային նորմատիվությամբ (տոհմային նորմերի համալիրով, տոհմի սովորույթներով և այլնով), որի գերագույն սկզբունքը տվյալ տոհ- մի գոյատևումը, պահպանումը և շարունակությունն է: Ինչպես այդ սկզբունքը, այնպես էլ տոհմային հասարակության նորմերը և համա- պատասխան տոհմային իշխանությունն ունեն տոհմապահպան բնույթ։

Տոհմային համայնքում իշխանության հիմնական ինսսիտուտը տոհ- մի ժողովն էր, որում տոհմի չափահաս անդամները լուծում էին համայն- քի կյանքի բոլոր հիմնական հարցերը։ Տոհմի ժողովն ընտրում էր տոհմի առաջնորդին (ավազին), ինչպես նաև մի շարք այլ պաշտոնատար ան- ձանց` զինվորապետ, որսի ղեկավար և այլն:

Տոհմերը միավորվում էին ցեղում, իսկ որոշ ցեղեր` ցեղերի միությու- նում։ Ընդ որում, ցեղի ավագների խորհուրդը, որի կազմի մեջ մտնում էին միավորված տոհմերի ավազները (առաջնորդները), ընսրում էր ցե- ղի առաջնորդին և ցեղի այլ պաշտոնատար անձանց` ցեղի զինվորա- պետ և այլն: Նույն ձևով միավորված ցեղերի առաջնորդների խորհուրդն ընտրում էր ցեղերի միության առաջնորդին, զինվորապետին և ցեղերի այդպիսի միության այլ պաշտոնասար անձանց:

Այս բոլոր պաշտոնատար անձանց իշխանական լիազորությունները հիմնված էին հեղինակության և հասարակության վստահության, տոհ- մային համայնքների անդամների համաձայնության ու աջակցության վրա: Դրա հետ միասին, այդ պաշտոնատար անձանց նշանակումը և գործառույթները, ինչպես նաև հասարակության մյուս անդամների վար- քագծի կանոնները խստիվ ենթարկվում էին ձևավորված անխախտելի սովորույթներին, որոնց խախտումը հանգեցնում էր դաժան պատիժնե-

րի։

Պարզունակ հասարակություններում ամենուր ձևավորվող սոցիալա- կան գիտակցությունը և սոցիալական նորմերի մասին պատկերացում- ները կրում էին դիցաբանական բնույթ: Սոցիալական կարգավորման դիցաբանական համակարգը հասարակության բոլոր անդամներին կողմնորոշում էր դեպի պատշաճի և արգելվածի մասին ընդհանուր պատկերացումների պահպանումն ու անվերապահ մերժում էր անհա- տականի առանձնացվածությունը և շեղումն ընդհանուր կոլեկտիվի պատկերացումներից: Սոցիումի, սոցիալական վարքագծի ընդունված տիպի միասնության և կայունության պահպանման մեջ էական դեր էին խաղում բազմազան արգելանքները (տաբուներ), որոնք վերաբերում էին կյանքի զանազան ոլորտներին (սեռական, աշխատանքային, ամուսնա- կան, կենցաղային և այլն)։ Սոցիալական կյանքի կազմավորման ամե-

---

նից վաղ փուլերում արգելվում էին մարդակերությունը, ինցեստը և սպա- նությունը (տվյալ սոցիումի անդամների):

2. Իրավունքի և պետության ծագման հայեցակարգերը

Անցումը մինչիրավական ու մինչպետական վիճակից դեպի իրա- վունք ու պետություն կատարվել է նախնադարյան համայնական կար- զի քայքայման պայմաններում, և իրենով նշանավորել է մարդկանց un- ցիալական կյանքի ամբողջ համակարգում կատարված էական վովո- խությունները։

Գոյություն ունեն այդ փովոխությունների իմաստն ու բնույթը, իրա- վունքի և պետության ծագման պայմաններն ու պատճառները տարբեր ձևով բացատրող բազմաթիվ տարբեր տեսություններ (անցյալ և արդի): Այդ տեսությունների բազմազանությունը պայմանավորված է ինչպես տվյալ հիմնահարցի բարդությամբ ու իրավունքի և պետության ծագման այդ հեռավոր դարաշրջանում գիտելիքների անբավարարությամբ, այն- պես էլ համապատասխան տեսությունների հեղինակների ելակետերի էական տարբերություններով, նրանց աշխարհայացքի, զաղափարախո- սության, սոցիալ-քաղաքական հայացքների ու ձգտումների տարբե- րությամբ, իրավունքի և պետության բուն էության առաքելության ու ճա- կաստագրի արբեր հասկացողությամբ:

Դիցաբանական և կրոնական հայեցակարգերը: Այդ հայեցակարգե- րի հիմքում ընկած են ինչպես մարդու, այնպես էլ մարդկանց համատեղ կյանքի պատշաճ կարզի, ներառյալ՝ վարքազծի համապատասխան պարտադիր կանոնների և ընդհանուր իշխանության վերմարդկային, գերբնական (երկնային, աստվածային) սկզբնաղբյուրի ու ծագման մա- սին պատկերացումները:

Դեռևս նախնադարյան մարդկային հանրույթների ձևավորման ժա- մանակ ի հայտ եկած այդպիսի պատկերացումներն այս կամ այն ձ- ևով պահպանել են իրենց ճանաչողական-բացատրական նշանակութ- յունը նաև իրավունքի և պետության ծագումից հետո:

Ըստ հին հնդկական առասպելաբանության Ռիտուն` համատիեզե- րական և երկրային կարգը, դրա օրենքն ու սովորույթը, սահմանել է Ինդրա աստվածը: Նա էլ պահպանում է այդ կարգը և օրենքը:

Համաձայն հին չինական առասպելաբանության`Երկնքի տակ կամ երկրային (այսինքն` Չինաստանում) կարգը, ներառյալ` իշխանության կազմակերպումը, վարքագծի կանոնները և այլն, ծնունդ է առել ու պայ-

---

մանավորված է աստվածային Երկնքի կամքով: Ընդ որում, Կայսրը (Երկրի զլխավոր կառավարիչը) բնութագրվում է որպես «Երկնքի որդի»:

Իրենց իշխանության և իրենց օրենքների աստվածային ծագումը հա- մառորեն ընդգծում էին շումերական ու բաբելոնյան կառավարիչները

Համաձայն Հին կտակարանի ավանդույթների` հին հրեաներն Աստ- ծո հետ գտնվում էին հատուկ պայմանագրային հարաբերություններում: Այսպես, հրեական նախահայր Աբրահամին, իսկ հեսո նաև Իսահակին Աստված երդվել էր բազմացնել նրանց ցեղը և նրանց սերունդը դարձնել ընտրյալ ժողովուրդ, եթե նրանք խստորեն պահպանեն Աստծո պատվի- րանն ու պատշաճ ձևով հարգեն Աստծուն: Սինա լեռան վրա Աստված Մովսեսին տվել է «քարե տախտակներ», որոնք պարունակում են այն պատվիրանները և օրենքները, որոնցով պետք է ապրեն հրեաները («Ե- լից գիրք», 20-23էջեր):

Ամեն մի իշխանության աստվածային ծագման գաղափաները ներ- հատուկ են նաև քրիստոնեական աստվածաբանությանը։ Այսպես, դեռևս Պողոս առաքյալը պնդում էր, որ՝ «Ամեն մարդ, որ իշխանության սակ է, թող հնազանդության մեջ մնա, քանզի չկա իշխանություն, որ Աստծուց չլինի, և եղած իշխանություններն Աստծուց են կարգված: Հետևաբար, ով հակառակում է իշխանությանը, Աստծո հրամանին է հակառակում… Պաշտոնյան Աստծու սպասավորն է, նա վրեժխնդիր է բարոյականության համար, նրա դեմ, որ չարն է գործում, դրա համար պետք է հնազանդվել ոչ միայն պատժի վախի, այլև խղճմտանքի պատ- ճառով» (Նոր կտակարան, 437-438 էջեր կամ Աստվածաշունչ, էջ 1290)։

Նույն դիրքորոշումն ուներ նաև քրիստոնեական տեսաբանության մեծագույն հեղինակություն Թովմա Աքվինացին (1225-1274), սակայն վերապահումով, որ յուրաքանչյուր իշխանություն հենց իր էությամբ է աստվածային և Աստծուց, մինչդեռ իր ձեռքբերման ու օգտագործման ե- ղանակով իշխանությունը կարող է լինել հակաաստվածային ու բռնա- պետական: XX դարում պետական իշխանության աստվածաբանական սկզբնաղբյուրի մասին նմանօրինակ մտքեր զարգացնում էին նաև աստ- վածաբանական ուսմունքների մյուս, բազմաթիվ այլ ժամանակակից հետևորդները:

Իրավունքի և պետության ծագման դիցաբանական մեկնաբանութ- յունը լայն տարածում է գտել Իսլամի հողի վրա:

Ընդ որում, պետությունը (իմամաթը) դիտարկվում է որպես Իսլամի հենասյուն, դրա պաշտպանության և երկրային կյանքում իրացման ձև։ Նահապետական և հայրապետական հայեցակարգերը: Համաձայն զանազան նահապետական (նահապետ - ցեղի պետ բառից) ու հայրա-

---

պետական (պատեր - հայր բառից) հայացքների՝ հասարակությունը և պետությունը ծագում են ընտանիքից, իսկ հանրային ու պետական իշ- խանությունը՝ ընտանիքի հոր իշխանությունից:

Այսպես, Կոնֆուցիոսը (մ. թ. ա. VI - V դարեր) հին չինական ավան- դույթների ոգով Կայսերը համարելով «Երկնքի որդի» և Երկնքի կամքը կատարող, միևնույն ժամանակ Կայսեր իշխանությունը նույնացնում էր ընտանիքի գլխի իշխանությանը, իսկ պետությունը` մեծ ընտանիքին: Այսպիսով, այստեղ «Երկնքի որդին» համարվում է Երկրի հայրը:

Պետության նահապետական տեսությունն ընդլայնված տեսքով ներ- կայացված է անգլիական մոլի միապետական Ռ. Ֆիլմերի (XVII դար) ստեղծագործություններում: Իր տեսությունը նա հիմնավորում է Ադամի աստվածային արարչության, «հարգիր քո հորը» աստվածաշնչյան պատվիրանի մասին Աստվածաշնչի դրույթներին հղումներ կատարելով: Այստեղից նա եզրահանգում է, որ առաջին մարդ Ադամը, որպես մարդ- կանց սոհմաստեղծ, առաջին հայրն էր և առաջին միապետը, իսկ Աստ- ծո սահմանած ու աստվածային իրավունքի վրա հիմնված կառավար- ման ելակետային ձևը միապետությունն է:

Նահապետական-հայրապետական հայացքները լայնորեն տարա- ծում էին գտնում բոլոր ժողովուրդների մոտ: Դրանք խոր արմասներ նե- տեցին ռուսական քաղաքական պատմության մեջ, որի ավանդական բաղադրատարրերից դարձավ բնակչության լայն խավերի հավատը «հայր Ցարի» և ամեն մի ղեկավարի` որպես «հարազատ հոր» նկատ- մամբ:

Տեսականորեն նահապետական-հայրապեսական հայացքների հիմնական թերությունը պետության և պետական իշխանության ա- ռանձնահատկության, դրանք ընտանիքից ու հայրական իշխանությու- նից որակապես տարբեր լինելու հանգամանքի ժխտումն էր։

Օրգանական հայեցակարգերը: Հասարակության և պետության` որ- պես կենդանի օրգանիզմի ու դրանց օրգանական ծագման մասին պատկերացումները գալիս են հնադարից:

Համաձայն նման օրգանական պատկերացումների՝ հասարակութ յունը և պետությունը նույնպես օրգանիզմներ են` փոխադարձ կապված օրգանների հանրագումարները: Հասարակական և պետական կյանքի կազմակերպման աստիճանական համակարգում յուրաքանչյուր խավի ու ինստիտուտի տեղը, նշանակությունը և իշխանությունը որոշվում են կենդանի օրգանիզմում համապատասխան օրգանի գործառույթով ու դերով: Այս իմաստով, հասարակության և պետության օրգանական հա- մակարգում, որն ունի աստիճանակարգված բնույթ, ավելի կարևոր օր-

---

գանին համապատասխանում է առավել բարձր կարգավիճակ և առավել նշանակալից իշխանություն:

Պեստության և օրգանիզմի միջև նույնաբանությունները լայնորեն օգ- տագործել են հին աշխարհի (Պլատոն, Ցիցերոն և ուրիշներ) և նոր ժա- մանակների (Թ. Հոբս, Ժ․ Ժ․ Ռուսո, Գ. Վ. Ֆ. Հեգել և ուրիշներ) մտա- ծողները:

Հասարակության, պետության և իրավունքի մասին օրգանական պատկերացումներն առավել հանգամանալից մշակվել են պոզիտիվիս- տական սոցիոլոգիայի հիմնադիրների (Օ․ Կոնտ և Հ․ Սպենսեր) ու դրանց հետևորդների աշխատություններում: Նրանց աշխարհայացքի վրա որոշակի ազդեցություն են թողել սոցիալական դարվինիզմի գաղա- փարները:

Սոցիոլոգիայի մեջ օրգանական դպրոցի ներկայացուցիչները (Ա. Շեֆլեն՝ Գերմանիայում, Ռ. Վորմսը` Ֆրանսիայում, Պ. Ֆ. Լիլիենֆելդը` Ռուսասսանում և ուրիշներ) սոցիալական և քաղաքական երևույթների կենսաբանացման մեջ նշանակալից չափով առաջ գնացին նախորդներ րից: Այսպես, համաձայն Լիլիենֆելդի` կառավարությունն իրականաց- նում է գլխուղեղի, իսկ առևտուրը՝ արյան շրջանառության գործառույթ- ներ և այլն:

Հասարակական պայմանագրի բնական-իրավական հայեցակարգե- րը։ Պետության և օրենքի պայմանագրային ծագման տարբեր բնական- իրավական պատկերացումների կարելի է հանդիպել դեռևս հին աշխար- հում (Մո-ցզի, Էպիկուր և ուրիշներ):

Պեսության և իրավունքի պայմանագրային ծագման գաղափարնե րը լայն տարածում գտան նոր ժամանակներում:

Այդ գաղափարները զարգացրել են վաղ բուրժուական քաղաքական- իրավական մտքի այնպիսի ներկայացուցիչներ, ինչպիսիք են` Հ. Հրո- ցիուսը, Թ. Հոբսը, Բ. Սպինոզան, Ջ. Լոկը, Ժ. Ժ. Ռուսոն, Ի. Կանտը, Ա. Ն. Ռադիշչևը և ուրիշներ:

Հասարակական պայմանագրի գաղափարների վրա էին հիմնվում XVIII դարի ամերիկյան մտածողները (Թ. Ջեֆերսոնը, Թ. Փեյնը և ու- րիշներ)` Մեծ Բրիտանիայից անկախանալիս և ԱՄՆ-ի ժողովրդի ինք- նիշխան իրավունքը հիմնավորելիս: Այդ գաղափարներն իրենց արտա- հայտությունը և պատմության մեջ առաջին պաշտոնական ամրագրումը գտան ԱՄՆ-ի Անկախության հռչակագրում (1776 թվական)։

Ընդհանուր առմամբ պետք է նշել, որ պետության և իրավունքի պայ- մանագրային հայեցակարգերը նշանակալից առաջադիմական դեր խաղացին պետության էության ու առաքելության, պետական կյանքի ի-

---

րավական կազմակերպության, մարդու անօտարելի իրավունքների և ա- զատությունների մասին ազատական-իրավական ու ժողովրդավարա- կան պատկերացումների զարգացման մեջ:

Բռնապետության հայեցակարգերը: Այս ուղղության կողմնակիցները պետության և իրավունքի ծագումը մեկնաբանում են որպես բռնության (ներքին կամ արտաքին) արդյունք։

Ներքին բռնության` որպես պետության և իրավունքի ծազման պատ- ճառի, մասին պատկերացումները զարգացրել է Ե. Դյուրինգը: Նախնա- դարյան համայնական հասարակության մի մասի բռնությունը մյուս մա- սի նկատմամբ, ըստ Դյուրինզի, այն առաջնային զործոնն է, որը ծնում է քաղաքական կարզը (պետությունը)։ Մի մասի կողմից մյուս մասի այդ- պիսի բռնի ստրկացման հետևանքով ծագում են նաև սեփականությունը և դասակարգերը։

Արտաքին բռնության`որպես պետության և իրավունքի ծագման որո- շիչ գործոնի, մասին պաստկերացումները զարգացրել են Լ․ Գումպլովի- չը, Կ. Կաուցկին և ուրիշները։ «Երբեք և ոչ մի տեղ,- գրում էր Գումպլո- վիչը,- պետությունները չեն ծագել այլ կերպ, քան` մեկ կամ մի քանի ցե- ղերի, միությունների և միավորումների կողմից օտար ցեղերի ստրկաց- ման միջոցով»։ Նվաճման դերի մասին նմանօրինակ հայացքներ ունի նաև Կ. Կաուցկին: Նա գտնում է, որ «ամենուր առաջին դասակարգերի և պետությունների ծագումը կապված է նվաճման հետ»2: Պետությունը ծագում է որպես նվաճողների (հաղթած ցեղի) հարկադրանքի ապարատ հաղթվածների նկատմամբ և դրանից հետո հաղթողների ու պարտված- ների` բռնությամբ միավորված հանրույթ. հաղթած ցեղից ձևավորվում է տիրապետող, իսկ պարտված ցեղից` շահագործվող դասակարգը:

Հոգեբանական հայեցակարգերը: Այս մոտեցման ներկայացուցիչնե- րը հասարակության, իրավունքի և պետության աղբյուրներն ու հիմքը տեսնում են մարդկանց (անհատական կամ կոլեկտիվ) հոգեկանի մեջ։

Այսպես, համաձայն Թ. Թարդի`մարդկության ամբողջ պատմությու- նը, ներառյալ` անցումը նախնադարյան վիճակից պետականին և un- ցիալական ու քաղաքական-իրավական ինստիտուտների հետագա զարգացումը, որոշվում է այնպիսի առաջնային գործոններով, ինչպիսիք են` հայտնագործությունը (գյուտը) և նմանակումը։ Հոգեբանական մո- տեցումը զարգացրել է նաև Ֆ. Հիդինզը, որի կարծիքով առաջնային սո- ցիալական գործոնը ցեղատեսակի գիտակցումն է: Այդ ասելով` Հիդինգը հասկանում էր գիտակցության այնպիսի վիճակը, որում ցանկացած

1 IymoBY A. OCROBM CONHONorHz. CII6., 1899. էջ 184

Kayrckwi T. 2. Iocyaapcrso x pa3Bxe qeAoBerecTBa. M.-A., 1931. էջ 89 62

---

էակ պատրաստ է ճանաչել իր հետ նույն ցեղատեսակի ցանկացած բա- նական էակի։ Այդ ցեղատեսակների և ռասաների ներսում ցեղատեսա- կի գիտակցությունն անհասներին էթնիկական ու քաղաքական միութ- յուններում խմբավորելու, դասակարգային բաժանումների, հասարակա- կան և քաղաքական հանրույթների ծագման հիմքն է:

Ն. Մ. Կորկունովը հասարակությունը և պետությունը համարում էր մարդկանց հոգեկան միավորման արդյունք: Նրա հոգեբանական մո- տեցման համաձայն` իշխանությունն ուժ է, որը պայմանավորված է ոչ թե իշխողի կամքով, այլ` հպատակի կախվածության գիտակցությամբ։ Համապատասխանաբար, նաև պետական իշխանությունը, ըստ Կոր- կունովի, ոչ թե որևէ մեկի կամքն է, այլ մի ուժ, որը բխում է սլետությու- նից կախված լինելու մասին քաղաքացիների հոգեկան պատկերացում- ներից:

Լ. Ի. Պետրաժիցկին իրավունքը և պետությունը մեկնաբանում էր որ- պես հոգեկան ապրում: Ընդ որում, նա պետությունը և պաշսոնական օ- րենսդրությունը դիտարկում էր որպես իրավական ապրումների «տարա- ծական պատկերներ», հոզեկանի «երևակայական պատկերացումներ»։ Մարքսիստական հայեցակարգը։ Պետության և իրավունքի ծազման մարքսիստական հայեցակարգը հիմնվում է հասարակության ու հասա- րակական զարգացման մասին պատմության մաստերիալիստական ըմբռնման, պեսության և իրավունքի դասակարգային մեկնաբանման վրա:

Համաձայն մարքսիզմի՝ պետությունը ծագում է նախնադարյան հա- մայնական կարզերի զարգացման բնական պատմական գործընթացի հետևանքով (արտադրողական ուժերի աստիճանական զարգացում, աշխասանքի բաժանում, մասնավոր սեփականության ծագում, հասա- րակության գույքային և սոցիալական տարբերակում, դրա տրոհումը շահագործողների ու շահագործվողների և այլն), որպես տնտեսապես զերիշխող, շահագործող դասակարգի հարկադիր իշխանության գործիք` ունեզուրկ, շահագործվող դասակարգի նկատմամբ:

Այս մարքսիստական հայեցակարգի դրույթները շարադրված են Կ. Մարքսի, Ֆ. Էնգելսի, Վ. Ի. Լենինի և մյուս մարքսիստների աշխա- տություններում:

Պետության ծագման հիմնահարցը հետազոտվում է Ֆ. Էնգելսի «Ըն- տանիքի, մասնավոր սեփականության և պետության ծագումը» աշխա- սությունում: Էնգելսը հետազոտում է տոհմային կարգի քայքայման գործընթացում պետության ծագման երեք ձև։ Առավել մաքուր և ամենից

Տե՛ս Mapxc K., Freibc Փ., Co, T. 21, էջ 73-178

---

դասական ձևը, Էնգելսի գնահատմամբ, Աթենական պետության ծա- գումն է: Այստեղ պետությունն անմիջականորեն և գլխավորապես ծա- գում է բուն տոհմական հասարակության ներսում զարգացող դասա- կարգային հակադրություններից: Հռոմում պետությունը ծագում է uinh- մային հասարակության ազնվականության և այդ հասարակությունից դուրս գտնվող իրավազուրկ պլեբեյների միջև պայքարում: Պլեբեյների հաղթանակը պայթեցնում է սոհմային կարգը, և նրա փլասակների վրա ծագում է պետությունը, որի մեջ արագորեն լուծվում են թե տոհմային ազնվականությունը, թե՛ պլեբեյները։ Հռոմեական կայսրության գերմա- նական հաղթողների մոտ պետությունը ծագում է որպես ընդարձակ օ- տար տարածքների նվաճման անմիջական արդյունք, որոնց տիրապե- տելու համար այն ժամանակվա գերմանացիների տոհմային կարգը որևէ միջոց չէր տրամադրում:

Պետության հիմնական հատկանիշները, որոնք դա տարբերում են տոհմային կազմակերպությունից, ըստ Էնգելսի

1) պետության հպատակների տարբերակումն է տարածքային բա- ժանմանը համապատասխան.

2) հանրային իշխանության հիմնադրումը, որն արդեն չի համընկնում անմիջականորեն ինքն իրեն որպես զինված ուժ կազմակերպող բնակ- չության հետ: Ընդ որում, ինչպես նշում է Էնգելսը, այդ հանրային իշխա- նությունը պահելու համար անհրաժեշտ են հարկեր, որոնք հայտնի չէին տոհմային հասարակությանը:

Վ. Ի. Լենինի մոտեցման մեջ քննարկվող թեմայի շեշտը դրվում է դասակարգերի հակադրության և պեստության դասակարգային բնույթի վրա. «Պետությունը,— ընդգծում էր նա,– դասակարգային հակասութ- յունների անհաշտելիության արդյունք և դրսևորում է։ Պետությունն ա- ռաջ է գալիս այնտեղ, այն ժամանակ ու այն չափով, որտեղ, երբ և որ- քանով դասակարգային հակասություններն օբյեկտիվորեն չեն կարող հաշտվել… Եվ հակառակը` պետության գոյությունն ապացուցում է, որ դասակարգային հակասություններն օբյեկտիվորեն անհաշտելի են»1: Նույն ոգով նա պետությունը բնութագրում էր որպես «մեկ դասակարզի կողմից մյուսի նկատմամբ տիրապետությունը պահպանող մեքենա», որպես «… մի մեքենա, որով մի դասակարգը ճնշում է մյուսին»2:

Ազատական-իրավաբանական հայեցակարգը: Իրավունքի և պե- տության ծագման հիմնահարցի այս կամ այն մեկնաբանությունն ար- տահայտում է դրանց էության հասկացողության որոշակի հարադրութ

Aegan B.H. IloA. co6p. co. T. 33, էջ 7 Aewa B.H. Iloks. co6p. co, T. 39. էջ 73, 75 64

---

յունը։ Ինչպիսին իրավունքի և պետության էության հասկացողությունն է (և, հետևաբար` դրանց հասկացությունը), այնպիսին էլ դրանց ծագման ու առաքելության համապատասխան հայեցակարգը, դրանց ծագման և զարզացման գործընթացի համապատասխան մեկնաբանությունն է։

Համաձայն իրավունքի և պետության ազատական-իրավաբանական տեսության` իրավունքն ու պետությունը ծագում, գործում, զարգանում են, և մինչև օրս գոյություն ունեն ու գործում են որպես սոցիալական կյանքում մարդկանց ազաստության կեցության ճանաչման, արտա- հայման և իրականացման, իր էությամբ միասնական եղանակի, կար- գի ու ձևի երկու փոխադարձորեն կապված բաղադրատարրեր:

Ազասությունը (ազատ անհատները) պատմականորեն ի հայտ է (են) գալիս նախնադարյան համայնական հասարակության թայքայ- ման և նրա անդամների՝ ազատների ու անազատների (ստրուկների) բաժանման գործընթացում: Համայնական հասարակության իշխանութ- յան նորմերին ու ինստիտուտներին փոխարինելու եկած իրավունքը և պետությունն այդ ազատության նորմատիվ և ինստիտուցիոնալ ճանաչ- ման, արտահայսման ու պաշտպանության համընդհանուր և անհրա- ժեշտ (մինչև օրս միակ հնարավոր) ձևն են` մասնավոր և հանրային-իշ- խանական գործերում ու հարաբերություններում անհատների իրավա- սուբյեկտության և պեստականասուբյեկտության տեսքով: Ազատության հետագա համաշխարհային-պատմական առաջընթացը (ստրկությունից դեպի ֆեոդալիզմ և կապիտալիզմ, իսկ ապա նաև օբյեկտիվ հնարավո- րության տեսքով` պոստսոցիալիստական ու պոստկապիտալիստական ցիվիլիզմ), միաժամանակ, նաև այդ ազատության կեցության ամ- րապնդման և իրականացման համապատասխան իրավական ու պե- տական ձևերի առաջընթացն է:

Այսպիսով, այս աշխարհում ազատությունն ի հայտ է գալիս ու գո- յություն ունի պետական-իրավական ձևով, իսկ իրավունքի և պետութ յան ծագումն իրենով նշանավորում է մարդկանց կյանքում ազատութ- յան այդ կեցությունը, ազատ անհատների իրավունքի ձևականորեն հա- վասար սուբյեկտների և պետության անդամների առկայությունը: Չէ՞ որ ազատության ի հայտ գալը և մարդկանց ազատների ու անազատների (ստրուկների) որակապես նոր (նախորդ դարաշրջանի համեմատութ- յամբ) բաժանումը կարելի է արտահայտել միայն պետական-իրավա- կան ձևով` մի մասին (ազատներին) իրավունքի ու իշխանության սուբ- յեկտներ, իսկ մյուսներին (ստրուկներին), համապատասխանաբար` ա- ռաջինների իրավունքի և իշխանության օբյեկտներ ճանաչելու ձևով:

5 Վ. Ս. Ներսեսյանց

---

Նախնադարյան համայնական հասարակությունում չկա իրավունք և պետություն, որովհետև այնտեղ չկան ազաստություն, ազատ անհատ- ներ (և համապատասխանաբար դրանց հակադրությունը` անազատներ, ստրուկներ): Եվ այն նախնադարյան հասարակություններում, որտեղ զարզացումը (անկախ պատճառներից` հոգևոր կամ նյութական) չհա- սավ մարդկանց երկու՝ սկզբունքորեն հակադիր, խմբերի (ազասների և սարուկների) հանրորեն նշանակալի բաժանմանը, այսինքն` այնտեղ, որտեղ ազատությունը դեռևս չի հասունացել սարկության հետ անազա- տության իր անհամատեղելի հակաղրությամբ, այդստեղ էլ տեղի չի ունե- ցել անցումը դեպի իրավունքի և պետության: Նման ոչ զարգացած հա- սարակություններում նախնադարյան համայնական կարզերին փոխա- րինելու եկավ բռնատիրական կարգը։

Բռնատիրությունը (իր պաստմականորեն բազմազան բոլոր ձևերով` սկսած հինարևելյան բռնատիրությունից մինչև ժամանակակից ամբող- ջատիրությունը) կարգ է առանց ազասւության, առանց իրավունքի և ա- ռանց պետության, կարգ, որը հենվում է հպատակների նկատմամբ իշ- խողների (մի բռնապետի կամ բռնատիրական խմբի) բռնության վրա: Ուստի, ճիշտ չէ նախնադարյան համայնական կարզերից անցումը բռնատիրությանը մեկնաբանել որպես պետության և իրավունքի ծա- գում։ Բռնատիրական պետությունը, բռնասիրական իրավունքը նույն- պիսի անհեթեթություն է, այնպիսի ներքին հակասությամբ բառազուգոր- դություն, մի խոսքով` այնպիսի «հայտե երկաթ», ինչպիսին է բռնատի- րական իրավակարգը, ամբողջատիրական իրավունքը, ամբողջատիրա- կան պետությունը և այլն:

Ամենուր չէր, որ նախնադարյան համայնական կարգի ավարտը զու- գորդվեց իրավունքի և պետության ծագմամբ: Դա ավելի շատ բացա- ռություն էր, քան՝ կանոն: Այդ բացառությունների շարքին կարելի է դա- սել իրավունքի և պետության ծագումը հին հույների, հռոմեացիների, գերմանացիների մոտ, որոնք դրեցին ապագա եվրոպական պետակա- նության ու իրավունքի հիմքերը և, ընդհանրապես, այն ամենի հիմքերը, որոնք ժամանակակից հասկացողությամբ իրավունք և պետություն են:

Իրավունքի և պետության ծագման ազատական-իրավաբանական հայեցակարգը չի ժխտում այդ հիմնահարցի նկատմամբ այլ մոտեցում- ներում եղած մի շարք դրույթների ճանաչողական նշանակությունը։ Տվյալ հայեցակարգը ելնում է իրավունքի և պետության ծագման համար անհրաժեշտ նվազագույն պայմանից: Իրավունքի և պետության, որպես ազատության ձևի, ծագման նման բացարձակ անհրաժեշտ պայման (և, կարելի է ասել, եզրափակիչ պատճառ) է բուն ազաստության առկայութ-

---

յունը (ազատ անհասների սոցիալապես նշանակալից խմբի առկայութ- յունն անազատների, սարուկների նկատմամբ դրա սկզբունքային հա- կաղրության մեջ): Այստեղ էական է հենց այն, որ ազաստությունն ա- ռանց իրավունքի և պետության ու պետությունը և իրավունքն առանց ա- զատության՝ անհնարին են:

Նման եզրափակիչ պատճառի համեմատ` մնացած պատճառները (դիցաբանական, կրոնական, օրգանական, հոգեբանական, ուժային, պայմանագրային, տնտեսական, դասակարգային և այլն), որոնք շա- րադրված են այլ հայեցակարգերում, լավագույն դեպքում կրում են նա- խապաստրաստական, լրացուցիչ, ուղեկցող բնույթ:

Ազատական-իրավաբանական հայեցակարգը ելնում է նրանից, որ իրավունքն ու պեստությունը ծագում են ոչ որպես կազմակերպված բռնության մեքենա և ո՛չ էլ բռնության համար (որից ավելի լավ գլուխ է հանում բռնատիրությունը), այլ ազատության ճանաչման, հաստատ- ման և պաշտպանության համար, այն ձևով ու այն չափով, որով ղա ընդհանրապես հնարավոր էր այն ժամանակներում: Դա հաստատվում է նաև պատմականորեն զարգացող պետական-իրավական ձևերում ա- զասության ամբողջ հետագա առաջընթացով՝ ընդհուպ մինչև մեր օրերի իրավական պետականությունը։

Գլուխ 2. Իրավունքի և պետության տիպաբանությունը։ Իրավունքի և պետության հիմնական պատմական տիպերը

Իրավունքի և պետության պատմականորեն հայտնի տեսակների տիպաբանությունը դրանց դասակարգումն է միասնական չափանիշով, դրանց բաժանումը միասեռ (միատիպ) խմբերի։

Գրականության (անցյալ և արդի) մեջ կան նման դասակարգման

զանազան տարբերակներ։

1. Տիպաբանության անտիկ հայեցակարգերը

Անտիկ մտածողները (Սոկրատեսը, Պլատոնը, Արիստոտելը, Ցիցե- րոնը և ուրիշներ) պետության տարբեր ձևերը բաժանում էին երկու խմբի` ճշմարիտ և ոչ ճշմարիտ։ Ընդ որում, նրանք պետության ճշմարիա ձևերի խմբում դասում էին այն ձևերը, որոնցում իշխանությունն իրականաց- վում է օրենքների հիման վրա և ի շահ ընդհանուրի, իսկ ոչ ճշմարիտ

---

ձևերի խմբում`նրանց, որոնցում իշխանությունը չի հենվում օրենքի վրա և ծառայում է սոսկ կառավարողների շահերին:

Հենվելով նման մոտեցման վրա՝ Պլատոնն առանձնացնում էր երեք ճշմարիտ ձև` թագավորի իշխանությունը (օրինական միապետությունը, այսինքն՝ մեկ անձի կառավարումը օրենքների հիման վրա), ազնվակա- նությունը (քչերի օրինական իշխանությունը) և օրինական ժողովրդա- համա- վարությունը (դեմոսի իշիսանությունը օրենքների հիման վրա) ու, պատասխանաբար, երեք ոչ ճշմարիտ ձև` բռնատիրությունը (մեկի անօ- րինական իշխանությունը), օլիզարխիան (քչերի անօրինական իշխա- նությունը) և անօրինական ժողովրդավարությունը (օրենքների վրա չհիմնված դեմոսի իշխանությունը):

Նույն դիրքերից Արիստոտելը գրում էր, որ երեք ճշմարիտ ձևերն են` թազավորի իշխանությունը, ազնվականությունը և պոլիտիան (մեծա- մասնության կառավարումն օրենքների հիման վրա), իսկ երեք ոչ ճշմա- րիտ ձևերն են` բռնատիրությունը, օլիգարխիան և ժողովրդավարությունը (օրենքների վրա չհիմնված դեմոսի` մեծամասնության կառավարումը)։

Պետության տիպաբանության նկատմամբ այդպիսի մոտեցումը, որը հիմնվում է օրինականության և օրինական կառավարումն անօրինակա- նությանը հակադրելու վրա, այս կամ այն ձևով լայնորեն օգտագործվել է հետագա քաղաքական-իրավական մտքում ու որոշ չափով իր նշանա- կությունը պահպանել է մինչև մեր օրերը:

2. Հեգելի պատմական-ֆորմացիոն մոտեցումը. հոգևոր ֆորմացիաների հայեցակարգը

Հեգելը պետությունների տիպաբանության հիմնահարցը մեկնաբա- նում է ոզու ազատության զարգացման և պետության տարբեր ձևերում դրա օբյեկտիվացման համաշխարհային-պատմական գործընթացի դիրքերից: «Համաշխարհային պատմությունը,- գրում էր նա,- անհրա- ժեշտություն է միայն ոգու ազատության հասկացությունից, բանակա- նության պահերի և դրանով իսկ ինքնագիտակցության և ոգու ազատութ- յան զարգացում է` որպես համընդհանուր ոգու մեկնաբանում և իրակա- նացում»։ Համաշխարհային ոգու այդպիսի իրականացման ձևերը, ըստ Հեգելի, «չորս համաշխարհային-պատմական թագավորություններն են` 1) արևելյանը,

2) հունականը,

1 Tereas B.Փ. Փaocops IpaBa. M., 1990. էջ 370

---

3) հռոմեականը, 4) գերմանականը»:

Ըստ Հեգելի, այդ թագավորությունները համաշխարհային ոգու օբ- յեկտիվ-պատմական ֆորմացիաներ (ձևակազմավորումներ) են, այ- սինքն` համաշխարհային պատմության մեջ բանականության և ազա- տության գաղափարների զարգացում:

Այդ համաշխարհային-պատմական թագավորությունների (համաշ- խարհային ոգու կազմավորումների) վոխարինմամբ փոխարինվում են նաև պետության համապատասխան ձևերը՝ արևելյան թագավորությա- նը համապատասխանում էր թեոկրատիան (մեկի, գերագույն կառա- վարչի ազատությունը), հունական և հռոմեական թագավորություննե- րին` ժողովրդավարությունը կամ ազնվականությունը (այսինքն` բնակ- չության մի մասի ազատությունը), գերմանական թազավորությանը՝ նոր ժամանակների միապետությունը ներկայացուցչական համակարգով (բոլորի ազատությունը): «Արևելքը,- գրում էր Հեգելը,- գիտեր և գիտի միայն, որ մեկն է ազատ, հունական ու հռոմեական աշխարհը գիտի, որ որոշ անհատներ են ազատ, գերմանական աշխարհը գիտի, որ բոլորն են ազատ»2: Ընդ որում, «գերմանական աշխարհ» ասելով` Հեգելը նկա- տի ուներ հյուսիս-եվրոպական պետությունները, իսկ միապետություն ասելով` սահմանադրական միապետությունը ներկայացուցչական հա- մակարգով և իշխանությունների բաժանմամբ։

3. Մարքսիստական պատմական-ֆորմացիոն մոտեցումը. տնտեսական ֆորմացիաների հայեցակարգը

Պետության և իրավունքի մարքսիստական տիպաբանության հիմ- քում ընկած է Կ. Մարքսի ու Ֆ. Էնգելսի կողմից մատերիալիստական, պրոլետարական-դասակարգային, կոմունիստական դիրքերից մշակ- ված ուսմունքը հասարակական-տնտեսական ֆորմացիաների մասին: Ըստ մարքսիզմի, սոցիալ-պատմական զարգացման մեջ որոշիչ դեր են խաղում տնտեսական (արտադրական) հարաբերությունները, որոնք կազմում են հասարակության հիմնաշենքը, որով և պայմանավորված է դրան համապատասխանող վերնաշենքը, ներառյալ` պետությունն ու ի- րավունքը: Այդ մոտեցման համաձայն, մարդկության ամբողջ պատ- մությունը բաժանվում է հինգ հասարակական-տնտեսական ֆորմացիա-

1 Նույն տեղը՝ էջ 374

2 Tere .B.Փ. ՓAocop HCTopaz. M.-A. 1935. էջ 98

---

յի` նախնադարյան համայնական կարգ, ստրկատիրական կարգ, ֆեո- դալական կարգ, կապիտալիստական կարգ, կոմունիստական կարգ։

Մասնավոր սեվականության և դասակարգային բաժանման վրա հիմնված երելք դասակարզային հակամարտ (անտագոնիստական) ֆորմացիաներին (սարկասիրական, ֆեոդալական ու կապիսւալիստա- կան) համապատասխանռւմ են պետության և իրավունքի երեք տիպ` ստրկատիրական պետությունը և իրավունքը, ֆեոդալական պետութ- յունն ու իրավունքը, բուրժուական (կապիտալիստական) պետությունը և իրավունքը: Նախնադարյան կարգերի (նախնադարյան կոմունիզմի) ժամանակ դեռևս չկա պեսություն և իրավունք, իսկ կոմունիզմի ժամա- նակ պետությունն ու իրավունքը, որպես դասակարգային երևույթներ, մահանում են: Կոմունիզմի առաջին փուլում (այսինքն` սոցիալիզմի ժա- մանակ) պետականության և իրավունքի վերաբերյալ աշխատանքի և սպառման չավրի կարգավորման համար Մարքսը խոսում է պրոլետա- րիատի դիկսատուրայի ու բուրժուական «հավասար իրավունքի» մա- սին:

Հետագայում, խորհրդային մարքսիստական գրականության մեջ, մարքսիզմի հիմնադիրների կանխատեսող դրույթներին ակնհայտորեն հակադիր, սկսեցին առանձնացնել նաև պետության ու իրավունքի սո- ցիալիստական սիպը, որը, փաստորեն, ցույց է տվել առանց պետութ- յան և իրավունքի սոցիալիզմից լիակատար կոմունիզմին կանխատես- ված անցման բացակայությունն ու հիմնազուրկ լինելը:

Տնտեսական ու դասակարգային հարաբերությունները, այլ գործոն- ների հետ միասին (հոգևոր, մշակութային և այլն), անկասկած, կարևոր նշանակություն ունեն պետության և իրավունքի ծագման, փոփոխման, զարգացման գործընթացում: Սակայն, դրանց դերի ուռճացումը, որը բնութագրական է ամբողջ մարքսիզմին, ներառյալ` նաև պետության և ի- րավունքի մարքսիստական տիպաբանությունը, հանգեցնում է էական արատների:

Նման արատներից է մարքսիզմի սկզբունքային բացասական վերա- բերմունքը պետության և իրավունքի նկատմամբ, դրանք որպես դասա- կարգային ճնշման և հալածանքի գործիքներ, որպես տիրապետման ու ճնշման մեքենաներ մեկնաբանելը։

Այսպիսով, մարքսիստական մոտեցման մեջ անտեսվում է նաև այն սկզբունքային հանգամանքը և համաշխարհային պատմության ակն- հայտ փաստը, որ այս աշխարհում մարդկանց ազատությունն ի հայտ է գալիս ու զարգանում է հենց պետական-իրավական ձևերում: Ի հեճուկս մարքսիստական պատկերացումների ու գնահատականների` պետութ-

---

յան և իրավունքի իրական պատմական զարգացումն ու տիպերի վոփո- խումը (վաղ պետություններից մինչև ժամանակակից իրավական պե- սությունները) վկայում է մարդկանց ազատության, առաջադիմության (ազատության ոլորտի և չափի ընդլայնման, ազատների թվի մեծաց- ման) և ոչ թե մեկ դասակարգի կողմից մյուսների նկասմամբ իրակա- նացվող բռնության, ճնշման ու տիրապետման առաջընթացի մասին:

Պեսության և իրավունքի մասին մարքսիստական ուսմունքը, ներառ- յալ՝ նաև պետության ու իրավունքի համապատասխան տիպաբանութ- յունը, իր էությամբ ժխտում է իրավունքի և պեսության, որպես որոշակի արժեքի, որպես մարդկային մշակույթի, ազատության զարգացման մեջ նվաճման նկատմամբ ցանկացած դրական վերաբերմունք: Դա կրում է հակապետական ու հակաիրավական բնույթ, և սկզբունքորեն հակված չէ իրավագիտության ու իրավունքի և պետության իրավաբանական մեկ- նաբանման հեսս:

4. Մշակութաբանական և քաղաքակրթական մոտեցումները

Հետխորհրդային իրավաբանական գրականության մեջ որոշակի տարածում գտան նաև հղումները պեսության և իրավունքի տիպաբա- նության, այսպես կոչված, քաղաքակրթական մոտեցմանը: Ընդ որում, նկատի է առնվում Օ. Շպենգլերի և նրա «Եվրոպայի մայրամուտը» գրքի գաղափարների զգալի ազդեցության տակ գտնվող անգլիացի պատմաբան Ա․ Ջ․ Թոյնբիի (1889-1975) ուսմունքը քաղաքակրթութ- յունների մասին: Շպենգլերից հետո, որը ժխտում էր միասնական հա- մամարդկային մշակույթը և խոսում էր տարբեր պարփակված մշա- կույթների մասին (ընդ որում, ստեղծագործական օրգանական մշակույ- թը, ըստ Շպենգլերի, մահանալով վերածնվում է անպտուղ մեխանիկա- կան քաղաքակրթության), Թոյնբին խոսում է մի քանի տասնյակ մաս- նաստված, պարփակված քաղաքակրթությունների մասին և մարդկային պատմության մեջ ժխտում է քաղաքակրթական միասնությունը։ Յուրա- քանչյուր քաղաքակրթություն աչքի է ընկնում իր առանձնահատկութ- յամբ, ունի իր սոցիալական և քաղաքական արժեքները, հայացքներն ու ձգտումները, իր պետական-իրավական ձևերն ու սահմանումները, մի խոսքով, պատմական «մարտահրավերներին» սեփական «պատաս- խանները»:

ToüßÕ1 4.x, locvenne crop M. 1991 71

---

Ակնհայտ է, որ տարբեր ինքնավար քաղաքակրթությունների մասին նմանօրինակ ուսմունքի հիման վրա, լավագույն դեպքում, կարելի է խո- սել համապատասխան մասնատված քաղաքակրթություններում իշխա- նության կազմակերպման և նորմատիվ կարգավորման` միմյանցից կտրված տիպերի մասին, սակայն անհնար է (անգամ համանմանությա- նը և կրկնելիությանը հղումներ անելով) հիմնավորել պետության և իրա- վունքի մի ինչ-որ ամբողջական տիպաբանություն` կառուցված բոլոր քաղաքակրթությունների համար ընդհանուր միասնական չափանիշի վրա: Եթե նման միասնական ընդհանուր քաղաքակրթական չափանիշ և սկզբունք հնարավոր է ու կա, ապա պետք է ճանաչեն (հենց Թոյնբին և նրա հետևորդները) մարդկության պատմության մեջ ինչ-որ միասնական քաղաքակրթության, համամարդկային քաղաքակրթության որոշակի հայեցակարգի առկայությունը, որի բաղադրատարրերն ու բաղադրա- պահերն առանձին հանրույթների և ժողովուրդների ինքնատիպ քաղա- քակրթություններ (և մշակույթներ) են:

Բացի դրանից, տարբեր քաղաքակրթությունների մասին Թոյնբիի ուսմունքում, ինչպես նաև տարբեր մշակույթների մասին Շպենգլերի ուս- մունքում չկա պետության և իրավունքի հիմնահարցերի որևէ հատուկ հետազոտություն, որի հիման վրա հնարավոր լիներ իրավագիտության մեջ կառուցել պետության և իրավունքի տեսական ու համապատմական նշանակություն ունեցող տիպաբանություն։

5. Իրավունքի և պետության տիպաբանության ազատական-իրավաբանական հայեցակարգը

Համաձայն ազատական-իրավաբանական հայեցակարգի՝ պետութ- յան և իրավունքի տիպերն ազատության առաջընթացի փուլերն արտա- ցոլող` մարդկանց ազատության ճանաչման ու կազմակերպման հիմնա- կան պատմական ձևերն են:

Իրավունքի և պետության` որպես մարդկանց ազատության ու ազատ անհատի` որպես իրավունքի սուբյեկտի և պետության (պետական իշ- խանության) սուբյեկտի անհրաժեշտ ձևերի ազատական-իրավաբանա- կան հասկացողության ու մեկնաբանման դիրքերից սկզբունքային նշա- նակություն ունի իրավունքի և պետության տիպաբանությունն այն չա- փանիշներով (հիմքերով), որոնք որոշում են մարդկանց` որպես իրավուն- քի և պետության (պետական իշխանության) սուբյեկտների ճանաչման տարբեր պատմական ձևերի առանձնահատկությունը։

---

Հին աշխարհի պետություններում անհատը (մարդը) ազատ է ու, դրա հետ միասին, պետության և իրավունքի սուբյեկտ է՝ էթնիկական չափա- նիշով: Այսպես, աթենական քաղաքացիներ և աթենական իրավունքի սուբյեկտներ կարող էին լինել աթենական դեմերի (տոհմերի) անդամներ րը, հռոմեական քաղաքացիական համայնքի (civitas-ի) անդամներ, հռոմեական քաղաքացիներ և հռոմեական իրավունքի (ius civile-ի) սուբ- յեկտներ` միայն քվիրիտները (բնիկ հռոմեացիները)։ Հին աշխարհի պե- տությունը և իրավունքն իր տիպով էթնիկական էր.

Պեստության և իրավունքի այդ ելակետային տիպը հանդես է գալիս որպես մարդկանց` ազատների ու անազատների (էթնիկական հիմքով) բաժանման փաստի ճանաչման և ամրագրման անհրաժեշտ ձև, ընդ ո- րում, ազատների տարբերությունն անազատներից իր արտացոլումն ու ամրագրումն է գտնում հենց նրանում, որ ազատներն իրավունքի և պե- տության սուբյեկտներ են, իսկ անազասները (ստրուկները), համապա- սասխանաբար, իրավունքի ու պետության օբյեկտներ: Այդ տարբերութ- յունը, այլ կերպ, անհնար է արտահայտել։

Ստրկության հաղթահարումը միջնադարում տանում է դեպի դասա- յին տիպի պետության և իրավունքի։ Այստեղ մարդկանց ազատության առաջընթացն այն է, որ ազատության էթնիկական չափանիշը (այ- սինքն՝ մի մասի ազատությունը և մյուս մասի անազատությունը) իր տե- ղը զիջում է ազատության դասային չափանիշին: Զարգացման այս աս- տիճանում (եվրոպական ֆեոդալիզմ) ստրուկներ արդեն չկան և, այդ ի- մաստով, արդեն բոլորն ազատ են, սակայն այդ ազատության չափը տարբեր է առանձին խավերի ներկայացուցիչների մոտ: Այստեղ ազա- տությունը կրում է դասային սահմանափակումների և արտոնություննե- րի բնույթ:

Իրավունքի և պետության այսպիսի դասային տիպի դեպքում յուրա– քանչյուրը հենց որպես որոշակի դասի անդամ իրավունքի սուբյեկտ ու պետության սուբյեկտ է։ Մարդկանց իրավասուբյեկտության և պետա- կանասուբյեկտության ներդասային հավասարությունը համատեղվում է միջդասային անհավասարության` տարբեր դասերի ու դրանց անդամնե- րի պետական-իրավական կարգավիճակների անհավասարության հետ։

Նոր ժամանակներում ֆեոդալիզմի հաղթահարմամբ դասային կար- գերին փոխարինելու է գալիս պետության և իրավունքի անհատական (անհատական- քաղաքական, անհատական-քաղաքացիական) տիպը Պետության ու իրավունքի այդ տիպի ժամանակ մարդն իրավունքի և պետության սուբյեկտ է` որպես ինքնուրույն քաղաքական անհատ (ա- ռանձին քաղաքացի), ոչ թե որպես որոշակի էթնոսի կամ դասի անդամ:

---

Մարդկանց` որպես իրավունքի և պետության սուբյեկտների, այսպիսի անհատականացումը տեղի է ունենում միջնադարյան ֆեոդալիզմի քայ- քայման ու դասային բաժանման հաղթահարման գործընթացում, որպես հետևանք մասնավոր և քաղաքական կյանքի ոլորտների առանձնաց- ման, ոչ քաղաքական քաղաքացիական հասարակության կազմավոր- ման, քաղաքական պետությունից դրա տարբերակման:

Իրավունքի արդի (ներկայումս իրականորեն-պատմականորեն վեր- ջին) տիպը և, համապատասխանաբար, սահմանաղրականորեն ձևա- վորված ազատական-ժողովրդավարական - իրավական պեսության (ժամանակակից բառաօգտագործմամբ` իրավական պետության) տիպը խառը (կոմբինացված) տիպն է, որն իր մեջ զուգակցում է երկու տարբեր բաղադրատարր՝ բնական-իրավական և պոզիտիվ-իրավական: Իրա- վունքի և իրավական պեսության այդ ժամանակակից տիպը պայմա- նականորեն կարելի է անվանել բնական-պոզիտիվ (կամ մարդասիրա- կան-քաղաքական), քանի որ այն որոշակի պետական ամբողջության տեսքով (մեկ պետության մեջ ամրագրված և գործող իրավունքի միաս- նական համակարգի ձևով) երկու, ավանդաբար հակադիր, հիմունքների` մասնավոր (անհատական-մարդկային, մարդասիրական) ու հանրային (քաղաքական, պաշտոնական-իշխանական) սկզբունքների, իրավունքի և պետության նկատմամբ բնական-իրավական ու պոզիտիվ-իրավական մոտեցումների պրագմատիկ համաձայնեցվածության և համագոյակ- ցության արդյունք է:

Տվյալ տիպի էական նորույթը որոշող բնական (բնական-իրավական, մարդասիրական) բաղադրատարրն այն է, որ այստեղ առաջին անգամ պետականորեն ամրապնդվում, պաշտոնեական-իշխանական ձևով հաստատվում ու պոզիտիվացվում են մարդու որոշակի բնական իրա- վունքները և ազատությունները, դրանց տրվում է իրավաբանական (պե- տական-հարկադիր) ուժ, ու ճանաչվում է դրանց գերապատվությունը գործող միասնական պոզիտիվ իրավունքի այլ աղբյուրների նկատ- մամբ: Նման տիպի շրջանակներում մարդու սահմանադրականորեն ամրագրված բնական իրավունքներն ու ազատությունները պարտադիր են պետության համար: Դրանք որոշում են և ամբողջ պոզիտիվ իրա- վունքի, և՛ պետության իրավական բնույթը։

է

Դրա հետ միասին, պետության և իրավունքի տվյալ տիպի շրջանակ- ներում բնական իրավունքի նշանակությունը սահմանափակված է գոր- ծող պոզիտիվ իրավունքի միասնական համակարգի այլ (բացի հաս- տատված մարդու բնական իրավունքներից և ազատություններից) աղբ- յուրների առկայությամբ, որոնք ամրագրում են մարդու` որպես մասնա-

---

վոր սուբյեկտի, իրավունքների տարբերությունը քաղաքացու` որպես հանրային-քաղաքական սուբյեկտի, պետության անդամի, առանձնա- հատուկ հանրային-իշխանական իրավունքների և պարտականություն- ների կրողի, հատուկ իրավունքներից:

Մարդու իրավունքների և քաղաքացու իրավունքների այսպիսի տար- բերակումը նշանակում է, որ մարդը որպես մարդ սոսկ մասնավոր անձ է: Մարդը միայն բնական իրավունքների սուբյեկտ է, ոչ թե քաղաքացու իրավունքների սուբյեկտ: Իսկ քաղաքացին` որպես հանրային-քաղաքա- կան անձ, թե՛ մարդու բնական իրավունքների սուբյեկտ է և թե՛ տվյալ պետության անդամի հատուկ հանրային-քաղաքական իրավունքների սուբյեկս:

Մարդ - քաղաքացու իրավունքները մարդ - ոչ քաղաքացու (օտա- րերկրացու, քաղաքացիություն չունեցող անձի) համադրությամբ պետա- կան-իրավական արտոնություններ են:

Նման արտոնությունները պայմանավորված են յուրաքանչյուր պե- տության (և դրանում գործող իրավունքի համակարգի) բնույթով և հենց ազատ մարդկանց` որպես կոնկրետ հանրագումարի, կյանքի որոշակի եղանակի ու ձևի անհատական բնույթով, որոնց պատկանելությունը պատմականորեն որոշակի քաղաքական իրավական հանրույթին որո- շում և որակավորում է նրանց` որպես հատուկ հանրային իրավունքների ու պարտականությունների սուբյեկտների: Բոլոր պետությունների (և դրանց իրավական համակարգերի) նման անհատականությունն ընկած է ներքին ու արտաքին հարաբերություններում պետության ինքնիշխա- նության հիմքում:

Իրավունքի և պետության ժամանակակից բնական-պոզիտիվ տիպն ամբողջությամբ որոշակի փոխզիջում է բնական ու պոզիտիվ իրավուն- քի, յուսնատուրալիզմի և լեգիզմի միջև` գործնական ու տեսական բնույ- թի համապատասխան արժանիքներով և թերություններով: Նման տիպի հակասականությունը (այստեղից էլ` մարդու իրավունքների և քաղաքա- ցու իրավունքների տարբերությունը) պայմանավորված է նրանով, որ հետևողական (պաշտոնական իշխանությամբ և պաշտոնական իրա- վունքով չսահմանափակված) բնական իրավունքը ենթադրում է նաև բնական պետություն (ստոիկների միասնական աշխարհաքաղաքական պետության տիպը, որի քաղաքացիները բոլոր մարդիկ են, յուրաքանչ- յուր մարդ): Յուսնատուրալիզմն իր էությամբ ժխտում է ինչպես յուրա- քանչյուր մարդու իրավասուբյեկտությունից տարբերվող քաղաքացու հատուկ իրավասուբյեկտությունը, այնպես էլ ամբողջությամբ մարդու` որպես միայն մասնավոր իրավունքի, որպես հանրային-քաղաքական

---

հանրույթի (պետության) անդամի իրավունքներից զուրկ մասնավոր ան- ձի, քաղաքականորեն սահմանափակված բնական իրավունքների (և ընդհանրապես` բնական իրավունքի) մեկնաբանությունը։ Այնպես որ, յուսնասուրալիզմի և լեգիզմի սկզբունքային հակադրությունը պահ- պանվում է նաև այսօրվա դրությամբ դրանց գործնական հնարավոր փոխզիջումային համագործակցության այն ձևերում, որոնք բնութագ- րական են իրավունքի և պետության ժամանակակից տիպի համար:

Իրավունքի և պետության նշված տիպերը` էթնիկական, դասային, անհատական-քաղաքական ու բնական-պոզիտիվ, հին աշխարհից մինչև մեր ժամանակները մարդկային ազատության աճի և զարգացման պատմականորեն իրար փոխարինող ձևեր ու աստիճաններ են:

Ազատության առաջընթացի շարունակությունն ապագայում կծնի ա- զատության նորմատիվ-իրավական ու ինստիտուցիոնալ-իշխանական կազմակերպման նոր ձևեր, իրավունքի և պետության նոր տիպեր:

Գլուխ 3. Պետության ձևը

Պետության ձևը պետական իշխանության կազմավորման, կազմա- կերպման և իրականացման եղանակն է: Պետության ձևը` որպես պե- տական իշխանության կազմակերպման, բաշխման և գործողության ի- րավական կարգի համալիր բնութագիր, իր մեջ ներառում է երեք փոխ- կապակցված հարադրություն` կառավարման ձևը, պետական կառուց- վածքի ձևն ու պետական (քաղաքական) վարչակարզի ձևը։

1. Կառավարման ձևը

Կառավարման ձևը գերագույն պետական իշխանության կազմա- կերպման և ձևավորման եղանակն է:

Կառավարման ձևը շոշափում է հետևյալ հարցերը. ի՞նչ կառուցվածք ունի պետությունում գերագույն (ինքնիշխան) իշխանությունը, ի՞նչ մար- միններ և պաշտոնատար անձինք են օժտված այդ իշխանությամբ, ի՞նչ ձևով է դա ձևավորվում և բաշխվում նրանց միջև։

Ըստ կառավարման ձևի` պետությունները բաժանվում են երկու հիմ- նական խմբի միապետությունների և հանրապետությունների:

Միապետությունը (հունարեն` monarchia - մեկի իշխանություն բա- ռից) կառավարման ձև է, որի դեպքում գերագույն իշխանությունը ժա- ռանգության սկզբունքով պատկանում է մեկ անձի։

---

Միապետության երկու հիմնական տարատեսակներն են` բացարձակ միապետութունը և ներկայացուցչական միապետությունը:

Բացարձակ միապետությունում (թագավորի, ցարի, կայսեր) գերա- գույն իշխանությունը սահմանափակված չէ որևէ ներկայացուցչական (օրինախորհրդասու կամ օրենսդրական) մարմնով: Օրինակ՝ բացար ձակ միապետներ էին ֆրանսիական թագավորները (մինչև 1789 թվա- կանի ֆրանսիական հեղավւոխությունը), ռուսական կայսրերը (մինչև XX դարի սկզբին Պեսական Դումայի ստեղծումը) և այլն:

Ներկայացուցչական միապետությունում միապետի իշխանությունը սահմանափակված է որոշակի օրինախորհրդատու կամ օրենսդրական լիազորություններ ունեցող ներկայացուցչական մարմնի կողմից։

Ներկայացուցչական միապետության երկու հիմնական պատմական ձևերն են` դասային-ներկայացուցչական միապետությունը և սահմա- նադրական միապեսությունը:

Դասային-ներկայացուցչական միապետության դեպքում միապետի իշխանությունը սահմանափակված է դասային-ներկայացուցչական մարմնի, այսինքն` տարբեր դասերի` հոգևորականության, ազնվակա- նության և ծնունդ առնող երրորդ դասի` վերնախավի (վաճառականնե- րի, արհեստավորների և այլնի) օրինախորհրդատու լիազորություննե- րով: Նման դասային ներկայացուցչական ժողովները, որոնց գումարու- մը և լիազորությունների ծավալը կախված էր միապետի կամքից, բնու- թագրական են ֆեոդալական մասնատվածությունից բացարձակ միա- պետություններին անցման դարաշրջանին:

Սահմանադրական միապետությունը՝ որպես կառավարման ձև, պատմականորեն փոխարինելու է գալիս բացարձակ միապետությանը։ Սահմանադրական միապետության դեպքում միապետի իշխանութ– յունը Սահմանադրության (կամ սահմանադրական նշանակություն ու- նեցող որոշակի իրավական ակտերի) հիման վրա սահմանափակվում է խորհրդարանի` որպես ժողովրդավարական ներկայացուցչական մարմ- նի, օրենսդրական իշխանությամբ։ Ընդ որում, խորհրդարանի ստորին պալատի (պատգամավորների պալատի) անդամներն ընտրվում են բնակչության կողմից, իսկ վերին պալատը, որպես կանոն, ձևավորվում է ժառանգության կարգով, միապետի նշանակմամբ և այլն։

Չզարգացած սահմանադրական միապետության փուլում, որին ան վանում են դուալիստական միապետություն, ամբողջ գործադիր իշխա- նությունը, ներառյալ` կառավարություն ձևավորելու, նախարարներ և այլ պաշտոնատար անձինք նշանակելու իրավունքը, պատկանում է միապետին: Նա օժտված է նաև բացարձակ վետոյի և իր հայեցողութ

---

յամբ խորհրդարանն արձակելու իրավունքներով: Դուալիստական միա- պետությունում խորհրդարանի լիազորությունները սահմանափակված են օրենսդրության և բյուջեի հաստատման հարցերով: Կառավարման այսպիսի ձևը XIX դարի վերջից XX դարի սկզբին, տեղ է գտել մի շարք երկրներում (Գերմանիա, Ավստրիա, Իտալիա և այլն)։

Ժամանակակից զարզացած սահմանադրական միապետություննե- րում (Անգլիայում, Բելգիայում, Իսպանիայում, Նիդեռլանդներում, Նոր- վեգիայում, Շվեդիայում, Ճապոնիայում և այլն) պետության գլուխ հա- մարվող միապեսի լիազորությունները շատ կողմերով ունեն անվանա- կան (ձևական) բնույթ։ Կառավարությունը (խորհրդարանում մեծամաս- նություն սսացած կուսակցությունների ներկայացուցիչներից) ձևավոր- վում է խորհրդարանի կողմից և պատասխանատու է նրա առջև։ O- րենսդրական իշխանությունը պատկանում է խորհրդարանին, գործա- դիր իշխանությունը` կառավարությանը, որը բացի այդ (խորհրդարանի կողմից) պաստվիրակված օրենսդրության ուժով ընդունում է նորմատիվ- իրավական ակտեր և օրենսղրական նախաձեռնության իրավունքի շրջանակներում ակտիվորեն մասնակցում է օրենսդրական գործու- նեությանը:

Հանրապետությունը (լատիներեն՝ res publica - հանրային, համաժո- ղովրդական գործ) կառավարման ձև է` հիմնված որոշակի ժամկետով, պետական իշխանության բարձրագույն մարմինների ընտրովիության սկզբունքի վրա: Հայտնի է Ցիցերոնի թևավոր արտահայտությունը` «Respublica est res populi» («Հանրապետությունը՝ ժողովրդի գործն է»)։

Ժամանակակից հանրապետության երկու հիմնական ձևերն են՝ խորհրդարանական հանրապետությունը և նախագահական հանրապե- տությունը։ Դրանք իրավական պետություններում իշխանությունների բաժանման սկզբունքի իրականացման զանազան տարբերակներ են:

Խորհրդարանական հանրապետությունը կառավարման ձև է, որի դեպքում խորհրդարանը (որպես բարձրագույն ներկայացուցչական և օ- րենսդիր իշխանություն) ձևավորում է բարձրագույն գործադիր իշխա- նությունը (կառավարությունը) ու վերահսկում է դրա գործունեությունը։

Պետության ղեկավարը (խորհրդարանական հանրապետությունում՝ նախագահը) նույնպես ընտրվում է խորհրդարանի կողմից: Նա ունի խորհրդարանն արձակելու իրավունք, օժտված է կառավարության ձևա- վորման (մասնակցությունը կառավարության ղեկավարի նշանակման գործընթացում) և օրենսդրական գործունեության (ստորագրում է օրենք- ներ, ընդունում է դեկրետներ և այլն) հարցերում լիազորություններով, երկրի զինված ուժերի գերագույն գլխավոր հրամանատարն է:

---

Կառավարությունը ձևավորվում է խորհրդարանական մեծամաս- նություն ունեցող կուսակցությունների ներկայացուցիչներից և պատաս- խանատու է խորհրդարանի առջև: Խորհրդարանական մեծամասնութ- յունը կարող է պաշտոնանկ անել կառավարությանը։ Կառավարությու- նը, իր հերթին, նախագահի աջակցությամբ, կարող է հասնել նրան, որ արձակվի խորհրդարանը և կարող է անցկացնել նոր խորհրդարանա- կան ընտրություններ:

Ժամանակակից խորհրդարանական պետություններ են Հունաս- տանը, Իտալիան, ԳԴՀ-ն և բազմաթիվ այլ պետություններ:

Նախագահական հանրապետությունը կառավարման այնպիսի ձև է, որի դեպքում ոչ միայն խորհրդարանը (որպես բարձրագույն օրենսդիր և ներկայացուցչական մարմին), այլ նաև նախագահը (որպես պետության ղեկավար և գործադիր իշխանության ղեկավար) ընտրվում է բնակչութ- յան կողմից: Ընդ որում, նախագահն ընտրվում է կա՛մ անմիջականորեն բնակչության կողմից` համընդհանուր, ուղղակի ընտրություններով (օրի- նակ` Ռուսաստանում, Ֆրանսիայում), կա՛մ ինչպես ԱՄՆ-ում` անուղ- ղակի ընտրություններով (ժողովուրդն ընտրում է ընտրիչներին, իսկ նրանք՝ նախագահին):

Գոյություն ունի նախագահական հանրապետության մի քանի տա- րատեսակ։

Այսպես, ԱՄՆ-ում նախագահական հանրապետությունն աչքի է ընկնում իշխանությունների դասական բաժանմամբ` բարձրագույն օ- րենսդիր իշխանությունը խորհրդարանի ձեռքում է (Ներկայացուցիչների պալատից և Սենատից կազմված Կոնգրեսի), բարձրագույն գործադիր իշխանությունը պատկանում է նախագահին, բարձրագույն դատական իշխանությունը` գերագույն դատարանին։ Որպես գործադիր իշխանութ- յան ղեկավար (վարչապետի պաշտոնի բացակայության պայմաննե- րում) նախագահը կառավարության` կաբինետի ղեկավարն է, որը նրան առընթեր ունի խորհրդակցական մարմնի կարգավիճակ: Կաբինետը բաղկացած է նախարարներից, որոնց նշանակում է նախագահը` Սենա- տի խորհրդով և համաձայնությամբ: Նախագահը ներքին և արտաքին քաղաքականության ոլորտում օժտված է ծավալուն լիազորություննե- րով, զինված ուժերի գերագույն գլխավոր հրամանատարն է, ընդունում է ենթաօրենսդրական ակտեր, օժտված է հաղթահարվող վետոյի իրա- վունքով և այլն: Նախագահը և նրա կաբինետի անդամները հաշվետու չեն Կոնգրեսի առջև։ Նախագահը կարող է պաշտոնանկ արվել միայն իմփինչմենթի կարգով։

---

Նախագահական հանրապետության ֆրանսիական մոդելում առկա են խորհրդարանական հանրապետության որոշակի բաղադրատարրեր: Այստեղ բացի նախագահից կա նաև կառավարություն` նախարարների խորհուրդ` վարչապետի գլխավորությամբ: Նախագահը, բացի օրենսդ- րության և կառավարման ոլորտում ունեցած լայն լիազորություններից, նշանակում է վարչապետին ու նրա առաջարկով` կառավարության մյուս անդամներին, նախագահում է կառավարության նիսսերում, ըն- դունում է վարչապետի և նախարարների հրաժարականները: Նախա- գահն իրավունք ունի (վարչապետի և խորհրդարանի երկու պալատների նախագահների հետ խորհրդակցելուց հետո) արձակել խորհրդարանի ստորին պալատը (Ազգային ժողովը): Իր հերթին, երկու պալատից կազմված (Սենատ և Ազգային ժողով) խորհրդարանն օժտված է կառա- վարության գործունեության նկատմամբ վերահսկողության իրավուն- քով: Կառավարությունը պատասխանատու է Ազգային ժողովի առջև, ո- րը կարող է ձայների մեծամասնությամբ ընդունել կառավարությանը հրաժարական տալուն պարտավորեցնող պարսավանք արտահայտող բանաձև։

Նախագահական հանրապետություն է նաև Ռուսաստանի Դաշնութ- յան գործող Սահմանադրությամբ նախատեսված կառավարման ձևը: Նախագահական հանրապետության ամերիկյան և ֆրանսիական մո- դելներից դա տարբերվում է մի շարք առանձնահատկություններով: Ինչ- պես ֆրանսիական մոդելում, ռուսական մոդելում նույնպես, բացի նա- խագահից, կա կառավարություն, որը ղեկավարում է կառավարության նախագահը։ Սակայն, ըստ Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանադ- րության, կառավարությունը (ԱՄՆ-ի Նախագահին առընթեր նախա- րարների կաբինետի նման) պատասխանատու չէ խորհրդարանի առջև, և խորհրդարանն օժտված չէ կառավարության նկատմամբ վերահսկո- ղության իրավունքով (բացի բյուջետային վերահսկողությունից): Պետա- կան Դումայի կողմից կառավարությանն անվստահություն հայտնելը կամ կառավարությանը վստահություն հայտնելու մասին առաջարկը մերժելը չի պարտավորեցնում ռուսական կառավարությանը հրաժարա- կան տալ (ինչպես դա առկա է ֆրանսիական մոդելում), քանի որ, հա- մաձայն Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանադրության (117 հոդվածի 3-4-րդ մասեր), Ռուսաստանի Դաշնության նախագահը համապատաս- խան դեպքերում թե՛ իրավունք ունի հայտարարել կառավարության պաշտոնանկությունը և թե՛ արձակել Պետական Դուման:

Այսպիսով, նախագահական հանրապետության ռուսաստանյան մո- դելում (գործադիր և օրենսդիր իշխանությունների ռուսաստանյան կա-

---

ռույցում) նշանակալից չափով առկա են ինչպես ամերիկյան մոդելի գործադիր իշխանության առավելությունները, այնպես էլ ֆրանսիական մոդելի օրենսդիր իշխանության թերությունները: Դրա հետ միասին, ռու- սաստանյան մոդելում բացակայում են ամերիկյան և ֆրանսիական մո- դելների խորհրդարանների որոշ առավելություններ, որոնք օրենսդիր իշ- խանությանը տրամադրում են անհրաժեշտ զսպումներ և հակակշիռներ՝ ընդդեմ հզոր գործադիր իշիսանության (նախագահի և կառավարության լիազորությունների)։ Գործադիր և օրենսդիր իշխանությունների փոխ- հարաբերություններում պատշաճ հաշվեկշռի (և փոխադարձ զսպումնե- րի ու հակակշիռների հավասարակշռված համակարգի) բացակայութ- յունը նախագահական հանրապետության ռուսաստանյան մոդելի ա- ռավել նշանակալից թերություններից մեկն է:

2. Պետական կառուցվածքի ձևը

Պետական կառուցվածքի ձևը պետական իշխանության բաշխման և պետական իշխանության համապատասխան սուբյեկտների միջև փոխ- հարաբերությունների կազմակերպման տարածքային (և ազգային-տա- րածքային) եղանակ է:

Պետության ձևի այդ հարադրությունը ներառում է պետության տա- րածքային կառուցվածքի, որոշակի տարածքում պետական իշխանութ յան կազմակերպման հարցերը:

Ըստ պետական կառուցվածքի ձևի` պետությունները լինում են ունի- տար (միակազմ) և դաշնային: Կոնֆեդերացիան (համադաշնությունը) ինքնիշխան պետությունների միության ձև է։

Ունիտար (միակազմ պետությունը միասնական ինքնիշխան պետ տություն է, որի ամբողջ տարածքում գործում են մեկ սահմանադրութ յուն, իշխանության (ներկայացուցչական, գործադիր և դատական) միասնական մարմիններ և միասնական օրենսդրություն։ Ունիտար (միակազմ) պետությունն ունի միասնական զինված ուժեր, միասնական հարկային և ֆինանսական համակարգ: Ժամանակակից ունիտար (միակազմ) պետություններ են, օրինակ` Պորտուգալիան, Ֆինլանդիան և Ֆրանսիան:

Դաշնային պետությունը միասնական ինքնիշխան միութենական պետություն է, որի սուբյեկտներն իրենց տարածքային և ազգային-տա- րածքային կազմավորումների սահմաններում ու միասնական դաշնա- յին պետության ինքնիշխանության շրջանակներում օժտված են ինքնու- րույն պետական-իրավական կարգավիճակով, ունեն պետական իշխա-

6 Վ. Ս. Ներսեսյանց

---

նության մարմինների իրենց համակարգերը և իրենց օրենսդրություն- ները:

Գոյություն ունեն նախկին և ժամանակակից դաշնությունների բազ- մաթիվ սարատեսակներ: Արդի դաշնություններից են, օրինակ` Ռուսաս- տանի Ղաշնությունը, ԱՄՆ-ն, Ավստիրան, Ավստրալիան, Կանադան, ԳԴՀ-ն, Շվեյցարիան, Բրազիլիան, Հնդկաստանը:

Դաշնության տարբեր տեսակներն իրարից տարբերվում են իրենց ծագման եղանակներով (դաշնություն ստեղծելու մասին պայմանագրի, արդեն իսկ կազմավորված պեստական միասնության սահմանադրական ձևավորման միջոցով և այլն), իրենց կառուցվածքի սկզբունքով (տա- րածքային կամ ազգային-տարածքային հատկանիշներով), իշխանութ- յան համադաշնային մարմինների և դաշնային առանձին սուբյեկտների մարմինների միջև պետական իշխանական լիազորությունների սահմա- նազատման բնույթով և այլն:

Տարբեր դաշնությունների ընդհանրությունները հետևյալն են: Սիաս- նական դաշնային պետության ինքնիշխանությունը տարածվում է նրա ամբողջ տարածքի վրա, որը, որպես բաղադրատարրեր, ներառում է դաշնության առանձին սուբյեկտների (հանրապետությունների, նա- հանգների, հողերի, կանտոնների և այլն) տարածքները: Դաշնության սուբյեկտներն ինքնիշխան պետություններ չեն: Դաշնության առանձին սուբյեկտների սահմանադրությունները, կանոնադրությունները, օրենսդ- րությունները չպետք է հակասեն համադաշնային սահմանադրությանը և օրենսդրությանը։ Պետության արտաքին քաղաքականության բնագա- վառում և ներքին քաղաքականության հիմնական հարցերով լիազորութ- յունները պատկանում են պետական իշխանության համադաշնային մարմնին: Համադաշնային խորհրդարանում վերին պալատը (օրինակ` Ռուսաստանի Դաշնության Դաշնային ժողովի Դաշնային Խորհուրդը, ԱՄՆ-ի Սենատը, ԳԴՀ-ի Բունդեսրաթը և այլն) ձևավորվում է դաշնային սուբյեկտների ներկայացուցիչներից և արտահայտում նրանց շահերը։

Ռուսաստանի Դաշնությունը տարածքային և ազգային-տարածքա- յին սկզբունքով ձևավորված, սահմանադրականորեն-կազմակերպված դաշնություն է։ Սահմանադրության (1, 4-6, 65-79 հոդվածներ) համա- ձայն` Ռուսաստանի Դաշնությունը կազմված է դաշնության 89 իրավա- հավասար սուբյեկտներից` հանրապետություններից, երկրամասերից, մարզերից, դաշնային նշանակության քաղաքներից, ինքնավար մարզե- րից, ինքնավար օկրուգներից: Հանրապետություններն ունեն իրենց սահմանադրությունները և օրենսդրությունը, իսկ երկրամասերը, մարզե- րը, դաշնային նշանակության քաղաքները, ինքնավար մարզերը, ինք- նավար օկրուգները՝ իրենց կանոնադրությունը և օրենսդրությունը։

---

Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանադրությունը և դաշնային օ րենքները գերակայում են Ռուսաստանի Դաշնության ամբողջ տարած- քում:

Ռուսաստանի Դաշնության դաշնային կառուցվածքը հիմնված է նրա պետական ամբողջականության, պետական իշխանության համա- կարգի միասնականության, Ռուսաստանի Դաշնության պետական իշ- խանության մարմինների և Ռուսասստանի Դաշնության սուբյեկտների պետական իշխանության մարմինների միջև տնօրինության առարկա- ների ու լիազորությունների սահմանազատման, Ռուսաստանի Դաշ- նության ժողովուրդների իրավահավասարության և ինքնորոշման վրա: Պետական իշխանության դաշնային մարմինների հետ բոլոր հարաբե- րություններում Ռուսաստանի Դաշնության սուբյեկտներն իրավահա- վասար են:

Ռուսաստանի Դաշնությունում քաղաքացիությունը ձեռք է բերվում և դադարում է դաշնային օրենքին համապաստասխան ու միասնական ու հավասար է անկախ ձեռքբերման հիմքերից: Ռուսասստանի Դաշնութ- յան յուրաքանչյուր քաղաքացի նրա տարածքում օժտված է Ռուսաս- տանի Դաշնության Սահմանադրությամբ նախատեսված բոլոր իրա- վունքներով ու ազատություններով և ունի Սահմանադրությամբ նախա- տեսված հավասար պարտականություններ:

Սահմանադրությամբ (8 հոդված 1-ին մաս) Ռուսաստանի Դաշնութ- յունում երաշխավորվում է տնտեսական տարածքի միասնությունը, ապ- րանքների, ծառայությունների և ֆինանսական միջոցների ազատ տե- ղաշարժը, մրցակցության աջակցությունը, տնտեսական գործունեութ- յան ազատությունը։

Կոնֆեդերացիան (համադաշնությունը) ոչ թե միասնական ինքնիշ- խան պետություն է, այլ՝ քաղաքական, տնտեսական կամ պաշտպանա- կան բնույթի որոշակի ընդհանուր շահերի և նպատակների բավարար- ման համար կամովին միավորված ինքնիշխան պետությունների միութ յուն (հանրույթ) է: Կոնֆեդերացիան (համադաշնությունը), որպես կա- նոն, ունի ժամանակավոր բնույթ: Օրինակ` համադաշնային (կոնֆեդե- րատիվ) բնույթ ուներ Հյուսիսամերիկյան նահանգների միությունը (1781-1787 թվականներ), որը հետագայում վերակազմավորվեց դաշ- նության, Շվեյցարական միությունը և Գերմանական միությունը XIX դարում և այլն:

Համաստեղ գործերի իրականացման համար համադաշնությունում ձևավորվում են սուբյեկտների ներկայացուցիչներից կազմված համա- դաշնության որոշ ընդհանուր մարմիններ, որոնք իրականացնում են

---

նրանց կողմից համաձայնեցված որոշումները։ Ընդ որում, համադաշ- նության անդամները պահպանում են իրենց ինքնիշխանությունը, պե- տական մարմինների իրենց համակարգը, իրենց օրենսդրությունը և ի- րենց քաղաքացիությունը։

3. Պետական (քաղաքական) վարչակարգի ձևը

Պետական (քաղաքական) վարչակարզի ձևը պետական իշխանութ- յան իրականացման իրավական կարգի բնույթն է, հատկությունը և որա- կը: Այստեղ հիմնականն այն հարցերն են, թե ինչպե՞ս, ի՞նչ եղանակով և ի՞նչ ձևով է իրականացվում պեստական իշխանությունը:

Պետության՝ որպես հանրային իշխանության կազմակերպման և ի- րականացման ձևի ազատական-իրավաբանական մեկնաբանության համաձայն, ցանկացած պետություն, ի տարբերություն բռնատիրության (դրա նախկին ու ներկա տարատեսակներին` բռնակալության, բռնապե- տության, ամբողջատիրության և այլն) իր իշխանությունն իրականաց- նում է որոշակի իրավակարգի շրջանակներում: Առանց դրա չկա պե- տություն, այլ առկա է բռնապետություն` համապատասխան բռնատի- րական, բռնակալական, բռնապետական, ռազմաոստիկանական, ֆա- շիստական, ռասայական-նացիստական, կուսակցական-դասակարգա- յին, ամբողջատիրական և այլ հակաիրավական վարչակարգով: Դրանք բոլորը միայն բռնակալական վարչակարգի տարատեսակներ են:

Պետական (քաղաքական) վարչակարգն իր էությամբ միշտ էլ պե- տական- իրավական վարչակարգն է, պետության գործունեության որո- շակի իրավական կարգը, պետության իշխանության իրականացման այս կամ այն իրավական ձևերը, ընթացակարգերը, հնարքները, եղա- նակները և մեթոդներն է:

Պետական (քաղաքական) վարչակարգի տարբեր ձևերը, իրենց էությամբ լինելով իրավական, միաժամանակ իրարից տաբերվում են ի- րենց իրավական զարգացվածության մակարդակով և աստիճանով, հա- մապատասխան իրավական կարգի (պետական, քաղաքական, հանրա- յին) իշխանության իրականացման իրավական հնարքների ու ընթացա- կարգերի բնույթով և որակով:

Նման իրավական չափանիշներին համապատասխան պետական (քաղաքական) վարչակարգերը բաժանվում են երկու խմբի` ազատա- կանների և ավտորիտարների: Այդ վարչակարգերն իրավական տա- րածքում պետության կեցության և գործունեության պետական իշխա- նության իրականացման եղանակների ու հնարքների երկու հակադիր

---

բևեռներ (երկու տիպաբանացված ծայրահեղություններ) են: Պետական վարչակարգի իրավական հասկությունների և որակների զարգացած ու չզարգացած լինելու այս երկու ծայրահեղ բևեռների միջև, իհարկե, կան պետական իշխանության իրականացման բազմաթիվ տարբեր (իրենց իրավական զարգացվածության տեսանկյունից) միջանկյալ աստիճան- ներ, ձևեր, եղանակներ, սակայն ելակետային նշանակություն ունեն հենց իրավական տարածքի «սահմանային իրավիճակները», որոնք ար- տահայտում են պետական-իրավական վարչակարգերի հակաղիր տի- պերը:

Ազատական պետական-իրավական վարչակարգը ժամանակակից իրավական պետության ու քաղաքացիական հասարակության պայ- մաններում պետական իշխանության իրականացման ձևն է, եղանակը և կարգը: Նման վարչակարգը ենթադրում է մարդու հիմնական, ի ծնե և անօտարելի իրավունքների ու ազատությունների և քաղաքացու իրա- վունքների լայն շրջանակի, իրավական օրենքի տիրապետության, իշ- խանությունների բաժանման (օրենսդիրի, գործադիրի և դասականի) պաշտոնական ճանաչում ու գործնական իրականացում, սահմանադ- րականության, պառլամենտարիզմի, գաղափարական ու քաղաքական բազմաձևության, բազմակուսակցության հաստատում, ժողովրդի ինք- նիշխան իշխանության իրականացում հանրաքվեի և ազատ ընտրութ- յունների իրավական ձևերով, քաղաքացիական հասարակության ինս- տիտուտների, պետական իշխանության գործունեության նկատմամբ հասարակական հսկողության ձևերի ու մեխանիզմների ինքնուրույն և արդյունավետ գործունեություն:

Ազատական պետական-իրավական վարչակարգը քաղաքական հասարակության ու իրավական պետության տեսանկյունից` իր մեջ նե- րառում է ժողովրդավարության և, առաջին հերթին, ժողովրդի ինքնիշ- խանության` դրա իրավական (և պետական-իրավական) հասկացողութ- յամբ ու կիրառմամբ, ամբողջ արժեքավորը։ Ուստի, նկատի ունենալով հենց իրավական ժողովրդավարությունը (ժողովրդավարությունն իրա- վական ձևով), ազատական վարչակարգը կարելի է բնութագրել որպես ազատական-ժողովրդավարական վարչակարգ։

Ավտորիտար պետական-իրավական վարչակարգը ներհատուկ է պետության մնացած բոլոր տիպերին (բացի ժամանակակից զարգա- ցած իրավական պետությունից):

Ավտորիտար վարչակարգը, այս կամ այն տեսքով, ձևավորվում է այնտեղ, որտեղ չկան բավարար չափով զարգացած քաղաքացիական հասարակություն և իրավական պետություն` դրանց ներհատուկ` ձևե-

---

րով, սկզբունքներով, նորմերով, ընթացակարգերով ու մեխանիզմներով, իրավունքի և իրավական օրինականության տիրապետման, մարդու ու քաղաքացու իրավունքների պաշտպանության և իրականացման երաշ- խիքներ, պետական իշխանության կամայականության կանխման ու սանձահարման, պետական մարմինների և պաշտոնատար անձանց գործունեության նկատմամբ մշտական ու արդյունավետ վերահսկողութ-

յուն:

Քաղաքացիական հասարակության և ժամանակակից իրավական պետության ձևավորման գործընթացի նախնական վուլերի պետական (քաղաքական) վարչակարգերի համար բնութագրական է ավտորիտա- րիզմի և ազատականության բաղադրատարրերի զուգորդումը:

Ավտորիտար և ազատական-ժողովրդավարական հիմունքների նման զուգորդումը ներհատուկ է նաև ժամանակակից Ռուսաստանի պետական-իրավական վարչակարգին: Մեր իրավիճակում դեպի ազա- տական-ժողովրդավարական պետական-իրավական վարչակարգին անցնելու ուղին շատ կողմերով որոշվում է տնտեսական բարեփոխում- ների իրական հաջողություններով, ձևավորվող քաղաքական հասարա- կության ակտիվ, նպատակամղված դիրքորոշմամբ:

Գլուխ 4. Պետության գործառույթները և մեխանիզմը

1. Պետության գործառույթները

Պետության գործառույթները նրա էությունն արտահայտող պետութ- յան գործունեության հիմնական ձևերն են:

Պետության էությունը, որը դրսևորվում է նրա գործառույթներում (նրա գործառութային գործունեության մեջ) այն է, որ պետությունն ա- զատ մարդկանց հանրային իշխանության իրավական, ինքնիշխան կազմակերպություն է: Այս իմաստով կարելի է ասել, որ իրավաչափ է միայն պետության գործառութային գործունեությունը, այսինքն` պե- տության այնպիսի գործունեությունը, որը ծնունդ է առնում նրա բնույ- թից և համապատասխանում է նրա էությանը։ Պետության, նրա առան- ձին մարմինների և պաշտոնատար անձանց, պետության էությամբ պայմանավորված գործառույթների շրջանակից դուրս եկող գործողութ- յունները, այսինքն` պետական իշխանության բոլոր ոչ գործառութային գործողություններն են կրում ոչ իրավաչափ ու ոչ պետական բնույթ։

Պետության ամբողջ գործառութային, գործունեության նրա բոլոր գործառույթների առանձնահատկությունը, էությունը և իմաստն ազատ

---

մարդկանց կյանքի որոշակի (սոցիալ-պատմականորեն պայմանավոր- ված) պետական-իրավական կարգի կազմակերպման, իրականացման և պահպանության մեջ է:

Պետության առանձին գործառույթները համապատասխան պետա- կան-իրավական կարգի ստեղծմանը, պահպանմանը և գործնական ի- րականացմանն ուղղված պետության ամբողջական և իր էությամբ միասնական գործունեության միայն հարաբերականորեն ինքնուրույն հարադրություններն են:

Պետության այսպիսի առանձին հիմնական գործառույթներից են` ի- րավասահման գործառույթը, իրավաիրացման գործառույթը, իրավա- պաշտպան գործառույթը, արտաքին պետական գործառույթը:

Նշված գործառույթներից առաջին երեքը ներքին գործառույթներ են և կապված են պեսության ներքին ինքնիշխանության իրականացման հես: Չորրորդ գործառույթը պետության արտաքին գործառույթն է և բնութագրում է պեստության արտաքին ինքնիշխանության իրականացումը։

Պետության արտաքին և ներքին գործառույթները սերտորեն փոխ- կապակցված են և ամրապնդում ու լրացնում են մեկը մյուսին:

Իրավասահման գործառույթը գործող իրավունքի բոլոր աղբյուրների և նորմերի սահմանմանն ուղղված` պետության գործունեռւթյունն է (օ- րենքների և այլ նորմատիվ-իրավական ակտերի ընդունում, նախադե- պերի սահմանում, սովորույթների թույլատրում, մարդու բնական իրա- վունքների և ազաստությունների գերապատիվ պոզիտիվ-իրավական նշանակության պաշտոնական ճանաչում ու ամրագրում և այլն)։

Պետությունն անհնար է առանց իրավունքի, ինչպես իրավունքը` ա- ռանց պետության: Ուստի, իր ներքին իմաստով, իրավասահման գոր- ծառույթը միաժամանակ նաև պետությունասահման գործառույթ է: Պե- տության սահմանադրումը, ստեղծումը նախ՝ նշանակում է դրա իրավա- կան ձևակերպում, այսինքն՝ պետականորեն կազմակերպված կյանքի պայմաններում մարդկանց և իշխանության իրավական դրության սահ- մանում:

Իրավաիրացնող գործառույթը պետության գործունեությունն է սահ- մանված իրավունքը կենսագործելու ուղղությամբ: Այս գործառույթի էությունն այն է, որ պետության մեջ սահմանված իրավունքը մշտապես և անշեղորեն գործի, որ իրավունքը լինի իսկական գործող իրավունք:

Պետության (նրա բոլոր մարմինների և պաշտոնատար անձանց) ամբողջ գործունեությունը կրում է իրավաիրացնող գործողությունների բնույթ: Արդեն իսկ իրավասահման գործունեությունը (օրենսդրությունը և այլն) սահմանված կարգով որոշակի նորմատիվ-իրավական ակտեր ըն-

---

դունելու համապատասխան պետական մարմինների և պաշտոնատար անձանց իրավազորության իրացման ձև է: Իրավունքի իրացման ձևով է ընթանում նաև պետության գործադիր կարգադրիչ և իրավապաշտպան գործունեությունը։

Իրավապաշտպան գործառույթը մարդու ու քաղաքացու իրավունք- ների և ազատությունների պաշտպանությանը, հասարակական ու քա- ղաքական կյանքի բոլոր ոլորտներում օրինականության և իրավակար- գի հաստատմանն ուղղված պետության գործունեությունն է:

Իրավապաշտպան գործունեության կարևոր հարադրությունը պայ- քարն է իրավախախտումների և հանցագործությունների դեմ, համա- պատասխան կանխարգելիչ միջոցառումների իրականացումն է:

Իրավապաշտպան գործառույթի իրականացումը պետության գլխա- վոր պարտավորություններից մեկն է: Ռուսաստանի Դաշնության Սան- մանադրության համաձայն (2 հոդված)` «մարդու իրավունքների և ազա- տությունների ճանաչումը, պահպանումը և պաշտպանությունը պետ տության պարտականությունն է»։

Պետության արտաքին գործառույթը պետության` որպես միջազգա- յին հարաբերությունների ինքնիշխան սուբյեկտի, գործունեությունն է:

Տվյալ գործառույթն իր մեջ ներառում է պետության բազմազան գոր- ծունեությունը երկրի պաշտպանունակության ապահովման, բնակչութ- յանն արտաքին վտանգից պաշտպանելու, այլ պետությունների հետ համագործակցության (քաղաքական, տնտեսական, գիտատեխնիկա- կան, մշակութային և այլն) կազմակերպման ու իրականացման, երկրի սահմաններից դուրս իր քաղաքացիների իրավունքների և շահերի պաշտպանության, պետությունների միջազգային հանրության ամ- րապնդման ու զարգացման, պատերազմների հաղթահարման և ժողո- վուրդների միջև խաղաղության ամրապնդման ուղղությամբ։

Ակնառու նորույթով (պետական գործառույթների իրականացման բովանդակության և իրավական ձևերի ու ընթացակարգերի զարգացած լինելու առումով) աչքի է ընկնում ժամանակակից իրավական պետութ- յան գործառութային գործունեությունը: Իրավական պետության մեջ իշ- խանությունների բաժանման սկզբունքը հիմք է տալիս որպես պետութ- յան հիմնական ներքին գործառույթներ մեկնաբանել օրենսդիր, գործա- դիր և դատական գործառույթները։

Գրականության մեջ ընդունված է սոցիալական պետության գործա- ռույթների շարքում առանձնացնել նաև սոցիալական գործառույթը, որն ասելով` նկատի է առնվում պետության գործունեությունը՝ մարդկանց սոցիալական պաշտպանության և հասարակության բոլոր անդամների

---

համար կյանքի արժանապատիվ պայմաններ ապահովելու ուղղութ- յամբ: Դրա համար որոշակի հիմքեր կան նաև Ռուսասստանի Դաշնութ- յան Սահմանադրության մեջ (7 հոդված), որտեղ ասված է. «Ռուսաս- ստանի Դաշնությունը սոցիալական պետություն է, որի քաղաքականութ- յունն ուղղված է մարդու արժանապատիվ կյանքը և ազատ զարգա- ցումն ապահովող պայմանների ստեղծմանը»:

2. Պետության մեխանիզմը

Պետության մեխանիզմը (ապարատը) մարմինների, հիմնարկների և պաշտոնատար անձանց համակարգ է, որոնք սահմանված իրավական կարգով օժտված են պետական իշխանության լիազորություններով և ի- րականացնում են պետության գործառույթները։

Պետության մեխանիզմ (ապարատ) ասելով` ընդունված է հասկանալ պետական իշխանության կազմակերպական կառուցվածքը, պետութ- յան գոյության և պետական իշխանության իրականացման ինստիտու- ցիոնալ ձևը:

Պետությունն իր մարդկային հարադրությամբ և ողջամիտ հասկացո- ղությամբ կազմված է ազատ անհատներից` պետության քաղաքացինե- րից: Այդ իմաստով, ամբողջ պետական մեխանիզմը (ապարատը), բոլոր պետական մարմինները և հիմնարկները (օրենսդիր, գործադիր, դատա- կան և այլն) քաղաքացիների ինստիտուցիոնալացված (կազմակերպ- ված) խմբեր (միավորումներ, հանրագումարներ) են, որոնք որոշակի ի- րավական կարգով օժտված են այս կամ այն պետական-իշխանական լիազորություններով և իրականացնում են դրանք:

Պետական մարմինը, հիմնարկը, պաշտոնը (պաշտոնատար անձը) ինստիտուցիոնալ իշխանական առումով պետական-իշխանական իրա- վազորությունների որոշակի ծավալով (իրավասությամբ) օժտված պե- տական իշխանության մեխանիզմի (ապարատի) կառուցվածքային մաս է:

Պետության մեխանիզմը (ապարատը) կազմող բոլոր պետական մարմինները, հիմնարկները, պաշտոնները և այլն կազմավորվում ու գործում են սահմանված իրավական կարգով: Դրանց պետական-իշ- խանական իրավազորությունները, այդ իրավազորությունների իրաց- ման կարգը, ձևերը և ընթացակարգերը սահմանվում ու կարգավորվում են օրենքներով և այլ նորմատիվ-իրավական ակտերով:

Պետական մարմինների համակարգը կառուցվում է ստորադաս մար- մինների` վերադասներին ենթակայության աստիճանական սկզբունքով:

---

Դա պայմանավորված է պետության ինքնիշխան իշխանությունը տար- բեր պետական մարմինների համաստորադաս իրավազորությունների տեսքով արտահայտելու անհրաժեշտությամբ, որոնք զլխավորվում են ինքնիշխան պեստական իրավազորություններով օժտված բարձրագույն մարմինների կողմից:

Պետական մարմինների, հիմնարկների և պաշտոնատար անձանց աստիճանականացված համակարգում յուրաքանչյուր մարմին (հիմ- նարկ, պաշտոնատար անձ) օժտված է սովյալ համակարգում իր տեղին համապատասխան և մյուս մարմինների իրավասության հետ համաձայ- նեցված սեվական իրավասությամբ:

Պետական մարմնի (հիմնարկի, պաշտոնատար անձի) իրավասութ յունը նրա պետական-իշխանական իրավազորությունների հանրագու- մարն է, այսինքն` նրա իրավունքները և պարտականությունները, ընդ ո- րում, պետական մարմնի (հիմնարկի, պաշտոնատար անձի) իրավունք- ները միաժամանակ տվյալ իրավունքներին համապատասխան գործե- լու, համապաստասխան պետական-իշխանական գործողություններ կա- տարելու նրա պարտականությունն է: Սահմանված կարգով պետական մարմնի (հիմնարկի, պաշտոնատար անձի) վրա դրված պարտակա- նությունները, իրենց հերթին, նշանակում են նաև պետական-իշխանա- կան բնույթի համապատասխան գործողություններ կատարելու (սահ- մանված կարգով) նրա իրավունքը։

Պետական մարմինների համակարգը, դրանց իրավասությունը և այլն էականորեն կախված են պետության տիպից և ձևից:

Ժամանակակից իրավական պետության մեխանիզմը (ապարատը) կառուցվում և գործում է պետական իշխանության երեք ինքնուրույն թևերի՝ օրենսդիր, գործադիր և դատական իշխանությունների բաժան- ման սկզբունքով:

Ընդ որում, օրենսդիր իշխանությունն իրականացնում է ներկայա- ցուցչական մարմինը` խորհրդարանը (միապալատ կամ երկպալատ):

Գործադիր իշխանությունն իրականացնում են պետության ղեկավա- րը` (նախագահը, սահմանադրական միապետը և այլն), կառավարութ- յունը, տարբեր նախարարությունները և այլ կենտրոնական հիմնարկնե- րը (կոմիտեները, հանձնաժողովները, գերատեսչությունները, տեսչութ յունները, ծառայությունները, բյուրոները և այլն), գործադիր իշխանութ յան տեղական պետական մարմինները:

Դատական իշխանության մարմինների համակարգում ընդգրկվում են ընդհանուր իրավասության, սահմանադրական և արբիտրաժային դատարանները: Արդարադատությունն իրականացնում է միայն դատա-

---

րանը։ Դատավորներն անկախ են ու ենթարկվում են միայն սահմանադ- րությանը և օրենքին: Իրավական պեսությունում օրենսդրությունը, որ- պես կանոն, նախատեսում է դատավորների անվոփոխելիություն և ան- ձեռնմխելիություն:

Ամենուր պետական ապարատին ներհատուկ է հասարակ մարդ- կանցից, ժողովրդից ու հասարակությունից օտարվելու, դեպի բյուրոկ- րատիզմը և կորպորատիզմը հակվելու, իր դիրքը չարաշահելու, գործող օրենսդրությունն անտեսելու, համապետական գործերն իրենց սեփա- կան ապարատային գործերով և շահերով փոխարինելու միտումը.

Նշված թերությունները ներհատուկ են նաև Ռուսաստանում ձևավոր- վող հետխորհրդային պետական ապարատին։

Պետական ապարատի ավանդական և նոր արատների դեմ պայքա- րի հիմնական ձևերը և ուղղություններն են` պետական մեխանիզմի բո- լոր օղակների կազմակերպման ու գործունեության մեջ իրավական հի- մունքների, ձևերի և ընթացակարգերի զարգացումը, պետական ապա- րատի համար որակյալ կադրերի պատրաստման ու վերապատրաստ- ման գործընթացի կատարելագործումը, պետական ծառայողների մաս- նազիտական ու բարոյական որակների և իրավական մշակույթի նկաա- մամբ պահանջների մակարդակի բարձրացումը, իրենց կատարած իրա- վախախտումների համար պետական ապարատի աշխատողների իրա- վաբանական պատասխանատվության միջոցների ուժեղացումը, իրենց իրավունքների ու օրինական շահերի համար մղվող պայքարում քաղա- քացիների և նրանց հասարակական միավորումների իրավական ակտի- վության բարձրացումը, բոլոր պետական մարմինների, հիմնարկների ու պաշոնատար անձանց գործունեության նկատմամբ հասարակական և պետական վերահսկողության ձևերի ու մեթոդների մշտական կատա- րելագործումը:

Գլուխ 5. Իրավագիտակցությունը և իրավական մշակույթը

1. Իրավագիտակցությունը

Իրավագիտակցությունն իրավունքի` որպես սոցիալական իրակա- նության առանձնահատուկ երևույթի, գիտակցման ձև է:

Իրավագիտակցության մեջ սերտորեն համատեղվում և փոխներ- գործվում են երեք բաղադրատարր՝ ճանաչողական, գնահատող և կար- զավորող: Դ-րան համապատասխան կարելի է առանձնացնել իրավագի-

---

տակցության երեք հիմնական գործառույթ` ճանաչողական, գնահատող և կարգավորող:

Իրավագիտակցության ճանաչողական գործառույթն այն բանի գի- տակցության մեջ է, թե ի՞նչ է իրավունքը և իրականացվու՞մ է առանձին իրավական երևույթների ու ամբողջությամբ իրավունքի հայտնաբեր- ման, արտահայտման և իմասսավորման տարբեր ձևերով (զգայական, կերպարային, տրամաբանական-հասկացական)։

Իրավագիտակցության գնահասող գործառույթն իրավունքի մասին որոշակի արժեքային պատկերացումների և գաղափարների ձևավոր- ման մեջ է, որոնցից ելնելով` իրավագիտակցության սուբյեկտը գնահա- տում է (դրական կամ բացասական) գործող իրավունքը և իրական իրա- վական իրողությունը։

Իրավագիտակցության կարգավորիչ գործառույթը սուբյեկտի կողմից կոնկրետ գործողություններում (իրավաչափ կամ ոչ իրավաչավի բնույ- թի) գործող իրավունքի պահանջների վերաբերյալ իր վարքագծային դիրքորոշման (վարքագծի մոդելի) գիտակցման, որոշման և իրականաց- ման մեջ է։

Իրավագիտակցության առանձնահատկությունը, գիտակցության այլ ձևերի (բարոյական, կրոնական և այլն) հետ դրա հարաբերակցության մեջ, պայմանավորված է հենց իրավունքի առանձնահատկությամբ, որն արտահայտելու համար իրավագիտակցությունն օգտագործում է համա- պատասխան զգացմունքներ, կերպարներ, պատկերացումներ, խորհրդա- նիշներ ու կատեգորիաներ:

Այսպես, արդեն զգայական մակարդակում սուբյեկտի իրավագի տակցության մեջ ձևավորվում են որոշակի իրավական զգացմունքներ՝ արդարության, մեղքի, վախի, պատժի և այլն:

Առավել իմաստավորված և ընդհանրացված բնույթ են կրում իրավա- կան կերպարները և պատկերացումները, որոնք արտահայտում են այս կամ այն իրական կամ երևակայական իրավական իրավիճակների, տե- սարանների, հարաբերությունների սուբյեկտիվ տեսունակության, ըն- կալման ու գիտակցման արդյունքները (իրավական կոնֆլիկտների, հանցագործությունների կատարման ու դրանց համար պատասխա- նատվության, հանցագործի ձերբակալման, դատի և այլնի մասին կեր- պարային պատկերացումները):

Այսպես, հավասարության իրավական սկզբունքն իր արտահայ- տությունն է գտել տալիոնի կանոնով` ակն ընդ ական, ատամն ընդ ա- տաման, մահն ընդդեմ մահի, պատժի և հանցագործության միջև հավա- սարության մասին զգայական-նյութական (մարմնական-ֆիզիկական)

---

պատկերացումներում: Հատկանշական է, որ ժամանակակից մարդ- կանց մեծամասնության իրավագիտակցության մեջ տիրում է դիտավոր- յալ սպանության համար մահապատժի` որպես պատասխանատվութ- յան հավասար չափի (էկվիվալենտի), անհրաժեշտության և արդարութ- յան մասին պատկերացումը:

Իրականության իրավական գիտակցման մեջ նշանակալի դեր են խաղում իրավական խորհրդանիշները՝ իրավունքի մասին բազմաթիվ այլ կերպարային պատկերացումների իմաստային բովանդակությունն ընդհանրացված ձևով արտահայտող իրավական կերպարները: Այս- պես, արդարության (արդարադատության) և դրա հետ միասին արդա- րացի իրավունքի և պետության հիանալի խորհրդանիշ է արդարության (արդարադատության) աստվածուհի Ֆեմիդայի անմահ կերպարը` բոլո- րի համար հավասար Արդարության Կշեռքով և արդարացի իրավական (սլետական-իրավական) կարգը պաշտպանող Սրով (արդարացի բարձ- րագույն իշխանության և արդարացի պատժի խորհրդանշական արտա- հայտությամբ):

Տեսականորեն զարգացած իրավագիտակցությունը, բացի թվարկ- ված իրավունքի գիտակցման և արտահայտման զգայական կերպարա- յին ձևերից ու միջոցներից, օգտագործում է նաև վերացական-տրամա- բանական ճանաչողության այնպիսի միջոցներ ու ձևեր, ինչպիսիք են` իրավական հասկացությունները, կատեգորիաները, գաղափարները, սկզբունքները, կառուցվածքները և այլն:

Իրավագիտակցության վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ ոչ միայն վերացական-տրամաբանական իրավական հասկացությունները, կա- տեգորիաները և այլն, այլ նաև իրավագիտակցության մինչտեսական ճանաչողական միջոցները (իրավական զգացմունքները, կերպարները, խորհրդանիշները և այլն) ինչպես իրավունքի, այնպես էլ պետության (բոլորի համար պարտադիր իշխանությունների իրավական կազմա- կերպման) գիտակցման (գնահատման և այլնի) ձևեր են:

Ուստի, ամբողջությամբ կարելի է ասել, որ իրավագիտակցությունն իր զարգացման բոլոր աստիճաններում և իր արտահայտման բոլոր ձևե- րով, իրավական գիտակցությունից մինչև իրավական հասկացություն- ները, ոչ միայն իրավունքի և իրավական երևույթների (դրանց իմաստի, հատկությունների, բնութագրերի, գործառութային-կարգավորիչ նշանա- կության և այլն), այլ, միաժամանակ, նաև պետության պետական-իշ- խանական երևույթների արտահայտման, գիտակցման, գնահատման ձև և միջոց է:

Գոյություն ունեն իրավագիտակցության տարբեր դասակարգումներ։

---

Իրավագիտակցության կառուցվածքում, առաջին հերթին, պետք է առանձնացնել երկու տարբեր ճանաչողական մակարդակ` էմպիրիկ ի- րավագիտակցության մակարղակ և տեսական (գիտական) իրավագի- տակցության մակարդակ: Էմպիրիկ իրավագիտակցությունն իրավունքն իմաստավորում է զգայական-կերպարային, իսկ տեսական իրավազի- տակցությունը՝ տրամաբանական-հասկացական ձևով: Տեսական իրա- վագիտակցությունը ներկայացված է իրավաբանական գիտության մեջ: Ըստ սուբյեկտների, իրավագիտակցությունը լինում է անհատական, խմբային և հասարակական։ Ընդ որում, ենթադրվում է, որ իրավական գիտակցությունը, ինչպես և գիտակցությունն ընդհանրապես, ներհա- սուկ է միայն անհատին, իսկ խմբային և հասարակական իրավագի- տակցությունը` համապատասխան խմբերի ու ամբողջ հասարակությու- նը կազմող առանձին անհատների իրավագիտակցության բովանդա- կության և բնույթի ընդհանրացված (առանձին խմբերի կամ ամբողջ հա- սարակության մակարդակում) արտահայտությունն է:

Իրավագիտակցության սուբյեկտների (կրողների) իրավական կրթվածության հատկանիշով` իրավագիտակցությունը բաժանվում է եր- կու այլ սեսակի՝ առօրյա (զանգվածային) և մասնազիտական (իրավա- բանական) իրավազիտակցության:

Իր շարժառիթային-կարգավորիչ բնույթով և կամային ուղղվածութ- յամբ իրավագիտակցությունը լինում է` օրենքին հավանություն տվող, օ- րինապահ և օրինախախտ։

Օրենքին հավանություն տվող իրավագիտակցության մեջ օրենքի (գործող իրավունքի) պահանջները, նպատակներն ու արժեքները սուբ- յեկտը գիտակցում և ընդունում է որպես անվերապահորեն անհրաժեշտ ու օգտակար (իր և ուրիշների, հասարակության համար ամբողջութ- յամբ) և կատարման ենթակա։ Սուբյեկտի այսպիսի դիրքորոշումը պայ- մանավորված է, առաջին հերթին, գործող իրավունքի որակական-բո- վանդակային արժեքներով (դրա արդարությամբ, արժեքով, օզտակա- րությամբ և այլն), այլ ոչ թե օրենքի հեղինակությամբ (դրա համապար տադիր ուժով, հարկադիր բնույթով և այլն)։

Օրինապահ իրավագիտակցության համար հիմնական շարժառիթի զործոնն օրենքի (գործող իրավունքի) հեղինակությունն է: Նման իրա- վագիտակցության սուբյեկտների դիրքորոշումն օրենքի պահպանման առավելությունների (իր, ուրիշների և ամբողջ հասարակության համար) և դրա խախտման, թերությունների, անշահավետության, բացասական հետևանքների գնահատման վրա հիմնված նպատակահարմար ընտ- րության արդյունք է։ Այդ իմաստով օրինապահ իրավագիտակցությունը պրագմատիկ իրավագիտակցություն է:

---

Օրինախախտ իրավագիտակցությունը նույնպես պրագմատիկ է, ո- րը պայմանավորված է իրավունքը չպահպանելու և հանցագործություն- ներ կատարելու առավելության ու շահավետության մասին սուբյեկտի պատկերացումներով:

Հանցավոր կենսաոճն ուղեկցվում է անձի դեզրադացիայով (հետըն- թացով) և իրավագիտակցության էական ձևախեղմամբ, որում սկսում են տիրապետող դիրքեր գրավել, այսպես կոչված, «գողական օրենքի»` հանցավոր աշխարհի յուրահատուկ, չգրված օրենսզրքի հակահասա- րակական «արժեքները» և հանցավոր պատվիրանները:

Իրավագիտակցության բերված դասակարգումներից երևում է, որ միևնույն անհասի իրավագիտակցության մեջ կարող են առկա լինել ի- րավագիտակցության սարբեր տեսակների որոշակի բաղադրատարրեր (բնութագրեր, հատկանիշներ):

Մասնագիտական իրավագիտակցությունը` որպես հատուկ իրավա- բանական կրթություն ստացած մարդկանց խմբային իրավագիտակ- ցություն, այս կամ այն ձևով իր մեջ ներառում է տեսական (գիտական) իրավագիտակցության որոշ հիմնական բաղադրատարրեր։ Սակայն, ի- րավագիտակցության այդ տարբեր տեսակները, իհարկե, չպետք է նույ-

նացնել:

Մասնագիտական (իրավաբանական) իրավագիտակցությունը, ներ- մասնագիտական տարբերությունների հաշվառմամբ, կարելի է բաժա- նել ներմասնագիտական խմբերի (իրավաբան-գիտնականների իրավա- գիտակցության և իրավաբան-պրակտիկների իրավագիտակցության) և ենթախմբերի (դատավորների իրավագիտակցության, դատախազութ- յան աշխատակիցների իրավագիտակցության, ոստիկանության աշխա- տակիցների իրավագիտակցության, փաստաբանների իրավագիտակ- ցության և այլն)։

Մասնագիտական (իրավաբանական) իրավագիտակցության զար գացման մակարդակից, դրան ներհատուկ իրավաբանական` արժեքա- յին մոտեցումների և կողմնորոշումների բովանդակությունից և բնույթից, մեծապես կախված է պետական ապարատի գործունեության որակը և, ամբողջությամբ, պետական գործառույթների պատշաճ իրականացումը:

2. Իրավական մշակույթը

Իրավական մշակույթը մարդկանց կյանքի իրավական (և պետա- կան-իրավական) կազմակերպման մեջ ձեռքբերված զարգացման մա- կարդակն է։

---

Իրավական մշակույթն ընդհանուր մշակույթի կարևոր բաղադրա- տարրն է:

Համամարդկային իրավական մշակույթի պատմությունն իրավունքի և պետության առաջադիմող զարգացումն է սկզբնական պարզունակ ձևերից մինչև իրավունքի, իրավական պետականության, մարդու ու քա- ղաքացու իրավունքների և ազատությունների հաստատման ու տիրա- պետման ժամանակակից ձևերը:

Իրավական մշակույթի կառուցվածքի հիմնական բաղադրատար- րերն են` իրավական (պետական-իրավական) հայացքները, նորմերը, ինստիտուտները (հաստատությունները) և վարքագծային հարաբերութ- յունները։

Հասարակության անդամների իրավագիտակցության մեջ արտա- հայտված իրավական (և պետական-իրավական) հայացքների (պատ- կերացումների, գաղափարների, արժեքների, գիտելիքների և այլնի) բո- վանդակությունը, բնույթը և որակն ինչպես հասարակության անդամնե- րի մշակութային հասունության, այնպես էլ այդ հայացքները գործող ի- րավունքի համապատասխան իրական (օբյեկտիվացված) ձևերի, պե- տական իշխանությունների ինստիտուտների (հաստատությունների), մարդկանց վարքագծային հարաբերությունների (իրավական վարքա- գծի, իրավական գործունեության ձևերի) և այլնի տեսքով մարմնավորե- լու, նրանց հոգևոր պատրաստակամության աստիճանի էական ցուցա- նիշներն են:

Ժամանակակից իրավական մշակույթին ներհատուկ են այնպիսի ո- րակական բնութագրեր, ինչպիսիք են` մարդու և քաղաքացու իրավունք- ների ու ազատությունների որոշիչ նշանակությունը հասարակական և պետական կյանքի կազմակերպման մեջ, զանգվածային իրավագի- տակցության մեջ օրենքի և իրավակարգի, իրավունքի տիրապետման գաղափարների ու արժեքների նկատմամբ հարգանքի զգացմունքի հաս- տատումը, սահմանադրականության և իրավական օրենքի գերակայութ- յան սկզբունքի իրականացումը, պոզիտիվ իրավունքի բոլոր աղբյուրնե- րի և պետական իշխանության բոլոր ճյուղերի համաձայնեցված ու արդ- յունավետ գործունեությունը, իրենց իրավունքներն իրականացնելու ու ի- րենց իրավաբանական պարտականությունները պատշաճ կատարելու՝ քաղաքացիների և նրանց հասարակական միավորումների իրավական ակտիվությունը, պետական մեխանիզմի բոլոր օղակների (իրենց իրա- վասությունների շրջանակում) ակտիվ օրինաստեղծ, իրավապաշտպան և իրավակիրառող գործունեությունը, պետության վրա քաղաքացիական

---

հասարակության ներգործության և դրա գործունեության նկատմամբ վերահսկողության օրինական ձևերի, միջոցների ու ընթացակարգերի ճյուղավորված համակարգը:

Իրավական մշակույթին հակընդդեմ (անտիպոդ) է իրավական նիհի- լիզմը` իր բազմաթիվ դրսևորումներով ու ձևերով, իրավունքը թերագնա- հատելուց և դրա նկատմամբ անհարգալից վերաբերմունքից մինչև իրա- վունքի լիակատար անտեսումն ու բացառումը։ Իրավական նիհիլիզմը միշտ էլ պետական նիհիլիզմ է, քանի որ իրավունքի բացառումն իր մեջ, ըստ էության, ներառում է նաև պետության` որպես հանրային իշխա- նության իրավական կազմակերպության, բացառումը:

Իրավական նիհիլիզմը լայն տարածում է գտել շատ երկրներում: Դա խոր արմատներ է նետել նաև ռուսական իրականության պայմաննե- րում: Ընդ որում, էական դեր են կատարել բռնակալ կառավարիչների (ցարերից մինչև բոլշևիկները) անսահմանափակ իշխանության և ժո- ղովրդի իրավազրկության բազմադարյան ավանդույթները։

Հետխորհրդային ժամանակներում Ռուսաստանը մուտք է գործել իր մշակութային-իրավական զարգացման նոր ժամանակաշրջան, որի հիմ- նական նպատակներն ու կողմնորոշիչները մարդու և քաղաքացու իրա- վունքների ու ազատությունների, քաղաքացիական հասարակության և իրավական պետության սկզբունքների, նորմերի ու ինստիտուտների սահմանադրականորեն ամրագրված գաղափարները և արժեքներն են:

Սակայն արդի անցումային պայմաններում իրական իրողության մեջ դեռևս շատ ուժեղ են մի ամբողջ շարք բացասական գործոններով խորացվող և պահպանվող իրավական նիհիլիզմի ավանդույթները։ Այդ գործոններից են՝ իրականացվող սոցիալ-տնտեսական վերափոխումնե- րի թերությունները, իրավական բարեփոխումների անավարտվածությու- նը, պետական իշխանության ամբողջ ապարատի աշխատանքի ա- նարդյունավետությունը, օրենսդրության զանգվածային և ամենուր կա- տարվող խախտումները, իրավապաշտպան մեխանիզմի անգործությու- նը՝ հատկապես մարդու և քաղաքացու իրավունքների ու ազատություն- ների ոլորտում, բուռն աճող հանցագործությունների դեմ պետության պայքարի անընդունակությունը և այլն:

Իրավական նիհիլիզմի հաղթահարումն ամբողջությամբ հնարավոր է միայն երկրում պոստսոցիալիստական վերափոխումների գործընթացի հաջող զարգացման և ժամանակակից իրավական մշակույթի զաղա- փարների ու արժեքների գործնական իրացման ընդհանուր հունում:

7 Վ. Ս. Ներսեսյանց

---

Գլուխ 6. Քաղաքացիական հասարակությունը և պետությունը

1. Քաղաքացիական հասարակության և պետության

տարբերակումն ու հարաբերակցությունը

Հասարակությունը և պետությունը տարբերակելիս` հասարակություն ասելով նկատի են ունենում մարդկանց` որպես մասնավոր անձանց կյանքի, ոչ քաղաքական ոլորտը, իսկ պեստություն ասելով` նրանց, որ- պես հանրային անձանց (հանրային-քաղաքական հանրույթի և իշխա- նության սուբյեկտների` քաղաքացիների), կյանքի քաղաքական ոլորտը։ Այս երկու ոլորսների դիֆերենցիացիան (տարբերակումը), մասնավոր ու հանրային, ոչ քաղաքական և քաղաքական երևույթների ու հարաբե- րությունների բաժանումը և հարաբերականորեն ինքնուրույն կեցությու- նը մարդկանց տևական սոցիալ-պատմական զարգացման, ազատ ան- հատների կյանքի կազմակերպման ձևերի ու եղանակների արդյունք են։

Հին աշխարհի և միջնադարի պայմաններում (իրավունքի ու պետութ- յան էթնիկական և դասային տիպերի դարաշրջանում) հանրային-քա- ղաքական (պետական) նախահիմքն անվերապահ տիրապետում էր մարդկանց ամբողջ սոցիալական կյանքում, իսկ այն երևույթներն ու հա- րաբերությունները, որոնց հանրագումարն ընդունված է անվանել ան- տիկ կամ միջնադարյան «հասարակություն», ունեին քաղաքական բնույթ և դեռևս չէին հասունացել որպես պետությունից անկախ, մասնա- վոր (ռչ քաղաքական) շահերի, գործերի և հարաբերությունների ինքնու- րույն ոլորտ առանձնանալու համար:

Նոր ժամանակներում մասնավոր անձի, մասնավոր շահերի ու ինք- նուրույնության շրջանակը գնալով ավելի է ընդլայնվում և սկսում է աս- տիճանաբար իր մեջ ներառել սեփականության, արտադրության ու բաշխման հարաբերությունները, ապրանքային-դրամական շրջանա- ռությունը, կրոնի, խղճի, մտքի ազատության և այլնի նկատմամբ վերա- բերմունքի հարցերը և այլն։ Դրա հետ միասին մասնավոր գործերի ու շահերի այդ ընդլայնվող շրջանակը գնալով ավելի է ազատագրվում ֆեոդալիզմի ժամանակ ձևավորված քաղաքական իշխանության ուղ- ղակի ազդեցությունից և ձևավորվում է որպես քաղաքացիական հասա- րակության հարաբերականորեն ինքնուրույն ոլորտ:

Այսպիսի հակաֆեոդալական քաղաքացիական հասարակության ու դրան համապատասխանող պետության և իրավունքի գաղափարախո- սությունն ու ձգտումներն իրենց արտահայտությունը և պաշտպանութ- յունը գտան վաղ բուրժուական մտածողների ստեղծագործություննե-

---

րում (Ն. Մաքիավելի, Ժ.Բոդեն, Հ.Հրոցիոս, Բ.Սպինոզա, Ջ.Լոկ, Շ.Լ.Մոնսեսքյո, Ժ.Ժ.Ռուսո, Դ.Ռիկարդո, Ա.Սմիթ, Թ.Փեյն, Թ.Ջեֆեր- սոն, Ի.Կանտ, Գ.Վ.Ֆ.Հեզել և ուրիշներ)։

Քաղաքացիական հասարակության և պետության տարբերակման ու փոխհարաբերությունների հիմնահարցերի հետևողական տեսական մշակման մեջ մեծ ավանդ ներդրեց Հեգելը։ Նա ուղղակիորեն նշում է քաղաքացիական հասարակության` որպես սոցիալ-պատմական երևույ- թի ու հասկացության որակական նորույթը, և քաղաքացիական հասա- րակությունը, ըստ էության, մեկնաբանում է որպես բուրժուական հասա- րակություն: «Քաղաքացիական հասարակությունը,- զրում էր Հեգելը,- ի դեպ, ստեղծվել է սոսկ ժամանակակից աշխարհում, որը գաղափարի բոլոր սահմանումներով դրանց իրավունք է տրամադրում: Եթե պետութ- յունը ներկայացնում են որպես տարբեր անձանց միասնություն, որպես միասնություն, որը սոսկ ընդհանրություն է, ապա նկատի է առնվում միայն քաղաքացիական հասարակության բնորոշումը: Պետական իրա- վունքի մի շարք նորագույն մասնագետներ չկարողացան հանգել պե- տության նկատմամբ այլ հայացքի»1:

Քաղաքացիական հասարակության և պետության տարբերակման ու փոխհարաբերության հիմնախնդիրների հեգելյան հետազոտությունների մի շարք դրույթներ ընկալվեցին մարքսիզմի կողմից և վերամեկնաբան- վեցին մատերիալիստական ու դասակարգային-կոմունիստական դիր- քերից: Մարքսիզմի համաձայն` հենց հասարակությունն է պետության հիմքը, հասարակությունն առաջնային է, իսկ պետությունը, իրավունքը և այլն` երկրորդական: Ընդ որում, «հասարակություն» ասելով` նկատի են առնվում նյութական, հիմնաշենքային հարաբերությունները, իսկ «պետություն» ասելով` վերնաշենքային (պայմանավորված) բնույթի երևույթները։

Ժամանակակից քաղաքացիական հասարակությունն իրավական, ազատական-ժողովրդավարական, բազմակարծային բաց հասարա- կություն է, որի հիմնական սուբյեկտն ազատ անհատն է, որն իր շահերն իրականացնում է բոլորի համար միասնական օրենքի և ընդհանուր ի- րավակարգի շրջանակներում: Մարդը` որպես քաղաքացիական հասա- րակության անդամ, տարբեր հասարակական հարաբերությունների՝ տնտեսական, հոգևոր, տեղեկատվական և այլնի, լիիրավ ու, դրա հետ միասին, պատասխանատու (իր պարտականությունները պահպանող և ուրիշների իրավունքները հարգող) մասնակից է:

TereAs I.B.Փ. ՓAocop IpaBa. M., 1990. էջ 228 99

---

Արդի քաղաքացիական հասարակության համակարգն աչքի է ընկ- նում զարգացած կառուցվածքով: Այդ համակարգի մեջ են մտնում հետևյալ հիմնական բաղադրատարրերը (կառուցվածքային մասերը).

1) մարդասիրական (հասարակության մարդկային կազմը՝ ազատ անհատները).

2) սոցիալական (հասարակության սոցիալական բաժանումը սոցիա- լական խմբերի, շերտերի, դասակարգերի).

3) տնտեսական (հասարակության տնտեսական կարգը՝ սեփակա- նության, արտադրության, փոխանակման, սպառման և այլնի ձևերն ու

հարաբերությունները).

4) հոգևոր (զիսությունը, կրթությունը, մշակույթը, կրոնը և այլն).

5) տեղեկատվական (տեղեկատվության միջոցներն ու ձևերը, հասա- րակական կարծիքը և այլն).

6) տարածքային-կառավարչական (տեղական ինքնակառավարու- մը).

7) կազմակերպական (հասարակական և խմբակային միավորումնե- րի բազմազան ձևերը):

2. Հասարակական միավորումները

Քաղաքացիական հասարակության կարևոր բաղադրատարր են զա- նազան հասարակական միավորումները՝ քաղաքական կուսակցութ- յունները, արհմիությունները, բարեգործական կազմակերպությունները և այլն:

Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանադրությունը (30 հոդված) ամ- րապնդում է յուրաքանչյուրի միավորման իրավունքը և երաշխավորում է հասարակական միավորումների գործունեության ազատությունը։ Ոչ ո- քի չեն կարող հարկադրել ընդունվելու որևէ միավորման մեջ կամ գտնվելու դրանում:

Հասարակական միավորումների ձևավորման ու գործունեության համար էական նշանակություն ունեն Սահմանադրության դրույթները (13 հոդված) Ռուսաստանի Դաշնությունում գաղափարական և քաղա- քական բազմաձևության ու բազմակուսակցության, օրենքի հանդեպ հասարակական միավորումների հավասարության ճանաչման մասին: Արգելվում է միայն այնպիսի հասարակական միավորումների ստեղծու- մը և գործունեությունը, որոնց նպատակները կամ գործողություններն ուղղված են Ռուսաստանի Դաշնության սահմանադրական կարգի բռնի փոփոխմանը և ամբողջականության խախտմանը, պետության ան-

---

վտանգության խարխլմանը, զինված կազմավորումների ստեղծմանը, սոցիալական, ռասայական, ազգային և կրոնական թշնամանքի հրահրմանը:

Ներկայումս ակտիվորեն գործում են զանազան հասարակական կազմավորումներ (քաղաքական, մասնագիտական, գիտական, իրավա- պաշտպան, լուսավորչական, բնապահպանական, սպառողական, կրո- նական և այլն): «Հասարակական միավորումների մասին» (1995 թվա- կանի ապրիլի 14-ի) Դաշնային օրենքի 5 հոդվածում հասարակական միավորման հասկացությունը բնորոշվում է հետևյալ կերպ. «Հասարա- կական միավորումը շահերի ընդհանրության հիման վրա միավորված, հասարակական միավորման կանոնադրությունում նշված ընդհանուր նպատակների իրագործման համար քաղաքացիների նախաձեռնութ- յամբ ստեղծված կամավոր ինքնակառավարվող, ոչ առևտրային կազ- մավորումն է»:

Նշված օրենքը (7 հոդված) նախատեսում է հասարակական միավո- րումների հետևյալ կազմակերպաիրավական ձևերը՝ հասարակական կազմակերպություն, հասարակական շարժում, հասարակական հիմ- նադրամ, հասարակական հիմնարկ, հասարակական ինքնագործու- նեության մարմին:

Հասարակական կազմակերպությունն անդամակցության վրա հիմն- ված հասարակական միավորումն է, որն ստեղծվել է համատեղ գործու- նեության հիման վրա, միավորման անդամների ընդհանուր շահերի պաշտպանության և կանոնադրական նպատակներին հասնելու հա-

մար:

Հասարակական շարժումը մասնակիցներից բաղկացած և անդա- մություն չունեցող սոցիալական, քաղաքական կամ այլ հանրօգուտ նպատակներ հետապնդող ու հասարակական շարժման մասնակիցնե- րի կողմից աջակցություն ստացող, զանգվածային հասարակական միավորումն է։

Հասարակական հիմնադրամը ոչ առևտրային հիմնադրամի տեսակ ու անդամություն չունեցող հասարակական միավորում է, որի նպատա- կը կամավոր վճարումների կամ օրենքով չարգելված այլ մուտքերի հի- ման վրա գույքի կազմավորումը և այդ գույքի հանրօգուտ նպատակնե- րով օգտագործումն է։ Հասարակական հիմնադրամի հիմնադիրներն ու կառավարիչներն իրավունք չունեն նշված գույքն օգտագործել սեփա- կան շահերի համար:

Հասարակական հիմնարկն անդամակցություն չունեցող հասարա- կական միավորումն է, որը նպատակ ունի մատուցել տվյալ միավորման

---

մասնակիցների շահերին և միավորման կանոնադրությամբ սահման- ված նպատակներին համապատասխանող կոնկրետ տեսակի ծառա- յություններ:

Հասարակական ինքնագործունեության մարմինն անդամակցություն չունեցող հասարակական միավորումն է, որի նպատակը մարդկանց մոտ ըստ բնակության, աշխատանքի կամ ուսման վայրի ծագող ար- բեր սոցիալական հիմնախնդիրների համատեղ լուծումն է` ուղղված ան- ձանց անսահմանափակ շրջանակի պահանջմունքների բավարարմա- նը, որոնց շահերը կապված են հասարակական ինքնակառավարման՝ ըստ դրա ստեղծման վայրի ու մարմնի, ծրագրերի իրականացման և կանոնադրական նպատակներին հասնելու հետ։

Ըստ իրենց գործունեության տարածքային ոլորտի, հասարակական միավորումները լինում են` համառուսաստանյան, միջտարածաշրջանա- յին, տարածաշրջանային և տեղական:

Բոլոր հասարակական միավորումների գործունեությունը պետք է լի- նի հրապարակային և հիմնվի կամավորության, իրավահավասարութ– յան, ինքնակառավարման ու օրինականության սկզբունքների վրա:

Հասարակական միավորումներն օգտվում են իրավունքների լայն շրջանակից, որոնք ապահովում են հասարակական և քաղաքական կյանքում դրանց ակտիվ մասնակցությունը։ Համաձայն «Հասարակա- կան միավորումների մասին» Դաշնային օրենքի 27 հոդվածի` իրենց կանոնադրական նպատակներն իրականացնելու համար հասարակա- կան միավորումն իրավունք ունի ազատորեն տարածել տեղեկատվութ- յուն իր գործունեության մասին, մասնակցել պետական իշխանության և տեղական ինքնակառավարման մարմինների որոշումների մշակմանը, անցկացնել ժողովներ, հանրահավաքներ, երթեր, ցույցեր ու պիկետներ, հիմնադրել զանգվածային տեղեկատվության միջոցներ և իրականաց- նել հրատարակչական գործունեություն, պետական իշխանության ու տեղական ինքնակառավարման մարմիններում և հասարակական միա- վորումներում ներկայացնել ու պաշտպանել իր իրավունքները, իր ան- դամների և մասնակիցների, ինչպես նաև այլ անձանց օրինական շահե- րը, հանդես գալ հասարակական կյանքի տարբեր հարցերին վերաբերող նախաձեռնություններով, առաջարկներ ներկայացնել պետական իշ-

խանության մարմիններին:

Քաղաքական հասարակական միավորումները (քաղաքական կու- սակցությունները, քաղաքական կազմակերպությունները, քաղաքական շարժումները), որպես ընտրական միավորումներ, ունեն ընտրարշավնե րին մասնակցելու իրավունք։

---

Քաղաքական հասարակական միավորման սահմանումը ներկայաց- ված է Ռուսաստանի Դաշնության «Ռուսաստանի Դաշնության քաղա- քացիների ընտրական իրավունքների և հանրաքվեին մասնակցելու ի- րավունքի հիմնական երաշխիքների մասին» (1997 թվականի սեպ- տեմբերի 5-ի) Դաշնային օրենքի 2 հոդվածում` «Ընտրական միավո- րումը քաղաքական հասարակական միավորում է (քաղաքական կու- սակցություն, քաղաքական կազմակերպություն, քաղաքական շար- ժում), որի կանոնաղրությամբ ամրագրված հիմնական նպատակներն են` քաղաքացիների քաղաքական կամքի ձևավորման վրա ներազդելու, պետական իշխանության և տեղական ինքնակառավարման մարմիններ րի ընտրություններում թեկնածուներ առաջադրելու ու նրանց նախընտ- րական քարոզչությունը կազմակերպելու, նշված մարմինների կազմա- վորմանը և գործունեությանը մասնակցելու միջոցով հասարակության քաղաքական կյանքին մասնակցելը»)։

Քաղաքական կուսակցությունները կոչված են էական կապող ու միավորող դեր խաղալու քաղաքացիական հասարակության (որպես ոչ քաղաքական ոլորտի) և պետության (որպես քաղաքական ոլորտի) միջև:

Քաղաքական ձևով (որոշակի քաղաքական նպատակների, գաղա- փարների, ծրագրերի, պահանջների, դրույթների, որոշումների, նախա- գծերի, միջոցառումների և այլնի տեսքով) արտահայտելով քաղաքա- ցիական հասարակության (անհատների, սոցիալական խմբերի, շերտե- րի, դասակարգերի և այլնի) բազմազան պահանջմունքները և շահերը, կուսակցությունները, որպես հասարակության կազմակերպված ներկա- յացուցիչներ, դրանով իսկ արտահայտում են նաև պետական իշխա- նություն ձևավորելու ու դրա իրականացմանը մասնակցելու քաղաքա- ցիական հասարակության իրավունքը:

Քաղաքական ոլորտում քաղաքացիական հասարակության անդամ- ների մասնավոր շահերը և կամքն արտահայտելը նշանակում է գտնել դրանց պատշաճ տեղն ու նշանակությունը բնակչության, ամբողջ ժո- ղովրդի հանընդհանուր շահերի և ընդհանուր կամքի սահմաններում ու համատեքստում, այսինքն` վերջին հաշվով դրանք արտահայտել այն համընդհանուր իրավական (և պետական-իրավական) ձևով, որով ընդ- հանրապես կարող են հաշվի առնվել և բավարարվել այս կամ այն մաս- նավոր (անհատական, խմբային, դասակարգային և այլ) շահերը։ Ուս- տի, տարբեր կուսակցությունների պայքարն ամբողջությամբ իշխանութ

1 Федеральный закон "Об основных гарантиях избирательных прав и права на участие в референдуме граждан Российской Федерации". М., 1997 tg 6

---

յան համար, ինչպես նաև նրանց քաղաքական գործունեությունը պետք է ընթանա օրինական ձևով, Սահմանադրության և գործող օրենսդրութ յան շրջանակներում, մի խոսքով` իրավական ձևով:

Հասարակության, իրավունքի և պետության ազատական-իրավաբա- նական մեկնաբանության համաձայն` քաղաքականությունն օրինական սուբյեկտների կողմից իրավական ձևով իրականացվող հասարակական հարաբերություններն են պետական իշխանությունը ձեռք բերելիս ու ի- րականացնելիս: Այսպիսի օրինական սուբյեկներ են, ըստ ռուսաս- տանյան օրենսդրության, ժողովուրդն ամբողջությամբ` որպես ինքնիշ- խան, պետական իշխանության ներկայացուցիչները (պետական մար- մինները, պաշտոնատար անձինք), առանձին քաղաքացիները, պաշտո- նապես գրանցված քաղաքական հասարակական միավորումները (քա- ղաքական կուսակցությունները, քաղաքական շարժումները, քաղաքա- կան կազմակերպությունները)։

Գլուխ 7. Իրավական պետությունը. պատմությունը և ներկան

1. Իրավական պետության գաղափարների պատմությունը

Արդի իրավական պետությունը՝ որպես որոշակի տեսական հայեցա- կարգ և համապատասխան պրակտիկա, ունի երկար ու ուսանելի պատ- մություն:

«Իրավական պետություն» (Rechtsstaat) բուն տերմինը ծագել և ամ- րապնդվել է XIX դարի առաջին կեսի գերմանական իրավաբանական գրականության մեջ (Կ.Տ.Վելկերի, Ռ. ֆոն Մոլի և ուրիշների աշխատութ- յուններում) ու հետագայում ստացել է լայն տարածում:

Իր ամբողջ նորույթով հանդերձ` Նոր դարաշրջանի իրավական պե- տականության տեսական հայեցակարգերը (որոնք մշակվել են Ջ.Լոկի, Շ.Լ.Մոնտեսքյոյի, Ջ.Ադամսի, Ջ.Մեդիսոնի, Թ.Ջեֆերսոնի, Ի.Կանտի, Գ.Վ.Ֆ.Հեգելի և ուրիշների աշխատություններում) հիմնվում էին անցյա- լի փորձի, նախորդ սոցիալական, քաղաքական և իրավական տեսութ- յունների ու պրակտիկայի նվաճումների վրա:

Անտիկ մտածողների (սոփեստների, Պլատոնի, Արիստոտելի, Պոլիբ- յուսի, Ցիցերոնի և ուրիշների) գաղափարների իրավական պետության

1 Տե՛ս Welcker K.T. Die letzten Grande von Recht, Staat und Strafe. Giesen, 1813.8 25,71 u.a.; Mohl R. Die Polizeiwissenschaft nach den Grundsätzen des Rechtsstaates. Bd. 1-2. Tübingen, 1832-1833. Անգլիական գրականության մեջ այս տերմինը չի կիրառվում. ճանաչվածության չափով դրա համարժեքը «իրավունքի կառավարոան» է (rule of law)

---

հետագա տեսության վրա ազդեցության տարբեր հարադրությունները խմբավորվում են քաղաքական հարաբերությունների իրավական ա- ծանցման և ձևակերպման թեմատիկայի շուրջը: Այդ թեմատիկան նե- րառում է, առաջին հերթին, այնպիսի հարադրություններ, ինչպիսիք են` պոլիսի (անտիկ աշխարհի քաղաք-պետության) կարգերի, դրա իշխա- նության և օրենքների արդարությունը, պետության տարբեր մարմիննե- րի միջև լիազորությունների խելամիտ բաշխումը, կառավարման ճիշտ ու ոչ ճիշտ ձևերի տարբերակումը, պոլիսի կյանքում պետության և քա- ղաքացու փոխհարաբերություններում օրենքի որոշիչ դերը, օրինակա- նության` որպես կառավարման տարբեր ձևերի դասակարգման ու բնու- թագրման չափանիշների նշանակությունը և այլն:

Դեռևս վաղ անցյալում ծագել է իշխանության գործողություններն արդարության պահանջներին համապատասխանեցնելու անհրաժեշ- տության գաղափարը: Իրավունքի և պետության մասին պատկերացում- ների խորացման հետագա գործընթացում միանգամայն վաղ ձևակերպ- վեց մարդկանց հասարակական կյանքում այնպիսի քաղաքական ձևի խելամտության ու արդարության մասին գաղափարը, որի դեպքում իրա- վունքը, հանրային իշխանության կողմից ճանաչման և աջակցության շնորհիվ, վերածվում է համապարտադիր օրենքի, իսկ հանրային-իշխա- նական ուժը (դրա բռնության հնարավորություններով և այլն), որը ճա- նաչում է իրավունքը, կարգավորված և, հետևաբար, սահմանափակված ու միաժամանակ իր կողմից արդարացված` արդարացի (այսինքն` իրա- վունքին համապատասխանող) պետական իշխանության:

Անտիկ հեղինակների գաղափարները և դրույթներն իրենց հետագա զարգացումն ստացան եվրոպական միջնադարի մտածողների (Թովմա Աքվինացու, Մարսիլ Պադուանցու, միջնադարյան իրավաբանների) ստեղծագործություններում:

Միջնադարյան քաղաքական-իրավական միտքը կարևոր դեր խա- ղաց անտիկ աշխարհի և Նոր դարաշրջանի գաղափարների միջև, նե- րառյալ` մարդու անօտարելի բնական իրավունքների, իշխանություննե- րի բաժանման, ներկայացուցչական համակարգի և, ընդհանրապես, ի- րավական պետականության մասին հետագա ուսմունքների համար տե- սական հիմքեր նախապատրաստելու առումով:

Նոր դարաշրջանում իրավական պետականության գաղափարները զարգացան նախորդ քաղաքական-իրավական մտքի նվաճումների և, առաջին հերթին, մարդու ազատությունների ու իրավունքների, պոզիտիվ իրավունքի և պետության նկատմամբ բնական իրավունքի գերապատ- վության, պետական իշխանության իրականացման իրավական ձևերի

---

ու սահմանների, տարբեր պետական մարմինների իշխանական իրա- վազորությունների սահմանազատման մասին բնական-իրավական պատկերացումների հունով:

Իրավական պետականության տեսության և պրակտիկայի համար մի շարք էական դրույթներ հիմնավորեց անգլիացի մտածող Ջ.Լոկը (1632-1704)։ Նրա մեկնաբանմամբ` իրավունքի տիրապետման գաղա- փարը հանդես է գալիս այնպիսի պետության տեսքով, որում գերակա- յում է բնության հավերժ և համապարփակ օրենքին համապատասխա- նող քաղաքացիական օրենքը։ Այդպիսի պետությունում հռչակված են մշտական (սահմանադրական) օրենքներ, ճանաչվում են անհատի անօ- տարելի բնական իրավունքները և ազատությունները, իրականացվել է իշխանությունների բաժանում օրենսդիրի, գործադիրի ու դաշնայինի (արտաքին գործադիր իշխանություն)։ Մարդկանց կյանքը, ազատութ- յունը և սեփականությունն ապահովող այդպիսի պետությունը նա հա- կադրում է բռնատիրական իշխանությանը: Պետական իշխանությունը սահմանափակված է հանրային բարօրությամբ:

նա

Իշխանությունների բաժանման հայեցակարգը հետևողական և հա- մակարգված մշակվեց ֆրանսիացի իրավաբան Շ.Լ.Մոնտեսքյոյի (1688-1755) աշխատություններում: Յուրաքանչյուր պետությունում տարբերելով երեք` օրենսդիր, գործադիր և դատական իշխանություն, նշում է, որ իշխանության չարաշահումների կանխման համար հարկա- վոր է իրերի այնպիսի կարգ, որի դեպքում տարբեր իշխանությունները կկարողանային փոխադարձաբար զսպել մեկը մյուսին: «Եթե, - նշում է նա իր «Օրենքների ոգու մասին» աշխատությունում, - օրենսդիր և գոր- ծադիր իշխանությունը միավորվի մեկ անձի կամ հաստատության մեջ, ապա ազատություն չի կարող լինել, քանի որ կարելի է երկյուղել, որ այդ միապետը կամ Սենատը կստեղծի բռնապետական օրենքներ, որպեսզի դրանք բոնատիրաբար կիրառի։ Ազատություն չի լինի նաև այն դեպ- քում, եթե դատական իշխանությունն առանձնացված չէ օրենսդիր և գործադիր իշխանություններից: Եթե դա միացված է օրենսդիր իշխա- նությանը, ապա քաղաքացիների կյանքը և ազատությունը կհայտնվեն կամայականության իշխանության ներքո, քանի որ դատավորը կլինի օ- րենսդիր։ Եթե դատական իշխանությունը միավորված է գործադիրին, ապա դատավորը հնարավորություն է ստանում դառնալ ճնշող: Ամեն ինչ կկործանվեր, եթե մեկ անձի, մեծատոհմիկներից, ազնվականներից կամ հասարակ մարդկանցից կազմված հաստատության մեջ միավոր- վեին այս երեք իշխանությունը` օրենքներ ստեղծելու իշխանությունը, համապատասխան բնույթի որոշումներ գործադրելու իշխանությունը և

---

հանցագործությունները կամ մասնավոր անձանց բողոքները դատելու իշխանությունը»:

Իրավական պետականության տեսության և պրակտիկայի զարգաց- ման մեջ (Ջ.Լոկի և Շ.Լ. Մոնտեսքյոյի գաղափարների տեսանելի ազդե- ցությամբ) էական ավանդ ներդրեցին նաև ամերիկյան հեղափոխության այնպիսի գործիչներ, ինչպիսիք են` Թ.Ջեֆերսոնը, Թ.Փեյնը, Ա.Համիլ- տոնը, Ջ.Ադամսը, Ջ.Մեդիսոնը և ուրիշներ։

Դեռևս XVIII դարի վերջին իրավական պետության գաղափարներն ամրագրվեցին այնպիսի պաշտոնական փաստաթղթերում, ինչպիսիք են` ԱՄՆ-ի Անկախության հոչակագիրը (1776 թվական), ԱՄՆ-ի Սա- մանադրությունը (1787 թվական), Մարդու և քաղաքացու իրավունքների ֆրանսիական հռչակագիրը (1789 թվական)։

XVIII դարի վերջին իրավական պետության ազատական տեսութ- յան խոր փիլիսոփայական հիմնավորմամբ հանդես եկավ Ի.Կանտը

Ըստ Կանտի, պետության բարօրությունը մեծագույն չափով պետա- կան կարգն իրավական սկզբունքի հետ համաձայնեցված լինելու մեջ է, և այսպիսի համաձայնության ձգտելը մեզ պարտավորեցնում է բանա- կանությունը՝ կատեգորիկ իմպերատիվի միջոցով: Իրավունքի ոլորտում բանականության այդ կատեգորիկ իմպերատիվը հանդես է գալիս հա- մընդհանուր օրենքի պահանջի տեսքով, որն ասում է` «Արտաքնապես վարվիր այնպես, որ քո կամայականության ազատ դրսևորումը համա- տեղելի լինի համընդհանուր օրենքին համապատասխանող յուրաքանչ- յուրի ազատության հետ»2: Պետականության ոլորտում կատեգորիկ իմ- պերատիվի պահանջի իմաստը Կանտի մոտ հանդես է գալիս որպես իշ- խանությունների (օրենսդիր, գործադիր և դատական) բաժանմամբ պե- տության իրավական կազմակերպման անհրաժեշտություն։ Իշխանութ- յունների բաժանման սկզբունքի առկայությանը կամ բացակայությանը համապատասխան` Կանտը տարբերակում և հակադրում է կառավար- ման երկու ձև` հանրապետությունը (սա, ըստ էության, իրավական պե- տությունն է) ու բռնատիրությունը։

Կանտի մեկնաբանմամբ իրավական պետությունը (հանրապետութ- յունը) հանդես է գալիս ոչ թե որպես էմպիրիկ իրողություն, այլ որպես այնպիսի իդեալական տեսական կառույց (մոդել), որով պետք է ղեկա- վարվել որպես բանականության պահանջ և հասարակական ու պետա-

1 MoFTecxe ll.A. 36passe IpoE3BeAeHH. M., 1955. էջ 290-291

Kar H. Cor. T. 4. Վ. I. էջ 240

---

կան-իրավական կյանքի պրակտիկ կազմակերպմանն ուղղված մեր ջանքերի նպատակ:

Եթե Կանտի մոտ իրավական պետությունը պարտադրականություն է, ապա Հեգելի մոտ դա իրականություն է, այսինքն` մարդկանց առօրյա գոյության որոշակի ձևերում բանականության գործնական իրականա- ցում: Իրականությունը (ներառյալ՝ նաև պետական-իրավական իրակա- նությունը), ըստ Հեգելի, բանական է, իսկ բանականը` իրական է: Նման բանական (իրավական, ազատ) իրականությանը նա անվանում է իրա- վունքի գաղափար, որը չի կարելի խառնել իդեալի հետ:

Կոնկրետ պատմական տեսակետից Հեգելը, որպես XIX դարի սկզբի մտածող, գտնում էր, որ ազատության գաղափարն առավել մեծ գործ- նական իրականացման է հասել հենց իշխանությունների բաժանման (պետության ղեկավարի, կառավարության և օրենսդիր իշխանության) սկզբունքի վրա հիմնված սահմանադրական միապետությունում: Պե- տության մեջ իշխանությունների պատշաճ բաժանումը Հեգելը համա- րում էր «հանրային ազատության երաշխիք»1: Այդ դիրքերից նա խիստ քննադատում էր բռնատիրությունը՝ որպես «ապօրինության վիճակ, ո- րում հատուկ կամքը, որպես այդպիսին, լինի միապետի կամ ժողովրդի (օխլոկրատիա) կամքը, ունի օրենքի ուժ կամ, ավելի ճիշտ, գործում է օ- րենքի փոխարեն»2:

Պետության հեգելյան հայեցակարգի իմաստավորումը` ամբողջատի- րության մասին XX դարի փորձի ու գիտելիքների համատեքստում, հնա- րավորություն է ընձեռում հասկանալ պետականության և ամբողջատի- րության միջև առկա թշնամական ու փոխադարձորեն բացառող հա- կադրությունը։ Այդ իմաստով, կարելի է վստահաբար ասել` էթատիզմն ընդդեմ ամբողջատիրության:

Իրավական պետության XIX դարի լեգիստական (պոզիտիվիստա- կան) հայեցակարգերը (Կ. Հերբեր, Ա․ Դայսի, Գ. Ելինեկ, Ռ. Իերինգ, Ն. Ի. Կորկունով, Պ. Լաբանդ, Ա. Էսմեն և ուրիշներ) հիմնավորել են պե- տության, իր իսկ ստեղծած, պոզիտիվ իրավունքով սահմանափակվելու այս կամ այն սահմանումը։

XX դարում հին պոզիտիվիզմի արատները փորձեց հաղթահարել նեոպոզիտիվիստ Հ. Քելզենը։ Համաձայն նրա նորմատիվիստական «ի- րավունքի մասին մաքուր ուսմունքի»` «յուրաքանչյուր պետություն իրա- վական պետություն է»: Ընդ որում, «իրավունք» ասելով նկատի է առն-

1 Terez .B.Փ. ՓAocoփi paaa. M., 1990. էջ 309

2 Նույն տեղը՝ էջ 318

'EcToe yfeHae o pane Tauca KeAs3e5a. Bm.2. էջ 146

---

վում հենց պոզիտիվ իրավունքը (օրենքը): «Հետևողական իրավական պոզիտիվիզմի տեսանկյունից,- ընդգծում էր Քելզենը, - իրավունքը, ինչ- պես նաև պետությունը չի կարող հասկացվել այլ կերպ, քան որպես մարդկանց վարքագծի հարկադիր կարգ, որն ինքնին ոչ մի կերպ դա չի բնութագրում բարոյականության կամ արդարության տեսանկյունից: Այդ դեպքում պետությունը կարող է հասկացվել «իրավաբանական ի- մաստով»` ոչ ավելի և ոչ պակաս չափով, քան ինքը` իրավունքը»:

Ինչպես հին, այնպես էլ նորացված պոզիտիվիզմի ներկայացուցիչ- ների հայեցակարգերում, ըստ էության, խոսքը ոչ թե իրավական պե- տության, այլ ավելի շուտ, «օրենքների պետության» կամ «օրինակա- նության պետության» մասին է (որոնց հաճախ այդպես էլ անվանում են համապատասխան սահմանումների հեղինակները): Ընդ որում, այդ օ- րենքներն ու օրինականությունը, ինչպես նաև համապատասխան պե- տությունը չունեն հենց գլխավորը` իրենց իրավաչափության և իրավա- կան բնույթի, կամայականության ու անազատության ձևերից իրենց տարբերության օբյեկտիվ չափանիշները։

Իրավական պետականության մասին ուսմունքների պատմությունը գաղափարների ու հայեցակարգերի հարուստ զինանոց է, որոնց չիմա- նալը, դրանց ուժեղ և թույլ կողմերը, արժանիքներն ու թերությունները հաշվի չառնելն անհնարին է դարձնում ժամանակակից իրավական պե- տության հիմնահարցերի որևէ լուրջ տեսական մշակումը:

Պետության` որպես իրավական երևույթի և ինստիտուտի, իրավա- կան-ազատական հասկացողության համաձայն, ամեն մի պետություն իրավական պետություն է այն իմաստով, որ յուրաքանչյուր պետություն (ի տարբերություն բռնատիրության, կառավարման բռնապետական տիպի և ձևի) ազատ (այսինքն` միաժամանակ իրավասուբյեկտ և պե- տականասուբյեկտ) անհատների հանրային-քաղաքական իշխանութ- յան իրավական կազմակերպություն է։ Հենց դրա համար էլ յուրաքանչ- յուր պետություն (անկախ դրա տիպից և սոցիալ-պատմական զարգաց- ման աստիճանից) մարդկանց ազատության արտահայտման, կեցութ- յան և իրականացման անհրաժեշտ ձև է։

Դրանով իսկ ցանկացած պետության` որպես իրավական պետութ- յան, այս ազատական-իրավաբանական մեկնաբանությունն սկզբունքո- րեն տարբերվում է բառային միևնույն հնչողությունն ունեցող քելզենյան բնութագրից, քանի որ մեր մեկնաբանման մեջ «իրավունք» ասելով նկա- տի է առնվում ոչ թե պաշտոնական իշխանության ցանկացած կամայա-

1 Чистое }eHHe o IpaBe Fasca Keb3ena. Bm.2. էջ 153-154

---

կան սահմանում (հրաման) (ինչպես դա առկա է Քելզենի և մյուս լե- գիստների մոտ), այլ իրավունք` օրենքի (պոզիտիվ իրավունքի) հետ դրա տարբերությամբ և փոխհարաբերությամբ, որպես կամայականության բացասում, որպես ձևական հավասարության սկզբունք` դրա նորմատիվ (իրավական օրենք) և ինստիտուցիոնալ-իշխանական (իրավական պե- տություն) կոնկրետացմամբ ու արտահայտմամբ:

Իսկ իրավական պեսությունը` դրա արդի համընդհանուր տարած- ված իմաստով, ինչպես մենք բազմիցս նշել ենք, նորագույն ժամանակի հատուկ պեստական-իրավական կառույց է, հանրային քաղաքական ո- լորտում իրավունքի տիրապետման գաղափարի իրականացման հա- տուկ (քաղաքացիական հասարակության պայմաններին և պահանջ- մունքներին համապատասխանող) մոդել, ազատ անհատների` որպես պաշտոնապես ճանաչված սուբյեկտների, ի ծնե և անօտարելի (բնա- կան) իրավունքների և, միաժամանակ, քաղաքացու իրավունքների ու ա- զաստությունների սուբյեկտների, հանրային-քաղաքական իշխանության զարգացած իրավական կազմակերպության հատուկ նոր ձև (և նոր տիպ):

Այսպիսի իրավական պետության` որպես հատուկ պետական-իրա- վական կառույցի և պետության նոր տիպի, տարբերակիչ հատկություն- ներն են հետևյալ բաղադրատարրերը. մարդասիրական-իրավական (պաշտոնապես ամրագրված` մարդու ի ծնե և անօտարելի իրավունք- ներն ու ազատությունները), նորմատիվ-իրավական (իրավական օրենքի գերակայությունը) և ինստիտուցիոնալ-իրավական (կամ կազմակերպա- կան-իրավական` իշխանությունների բաժանումն օրենսդիրի, գործադի- րի և դատականի):

Նման հատուկ պետական-իրավական կառույցը (այսինքն` ժամա- նակակից իրավական պետությունը) ենթադրում է մարդկանց ազատութ- յան, առաջադիմության արդի մակարդակ ու քաղաքացիական հասա- րակության, իրավունքի և պետության զարգացվածության համապա- տասխան աստիճան:

2. Իրավական պետությունը հետխորհրդային Ռուսաստանում

Իրավական պետականության գաղափարները և արժեքները դար- ձան պոստսոցիալիստական վերափոխումների ամբողջ գործընթացի գլխավոր կողմնորոշիչներից մեկը:

---

1993 թվականի Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանադրության մեջ ճանաչում և նորմատիվ ամրագրում ստացան ժամանակակից իրավա- կան պետականության բոլոր երեք հիմնական բաղադրատարրերը (հա- րադրությունները, բնութագրերը և հակությունները)` մարդասիրական- իրավականը (մարդու և քաղաքացու իրավունքներն ու ազատություննե- րը), նորմատիվ-իրավականը (իրավական օրենքի տիրապետությունը) և ինստիտուցիոնալ-իրավականը (իշխանությունների բաժանման և փոխ-

գործակցության համակարզը):

Սահմանադրության (I հոդվածի 1-ին մասի) համաձայն, Ռուսաս- տանի Դաշնությունը` Ռուսաստանը, կառավարման հանրապետական ձևով ժողովրդավարական, դաշնային, իրավական պետություն է: Բացի այդ, Սահմանադրությամբ Ռուսաստանի Դաշնությունը սահմանվում է որպես «սոցիալական պետություն» (7 հոդվածի 1-ին մաս) և որպես «աշխարհիկ պետություն» (14 հոդվածի 1-ին մաս):

Ըստ Սահմանադրության` Ռուսաստանի Դաշնությունում ինքնիշ- խանության կրողը և իշխանության միակ աղբյուրը նրա բազմազգ ժողո- վուրդն է (3 հոդվածի 1-ին մաս)։ Ռուսաստանի Դաշնության ինքնիշխա- նությունը տարածվում է նրա ամբողջ տարածքի վրա, իսկ Ռուսաստա- նի Սահմանադրությունը և դաշնային օրենքները գերակայություն ունեն Ռուսասսանի Դաշնության ամբողջ տարածքում (4 հոդված):

Սահմանադրությունը (1-ին գլուխ) որպես սահմանադրական կարգի հիմքեր ամրագրում է հետխորհրդային Ռուսաստանի հասարակական և պետական-իրավական կառուցվածքի նորույթը սահմանող մի շարք սկզբունքային դրույթներ:

Իրավական պետականության հիմքերի ամրապնդման համար այս- տեղ վճռորոշ նշանակություն ունեն, առաջին հերթին, Սահմանադրութ յան դրույթները մարդու, նրա իրավունքների ու ազատությունների` որ- պես բարձրագույն արժեք (2 հոդված), իշխանությունների բաժանման (10 հոդված), Սահմանադրության ուղղակի գործողության և գործող ի- րավունքի աղբյուրների սահմանադրական-իրավական բնութագրերի մասին (15 հոդված):

Երկրում քաղաքացիական հասարակության ձևավորման հիմքերն ամրապնդված են Ռուսաստանի Դաշնությունում հավասար կերպով ճանաչվող ու պաշտպանվող մասնավոր, պետական, համայնքային և սեփականության այլ ձևերի (ներառյալ` հողի և բնական այլ պաշարնե- րի նկատմամբ), միասնական տնտեսական տարածքի, մրցակցության աջակցության, տնտեսական գործունեության ազատության և այլնի մա- սին սահմանադրական դրույթներում (8, 9 հոդվածներ):

---

Ռուսական իրավական պետականության հիմնական դաշնային գծերը և հատկություններն արտահայտված են Ռուսաստանի Դաշնութ յան սուբյեկտների իրավահավասարության, Ռուսաստանի Դաշնությու- նում ժողովուրդների իրավահավասարության ու ինքնորոշման, Ռուսաս- տանի Դաշնության միասնական քաղաքացիության, նրա պետական ամբողջականության և պետական իշխանության համակարգի միաս- նության, Դաշնության ու նրա սուբյեկտների պետական իշխանության մարմինների միջև տնօրինության առարկաների և լիազորությունների սահմանազատման մասին սահմանադրական դրույթներում (5, 6, 11 հոդվածներ):

Սահմանադրական կարգի գաղափարական և քաղաքական բնու- թագրերն իրենց մեջ ներառում են գաղափարական ու քաղաքական բազմակարծության, բազմակուսակցության, օրենքի առաջ հասարակա- կան միավորումների հավասարության ճանաչումը (13 հոդված):

Ռուսաստանի Դաշնության նոր Սահմանադրությունը հետխորհրդա- յին կարգի հիմնական դրույթների իր կարգավորման մեջ հիմնվում է մարդու ի ծնե և անօտարելի իրավունքների ու ազատությունների մասին բնական-իրավական գաղափարների վրա:

Սահմանադրությունը, որպես նոր սահմանադրական կարգի հիմքե- րից մեկը, (2 հոդված) հռչակում է. «Մարդը, նրա իրավունքներն ու ազա- տությունները բարձրագույն արժեք են»: Ընդ որում, Սահմանադրությու– նը ելնում է մարդու հիմնական իրավունքների ու ազատությունների ի ծնե և անօտարելի (բնական) բնույթից: Այդ բնական-իրավական գաղա- փարների ոգով Սահմանադրությունը (17 հոդվածի 2-րդ մաս) հաստա- տում է, որ «Մարդու հիմնական իրավունքներն ու ազատություններն ա- նօտարելի են և ի ծնե պատկանում են յուրաքանչյուրին»:

Սահմանադրությունը (2-րդ գլուխ) նախատեսում է արդի միջազ- գային չափանիշներին և այդ ոլորտում զարգացած ազատական-ժո- ղովրդավարական երկրներում սահմանադրական պահանջների բարձր մակարդակին համապատասխանող մարդու ու քաղաքացու անձնա- կան, քաղաքական, տնտեսական, սոցիալական և մշակութային իրա- վունքների ու ազատությունների լայն շրջանակ։

Սահմանադրությունում ամրագրված ` մարդու և քաղաքացու իրա- վունքները, ազատություններն ու պարտականություններն իրենց հան- րագումարում կազմում են անհատի սահմանադրական-իրավական կարգավիճակը։

---

Մարդու իրավունքներ ու ազատություններ ասելով Սահմանադրութ- յունը, ըստ էության, նկատի ունի յուրաքանչյուր անհատի` ինչպես Ռու- սաստանի Դաշնության քաղաքացու, այնպես էլ ուրիշ պետության քա- ղաքացու և քաղաքացիություն չունեցող անձի ի ծնե ու անօտարելի ի- րավունքները և ազատությունները, այսինքն՝ օգտվելով ավանդական տերմինաբանությունից, մարդու բնական իրավունքները:

Մարդու իրավունքների ու ազատությունների մասին սահմանադրա կան դրույթներում «մարդ» բառի հետ միասին, որպես դրա հոմանիշ, օգ- տագործվում են նաև «յուրաքանչյուրը», «բոլորը», «անձը», «ոչ ոք» (ընդհանուր ժխտողական իմաստով) բառերը: Օրինակ՝ «Յուրաքանչ- յուրն իրավունք ունի որոշել և նշել իր ազգային պատկանելությունը։ Ոչ ոքի չի կարելի հարկադրել որոշելու և նշելու իր ազգային պատկանելութ– յունը» (26 հոդվածի 1-ին մաս): «Բոլորը հավասար են օրենքի և դատա- րանի առջև» (19 հոդվածի 1-ին մաս): «Ոչ ոք իրավունք չունի մուտք գոր- ծել բնակարան` դրանում բնակվող անձանց կամքին հակառակ…» (25 հոդված):

Սահմանադրության մեջ քաղաքացու իրավունքներ ասելով` նկատի են առնվում Ռուսաստանի Դաշնության քաղաքացու համապատաս- խան իրավունքները: Օրինակ` «Քաղաքացիները և նրանց միավորում- ներն իրավունք ունեն մասնավոր սեփականության իրավունքով հող ու- նենալ» (36 հոդված I-ին մաս):

Անհատի իրավունքները մարդու իրավունքների և քաղաքացու իրա- վունքների տարանջատման հիմքում, որն առաջին անգամ պաշտոնա- պես ամրագրվել է Մարդու և քաղաքացու իրավունքների ֆրանսիական հռչակագրում (1789 թվական), ընկած է քաղաքացիական հասարակութ- յան ու պետության տարբերակումն ու, համապատասխանաբար, ան- հատի` որպես քաղաքացիական հասարակության անդամի (մարդու ի- րավասուբյեկտության` որպես մասնավոր անձի), և որպես հանրային- քաղաքական հանրույթի, պետության անդամի (անհատի՝ որպես հան- րային-քաղաքական իշխանության, որպես քաղաքացու իրավասուբյեկ– տության) իրավունքների տարբերակումը:

Անհատի սահմանաղրական-իրավական կարգավիճակը որոշակի համակարգ է, որն իր մեջ, որպես կառուցվածքային մասեր, ներառում է անհատի միասեռ (ըստ կարգավորման ոլորտի և առարկայի) իրավունք- ների հետևյալ խմբերը. անձնական (անհատական-մարդկային) իրա- վունքներ, քաղաքական իրավունքներ, տնտեսական իրավունքներ, սո- ցիալական իրավունքներ, մշակութային իրավունքներ։

8 Վ. Ս. Ներսեսյանց

---

Անձնական (անհատական-մարդկային) իրավունքներն ու ազա- տությունները` մարդուն որպես առանձին բնական և հոգևոր էակ, որպես ազատ անձնավորություն, ճանաչող ու պաշտպանող իրավունքները և ազատություններն են: Սահմանադրությունը նման անձնական իրա- վունքների և ազատությունների շարքին է դասում մարդու այնպիսի ի ծնե և անօտարելի իրավունքները, ինչպիսիք են` կյանքի իրավունքը (20 հոդվածի 1-ին մաս), պետության կողմից պաշտպանվող արժանապատ- վությունը (21 հոդվածի 1-ին մաս) և այլն:

Քաղաքացիական քաղաքական իրավունքներն ու ազատություն- ներն անհատի` որպես քաղաքացու, քաղաքական կյանքին մասնակցե- լու և պետական իշխանությունն իրականացնելու իրավունքներն ու ա- զատություններն են: Սահմանադրությունն այդ իրավունքների շարքին է դասում իր քաղաքացիությունը պահպանելու կամ դա փոփոխելու իրա- վունքը (6 հոդվածի 3-րդ մաս), միավորվելու իրավունքը (30 հոդվածի 1-ին մաս), որն իր մեջ ներառում է (իր իմաստով Սահմանադրության 13 հոդվածի 3-րդ մասի դրույթները բազմակուսակցության մասին) նաև քաղաքական միավորման իրավունքի և այլնի մասին իրավունքը։

Տնտեսական իրավունքներն անհատի (մարդու և քաղաքացու)` որ- պես տնտեսական (ապրանքային-դրամական, արտադրական, շուկա- յական) հարաբերությունների անկախ սուբյեկտի իրավունքներն են: Սահմանադրությամբ տնտեսական իրավունքների շարքին են դասվում յուրաքանչյուրի իրավունքը` իր ունակություններն ու գույքն ազատորեն օգտագործելու ձեռնարկատիրական և օրենքով չարգելված այլ տնտե- սական գործունեությամբ զբաղվելու (34 հոդվածի 1-ին մաս), մասնավոր սեփականատիրության իրավունքը և այլն:

Սոցիալական իրավունքները մարդու իրավունքներն են մարդկանց սոցիալական կյանքի տարբեր ոլորտներում իր պահանջմունքների և շահերի ապահովման ու պաշտպանության համար: Սահմանադրության մեջ ամրագրվել են հետևյալ սոցիալական իրավունքները` յուրաքանչյու- րի աշխատանքի իրավունքը` անվտանգության և հիգիենայի պահանջ- ներին համապատասխանող պայմաններում, աշխատանքի վարձատ- րության իրավունքն առանց որևէ խտրականության ու դաշնային օրեն- քով սահմանված աշխատանքի վարձատրության նվազագույն չափից ոչ ցածր, ինչպես նաև գործազրկությունից պաշտպանության իրավուն- քը (37 հոդվածի 3-րդ մաս), յուրաքանչյուրի սոցիալական ապահովութ- յան իրավունքը (39 հոդված), յուրաքանչյուրի բնակարանի իրավունքը (40 հոդված), յուրաքանչյուրի առողջության պահպանման և բժշկական

---

օգնության իրավունքը (41 հոդված), յուրաքանչյուրի բարենպաստ շրջակա միջավայրի իրավունքը (42 հոդված) և այլն:

Սահմանադրությունը Ռուսասստանի Դաշնությունը բնութագրում է որպես սոցիալական պետություն (7 հոդված), որի քաղաքականությունն ուղղված է մարդու արժանապատիվ կյանքը և ազատ զարգացումն ա- պահովող պայմանների ստեղծմանը:

Մշակութային իրավունքներն ու ազատություններն ստեղծագործա- կան գործունեության ոլորտում մշակութային կյանքին մասնակցելու և դրա բարիքներից օգսվելու մարդու իրավունքներն ու ազատություններն են: Սահմանադրությունն այդ իրավունքների և ազատությունների շար- քին է դասում գրական, գեղարվեստական, գիտական, տեխնիկական ու ստեղծագործության այլ տեսակների, ինչպես նաև դասավանդման ա- զատությունը (44 հոդվածի 1-ին մաս), մշակութային կյանքին մասնակ- ցելու և մշակութային հաստատություններից օգտվելու, մշակութային արժեքների հեսա առնչվելու յուրաքանչյուրի իրավունքը (44 հոդվածի 2-րդ մաս):

Անհատի սահմանադրական-իրավական կարգավիճակի կարևոր բաղադրատարրերը նրա սահմանադրական պարտականություններն են: Նման պարտականությունների շարքին Սահմանաղրությունը ղա- սում է՝ Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանադրությունը և օրենքները պահպանելու պարտականությունը (15 հոդվածի 2-րդ մաս), օրենքով սահմանված հարկերը և տուրքերը վճարելու պարտականությունը (57 հոդված), բնությունն ու շրջակա միջավայրը պահպանելու, բնական հարստություններին խնայողաբար վերաբերվելու պարտականությունը (58 հոդված), հայրենիքը պաշտպանելու քաղաքացու պարտականութ յունը (59 հոդվածի 1-ին մաս) և այլն:

Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանադրությունում նախատեսված են մարդու և քաղաքացու իրավունքների պաշտպանության անհրաժեշա երաշխիքներ։

Ըստ Սահմանադրության (19 հոդված), պետությունը երաշխավորում է մարդու և քաղաքացու իրավունքների ու ազատությունների հավասա- րությունն անկախ սեռից, ռասայից, ազգությունից, գույքային ու պաշ- տոնական դրությունից, բնակության վայրից, կրոնի նկատմամբ վերա- բերմունքից, համոզմունքներից, հասարակական միավորումներին պատկանելությունից, ինչպես նաև այլ հանգամանքներից:

---

Սահմանադրությունն արգելում է քաղաքացիների իրավունքների սահմանափակման ցանկացած ձևերը` սոցիալական, ռասայական, ազ- գային, լեզվական կամ կրոնական պատկանելության հասկանիշով: Տղամարդիկ և կանայք ունեն հավասար իրավունքներ ու ազատութ- յուններ և դրանց իրականացման հավասար հնարավորություններ։ Սահմանադրությունը (46 հոդված) յուրաքանչյուրին երաշխավորում է նրա իրավունքների և ազատությունների դատական պաշտպանութ- յուն:

Սահմանաղրության մի շարք հոդվածներ (47-54 հոդվածներ) նվիր- ված են մարդու և քաղաքացու իրավունքների ու ազատությունների քրեական-իրավական և դատավարական երաշխիքներին: Ընդ որում, Սահմանադրությունը երաշխավորում է յուրաքանչյուրի իրավունքը նրա գործը քննելու այն դատարանում և այն դասավորի կողմից, որին ընդ- դատյա է այդ գործը: Յուրաքանչյուրին երաշխավորում է որակավոր- ված իրավաբանական օգնություն։ Հանցագործության մեջ մեղադրվող յուրաքանչյուր ձերբակալված, կալանավորված անձ իրավունք ունի, համապատասխանաբար, ձերբակալման, կալանավորման կամ մեղա- դրանքի առաջադրման պահից օգտվելու փաստաբանի (պաշտպանի) օգնությունից: Էական նշանակություն ունի Սահմանդրության մեջ (49 հոդվածի 1-ին մաս) անմեղության կանխավարկածի սկզբունքի ամրա- գրումը:

Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանադրության, մարդու և քաղա- քացու իրավունքների ու ազատությունների երաշխավորը, ըստ Սահմա- նադրության (80 հոդվածի 2-րդ մաս), Ռուսաստանի Դաշնության նա- խագահն է:

Ըստ Սահմանադրության (114 հոդվածի 1-ին մաս), քաղաքացիների իրավունքների և ազատությունների ապահովման միջոցների իրակա- նացմամբ պետք է զբաղվի Ռուսաստանի Դաշնության կառավարությու- նը:

Մարդու և քաղաքացու իրավունքների պաշտպանության և գործնա- կանում դրանց պահպանման մեջ կոչված է կարևոր դեր խաղալ Պետա- կան Դումայի կողմից նշանակվող (103 հոդվածի 1-ին մաս) Մարդու ի- րավունքների լիազորը:

Սահմանադրությունը (125 հոդվածի 4-րդ մաս) նախատեսում է, որ քաղաքացիների սահմանադրական իրավունքների և ազատությունների խախտման վերաբերյալ բողոքներով ու դատարանների հարցումներով Ռուսաստանի Դաշնության սահմանադրական դատարանն ստուգում է այն օրենքի սահմանադրականությունը, որը կիրառված է կոնկրետ գոր- ծերով:

---

Մարդու և քաղաքացու իրավունքների ու ազատությունների պաշտ- պանության գործում էական դեր են խաղում ընդհանուր իրավասության դասարանները:

Կարևոր նշանակություն ունեն նաև մարդու իրավունքների ու ազա- տությունների պաշտպանության միջազգային իրավական ձևերը։

Մարդու իրավունքների և ազատությունների մասին Սահմանադրութ- յան դրույթները բնական-իրավական տիպի իրավահասկացողության տրամաբանությամբ և իմաստով ունեն երկակի նշանակություն, այդ դրույթները նշանակալից են ոչ միայն անհատական իրավունակության և իրավասուբյեկտության հիմնահարցերի առումով, այլ նաև որպես ելա- կետային իրավական հիմունքներ, միաժամանակ ունեն համընդհանուր կարգավորիչ նշանակություն ու հանդես են գալիս որպես պաշսոնական նորմատիվ ակտերի իրավական որակին, պետական իշխանության բո- լոր ճյուղերի և պաշտոնատար անձանց կազմակերպմանն ու գործու- նեությանն առաջադրվող համապարտադիր իրավական չափանիշ և սահմանադրական պահանջ: Դրա վերաբերյալ էական դրույթ է պարու- նակվում 18 հոդվածում, որի համաձայն մարդու և քաղաքացու իրա- վունքներն ու ազատությունները «սահմանում են օրենքների իմաստը, բովանդակությունն ու կիրառումը, օրենսդիր և գործադիր իշխանություն- ների, տեղական ինքնակառավարման գործունեությունը և ապահովվում են արդարադատությամբ»: Եթե այս հոդվածը պոզիտիվ ձևով պարու- նակում է իրավական օրենքի, պետական իշխանության և տեղական ինքնակառավարման մարմինների բոլոր ճյուղերի գործունեության իրա- վական բնույթի (իրավունքին համապատասխանելու) պահանջներ, ա- պա Սահմանադրության մեկ այլ հոդված (55 հոդվածի 2-րդ մաս) պա- րունակվում է հակաիրավական (իրավախախտ) օրենքի ուղղակի ար- գելք` «Ռուսաստանի Դաշնությունում չպետք է ընդունվեն մարդու և քա- ղաքացու իրավունքներն ու ազատությունները վերացնող կամ նվազեց- նող օրենքներ»։ Այս առումով կարևոր նորմ է պարունակվում նաև Սահ- մանադրության 15 հոդվածի 3-րդ մասում` «Մարդու և քաղաքացու իրա- վունքները, ազատություններն ու պարտականությունները շոշափող ցանկացած նորմատիվ-իրավական ակտ չի կարող կիրառվել, եթե դա պաշտոնապես չի հրապարակվել ի գիտություն բոլորի»:

Ռուսաստանի նոր Սահմանադրությանը ներհատուկ իրավահասկա- ցողության հայեցակարզն իր մեջ ամբողջությամբ ներառում է նաև պե- տության իրավական հասկացողությունը և, համապատասխանաբար, պետական իշխանության իրավական կազմակերպումը: Ինստիտուցիո- նալ-իրավական առումով դա արտահայտվում է ռուսական իրավական

---

պետականության ընդհանուր հայեցակարգի շրջանակներում իշխա- նությունների բաժանման որոշակի հայեցակարգի սահմանադրական ամրապնդման մեջ:

Իշխանությունների բաժանման բուն սկզբունքը Սահմանադրութ- յունում (10 հոդված) ձևակերպվել է հետևյալ կերպ. «Ռուսաստանի Դաշնությունում պետական իշխանությունն իրականացվում է օրենս- դիր, գործադիր և դատական իշխանությունների բաժանման հիման վրա: Օրենսդիր, գործադիր և դատական իշխանության մարմիններն ինքնուրույն են»:

Իշխանությունների բաժանման այս ընդհանուր դրույթները հետա- գայում կոնկրետացվել են Սահմանադրության համապատասխան գլուխներում, որոնք սահմանում են Ռուսաստանի Դաշնության նախա- գահի (4-րդ գլուխ), Դաշնային ժողովի (5-րդ գլուխ), Ռուսաստանի Դաշ- նության կառավարության (6-րդ գլուխ), դատական իշխանության (7-րդ գլուխ) կարգավիճակը և լիազորությունները։

Սահմանադրությունը Նախագահին օժտում է իրավունքների միան- գամայն լայն շրջանակով, որն, ըստ էության, ներառում է երկրում պե- տական իշխանության կազմակերպման և իրականացման բոլոր ոլորտ- ներն ու ուղղությունները։

Ռուսաստանի Դաշնության նախագահը պետության ղեկավարը և Սահմանադրության երաշխավորն է: Սահմանադրությանը և Դաշնային օրենքներին համապատասխան` նա «սահմանում է պետության ներքին և արտաքին քաղաքականության հիմնական ուղղությունները» (80 հոդ- վածի 3-րդ մաս), «ապահովում է պետական իշխանության մարմինների համաձայնեցված գործունեությունը և փոխգործակցությունը» (80 հոդ- վածի 2-րդ մաս): «Ռուսաստանի Դաշնությունում գործադիր իշխանութ- յունն իրականացնում է Ռուսաստանի Դաշնության կառավարությունը» (110 հոդվածի 1-ին մաս):

Նախագահի և կառավարության լիազորությունների սահմանադրա- կան կարգավորման բովանդակությունից ու բնույթից կարելի է եզրա- կացնել, որ նախագահական իշխանությունը, բացի նախագահի բացա- ռիկ իրավունքներից, ըստ էության, իր մեջ ներառում է նաև գործադիր իշխանության վճռորոշ իրավազորությունների ամբողջ համալիրը:

Ըստ Սահմանադրության (94 հոդված), Ռուսաստանի Դաշնության ներկայացուցչական և օրենսդիր մարմինը երկու պալատներից բաղկա– ցած Դաշնության խորհրդից և Պետական Դումայից կազմված Դաշ- նային ժողովն է։

---

Սահմանադրությունում (118 հոդված) ամրագրված է դրույթ այն մա- սին, որ «Ռուսաստանի Դաշնությունում արդարադատությունն իրակա- նացնում է միայն դատարանը»։ Սահմանադրությանը համսձայն (120 հոդվածի 1-ին մաս)՝ «դատավորներն անկախ են և ենթարկվում են միայն Սահմանադրությանը և դաշնային օրենքին»։ Դատական իշխա- նությունն իրականացվում է սահմանադրական, քաղաքացիական, վար- չական և քրեական դատավարությունների միջոցով: Արտակարգ դա- տարանների ստեղծումն արգելված է: Սահմանադրությունը (120-122 հոդվածներ) ամրագրում է դատավորների անկախության, անփոփոխե- լիության և անձեռնմխելիության սկզբունքները:

Սահմանադրության (123 հոդված) համաձայն` դատավարությունն ի- րականացվում է մրցակցության և կողմերի իրավահավասարության հի- ման վրա։ Դաշնային օրենքով նախատեսված դեպքերում դատավա- րությունն իրականացվում է երդվյալ ասենակալների մասնակցությամբ: Սահմանադրությունը (125-128 հոդվածներ) սահմանում է Ռուսաս- տանի Դաշնության սահմանադրական դատարանի, գերագույն դատա- րանի, բարձրագույն արբիտրաժային դատարանի հիմնական լիազո- րությունները և ձևավորման նոր կարգը:

Դատական բարեփոխումների զարգացման մեջ կարևոր քայլ էր «Ռուսաստանի Դաշնության դատական համակարգի մասին» (26-ը դեկտեմբերի 1996 թվական) դաշնային սահմանադրական օրենքի ըն- դունումը:

Սակայն, դատական բարեվփոխումներն ամբողջությամբ, իրակա- նացվում են դանդաղ և անհետևողական, տարբեր տեսակի պահպանո- ղական ու բյուրոկրատական կառույցների հզոր դիմադրության պայ- մաններում:

Ստեղծված պայմաններում հույժ կարևոր է, որ նախկին կուսակցա- կան-վարչական թելադրանքից և վերահսկողությունից դատարանների և դատավորների` դժվարությամբ ձեռք բերվող, անկախությունը չվերածվի ամեն ինչից և բոլորից հիմար «անկախության», իր համար դասային «ազատության», դատական իշխանության կաստայական ավտարկիա- յով, դրա վերածմամբ անթափանց և անվերահսկելի «պետության մեջ պետության»։ Հակառակ դեպքում այդքան երկար ժամանակ դատարա- նի անկախությանն սպասող մեր հասարակությունը ֆեոդալական կախ- վածության մեջ կընկնի դատարանից:

Արդի պայմաններում դատական իշխանությունը կարող է և պետք է հաստատվի ու զարգանա միայն նոր սահմանադրական իրավահասկա- ցողության հունով, իշխանությունների բաժանման սկզբունքի ու Սահ-

---

մանադրության իրավական օրինական պահանջների հիման վրա, և դրանց խստիվ ու հետևողական պահպանման սահմաններում: Ընդ ո- րում, անհրաժեշտ է ընդգծել, որ դասական պրակտիկան «իրավունքի աղբյուր» չէ (դատական իրավաստեղծության իմաստով), այլ իրավուն- քի գործողության կիրառման և պաշտպանության իրողություն1: Դա կարևոր է ինչպես ինքնին, այնպես էլ իրավունքի կատարելագործման և զարգացման համար։ Դատական պրակտիկան, իրավաստեղծություն չլինելով, իրավաստեղծության կարևոր աղբյուրներից մեկն է: Սակայն վերջինս վերաբերում է մյուս իշխանությունների իրավազորություննե- րին:

Դատարանն օրենսդիր գործունեությամբ չի զբաղվում և չի կառավա- րում, այլ կիրառում է իրավունքը: Դատարանի իրավաստեղծությունը մեկ անձի մեջ` դատավորի և օրենսդիրի, վտանգավոր խառնուրդ (սիմ- բիոզ) է: Հենց նման վտանգի դեմ է ուղղված իրավական պետության մեջ իշխանությունների բաժանման սկզբունքը:

Ռուսական իրավական պետության սահմանադրական մոդելը գործնականում դեռևս լրիվ ծավալով չի իրականացվել։ Ուստի, առաջ- նահերթ խնդիր է (թե՛ օրինաստեղծ պրակտիկայի, թե՛ իրավաբանական տեսության համար) բոլոր սահմանադրական ինստիտուտների, կա- ռույցների և ընթացակարգերի ձևավորման գործընթացն ավարտին հասցնելը, Սահմանադրությամբ նախատեսված բոլոր դաշնային սահ- մանադրական օրենքների ու դաշնային օրենքների ընդունումը, մի խոս- քով, Ռուսաստանի պետական իրավական համակարգի սահմանադրա- կան մոդելը մինչև վերջ ավարտին հասցնելը (դրա ստատիկայում և դի- նամիկայում) բոլոր մակարդակներում (համադաշնային, Դաշնության սուբյեկտների մակարդակում և տեղական մակարդակում)։

Ռուսական իրավական պետության սահմանադրական մոդելի կեն- սագործմանը զուգընթաց պետք է պարբերաբար աշխատանք տարվի (գործնական և գիաական-իրավաբանական) այդ մոդելի ներքին հակա- սությունների հաղթահարման ուղղությամբ:

Խոսքը, առաջին հերթին, այնպիսի թերությունների մասին է, ինչպի- սիք են` իշխանությունների չհաշվեկշռված բաժանումը, տարբեր իշխա- նությունների փոխհարաբերություններում զսպումների և հակակշիռների պատշաճ արդյունավետությամբ գործող համակարգի բացակայությու- նը, իշխանության գործադիր ճյուղի կառուցվածքում ու ներկայացուցչա- կան իշխանության հետ դրա փոխհարաբերություններում տեղ գտած

1 Ѕви Нерсесянц В.С. Суд не законодательствует и не управляет, а при- Mezer IpaBo // CyAe6aaa IpaTa KaK ACTOEH IpaBa. M., 1997. էջ 41-43

---

հակասությունները և անորոշությունները (գործադիր իշխանության երկ- փեղկվածությունը՝ նախագահականի և կառավարականի, որը խորաց- վել է` խորհրդարանից կառավարության անկախությամբ), միասնական ռուսական պետականության դաշնային կառուցվածքում տեղ գտած չա- փից ավելի անհամապատասխանությունը, ամբողջությամբ Դաշնութ- յան ու նրա սուբյեկտների միջև լիազորությունների բաշխման անհրա- ժեշտ հստակության բացակայությունը, երկրում գործող իրավունքի աղբյուրների հստակ աստիճանակարգության բացակայությունը, դա- տախազության կարգավիճակի անորոշությունը (այն հիշասակված է դատական իշխանության մասին գլխում, չնայած որ պետք է դասվեր գործադիր իշխանությանը), տեղական ինքնակառավարման ոչ պետա- կան հայեցակարզի ներքին հակասությունը, դրան, փաստորեն, պետա- կան իրավական լիազորություններով օժտելով, սահմանադրական փո- փոխությունների ընդունման կարգի չափից ավելի կոշտությունը (և գործնականում անիրականանալի լինելն անգամ, թեկուզ, ի շահ Սահ- մանադրության պահպանման) և այլն:

Ամբողջությամբ Ռուսաստանի իրավական պետականության սահ- մանադրական մոդելի կատարելագործման ու իրականացման առումով` ռուսական փորձի և դեպի սահմանադրականությանն ու իրավական ժո- ղովրդավարությանը տանող արդի դժվարին ուղու հաշվառմամբ, առա- վել սուր և բարդ է մնում գործադիր (այսինքն` ըստ էության, նախագա- հական) իշխանությունն այն պատշաճ ներկայացուցչական իշխանութ- յան հետ խելամիտ համատեղելու հիմնահարցը, որի լիազորությունները համապատասխանեին իշխանությունների բաժանման և իրավական պետականության իմաստին, գաղափարներին ու պահանջներին:

Գլուխ 8. Հասարակության, իրավունքի և պետության պոստսոցիալիստական զարգացման հեռանկարները. ցիվիլիզմի հայեցակարգը

1. Զարգացման պոստսոցիալիստական ուղու ընտրության հիմնահարցը

Այսօր բոլորս Արևելքում և Արևմուտքում համաշխարհային պատ- մության մեծ փոփոխությունների ժամանակակիցներն ենք: Նախկին աշխարհակարգը և համաշխարհային պատմության զարգացման բուն ուղղությունը XX դարում որոշվել են կապիտալիզմի ու սոցիալիզմի միջև հակամարտությամբ, կոմունիստական և բուրժուական գաղափարախո- սությունների միջև պայքարով: Այդ բևեռներից մեկի արմատական փո-

---

փոխությունների հետևանքով անխուսափելի են դառնում էական կեր- պարանափոխությունները նաև մյուս բևեռում և ամբողջ աշխարհում: Այդ կապակցությամբ գլոբալ նշանակություն է ձեռք բերում պոստսո- ցիալիզմի հիմնահարցը։ Այստեղ մենք գործ ունենք համաշխարհային պատմության դիալեկտիկայի հետ: Եվ սոցիալիզմից դեպի պոստսոցիա- լիզմին շարժման տրամաբանությունը կարելի է համարժեք բացահայ- տել սոսկ ազատության ու իրավունքի համաշխարհային պատմական առաջընթացի համատեքստում:

Հեգելն ասում էր, որ Միներվայի Բուն իր թռիչքն սկսում է լուսադե- մին, երբ հին կարգերին փոխարինելու է գալիս նորը։ Կոնկրետ-պատմա- կան տեսանկյունից Հեգելի համար խոսքը «հին վարչակարգի» հաղթա- հարման և մասնավոր սեփականության ու բոլորի ձևական հավասա- րության ճանաչման վրա հիմնված նոր կարգի հաղթանակի, այսինքն՝ ֆեոդալիզմից կապիտալիզմին անցման մասին է: Նրա համար համաշ- խարհային պատմությունը՝ որպես ազատության առաջընթաց, ըստ էության, ավարտվում է այդ (կապիտալիստական) կարգով, քանի որ համաձայն նրա հայեցակարգի` սկզբունքորեն որևէ նոր բան արդեն անհնար է ազատության զարգացման և ձևակազմավորումների մեջ (ա- վելի բարձր, քան ազատ մասնավոր սեփականությունն է, համընդհա- նուր ձևական իրավական հավասարությունը և դրանց համապատաս- խանող քաղաքացիական հասարակությունն ու պետության իրավական կազմակերպությունը):

Սոցիալիզմի կործանման ժամանակակից պայմաններում պատ- մության ավարտի գաղավարը (դրա հեգելյան մեկնաբանման հունով) ստացել է, ասես թե, գործնական հաստատում և դրա հետ միասին նոր շունչ1:

Հատկանշական է, որ մարքսիզմի համաձայն էլ՝ կապիտալիզմին ներհատուկ ազատության ձևերը (անհատների ձևական հավասարութ- յունը և ազատությունը, մասնավոր սեփականությունը, քաղաքացիա- կան հասարակությունն ու իրավական պետությունը) իրավունքի պատ- մական առաջընթացի (հենց բուրժուական իրավունքի, մարքսիզմի հա- մաձայն, իրավունքի առավել զարգացած և պատմականորեն վերջին

I

Դրանով է պայմանավորված Ֆ.Ֆուկույամայի հոդվածի լայն տարածումը, որը (վկայակոչելով Հեգելին և նեոհեգելական Ա․Կոժևին) հեգելյան «հավանությունն է» հաղորդում սոցիալիզմի կապիտալիզացման ներկայիս գործընթացին և համաշխարհային պատմության ու մարդկության քաղաքակրթության, կապիտալիստական (ինչպես ասում են ժամանակակից արևմտյան ազատական շուկայական և այլ կարգի ոգով) ավարտին ամբողջությամբ: Տե՛ս Փyxyza O. Kosen HcTopaz // Bonpocs փaAoco. 1990. N 3 էջ 134-148

---

տիպի) վերջին աստիճանն է, կապիտալիզմից հետո (այսինքն՝ կոմու- նիզմի ժամանակ) իրավունքը և պետությունը «մահանում են» արտադ- րության միջոցների նկատմամբ մասնավոր (ցանկացած անհատակա- նացված) սեփականությունը, «բուրժուական անհատականությունը» և այլն բացասվում են:

Թե Հեգելը, թե Մարքսն իրենց դիրքորոշումների արմատական տար- բերությամբ միատեսակ ժխտում էին իրավունքի հետազա առաջընթա- ցը, իրավունքի հետբուրժուական տիպի բուն հնարավորությունը, այ- սինքն ` ազաստության իրավական ձևի զարգացման, իրավունքի առավել բովանդակալից ձևի, անհատների ազատության ավելի մեծ չափ, ավելի բարձր աստիճան արտահայտող իրավունքի նոր ձևի հնարավորությու- նը։ Քանի որ Հեգելի համար սոցիալական պատմության մեջ ազատութ- յան առաջընթացը հնարավոր է միայն իրավական ձևով որպես իրա- վունքի (և պետության որպես իրավական ինստիտուտի) առաջընթաց, նա պատմության ավարտը կապում էր արդեն իսկ ձեռք բերված իրա- վունքի բուրժուական տիպի հետ: Ըստ Մարքսի, հակառակը, ազատութ- յան առաջընթացը շարունակվում է ոչ իրավական (և ոչ պետական) ձևով, և իսկական ազատությունն սկսվում է կապիտալիզմից հետո, բուրժուական իրավունքի ու պետության հաղթահարմամբ: Մարքսը (ա- պա՝ նաև Էնգելսը և Լենինը) միանգամայն հետևողականորեն որևէ հետ- բուրժուական իրավունքի («պրոլետարական իրավունքի» կամ «սոցիա- լիստական իրավունքի») չի (չեն) խոսել՝ սոսկ կոմունիզմի առաջին փու- լում (այսինքն` սոցիալիզմի ժամանակ) թույլատրելով, այսպես կոչված, «բուրժուական իրավունքը» (բուրժուական հավասար իրավունքը) հա- վասար աշխատանքի դիմաց հավասար սպառողական վճարում կատա- րելու համար.

Պոստսոցիալիզմի գլխավոր հիմնահարցը կապված է այն հարցի այս կամ այն պատասխանի հետ, թե դեպի ու՞ր և ինչպե՞ս կարելի է գնալ «տնտեսական անհավասարության» բացակայության սոցիալիս- տական սկզբունքից հետո, դեպի «տնտեսական անհավասարության» (այսինքն՝ մասնավոր սեփականության, բուրժուական իրավունքի և այլ-

i

Տե՛ս Mapxc K., Sec Փ., cou. T.19. էջ 18-19: Aesa B.. IloAa. co6p. co. T. 33. էջ 94-99

«Պրոլետարական իրավունք» տերմինը լայն տարածում գտավ հեղափոխությունից հետո (Պ.Ի.Ստուչկայի, Դ.Ի.Կուրսկու, Ն.Վ.Կրիլենկոյի և ուրիշների աշխատություններում): «Սոցիալիստական իրավունք» տերմինը գրականության մեջ ի հայտ եկավ (Ե. Բ. Պաշու- կանիսի հոդվածում) 30-ական թվականների կեսերին: Տե՛ս IIarayanc E. Iocyapcwou IpaBo pH COIHaN3Me // CoBeTCKOE FOC'AapCTBo. 1936. N 3. էջ 4

---

նի) վերականգնումը, թե՞ առաջ` դեպի տնտեսության, իրավունքի և այլ- նի մեջ նոր, ավելի մեծ հավասարություն:

Դեպի իսկական սեփականության (և դրա հետ միասին դեպի իրա- վունքը, ազատությունը և այլն) մեր ուղու դժվարությունն այն է, որ ան- հրաժեշտ է «բոլորին միասին» պատկանող դիմազրկված սոցիալիստա- կան սեփականությունից անցնել դեպի անհատականացված սեփակա- նության, բայց, միաժամանակ դա չպետք է լինի վերադարձ դեպի մաս- նավոր սեփականություն:

Մինչև օրս հայտնի ամեն մի իրավունքի բուրժուական և մասնավոր սեվականատիրական հիմքի ուժով թվում է, թե առկա է միանգամայն փակուղային ու անլուծելի իրավիճակ` մի կողմից կենսականորեն ան- հրաժեշտ է ոչ իրավական, ամբողջատիրական սոցիալիզմից անցնել ի- րավական կարգի, սակայն, մյուս կողմից` իրավունքի ուղղությամբ կա- տարված ցանկացած շարժում կարող է տանել միայն դեպի բուրժուա- կան իրավունք և, հետևաբար, դեպի մասնավոր սեփականատիրական հարաբերություններ, մի խոսքով` դեպի կապիտալիզմ: Դեպի իրավունքը (և այն բոլորը, ինչը կապված է իրավունքի հետ ու անհնար է անիրա- վական պայմաններում) տանող այդ փակուղային ճանապարհին հայտնվեցին նաև սոցիալիզմը կապիտալիզմի վերափոխելու միջոցա- ռումները։ Ի դեպ, այստեղ են արմատավորված դրանք իրականացնելու բազմամյա վարձերի անհաջողությունների խորը պատճառները:

Վերափոխումների ընտրված ուղին (նախկին սոցիալիստական սե- փականության, ապապետականացման և մասնավորեցման ուղիներով) տանում է առայժմ ոչ թե դեպի կապիտալիզմ, այլ դեպի միանգամայն չզարգացած, նախակապիտալիստական (նախաբուրժուական) սոցիա- լական, տնտեսական, քաղաքական և իրավական ձևեր ու հարաբերութ յուններ։

Այն պատճառները, որոնց ուժով մենք իրականացվող կապիտալիս- տամետ բարեփոխումների արդյունքում անխուսափելիորեն հայտնվում ենք նախակապիտալիստական (կարելի է ասել նեոֆեոդալական) իրա- վիճակում, թաքնված են մեզանում ձևավորվող հասարակական և քա- ղաքական հարաբերությունների բնույթի, սեփականության ու իրավուն- քի տիպի մեջ: Այդ տիպաբանությունը կանխորոշված է սեփականութ- յան պոստսոցիալիստական ապապետականացմամբ, այսինքն` այնպի- սի սեփականության ստեղծմամբ, որը դեռևս ազատ չէ պետական իշ- խանությունից, և այնպիսի պետական իշխանություն, որը դեռևս ազատ չէ սեփականությունից: Սոցիալ-պատմական չափման մեջ այսպիսի ի- րավիճակը բնութագրական է ֆեոդալական փուլին, երբ տնտեսական և

---

քաղաքական երևույթներն ու հարաբերություններն իրենց թերզարգաց- վածության ուժով դեռևս չեն բաժանվել մեկը մյուսից և չեն կազմավորել ինքնուրույն կեցության հարաբերականորեն անկախ երկու տարբեր n- լորտ: Իշխանության և սեփականության, քաղաքականության ու տնտե- սության նման խառնուրդը (սիմբիոզը) նշանակում է, որ հասարակա- կան-քաղաքական ամբողջությունը դեռևս չի հասունացել մինչև քաղա- քացիական հասարակության և իրավական պետության տարբերակ:

«Իշխանություն-սեվփականություն» ելակետային հիմքի ֆեոդալա- կան բնույթը ֆեոդալականորեն խեղաթյուրում է թե՛ իշխանությունը, թե՛ սեփականությունը, թե՛ դրանց միջև եղած հարաբերությունները:

Ձևավորվող պետականության այսպիսի ծանրաբեռնվածությունը սե- փականությամբ (բոլոր մակարդակներում` համադաշնային, տարածքա- յին, տեղական) սանձազերծում է դեպի անկախացում և երկրի ֆեոդա- լական մասնատվածություն տանող հզոր ու երկարաժամկետ կենտրո- նախույս միտումը։ Ռուսաստանում միասնական պետական ինքնիշխա- նության հաստատմանը խոչընդոտում է հենց ամբողջությամբ Դաշնութ- յան և նրա սուբյեկտների ձեռքին գտնվող պետական սեփականությու- նը: Պետություն-սեփականատերը խանգարում է պետություն-իշխա- նությանը հաստատվելու որպես ինքնիշխան կազմակերպություն, քանի որ ինքնիշխանությունն իր բնույթով իշխանության կազմակերպություն է, ոչ թե` սեփականատեր։ Եվ հենց դրանում կարելի է տեսնել մի յուրա- հատուկ հատուցում հանրային հարստության (նախկին սոցիալիստա- կան սեփականության) անիրավաչափ ապապետականացման և դրա սեփականաշնորհման համար հօգուտ հասարակության նեղ շերտի` մնացած բոլոր քաղաքացիների հաշվին, որոնք հավասար իրավունք ու- նեն սոցիալիստական ժառանգության միասնական բաժնի նկատմամբ, այսինքն` քաղաքացիական սեփականության նկատմամբ հավասար ի- րավունք։ Հետամբողջատիրական պետությունը, փոխանակ դառնալու ժողովրդի ընդհանուր գործը, իրեն խեղաթյուրող սեփականության շնոր- հիվ դարձել է դաշնային և տարածքային բյուրոկրատիայի, կենտրո- նում ու տեղերում նոր քաղաքական-տնտեսական ընտրանու մասնավոր գործը։

Սակայն, եթե անհնար է պարզապես վերադառնալ բուրժուական ի- րավունքին և մասնավոր սեփականությանը, ապա սոցիալիզմից ընդ- հանրապես դեպի ինչպիսի՞ իրավունքի կամ ի՞նչ սեփականության է հնարավոր գնալ։

Այս հարցը կարելի է ձևակերպել նաև այլ կերպ։ Հնարավո՞ր է արդ- յոք այնպիսի իրավունք, որը ճանաչի համընդհանուր ձևական հավասա-

---

րության սկզբունքը (այսինքն` ամեն մի իրավունքի, ընդհանրապես իրա- վունքի անհրաժեշտ սկզբունքը), որը, միաժամանակ, չլինի բուրժուա- կան իրավունք: Այդ հարցի հետ անխզելիորեն կապված է մեկ այլ հարց` հնարավո՞ր է արդյոք արտաղրության միջոցների նկատմամբ այնպիսի անհատականացված սեփականություն, որը, միաժամանակ, չլինի մաս- նավոր սեփականություն։

է

Այդ հարցերի դրական պատասխանները կնշանակեն կապիտալիզ- մի` որպես «պատմության ավարտի», մասին պատկերացումների հաղ- թահարում, ազատության, իրավունքի, պետության, սեփականության և այլնի հետբուրժուական առաջընթացի սկզբունքային հնարավորություն (համապատասխան օբյեկտիվ պայմանների առկայությամբ) ու, միա- ժամանակ, պոստսոցիալիստական կարգի համար ոչ բուրժուական կողմնորոշիչներ և հեռանկարներ։

2. Քաղաքացիական սեփականությունը, ցիվիլիտար իրավունքը, ցիվիլիզմը

Կոմունիզմի (և կապիտալիզմի կոմունիստական բացասման)` որպես գաղավարի և պրակտիկայի (XX դարի իրական սոցիալիզմի տեսքով), բնույթն այնպիսին է, որ դա իրականում (սոցիալ-պատմականորեն) կա- րելի է հաղթահարել ու թողնել անցյալում միայն կոմունիստական պա- հանջների, դրանց բանական տեսքով, համարժեք, տնտեսական-իրա- վական բավարարմամբ, որոնք համաձայնեցված են քաղաքակրթութ- յան հիմնադիր արժեքների, ինստիտուտների, ձևերի և նորմերի հետ: Հետևաբար, խոսքը պահանջների բավարարման ու, միաժամանակ, կո- մունիզմի հաղթահարման իրավական ձևի, ոչ իրավական սոցիալիզմից պոստսոցիալիստական իրավական կարգին անցնելու իրավական եղա- նակի մասին է: Իրավական մոտեցման էությունը և նորույթն այստեղ նրանումն է, որ իրավական հավասարության համընդհանուր սկզբունքը պետք է առաջին հերթին հետևողականորեն կիրառվի սոցիալիստական սեփականության նկատմամբ` սոցիալիզմի այդ հիմնական արդյունքն արտադրության միջոցների նկատմամբ իսկական անհատականացված սեփականության վերափոխելու գործընթացում: Բացասումը, պատմութ- յան արդյունքների հաշվառմամբ, անհրաժեշտ է վերափոխել ավելի բարձր մակարդակի հաստատման:

Իրավունքի դիրքերից բոլոր քաղաքացիները հավասար չափով և հա- վասար իրավունքով սոցիալիստական սեփականության ժառանգներ են: Եվ յուրաքանչյուր քաղաքացու նկատմամբ պետք է ճանաչվի ամ-

---

բողջ ապասոցիալիզացված սեփականության մեջ բոլոր քաղաքացինե- րի համար հավասար բաժնի իրավունքը: Դրանով իսկ սոցիալիստական սեփականությունը պետք է վերափոխվի անհատականացված քաղա- քացիական սեփականության, և յուրաքանչյուր քաղաքացի կդառնա բո- լորի համար հավասար սեփականության նվազագույնի նկատմամբ ի- րական սուբյեկտիվ իրավունքի տեր։ Այդ նոր իրավունքից բացի և, դրա- նից ավելի, յուրաքանչյուրն իրավունք կունենա` առանց առավելագույնի սահմանափակման, ցանկացած այլ սեփականության նկատմամբ:

Նման քաղաքացիական (ցիվիլ, ցիվիլիսար) սեփականությամբ նոր պոստսոցիալիսսական հասարակարգը, ի տարբերություն կապիտալիզ- մի և սոցիալիզմի, մենք անվանում ենք ցիվիլիզմ, ցիվիլիտար հասարա- կարգ (լատիներեն civis - քաղաքացի բառից)1.

Անցումը սոցիալիստական սեփականությունից քաղաքացիական սե- փականության, օրինակ՝ Ռուսաստանի Դաշնության նկատմամբ կիրա- ռելով, կարելի է արստահայտել հետևյալ իրավաբանական-նորմատիվ (կամ, ավելի ճիշտ, իրավաբանական-նորմազրաֆիկ) ձևով:

Ռուսաստանի Դաշնությունում ամբողջ նախկին սոցիալիստական սեփականությունն անվճար անհասականացվում է հօգուտ բոլոր քա- ղաքացիների, քաղաքացիական սեփականության նկատմամբ յուրա- քանչյուր քաղաքացու հավասար իրավունքի` վերափոխված սոցիալիս- տական ամբողջ սեփականությունից հավասար բաժնի, սկզբունքով: Նախկին սոցիալիստական սեփականության բոլոր օբյեկտները վերած- վում են բոլոր քաղաքացիների` որպես տվյալ ընդհանուր սեվփականութ յան շրջանակներում սեփականության հավասար անհասականացված բաժինների տերերի, ընդհանուր սեփականության իրավունքի օբյեկտ- ներ: Բոլոր քաղաքացիների քաղաքացիական սեփականությունը, ա- ռանց բացառության, միատեսակ է: Բոլոր քաղաքացիների ընդհանուր սեվփականությունում յուրաքանչյուր քաղաքացի-սեփականատիրոջ ու- նեցած բաժնի թվաբանական չավը, Ռուսաստանի Դաշնության քաղա- քացիների թվի, բնակչության աճի միտումների և քաղաքացիական սե-

1Մանրամասն տես` Hepcecss, B.C. 3aKosoMepHocT CTOHOBAeHH A pasaITH

ConHaAHCTHHeckoň co6cTBEEHOCTH // BecTEHk AH CCCP, 1989. N 9, On xe Концепция гражданской собственности // Советское государство и право. 1989, N 10. Os xe. [porpecc paBeBCTBa H 6}AIROCTE COuHaNaMa // Bonpocs փxocopa. 1990, N 3, On e. Han Tb « IpaBy. Or conHa3M@ K IMBE3MY. М., 1992. Он же. Проодолжение истории: от социализма K IMBRAHIM} // Bonpocs pocoփ51. 1993. N 4. On xe. IIpaBo - MaTeMaTkacBoŠoA. M., 1996. Он же. Философия права. М., 1997. Он же. Национальная идея России во всемирно-историческом прогрессе равенства, свободы справедливости. MasspecT o ABBAī3ye. M., 2000

---

փականության պահուստային ֆոնդի անհրաժեշտության հաշվառմամբ սահմանվում է (օրինակ` հնգամյա ժամկետի սահմաններում) բոլոր քա- ղաքացիների սեփականության 1/160 000 000 բաժնի տեսքով: Յուրա- քանչյուր քաղաքացու` որպես քաղաքացիական սեփականության սուբ- յեկտի, իրավաբանական կարգավիճակը և տիտղոսը պաշտոնապես հաստատվում է սեփականության իրավունքի մասին պատշաճ իրավա- կան փաստաթղթով: Քաղաքացիական սեփականության նկատմամբ ի- րավունքը կրում է անձնական, ցմահ և անօտարելի բնույթ։ Որևէ քաղա- քացի չի կարող զրկվել քաղաքացիական սեփականության նկատմամբ իրավունքից: Առանձին քաղաքացիների քաղաքացիական սեփակա- նությունը չի կարող առգրավվել բոլոր քաղաքացիների ընդհանուր սե- փականությունից: Քաղաքացիական սեփականության նկատմամբ ի- րավունքը չի կարող լիովին կամ մասնակիորեն փոխանցվել այլ անձի։ Յուրաքանչյուր քաղաքացու համար բացվում է քաղաքացիական սե- փականության անձնական հաշիվ, որի վրա կենտրոնացված կարգով մուտք է արվում ընդհանուր սեփականության օբյեկտների շուկայական- տնտեսական օգտագործման բոլոր ձևերի արդյունքում ստացված եկա- մուտների` բոլորի համար հավասար բաժինը:

Պետությունն իրավունք ունի ապասոցիալիզացված սեփականութ յան օբյեկտներից ստանալ միայն հարկեր, ոչ թե եկամուտներ։ Պետութ- յան լիակատար սահմանազատումը նախկին սոցիալիստական սեփա- կանությունից բնակչության վերջնական ապաճորտացման, ազատ սե- փականատերերի և ազատ շուկայի, իսկական տնտեսական ու իրավա- կան հարաբերությունների, քաղաքական իշխանություններից անկախ քաղաքացիական հասարակության և դրա հիման վրա իրավական պե- տության ձևավորման անհրաժեշտ պայմանն է: Քաղաքացիական սե- փականությամբ հասարակությունը պետք է ունենա նաև իր էությանը, նպատակներին և շահերին համապատասխանող պետություն։ Ոչ թե հասարակությունը պետք է հարմարվի պետությանը, այլ պետությունը՝ հասարակությանը և նրա անդամների պահանջմունքներին:

Քանի որ ընդհանուր սեփականությունում յուրաքանչյուր քաղաքա- ցու բաժնի թվաբանական չափը կախված է բոլոր քաղաքացիների ընդ- հանուր թվից, ուստի, Ռուսաստանի Դաշնության նկատմամբ կիրառե- լիս, այսօր այդ չափը հավասար է մոտավորապես ընդհանուր սեփակա- նության 1/150 000 000 բաժին: Քաղաքացիների թվի ավելացումը 10 մի- լիոնով թելադրված է այդ բաժնի կայունության ապահովման (ասենք՝ հինգ տարվա ընթացքում) և անհրաժեշտ պահուստային ֆոնդի ձևավոր- ման խնդիրներով: Ինչ խոսք, բաժնի չափը կարելի է սահմանել նաև ա-

---

վելի կարճ ժամկետով (ասենք՝ մեկ տարի), սակայն այդ դեպքում բաժնի չափը կլինի, իհարկե, մեծ, իսկ պահուստային ֆոնդինը՝ փոքր:

Իրավաբանորեն ասած` քաղաքացիական սեփականությունը բոլոր քացաքացիների ընդհանուր սեփականությունում յուրաքանչյուր սեփա- կանատիրոջ իդեալական բաժինն է: Թե ինչպիսի՞ն է նման իդեալական բաժնի իրական բովանդակությունը, ցույց կտա միայն շուկան՝ այդ ընդ- հանուր սեփականության օբյեկտներն ապրանքային-դրամական հա- րաբերությունների մեջ ներառելով: Փաստորեն քաղաքացիական սեփա- կանության տերը կստանա միայն իր իդեալական բաժնին համապա- տասխանող ընդհանուր սեփականության օբյեկներից ստացվող դրա- մական եկամուտների մասը։ Յուրաքանչյուր քաղաքացու հատուկ հաշ- վի վրա մուտք արվող այդ դրամական միջոցներն իրավաբանորեն կա- րելի է անվանել քաղաքացիական սեփականության տիրոջ իրական բա- ժին, որը նա կարող է տնօրինել իր հայեցողությամբ։ Իսկ հենց քաղա- քացիական սեփականությունը՝ իդեալական բաժնի ևսքով, իր բնույ- թով չի կարող առգրավվել ընդհանուր սեփականությունից կամ դառնալ որևէ գործարքի առարկա: Դա ունի անձնական, որոշակի, անօտարելի բնույթ և յուրաքանչյուր քաղաքացու պատկանում է ծննդից մինչև մահը։ Ապագա նոր քաղաքացիները (որոնք ծնվում կամ քաղաքացիություն են ձեռք բերում այլ հիմքերով), ինչպես և բոլոր նախկին քաղաքացիները, հավասար իրավունք կունենան հավասար քաղաքացիական սեփակա- նության նկատմամբ։

Սեփականության նկատմամբ հավասարությունը սահմանափակ- ված է միայն նախկինում սոցիալականացված արտադրության միջոց- ների շրջանակներում և հնարավոր է միայն որպես հավասար քաղաքա- ցիական սեփականության նկատմամբ իրավունք: Հետևաբար, հավա- սար քաղաքացիական սեփականության հայեցակարգում խոսքը հենց ապասոցիալականացված սեփականության մեջ հավասար բաժնի նկատմամբ յուրաքանչյուրի իրավունքի ճանաչման ու ամրապնդման, ոչ թե սոցիալիստական սեփականության բուն օբյեկտները քաղաքացի- ների մեջ հավասար չափով գռեհիկ ֆիզիկական բաժանման մասին է, n- րը բացի այլ պատճառներից սկզբունքորեն անհնար է, քանի որ հավա- սարությունն ընդհանրապես (ներառյալ նաև սեփականության հարաբե- րություններում) հնարավոր է միայն իրավական ձևով:

Քաղաքացիական սեփականության ճանաչումից հետո սկզբունքը- րեն կարող են վճարովի մասնավորեցման թույլատրվել քաղաքացիների ընդհանուր սեփականության բոլոր օբյեկտները (ներառյալ՝ նաև հողը), բացառությամբ համազգային նշանակություն ունեցող օբյեկտների։ Ընդ

9 Վ. Ս. Ներսեսյանց

---

որում, շրջանառության մեջ թույլատրված օբյեկտների որոշակի մասը (օրինակ` հողի, օգտակար հանածոների և այլնի մի մասը) պետք է մնա քաղաքացիների ընդհանուր սեփականությունում, այսինքն` չվաճառվի, այլ, ասենք, հանձնվի վարձակալության և այլն: Այլ կերպ` բոլոր քաղա- քացիների ընդհանուր սեփականության ներքո պետք է մնա առավել ար- ժեքավոր օբյեկտների որոշակի մասը, որն անհրաժեշտ և բավարար է քաղաքացիական սեփականության ելակետային կառույցի տնտեսա- պես արդյունավետ կենսագոյության համար։

Քաղաքացիական սեփականության նվազագույնից վեր թույլա- տրվում են սեվականության բոլոր մյուս տեսակները, այնպես որ ֆիզի- կական և իրավաբանական անձինք կարող են իրենց հնարավորություն- ների չափով ու առանց որևէ սահմանափակման, շուկայի կանոններով, որպես սեփականություն ձեռք բերել ապրանքային-դրամական շրջա- նառությունում գտնվող ցանկացած օբյեկտ:

Քաղաքացիական սեփականությունից վեր թույլատրվող սեփակա- նության այդ բոլոր տեսակները պարզության համար կարելի էր անվա- նել մասնավոր սեվականություն (անհատական, խմբային և այլն), սա- կայն, խստիվ սոցիալ-տնտեսական իմաստով դա մասնավոր սեփակա- նություն չէ, ճիշտ այնպես, ինչպես նաև քաղաքացիական սեփակա- նության ճանաչումից հետո «մասնավորեցումը» սկզբունքորեն տարբեր- վում է ներկայիս մասնավորեցումից (այսինքն` մասնավոր սեփակա- նության ստեղծումից), որն իրականացվել է մինչև քաղաքացիական սե- փականության ճանաչումը՝ առանց դրա ճանաչման։ Բանն այն է, որ մասնավոր սեփականությունը (սկսած անտիկից մինչև առավել զարգա- ցածը` բուրժուականը) ենթադրում է ոչ սեփականատերերի առկայութ- յուն, հասարակության բաժանում սեփականատերերի և ոչ սեփականա- տերերի: Բոլորին քաղաքացիական սեփականությամբ օժտելն արմա- տապես փոխում է սեվականության բոլոր հարաբերությունները և հա- սարակարգի բուն տիպը. մի բան է հակադրությունը սեփականատերերի և ոչ սեփականատերերի միջև, և միանգամայն այլ բան են` սեփակա- նության նվազագույնի նկասմամբ յուրաքանչյուրի անօտարելի իրա- վունքի պայմաններում ավելի մեծ և ավելի փոքր սեփականության տե- րերի միջև հարաբերությունները:

Քաղաքացիական սեփականության նկատմամբ իրավունքը ոչ թե սովորական ձևական իրավունք է անհատի վերացական իրավունակութ- յուն (բուրժուական իրավունքի ոգով) ունենալու (կամ չունենալու) ար- տադրության միջոցների նկատմամբ սեփականություն, այլ իրական սե-

---

փականության նկատմամբ արդեն իսկ ձեռքբերված, առկա և անօտա- րելի սուբյեկտիվ իրավունք:

Այսպիսով, ցիվիլիտար իրավունքը նոր հետբուրժուական և պոստսո- ցիալիստական իրավակազմավորում է: Դա պահպանում է ցանկացած (ներառյալ՝ բուրժուական) իրավունքի սկզբունքը, այսինքն՝ ձևական հա- վասարության սկզբունքը և, միաժամանակ, բովանդակալից լրացնում ու հարսսւացնում է որակապես նոր պահով` յուրաքանչյուրի հավասար ի- րավունքով բոլորի համար միատեսակ սեփականության նվազագույնի նկատմամբ:

Ինչպես քաղաքացիական սեփականությունը, դա իսկական, իրավա- բանորեն անհասականացված սեփականություն է արտադրության մի- ջոցների նկատմամբ, որն արդեն բուրժուական մասնավոր սեփակա- նություն չէ՝ քաղաքացիական սեփականության նկասմամբ իրավունքն իսկական իրավունք է, սակայն` ոչ բուրժուական իրավունք: Այսպիսով, ցիվիլիար իրավունքն իր բովանդակությամբ և զարգացվածության մա- կարդակով վեր է կանգնած իրավունքի նախորդ տիպերից ու, հետևա- բար, իրավական ձևով մարմնավորում է մարդկանց ազատության ավելի մեծ չավ և արտահայտում է մարդկանց հարաբերություններում ազա- տության պատմական առաջընթացի ավելի բարձր ասաիճան։

Կարելի է կարծել, որ ազատության տեսանելի հետագա առաջընթա- ցը պետք է իրականացվի ձևական-իրավական հավասարության հիմնադիր սկզբունքը նոր անօտարելի սուբյեկտիվ իրավունքներով հարստացնելու և լրացնելու ցիվիլիաար մոդելով:

3. Ցիվիլիզմի տեղն ազատության և իրավունքի պատմական առաջընթացում

Սոցիալիզմից ցիվիլիզմին անցման օբյեկտիվ-պատմական հնարա- վորության համատեքստում իրականում կազմավորված սոցիալիզմի վե- րափոխման բոլոր մնացած տարբերակներն անխուսափելիորեն հան- ղես են գալիս որպես պատմական առաջընթացի վեկտորից կատարված շեղումներ և, այդ իմաստով, պատմականորեն հետադիմական են, պես անցյալի պատմական ջանքերի իմաստազրկում ու դրա արդյունք- ներից օգտվելու անկարողություն, դրանք փորձ են, մնալով պատմութ- յան սրի ծայրին, շարունակել դա, մի խոսքով, դուրս գալ պատմությու- նից, անցնել կենսաթոշակի և հանգստի:

որ-

Ցիվիլիզմի հայեցակարգը ցույց է տալիս, որ սոցիալիզմը պատմա- կան սխալ չէ, և ոչ էլ զուր տեղը վատնած ժամանակ, որ մեր նախորդներ

---

րի ու հայրենակիցների մի քանի սերնդի աննախադեպ զոհերն իզուր չեն անցել, որ սոցիալիզմի ժամանակ առաջին անգամ (սոցիալիստական սեփականության տեսքով) նախադրյալներ են ստեղծվել համամարդկա- յին քաղաքակրթության զարգացման ավելի բարձր, ավելի արդարացի, ավելի մարդասիրական աստիճանի անցնելու համար:

Քաղաքացիական սեփականության գաղափարը նախորդ ամբողջ սոցիալիզմից արված գլխավոր եզրահանգումն է: «Փաստացի հավասա- րության» կոմունիստական պահանջը մերժում է ընդհանուր քաղա- քակրթական գործընթացի արժեքները և նվաճումները։ Քաղաքացիա- կան սեփականությունը բուն քաղաքակրթական կատեգորիաներում այդ ավերիչ պահանջների բավարարման պատմականորեն նախատեսված ձևն է, միաժամանակ, դրանց հաղթահարումը` սեփականության իրա- վունքի ձևով: Ընդ որում, քաղաքակրթությունը զարգանում է այն բանի շնորհիվ, որ հարստանում է ազատության նոր ձևակազմավորմամբ` քա- ղաքացիական սեփականության նկատմամբ յուրաքանչյուրի անօտա- րելի իրավունքով:

Ցիվիլիզմի հայեցակարգը կարգավորիչ ներուժ ունի նաև կապիա ա- լիզմի համար: Ցիվիլիզմի գաղափարի (նոր կատեգորիկ իմպերատիվի տեսքով) այդ կարգավորիչ-կողմնորոշիչ նշանակությունը կարելի է ընդ- հանուր տեսքով ձևակերպել այսպես. կապիտալիզմից դեպի ցիվիլիզմ` շրջանցելով սոցիալիզմը: Ավելի կոնկրետ դա նշանակում է յուրաքանչ- յուրին տալ անօտարելի իրավունք քաղաքացիական (ցիվիլիտար) սե- փականության նկատմամբ։

Պոստսոցիալիսսական ցիվիլիզմի հայեցակարգն արդեն իսկ պա- րունակում է ժողովրդական զանգվածների կոմունիստական պահանջ- ների համարժեք իրավական պատասխանը։ Այդ պատասխանից կա- րող է և ստիպված է օգտվել նաև կապիտալիստական հասարակությու- նը, որպեսզի խուսափի իրական սոցիալիզմի տառապանքներից: Սա- կայն դրա համար աղքատներին մատուցվող սոցիալական ծառայութ- յունները և հօզուս ոչ սեփականատերերի, այսպես կոչված, «շվեդական սոցիալիզմը» բավարար չեն, անհրաժեշտ է յուրաքանչյուրին օժտել ար- տադրության միջոցների նկատմամբ սեփականության բավարար նվա- զագույնի` բոլորի ընդհանուր սեփականության շրջանակներում անհա-

I

Կանաի մոտ, որի հասկացությունը մենք օգտագործում ենք, անշուշտ բացակայում է հավասար քաղաքացիական սեփականության գաղափարը, որի ի հայտ գալը պատմականորեն և տրամաբանորեն հնարավոր է միայն սոցիալիզմից հետո: Դա շատ լավ ցուցադրում է նրա կատեգորիկ իմպերատիվի, առավելագույնի իրական բովանդակությունը, ապոսաերիորիզմը, որը սահմանափակված է բուրժուական իրավունքի և մասնավոր սեփականության սոցիալ-պատմական շրջանակներով:

---

տականորեն որոշված հավասար բաժնի նկատմամբ անօտարելի իրա- վունքով: Հասկանալի է, որ այդ նվազագույնի և բոլոր քաղաքացիների ընդհանուր սեփականության չափը կախված կլինի համապատասխան հասարակության մեջ ուժերի, հավակնությունների ու շահերի հարաբե- րակցությունից, դրա հարստության աստիճանից, բնակչության կենսա- մակարդակից ու մի շարք այլ գործոններից, որոնք իրենց հանրագումա- րում կորոշեն քաղաքացիական սեփականության մասին համապա- տասխան «հասարակական պայմանագրի» կոնկրետ բովանդակությու- նը:

Պոստսոցիալիստական ցիվիլիզմը և պոստկապիտալիստական ցի- վիլիզմը, դրանց միջև եղած բոլոր տարբերություններով հանդերձ, շնոր- հիվ իրենց միասնական հիմքի` քաղաքացիական սեփականության նկատմամբ յուրաքանչյուրի անօտարելի իրավունքի, օժտված են սկզբունքային միասնությամբ և տիպաբանական ընդհանրությամբ: Միայն այսպիսի սկզբունքորեն նոր հիմքի վրա կարող է հաղթահարվել և հանվել կոմունիզմի ու կապիտալիզմի միջև հակաղրությունը: Կոմու- նիզմը և կապիտալիզմը կարող են հանդիպել ու հաշտվել միայն ցիվի- լիզմի, այսինքն` ապազայի սկզբունքորեն նոր հասարակարգի հիման վրա ու պայմաններում: Դրանով իսկ ցիվիլիզմի հայեցակարգը ցուցադ- րում է կապիտալիզմի և սոցիալիզմի միջև կոնվերգենցիայի մասին պատկերացումների սխալականությունն ու պատրանքայնությունը: Ի- րականում խոսքը ոչ թե կապիտալիզմի և սոցիալիզմի կոնվերգենցիայի, այլ թե` սոցիալիզմի, թե՛ կապիտալիզմի հաղթահարման, թե՛ սոցիալիզ- մից, թե՛ կապիտալիզմից ցիվիլիզմին անցնելու մասին է:

Սոցիալիզմը որպես կապիտալիզմի և ցիվիլիզմի միջև անցումային հասարակարգ` ահա այդպիսին է համաշխարհային պատմության դիա- լեկտիկան ու այն համաշխարհային-պատմական համատեքստը, որի շրջանակներում միայն կարելի է համարժեք պարզել XX դարի ռուսա- կան պատմության կողմնորոշիչները, հասկանալ, թե որտեղի՞ց և ու՞ր ենք մենք գնում, ի՞նչ ապագա է մեզ սպասում, որո՞նք են իրավունքին, տնտեսապես, իրավաբանորեն ու բարոյապես ազատ անհատին, քաղա- քացիական հասարակությանը, ապրանքա-շուկայական հարաբերութ յուններին, իրավական պեսությանը մեր անցման նախադրյալներն ու պայմանները և, վերջապես, ինչպիսի՞ն է մեր իրական շարժման շեղումը դեպի ցիվիլիզմ գնալու մեր օբյեկտիվ հնարավորություններից:

Ցիվիլիզմը որպես XX դարի ռուսական փորձի գաղափարական-տե- սական հանրագումար (Ռուսաստանի և ռուսական պատմության ճա- կատագրին իր անմիջական մասնակցությամբ) այն բանի ժամանակա-

---

կից արտահայտություն է (քաղաքակրթության համար համանշանակ ազատության և իրավունքի համաշխարհային-պատմական առաջընթա- ցի կաստեզորիաներով), որն ավանդաբար անվանվում է ռուսական ազ- գային գաղափար.

Պոսսսոցիալիստական ցիվիլիզմի հայեցակարգում Ռուսաստանի անցյալը և ապագան, որպես միասնական առաջադիմորեն զարգացող պատմական գործընթացի աստիճաններ, ձեռք են բերում փոխկա- պակցված ու իմաստավորված բնույթ։ Միայն դրա շնորհիվ կարելի է հայեցակարգորեն և ոչ թե մերկապարանոց պնդել, որ Ռուսաստանն ու- նի ոչ միայն անցյալ, այլ նաև` ապագա, որն ունի սեվական շարունա- կությունն ունեցող իր պատմությունը: Հենց Ռուսաստանում է կատար- վել համամարդկային կոմունիստական գաղափարների և գործնական ստուգման հետ կապված համաշխարհային պատմության ամբողջ սևա- գործ աշխատանքը: Պատասխանը գտնվել է, ցիվիլիզմ` քաղաքացիա- կան սեվականության նկատմամբ յուրաքանչյուրի անօտարելի իրա- վունքով։ Դա է հենց Ռուսաստանի ազգային գաղափարն այսօր և ա- պագայում, ռուսական ներդրումը մարդկանց ազատության ու հավասա- րության համաշխարհային պատմական առաջընթացում:

Համաշխարհային պատմության և ազատության, իրավունքի ու ար- դարության համաշխարհային պատմական առաջընթացի դիալեկտի- կան շարունակվում է: Այսպիսով, ցիվիլիզմի հայեցակարգը ցուցադրում է դեպի հետ` սոցիալիզմին կամ կապիտալիզմին վերադառնալու սխա- լականությունը։

---

Բաժին IV

Պոզիտիվ իրավունքի վարդապետությունը և դոգմանե հիմնական հասկացություններն ու հայեցակարգերը

Գլուխ 1. Իրավունքի վարդապետությունը և դոգմանե հասկացությունն ու տիպերը

1. Իրավունքի վարդապետության և դոգմայի հասկացությունը

Իրավունքի դոզմա ասելով` ավանդաբար հասկանում են իրավագի- տության մեջ (այս կամ այն իրավաբանական դպրոցի իրավական վար- դապեսությունում, ուղղությունում) բոլորի կողմից ընդունված պոզիտիվ իրավունքի, դրա սահմանումների և գործողությունների մասին ելակե- տային հիմնադրույթները։

Իրավունքի դոգմայի մասին ուսմունքը (դրա ընդհանուր հայեցակար- գի ամբողջ համակարգի և առանձին դրույթների մշակումն ու հիմնավո- րումը) ընդունված է անվանել իրավունքի վարդապետություն (պոզիտիվ իրավունքի վարդապետություն)։ «Իրավունքի վարդապետությունը» հա- վաքական հասկացություն է` իրավունքի դոգմայի հիմքը կազմող պոզի- տիվ իրավունքի մասին իրավաբանական-գիտական մեկնաբանություն- ների և դատողությունների ամբողջ հանրագումարը ցույց տալու համար։ Իրավունքի վարդապետությունը մշակում և հիմնավորում է պոզիտիվ իրավունքի (դրա աղբյուրների, համակարգի ու կառուցվածքի, դրա գոր- ծողության և կիրառման, խախտման ու վերականգնման և այլն) մեկնա- բանման որոշակի իրավաբանական-իմացաբանական ձևեր (սկզբունք- ներ, հասկացություններ, տերմիններ, եղանակներ, միջոցներ, հնարքներ և այլն): Պոզիտիվ իրավունքի մեկնաբանման այսպիսի իրավաբանա- կան-իմացաբանական ձևերի ամբողջությունն է, որը կազմում է իրա- վունքի դոգմայի բովանդակությունը։

Այդ իրավաբանական-իմացաբանական ձևերի օգնությամբ իրա- վունքի վարդապետությունը տրամաբանորեն կարգավորում է գործող ի- րավունքի հակասական և քաոսային էմպիրիկ նյութը պոզիտիվ իրա- վունքի ամբողջական ու ներքնապես համաձայնեցված համակարգի

---

ձևով (համապաստասխան կառուցվածքային բաղադրատարրերով, դրանց փոխադարձ կապերով և այլն)։ Այսպիսով, վարդապետությունն ստեղծում է պոզիտիվ իրավունքի իրավաբանական-տրամաբանական (մտավոր) մոդելը (տրամաբանական-տեսական կառուցվածքը, գծա- պատկերը, եղանակը և մեթոդը) ինչպես պոզիտիվ իրավունքի պատշաճ վարդապետական հասկացողության ու մեկնաբանման, այնպես էլ իրա- վական իրականության մեջ դրա փաստացի սահմանումների և գործո- ղությունների համար:

Պոզիսիվ իրավունքի այսպիսի մողելը ձևակերպվում է առանձնա- հատուկ վարդապետական-իրավաբանական բառարանի, այսինքն` տրամաբանորեն վոխկապակցված հատուկ հասկացությունների, կա- տեգորիաների, տերմինների, բառային կառույցների, սահմանումների և այլնի որոշակի համակարգի օզնությամբ:

Երկար ժամանակ իրավունքի վարդապետությունը (այսպես կոչված՝ «իրավաբանների իրավունքը») իրավունքի տարբեր համակարգերում (օ- րինակ՝ հռոմեական իրավունքի, ռոմանո-գերմանական իրավունքի, մու- սուլմանական իրավունքի համակարգերում) գործող (պոզիտիվ) իրա- վունքի հիմնական, իսկ մի շարք դեպքերում նաև գլխավոր աղբյուրնե- րից մեկն էր։ Եվ այսօր էլ իրավաբանական վարդապեսությունը շարու- նակում է էական ղեր խաղալ պոզիտիվ իրավունքի սահմանման և կի- րառման ամբողջ գործընթացում, իսկ իրավունքի որոշ համակարգերում դա նաև պաշտոնապես ճանաչվում է որպես գործող իրավունքի աղբ- յուր:

Իրավունքի վարդապետությունը պոզիտիվ իրավունքի իր իրավաբա- նական-տրամաբանական մեկնաբանմամբ ամբողջությամբ ոչ միայն արտացոլում է, այլ նաև արտահայտում և սահմանում է այդ իրավունքը, այսինքն` ակտիվորեն համամասնակցում է դրա ստեղծման ու իրակա- նացման գործընթացին: Առանց իրավական վարդապետության չկա նաև պոզիտիվ իրավունքի որոշակի համակարգ և, անգամ այնտեղ, որ- տեղ իրավական վարդապետությունը պաշտոնապես չի համարվում գործող իրավունքի աղբյուր, դրա դրույթները փաստորեն առկա են պո- զիտիվ իրավունքի բովանդակության մեջ, դրա գործողության ու կիրառ- ման բոլոր ձևերում:

Այստեղից բխում է նաև իրավունքի դոգմայի՝ որպես պոզիտիվ իրա- վունքի մասին բոլորի համար ընդունված վարդապետական դրույթների հանրագումարի էական նշանակությունը: Այսպիսի «համընդհանրութ- յուն» ասելով նկատի է առնվում ավանդական բանաձևը՝ «communis opinio doctorum» («վարդապետների ընդհանուր կարծիքը», այսինքն` ու-

---

սուցիչների, պրոֆեսորների, գիտնական իրավաբանների ընդհանուր կարծիքը): Ընդ որում, նկատի է առնվում «ընդհանուր կարծիքը» (հա- մաձայնությունը) վարդապետության էության և դրա հիմնական դրույթ- ների վերաբերյալ` բոլոր այլ տարակարծությունների, մոտեցումների տարբերությունների առկայությամբ:

Այս կամ այն իրավական վարդապետությունը (և իրավունքի համա- պատասխան դոգման) մշակվում է գործող իրավունքի կոնկրետ համա- կարգի, կիրառմամբ ու արստացոլում է դրան հատուկ առանձնահատ- կությունները։ Այստեղից էլ զանազան իրավական վարդապետություն- ների (և իրավունքի դոզմաների) տարբերությունները, որոնցից յուրա- քանչյուրը նկատի ունի առաջին հերթին իրենով մեկնաբանվող իրա- վունքի որոշակի համակարգ:

Իրավունքի որոշ ժամանակակից ազգային համակարգերի իրավա- կան վարդապետությունները (և իրավունքի համապատասխան դոգմա- ները) շատ կողմերով նույնական են (իրավունքի այդ համակարգերի ընդհանուր պատմական արմատների, դրանց էվոլյուցիայի համանման պայմանների ուժով և այլն): Այսպիսի վարդապետական միասնությունն իրավունքի մի քանի միասեռ համակարգերը որոշակի խմբում (այսպես կոչված` «իրավական ընտանիքում»), օրինակ` ռոմանո-գերմանական (մայրցամաքային-եվրոպական) իրավական ընտանիքում, ընդհանուր իրավունքի իրավական ընտանիքում համախմբելու կարևոր չափանիշ- ներից մեկն է:

2. Իրավական վարդապետությունների տիպերը

Պոզիտիվ իրավունքի ցանկացած վարդապետություն և պոզիտիվ ի- րավունքի համապատասխան դոգմա արտահայտում են իրավահասկա- ցողության որոշակի հայեցակարգ, իրավունքի այս կամ այն ընդհանուր հասկացություն:

Պոզիտիվ իրավունքի վարդապետության և դոգմայի հետ կապված հիմնահարցերը հիմնականում մշակել ու շարունակում են մշակել լեզիս- տական (պոզիտիվիստական) իրավահասկացողության տարբեր դպրոցների ու ուղղությունների ներկայացուցիչները։ Նրանց ուշադրութ յան կենտրոնում եղել են գործող իրավունքի իրավաբանական դոգմա- տիկ մեկնաբանման և վերլուծության, դրա աղբյուրների հետազոտման, դրանց պարզաբանման, մեկնաբանման, համակարգման հարցերը:

Իրավական վարդապետության և դոգմայի հիմունքները մշակել են հռոմեական իրավաբանները։ Իրավունքի վարդապետության և դոգմայի

---

հետագա զարգացումը կապված է միջնադարյան իրավաբանների (զլո- սատորների, ապա նաև իրավունքի մարդասիրական դպրոցի ներկայա- ցուցիչների) գործունեության հետ: Իրավաբանական դոգմատիկայի պասմության մեջ նշանակալի հետք են թողել իրավունքի պատմական դպրոցի ներկայացուցիչները: Այսպես, Հ.Հուզոն «իրավաբանական դոգ- մատիկան» դիտարկում էր որպես իրավագիտության երեք բաղադրա- տարրերից մեկը (պոզիտիվ իրավունքի փիլիսոփայության և իրավունքի պասմության հետ միասին)։ Ընդ որում, «իրավաբանական դոգմատի- կա» ասելով, նա նկատի ուներ պոզիտիվ իրավունքի վարդապետության և դոգմայի համաստեղումը: Եվ պոզիտիվիստական դիրքերից «իրավա- բանական դոգմատիկան» նա մեկնաբանում էր որպես «իրավաբանա- կան արհեստ», որի համար բավարար էին գործող իրավունքի աղբյուր- ների մասին էմպիրիկ գիտելիքները։ Հետագայում (հասկապես XIX դա- րի 2-րդ կեսին) իրավաբանական դոգմատիկայի հիմնահարցերը կենտ- րոնական տեղ զրավեցին իրավագիտության մեջ՝ ինչպես տեսական, այնպես էլ ճյուղային իրավաբանական գիտություններում:

Իրավունքի իրավաբանական դոգմատիկ մեկնաբանման հունում ձևավորվեց նաև վերլուծական իրավագիտությունը (Դ.Օստին, Շ.Ամոս և ուրիշներ): Այս ուղղության գաղափարներն իրենց հետագա զարգա- ցումն ստացան XX դարի նեոպոզիտիվիստների աշխատություններում (Հ.Քելզեն, Հ․Հարտ և ուրիշներ)։ Իրավական վարդապետության և դոգ- մայի առավել հետևողական նեոպոզիտիվիստական հայեցակարգը ներ- կայացված է Հ.Բելզենի «իրավունքի մասին մաքուր ուսմունքում»:

Իրավական վարդապետության և դոգմայի պոզիտիվիստական մշա- կումներն ամբողջությամբ նշանակալի ավանդ ներդրեցին իրավագի- տության զարգացման, դրա հասկացությունների բառարանի ու մեթոդա- բանական զինանոցի հարստացման գործում: Պոզիտիվիստական իրա- վունքի վարդապետության և դոզմայի բնագավառում կատարած իրենց հետազոտություններով նրանք մեծ ազդեցություն թողեցին պոզիտիվ ի- րավունքի աղբյուրների, համակարգի ու կառուցվածքի, դրա մեկնաբան- ման, միասնականության և համակարգման, իրավաստեղծ ու իրավակի- րառ գործունեության պատշաճ ձևերի մասին համապատասխան վար- դապետական դրույթների ոգով գործող իրավունքը ռացիոնալացնելու և կատարելագործելու գործընթացում: Նրանց մշակած գործող իրավունքի իրավաբանական-տեխնիկական կառույցները, վերլուծության եղանակ- ները և հնարքները պահպանում են իրենց իմացաբանական նշանա- կությունն իրավունքի վարդապետական մեկնաբանման բոլոր ուղղութ- յունների ներկայացուցիչների համար։

---

Բնական-իրավական մտքի ներկայացուցիչները շատ աննշան չա- փով են զբաղվել պոզիտիվ իրավունքի վարդապետական հիմնահարցե- րով և սակավ հանդիպող բացառություններով (ի դեմս, օրինակ՝ Պա- վիանյան դպրոցի միջնադարյան իրավաբանների, պոստգլոսատորնե- րի, Հ.Հրոցիուսի, XX դարի «վերածնված բնական իրավունքի» որոշ ներ- կայացուցիչների), իրենց դիրքերից չեն մշակել պոզիտիվ իրավունքի մասին որևէ հատուկ ուսմունք: Նրանց հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացած է եղել բնական իրավունքի մեկնաբանման և պոզիտիվ իրավունքի բնական-իրավական դիրքերից քննադատության ու ոչ թե պոզիտիվ իրավունքի տեսության հարցերի վրա:

Արդի պայմաններում, իրավաբանական իրավահասկացողության դիրքերից, պոզիտիվ իրավունքի վարդապետության և դոգմայի հիմնա- հարցերի մշակման անհրաժեշտությունը թելադրվում է արդեն ոչ թե ընդ- հանուր տեսական նկատառումներով, այլ բուն պոզիտիվ իրավունքում կատարված էական փոփոխություններով, որոնք կապված են շատ երկրների սահմանադրություններում մարդու հիմնական բնական (ի ծնե և անօտարելի) իրավունքների ու ազատությունների ամրագրման հետ։ Ընդ որում, խոսքը ոչ միայն այդ բնական իրավունքների և ազատութ- յունների` որպես պոզիտիվ իրավունքի ճանաչման, այլ նաև ամբողջ պո- զիտիվ իրավունքն այդ բնական իրավունքներին ու ազատություններին համապատասխանեցնելու անհրաժեշտության մասին է։ Բացի դրանից այդ սահմանադրությունները ճանաչեցին նաև միջազգային իրավունքի հանրաճանաչ սկզբունքները և նորմերը` որպես պոզիտիվ իրավունքի ի- րենց ազգային համակարգի գերապատիվ բաղադրատարրեր:

Սակայն արդի պոզիտիվ իրավունքի իմաստի և բովանդակության այդպիսի արմատական մոդեռնացումը դեռևս իր համարժեք արտացո- լումը չի զտել ո՛չ պոզիտիվ իրավունքի ավանդական պոզիտիվիստական վարդապետություններում և դոզմաներում (պաշտոնական սահմանում- ների նկատմամբ պոզիտիվիստների ակնածանքի առկայությամբ), ո՛չ էլ պոզիտիվ իրավունքի վարդապետական հիմնահարցերի համապատաս- խան բնական-իրավական մշակումներում (յուսնասուրալիստների կող- մից բնական իրավունքի գաղափարների փառաբանմամբ):

Մեր իրավաբանական գրականության մեջ (գիտական և ուսումնա- կան) պոզիտիվ իրավունքի վարդապետական հիմնահարցը (ինչպես հիմնականում նաև իրավունքի ամբողջ տեսությունը) ամբողջությամբ լուսաբանվում է ավանդական լեգիստական (պոզիտիվիստական) դիր- քերից: Գործող պոզիտիվ իրավունքի գերապատիվ մասերի (մարդու ի ծնե և անօտարելի իրավունքների ու ազատությունների, միջազգային ի- րավունքի հանրաճանաչ սկզբունքների և նորմերի) նոր սահմանադրա-

---

կան ճանաչումն ու ամրագրումը, ըստ էության, դուրս են մնացել պոզի- տիվ իրավունքի, դրա աղբյուրների, համակարգի և այլնի մասին լեգիս- տական վարդապետական պատկերացումներից:

Մինչդեռ ակնհայտ է, որ ժամանակակից ռուսական պոզիտիվ իրա- վունքի ցանկացած վարդապետական մեկնաբանության մեջ պետք է պատշաճ ձևով հաշվի առնվեն նշված սահմանադրական դրույթները, ո- րոնց իմաստը պոզիտիվ իրավունքի երկու նոր գերապատիվ աղբյուրներ րի ճանաչման մեջ է: Դրանք են`

1) մարդու ի ծնե և անօարելի իրավունքներն ու ազատությունները (այսինքն՝ ըստ էության, մարդու բնական իրավունքները).

2) միջազզային իրավունքի և Ռուսաստանի Դաշնության միջազզա- յին պայմանագրերի հանրաճանաչ սկզբունքներն ու նորմերը:

Ընդ որում, սահմանադրական դրույթների իմաստով` մարդու հիմնա- կան իրավունքները և ազատությունները ոչ միայն իրավական, յուրա- քանչյուր անհատի կողմից արդեն իսկ ձեռք բերված սուբյեկտիվ իրա- վունքներն են, այլ նաև ելակետային, ընդհանուր-իրավական (չավանի- շային-իրավական) նշանակություն ունեն, այնպես որ պոզիտիվ իրա- վունքի մնացած բոլոր նորմերը պետք է համապատասխանեն (և չպետք է հակասեն, խախտեն) մարդու հիմնական իրավունքներին և ազատութ- յուններին։

Պոզիտիվ իրավունքի վարդապետության և դոգմայի ազատական- ի- րավաբանական հայեցակարգի ելակետային հիմքն ու սկզբունքը ձևա- կան հավասարության սկզբունքն է (որպես համընդհանուր հավասա- րության, ազատության և արդարության սինթեզի ու եռամիության չավւ), որի նորմատիվ կոնկրետացումը ներկայացված է պոզիտիվ իրավունքի համակարգում, դրա սահմանման, գործողության ու իրականացման բո- լոր ձևերում և ընթացակարգերում: Ազատական-իրավաբանական մո- տեցման շրջանակներում պոզիտիվ իրավունքի վարդապետություն ու դոգմա ասելով` մենք նկատի ունենք ձևական հավասարության սկզբուն- քին համապատասխանող պոզիտիվ իրավունքի վարդապետությունն ու դոգման, իրավական օրենքի վարդապետությունը և դոգման:

Ուստի, պոզիտիվ իրավունքի վարդապետության և դոգմայի հիմնա- հարցերի մեր հետագա ամբողջ շարադրանքում ենթադրվում է օրենքի ի- րավական իմաստի, իրավական բնութագրի (ամբողջությամբ պոզիտիվ իրավունքի, ներառյալ՝ դրա համակարգային-կառուցվածքային բոլոր բաղադրատարրերը և այլն), սահմանման, փոփոխման, գործողության, մեկնաբանման կիրառման բոլոր եղանակները, ձևերը, ընթացակար- գերն ու հնարքները:

---

Գլուխ 2. Իրավունքի նորմը

1. Իրավունքի նորմը որպես պոզիտիվ իրավունքի վարդապետության և դոգմայի հիմնական կատեգորիա

Իրավունքի նորմն իրավունքի բոլոր այն վարդապետությունների (անկախ իրավահասկացողության տիպերի տարբերություններից) հիմ- նադիր հասկացություններից մեկն է, որոնք իրավունքը մեկնաբանում են նորմատիվորեն, այսինքն` իրավունքն ամբողջությամբ հասկանում և սահմանում են նորմի միջոցով, գտնում են, որ իրավունքը, որպես այդ- պիսին, բաղկացած է նորմերից:

Այն, ինչ ընդունված է անվանել պոզիտիվ իրավունք, փաստորեն, (որպես իրավական էմպիրիկ երևույթ) տարբեր պաշտոնական փաս- տաթղթերի (օրենքների, որոշումների, հրամանների, դատական նախա- դեպերի և այլնի) անորոշ բազմություն է, որոնցում պարունակվում են տարբեր տեսակի համապարտադիր դրույթներ (սահմանումներ, պա- հանջներ, արգելքներ, տրամադրումներ, ցուցումներ, ամրագրումներ, բնութագրեր, զնահատականներ, պատիժներ, խրախուսանքներ և այլն): Այդ դրույթները տեքստային ձևով արտահայտված են այս կամ այն ընդհանուր բնույթի պաշտոնական փաստաթղթի (օրենքի, որոշման, հրամանի և այլնի) հոդվածների, դրվագների, կետերի, մասերի, բաժին- ների կամ կոնկրետ դատական վճռի (նախադեպային իրավունքի հա- մակարգերում) տեսքով և այլն:

Այդ ամբողջ փաստացի նյութն ինքն իրեն՝ առանց դրա գիտական ի րավաբանական իմաստավորման և վարդապետական մեկնաբանման, ինչպես ամեն մի փաստացի բան, կրում է միանգամայն քաոսային, ա- նորոշ ու մասնատված բնույթ:

Ամբողջությամբ իրավագիտության և, մասնավորապես, իրավական վարդապետության հիմնական խնդիրներից մեկն այդ փաստացի պաշ- տոնական նյութի գիտական մշակումն է, կարգավորումն ու համակար գումը` որպես տարբեր երևույթների որոշակի ձևով համաձայնեցված միասնություն և ամբողջականություն, որոնք իրենց հանրագումարում անվանվում են «պոզիտիվ իրավունք» («գործող իրավունք»):

Այդ պաշտոնական նյութին ռացիոնալ կարգավորում և դրան համա- կարգային միասնություն հաղորդելու համար տրամաբանորեն անհրա- ժեշտ է, որ թե՛ ամբողջությամբ որոնվող համակարգը, թե՛ դրա բաղադ- րատարրերը կառուցվեն միևնույն կարգավորիչ մոդելով, ունենան միևնույն կարգավորիչ նշանակալի կառուցվածք: Համաձայն իրավուն-

---

քի վարդապետության և դոգմայի` նման միասնական կարգավորիչ մո- դելն իրավունքի նորմն է: Ընդ որում, իրավունքի նորմը, որպես վարդա- պետական իրավաբանական-տրամաբանական կառուցվածք (կարգա- վորիչ-իրավական մոդել), այնպիսի համակարգ է, որի ներքին կառուց- վածքը կազմված է երեք վոկապակցված, կարգավորիչ նշանակալի բաղաղրասարրերից` դիսպոզիցիայից, հիպոթեզից, սանկցիայից:

Իրավունքի նորմի այսպիսի իրավաբանական-տրամաբանական հասկացողության հիման վրա իրավունքի վարդապետությունը համա- պարտադիր բնույթ կրող պաշտոնական ամբողջ նյութը մեկնաբանում է որպես որոշակի համակարգային-կարգավորիչ ամբողջություն, որպես ի- րավունքի նորմերի համակարգ ներկայացնող իրավունք,

Իրավունքի` որպես իրավունքի նորմերի համակարգի, մեկնաբանու- մը, ըստ էության, նշանակում և, ընդհանրապես, տրամաբանորեն թույ- լատրելի է միայն այն պայմանով, որ, առաջին հերթին, բուն իրավունքն ամբողջությամբ (իրավունքը որպես համակարգային նորմատիվ-կար- զավորիչ ամբողջություն) ընկալվում է որպես իրավունքի միասնական նորմ և հենց պոզիտիվ-իրավական նորմ (համապատասխան կառուց- վածքային բաղադրատարրերով` դիսպոզիցիայով, հիպոթեզով և սանկ- ցիայով): Ամբողջությամբ իրավունքի` որպես միասնական, (հիմնադիր- ելակետային և, դրա հետ միասին, սահմանային, համընդհանուր, բարձ- րագույն, գլխավոր, հիմնական) պոզիտիվ-իրավական նորմի հասկացո զությունը (և հասկացությունը) տրամաբանորեն նախորդում է իրավուն- քի առանձին նորմի` որպես իրավունքի համակարգային բաղադրատար րերի հասկացողությանը (և հասկացությանը): Ամբողջությամբ իրավուն- քի` որպես իրավունքի միասնական նորմի հասկացությունը կազմում է ի- րավունքի` որպես իրավունքի նորմերի հասկացողության, իրավաբանա- կան-տրամաբանական հիմքը և իր մեջ ներառում է իրավունքի առան- ձին նորմի` որպես այդ համակարզի բաղադրատարրի հասկացությունը։

Ամբողջությամբ իրավունքի այսպիսի առաջնայնության և իրավունքի առանձին կանոնների (նորմերի) հետ դրա հարաբերակցության իմաս- տով պետք է հասկանալ նաև հռոմեացի իրավաբան Պողոսի դատողութ- յունը, ըստ որի` «Ոչ թե կանոնից (ռեգուլա) է արտաբերվում իրավունքը, այլ գոյություն ունեցող իրավունքից պետք է ստեղծվի կանոնը» (D.50.17.1)1.

Սակայն իրավունքի նորմատիվության հետևողական իրավաբանա- կան-տրամաբանական մեկնաբանությունը ցույց է տալիս, որ գոյություն ունեցող իրավունքից կանոն (նորմ) կարելի է ստեղծել միայն այն դեպ-

1 Տե՛ս IleperepckHi H.C ArecTH OcTasa M., 1956, էջ 69

---

քում, երբ այդ գոյություն ունեցող իրավունքն ինքն էլ հայեցակարգորեն ըմբռնվում է որպես միասնական, ելակետային, հիմնադիր կանոն (նորմ):

Իրավունքի նորմատիվության այսպիսի հետևողական հայեցակար գային հասկացողությունը, որն իր մեջ ներառում է այդ նորմատիվութ- յան ելակետային իրավաբանական-տրամաբանական հիմքի հասկացո- ղությունը, իրավունքի` որպես ամբողջությամբ միասնական նորմի հաս- կացությունը, գոյություն չունի ոչ միայն հռոմեական իրավաբանների, այլև` ժամանակակից նորմատիվիստների մոտ: Այս առումով, հական- շական է Հ.Քելզենի նորմատիվիզմըէ: Նա, իրավունքը մեկնաբանելով որպես նորմերի համակարգ, պոզիտիվ իրավունքի նորմասիվության հիմքը և «բոլոր նորմերի իրականությունը» տեսնում է ոչ թե բուն պոզի- տիվ իրավունքում (ոչ թե նրանում, որ ինքը` իրավունքն ամբողջությամբ, իրավունքի միասնական նորմ է), այլ պոզիտիվ իրավունքից դուրս, այ- սինքն` ինչ-որ այնկողմնային (արանսցենդենտալ)` սրամաբանորեն են- թադրվող «հիմնական նորմում», որը պոզիտիվ իրավունքի նորմ չի հա- մարվում:

Սակայն պոզիտիվ իրավունքի առանձին նորմերն օժտված են իրա- վական ուժով և իրավաբանորեն (ոչ թե տրամաբանորեն) պարտադիր են ոչ թե այնկողմնային-տրամաբանական, այլ հենց պոզիտիվ-իրավա- կան հիմքերով ու բնութագրերով, որոնք արդեն իսկ արտահայտված են իրավական նորմի` որպես դիսպոզիցիայի, հիպոթեզի և սանկցիայի հա- մակարգային միասնության, առանձնահատուկ իրավաբանական-տրա- մաբանական կառուցվածքում: Եթե ամբողջությամբ իրավունքն օժտ- ված չլիներ առանձնահատուկ նորմատիվ-իրավական հատկություննե- րով և բնութագրերով (այսինքն` եթե իրավունքն ամբողջությամբ օժտ- ված չլիներ պոզիտիվ իրավունքի համապարտադիր նորմի առանձնա- հատուկ հատկություններով ու բնութագրերով), ապա ընդհանրապես չէր կարելի խոսել նաև իրավունքի իրավաբանորեն պարտադիր (պաշտո- նապես պարտադիր) առանձին նորմերի` որպես ամբողջությամբ իրա- վունքի համակարգի բաղադրատարրերի, մասին: Չէ՞ որ ոչ թե իրա- վունքն է ամբողջությամբ` որպես իրավունքի նորմերի համակարգ, իր ա- ռանձնահատուկ նորմատիվ-իրավական նշանակությունը և ուժը ձեռք բերում իրավունքի առանձին նորմից, այլ` հակառակը։

Ուստի, իրավունքի նորմատիվությունը, առաջին հերթին, նշանակում է ամբողջությամբ իրավունքի առանձնահատուկ իրավաբանական նոր- մատիվություն, և միայն այդ ելակետային հիմքի վրա է (ամբողջությամբ

1 Տես Incroe yvenue o npaBe Tanca Keb3e5a. Br. 2 M., 1988. էջ 69

---

պոզիտիվ իրավունքի` որպես պոզիտիվ-իրավական նորմի միասնական հիմքի) դրա համակարգային բաղադրատարրերի (պոզիտիվ իրավունքի առանձին նորմերի) իրավաբանական նորմատիվությունը: Եվ հենց իր բնույթի ու իմաստի այսպիսի ընդհանուր իրավական լինելու ուժով իրա- վունքի նորմը հանդես է գալիս որպես իրավաբանական նշանակություն ունեցող բոլոր երևույթների` ինչպես բուն պոզիտիվ իրավունքի առանձին դրույթների, այնպես էլ դրա կողմից կարգավորվող հասարակական հա- րաբերությունների առանձնահատուկ իրավաբանական-տրամաբանա- կան մեկնաբանման (իմաստավորման, բնութագրման, գնահատման, կարգավորման, համակարգային կազմակերպման և այլնի) ընդհանուր հիմք և միասնական չափանիշ:

Իրավունքի նորմը (որպես հիմնական վարդապետական կատեգո- րիա և կառույց) հանդես է գալիս որպես ելակետային իրավաբանական- իմաստային մոդել նաև մնացած բոլոր վարդապետական հասկացութ- յունների և կառույցների համար (իրավունակություն, իրավահարաբե- րություն, իրավասուբյեկտություն, իրավախախտում, իրավական ակտ և այլն), որոնք ածանցված են իրավունքի նորմից: Դրանց պոզիտիվ-իրա- վական բովանդակությունը և նորմատիվ կարգավորիչ նշանակությունը որոշվում է իրավունքի նորմի օգնությամբ` դրանց նորմատիվ-իրավա- կան մեկնաբանման ու գնահատման, իրավունքի նորմի հետ դրանց կա- պի բնույթի բացահայտման, դրանցում նորմատիվ հիմքի ներկայության եղանակի և ձևի որոշման միջոցով, մի խոսքով, դրանց նորմատիվ-իրա- վական մոդալությամբ (եղանակավորությամբ):

Տարբեր հասարակական հարաբերությունների և դրանց պոզիտիվ-ի- րավական կարգավորման համապատասխան ձևերի նորմատիվ-իրա- վական մեկնաբանման հիման վրա է իրականացվում ամբողջ իրավա- սահման, իրավապաշտպան, իրավամեկնաբանական և իրավակիրառ գործունեությունը:

Իրավունքի նորմը ոչ միայն բուն իրավունքի կանոնի (իրավական կարգավորման կանոնի) վարդապետական մեկնաբանությունն է, այլ դրա հետ միասին պոզիտիվ իրավունքի (դրա տեքստի, դրույթների և այլն) նյութի հետ աշխատանքի վարդապետական մեթոդաբանական կանոնը, «իրավաբանական արհեստի» համապարփակ միջոցը, իրա- վաբանական վարդապետական ստեղծագործության իմաստային հիմ- քը և կառուցողական սկզբունքն է։

Սակայն նորմատիվ-իրավական մեկնաբանությունը, ինչպես նաև վարդապետությունն ամբողջությամբ, իհարկե, չի փոխում պոզիտիվ ի- րավունքի բուն նյութը (դրա պաշտոնապես սահմանված ձևը և բովան-

---

դակությունը), որը մնում է այնպիսին, ինչպիսին էր մինչև դրա վարդա- պետական մեկնաբանությունը։ Փոխվում է այդ փաստացի նյութի (դրա տեքսսի) հասկացողությունը, համաձայն վարդապետության, այդ պաշ- տոնական նյութի (տեքստի) կարգավորիչ իրավաբանական իմաստը և նշանակությունն այն է, որ դրանում կան իրավունքի նորմեր՝ իրավական կարգավորման կանոններ: Համաձայն այսպիսի վարդապետական հասկացողության (մեկնաբանման, բացատրման) այդ փաստացի նյու- թի (տեքստի) դրույթներն իրավական իմաստ և նշանակություն ունեն միայն որպես իրավունքի նորմի կառուցվածքային բաղադրատարրերի բովանդակություն` թե՛ իրավունքի (ամբողջությամբ իրավունքի) միաս- նական հիմնական բարձրագույն նորմի, թե՛ իրավունքի (ամբողջութ- յամբ իրավունքի համակարգային բաղադրատարրերի) առանձին նոր- մերի տեսքով:

2. Իրավունքի նորմի հասկացությունը և կառուցվածքը

Իրավունքի նորմը` որպես վարդապետական կառույց, ամբողջութ- յամբ պոզիտիվ իրավունքի` որպես մարդկանց արտաքին վարքագծի հատուկ նորմատիվ կարգավորիչի, իրավաբանական-տրամաբանական որոշակի մոդելն է:

Իրավական կարգավորման և իրավունքի` որպես կարգավորիչի, այդ տրամաբանությունը (տրամաբանական մոդելը) արտահայտված է ի- րավունքի նորմի` որպես երեք կառուցվածքային բաղադրատարրերի՝ դիսպոզիցիայի, հիպոթեզի և սանկցիայի համակարգի վարդապետա- կան մեկնաբանությամբ։

Իրավունքի նորմը հասարակական հարաբերությունների կարգավոր- ման ընդհանուր կանոն է, որի համաձայն դրա հասցեատերերը պետք է որոշակի պայմանների առկայությամբ (հիպոթեզ) գործեն, որպես որո- շակի իրավունքների և պարտականությունների սուբյեկտներ (դիսպոզի ցիա), հակառակ դեպքում վրա կհասնեն նրանց համար ոչ ձեռնտու (անցանկալի) որոշակի հետևանքներ (սանկցիա):

Իրավունքի նորմի դիսպոզիցիան իրավունքի նորմի կողմից կարգա- վորվող հարաբերությունների մասնակիցների (կողմերի) փոխադարձ ի- րավունքները և պարտականություններն են: Յուրաքանչյուր կողմ ունի թե՛ իրավունքներ և թե՛ պարտականություններ։ Ընդ որում, մի կողմի ի- րավունքը մյուս կողմի պարտականությունն է, և՝ հակառակը: Իրա- վունքների և պարտականությունների այսպիսի փոխադարձ կապի (փո- խադարձության) շնորհիվ՝ իրավունքի նորմն ու իրավունքն ամբողջութ-

10 Վ. Ս. Ներսեսյանց

---

յամբ ունի երկկողմ տրամաղրող-պարտավորեցնող (ատրիբուտային- իմպերատիվ) բնույթ։ Առանց համապատասխան պարտավորեցման ի- րավունք տրամաղրելը զրկում է դրան իր կարգավորիչ իմաստից:

Իրավահարաբերության կողմերի իրավունքները և պարտականութ– յունները (իրենց կարգավորիչ նշանակությամբ, ծավալով և այլն) պետք է համաձայնեցված լինեն միմյանց այնպես, որ մեկ կողմի իրավունքնե- րին ու պարտականություններին ճշգրիտ համապատասխանեն, թղթակ- ցեն մյուս կողմի պարսսականությունները և իրավունքները: Իրավունք- ների և պարտականությունների այսպիսի փոխադարձ թղթակցումը հա- սարակական հարաբերությունների իրավական կարգավորման պար- տադիր պայմանն է: Նորմի դիսպոզիցիան (լատիներեն` dispositio-տե- ղաբաշխում բառից) արտահայտում է կողմերի իրավունքների և պար- տականությունների այսպիսի վոխադարձ համաձայնեցված տեղաբաշ- խումը (սահմանումը):

Իրավունքի նորմի հիպոթեզը նորմի դիսպոզիցիայով նախատեսված իրավունքների և պարտականությունների գործողության պայմանն է:

Իրավունքի նորմի սանկցիան դիսպոզիցիայի և հիպոթեզի պահանջ- ների, այսինքն՝ դիսպոզիցիայով նախատեսված իրավունքների ու պար- տականությունների և հիպոթեզով նախատեսված դրանց գործողության պայմանների խախտման բացասական (խախտող կողմի համար ոչ ձեռնտու) հետևանքներն են:

Իրավունքի նորմի կառուցվածքային բաղադրատարրերի իրավաբա- նական-տրամաբանական իմաստը և նշանակությունը հասկանալու հա- մար` գործող իրավունքի փաստացի դրույթների հետ դրանց հարաբե- րակցությամբ, էական նշանակություն ունի իրավական նորմի ձևի ու բո- վանդակության տարբերակումը:

Իրավական նորմի ձևը տեսական-վարդապետական, իրավաբանա- կան-տրամաբանական կառուցվածք է (մտավոր կերպար, մոդել)` երեք բաղադրատարրի (դիսպոզիցիայի, հիպոթեզի և սանկցիայի) համակար- գի տեսքով:

Իրավական նորմի բովանդակությունը (այսինքն՝ նորմի այդ երեք բաղադրատարրի բովանդակային կազմը) բաղկացած է պոզիտիվ իրա- վունքի համապատասխան դրույթներից (պոզիտիվ իրավունքի այս կամ այն աղբյուրների տարբեր հոդվածներում, դրվագներում, կետերում, մա- սերում ամրագրված իրավական դրույթներից):

Պոզիտիվ իրավունքը (դրա աղբյուրների տեքստային բովանդակութ- յունը) կազմված և արտահայտված է ոչ թե իրավունքի նորմի, այլ` այս կամ այն աղբյուրի (օրենքի, հրամանագրի, որոշման և այլն) հոդվածի,

---

դրվազի, կեսի ձևով: Դա պայմանավորված է պոզիտիվ իրավունքի բո- վանդակության հստակ և հակիրճ շարադրանքի պահանջներով` առանց դրա տեքստի տարբեր մասերում միևնույն դրույթների ավելորդ կրկնութ- յունների։

Իրավական նորմի ձևի և պոզիտիվ իրավունքի դրույթների տեքստա- յին արտահայսման ձևի այսպիսի տարբերության հետևանքով իրա- վունքի նորմի արբեր բաղադրատարրերի պոզիտիվ-իրավական բո- վանդակությունն ամրագրված (արտահայտված) է ոչ թե պոզիտիվ ի- րավունքի այս կամ այն աղբյուրի մեկ հոդվածում, կետում և այլն, այլ, որպես կանոն, մեկ աղբյուրի տարբեր հոդվածներում, կետերում, մասե- րում, իսկ հաճախ էլ պոզիտիվ իրավունքի տարբեր աղբյուրներում։ Ուս- տի, իրավունքի նորմը չի կարելի շփոթել կամ նույնացնել պոզիտիվ իրա- վունքի տեքստի այս կամ այն առանձին դրույթի կամ հոդվածի, դրա հատվածի, դրվագների կամ այլ բաղադրատարրերի հետ։

Պոզիտիվ իրավունքում իրավունքի նորմի երեք կառուցվածքային բաղադրատարրի արտահայտման հնարքները, եղանակները և բնույթը կախված են ինչպես կարգավորվող հարաբերությունների յուրօրինա- կությունից, այնպես էլ բուն կարգավորչի առանձնահատկություններից (պոզիտիվ-իրավական կարգավորման

խնդիրներից և նպատակներից):

մեթոդներից, միջոցներից,

Ուստի, պոզիտիվ իրավունքի տեքստում մի դեպքում ուղղակի ձևա- կերպված են իրավունքի նորմի բոլոր բաղադրատարրերի իրավադրույթ- ները, իսկ այլ դեպքերում` իրավունքի նորմի այս կամ այն բաղադրա- տարրի այսպիսի պոզիտիվ-իրավական ձևակերպումը բացակայում է բոլորի համար ակնհայտ լինելու պատճառով: Բոլոր դեպքերում իրա- վունքի նորմի բացակայող (պոզիտիվ իրավունքի տեքստում ուղղակի չձևակերպված) մասի իմաստը պետք է ամբողջ որոշակիությամբ են թադրվի, միանշանակ և անվիճելիորեն բխի պոզիտիվ իրավունքի առկա տեքստից:

Իրավունքի նորմի բաղադրատարրերի և պոզիտիվ իրավունքի դրույթների հարաբերակցության մեջ եղած մի շարք առանձնահատ- կություններ պայմանավորված են իրավական կարգավորման ոլորտի

առանձնահատկությամբ:

Այսպես, քրեական օրենքի (պոզիտիվ քրեական իրավունքի) դրույթ- ների հիմնական զանգվածը վերաբերում է հիպոթեզին (կոնկրետ հան- ցակազմերին) և սանկցիային (համապատասխան հանցագործություն- ների կատարման համար պատժաչափերին): Դա թելադրված է տվյալ ոլորտում հարաբերությունների օրենսդրական կարգավորման տրամա-

---

բանությամբ և համապատասխանում է հայտնի առաջադիմական սկզբունքին. «Առանց օրենք չկա հանցանք և չկա պատիժ» (այսինքն՝ առանց նախապես դրանք օրենքում սահմանելու)։

Քրեական-իրավական նորմի դիսպոզիցիային վերաբերող դրույթնե- րը (այսինքն՝ մի կողմից պեսության իրավունքներն ու պարտականութ- յունները. մյուս կողմից` հանցագործություն կասսարած անձի համապա- տասխան պարտականությունները և իրավունքները) ձևակերպվում են քրեական օրենքի ընդհանուր մասի հոդվածներում:

Գրեթե նույնն է վիճակը վարչական օրենսդրության մեջ:

Օրենսդրության բազմաթիվ այլ ճյուղերում (օրինակ` սահմանադրա- կան, քաղաքացիական, ընտանեկան, աշխատանքային, հողային և այլ օրենսդրություններում) օրենսդրական դրույթների հիմնական մասը վե- րաբերում է նորմի դիսպոզիցիային (հարաբերությունների համապա- տասխան ոլորտում կողմերի իրավունքներին և պարտականություննե- րին) ու դրանց միայն փոքր մասն է պարունակում նորմի հիպոթեզին և սանկցիային վերաբերող դրույթների ուղղակի ձևակերպումներ:

Դատավարական օրենսղրությունը (քրեական-դասավարական, վարչական-դատավարական, քաղաքացիական-դատավարական և այլ օրենսդրությունները) նույնպես հիմնականում բաղկացած է դասավա- րական իրավական նորմի հիպոթեզին (դատավարական գործողություն- ների հիմքեր) և դիսպոզիցիային (դասավարության մասնակիցների դա- տավարական իրավունքներ և պարտականություններ) վերաբերող դրույթներից: Դասավարական օրենսդրության մեջ դատավարական նորմի սանկցիային վերաբերող դրույթներն աննշան տեղ են գրավում:

Պոզիտիվ իրավունքի (գործող օրենսդրության) այս կամ այն դրույթի իսկական նորմատիվ-կարգավորիչ նշանակությունը կարելի է հաստուկ բացահայտել և պարզել միայն այդ պոզիտիվ-իրավական դրույթի մեկ- նաբանման (պարզելով դրա հարաբերակցությունն իրավունքի նորմի կառուցվածքային բաղադրատարրերի հետ) ու կոնկրետ իրավական գործի նկատմամբ կիրառման միջոցով, երբ իրավունքի մասին իրական վեճն արդիականացնում է փաստացի հարաբերությունների իրավաբա- նական նշանակություն ունեցող բոլոր հարադրությունները և գործող ի- րավունքի կարգավորիչ պահերը:

Դրանով են որոշվում ինչպես նախադեպային (դատական) իրավուն- քի արժանիքները, այնպես էլ՝ ամբողջությամբ իրավական (հատկապես դատական պրակտիկայի) նշանակությունը` իրավասահման և իրավա- կիրառ գործունեության համար:

---

3. Իրավունքի նորմի հատկանիշները

Իրավունքի նորմի հատկությունները և հատկանիշները դիտարկելիս ու զնահաստելիս պետք է հաշվի առնել թե՛ դրա վարդապետական (իրա- վաբանական-սրամաբանական) ձևերի, թե՛ դրա պոզիտիվ-իրավական բովանդակության բնագծերն ու բնութագրերը:

Իրավունքի նորմը` որպես պոզիտիվ իրավունքի առաջնային բաղադ- րատարրի վարդապետական ձև (կառույց), իրավունքի չափ, ընդհանուր իրավական մասշտաբ է:

Իրավունքի նորմի՝ որպես ձևի (չափի, մասշտաբի) հիմնական հատ- կանիշներ են` ընդհանուր բնույթը, համակարզայնությունը, ձևական n- րոշակիությունը։

Իրավական նորմի ընդհանուր բնույթը նշանակում է, որ դա հասա- րակական հարաբերությունների որոշակի սեսակի իրավական կարգա- վորման մշտապես գործող կանոն է։ Իրավական նորմի գործողությունը չի սպառվում դրա միանվագ կիրառմամբ:

Իրավունքի նորմի ընդհանուր բնույթը տարբեր ձևով է արտահայտ- վում և ի հայս գալիս իրավունքի տարբեր համակարգերում: Այսպես, ի- րավունքի ռոմանո-գերմանական իրավական ընտանիքի համակարգե- րում, որի շրջանակում զարգանում է նաև ռուսական իրավունքը, իրա- վունքի նորմ ասելով` նկատի է առնվում վերացական բնույթի ընդհանուր կանոն, որի պոզիտիվ-իրավական բովանդակությունը վերացական-հա- մընդհանուր տեսքով (առանց նորմով կարգավորվող այս կամ այն կոնկ- րետ դեպքի հես կապի) արտահայտված է գործող օրենսդրության մեջ (պոզիտիվ իրավունքում):

«Ընդհանուր իրավունքի» (նախադեպային իրավունքի) համակարգե- րում իրավունքի նորմ ասելով` նկատի է առնվում նախադեպային (կա- զուսային) բնույթի ընդհանուր կանոնը, որի պոզիտիվ-իրավական բո- վանդակությունն արտահայտված է կոնկրետ գործով` բարձրագույն դա- տական ատյաններից մեկի որոշման մեջ: Այսպիսի նախադեպային նորմը նույնպես ունի ընդհանուր բնույթ, քանի որ ենթակա է կիրառման մյուս բոլոր նմանօրինակ գործերը լուծելիս:

Իրավունքի նորմի համակարգայնությունն առավել հստակ և հետևո- ղականորեն արտահայտված է վերացական բնույթի նորմերում, որոնք երեք կառուցվածքային բաղադրատարրերի (դիսպոզիցիայի, հիպոթեզի և սանկցիայի) համակարգ են: Ընդ որում, իրավունքի վերացական նոր- մի այսպիսի համակարգային կառուցվածքն ամբողջ պոզիտիվ իրա- վունքի, որպես նորմերի համակարգի, ընդհանուր մոդել և համակար- գաստեղծ հիմք է:

---

Նախադեպային իրավունքի նորմերի համակարզային նշանակութ յունը դրսևորվում է նրանում, որ հենց այսպիսի նորմերը, ընդհանուր (դասական իրավունքի) համակարգերի վարդապետության համաձայն, այդ համակարգերում դիտվում են որպես «բուն իրավունք», կազմում են դրանց հիմնական մասը և նմուշ են ծառայում դրանց շրջանակներում գործող վերացական նորմերի համար:

Վերացական բնույթի իրավունքի նորմի ձևական որոշակիությունը ներկայացված է դրա համակարգային կառուցվածքում (կազմված` դիս- պոզիցիայից, հիպոթեզից և սանկցիայից), որն արտահայտում է իրա- վական կարգավորման տրամաբանությունը և, հետևաբար, իրավաբա- նական-տրամաբանական որոշակի ձև է:

Իրավական նորմի ձևը (դրա բաղադրատարրերի համակարգային միասնությունը) կախված չէ դրա կառուցվածքային բաղադրատարրերի բովանդակությունը կազմող պոզիտիվ իրավունքի փասսացի նյութից (դրա կոնկրես դրույթներից)։ Հակառակը, այդ նորմատիվ ձևը (որպես մշտական և անփոփոխ իրավաբանական-տրամաբանական կառույց) պոզիտիվ իրավունքի տարասեռ նյութերին, որպես իր բաղադրատարրե- րի բովանդակություն, հաղորդում է ձևական որոշակիություն: Դա նշա- նակում է, որ պոզիտիվ իրավունքի դրույթներն իրենց կարգավորիչ դերն իրականացնում են նորմատիվ որոշակի ձևով` դիսպոզիցիայի, հիպոթե- զի և սանկցիայի համակարգային փոխկապակցվածությամբ: Նման նորմատիվ ձևը պահանջում է պոզիտիվ իրավունքում նախատեսված n- րոշակի իրավունքների և պարտականությունների կապակցվածությունը դրանց իրականացման որոշակի պայմանների ու խախտման որոշակի անշահավետ հետևանքների հետ:

Նախադեպային իրավունքում գործում են որոշակի դատական վճիռ- ների և դրանց կիրառման նախադեպային նշանակության մասին այլ ընդհանուր կանոններ։ Դրանք նախադեպային բնույթ ունեցող նորմե- րին հաղորդում են ձևական որոշակիություն:

Իրավունքի նորմի` որպես կարգավորման պարտադիր կանոնի, պաշ- տոնական-պարտաղիր բնույթը պայմանավորված է դրա բաղկացուցիչ մասերի (դիսպոզիցիայի, հիպոթեզի և սանկցիայի) պոզիտիվ-իրավա- կան բովանդակությամբ։ Իրավունքի կոնկրետ նորմի բովանդակությու- նը կառուցվում (կազմվում) է իրավունքի նորմի ընդհանուր համակար- գային մոդելով` կոնկրետ պոզիտիվ-իրավական դրույթներով, որոնք ի- րենց կարգավորիչ նշանակությամբ համապատասխանում են դիսպոզի- ցիայի, հիպոթեզի և սանկցիայի (դրանց համակարգային փոխկապակ- ցության և միասնության մեջ) իրավաբանական-տրամաբանական ի- մաստին։

---

Իրավական նորմի ձևի և բովանդակության տարբերակումից երևում է, որ իրավունքի նորմը կարող է լինել ցանկացած (իր իրավական բնույ- թով) պոզիտիվ իրավունքի դրույթների, այսինքն` ինչպես իրավական, այնպես էլ հակաիրավական օրենքի (գործող պոզիտիվ իրավունքի) դրույթների, արտահայտման ձև։ Ուստի, իրավունքի նորմը կարող է ծա- ռայել որպես տարբեր բովանդակության արտահայտման ձև, կարող է լինել ինչպես հավասարության, ազատության և արդարության, այնպես էլ կամայականության, բռնության ու արտոնությունների չավ:

Լեզիզմի ներկայացուցիչներն օզտագործում են իրավական նորմի տրամաբանորեն «մաքուր» (և ամենակեր) ձևը պոզիտիվ իրավունքի ցանկացած կամայական բովանդակության արդարացման համար:

Ազատական-իրավաբանական մեկնաբանման շրջանակներում ի- րավունքի նորմ ասելով` նկատի է առնվում իրավական օրենքի նորմը, այսինքն` պոզիտիվ իրավունքի նորմը, որի դրույթները համապատաս- խանում են ձևական հավասարության սկզբունքի պահանջներին: Իրա- վունքի նորմն այսպիսի ազասական-իրավաբանական իմաստով կարե- լի է սահմանել որպես ձևական հավասարության սկզբունքի պահանջի կենտրոնացման իրավաբանական-տրամաբանական ձև` իրավական օ- րենքի (ձևական հավասարության սկզբունքին համապատասխանող պոզիտիվ իրավունքի) դրույթների տեսքով: Եվ միայն իրավունքի այս- պիսի նորմը (և այսպիսի իրավունքի նորմը) կարելի է բնութագրել որպես ազատության, հավասարության և արդարության չափ: Իրավունքի նոր- մի եռանդամ տրամաբանական կառուցվածքն ինքնին չի կարող փոփո- խել գործող (պոզիտիվ) իրավունքի դրույթների իրավական որակը, ոչ էլ կարող է դրանց հաղորդել ազատության, հավասարության ու արդա- րության բուն իրավական հատկություններ։

4. Իրավունքի նորմերի տեսակները

Իրավունքի նորմերն իրենց բնույթով, բովանդակությամբ, խնդիրնե- րով և նպատակներով իրականացնում են տարբեր կարգավորիչ գործա- ռույթներ։ Դրանով է պայմանավորված իրավական նորմերի տարբեր տեսակների առկայությունը։

Իրավունքի նորմերի այս կամ այն տեսակների առանձնացումը կախված է դրանց խմբավորման հիմքից (չափանիշից), դասակարգու- մից: Գրականության մեջ գոյություն ունեն բազմաթիվ նման դասակար- գումներ, որոնցից յուրաքանչյուրը հիմնվում է իրավունքի նորմերի այս

---

կամ այն խմբին ներհատուկ որոշակի նորմատիվ կարգավորիչ առանձ- նահատկության վրա։

Ճյուղային չափանիշով իրավունքի նորմերը, լըստ իրավունքի համա- պատասխան ճյուղին իրենց պատկանելության, բաժանվում են տարբեր տեսակների` սահմանադրական, քաղաքացիական, քրեական, ընտանե- կան, աշխատանքային և այլ իրավունքի իրավական նորմերի:

Որպես հետևանք` իրավունքի ճյուղերն իրավունքի նյութական ճյու- ղերի (օրինակ՝ քրեական իրավունքի, քաղաքացիական իրավունքի ճյու- ղերի) և դատավարական իրավունքի ճյուղերի (օրինակ` քրեական-դա- տավարական իրավունքի, քաղաքացիական-դատավարական իրավուն- քի) բաժանման, առանձնացվում են նորմերի այնպիսի տարատեսակներ րի, ինչպիսիք են` նյութական-իրավական նորմերը (նյութական իրա- վունքի նորմերը) և դատավարական-իրավական նորմերը (դատավարա- կան իրավունքի նորմերը): Նյութական իրավունքի նորմերը հասարա- կական հարաբերությունների առաջնային իրավական կարգավորման նորմեր են, իսկ դատավարական իրավունքի նորմերը կարգավորում են նյութական իրավունքի արդեն իսկ սահմանված նորմերի գործնական ի- րականացման և կատարման դատավարական կարգն ու ընթացակար- զը, և այդ իմաստով (և ոչ երբեք երկրորդականի իմաստով) դրանք երկ- րորդական իրավական կարգավորման նորմեր են: Դատավարական ի- րավունքի նորմերի էական նշանակությունն այն է, որ դրանք սահմա- նում են բուն իրավունքի գործողության որոշակի իրավական կարգը: Որ- քան զարգացած է իրավունքը, այնքան դրանում կան ավելի շատ դա- տավարական նորմեր և ճյուղեր։

Նորմերը բաժանվում են տարբեր տեսակների նաև կախված դրանց կարգավորիչ ազդեցության արտահայտման ձևերից և դրանց կարգավո- րիչ ուժի մոդալությունից (եղանակավորությունից): Այսպես, դեռևս հոո- մեացի իրավաբան Մոդեստինոսը նշել է, որ «Իրավունքի գործողությու- նը (ուժը) կարգադրելը, արգելելը, թույլատրելը և պատժելն է»: Ցիցերո- նը համապատասխանաբար խոսել է իրավունքի գործողության այնպի- սի ձևերի մասին, ինչպիսիք են` կարգադրելը և արգելելը, իսկ իրավաբան Կվինտիլիանոսը` հատուցելու, սահմանափակելու, պատժելու, արգելելու և թույլատրելու մասին:

Հ.Քելզենի նորմատիվիստական ուսմունքի համաձայն` իրավունքի նորմը, որպես պարտադրանք, հրամայում, թույլատրում կամ լիազո- րում է2 :

1 Տես IIeperepcHi H. C. AarecTA OcTHHHdRa. M., 1956. էջ 106

2 Տե՛ս ՎucToe yevue o IpaBe lanca Keb3ena. Bun 1 M., 1987. էջ 12

---

Քննարկված չափանիշի հիման վրա լայնորեն տարածված է իրա- վունքի նորմերի բաժանումն արգելող, պարտավորեցնող, իրավազորող կամ լիազորող և խրախուսող նորմերի:

Արգելող նորմեր ասելով` նկատի ունեն այս կամ այն հակաիրավա- կան գործողություն (զանցանքներ կամ հանցագործություններ) կատա- րելու արգելք պարունակող նորմերը: Այսպիսի նորմերն առաջին հերթին բնութագրական են քրեական իրավունքի և վարչական իրավունքի հա- մար, որոնց դրույթների զգալի մասը սահմանում է արգելված արարքներ (համապատասխանաբար՝ հանցագործություններ և վարչական զան- ցանքներ)։ Սակայն, արգելող նորմեր կան նաև իրավունքի այլ ճյուղե- րում։ Այսպես, Ռուսաստանի Դաշնության քաղաքացիական օրենսգրքի 19 հոդվածի 4-րդ կետն արգելում է (թույլ չի տալիս) իրավունքներ և պարտականություններ ձեռք բերել այլ անձի անունով:

Պարտավորեցնող նորմերն այն նորմերն են, որոնք իրավունքի սուբ- յեկին պարտավորեցնում են կատարել որոշակի իրավաչափ գործո- ղություններ։ Այսպես, Ռուսաստանի Դաշնության քաղաքացիական o- րենսգրքի 922 հոդվածի 2-րդ մասի 3-րդ կետի համաձայն` բանկը պար- տավոր է վերահսկողություն իրականացնել այն տարածքի մուտքի նկասմամբ, որտեղ գտնվում է հաճախորդին տրամադրված չհրկիզվող պահարանը։

Իրավազորող (կամ լիազորող) նորմերն իրավունքի սուբյեկտին որո- շակի իրավազորություն կամ լիազորություն (որոշակի իրավաբանական նշանակություն ունեցող գործողություն կատարելու հնարավորություն) տրամադրող դրույթներ են պարունակում: Այսպես, Ռուսաստանի Դաշ- նության քաղաքացիական օրենսգրքի 502 հոդվածի 1-ին կետը պարու- նակում է իրավազորող (կամ լիազորող) դրույթ, որի համաձայն` գնորդը ոչ պարենային ապրանքն իրեն հանձնելու պահից հետո` տասնչորս օր- վա ընթացքում, եթե վաճառողն ավելի երկար ժամկետ չի սահմանել, ի- րավունք ունի գնված ապրանքը փոխարինել նմանօրինակ այլ ապրան- քով` գնի տարբերության դեպքում վաճառողի հետ կատարելով անհրա- ժեշտ վերահաշվարկ:

Խրախուսող նորմերը պարունակում են իրավաչափ, հանրորեն օq- տակար վարքագծի տարբեր տեսակներ խթանող դրույթներ: Այսպես, Ռուսաստանի Դաշնության աշխատանքային օրենսգրքի 131 հոդվածը նախատեսում է խրախուսման մի շարք միջոցներ (շնորհակալության հայտարարում, պարգևի հանձնում և այլն) աշխատանքային պարտա- կանությունների օրինակելի կատարման, աշխատանքում նորարարութ- յուն կատարելու և աշխատանքային այլ նվաճումների դեպքում։

---

Կախված իրավունքի նորմի բաղադրատարրերի պոզիտիվ-իրավա- կան բովանդակությունը կազմող իրավադրույթների որոշակիության աս- տիճանից ` իրավունքի նորմերը բաժանվում են բացարձակ որոշակի, հարաբերական որոշակի և բլանկետային նորմերի:

Բացարձակ որոշակի նորմերի բովանդակությունը կրում է միանշա- նակ բնույթ և թույլատրում է վարքագծի միայն մեկ տարբերակ: Հարա- բերական որոշակի նորմերի բովանդակությունը թույլատրում է վարքա- գծի զանազան տարբերակներ, վարքազծի այլընտրանքային տարբե- րակների ուղղակի ցանկի կամ կողմերին՝ իրենց վարքագծի տարբե- րակն ինքնուրույն ընտրելու թույլտվության տեսքով:

Բլանկետային նորմերի պոզիտիվ-իրավական բովանդակության ա- ռանձնահատկությունն այն է, որ դրանցում կա ընդհանուր հղում այս կամ այն հասուկ կանոնին` առանց վերջինիս կոնկրետ բովանդակութ յունը բացահայտելու: Այսպես, Ռուսաստանի Դաշնության քրեական օ- րենսգրքի 249 հոդվածը քրեական պատասխանավություն է նախատե- սում անասնապահական կանոնների և բույսերի հիվանդությունների ու վնասատուների դեմ պայքարի համար սահմանված կանոնների խախտման համար, սակայն բուն հոդվածում չի բերվում այլ ակտերում սահմանված այդ կանոնների բովանդակությունը։

Կախված իրենց պոզիտիվ-իրավական բովանդակության պայմա- նականությունից կամ անվերապահությունից` իրավունքի նորմերը բա- ժանվում են դիսպոզիտիվ և իմպերատիվ նորմերի:

Ռուսաստանի Դաշնության քաղաքացիական օրենսգրքի 491 հոդվածի 4 կետի համաձայն` դիսպոզիտիվ է այն նորմը, որը կիրառվում է, եթե այլ բան նախատեսված չէ կողմերի համաձայնությամբ: Կողմերն իրենց համաձայնությամբ կարող են բացառել այսպիսի նորմի կիրառու- մը կամ սահմանել դրանում նախատեսվածից տարբեր պայման: Իմպե- րատիվ նորմի դրույթների կիրառումը կաեզորիկ պարտադիր է կողմե- րի համար, և վերջիններս իրավունք չունեն վոխել դրանք (տե՛ս Ռուսաս- տանի Դաշնության քաղաքացիական օրենսգրքի 422 հոդվածը):

Առանձնացվում են նորմերի նաև այլ տեսակներ։ Այսպես, որոշիչ (դեֆինիտիվ) նորմերն այն նորմերն են, որոնք պարունակում են այս կամ այն իրավաբանական հասկացության կամ երևույթի օրինական (պոզիտիվ-իրավական) բնորոշումը: Օրինակ` Ռուսաստանի Դաշնութ- յան քրեական օրենսգրքի 14 հոդվածը պարունակում է հանցագործութ- յան հասկացության օրինական բնորոշումը։

Կոլիզիոն նորմեր են համարվում այն նորմերը, որոնք պարունակում են տարբեր պոզիտիվ-իրավական դրույթների միջև հակասությունների

---

լուծման կանոններ։ Այսպես, Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանադ- րության 15 հոդվածի 4-րդ մասի համաձայն, եթե Ռուսաստանի Դաշ- նության միջազգային պայմանագրով սահմանված են այլ նորմեր, քան նախատեսված են Ռուսաստանի Դաշնության օրենքով, ապա կիրառ- վում են միջազգային պայմանագրի նորմերը:

Գլուխ 3. Իրավունքի աղբյուրները

1. Իրավունքի աղբյուրի հասկացությունը և տեսակները

Իրավաբանական գրականության մեջ «իրավունքի աղբյուր» արտա- հայտությունն օզտագործվում է երկու տարբեր նշանակությամբ` «իրա- վունքի նյութական աղբյուր» (իրավունքի աղբյուր նյութական իմաստով) և «իրավունքի ձևական աղբյուր» (իրավունքի աղբյուր ձևական իմաս- տով):

Ընդ որում, «իրավունքի նյութական աղբյուր» ասելով` նկատի է առն- վում իրավունքի կազմավորման պատճառները, այսինքն՝ այն ամենը, ո- րը համապատասխան մոտեցման համաձայն ծնում (ձևավորում) է պո- զիտիվ իրավունքը՝ այս կամ այն նյութական կամ հոգևոր գործոնները, հասարակական հարաբերությունները, մարդու բնությունը, իրերի բնութ- յունը, աստվածային կամ մարդկային բանականությունը, Աստծո կամ օրենսդրի կամքը և այլն:

«Իրավունքի ձևական աղբյուր» ասելով` նկատի է առնվում գործող ի- րավունքի ղրույթների (բովանդակության) արտաքին դրսևորման ձևը: Այս գլխում խոսքը «իրավունքի ձևական աղբյուրների» մասին է, որը գրականության մեջ նշվում է նաև «իրավունքի ձև» տերմինով:

Իրավունքի աղբյուրները (ձևերը) իրավունքի բովանդակության ար- տաքին դրսևորման պաշտոնապես որոշակի ձևերն են:

Այն ձևերի պաշտոնական-իշխանական (պետական) որոշակիությու- նը, որոնցում գործող իրավունքի բովանդակությունն ստանում է արտա- քին դրսևորման օբյեկտիվացում և զոյություն, իրավունքի աղբյուրներին ու ամբողջությամբ իրավունքին հաղորդում է ինստիտուցիոնալ որոշա- կիություն և կարգավորվածություն: Դա նշանակում է, որ գործող իրա- վունքի նորմերը (դրանց նորմատիվ բովանդակությունը) պարունակվում են իրավունքի միայն որոշակի պաշտոնապես ճանաչված աղբյուրնե- րում, որոնք իրավունքի նորմերի պաշտոնապես որոշակի (ինստիտու- ցիոնալիզացված) ամրագրման և գոյության ձևեր են:

---

Իրավունքի յուրաքանչյուր համակարգ ունի իրավունքի իր կոնկրետ որոշակի աղբյուրները:

Ամբողջությամբ (իրավունքի տարբեր համակարգերի կիրառմամբ) հայտնի են պոզիտիվ իրավունքի աղբյուրների (ձևերի) հետևյալ հիմնա- կան տեսակները.

1) իրավական սովորույթը (սովորութային իրավունք).

2) դասական նախադեպը.

3) իրավաբանական վարդապետությունը (այսպես կոչված` «իրավա- բանների իրավունքը»).

4) կրոնական հուշարձանը (տարբեր կրոնների «Սուրբ գրքերը»). 5) նորմատիվ-իրավական պայմանագիրը.

6) նորմատիվ-իրավական ակտը.

7) բնական իրավունքը։

Իրավական սովորույթը (սովորութային իրավունքը) տևական ժամա- նակահատվածում փաստացի ձևավորված մարդկանց վարքագծի (հա- սարակական հարաբերությունների) կարգավորման կանոններն են, ո- րոնք պաշտոնապես ճանաչվել (հաստատվել) են պետության կողմից` որպես իրավունքի համապարտադիր նորմեր:

Սովորույթի պետական թույլատրումը և դրա վերածումն իրավական սովորույթի, այսինքն` պոզիտիվ իրավունքի աղբյուրի, կարող է իրակա- նացվել տարբեր եղանակներով: Հնարավոր է, օրինակ՝ այս կամ այն սո- վորույթի փաստացի (բանավոր, լռելյայն) թույլասրում, երբ պետական տարբեր մարմինները (դատարանը, վարչակազմը, ներկայացուցչական մարմինը) իրենց պրակտիկ գործունեության մեջ տևական ժամանակա- հատվածում համապաստասխան սովորույթները համարում և կիրառում են որպես գործող իրավունքի նորմեր: Սովորույթների պետականորեն թույլատրումը հաճախ կատարվում է պաշտոնական, գրավոր-փաս- տաթղթային ձևով` նորմատիվ-իրավական ակտերում համապատաս- խան սովորույթների պոզիտիվ-իրավական նշանակությունը ճանաչելու միջոցով:

Սակայն հնարավոր է նաև գործող իրավունքի և սովորույթների միջև այլ հարաբերակցության առկայություն, երբ նորմատիվ-իրավական ակ- տերում ուղղակի ձևակերպվում են այնպիսի կոնկրետ իրավական դրույթներ, որոնք անմիջականորեն վերարտադրում են այս կամ այն ձևավորված սովորույթի բովանդակությունը։ Այս դեպքում մենք գործ ու- նենք ոչ թե սովորույթի` որպես իրավունքի ինքնուրույն աղբյուրի (սովո- րութային իրավունքի տեսքով) թույլաստրելու հետ, այլ՝ նորմատիվ-իրա- վական ակտի` որպես այլ տեսակի իրավունքի աղբյուրի, նորմի հետ:

---

Նույնանման վիճակ է երևան գալիս, երբ նախադեպային իրավունքի համակարգում սովորույթը դրվում է դասական վճռի հիմքում ու դրանով իսկ ձեռք է բերում դատական նախադեպի` որպես նախադեպային իրա- վունքի աղբյուրի, պաշտոնական նշանակություն:

Դատական նախադեպը կոնկրետ գործով դատական վճիռն է, որն ունի համապարտաղիր կանոնի նշանակություն բոլոր նմանօրինակ գոր- ծերի նույնպիսի վճիռների համար։ Նախադեպի նշանակություն ունե- ցող վճիռներ ընդունելու իրավունք ունեն միայն բարձրագույն դասա- կան ատյանները (նախադեպի սահմանված կանոնների համաձայն): Դատական նախադեպն ընդհանուր (նախադեպային) իրավունքի իրա- վական ընաանիքի մեջ մտնող երկրների ազգային իրավական համա- կարգերի հիմնական աղբյուրն է:

Իրավաբանական վարդապետությունը` որպես իրավունքի աղբյուր, իրավունքի մասին իրավաբան-գիտնականների մշակած և հիմնավորած դրույթներ, կառույցներ, գաղափարներ, սկզբունքներ ու դատողություն- ներ է իրավունքի մասին, որոնք իրավունքի այս կամ այն համակարգում ունեն համապարտադիր իրավաբանական ուժ: Պարտադիր վարդապե- տական իրավաղրույթներն ընդունված է անվանել «իրավաբանների ի- րավունք»։ Իրավաբանական վարդապետությունը, սկսած հռոմեական իրավունքից մինչև XIX դարը, երբ իրավունքի հիմնական աղբյուրի տե- ղը գրավեց օրենքը (պետական նորմաստեղծությունը), եղել է մայրցա- մաքային-եվրոպական (ռոմանո-գերմանական) իրավունքի հիմնական աղբյուրը: Սակայն դրանից հետո էլ իրավաբանական վարդապետութ- յունը ռոմանո-գերմանական իրավական ընտանիքի համակարգերում մնում է իրավունքի աղբյուրներից մեկը։ Իրավաբանական վարդապե- տությունը՝ որպես իրավունքի աղբյուր, նշանակալից դեր է խաղում մու- սուլմանական իրավունքում: Այն որոշակի իրավական նշանակություն ունի նաև ընդհանուր իրավունքի համակարգերում:

Կրոնական հուշարձանը` որպես իրավունքի աղբյուր, տարբեր կրոն- ների Սուրբ գրքերն են, որոնց դրույթները կրոնական իրավունքի համա- պատասխան համակարգերում (քրիստոնեական կանոնական իրա- վունք, հինդուսական իրավունք, հրեական իրավունք, մուսուլմանական իրավունք) ունեն համապարտադիր նշանակություն: Այսպես, Ղուրանը և Սուննան (Մուհամադ մարգարեի ասույթները) մուսուլմանական իրա- վունքի սկզբնաղբյուրներն են:

Ընդ որում, անհրաժեշտ է նկատի ունենալ, որ համապատասխան կրոնական իրավունքը (մուսուլմանական, հինդուսական և այլն) համա- պատասխան կրոնական համայնքի իրավունքն է (հավատացյալների

---

համայնքի վարքագիծը կարգավորող իրավունքը) և ոչ թե իրավունքի ազգային պետական համակարգը: Ուստի, չի կարելի շփոթել, օրինակ` հինդուսական իրավունքը Հնդկաստանի իրավունքի ազգային պետա- կան իրավական համակարգի հետ կամ մուսուլմանական իրավունքը` իսլամ դավանող բնակչություն ունեցող այս կամ այն պետության իրա- վունքի համակարգի հետ։

Նորմատիվ-իրավական պայմանագիրը՝ որպես իրավունքի աղբյուր, այն պայմանագիրն է, որը պարունակում է գործող իրավունքի նոր նոր- մեր: Այսպիսի պայմանագրեր կան ինչպես մասնավոր, այնպես էլ հան- րային իրավունքի ոլորտում:

Նորմատիվ-իրավական ակտը պետության գրավոր իրավասահման ակտն է, որը պարունակում է գործող իրավունքի նոր նորմեր։ Իր իրա- վասահման բնույթով (իրավունքի նոր նորմերի սահմանմամբ) նորմա- տիվ-իրավական ակտը տարբերվում է մնացած բոլոր իրավական ակ ստերից (իրավունքի նորմերի կիրառման անհատական ակտերից և իրա- վունքի նորմերի մեկնաբանման ակտերից), ինչպես նաև տարբեր տեսա- կի ոչ իրավական բնույթի պաշտոնական պետական ակտերից (դիմում- ներ, ուղերձներ և այլն):

Նորմատիվ-իրավական ակտերը ռոմանո-գերմանական իրավական ընտանիքի իրավունքի համակարգերում, որոնց մեջ դասվում են նաև Ռուսաստանի Դաշնության իրավական համակարգը և Հայաստանի Հանրապետության իրավական համակարգը, իրավունքի հիմնական աղբյուրներն են:

Գոյություն ունեն նորմատիվ-իրավական ակտերի տարբեր տեսակ- ներ: Սակայն իրենց ամբողջության մեջ՝ որպես իրավունքի առանձին աղբյուր, նորմատիվ-իրավական ակտերն իրավունքի այս կամ այն ազ- գային համակարգի շրջանակներում կազմում են տարբեր իրավաբանա- կան ուժ ունեցող ակտերի որոշակի իրավաբանական աստիճանական համակարգ:

Իրենց իրավաբանական ուժով նորմատիվ-իրավական ակտերը բա- ժանվում են օրենքների և ենթաօրենսդրական ակտերի։

Նորմատիվ-իրավական ակտերի աստիճանական համակարգը գլխավորում է օրենքը և, առաջին հերթին, Սահմանադրությունը` որպես հիմնական, բարձրագույն օրենք, իսկ Սահմանադրությունից հետո (նրան ստորադաս) գտնվում են մյուս օրենքները։

Նորմատիվ-իրավական ակտերի համակարգում բարձրագույն իրա- վաբանական ուժով օժտված է Սահմանադրությունը։ Այն ընդունվում է հատուկ եղանակով` հանրաքվեի (համաժողովրդական քվեարկության)

---

միջոցով, Հիմնադիր (կամ Սահմանադրական) ժողովի կամ բարձրա- գույն ներկայացուցչական մարմնի (խորհրդարանի) կողմից հատուկ (բարդեցված) կարգով:

Օրենքները, որպես կանոն, ընդունվում են խորհրդարանի (երկրի բարձրագույն ներկայացուցչական և օրենսդիր մարմնի) կողմից: Որոշ օրենքներ ընդունվում են հանրաքվեով:

Ռոմանո-գերմանական իրավական ընտանիքի երկրներում օրենքը հասարակական հարաբերությունների հիմնական և զլխավոր նորմա- տիվ-իրավական կարգավորիչ է: Այստեղ օրենսդրական կարգավորման օբյեկտներ են հասարակության կյանքի և դրանում սահմանված իրա- վակարգի համար հիմնադիր նշանակություն ունեցող առավել կարևոր ու էական հասարակական հարաբերությունները։

Ենթաօրենսդրական նորմատիվ-իրավական ակտերը (դեկրետները, հրամանագրերը, օրդոնանսները, որոշումները, հրամանները, հրահանգ- ները և այլն) ընդունվում են գործադիր իշխանության տարբեր մարմին- ների և պաշտոնատար անձանց կողմից նրանց` օրենքով սահմանված նորմաստեղծ իրավասության շրջանակներում: Նորմատիվ-իրավական ակտերի ենթաօրենսդրական բնույթը, ըստ ընդհանուր կանոնի, նշանա- կում է, որ դրանք պետք է ընդունվեն գործող օրենքների և, առաջին հեր- թին, երկրի Սահմանադրության հիման վրա ու ի կասարումն դրանց:

Տարբեր ենթաօրենսդրական նորմատիվ-իրավական ակտերի հարա- բերակցությունը նույնպես կառուցված է աստիճանականության սկզբունքով` ենթաօրենսդրական նորմատիվ-իրավական ակտերի զա- նազան տեսակների տարբեր իրավաբանական ուժի հաշվառմամբ։ Ընդ որում, ենթաօրենսդրական նորմատիվ-իրավական ակտերի իրավաբա- նական ուժը և գործողության ոլորտը որոշվում է իշխանության գործա- դիր ճյուղի ընդհանուր համակարգում` համապատասխան պետական մարմնի (կամ պաշտոնատար անձի) օրենսդրորեն սահմանված տեղով և իշխանական-գործառութային նշանակությամբ: Ուստի, ստորադաս պետական մարմինների ենթաօրենսդրական նորմատիվ-իրավական ակտերը պետք է համապատասխանեն պետական իշխանության վերա- դաս մարմինների նորմատիվ-իրավական ակտերին:

Բնական իրավունքը՝ որպես պոզիտիվ իրավունքի աղբյուր, պետութ յան կողմից պաշտոնապես ճանաչված և նրա Սահմանադրությունում ու օրենքներում ամրագրված` մարդու բնական, ի ծնե և անօտարելի իրա- վունքներն ու ժողովրդի իրավունքներն են:

Դեռևս հռոմեական իրավաբանները բնական իրավունքը (ինչպես նաև ժողովուրդների և ցիվիլ իրավունքը) համարում էին գործող իրա-

---

վունքի բաղադրատարր ու այդ իրավունքի արդարացիության արտացո- լում: Խոսելով «իրավունք» բառի տարբեր իմաստների մասին` հռոմեա- կան իրավաբան Պողոսը (D.1.1.11) գրում էր. «Նաս` «իրավունք» նշա- նակում է այն, որը միշտ էլ արդարացի է և բարի, ինչպիսին բնական ի- րավունքն է»։ Բնական իրավունքի իրավական իմաստի և նշանակութ- յան այսպիսի մեկնաբանությունը հռոմեական իրավաբանական վար- դապետության («իրավաբանների իրավունքի») էական բաղադրա- տարրն էր, որը, իր հերթին, հոոմեական պոզիտիվ իրավունքի հիմնա- կան աղբյուրներից մեկն էր:

Շատ կողմերով նույնն էր վիճակը նաև արևմտաեվրոպական պոզի- տիվ իրավունքի հետագա պասւմության ընթացքում (միջնադարում և Նոր դարաշրջանում), որի հիմնական աղբյուրներից մեկը եղել է իր մեջ այս կամ այն ձևով բնական իրավունքի գաղափարները և սկզբունքները ներառող (բացի զուտ լեգիստական հայեցակարգերից) իրավաբանա- կան վարդապետությունը:

Այս ոլորտում էական փոփոխություններ կատարվեցին բուրժուական վերափոխումների և իրավունքի նոր ազգային-պետական համակարգե- րի ձևավորման ժամանակաշրջանում: Այդ նոր սոցիալ-պատմական պայմաններում մարդու բնական իրավունքները և ժողովրդի իրավունք- ներն ուղղակիորեն ամրագրվում են օրենքներում (հոչակագրերում, այլ հիմնադիր ակտերում, Սահմանադրություններում և այլն), ձեռք են բե- րում պաշտոնապես համապարտադիր իրավաբանական ուժ ու դառնում են գործող պոզիտիվ իրավունքի ազգային պետական համակարգի ինք- նուրույն աղբյուրներ։

Մարդու բնական իրավունքները և ժողովրդի իրավունքներն առաջին անգամ այսպիսի ուղղակի պաշտոնական ճանաչում ու օրենսդրական ամրագրում գտան «ԱՄՆ-ի անկախության հռչակագրում» (4-ը հուլիսի 1776 թվական), որում, մասնավորապես, պարունակվում են հետևյալ դրույթները. «Սենք ակնհայտ ենք համարում հետևյալ ճշմարտություն- ները. բոլոր մարդիկ արարվել են հավասար, և նրանց բոլորին էլ Արարչի կողմից շնորհվել են որոշ անօտարելի իրավունքներ, որոնց թվին են դասվում կյանքը, ազատությունը, երջանկության ձգտումը: Այդ իրա- վունքների ապահովման համար մարդկանց միջև ստեղծվել են կառա- վարություններ, որոնք իրենց արդարացի իշխանությունն ստացել են կառավարվողների համաձայնությամբ։ Եթե կառավարության տվյալ ձևն այդ նպատակի համար դառնում է կործանարար, ապա ժողովուրդն

l Տե՛ս AecTH OcTHHHasa. M., 1984. էջ 25

---

իրավունք ունի փոխել կամ ոչնչացնել դա և հիմադրել նոր կառավարութ յուն..» :

Բնական իրավունքների օրենսդրական պոզիտիվացման (պաշտո- նական ճանաչման և ամրագրման) գործընթացն իր հետագա զարգա- ցումը գտավ Ֆրանսիայի «Մարդու և քաղաքացու իրավունքների հռչա- կագրում» (20-ը օգոստոս 1789 թվական), որում ամրագրվել են մարդու հետևյալ հիմնական բնական իրավունքները. «Մարդիկ ծնվում և մնում են ազատ ու իրավահավասար. Յուրաքանչյուր պետական միության նպատակը մարդու բնական և անօտարելի իրավունքների ապահովումն է: Այդպիսիք են՝ ազատությունը, սեփականությունը, անվտանգությունն ու ճնշմանը դիմադրելը 2:

Այդ նույն հունով, նամանավանդ XX դարում, զարգացավ նաև մար- դու բնական իրավունքների և ժողովուրդների իրավունքների, որպես գործող ազգային իրավունքի հիմնադիր աղբյուրի, սահմանադրական ճանաչումը և ամրագրումը:

Այսպես, «ԳԴՀ-ի հիմնական օրենքի» (1949 թվականի մայիսի 23-ի) 1 հոդվածը հռչակում է. «Մարդկային արժանապատվությունն անխախ- տելի է: Դա հարգելը և պաշտպանելը ամեն մի պետական իշխանութ- յան պարտականությունն է։ Դրա ուժով գերմանական ժողովուրդը ճա- նաչում է մարդու անխախտելի և անօտարելի իրավունքները որպես յու- րաքանչյուր մարդկային հասարակության, աշխարհում խաղաղության և արդարության հիմք: Ստորև շարադրվող հիմնական իրավունքները պարտավորեցնում են օրենսդրությանը, գործադիր իշխանությանը և արդարադատությանը՝ որպես անմիջականորեն գործող իրավունք»3:

Մարդու բնական (ի ծնե և անօտարելի) իրավունքները և ազատութ- յունները` որպես անմիջականորեն գործող, ամբողջ պոզիտիվ իրավուն- քի համակարզում գերապատիվ նշանակություն ունեցող ու ամբողջութ- յամբ պետության (իշխանության բոլոր ճյուղերի և մարմինների) համար պարտադիր իրենց պաշտոնական ճանաչումն ու ամրագրումն ստացան Ռուսաստանի Դաշնության 1993 թվականի Սահմանադրության մեջ (տե՛ս 2, 17, 18 և այլ հոդվածներ):

Սահմանադրություններում և այլ իրավասահման պետական ակտե- րում պաշտոնապես ճանաչված ու ամրապնդված մարդու բնական (ի 1 Shu Христоматия по истории государство и право зарубежных стран М., Ѕи Христоматия по истории государство и право зарубежных стран М., 1984. to 208 Ѕи Христоматия по истории государство и право зарубежных стран М., 1984. kg 170-171

1984, to 182

11 Վ. Ս. Ներսեսյանց

---

ծնե և անօտարելի) իրավունքները և ազատությունները բարձրագույն տեղ են գրավում տվյալ պետության գործող պոզիտիվ իրավունքի աղբ- յուրների աստիճանակարգության մեջ ու օժտված են բարձրագույն ի- րավաբանական ուժով։ Հակասության դեպքում դրանք գերապատվութ յուն ունեն պոզիտիվ իրավունքի մյուս բոլոր աղբյուրների մնացած նոր- մերի նկատմամբ, որոնք պետք է համապատասխանեն (նվազագույնը՝ չհակասեն, չխախտեն) պաշտոնապես ճանաչված` մարդու բնական ի- րավունքներին և ազատություններին: Պետության Սահմանադրության նորմերը նույնպես չպետք է հակասեն դրանում ճանաչված և ամրա- գրված մարդու բնական (ի ծնե և անօտարելի) իրավունքներին և ազա- տություններին:

Բնական իրավունքը (մարդու բնական իրավունքը և ազատությունը) սահմանաղրական ճանաչման միջոցով, ձեռք բերելով պոզիտիվ-իրա- վաբանական ուժ, միաժամանակ շարունակում է մնալ բնական իրա- վունք, որը պոզիտիվ իրավունքի հետ իր հարաբերակցության տրամա- բանությամբ ու համապատասխան սահմանադրական դրույթների իրա- վաբանական իմաստով ունի ելակետային և գերապատիվ իրավական նշանակություն:

2. Իրավունքի աղբյուրները Ռուսաստանի Դաշնությունում

Իրավունքի յուրաքանչյուր ազգային (ազգային-պետական) համա- կարգ այլ առանձնահատկությունների հես միասին, աչքի է ընկնում նաև գործող (պոզիտիվ) իրավունքի աղբյուրների յուրօրինակությամբ։ Դրա հետ միասին այս կամ այն իրավական ընտանիքի մեջ մտնող ի- րավունքի տարբեր ազգային համակարգերն ունեն որոշ ընդհանուր գծեր, որոնք ներհատուկ են իրավունքի համապատասխան աղբյուրնե- րին: Իրավունքի ռուսական համակարզում, ինչպես նաև ռոմանո-գեր- մանական իրավունքի ընտանիքին պատկանող այլ իրավական համա- կարգերում, ժամանակակից պայմաններում իրավունքի աղբյուրները նորմատիվ-իրավական ակտերն են (օրենքներ և ենթաօրենսդրական

ակտեր):

Որպես ռուսական իրավունքի աղբյուրներ՝ որոշակի դեր ունեն նոր- մատիվ-իրավական պայմանագրերը և սովորութային իրավունքը (պե- տության կողմից հաստատված սովորույթը):

Ժամանակակից ռուսական իրավունքի համակարգում գերապատիվ նշանակություն ունեն պաշտոնապես ճանաչված և Ռուսաստանի Դաշ-

---

նության Սահմանադրության մեջ ամրազրված մարդու բնական (ի ծնե և անօտարելի) իրավունքները և ազատությունները:

Չնայած որ Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանադրության մեջ չի օգտագործվում «բնական իրավունք» հասկացությունը, սակայն դրա- նում ամրագրված մարդու հիմնական իրավունքները և ազատություննե- րը հենց բնական իրավունքներ են ու սահմանադրական իրավահասկա- ցողությանը հաղորդում են բնական-իրավական բնույթ։ Այդ մասին են, մասնավորապես, վկայում Սահմանադրության 2 հողվածի դրույթները՝ մարդու, նրա իրավունքների և ազատությունների` որպես «բարձրագույն արժեքի» մասին, 17 հոդվածի 2-րդ մասի դրույթն այն մասին, որ «մար- դու հիմնական իրավունքները և ազատություններն անօտարելի են ու ի ծնե պատկանում են յուրաքանչյուրին»:

ե

Մարդու հիմնական իրավունքների և ազատությունների պոզիտիվ-ի- րավական նշանակությունն ու գերապատիվ բնույթն ամրագրված են Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանադրության մի շարք հոդվածնե- րում (հոդված 2, գուլխ 2-րդ)։ Այսպես, Սահմանադրության 18 հոդվածը հռչակում է. «Մարդու և քաղաքացու իրավունքները և ազատությունները գործում են անմիջականորեն: Դրանք որոշում են օրենքների իմաստը, բովանդակությունը և կիրառումը, օրենսդիր ու գործադիր իշխանություն- ների, սեղական ինքնակառավարման գործունեությունը և ապահովվում են արդարադասությամբ»:

Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանադրությունն ամրագրում է մար- դու իրավունքների մասին ժամանակակից համաշխարհային չափանիշ- ներին և միջազգային պակտերի (դաշնագրերի) դրույթներին համապա- տասխանող` մարդու իրավունքների և ազատությունների լայն շրջանակ։ Մարդու այսպիսի իրավունքների և ազատությունների թվին են դասվում, մասնավորապես, յուրաքանչյուր մարդու կյանքի իրավունքը, անձնա- կան արժանապատվության իրավունքը, ազատության և անձնական անձեռնմխելիության իրավունքը, մասնավոր կյանքի անձեռնմխելիութ- յան իրավունքը, անձնական և ընտանեկան գաղանիքի անձեռնմխե- լիության իրավունքը, իր պատվի ու բարի համբավի պաշտպանության իրավունքը, խղճի ազատությունը, դավանանքի ազատությունը, մտքի և խոսքի ազատությունը, մասնավոր սեփականության իրավունքը, իր աշ- խասանքային ունակություններն ազատ տնօրինելու իրավունքը, առող- ջության պահպանման ու բժշկական օգնության իրավունքը, կրթության իրավունքը, գրականության, գեղարվեստական, գիտական, տեխնիկա- կան և այլ տեսակների ստեղծագործության ազատությունը, դասա- վանդման ազատությունը, մշակութային կյանքին մասնակցելու և մշա- կութային հաստատություններից օգտվելու իրավունքը և այլն։

---

Համաձայն Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանադրության 55 հոդ- վածի 1-ին մասի՝ «Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանադրության մեջ թվարկված հիմնական իրավունքները և ազատությունները չպետք է մեկնաբանվեն որպես մարդու և քաղաքացու այլ հանրաճանաչ իրա- վունքների ու ազատությունների ժխտում կամ նվազեցում»։ Դա նշանա- կում է ժամանակակից միջազգային իրավունքում և մարդու բնական ի- րավունքների ու ազատությունների մասին միջազգային պակտերում (դաշնագրերում), մարդու բոլոր հանրաճանաչ բնական իրավունքների և ազատությունների պոզիտիվ-իրավական նշանակության ճանաչումը։

Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանադրությանը ներհատուկ նոր (բնական-իրավական) իրավահասկացողությունը ենթադրում ու նշա- նակում է, որ դրանում ճանաչված և երաշխավորված մարդու հիմնական իրավունքներն ու ազատությունները ելակետային, որոշիչ և գերապա - տիվ նշանակություն ունեն Ռուսաստանի Դաշնությունում գործող պոզի- տիվ իրավունքի բոլոր մնացած աղբյուրների (և նորմերի) նկատմամբ, ներառյալ՝ բուն Սահմանադրության իրավադրույթները։ Համաձայն Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանադրության (2, 17, 18, 55 հոդված- ներ) Ռուսաստանի Դաշնությունում գործող ամբողջ պոզիտիվ իրավուն- քը, պետության ամբողջ իրավասահման, իրավապաշտպան և իրավա- կիրառ գործունեությունը պետք է պայմանավորվի մարդու իրավունքնե- րի և ազատությունների ճանաչման ու պահպանման պահանջներով, համապատասխանի այդ պահանջներին, չհակասի դրանց:

Դրանում է հենց կայանում Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանադ- րության մեջ ամրագրված իրավական պետության պայմաններում իրա- վական օրենքի յուրահատուկ բնական-իրավական հայեցակարգի հիմ- նական իրավական իմաստը։

Մարդու բնական իրավունքների` որպես գործող իրավունքների աղբ- յուրի և Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանադրության` որպես Ռու- սասստանի Դաշնության հիմնական ու գլխավոր նորմատիվ-իրավական ակտի, հարաբերակցությունը որոշվում է հետևյալ կերպ: Մի կողմից` մարդու բնական իրավունքների և ազատությունների սահմանադրական ճանաչումն ու երաշխավորումը, Ռուսաստանի Դաշնությունում գործող պոզիտիվ իրավունքի շրջանակներում, դրանց տալիս է պոզիտիվ-իրա- վական նշանակություն, ընդ որում, հենց ելակետային, գերապատիվ և որոշիչ իրավական նշանակություն (մարդու իրավունքների, պոզիտիվ ի- րավունքի այլ աղբյուրների և նորմերի հարաբերակցությամբ): Մյուս կողմից` մարդու բնական իրավունքների ու ազատությունների այդ սահ- մանադրական ճանաչումը և երաշխավորումը (դրանց ելակետային, գե-

---

րապատիվ և որոշիչ իրավական նշանակության սահմանադրական ճա- նաչման ուժով) բարձրագույն իրավաբանական ուժ են ձեռք բերում Ռու- սաստանի Դաշնությունում գործող պոզիտիվ իրավունքի բոլոր աղբյուր- ների ու նորմերի համակարգում, որը ներառում է նաև բուն Սահմանադ- րության դրույթները: Համաձայն Ռուսաստանի Դաշնության Սահմա- նադրության` մարդու հանրաճանաչ բնական իրավունքները և ազա- տությունները, դրանց ու Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանադրութ- յան այլ դրույթների և Ռուսաստանի Դաշնությունում գործող պոզիտիվ իրավունքի մնացած այլ աղբյուրների նորմերի հետ հակասություն առա- ջանալու դեպքում պոզիտիվ-իրավական տեսակետից օժսված են գե- րապասվությամբ (այսինքն` ավելի բարձր իրավաբանական ուժով):

Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանաղրությունը` որպես նորմա- տիվ-իրավական ակտ, օժտված է բարձրագույն իրավաբանական ուժով և երկրի բոլոր նորմատիվ-իրավական ակտերի համակարգում ու դրա հետ միասին գլխավոր իրավասահման նորմատիվ ակտ է, որը սահմա- նում է երկրում գործող պոզիտիվ իրավունքի աղբյուրների համակարգի հիմունքները։

Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանադրության մեջ սահմանված են երկրի սահմանադրական կարգի և դաշնային կառուցվածքի հիմունքնե- րը, ձևակերպված են հասարակական ու պետական կյանքի հիմնարար սկզբունքները, ամրագրված են մարդու և քաղաքացու իրավունքներն ու ազատությունները, սահմանված են պետական մարմինների համակար- գր և իրավազորությունները, կարգավորված են տեղական ինքնակառա- վարման հիմնական հարցերը, նախատեսված է գործող Սահմանադ- րության մեջ փոփոխություններ կատարելու և նոր Սահմանաղրություն ընդունելու կարգը: Սահմանադրության «Եզրափակիչ և անցումային դրույթներ» վերնագիրը կրող II բաժնում կարգավորված են նաև 1993 թվականի Սահմանադրության ուժի մեջ մտնելու և նախորդ Սահմա- նադրության գործողությունը դադարելու հետ կապված այլ կարևոր հարցեր:

Բոլոր նորմատիվ-իրավական ակտերը (օրենքները և ենթաօրենս- դրական ակսերը) պետք է համապատասխանեն Ռուսաստանի Դաշ- նության Սահմանադրությանը։ Այդ պահանջի ապահովման գործում կարևոր դեր է խաղում Ռուսաստանի Դաշնության սահմանադրական դատարանը։ Համաձայն Սահմանադրության (125 հոդվածի 6-րդ մաս) հակասահմանադրական ճանաչված իրավական ակտերը կամ դրանց առանձին դրույթները կորցնում են իրենց ուժը։ Ռուսաստանի Դաշնութ- յան Սահմանադրությանը չհամապատասխանող` Ռուսաստանի Դաշ

---

նության միջազգային պայմանագրերը գործողության մեջ դրվելու և կի- րառվելու ենթակա չեն:

Նորմատիվ-իրավական ակտերի համակարգում Ռուսաստանի Դաշ- նության Սահմանադրությունից հեսո առավել բարձր իրավաբանական ուժ ունեն համադաշնային օրենքները:

Ռուսաստանի Դաշնության օրենսդիր իշխանությունը (համաղաշնա- յին օրենքներ ընդունելու իրավունքը) պասկանում է Ռուսաստանի Դաշնության Դաշնային ժողովին` Ռուսաստանի Դաշնության բարձրա- գույն և ներկայացուցչական մարմնին (խորհրդարանին)։ Դաշնային ժո- ղովը բաղկացած է երկու պալատից` Դաշնային Խորհրդից և Պետական Դումայից:

Համադաշնային օրենքները բաժանվում են երկու տեսակի՝ դաշնա- յին օրենքներ և դաշնային սահմանադրական օրենքներ:

Դաշնային օրենքներն ընդունվում են Պեսական Դումայի կողմից` պատգամավորների ընդհանուր թվի ձայների պարզ մեծամասնությամբ, և հինգ օրվա ընթացքում փոխանցվում են Դաշնային Խորհրդի քննարկ- մանը։ Ընդ որում, օրենքը համարվում է Դաշնային Խորհրդի կողմից հավանության արժանացած, եթե դրա օգտին քվեարկել է դրա ան- դամների ընդհանուր թվի կեսից ավելին կամ, եթե տասնչորս օրվա ըն- թացքում դա չի քննարկվել Դաշնային Խորհրդի կողմից: Դաշնային Խորհրդի կողմից մերժվելու և Դաշնային Խորհրդի որոշման հեսս Պե- տական Դումայի անհամաձայնության դեպքում օրենքը ենթակա է Պե- տական Դումայում կրկնակի քննարկման: Այդ դեպքում դաշնային o- րենքը համարվում է ընդունված, եթե կրկնակի քվեարկության ժամա- նակ կողմ է քվեարկել Պետական Դումայի պատգամավորների ընդհա- նուր թվի առնվազն երկու երրորդը։ Ընդունված դաշնային օրենքը հինգ օրվա ընթացքում ուղարկվում է Ռուսաստանի Դաշնության նախագա- հին` ստորագրման և հրապարակման: Ռուսաստանի Դաշնության նա- խագահը սասնչորս օրվա ընթացքում ստորագրում է դաշնային օրենքը և հրապարակում դա: Ռուսաստանի Դաշնության նախագահն ունի հաղթահարվող վետոյի իրավունք և կարող է մերժել ընդունված դաշնա- յին օրենքը։ Այդ դեպքում Պետական Դուման և Դաշնային Խորհուրդը սահմանված կարգով կրկին քննարկում են մերժված օրենքը: Եթե կրկնակի քննարկման ժամանակ Պետական Դումայի պատգամավոր- ների և Դաշնային Խորհրդի անդամների ընդհանուր թվի ձայների առնվազն երկու երրորդով դաշնային օրենքը հավանության արժանա- նա նախկինում ընդունված խմբագրությամբ, ապա Ռուսաստանի Դաշ- նության նախագահի կողմից յոթ օրվա ընթացքում ենթակա է ստորա- գրման և հրապարակման:

---

Դաշնային օրենքները բաժանվում են կոդիֆիկացված օրենքների (օ- րենսգրքերի) և սովորական (չկոդիֆիկացված) օրենքների: Օրենսգիրքը ինտեգրատիվ բնույթի օրենքն է, որը պարունակում է հասարակական կյանքի որոշակի բնագավառի բոլոր հիմնական հարաբերությունների ամբողջական և միատեսակ իրավական կարգավորման համար անհրա- ժեշտ ընդհանուր սկզբունքների և կոնկրետ նորմերի ներքնապես համա- ձայնեցված համալիրը:

Օրենսգրքերը, որպես կանոն, ունեն ճյուղային բնույթ և ներառում են իրավունքի մեկ ճյուղի սկզբունքների ու նորմերի հանրազումարը: Որ- պես օրինակ՝ կարելի է նշել Ռուսաստանի Դաշնության քաղաքացիա- կան օրենսգիրքը (I մասն ընդունվել է 1994 թվականի նոյեմբերի 30-ին, II մասը` 1996 թվականի հունվարի 26-ին), Ռուսաստանի Դաշնության ընտանեկան օրենսգիրքը (ընդունվել է 1995 թվականի դեկտեմբերի 29-ին), Ռուսաստանի Դաշնության քրեական օրենսգիրքը (ընդունվել է 1996 թվականի հունիսի 13-ին, ուժի մեջ է մտել 1997 թվականի հունվարի 1-ին), Ռուսաստանի Դաշնության օդային օրենսգիրքը (ընդունվել է 1997 թվականի մարտի 19-ին)։

Դաշնային օրենքների հիմնական զանգվածը կազմում են սովորա- կան (չկոդիֆիկացված) օրենքները, որոնք կարգավորում են առանձին, առավել կարևոր հասարակական հարաբերությունների կամ այդ հարա- բերությունների որոշակի փոխկապակցված հանրագումարը: Դրանցից են, օրինակ` Ռուսաստանի Դաշնության օրենքը «Հասարակական միա- վորումների մասին» (1995 թվականի ապրիլի 14-ին), Ռուսաստանի Դաշնության օրենքը «Ռուսաստանի Դաշնության քաղաքացիների հանրաքվեին մասնակցելու իրավունքի և ընտրական իրավունքների հիմնական երաշխիքների մասին» (1997 թվականի սեպտեմբերի 5-ին) և այլն:

Դաշնային սահմանադրական օրենքներն ընդունվում են միայն Ռու- սաստանի Դաշնության Սահմանադրությամբ նախատեսված հարցե րով: Դրանց մի մասն արդեն ընդունվել է (օրինակ` դաշնային սահմա- նադրական օրենքները «Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանադրական Դատարանի մասին», «Ռուսաստանի Դաշնության կառավարության մասին»), իսկ մնացածները (օրինակ՝ դաշնային սահմանադրական օ- րենքները «Սահմանադրական Ժողովի մասին», «Ռուսաստանի Դաշ- նության սուբյեկտների կարգավիճակը փոփոխելու մասին») դեռևս պետք է ընդունվեն:

Դաշնային սահմանադրական օրենքներն օժտված են ավելի բարձր իրավաբանական ուժով, քան դաշնային օրենքները: Համաձայն Ռու-

---

սաստանի Դաշնության Սահմանադրության (76 հոդվածի 4-րդ մաս)` դաշնային օրենքները չեն կարող հակասել դաշնային սահմանադրա- կան օրենքներին: Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանադրությունը (108 հոդվածի 2-րդ մաս) սահմանում է դաշնային սահմանադրական օրենքների ընդունման ավելի բարդ կարզ, քան նախատեսված է դաշ- նային օրենքների համար։ Դաշնային սահմանադրական օրենքը հա- մարվում է ընդունված, եթե հավանության է արժանացել Դաշնային Խորհրդի անդամների ձայների ընդհանուր թվի առնվազն երեք չորրոր- դով և Պետական Դումայի պասգամավորների ձայների ընդհանուր թվի առնվազն երկու երրորդով: Ռուսաստանի Դաշնության նախագահը դաշնային սահմանադրական օրենքների նկատմամբ չունի հաղթահար- վող վետոյի իրավունք։ Ուստի, ընդունված դաշնային սահմանադրա- կան օրենքը տասնչորս օրվա ընթացքում Ռուսաստանի Դաշնության նախագահի կողմից ենթակա է ստորագրման և հրապարակման:

Ռուսաստանի Դաշնության ենթաօրենսդրական նորմատիվ-իրավա- կան ակտեր են Ռուսաստանի Դաշնության նախագահի նորմատիվ հրամանագրերը, Ռուսաստանի Դաշնության կառավարության դաշնա- յին որոշումները, Ռուսաստանի Դաշնության նախարարությունների և գերատեսչությունների հրամանները, հրահանգները և այլ նորմատիվ- իրավական ակտերը:

Ռուսաստանի Դաշնության ենթաօրենսդրական նորմատիվ-իրավա- կան ակտերի շարքում ավելի բարձր իրավաբանական ուժով օժտված են Ռուսաստանի Դաշնության նախագահի նորմատիվ հրամանագրերը։ Ռուսաստանի Դաշնության նախագահի այսպիսի նորմատիվ հրամա- նագրերը, ինչպես նաև նրա ոչ նորմատիվ հրամանագրերը և կարգադ- րությունները, համաձայն Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանադրութ- յան (90 հոդվածի 3-րդ մաս) «չպետք է հակասեն Ռուսաստանի Դաշ- նության Սահմանադրությանը և դաշնային օրենքներին»։ Ռուսաստանի Դաշնության նախագահի նորմատիվ հրամանագրերն ընդունվում են հասարակական և պետական կյանքի հարցերի լայն շրջանակի վերա- բերյալ: Դրանք, ինչպես նաև Ռուսաստանի Դաշնության նախագահի ոչ նորմատիվ հրամանագրերը և կարգադրությունները պարտադիր են կատարման Ռուսաստանի Դաշնության ամբողջ տարածքում:

Ռուսաստանի Դաշնության կառավարությունը, իրականացնելով գործադիր իշխանություն, արձակում է որոշումներ և կարգադրություն- ներ, որոնք պարտադիր են կատարման Ռուսաստանի Դաշնության ամ- բողջ տարածքում: Ընդ որում, Ռուսաստանի Դաշնության կառավա- րության կարգադրություններն արձակվում են օպերատիվ հարցերով և,

---

որպես կանոն, անհատական բնույթի ակտեր են (չեն սահմանում իրա- վունքի նորմ): Ռուսաստանի Դաշնության կառավարության որոշում- ներն ընդունվում են դաշնային գործադիր իշխանության իրականաց- ման հիմնական ուղղություններով և ունեն նորմատիվ բնույթ: Որպես օ- րինակ` կարելի է բերել Ռուսաստանի Դաշնության կառավարության 1999 թվականի հունվարի 4-ի որոշումը «Ռուսասստանի Դաշնության տնտեսության պետական սեկտորի զարգացման կանխատեսման մա- սին»: Ռուսաստանի Դաշնության կառավարության որոշումները, ինչ- պես նաև ոչ նորմասիվ կարգադրությունները, համաձայն Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանադրության (115 հողվածի 1-ին մաս), ընդունվում են «Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանադրության, դաշնային օրենք- ների, Ռուսաստանի Դաշնության նախագահի նորմատիվ հրամանա- գրերի հիման վրա և ի կատարում դրանց»: Նշված ակտերի հետ հակա- սության դեպքում Ռուսաստանի Դաշնության կառավարության որո- շումները և կարգադրությունները կարող են վերացվել Ռուսաստանի Դաշնության նախագահի կողմից:

Ռուսաստանի Դաշնությունում գործադիր իշխանության կենտրոնա- կան մարմինները (դաշնային նախարարությունները, պետական կոմի- տեները և գերատեսչությունները) վերադաս մարմինների նորմատիվ ակտերի հիման վրա իրավասու են արձակել տարբեր նորմատիվ-իրա- վական ակտեր հրամաններ, հրահանգներ, կանոնադրություններ և այլն: Այդպիսի ակտերի թվին է դասվում, օրինակ` Ռուսասստանի Դաշ- նության արդարադատության նախարարի հրամանը «Ռուսաստանի Դաշնության արդարադատության նախարարության քրեակատարողա- կան համակարգի քննչական մեկուսարանի կանոնադրությունը հաստա- տելու մասին (1998 թվականի հունվարի 25-ի թիվ 20, Ռուսաստանի Դաշնության արդարադատության նախարարությունում գրանցված է 1999 թվականի փետրվարի 19-ին, զրանցման համարը 1712)։ Այդ նոր- մատիվ-իրավական ակտերը ենթակա են Ռուսաստանի Դաշնության արդարադատության նախարարությունում պետական գրանցման և սահմանված կարգով հրապարակման, եթե դրանք շոշափում են քաղա- քացիների իրավունքները և օրինական շահերը կամ ունեն միջգերատես- չական բնույթ։ Ռուսաստանի Դաշնության կառավարությունը կարող է վերացնել գործադիր իշխանության կենտրոնական մարմինների ակտե- րը (նորմատիվ և ոչ նորմատիվ) դրանք Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանադրությանը, Ռուսաստանի Դաշնության օրենքներին, Ռու- սաստանի Դաշնության նախագահի հրամանագրերին և կարգադրութ- յուններին, Ռուսաստանի Դաշնության կառավարության որոշումներին ու կարգադրություններին հակասելու դեպքում:

---

Ռուսաստանի Դաշնության սուբյեկտների նորմատիվ-իրավական ակտերը կազմում են գործող նորմատիվ-իրավական ակտերի նշանա- կալից մասը: Համաձայն Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանադրութ յան (76 հոդված)` Ռուսաստանի Դաշնության սուբյեկտներն իրենց նոր- մատիվ-իրավական ակտերը (օրենքներն ու ենթաօրենսդրական ակտե- րը) ընդունվում են ինչպես Ռուսաստանի Դաշնության և Ռուսաստանի Դաշնության սուբյեկտների համատեղ տնօրինության հարցերով, այն- պես էլ Ռուսաստանի Դաշնության տնօրինությունից և Ռուսաստանի Դաշնության ու Ռուսաստանի Դաշնության սուբյեկտների համաստեղ տնօրինությունից դուրս գտնվող հարցերով (տե՛ս Ռուսասստանի Դաշ- նության Սահմանադրության 72 հոդվածը):

Ընդ որում, Ռուսաստանի Դաշնության սուբյեկտների օրենքները և այլ նորմատիվ-իրավական ակտերը չեն կարող հակասել Ռուսաստանի Դաշնության տնօրինության հարցերով ընդունված դաշնային օրենքնե- րին (տե՛ս Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանադրության 71 հոդվածը) ու Ռուսաստանի Դաշնության և Ռուսաստանի Դաշնության սուբյեկտ- ների համատեղ տնօրինության հարցերով ընդունված դաշնային օրենք- ներին (տե՛ս Ռուսասստանի Դաշնության Սահմանադրության 72 հոդվա- ծը)։ Դաշնային օրենքի և Ռուսաստանի Դաշնության սուբյեկտի նորմա- տիվ-իրավական ակտերի միջև հակասության դեպքում գործում է դաշ- նային օրենքը:

Ռուսաստանի Դաշնության տնօրինության հարցերից և Ռուսաստա- նի Դաշնության ու Ռուսաստանի Դաշնության սուբյեկների համատեղ տնօրինության սահմաններից դուրս, Ռուսաստանի Դաշնության սուբ- յեկտները (հանրապետությունները, երկրամասերը, մարզը, դաշնային նշանակության քաղաքները, ինքնավար մարզերը և ինքնավար օկրուգ- ները) իրականացնում են սեվական իրավական կարգավորում, ներառ- յալ՝ օրենքների և այլ նորմատիվ-իրավական ակտերի ընդունումը։ Դաշ- նային օրենքի և Ռուսաստանի Դաշնության սուբյեկսի նորմատիվ-իրա- վական ակտի միջև հակասության դեպքում գործում է Ռուսաստանի Դաշնության սուբյեկտի նորմատիվ-իրավական ակտը:

Ռուսաստանի Դաշնության սուբյեկտի նորմատիվ-իրավական ակ- տերը գործում են միայն Ռուսաստանի Դաշնության համապատասխան սուբյեկտի տարածքում:

Ռուսասատանի Դաշնության կազմում ընդգրկված հանրապետութ յուններում ընդունվում են այնպիսի նորմատիվ-իրավական ակտեր, ինչպիսիք են`

1) համապատասխան հանրապետությունների սահմանադրություն- ները,

---

2) օրենքները,

3) հանրապետությունների գործադիր իշխանության ղեկավարների ակտերը,

4) հանրապետությունների կառավարությունների որոշումները,

5) հանրապեսությունների նախարարությունների և գերատեսչութ- յունների ակտերը:

Ռուսաստանի Դաշնության այլ սուբյեկտներում (երկրամասերում, մարզում, դաշնային նշանակություն ունեցող քաղաքներում, ինքնավար մարզերում, ինքնավար օկրուգներում) ընդունվում են հետևյալ նորմա- տիվ-իրավական ակտերը Ռուսաստանի Դաշնության համապատաս- խան սուբյեկտի կանոնադրությունները, օրենքները, վարչակազմի ղե- կավարի և Ռուսաստանի Դաշնության սուբյեկտներում գործադիր իշ- խանության այլ մարմինների ակտերը:

Նորմատիվ-իրավական ակտերի` որպես իրավունքի աղբյուրի, շրջանակի մեջ մտնում են նաև տեղական ինքնակառավարման մար- մինների նորմատիվ-իրավական ակտերը, որոնք դրանց կողմից ընդուն- վում են գործող օրենսդրության համաձայն: Չնայած Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանադրության համաձայն (12 հոդված)` տեղական ինքնակառավարման մարմինները չեն ընդգրկվում պետական իշխա- նության մարմինների համակարգում, սակայն դրանք օրենսդրորեն՝ (պեստության կողմից պատվիրակված նորմաստեղծության կարգով) օժտված են առանձին պետական լիազորություններով, ներառյալ` տե- ղական նշանակություն ունեցող հարցերով մի շարք նորմատիվ-իրավա- կան ակտեր ընդունելու իրավունքով: Այսպես, տեղական ինքնակառա- վարման ներկայացուցչական մարմնի կամ անմիջականորեն բնակչութ յան կողմից ընդունվում է համայնքային կազմավորման կանոնադրութ- յունը։ Դրանում, մասնավորապես, սահմանվում են տեղական ինքնա- կառավարման այլ նորմատիվ-իրավական ակտերի տեսակները, դրանց ընդունման և ուժի մեջ մտնելու կարգը։ Խոսքը տեղական ինքնակառա- վարման ներկայացուցչական մարմինների և պաշտոնատար անձանց ակտերի մասին է:

«Ռուսաստանի Դաշնության տեղական ինքնակառավարման կազ- մակերպման ընդհանուր սկզբունքների մասին» 1995 թվականի օգոստո- սի 12-ի Ռուսաստանի Դաշնության օրենքը (8 հոդված) նախատեսում է համայնքային կազմավորման կանոնադրության պարտադիր պետա- կան գրանցում` Ռուսաստանի Դաշնության սուբյեկտի օրենքով սահ- մանված կարգով: Համայնքային կազմավորման կանոնադրության պե- տական գրանցումը մերժելու համար հիմք կարող է ծառայել միայն դրա

---

հակասությունը Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանադրությանը և օ- րենքներին, Ռուսաստանի Դաշնության համապատասխան սուբյեկտի օրենքներին: Կանոնադրության պետական գրանցման մերժումը կարող է քաղաքացիների և տեղական ինքնակառավարման մարմնի կողմից բողոքարկվել դասական կարգով:

Ռուսաստանի Դաշնությունում իրավունքի ինքնուրույն աղբյուրնե- րից մեկը նորմատիվ պայմանագիրն է, այսինքն՝ իրավունքի նորմեր պարունակող պայմանագիրը: Այդպիսի նորմատիվ պայմանագրերը կարող են ունենալ ինչպես միջազգային, այնպես էլ ներպետական բնույթ։ Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանադրության (15 հոդվածի 4-րդ մաս) համաձայն՝ միջազգային իրավունքի հանրաճանաչ սկզբունք- ները և նորմերն ու Ռուսաստանի Դաշնության միջազգային պայմա- նագրերը նրա իրավական համակարգի բաղադրատարրն են: Ընդ ո- րում, եթե Ռուսաստանի Դաշնության միջազգային պայմանագրով սահմանված են այլ կանոններ, քան նախատեսված են օրենքով, ապա կիրառվում են միջազգային պայմանագրի կանոնները։

Որպես գործող իրավունքի աղբյուր՝ նշանակալի դեր են խաղում նաև ներպետական պայմանագրերը։ Այսպես, համաձայն Ռուսաստա- նի Դաշնության Սահմանադրության (11 հոդվածի 3-րդ մաս)` Ռուսաս- տանի Դաշնության պետական իշխանության մարմինների և Ռուսաս- տանի Դաշնության սուբյեկտների պետական իշխանության մարմիննե- րի միջև տնօրինության հարցերի և լիազորությունների սահմանազա- տումն իրականացվել է ինչպես Ռուսաստանի Դաշնության Սահմա- նադրությամբ, այնպես էլ տնօրինության հարցերի ու լիազորությունների սահմանազատման մասին դաշնային և այլ պայմանագրերով: Ռուսաս- տանի Դաշնության Սահմանադրության համապատասխան դրույթնե- րին տնօրինության հարցերի և լիազորությունների սահմանազատման մասին դաշնային և այլ պայմանագրերի անհամապատասխանության դեպքում, համաձայն Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանադրության (բաժին II «Եզրափակիչ և անցումային դրույթներ»), գործում են Ռու- սաստանի Դաշնության Սահմանադրության դրույթները։

Նորմատիվ պայմանագրի՝ որպես իրավունքի աղբյուրի տարատե սակներ են նաև աշխատանքային իրավունքի բնագավառում գործա- տուների և աշխատողների միջև կնքվող տարբեր կոլեկտիվ պայմանա- գրերը, ինչպես նաև քաղաքացիական իրավունքի բնագավառի նորմա- տիվ պայմանագրերը։

Քաղաքացիական իրավունքի բնագավառի սովորական պայմանա- գիրը Ռուսաստանի Դաշնության քաղաքացիական օրենսգրքի 420 հոդ-

---

վածում սահմանվում է որպես «երկու կամ մի քանի անձանց համաձայ- նություն` քաղաքացիական իրավունքների և պարտականությունների սահմանման, դադարման մասին»: Այսպիսի սովորական պայմանա- գիրն իրավունքի գործող նորմերի իրականացման ակտ է, ունի անհա- տական բնույթ և նշանակալի է կոնկրետ որոշված անձանց համար և ոչ թե իրավունքի նոր նորմեր սահմանող ակտ է: Այսպիսի պայմանա- գրերն անհատական և ոչ թե նորմատիվ (նորմ սահմանող) բնույթի ակ- տեր են, ուստի` իրավունքի աղբյուրներ չեն:

Նորմատիվ-իրավական նշանակություն ունի (իրավունքի պայմա- նագրային աղբյուրի իմաստով) քաղաքացիական իրավունքի բնագա- վառի, այսպես կոչված, հրապարակային պայմանագիրը, որը Ռուսաս- տանի Դաշնության քաղաքացիական օրենսգրքի (426 հոդվածի 1-ին կետ) սահմանվում է՝ որպես «պայմանագիր, որը կնքված է առևտրային կազմակերպության կողմից և սահմանում է ապրանքներ վաճառելու, աշխատանքներ կատարելու կամ ծառայություններ մասուցելու այն պարտականությունները, որոնք այդ կազմակերպությունն իր գործու- նեության բնույթով պետք է իրականացնի իրեն դիմող յուրաքանչյուրի նկատմամբ (մանրածախ առևտուր, ընդհանուր օգտագործման տրանս- պորտով փոխադրումներ, կապի ծառայություններ, էներգամատակա- րարում, բժշկական, հյուրանոցային սպասարկում և այլն)»։ Այսպիսի հրապարակային պայմանագրի դրույթները (դրա պայմանները և այլն) տարածվում են անձանց անորոշ բազմության վրա ու պարտադիր են բոլոր կոնկրետ պայմանագրերի կողմերի համար, որոնք կարող են կնքվել համապատասխան հրապարակային պայմանագրի ընդհանուր դրույթների (նորմերի) հիման վրա։

Ըստ էության, հրապարակային պայմանագիր ասելով նկատի է առնվում տիպային կամ օրինակելի պայմանագիրը, որը պայմանագրի տվյալ տիպի շրջանակներում պարունակում է բոլոր կոնկրետ պայմա- նագրերի համար պարտադիր ընդհանուր դրույթներ (նորմեր)։ Ռուսաս- տանի Դաշնության քաղաքացիական օրենսգրքի 426 հոդվածի 4-րդ կե- տի համաձայն` «օրենքով նախատեսված դեպքերում Ռուսաստանի Դաշնության կառավարությունը կարող է կողմերի համար պարտադիր կանոններ (օրինակելի պայմանագրեր և այլն) հրատարակել հրապա- րակային պայմանագիր կնքելու և կատարելու վերաբերյալ»: Նման նոր- մատիվ պայմանագրերի օրինակելի պայմանները «կարող են շարա- դրվել այդ պայմանները պարունակող օրինակելի պայմանագրի կամ այլ փաստաթղթի ձևով» և հրապարակվել մամուլում (տե՛ս Ռուսաստա- նի Դաշնության քաղաքացիական օրենսգրքի 427 հոդվածը):

---

Մի շարք դեպքերում Ռուսաստանի Դաշնությունում` որպես իրավուն- քի աղբյուր, հանդես է գալիս սովորույթային իրավունքը, այսինքն` պե- տության կողմից թույլատրված սովորույթները։ Այսպես, ռուսական օ- րենքներով (Հյուպատոսական կանոնադրությամբ, Առևտրային ծովա- գնացության օրենսգրքով) ճանաչվում են որոշ միջազգային սովորույթ- ների իրավական նշանակությունը, օրինակ` նավերի բեռնման և բեռնա- թափման կարզի ու տևողության մասին նավահանգիստներում ձևավոր- ված սովորույթները։ Քաղաքացիական իրավունքի ոլորտում գործարար շրջանառության սովորույթների իրավական նշանակությունը ճանաչ- ված է Ռուսաստանի Դաշնության գործող քաղաքացիական օրենս- գրքով: Այսպես, համաձայն Ռուսաստանի Դաշնության քաղաքացիա- կան օրենսգրքի 421 հոդվածի 5-րդ կետի` «Եթե կողմերը չեն որոշել պայ- մանագրի պայմանները կամ դրանք որոշված չեն դիսպոզիտիվ նորմով, ապա համապատասխան պայմանները որոշվում են կողմերի հարաբե- րությունների նկատմամբ կիրառվելիք գործարար շրջանառության սովո- րույթներով»: Ընդ որում, համաձայն Ռուսաստանի Դաշնության քաղա- քացիական օրենսգրքի 5 հոդվածի` «Գործարար շրջանառության սովո- րույթ» է համարվում ձեռնարկատիրական գործունեության որևէ բնա- գավառում ձևավորված և լայնորեն կիրառվող` օրենսդրությամբ չնախա- տեսված վարքագծի կանոնը՝ անկախ դրա որևէ փաստաթղթում ամ- րագրման հանգամանքից: Համապատասխան հարաբերության մասնա- կիցների համար օրենսդրության պարտադիր դրույթներին կամ պայմա- նագրին հակասող գործարար շրջանառության սովորույթները չունեն ի- րավական նշանակություն և ենթակա չեն կիրառման:

Գլուխ 4. Իրավասահմանում (իրավաստեղծում)

1. Իրավասահմանման հասկացությունը և իրավասահման գործունեության տեսակները

Իրավասահմանումը պետական գործունեության ձև և ուղղություն է՝ կապված այն իրավունքի նորմերի պաշտոնական արտահայտման և ամրագրման հետ, որոնք կազմում են պոզիտիվ իրավունքի բոլոր գոր- ծող աղբյուրների նորմատիվ-իրավական բովանդակությունը։

«Իրավասահմանում» հասկացությունն ավելի ճշգրիտ է արտահայ- տում այն առանձնահատուկ գործունեության իմաստը և բովանդակութ- յունը, որը, սովորաբար, անվանվում է «իրավաստեղծում»: Իրավունքի և օրենքի (պոզիտիվ իրավունքի) լեզիստական պոզիտիվիստական նույ-

---

նացումն ուղեկցվում է «օրինաստեղծություն» («օրենսդրություն») և «ի- րավանտեղծում» հասկացությունների շփոթմամբ և նույնացմամբ:

Ազատական-իրավաբանական իրավահասկացողության դիրքերից ակնհայտ է, որ պետությունը (համապատասխան պետական մարմին- ները) իրականում իրականացնում են օրինաստեղծ (օրենսդրական) գործունեություն, ստեղծում (և այդ իմաստով ստեղծագործում են) օ- րենքներ, սակայն դա բոլորովին չի նշանակում, թե իբր պետությունը ստեղծագործում (ծնում) է իրավունլը որպես այդպիսին։ Իրավունքը` որ- պես օբյեկտիվ սոցիալական երևույթ (հասարակական հարաբերություն- ների հատուկ կարգավորիչ և առանձնահատուկ ձև), որի սկզբունքը ձևական հավասարությունն է, ո՛չ պետության ստեղծագործություն է, ո՛չ էլ պետական-իշխանական կամքի արդյունք, այլ մարդկանց, հասարա- կական կյանքի բարդ և բազմագործոն սոցիալ-պատմական գործընթա- ցի հանրագումար արդյունքների արտահայտման հատուկ հոգևոր ձև է, մարդկային հարաբերություններում հավասարության, ազատության ու արդարության ընդհանուր քաղաքակրթական առաջադիմությանը հա- մապատասխան հասարակության (և ժողովրդի) ձեռք բերած զարգաց- ման աստիճանի արդյունք: Տեդին է ասել, որ հենց ինքը՝ պետությունը, որպես հանրային իշխանության - իրավական ձև, այդ սոցիալ-պատմա- կան գործընթացի արդյունքն է:

Իրավասահմանման, այսինքն` «իրավաստեղծման» պոզիտիվ իրա- վունքի գործող աղբյուրների նորմերի սահմանման իմաստով կարևոր ձևերից մեկն ուղղակի պետական նորմաստեղծումն է` համապատաս- խան պետական մարմինների կողմից նորմատիվ-իրավական ակտերի (օրենքների և ենթաօրենսդրական նորմատիվ ակտերի) ընդունումը։

Սակայն, նորմատիվ-իրավական ակտերը միայն պոզիտիվ իրա- վունքի աղբյուրներից մեկն են, իսկ օրենքների և ենթաօրենսդրական ակտերի ընդունումը (սահմանումը) սոսկ իրավասահման ձևերից մեկը, իրավասահման գործունեության տեսակներից (ուղղություններից) մեկը: Ընդ որում, պետք է նկատի ունենալ, որ նորմատիվ-իրավական ակտե- րը (և, առաջին հերթին` օրենքը) իրավունքի հիմնական աղբյուր են միայն ռոմանո-գերմանական ընտանիքի իրավունքի իրավական համա- կարգերում: Ընդ որում, ռոմանո-գերմանական իրավունքի այդ բոլոր համակարգերում, բացի նորմատիվ-իրավական ակտերից, գործում են նաև իրավունքի այլ աղբյուրներ, որոնց իրավական նշանակությունը և բովանդակությունն արտահայտվում ու ամրագրվում է իրավասահման գործունեության այլ ձևերով:

---

«Իրավասահմանում» հասկացությունը ներառում է իրավասահման գործունեության տարբեր տեսակներ, որոնք արտացոլում են գործող ի- րավունքի տարբեր աղբյուրների`

1) նորմատիվ-իրավական ակտերի

2) դատական նախադեպի.

3) նորմատիվ-իրավական պայմանագրի. 4) սովորութային իրավունքի

5) իրավաբանական վարդապետության և այլնի նորմատիվ-իրավա- կան բնույթի և բովանդակության արտահայտման ու ամրագրման գոր- ծընթացի առանձնահատկությունները։

Իրավասահման գործունեության այդ տարբեր տեսակների (և իրա- վասահման ձևերի) առանձնահատկությունը պայմանավորված է պոզի- տիվ իրավունքի համապատասխան աղբյուրների յուրօրինակությամբ, տվյալ աղբյուրի առանձնահատկություններով, դրա նորմատիվ-իրավա- կան բնույթով և բովանդակությամբ:

Այսպես, մարդու բնական (ի ծնե և անօտարելի) իրավունքների ու ա- զատությունների` որպես պոզիտիվ իրավունքի հատուկ աղբյուրի, յուրօ- րինակությունը որոշում է նաև պետության համապատասխան իրավա- սահման գործունեության առանձնահատկությունները։ Այդ ոլորտում ի- րավասահման գործունեության բնույթը և բովանդակությունը ոչ թե մար- դու հանրաճանաչ բնական իրավունքների ու ազատությունների ստեղծ- ման (քանի որ դրանք արդեն կան և տրամադրվել են պետությանը), այլ դրանց պաշտոնական սահմանադրական ճանաչման և երաշխավոր- ման մեջ է` որպես տվյալ պետության մեջ գործող պոզիտիվ իրավունքի նորմեր (տե՛ս Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանադրության 17 հոդ- վածի 1-ին մասը):

Նորմատիվ-իրավական ակտերը (օրենքները և ենթաօրենսդրական ակտերը)` որպես իրավունքի աղբյուր, ընդունվում (սահմանվում) են հիմ- նականում համապատասխան ներկայացուցչական և գործադիր պե- տական մարմինների կողմից (դրանց ուղղակի նորմաստեղծ գործու- նեության գործընթացում), իսկ որոշ դեպքերում համաժողովրդական քվեարկությամբ (հանրաքվեի միջոցով):

Դատական նախադեպը` որպես իրավունքի աղբյուր, ստեղծվում է պետության որոշակի բարձրագույն դատական մարմինների իրավա- սահման գործունեության ձևով:

Նորմատիվ-իրավական պայմանագիրը` որպես իրավունքի աղբյուր, սահմանվում է տարբեր պետությունների միջև (միջազգային պայմա- նագրեր), տարբեր պետական մարմինների կամ պետական և ոչ պետա-

և

---

և

կան մարմինների միջև (հանրային-իրավական բնույթի ներպետական պայմանագրեր), մասնավոր իրավունքի տարբեր սուբյեկտների միջև (քաղաքացիական-իրավական բնույթի նորմատիվ պայմանագրեր) հա- մաձայնագիր կնքելու միջոցով: Իրավունքի նորմերի սահմանման այս բոլոր պայմանագրային ձևերը և ուղղությունները (հանրային և մասնա- վոր իրավունքի ոլորտում) սահմանված ու կարգավորված են գործող օ- րենքով և, այդ իմաստով, պաշտոնապես թույլատրված են պետության կողմից` որպես պոզիտիվ իրավունքի հատուկ աղբյուր: Միջազգային պայմանագրերի նկատմամբ կիրառվում է դրանց` որպես գործող իրա- վունքի աղբյուրի, ճանաչման (պեսական թույլատրման) այնպիսի հա- տուկ ընթացակարգ, ինչպիսին պայմանագրի վավերացումն է պետութ- յան բարձրագույն ներկայացուցչական (օրենսդիր) մարմնի կողմից:

Գործող իրավունքի համակարգում սովորույթի իրավական նշանա- կության, տեղի և դերի օրենսդրական ճանաչման ձևով իրականացվում է այս կամ այն սովորույթների` որպես իրավական սովորույթների պե- տական թույլատրումը, այսինքն` դրանց սահմանումը որպես իրավունքի աղբյուր:

Իրավաբանական վարդապետությունը (այսպես կոչված` «իրավա- բանների իրավունքը») որպես գործող իրավունքի պաշտոնական աղբ- յուր ճանաչելու գործում վճռորոշ դեր է խաղում իրավական (պետական- իրավական) պրակտիկան, այսինքն՝ իրավակիրառար (հատկապես՝ դատական) և երբեմն էլ՝ իրավաստեղծ գործունեության մեջ համապա- տասխան վարդապետական դրույթների, հայեցակարգերի, կառուց- վածքների, գաղափարների ու սկզբունքների փաստացի օզտազործումը։ Որոշ դեպքերում իրավաբանական վարդապետության դրույթների նշա- նակությունը` որպես գործող իրավունքի աղբյուր, ամրագրվել է օրենսդ- րական կարգով: Այսպես, Բյուզանդիայի Վալենտին III կայսեր (426 թվական) քաղվածքներ կատարելու մասին օրենքով հինգ առավել ազ- դեցիկ հռոմեական իրավաբանների (Գայոսի, Պանինիանոսի, Պողոսի, Ուլպիանոսի և Մոդեստինոսի) դրույթներին տրվեց օրենքի ուժ: Բացի դրանից, նշված օրենքը ճանաչեց նաև մի շարք այլ հռոմեական այն ի- րավաբանների (Սաբինայի, Սցևոլայի, Հուլիանոսի, Մարցելլայի և ու- րիշների) դրույթների իրավական նշանակությունը, որոնց աշխատութ- յուններից քաղվածքներ էին կատարվել վերը նշված հինգ իրավաբան- ների աշխատություններում։ Հուստինիանոսի (VI դար) կողիֆիկացիա- յում (օրինակարգավորումներում) ամրապնդվեց երեսունութ հռոմեական իրավաբանների դրույթների (Ք.ծ.ա. I դարից մինչև Ք.ծ.հ. IV դար) իրա- վական նշանակությունը:

12 Վ. Ս. Ներսեսյանց

---

Իրավունքի կրոնական համակարգերի (մուսուլմանական իրավուն- քի, հինդուսական իրավունքի, հրեական իրավունքի, քրիստոնեական կանոնական իրավունքի) շրջանակներում, իրավաբանական վարդապե- տության` որպես իրավունքի պաշտոնական աղբյուրի ճանաչման ու օ- րինականացման գործընթացում, էական նշանակություն ուներ այն հանգամանքը, որ այդ վարդապետությունը ձևավորվել և զարգացել էր համապատասխան կրոնական դավանանքների (և դրանց Սուրբ գրքե- րի) հիման վրա` իրավունքի մասին որոշակի կրոնական-աստվածաբա- նական ուսմունքի բաղադրատարրերի տեսքով: Հավատացյալների հա- մայնքի անդամների համար իրավունքի համապատասխան կրոնական վարդապետությունն անմիջականորեն օժված էր տիրապետող կրոնի բարձրագույն սանկցիայով և որպես իրավական կարգավորիչ իր պրակ- տիկ գործողության համար պետական իշխանության կողմից լրացուցիչ հաստատման կարիք չուներ։ Այնտեղ, որտեղ հավատացյալների որո- շակի համայնքն իր կրոնական իրավունքով գտնվում էր իրավունքի այլ համակարգի տիրապետման պայմաններում, պահանջվում էր համա- պատասխան պետական իշխանության կողմից տվյալ կրոնական իրա- վունքի (ներառյալ` նաև դրա վարդապետության), որպես այդ կրոնական համայնքի անդամների համար պաշտոնապես գործող իրավունքի աղբ- յուրի, հատուկ թույլտվություն։

Իրենց ներհասուկ բոլոր առանձնահատկություններով հանդերձ` պո- զիտիվ իրավունքի ազգային համակարգի գործող աղբյուրների սահ- մանմանն ուղղված գործունեության տարբեր տեսակներն ունեն պաշ- տոնական-իշխանական (պետական) բնույթ: Դա, իհարկե, չի նշանա- կում, թե բնական իրավունքները և ազատությունները, սովորույթները, ի- րավաբանական վարդապետությունը (աշխարհիկ կամ կրոնական) և պայմանագիրն ստեղծվում են հենց պետության կողմից: Սակայն, դրանց ճանաչումը և ամրագրումը պոզիտիվ իրավունքի համապատաս- խան ազգային (ազգային-պետական) համակարգի շրջանակներում` որ- պես գործող (այսինքն` պարտադիր իրավաբանական ուժ ունեցող) աղբ- յուրներ, կրում են պաշտոնական-իշխանական (պետական) բնույթ և վերաբերում են պետության իրավասահման իրավասությունը։

2. Իրավասահման գործունեության սկզբունքները

Պետության իրավասահման գործունեությունը պայմանավորված է հասարակական ու պետական կյանքի հիմնական ոլորտներում, ուղ- ղություններում և հարաբերություններում մարդկանց վարքագծի իրավա-

---

կան կարգավորման ու կարգավորվածության օբյեկտիվ անհրաժեշ- տությամբ: Իրավասահման գործունեության բովանդակությունը, բնույ- թը, նպատակները և արդյունքները որոշվում են օբյեկտիվ ու սուբյեկ- տիվ, նյութական և հոգևոր գործոնների մեծ ու բարդ համալիրով: Ընդ ո- րում, առաջին հերթին, էական նշանակություն ունեն այնպիսի գործոն- ները, ինչպիսիք են` համապասւասխան ժողովրդի, հասարակության ու պետության սոցիալ-պատմական, ընդհանուր քաղաքակրթական և ընդ- հանուր իրավական զարգացման ձեռք բերված աստիճանը, պեսության ու իրավունքի կազմավորված տիպը և ձևը (կառավարման ձևը, պետա- կան կառուցվածքի ձևը, քաղաքական-իրավական վարչակարգի ձևը և բնույթը), տվյալ ժողովրդի պետական-իրավական կենսափորձն ու ա- վանդույթները, բնակչության քաղաքական ու իրավական մշակույթի մակարդակը, հասարակության սոցիալ-քաղաքական և հոգևոր վիճակը (սոցիալական-քաղաքական ուժերի հարաբերակցությունը, անկախ հա- սարակական կարծիքի տեղն ու դերը հասարակական և քաղաքական կյանքում, հասարակությունում սոցիալ-քաղաքական, գաղափարական- աշխարհայացքային և իրավական համաձայնության չափը` որպես օ- րենքում ընդհանուր կամքի ու ընդհանուր շահերի պատշաճ արտա- հայտման, սահմանվելիք նորմերի սոցիալական օրինականացման հիմք և այլն), իրավաբանական վարդապետության զարգացման աստիճանը (իրավասահման գործունեության իրավաբանական-գիտական հիմքերի վիճակը, այդ ոլորտում տեսության ու պրակտիկայի կապը, իրավասահ- ման գործունեության սուբյեկսների իրավաբանական մշակույթի մա- կարդակը և այլն), հասարակության ու պետության իրավասահման և ամբողջությամբ իրավական քաղաքականության նպատակները, բո-

վանդակությունն ու բնույթը և այլն:

Այս բոլոր գործոնների հաշվառումը, դրանց փոխադարձ կապի և փոխներգործության մեջ հաջող ու արդյունավետ իրավասահման գոր- ծունեության, սահմանված նորմերի և պոզիտիվ իրավունքի աղբյուրնե- րի ամբողջ համակարգի բարձր իրավական որակի ու արդյունավետ գործողության անհրաժեշտ պայմանը և նախադրյալն է:

Պոզիտիվ իրավունքի նորմերի սահմանման ուղղությամբ պետության զարգացած (իրավական և ընդհանուր սոցիալական իմաստով) գործու- նեությունը պետք է համապտասխանի մի շարք հիմնադիր պահանջնե- րի, որոնք կարելի է ձևակերպել իրավասահման գործունեության հետևյալ հիմնական սկզբունքների տեսքով.

1. Իրավական առաջընթացը։ Այս սկզբունքը պահանջում է, որպես- զի պետության ամբողջ իրավասահման գործունեությունը հնարավո-

---

րինս առավելագույն չափով ուղղված լինի մարդու իրավունքների և ա- զատությունների բնագավառում ընդհանուր քաղաքակրթական նվա- ճումների, իրավունքի գերակայության հիմունքների հաստատմանը և ու- ժեղացմանը, իրավական օրենքի և իրավական պետության հունով դե- պի գործող իրավունքի հետագա զարգացումն ու կատարելագործումը։

2. Իրավական օրինականությունը։ Այս սկզբունքի էությունն այն է, որ ինքը` իրավասահման գործունեությունը, պետք է համապատասխա- նի իրավունքի հիմնական պահանջներին, ընթանա պատշաճ իրավա- կան ձևերով և ընթացակարգերով, իրավասահման գործունեության սուբյեկտների` օրենսդրությամբ սահմանված իրավազորություններին (իրավասությանը) խիստ համապատասխան:

3. Ընդհանուր սոցիալական օրինականությունը։ Այս սկզբունքը պա- հանջում է, որ պետության իրավասահման գործունեությունը հենվի ի- րավասահման վերափոխումների և լուծումների վերաբերյալ սոցիալա- կան սպասումների, համաձայնության ու աջակցության հիմքի, նման n- րոշումների քննարկմանը, նախապատրաստմանը և ընդունմանը հասա- րակության անդամների ու տարբեր հասարակական միավորումների ակտիվ մասնակցության, իրավունքի հարցերով հասարակական կար- ծիքի հարցման, բացահայտման և հաշվառման, ազատական-ժողովրդա- վարական ձևերի ու ընթացակարգերի, ամբողջ իրավասահման գործըն- թացի բաց, հանրամատչելի, հանրային բնույթի վրա: Իրավասահման լուծումների սոցիալական օրինականացումը ժողովրդի ինքնիշխանութ- յան էական պահանջներից մեկն է ու դրա հետ միասին հասարակությու- նում սոցիալ-քաղաքական և իրավական համաձայնության ու միաս- նության անհրաժեշտ պայմանը, նոր իրավական նորմերի սահմանման և ամբողջ գործող իրավունքի արդյունավետության էական նախադրյա- լը ու կարևոր գործոնը:

4. Գիտական հիմնավորվածությունը։ Իրավասահման գործունեութ- յունը պետք է հենվի այդ ոլորտում հայրենական և արտասահմանյան գիտականորեն իմաստավորված փորձի, գործող իրավունքի արդի վի- ճակի և դրա զարզացման միտումների, գիտական ուսումնասիրության արդյունքների, իրավասահման գործընթացի և պոզիտիվ իրավունքի հա- մակարգի կատարելագործման հարցերով արդի իրավաբանական գի- տության, գաղափարների, հայեցակարգերի ու պրակտիկ հանձնարա- րականների վրա:

5. Համակարգվածությունը։ Իրավասահման գործունեության համա- կարգվածության սկզբունքը պահանջում է ինչպես պոզիտիվ իրավունքի համակարգված բնույթի, այնպես էլ՝ գործող իրավունքի փոփոխման,

---

նորացման և կատարելագործման ուղղությամբ գործունեության համա- կարգված կազմակերպման հաշվառում: Իրավունքի համակարգվա- ծության ուժով դրանում սահմանված նոր նորմերը պետք է պատշաճ ձևով համաձայնեցվեն նորմերի գործող ամբողջ համակարգի հես, որ- պեսզի այդ համակարգում զբաղեցնեն իրենց հասուկ տեղը և իրակա- նացնեն համապատասխան կարզավորիչ-իրավական գործառույթ: Դրան հասնելու համար անհրաժեշտ է նաև, որ ամբողջ իրավասահման գործունեությունն ունենա համակարգված-կարգավորված և պլանային կազմակերպված բնույթ: Անհրաժեշտ են իրավասահման գործունեութ- յան բոլոր սուբյեկտների նպատակների, ծրագրերի և գործողությունների համաձայնեցվածություն ու միասնություն, համապատասխան իրավա- բանական մեխանիզմների և պետական-իրավական ինստիտուտների առկայություն, որոնք կապահովեն իրավասահման գործընթացի համա- կարգված կարգավորվածությունը, դրա ընթացքի ու արդյունքների հա- մապատասխանությունը գործող իրավական նորմերին և ընթացակար-

գերին:

Այդ պահանջների խախտումը հանգեցնում է պոզիտիվ իրավունքի նորմերի համակարգի և դրա աղբյուրների աստիճանակարգության խե- ղաթյուրումների ու փլուզման, էական հակասություններ է ստեղծում նորմատիվ-իրավական նյութում, զգալի վնաս է պատճառում ամբող- ջությամբ իրավական կարգավորմանը:

6. Պրոֆեսիոնալիզմը։ Իրավասահմանումը (իրավաստեղծումը, օրի- նաստեղծումը, նորմաստեղծումը) ստեղծագործական աշխատանքի հասուկ տեսակ է, որը կապված է համապատասխան աղբյուրներում հասարակության բոլոր անդամների կյանքի և փոխհարաբերություննե- րի կանոններն ու կարգը սահմանող համապարտադիր իրավական նոր- մերի որոնման, ձևակերպման և պաշտոնական ամրագրման հետ։ Այդ գործունեության սոցիալական զգալի նշանակությունը և էական, առար- կայական-բովանդակային յուրօրինակությունը պահանջում են, որ դա իրականացվի բարձր մասնագիտական մակարդակով: Դա ենթադրում է` նորմաստեղծության հարցերով, առաջին հերթին, իրավասահման գործունեության սուբյեկտների բարձր պրոֆեսիոնալիզմ, նրանց կողմից այդ գործունեության իմաստի ու նշանակության, դրա բովանդակային իրավական և իրավաբանական-տեխնիկական հայեցակետերի հասկա- ցողություն: Այստեղ իմաստակությունը նույն չափ անթույլատրելի է, ինչպես մասնագիտական գործունեության այլ ոլորտներում և, բացի այդ, հղի է, անտարակույս, ավելի էական բացասական սոցիալական հետևանքով: Ինչ խոսք, իրավասահման գործունեության սուբյեկտների

---

մասնագիտական թերություններն ինչ-որ չափով կարող են հարթեցվել գիտնական-իրավաբանների հանձնարարականների հաշվառմամբ, ի- րավակիրառ լուծումների նախապատրաստմանը մասնակցող բարձրո- րակ մասնագետների օգնությամբ: Սակայն, այդ ամենը, իհարկե, չի վե- րացնում իրավասահման գործունեության բովանդակության բուն սուբ- յեկտների մասնագիտական մակարդակի հիմնահարցը, որն ուղղակի և անմիջականորեն անդրադառնում է նորմաստեղծ գործընթացի ու ըն- դունվող նորմերի իրավական որակի և իրավաբանական-տեխնիկական բնութագրերի վրա:

3. Իրավասահման գործընթացի հիմնական փուլերը

Նոր իրավական նորմերի սահմանման (նորմ սահմանող ակտի ըն- դունման) գործընթացը կազմված է մի քանի հաջորդական վուլերից` սկսած համապատասխան նորմերի ընդունման պահանջարկի գիտակ- ցումից, մինչև դրա ընդունումը և պաշտոնական հրապարակումը:

Իրավասահման գործունեության բնույթը և բովանդակությունը դրա իրականացման սարրեր փուլերում, ինչպես նաև իրավասահման գոր- ծընթացի շրջանակներում այսպիսի փուլերի նշանակությունը շատ բա- նով կախված է իրավունքի այն համապատասխան աղբյուրի առանձ- նահատկություններից, որին վերաբերում է սահմանվելիք նորմը: Ընդ- հանուր (նախադեպային) իրավունքի համակարգերում, որտեղ իրավուն- քի հիմնական աղբյուրը դատարանի վճիռն է, իրավասահման գործըն- թացի փուլերը, ըստ էության, համընկնում են նախադեպային իրավուն- քի նորմեր սահմանող համապատասխան դատական ատյաններում կոնկրետ գործերի քննության և լուծման հիմնական փուլերին:

Ռոմանո-զերմանական իրավական ընտանիքի իրավունքի համա- կարգերում, որտեղ իրավունքի հիմնական աղբյուրը նորմատիվ-իրավա- կան ակտն է, և որտեղ իրավունքի մյուս աղբյուրները նույնպես այս կամ այն տեսքով իրենց պաշտոնական ճանաչումն ու ամրագրումն են ստա- նում համապատասխան նորմատիվ-իրավական ակտերում, իրավա- սահման գործընթացի փուլերը պայմանավորված են այս կամ այն նոր- մատիվ-իրավական ակտի (օրենքի կամ ենթաօրենսդրական ակտի) նախապատրաստման և ընդունման տրամաբանությամբ ու ընթացա-

կարգով:

Ենթաօրենսդրական նորմատիվ-իրավական ակտերը նախապատ- րաստում և ընդունում են գործադիր իշխանության համապատասխան մարմինները Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանադրության ու գործող

---

օրենսդրությամբ սահմանված կարգով` իրենց իրավասության շրջա- նակում:

Այսպես, Ռուսաստանի Դաշնության նախագահի նորմատիվ հրա- մանագրերի, Ռուսաստանի Դաշնության կառավարության որոշումների, ինչպես նաև նրանց նախաձեռնությամբ Պետական Դումա ներկայաց- վող օրենքների նախագծերը մշակում են համապատասխան պետա- կան մարմինների աշխատակազմերը` այդ աշխատանքում շահազրգիռ նախարարությունները և գերաստեսչություններն ընդգրկելով: Աշխատա- կազմի միջոցով նորմատիվ-իրավական ակտերի նախագծերի նախա- պատրաստման կարգն առկա է նաև տարբեր նախարարությունների, գերատեսչությունների և պետական կոմիտեների նորմաստեղծության

մեջ։

Ենթաօրենսղրական նորմատիվ-իրավական ակտերի ընդունման կարգը կալսված է գործադիր իշխանության համապատասխան մարմնի աիպից և բնույթից: Գործադիր իշխանության կոլեգիալ մարմինների նորմատիվ-իրավական ակտերը (օրինակ` Ռուսաստանի Դաշնության կառավարության, Ռուսաստանի Դաշնության սուբյեկտի կառավարութ- յան և այլն որոշումները) ընդունվում են համապաստասխան կոլեգիայի անդամների ձայների պարզ մեծամասնությամբ: Միանձնյա ղեկավար- ման հիմունքներով գործող գործադիր իշխանության նորմասիվ-իրա- վական ակտերը (Ռուսաստանի Դաշնության նախագահի հրամանա- զրերը, Ռուսաստանի Դաշնության սուբյեկտների գործադիր իշխանութ- յան ղեկավարների ակտերը, նախարարի հրամանները և այլն) ընդուն- վում են համապատասխան պաշտոնատար անձի միանձնյա որոշման կարգով:

Առավել բարդ և մանրակրկիտ է օրենսդրական ընթացակարգը: Ամ- բողջ օրինաստեղծ գործընթացը բաղկացած է հետևյալ հիմնական փու- լերից.

1) համապատասխան իրավասու մարմինների (իրավասահման մար մինների կամ իրավասահման նախաձեռնության սուբյեկտի) կողմից n- րոշակի նորմատիվ-իրավական ակտ ընդունելու մասին որոշում կայաց- նելը.

2) այդ ակտի նախագիծ մշակելը և նախնական քննարկելը. 3) տվյալ նախագիծը քննարկելն իրավասահման մարմնում. 4) նորմատիվ-իրավական ակս ընդունելը.

5) ընդունված նորմատիվ-իրավական ակտը պաշտոնական հրապա- րակելը:

Համապատասխան նորմատիվ-իրավական ակտի ընդունման նա- խաձեռնությունը կարող է բխել ինչպես իրավասահման մարմնից, այն-

---

պես էլ այդպիսի նախաձեռնության իրավունք ունեցող այլ սուբյեկտնե- րից:

Այսպես, Ռուսաստանի Դաշնությունում օրինաստեղծ գործընթացում (դաշնային մակարդակով) Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանադրութ- յան 104 հոդվածի 1-ին մասի համաձայն` օրենսդրական նախաձեռնութ- յան իրավունքը պատկանում է Ռուսաստանի Դաշնության նախագա- հին, Դաշնային Խորհրդին, Դաշնային Խորհրդի անդամներին, Պետա- կան Դումայի պատգամավորներին, Ռուսաստանի Դաշնության կառա- վարությանը, Ռուսաստանի Դաշնության սուբյեկտների օրենսդիր (ներ- կայացուցչական) մարմիններին։ Իրենց տնօրինությանը ենթակա հար- ցերի առումով օրենսդրական նախաձեռնության իրավունքը պատկա- նում է նաև Ռուսաստանի Դաշնության սահմանադրական դատարա- նին, Ռուսաստանի Դաշնության գերագույն դատարանին և Ռուսաստա- նի Դաշնության բարձրագույն արբիտրաժային դատարանին:

Բոլոր օրենքների նախագծերը ներկայացվում են Պետական Դումա: Օրենսդրական նախաձեռնության իրավունքը նշանակում է, որ նման իրավունքի սուբյեկտի կողմից Պետական Դումա ներկայացված օրենքի նախագիծը ենթակա է պարտաղիր քննարկման Պեստական Դումայում: Պետական Դումա իրենց օրինագծերը կարող են ներկա- յացնել նաև առանձին քաղաքացիներ, նրանց հասարակական միավո- րումներ և օրենսդրական նախաձեռնության իրավունքով չօժտված այլ սուբյեկտներ։ Պետական Դուման պարտավոր չէ քննարկել այդ օրի- նագծերը:

Օրենքի նախագծի մշակումն իրականացնում է օրենսդրական նա- խաձեռնության սուբյեկտը (տվյալ սուբյեկտին ենթակա համապատաս- խան կառույցը) կամ Պետական Դումայի խորհրդի հանձնարարութ- յամբ` նրա կոմիտեներից որևէ մեկը:

Պետական Դումա ներկայացված օրինագծի կապակցությամբ Պե- տական Դումայի խորհուրդը նշանակում է օրենքի նախագծի համար պատասխանատու Պետական Դումայի համապատասխան կոմիտե (այսպես կոչված` պատասխանատու կոմիտե) և որոշում է ընդունում օ- րենքի նախագիծը հերթական նստաշրջանի օրենքի նախագծերի օրի- նակելի ծրագրում կամ հերթական ամսում Պետական Դումայի քննար- կելիք հարցերի օրացույցում ներառելու մասին: Միաժամանակ, օրենքի նախագիծն ուղարկվում է Պետական Դումայի կոմիտեներ, հանձնաժո- ղովներ և պատգամավորական միավորումներ, Ռուսաստանի Դաշնութ- յան նախագահին, Դաշնային Խորհրդին, Ռուսաստանի Դաշնության կառավարությանը, ինչպես նաև Ռուսաստանի Դաշնության սահմա-

---

նադրական դատարան, Ռուսաստանի Դաշնության գերագույն դատա- րան և Ռուսաստանի Դաշնության բարձրագույն արբիտրաժային դա- տարան` ըստ դրանց տնօրինության հարցերի պատասխաններ, առա- ջարկություններ ու դիտողություններ նախապատրաստելու և ներկա- յացնելու համար (տե՛ս 1998 թվականի հունվարի 22-ի Պետական Դու- մայի կանոնակարգի 109 հոդվածը) 1:

Օրենքի նախագծի նախնական քննարկման տվյալ փուլում դա կա- րող է պատասխանասու կոմիտեի կողմից ուղարկվել պետական մար- միններ, գիտական և հասարակական կազմակերպություններ` առաջար- կություններ ներկայացնելու ու դիտողություններ նախապատրաստելու, ինչպես նաև գիտական փորձաքննություն անցկացնելու համար: Պե- տական Դումայի աշխատակազմի իրավաբանական վարչությունն ի- րականացնում է օրենքի նախագծի իրավական, իսկ մի շարք դեպքե- րում նաև` լեզվաբանական փորձաքննություն:

Պետական Դումայի կոմիտեներում օրենքի նախագծի քննարկումը դռնբաց է։ Հրավիրվում է օրենսդրական նախաձեռնության իրավունքի սուբյեկտը, և դա կարող է լուսաբանվել զանգվածային լրատվության մի- ջոցներով:

Օրենքի նախագիծը կարող է քննարկվել նաև խորհրդարանական լումների ժամանակ՝ շահագրգիռ անձանց լայն շրջանակի, հասարա- կայնության և զանգվածային լրատվության միջոցների ներկայացուցիչ- ների մասնակցությամբ:

Նման նախնական քննարկումների հիման վրա նախագծերում մտցվում են անհրաժեշտ փոփոխություններ և ճշգրտումներ: Քննարկ- ման համար նախապասրաստված օրենքի նախագիծը պատասխանա- տու կոմիտեն ուղարկում է Պետական Դումայի խորհուրդ` Պետական Դումայի քննակմանը դնելու համար:

Օրենքի նախագծի քննարկումը Պետական Դումայում իրականաց- վում է երեք ընթերցմամբ: Առաջին ընթերցման ժամանակ քննարկվում է օրենքի նախազծի հայեցակարգը և նախագծում կատարվում են փոփո- խություններ։ Երկրորդ ընթերցման ժամանակ քննարկվում են օրենքի նախագծում կատարված ուղղումները և որոշում է կայացվում դրանց ընդունման կամ մերժման մասին: Երրորդ ընթերցման ժամանակ կա- տարվում է քվեարկություն` օրենքի նախագիծը որպես օրենք ընդունելու նպատակով:

I Регламент Государственной Думы Федерального собрания Российской ՓeAeparax. M.1998

---

Պետական Դումայի ընդունած օրենքները հինգ օրվա ընթացքում հանձնվում են Դաշնային Խորհրդի քննարկմանը: Դաշնային Խորհրդի կողմից հավանության արժանացած օրենքը հինգ օրվա ընթացքում ու- ղարկվում է Ռուսաստանի Դաշնության նախագահին: Նախագահի ստորագրած օրենքը ենթակա է հրապարակման:

Ընդունված նորմատիվ-իրավական ակտի պաշտոնական հրապա- րակումն իրականացվում է տպագիր հրասարակություններում և թեր- թերում: Այսպես, դաշնային սահմանադրական օրենքները և դաշնային օրենքները պաշտոնապես հրապարակվում են «PoccricKay ra3eTa» թերթում ու «Ռուսաստանի Դաշնության օրենսդրության ժողովածու»- ում: Այդ նույն հրատարակություններում հրապարակվում են Ռուսաս- տանի Դաշնության նախագահի և Ռուսասստանի Դաշնության կառա- վարության ակտերը՝ դրանք ստորագրելուց տասն օր հետո։

Համաձայն Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանադրության (15 հոդ- վածի 3-րդ մաս)` չհրապարակված օրենքները չեն կիրառվում: Մարդու և քաղաքացու իրավունքները, ազատություններն ու պարտականություն- ները շոշափող ցանկացած նորմատիվ-իրավական ակտ չի կարող կի- րառվել, եթե դա պաշտոնապես հրապարակված չէ ի գիտություն բոլորի: Մարդու և քաղաքացու իրավունքները, ազատություններն ու պար- տականությունները շոշափող կամ ընդհանուր դաշնային նախարարութ- յունների և գերատեսչությունների նորմատիվ-իրավական ակտերը, միջ- գերատեսչական բնույթի նորմատիվ-իրավական ակտերը ենթակա են պաշտոնական հրապարակման «PocCHiKne BeCTH» թերթում (Ռու- սաստանի Դաշնության արդարադատության նախարարությունում դրանց պեստական գրանցումից տասն օրվա ընթացքում), ինչպես նաև գործադիր իշխանության դաշնային մարմինների նորմատիվ ակտերի տեղեկագրում:

Ռուսաստանի Դաշնության սուբյեկտների ակտերը պաշտոնապես հրապարակվում են տեղական տպագիր հրատարակություններում և թերթերում: Զանգվածային լրատվության տեղական միջոցներում հրա- պարակվում են նաև տեղական ինքնակառավարման մարմինների ակ- տերը:

4. Իրավաբանական տեխնիկա

Իրավաբանական վարդապետության կարևոր բաղադրատարրն ի- րավագիտության կողմից մշակված և պետական-իրավական պրակտի- կայում կիրառվող տարբեր բնույթի իրավական ակտերի (իրավասահ-

---

ման, իրավակիրառ կամ իրավամեկնաբանող բնույթի) տեքսսում որո- շակի նորմատիվ-իրավական բովանդակության կոնկրետ իրավադրույթ- ների արտաքին արտահայտման կանոններն են: Այդ կանոնների հան- րագումարն ընդունված է անվանել «իրավաբանական տեխնիկա», նման այն բանին, որ իրավաբանական դոգմատիկան ամբողջությամբ հաճախ մեկնաբանում են «իրավաբանական արհեսս» (իրավաբանա- կան հմտության, վարպետության՝ արվեստի իմաստով):

Ընդ որում, իրավական ակտի «տեքստ» ասելով՝ նկատի է առնվում գրավոր տեքստը, քանի որ գրավոր մշակույթի պայմաններում խոսքը գրավոր իրավունքի մասին է։ Սակայն, սկզբունքորեն կարելի է խոսել ի- րավաբանական սեխնիկայի մասին նաև իրավական ակտերի բանա- վոր տեքստերի (օրինակ` չգրված սովորութային իրավունքի բանավոր տեքստերի կամ գրավոր իրավունքի արդի դարաշրջանում իրավական ակի բանավոր սեքսի մասին, երբ իրավական ակտի տեքստն ար- տահայտվում է բանավոր իրավասահմանման ձևով` բանավոր խոսքով, ռադիոյով, հեռուսստատեսությամբ և այլն, իրավական ակտի բովանդա- կության բանավոր հրապարակման տեսքով) կիրառմամբ:

Իրավաբանական տեխնիկան որոշակի նորմատիվ-իրավական բո- վանդակությունն իրավական ակտի տեքստի ձևով համարժեք արտա- հայտելու սկզբունքների, կանոնների, մեթոդների, հնարքների և եղա- նակների հանրագումար է:

Իրավական ակտերը պաշտոնական-իշխանական ակտեր են (նոր- մատիվ և անհատական բնույթի), որոնք համապարտադիր իրավաբա- նական ուժ ունեն: Այդպիսիք են` իրավասահման և իրավակիրառ, ինչ- պես նաև գործող իրավունքի պաշտոնական մեկնաբանման ու համա- կարգման ակտերը:

Ի տարբերություն այն իրավական ակտերի, որոնք պարունակում են համապարտադիր իրավադրույթներ, իրավական թեմայով մյուս բոլոր տեսական կամ գործնական բնույթի տեքստերում պարունակվում են միայն իրավաբանական ուժ չունեցող այս կամ այն իրավական դատո- ղությունները (իրավունքի մասին դատողությունները, արտահայսութ- յունները)։ Այդ իրավադատողությունների տեսական կամ գործնական համարժեքությունը պետք է գնահատել գիտական ճշմարտության կամ պրագմատիկ օգտակարության համապատասխան չափանիշներով, այլ ոչ թե իրավաբանական տեխնիկայի կանոններով։ Հնարավոր են, ան- շուշտ, դեպքեր, երբ իրավագիտության ներկայացուցիչների (օրինակ` հռոմեական և ավելի ուշ շրջանի իրավաբանների) այս կամ այն իրավա- դատողությունները մասն են կազմում այն իրավաբանական վարդապե-

---

տության, որը պաշտոնապես ճանաչվել է որպես գործող իրավունքի աղբյուր: Այսպիսի վարդապետական իրավադատողությունները, միա- ժամանակ, համապարտադիր իրավադրույթներ են:

Իրավաբանական տեխնիկայի սկզբունքները, կանոնները, հնարքնե- րը և մեթոդները վերաբերում են բոլոր իրավական ակտերին, սակայն ի- րավական ակտերի առանձին տեսակների (իրավասահման, իրավակի- րառ, իրավամեկնաբանման կամ իրավահամակարգման) նկատմամբ կիրառվելով, դրանք ստանում են առանձնահատուկ շեղում, որը պայ- մանավորված է ակտի համապաստասխան տեսակի իրավական բովան- դակության յուրօրինակությամբ, տվյալ իրավական բովանդակության արտահայտման տեքստային ձևի իրավաբանական տեխնիկական ա- ռանձնահատկություններով և այլն:

Այսպիսով, իրավաբանական սեխնիկան բացի օրենսդրական տեխ- նիկայից (և ավելի լայն իրավասահման տեխնիկայից) ներառում է նաև իրավակիրառ, իրավամեկնաբանման և իրավունքի համակարգման ոլորտի ակտերի նորմատիվ-իրավական բովանդակության պատշաճ ձևակերպման իրավաբանական տեխնիկան:

Իրավաբանական տեխնիկայի հիմնական պահանջները կարելի է ձևակերպել հետևյալ դրույթների տեսքով.

1) իրավական տեխնիկայի կանոնները պահանջում են, որ բոլոր ի- րավական ակտերի տեքստային ձևակերպումներն առավելագույնս են- թարկվեն դրանց նորմատիվ-իրավական հասկացությունների և իմաստո- ների արտահայտմանն ու շարադրանքին, այսինքն` տարբեր ակսերի բովանդակության մեջ եղած այն գլխավորին, որը որոշում է դրանց ի- րավական առանձնահատկությունը, կարգավորիչ-իրավական իմաստը և իրավաբանական ուժը։ Այդ պահանջը պետք է կոնկրետ արտացոլվի բոլոր իրավական ակտերի տեքստերում` ակտերի տարբեր տեսակների (իրավունքի նոր նորմեր սահմանող ակտերի, իրավունքի նորմերի կի- րառման ակտերի, իրավունքի նորմերի մեկնաբանման ակտերի, իրա- վունքի նորմերի համակարգման ակտերի) նորմատիվ յուրօրինակութ- յան և առանձնահատկությունների հաշվառմամբ: Ակտի տեքստում դրա նորմատիվության առանձնահատկության (ակտի հստակ նորմատիվ կարգավիճակի, դրա նորմատիվ մոդալություն (եղանակավորվածութ- յուն)) պատշաճ արտահայտությունը, միաժամանակ, տվյալ ակտի ի- րավաբանական բովանդակային իրավաչափության հիմքն է և դրա ի- րավաբանական-տեխնիկական մշակույթի էական ցուցանիշը.

2) իրավաբանական տեխնիկայի պահանջների համաձայն` ակտի տեքստային ձևը պետք է արտահայտի հասարակական հարաբերութ-

---

յունների իրավական կարգավորման (և դրա հետ միասին` իրավական մեկնաբանման, գնահատման, որակավորման և այլն) առանձնահատ- կությունը։ Համաձայն իրավունքի իրավաբանական-վարդապետական մեկնաբանման` որպես նորմերի համակարգ, այդ առանձնահատկութ- յունն այն է, որ իրավական կարգավորումն իրականացվում է իրավունքի նորմի իրավաբանական-տրամաբանական մոդելով (գծապատկերով, նմուշով), որը երեք փոխկապակցված բաղադրատարրերի` դիսպոզի- ցիայի, հիպոթեզի և սանկցիայի, համակարգային ամբողջություն է: Ակ- տի տեքստի կառուցումն իրավունքի նորմերի բաղաղրատարրերի միջև իրավաբանական-տրամաբանական կապերի սկզբունքով և գծապատ- կերով նշանակում է, որ ակտի տեքստի առանձին մասերը և հատված- ները (ինչպես նաև ակտն ամբողջությամբ) իրավաբանական նշանա- կություն ունեն միայն որպես իրավունքի նորմի առանձին բաղադրա- տարրերի արտահայտման ձևեր` տեքստում արտահայտված այլ բա- ղադրատարրերի հետ փոխկապակցված: Այն ամենը, ինչն ակի տեքս- տում իրավունքի նորմի բաղադրատարրերի արտահայտություն չէ և կապված չէ դրանց հետ, աղտոտում է ակտի տեքստը, խախտում է դրա կառուցվածքի իրավաբանական տրամաբանությունը, դժվարացնում է դրա նորմատիվ-իրավական դրույթների հասկացողությունը և կիրա- ռումն ու ենթակա է վերացման:

Իրավական ակտի լավագույն (օպտիմալ) ձևը`դրա տեքստի հնարա- վոր նվազագույնն է, դրա նորմատիվ բովանդակության հնարավոր ա- ռավելագույնի առկայությամբ: Ակտի տեքստը նվազագույնի հասցնելու սկզբունքն ունի իր սահմանները, որոնք պայմանավորված են նրանով, որ ակտի տեքստում պետք է հստակ ձևակերպվեն կամ անվիճելի որո- շակիությամբ ենթադրվեն իրավունքի սահմանվող, կիրառվող, մեկնա- բանվող կամ համակարգող նորմերի բոլոր բաղադրատարրերը (դրանց համակարգային փոխկապակցությամբ): Ակտի բովանդակությունն ա- ռավելագույնի հասցնելու սկզբունքի սահմանները, իրենց հերթին, պայ- մանավորված են նրանով, որ ակտի տեքստում չպետք է ձևակերպվեն ի- րավական նորմի ակնհայտ բնույթ ունեցող բաղադրատարրերը.

3) իրավական ակտի տեքստային ձևակերպումը պետք է իրակա- նացվի ամբողջությամբ իրավունքի համակարգային բնույթին, գործող ամբողջ իրավունքի համակարգի ակտում արտահայտված նորմատիվ- կարգավորիչ բովանդակության տեղին և նշանակությանը համապա- տասխան: Գործող իրավունքում նոր իրավական ակտերի կողմից մտցվող փոփոխությունները պետք է ուղղված լինեն իրավունքի կատա- րելագործմանը, դրանում տեղ գտած անհամաձայնությունների և հա-

---

կասությունների հաղթահարմանը և ոչ թե ծնեն նոր հակասություններ (կոլիզիաներ): Նոր իրավական ակտերը չպետք է կրկնօրինակեն միևնույն հարցի վերաբերյալ արդեն իսկ եղած ակտերի բովանդակութ- յունը։ Նորմատիվ-իրավական կարզավորման միևնույն առարկայի վե- րաբերյալ իրավական ակտերի քանակը նվազագույնի հասցնելն իրա- վաբանական տեխնիկայի հիմնական պահանջներից և գործող իրա- վունքի ամբողջ համակարգի կատարելագործման գլխավոր ուղղություն- ներից մեկն է: Դրա հետ է կապված նաև գործող իրավական նորմերի համակարգման իրավաբանական տեխնիկական միջոցների և հնարք- ների` որպես ամբողջ իրավունքի որակի ու կարզավորիչ դերի բարձ- րացման արդյունավետ միջոցի, համաիրավական նշանակությունը.

4) իրավական ակտի տեքստը պետք է ունենա պատշաճ կառուց- վածք: Ակտի տեքսսի` որպես միասնական ամբողջության, կառուցված- քի իրավաբանական-տեխնիկական կանոնները պահանջում են համա- պատասխան ակսի նորմասիվ կարգավորիչ նպատակների և դրույթնե- րի հետևողական, համաձայնեցված, ոչ հակասական, խնայողական ու մատչելի (դիտարկելու, հասկանալու և կիրառելու համար) տեքստային արտահայտություն։ Տեքստի կառուցվածքը (դրա բաժանումը բաժիննե- րի, մասերի, հոդվածների, դրվագների, կետերի, պարբերությունների և այլն) պետք է առավելագույնս նպաստի ակտի տեքստում տվյալ ակտի առարկային վերաբերող նորմատիվ կարգավորման իրավաբանական տրամաբանության համարժեք արտահայտելուն:

Մի շարք իրավաբանական-տեխնիկական պահանջներ վերաբերում են իրավական ակտի նյութի շարադրանքի հաջորդականության կարգին: Այսպես, որոշ առանձնահատուկ նշանակություն ունեցող նորմա- տիվ-իրավական ակտեր (սահմանադրությունները, հիմնադիր օրենքնե- րը և այլն) սկսվում են ներածությունից (պրեամբուլայից), որում շա- րադրվում են տվյալ ակտի գլխավոր նպատակները։ Իրավաբանական- տեխնիկական հաջորդականության կանոնների համաձայն նորմատիվ- իրավական ակտի սկզբում շարադրվում են ընդհանուր նորմերը (ակտի ընդհանուր մասի նորմերը), իսկ հետո` ավելի կոնկրետ նորմերը (ակտի հատուկ մասի նորմերը): Նյութական իրավունքի նորմերի շարադրանքը նախորդում է դատավարական (ընթացակարզային) բնույթի նորմերի շարադրանքին։ Տեքստի կառուցվածքային մասերը (բաժինները, ենթա- բաժինները, հոդվածները, կետերը և հոդվածի մասերը) համարակալ- վում են: Ակտի տեքստը կարգավորելու և դրանից օգտվելը հեշտացնելու համար ակտի որոշ մասեր (բաժիններ, ենթաբաժիններ, հոդվածներ) ու- նեն համապատասխան վերնագրեր (անվանումներ)։

---

Այս տեսակետից, նշանակալից առանձնահատկություններ ունեն նաև իրավակիրառ ակտերը: Այսպես, քաղաքացիական գործերով դա- տարանի վճռի տեքստը կառուցված է ներածական, նկարագրական, շարժառիթային (պատճառաբանական), բանաձևային (որոշիչ) մասե- րից: Քրեական գործերով դատավճիռը կազմված է ներածական, նկա- րագրական, բանաձևային (որոշիչ) մասերից:

Իրավական ակտը` որպես միասնական ամբողջություն, պետք է ու- նենա համապատասխան վավերապայմաններ (ակտի անվանումը, դա ընդունող մարմնի անվանումը, ընդունման տարին, ամիսը, ամսաթիվը և վայրը, գրանցման համարը, համապատասխան պաշտոնատար ան- ձանց ստորագրությունները և այլն, որոնք հավաստում են ակտի` որպես պաշտոնական իրավաբանական փաստաթղթի, իսկությունը).

5) էական նշանակություն ունեն իրավաբանական տեխնիկայի այն պահանջները, որոնք վերաբերում են իրավական ակտի լեզվին: Իրավա- կան ակտի լեզուն, միաժամանակ, թե՛ դրա տեքստի նյութն է, թե՛ ակտի նորմասիվ- կարգավորիչ իմաստի արտահայտման միջոցը: Իրավաբա- նական տեխնիկայի կանոնները պահանջում են իրավական ակտի լեզ- վի հստակություն, պարզություն և մասչելիություն, դրանում օգտագործ- վող հասկացությունների, տերմինների, ձևակերպումների, բառային կառույցների ու բնորոշումների անհրաժեշտ ճշգրտում և միանշանա- կություն: Իրավական ակտի տեքստում իրավագիտության մասնագի- սական լեզվի բաղադրատարրերը, հատուկ իրավաբանական հասկա- ցությունները, տերմինները, կառուցվածքները և այլն (օրինակ` իրավա- հարաբերություններ, իրավունքի սուբյեկտ, հայցային վաղեմություն, օ- րենսդրական նախաձեռնություն, իրավասություն, հանցակազմ, անմե- ղություն և այլն) պետք է օրգանապես համատեղվեն արդի գրական լեզ- վի ընդհանուր օգտագործվող բառերի ու բառային արտահայտություն- ների, ինչպես նաև ոչ իրավաբանական բնույթի մասնագիտական տեր- մինաբանության (կենսաբանական գործակալներ ու տոքսիններ, էպի- զոտիա, մեքենայագիր տեղեկատվություն և այլն) հետ:

Իրավական ակտի տեքստում չպետք է օգտագործվեն բառային հնաբանություններ, նորաբանություններ, տարբեր պատկերավոր ար- տահայտություններ, համանմանություններ, փոխաբերություններ, խոս- քի երկիմաստ դարձվածքներ և այլն: Իրավաբանական տեխնիկայի կանոնները պահանջում են իրավական ակտի տեքստի նախապատ- րաստման և ձևակերպման գործընթացում բառային միջոցների տնտե- սում (անհրաժեշտ և բավարար լինելու սկզբունքով)։

---

Իրավական ակտն ամբողջությամբ պետք է շարադրված լինի միաս- նական ոճով, որը պետք է համապատասխանի իրավաբանական ուժ ու- նեցող պաշսոնական փաստաթղթի նպատակներին, բովանդակությանը և նշանակությանը։

Իրավական ակտի պաշտոնական-իրավաբանական ոճը պահան ջում է մասնագիտական հստակություն, գործնական զսպվածություն, իշխանական խսսություն, իմաստային միանշանակություն և պատշաճ հակիրճություն։ Իրավական ակսում չպետք է օգտագործվեն ինչպես գրասենյակային և աշխատակազմային-բյուրոկրատական բառային շաբլոններ, այնպես էլ առօրյա խոսակցության սովորական արտահայ- սություններ: Իրավական ակտում չպետք է լինեն տարբեր տեսակի դա- տողություններ, մտադրություններ, կասկածներ, կոչեր և ցանկություն-

ներ:

Գլուխ 5. Իրավունքի համակարգը և օրենսդրության

համակարգումը

1. Իրավունքի համակարգի հասկացությունը և կառուցվածքը

Իրավունքի համակարգն իրավաբանական-վարդապետական կա- տեգորիա և կառույց է, որն իր մեջ ներառում է իրավունքի նորմերն ու դրանք միավորող իրավական ինստիտուտները և իրավունքի ճյուղերը:

Իրավունքի` որպես նորմերի համակարզի, վարդապետական մեկնա- բանությունը նշանակում է, որ իրավունքի միասնական համակարգային (և համակարգային-կառուցվածքային) բաղադրատարրն իրավունքի նորմն է։ Իրավունքի համակարգն իր մեջ ներառում է հասարակական զանազան հարաբերություններ կարգավորող տարբեր նորմերի բազմա- զանություն: Ընդ որում, որոշակի օրինաչափ փոխկապակցվածություն գոյություն ունի կարգավորվող հարաբերությունների առանձնահատ- կությունների և դրանց նորմատիվ-իրավական կարգավորման յուրօրի- նակությունների միջև` միասեռ հարաբերությունները կարգավորվում են միակարգ նորմերով: Դրա հիման վրա իրավունքի նորմերն իրավունքի համակարգի ներսում խմբավորվում են իրավական ինստիտուտների և իրավունքի ճյուղերի։

Իրավական ինստիտուտը հասարակական հարաբերությունների n- րոշակի տեսակ կարգավորող միակարգ նորմերի հանրագումար է: Օրի- նակ՝ քաղաքացիական իրավունքում սեփականության իրավական ինս- տիտուտը սեփականության հարաբերությունները կարգավորող մեկ տե-

---

սակի փոխկապակցված նորմերի խումբ է: Նման չափանիշով են ա- ռանձնացվում նաև քաղաքացիական իրավունքի մյուս ինստիտուտները (անձինք, ներկայացուցչությունը, հայցային վաղեմությունը և այլն): Նմանօրինակ վիճակ է նաև իրավունքի այլ ճյուղերում: Այսպես, մաս- նավորապես, քրեական իրավունքում իրավական ինստիտուտներ են՝ հանցագործությունը, պատիժը, անչափահասների քրեական պատաս- խանատվությունը, անձի ղեմ ուղղված հանցագործությունները և այլն: Ընտանեկան իրավունքում կան այնպիսի իրավական ինստիտուտներ, ինչպիսիք են` ամուսնության կնքումը և դադարումը, ամուսինների իրա- վունքներն ու պարտականությունները, ընտանիքի անդամների ալիմեն- տային պարտավորությունները և այլն:

Իրավունքի ճյուղը հասարակական հարաբերությունների որոշակի սեռը կարգավորող միակարզ նորմերի հանրագումար է: Այսպիսով, իրա- վունքի մեկ ճյուղի իրավական ինսսիտուտներն իրավունքի որոշակի ճյուղի միասեռ հանրագումարի շրջանակներում արտահայտում են նոր- մերի առանձին, համեմատաբար ինքնուրույն խմբերի տեսակային ա- ռանձնահատկությունները:

Տարբերվում են նյութական իրավունքի ճյուղեր և դատավարական ի րավունքի ճյուղեր: Այսպես, նյութական իրավունքի ճյուղերին են պատ- կանում քաղաքացիական իրավունքը, աշխատանքային իրավունքը, քրեական իրավունքը և իրավունքի մի շարք այլ ճյուղեր։ Դատավարա- կան իրավունքի ճյուղերին են պատկանում քաղաքացիական դատավա- րական իրավունքն ու քրեական-դատավարական իրավունքը:

Նյութական իրավունքի նորմերը (և համապատասխան ճյուղերը) ամրապնդում են հասարակական հարաբերությունների իրավական կարգավորման որոշակի ոլորտում սուբյեկտների ելակետային իրա- վունքներն ու պարտականությունները, իսկ դատավարական իրավունքի նորմերը (և համապատասխան ճյուղերը) որոշում են նյութական իրա- վունքի նորմերի իրականացման կարգը և ընթացակարգը, դատական- իրավական հարաբերությունների սուբյեկտների իրավունքներն ու պար- տականությունները։

Իրավունքի դատավարական նորմերը (ինստիտուտները, ենթաճյու- ղերը և ճյուղերը) անհրաժեշտ իրավաբանական որոշակիություն են հա- ղորդում իրավունքի տարբեր սուբյեկտների փոխհարաբերություններին՝ իրավասահման, իրավապահպան և իրավակիրառ գործունեության բո- լոր փուլերում: Դատավարական-իրավական ձևերն ու ընթացակարգերն անձի իրավունքների և ազատությունների իրական լինելու կարևոր իրա- վաբանական երաշխիքներն ու ամբողջ իրավունքի արդյունավետ գոր-

13 Վ. Ս. Ներսեսյանց

---

ծողության անհրաժշետ պայմանն են: Իրավունքի դատավարականաց- ման չափն ամբողջությամբ իրավունքի զարգացվածության աստիճանի էական որակական ցուցանիշն է:

Իրավունքի մի շարք ճյուղերի շրջանակներում ձևավորվում են իրա- վունքի ենթաճյուղերը։ Այսպես, նյութական իրավունքի որոշ ճյուղերում (օրինակ` սահմանաղրական իրավունք, վարչական իրավունք և այլն) աստիճանաբար ձևավորվում են դատավարական իրավունքի համա- պատասխան ենթաճյուղերը (սահմանաղրական-դատավարական իրա- վունքի, վարչական-դատավարական իրավունքի և այլն)։ Նյութական ի- րավունքի այս կամ այն ճյուղի շրջանակներում հնարավոր է նաև նյու- թական իրավունքի ենթաճյուղերի ձևավորում, օրինակ` աշխասյանքա- յին իրավունքի ճյուղի մեջ սոցիալական իրավունքի (սոցիալական ա- պահովման իրավունքի) ենթաճյուղի (իսկ իրավունքի մի շարք ազգային համակարգերում` նաև իրավունքի նոր ճյուղի) ձևավորումը:

Իրավունքի ենթաճյուղը միասեռ իրավական ինստիտուտների խումբ միավորող իրավունքի ճյուղի խոշոր բաղադրատարր է: Իրավունքի են- թաճյուղը, սկզբում ձևավորվելով մեկ կամ մի քանի իրավական ինստի- տուտների հիման վրա, որոշակի պայմանների առկայությամբ (հասա- րակական հարաբերությունների համապատասխան նոր ոլորտների ի- րավական կարգավորման օբյեկտիվ պահանջը, բուն իրավական կար- գավորման հիմքերի ու սկզբունքների էական նորացումը և այլն) աստի- ճանաբար զարգանում է իրավունքի որակապես նոր ինքնուրույն ճյուղ առանձնանալու ուղղությամբ:

Իրավունքը հանրային իրավունքի և մասնավոր իրավունքի բաժանե- լու կապակցությամբ իրավաբանական գրականության մեջ ընդունված է հանրային իրավունքի ճյուղերը (օրինակ` սահմանադրական իրավուն- քը, վարչական իրավունքը, քրեական իրավունքը, քաղաքացիական դա- տավարական իրավունքը, քրեական-դատավարական իրավունքը և այլն) տարբերակել մասնավոր իրավունքի ճյուղերից (առավել տարած- ված օրինակը քաղաքացիական իրավունքն է)։

Միջազգային իրավունքը նույնպես բաժանվում է միջազգային հան- րային իրավունքի և միջազգային մասնավոր իրավունքի:

Իրավունքի բաժանումը հանրայինի և մասնավորի գալիս է դեռևս հռոմեական իրավաբաններից. «Իրավունքի ուսումնասիրումը,- գրել է Ուլպիանոսը (D.1.1.1.), - բաժանվում է երկու մասի` հանրայինի և մաս- նավորի (իրավունք)։ Հանրային իրավունքը, որը (վերաբերում է) հռո- մեական պետության օգտին, մասնավորը, որը (վերաբերում է) առան- ձին անձանց օգտին, գոյություն ունի օգտակարը հասարակական հա-

---

րաբերություններում և օգտակարը մասնավոր հարաբերություններում։ Հանրային իրավունքն իր մեջ ներառում է սրբությունները, քրմերի ծա- ռայությունը, մագիստրատների կարգավիճակը։ Մասնավոր իրավունքը բաժանվում է երեք մասի, քանի որ կազմվում է կա՛մ բնական պատվի- րաններից, կա՛մ ժողովրդի (պատվիրաններից), կա՛մ ցիվիլ (պատվի- րաններից)»1:

Իրավունքի ընդհանուր կառուցվածքում հանրային-իրավական բա ղադրատարրի առանձնացումը համապատասխանում էր հռոմեական ի- րավագիտության հիմնադիր հայեցակարգին, որի առարկան, ընդհան- րապես, իրավունքի իմացության հետ միասին, ներառում էր նաև հան- րային իշխանության մասին համապատասխան իրավական ուսմունքը (պետության իրավական հասկացությունը և մեկնաբանությունը)։ Հան- րային իրավունքի մասին պատկերացումը զարգացրել ու կոնկրետացրել է պետության նկատմամբ այդ իրավաբանական մոտեցումը և դրան հա- ղորդել է համապատասխան ինստիտուցիոնալ-իրավական հիմք ու որո- շակիություն։

Հանրային իրավունքի ճանաչումը (մասնավոր իրավունքից դրա տարբերակման և փոխհարաբերակցության մեջ), ըստ էության, պե- տությանը (դրա կազմակերպումն ու գործունեությունը, պետական մար- մինների լիազորությունները և այլն) դնում է իրավունքի գործողության ներքո, ու նշանակում է, որ ոչ պետությունն ամբողջությամբ և ոչ էլ ա- ռանձին պետական մարմինները չունեն իրենց համար որևէ հատուկ «ի- րավունք», և որ պետությունը, նրա մարմիններն ու պաշտոնատար ան- ձինք, ինչպես նաև իրավունքի մյուս սուբյեկտները (մասնավոր անձինք) ենթարկվում են միասնական իրավունքի պահանջներին ու պետք է գոր- ծեն դրա ընդհանուր կանոններին համապատասխան:

Իրենք` հռոմեական իրավաբանները, վարդապետական առումով չէին մեկնաբանում գործող իրավունքը որպես իրավունքի հանրային-ի- րավական ու մասնավոր-իրավական ճյուղերի հանրագումար: Իրավուն- քի ճյուղերի այսպիսի բաժանումը հանրային իրավունքի ճյուղերի և մասնավոր իրավունքի ճյուղերի հետագայում ձևավորվեց եվրոպական իրավագիտության մեջ ու բուրժուական դարաշրջանում ամուր հաս- տատվեց իրավունքի վարդապետության մեջ մասնավոր կյանքի ոլորտի ապաքաղաքականացման և մասնավոր ու հանրային-քաղաքական հա- րաբերությունների ոլորտների կտրուկ սահմանազատման, պետությու- նից (քաղաքական հանրույթից) քաղաքացիական հասարակության, մասնավոր սուբյեկտների (քաղաքացիական հասարակության անդամ-

1 AecTA OCTHasa. M., 1984. էջ 23

---

ների) իրավունքների և հանրային սուբյեկտների (քաղաքացու, հանրա- յին-քաղաքական հանրույթի անդամի) իրավունքների առանձնացման պայմաններում:

Զուտ հանրային-իրավական և զուտ մասնավոր-իրավական ճյուղե- րի առկայության մասին այսպիսի պատկերացումները վարդապետա- կան չափազանցումներ են և չեն համապատասխանում իրավունքի՝ որ- պես իրավական կարգավորման բոլոր (հանրային ու մասնավոր) ոլորտ- ներում և ճյուղերում ձևական հավասարության միասնական սկզբունքով հասարակական հարաբերությունների համընդհանուր ձևի իրողություն- ներին ու իրական իմաստին: Իրավունքի ցանկացած ճյուղում իրավուն- քի ցանկացած նորմ, եթե խոսքը ոչ թե կամայական պատվիրանի, այլ ի- րականում իրավունքի նորմի` որպես ձևական – հավասարության սկզբունքի պահանջների կոնկրետացման մասին է, իր մեջ միավորում է (և ձևական հավասարության համաիրավական սկզբունքի իմաստով պետք է իր մեջ միավորի) երկու հիմունք` հանրային-իրավականն ու մասնավոր-իրավականը, կամ Ուլպիանոսի բառերով ասած` «հասարա- կականի առումով օգտակարը և մասնավորի առումով օգտակարը»։

Իրավունքը հանրայինի և մասնավորի բաժանելու իմաստը ոչ թե այն է, որ իրավունքի նորմերում և ճյուղերում (օրինակ` սահմանադրական կամ քրեական իրավունքում) արտահայտվի առանձին միայն «հասա- րակականի առումով օգտակարը» (հասարակական օգուտը, բարիքը, շահը և այլն), իսկ այլ իրավունքի նորմերում ու ճյուղերում (օրինակ՝ քա- ղաքացիական, ընտանեկան կամ ձեռնարկատիրական իրավունքում) արտահայտվի առանձին միայն «մասնավոր տեսակետից օգտակարը» (մասնավոր օգուտը, բարիքը և շահը), այլ, ընդհակառակը, այն է, որ ի- րավունքի բոլոր նորմերում (և ճյուղերում) պատշաճ ձևով հաշվի առնվի ու արտահայտվի թե՛ հասարակական օգուտի, թե՛ մասնավոր օգուտի (հասարակական և մասնավոր բարիքների, շահերի) իրավական նշա- նակությունը դրանց փոխհամաձայնեցված միասնության մեջ:

Իրավունքի նորմում և ամբողջությամբ իրավունքում ներկայացված ընդհանուր կամքը (ընդհանուր բարօրությունը, ընդհանուր շահը) հենց համապատասխան ոլորտում ու նորմատիվ-իրավական կարգավորման ճյուղում հանրային և մասնավոր շահերի հաշվառման, համաձայնեց- ման ու համատեղման իրավական եղանակ և իրավական ձև է: Իրավա- չափ շահը, այսինքն` իրավունքի կողմից ճանաչվող ու պաշտպանվող շահը՝ ձևական հավասարության հանընդհանուր իրավական սկզբունքի պահանջներին և դրանց համապատասխանության չափանիշի հիման վրա (և այդ սկզբունքի պահանջներն իրավունքի կոնկրետ նորմերում

---

արտահայտելով) տարբեր հակասական շահերի համաձայնեցման ու փոխգիջման արդյունք է: Այսպիսի իրավաչափ շահն իրավունքի տե- սանկյունից հենց ընդհանուր շահն է (ընդհանուր բարօրությունը), այն ի- մաստով, որ բոլոր հակասող շահերից (մասնավոր, խմբային, հանրային և այլն) բոլոր համապատասխան սուբյեկտներից (անհատներից, միա- վորումներից, պետական մարմիններից, ամբողջությամբ պետությունից) իր մեջ ներառում է ամբողջ իրավաչափը (այսինքն` իրավունքի հետ հա- մաձայնեցվածը)։ Այնպես որ, իրավաչափ մասնավոր ու հանրային շա- հերը պաշտպանվում են (և պետք է պաշտպանվեն) բոլոր նորմերով, ի- րավունքի բոլոր ճյուղերի նորմերով: Այդ իմաստով հասկանալի է, որ օ- րինակ` Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանադրության մեջ ամրա- գրված` մարդու իրավունքներն արտահայտում են իրավունքի կողմից պաշտպանված ընդհանուր շահը (այսինքն` թե՛ առանձին անհատի, թե՛ ամբողջությամբ պետության իրավաչափ շահերը) ու չեն հակասում պե- տության ինքնիշխանության սահմանադրական-իրավական հայեցա- կարգին և այլն:

Այսպիսով, իրավունքի հանրային-իրավական և մասնավոր-իրավա- կան տեսակետների տարբերության դիրքերից իրավունքի համակարգը բնութագրելիս խոսքը, ըստ էության, ոչ թե առանձին, սկզբունքորեն միմ- յանցից տարբերվող հանրային իրավունքի ու մասնավոր իրավունքի (մաքուր) նորմերի և ճյուղերի մասին է, այլ իրավունքի բոլոր նորմերում ու ճյուղերում հանրային-իրավական և մասնավոր-իրավական բաղադ- րատարրերի (բաղկացուցիչ պահերի) մասին է: Առանձին նորմում և ի- րավունքի այս կամ այն ճյուղի նորմերում այդ բաղադրատարրերի հա- մատեղման առանձնահատուկ բնույթն ու յուրօրինակությունները որոշ- վում են կարգավորվող հասարակական հարաբերությունների առանձ- նահատկությամբ, իրավական կարգավորման նպատակներով և խնդիր- ներով, հասարակական կյանքի տարբեր ոլորտների իրավական կար- զավորման առարկայի ու մեթոդի յուրահատկությամբ։

2. Իրավական կարգավորման օբյեկտը, առարկան և մեթոդը

Իրավունքի յուրաքանչյուր ճյուղ իրավական կարգավորման ընդհա- նուր օբյեկտի, ընդհանուր առարկայի և ընդհանուր մեթոդի սահմաններ րում ունի իր իրավական կարգավորման հատուկ օբյեկտը, հատուկ ա- ռարկան ու հատուկ մեթոդը:

Իրավական կարգավորման հիմնահարցերի իմաստավորման ու հա- ջող լուծման (դրա օբյեկտի, առարկայի, մեթոդի և այլնի որոշման) ընդ-

---

հանուր աեսական- մեկնաբանման հիմքն ամբողջությամբ իրավագի- տության առարկայի և մեթոդի հայեցակարգն է, որը որոշում է իրավուն- քի առանձնահատկությունը, սոցիալական իրականության իրավաբա- նական (հասկացական-իրավական) իմացության առանձնահատկութ- յունները և դրա վրա կարգավորիչ-իրավական ներգործությունը։

Ցանկացած ճյուղային իրավունք (սահմանադրական, քաղաքացիա կան, քրեական, ընտանեկան իրավունք և այլն) իր էական հատկություն- ներով ու առարկայական-մեթոդաբանական բնութագրերով իրավաբա- նական գիտության առարկայի և մեթոդի ընդհանուր հայեցակարգի հիմ- քում ընկած ամբողջությամբ իրավունքի ընդհանուր հասկացության կոնկրետացման ձև է (կարգավորվող հասարակական հարաբերություն- ների առանձնահատկությունների նկասմամբ կիրառելիս):

Ուստի, իրավական կարգավորման հիմնադիր սկզբունքը՝ որպես սո- ցիալական կարգավորման հատուկ տիպ, ձևական հավասարության սկզբունքն է (և այն կոնկրետացնող նորմերը), որն արտահայտում է ի- րավունքի էական հատկությունները և որոշում է ամբողջ իրավական կարգավորման առանձնահատկությունը, դրա առարկայի ու մեթոդի ո- րակական յուրօրինակությունը։

Իրավական կարգավորման ընդհանուր օբյեկտը հասարակական հարաբերություններն են, ավելի ճշգրիտ` հասարակական հարաբերութ- յունների գիտակցական-կամային արտահայտությունն է, այսինքն` մարդկանց գիտակցությամբ ու կամքով որոշվող նրանց արտաքին վար- քագիծը (գործողությունը և անգործությունը):

Հասարակական հարաբերությունների իրավական կարգավորումը (լատիներեն` regula - կանոն բառից) ձևական հավասարության սկզբուն- քի պահանջներին համապատասխանող այդ հարաբերությունների կարգավորման ձևն է` մարդկանց վարքագծի և նրանց փոխհարաբե- րությունների զանազան համապարտադիր կանոնների (նորմերի) պաշ- տոնական-իշխանական սահմանման միջոցով:

Իրավական կարգավորման ընդհանուր առարկան բոլոր կարգավոր- վող հասարակական հարաբերությունների ոլորտում պաշտոնապես սահմանված ընդհանուր իրավակարգն է, այսինքն` ձևական հավասա- րության սկզբունքի պահանջները նորմատիվ կոնկրետացնող իրավա- կան նորմերի ամբողջ համակարգն է: Այսպիսով, իրավական կարգա- վորման առարկան ոչ թե իրավական կարգավորման ինքնին օբյեկտ- ներն են (փաստացի հասարակական հարաբերությունները), այլ՝ իրա- վական կարգավորման օբյեկտի ոլորտում սահմանված որոշակի իրա- վակարգը:

---

Իրավական կարգավորման ընդհանուր մեթոդն իրավունքի նորմերի կարգավորիչ հատկությունների ու գործառույթների օգտագործման` ամ- բողջությամբ իրավունքին ներհատուկ եղանակների, հնարքների և ձևե- րի հանրագումարն է:

Իրավական կարգավորման առարկան ու մեթոդն օժտված են հաս- կացական-իրավական միասնությամբ և ընդհանուր նորմատիվ-իրավա- կան բովանդակությամբ: Իրավունքի յուրաքանչյուր առանձին նորմ` որ- պես ձևական հավասարության ընդհանուր իրավական սկզբունքի կոնկ- րետացման նորմատիվ ձև, միաժամանակ, և՛ իրավական կարգավոր- ման առարկայի (սահմանված իրավակարգի), և՛ այդ առարկային (իրա- վակարգին) համապատասխանող իրավական կարգավորման մեթոդի (մարղկանց վարքազծի կարգավորման ու հասարակական հարաբե- րությունների վրա ներգործության եղանակի) բաղադրատարրն է:

Ամբողջ իրավունքի (և իրավունքի ընդհանուր հասկացության) և իրա- վական կարգավորման ամբողջ համակարգի համար միասնական ձևա- կան հավասարության սկզբունքը տարբեր կերպ է բեկվում հասարակա- կան կյանքի տարբեր բնագավառներում, իրավական կարգավորման տարբեր ոլորտներում: Ձևական հավասարության սկզբունքի ընդհանուր իրավական իմաստի կոնկրետ նշանակության (կոնկրետացման ձևերի) պարզումը զանազան հասարակական հարաբերությունների ու իրավա- կան կարգավորման ոլորտների նկատմամբ կիրառելով, իսկ այնուհետ` նաև ձևական հավասարության սկզբունքի այդ կոնկրետ նշանակության արտահայսւելն իրավունքի առանձին նորմերի, դրանց միասեռ հանրա- գումարի (համապատասսան ինսսիտուտներով իրավունքի ճյուղի) և ի- րավունքի նորմերի ամբողջ համակարզի տեսքով, իրավազիսության ա- ռավել էական հիմնահարցերից մեկն է: Այդ հիմնահարցերն իրավաբա- նական տեսությունից ու պրակտիկայից ամեն անգամ պահանջում են ստեղծագործական մոտեցում հանդես բերել իրավունքի իրական կոնկ- րետ իմաստը և նշանակությունը (ձևական հավասարության սկզբունքը) պարզելու համար` դրանք կիրառելով կարգավորվող (և իրավական կար- զավորմանը ոչ ենթակա) զանազան հասարակական հարաբերություն- ների նկատմամբ, միասեռ հասարակական հարաբերությունների առան- ձին խմբերի ու ոլորտների իրավական կարգավորման, ընդհանուր իրա- վական և ճյուղային առարկայի ու մեթոդի համարժեք որոշում, իրավուն- քի համապատասխան կոնկրետ նորմերում իրավական կարգավորման առարկայի և մեթոդի կարգավորիչ-իրավական բովանդակության պատ- շաճ արտահայտում ընդհանուր համակարգային կապերի ճյուղային պատկանելության և ինստիտուցիոնալ պրոֆիլի հաշվառմամբ:

---

Իրավական կարզավորման գործընթացում պետք է լուծվի երեք հիմ- նական հարց`

1) ինչպիսի՞ հասարակական հարաբերություններ են ենթակա իրա- վական կարգավորման, այսինքն` ինչպիսի՞ն է իրավական կարգավոր- ման օբյեկտը.

2) իրավական կարգավորման այդ ոլորտում ինչպիսի՞ իրավակարգ (իրավական վարչակարգ) պետք է սահմանվի, այսինքն՝ ինչպիսի՞ն է ի- րավական կարգավորման առարկանե

3) իրավունքի նորմերին բնորոշ ինչպիսի՞ հատուկ կարգավորվող ի- րավական ձևերի, եղանակների ու հնարքների օգնությամբ պետք է սահ- մանել համապատասխան իրավակարգը (իրավական վարչակարգ), այ- սինքն` ինչպիսի՞ն է իրավական կարգավորման մեթոդը:

Իրավունքի յուրաքանչյուր ճյուղին ներհատուկ են իր տարբերակիչ հատկություններն ու բնութագրերը, որոնք պայմանավորված են ճյուղա- յին իրավական կարգավորման օբյեկտի առանձնահասւկությամբ և տվյալ օբյեկտի կարգավորման առարկայի ու մեթոդի համապատաս- խան յուրահատկություններով:

Որպես կանոն` ճյուղային իրավական կարգավորման օբյեկտը հա- սարակական կյանքի առանձին համեմատաբար ինքնուրույն ոլորտ (բնագավառ) կազմող միասեռ հասարակական հարաբերությունների մեծ խումբն է: Միասեռ հասարակական հարաբերությունների այսպիսի խմբերից են օրինակ՝ իշխանական-կառավարական, գույքային, ընտա- նեկան, հողային, ֆինանսական, ձեռնարկասիրական, բնապահպանա- կան, սոցիալական ապահովման, հանցագործության և պատժի, դատա- վարական, դատավճռի կատարման և այլ ոլորտների հարաբերություն- ները:

Այդ տարբեր օբյեկտների իրավական կարգավորումը պետք է իրա- կանացվի համապատասխան հասարակական հարաբերությունների յուրահատկությունների, դրանց փաստացի սոցիալական բովանդակութ- յան առանձնահատկության, մարդկանց սոցիալական կյանքում և հա- սարակական հարաբերությունների ամբողջ համակարգում, դրանց հա- տուկ տեղի և նշանակության հաշվառմամբ:

Ճյուղային իրավական կարզավորման առարկան իրավական կար- գավորման ոլորտում սահմանվող հատուկ իրավակարգն է (իրավական վարչակարգը), որը որոշվում է համապատասխան ճյուղի իրավունքը կազմող միակարգ (ըստ իրենց կարգավորիչ-իրավական հատկություն- ների և բնութագրերի) իրավունքի նորմերի հանրագումարով:

Ճյուղային իրավական կարգավորման առարկան, ճյուղային իրա- վակարգը, ճյուղային իրավունքը համապատասխանաբար իրավական

---

կարգավորման ընդհանուր առարկան ընդհանուր իրավակարգի և ամ- բողջությամբ իրավունքի համակարգի բաղադրատարրերն են:

Ճիշտ այդպես էլ, իրավական կարգավորման ճյուղային մեթոդը (ի- րավունքի ճյուղի մեթոդը) իրավական կարգավորման ընդհանուր մեթո- դի բաղադրատարրն է:

Ճյուղային իրավական կարգավորման մեթոդը (իրավունքի ճյուղի մեթոդը) իրավունքի տվյալ ճյուղի նորմերին բնորոշ առանձնահատուկ կարգավորիչ հատկանիշների և գործառույթների արտահայտման հնարքների, եղանակների և ձևերի հանրագումարն է։

Ճյուղային մեթոդների առանձնահատկություններն զգալի չափով պայմանավորված են նորմատիվ-իրավական կարգավորման ճյուղային մեխանիզմի առանձնահատկությամբ:

Իրավունքի բոլոր ճյուղերի համար նշանակություն ունեցող հասա- րակական հարաբերությունների իրավական կարգավորման մեխա- նիզմն ընդհանուր տեսքով իրավունքի նորմի երեք կառուցվածքային բաղադրատարրի` դիսպոզիցիայի, հիպոթեզի և սանկցիայի համակար- գային կապն է: Վերացական ձևով դա նշանակում է, որ որոշակի պայ- մաններում (հիպոթեզ) կարգավորվող հարաբերությունների մասնակից- ները պետք է գործեն որպես որոշակի, փոխկապակցված, մեկը մյուսին հարաբերակցվող իրավունքների և պարտականությունների սուբյեկտ- ներ (դիսպոզիցիա), հակառակ դեպքում` իրավունքի նորմի պահանջնե- րը խախտողի համար վրա կհասնեն անշահավետ հետևանքներ (սանկ- ցիա)։

Իրավական կարգավորման այս ընդհանուր մեխանիզմը զանազան բովանդակային-իրավական իմաստ ու կառուցվածքային-կառուցողա- կան արտահայտություն է ստանում տարբեր ճյուղերի իրավունքի նոր- մերում և, ամբողջապես, իրավական կարգավորման տարբեր ճյուղային մեխանիզմներում: Ուստի, իրավունքի տարբեր ճյուղերում իրավունքի նորմի կառուցվածքային բաղադրատարրերն ունեն տարբեր կարգավո- րիչ-իրավական նշանակություն և իրավական կարգավորման մեխանիզ- մում կատարում են տարբեր դերեր:

Այսպես, իրավունքի ճյուղերից մի մասում (օրինակ` սահմանադրա- կան, քաղաքացիական, ընտանեկան, ձեռնարկատիրական, ֆինանսա- կան, հողային, քաղաքացիական դատավարական, քրեական-դատա- վարական իրավունքում և այլն) իրավական կարգավորման մեխանիզ- մում ու, համապատասխանաբար, ճյուղային նորմերի կառուցվածքում որոշիչ նշանակություն ունի, առաջին հերթին, նորմի դիսպոզիցիան, որն առավելագույն չափով սպառիչ և մանրակրկիտ կարգավորում ու ամ-

---

րագրում է կարգավորվող հարաբերությունների սուբյեկտների փոխա- դարձ իրավունքները և պարտականությունները: Իրավունքի ճյուղերի այս խմբում նորմերի դիսպոզիցիայի առանձնահատկությունը (որոշակի սուբյեկտների համար որոշակի փոխադարձ իրավունքների ու պարտա- կանությունների հստակ ամրագրումը) արդեն իսկ զգալի չավւով կանխո- րոշում է ինչպես դրանց հիսլոթեզի (այսինքն` դիսպոզիցիայում արդեն իսկ շարադրված որոշակի սուբյեկտների իրավունքների և պարտակա- նությունների վավերության պայմանների), այնպես էլ համապատաս- խան սանկցիաների բնույթը։

Իրավունքի այլ ճյուղերում (քրեական իրավունքում, ինչպես նաև վարչական իրավունքի այն մասում, որտեղ կարգավորվում են վարչա- կան իրավախախտումների համար պատասխանատվության հարցերը) որոշիչ կարգավորիչ-իրավական նշանակություն ունի, առաջին հերթին, նորմի հիպոթեզը (հանցագործությունների ու վարչական իրավախախ- տումների կոնկրետ կազմերի սպառիչ շարադրանքը) և տվյալ հիպոթե- զով պայմանավորված` համապատասխան սանկցիան:

Ընդ որում, վերը բերված ճյուղերի երկու խմբի ներսում իրավունքի յուրաքանչյուր ճյուղի մեթոդն ունի իր տարբերակիչ առանձնահատկութ- յունները: Այդ առանձնահատկություններն արտահայտվում են տվյալ ճյուղին հատուկ սուբյեկտների մի մասի իրավունքները և պարտակա- նություններն այլ սուբյեկտների պարտականություններին ու իրավունք- ներին հարաբերակցվելու յուրահատուկ եղանակներում, իրավունքի նորմի կարգավորիչ-իրավական բովանդակության, դրա կառուցվածքա- յին բաղադրատարրերի մեջ բաշխման հնարքներում, տարբեր կառուց- վածքային բաղադրատարրերի միջև համակարգային փոխկապակցութ- յունների արտահայտման ձևերում և այլն:

Ճյուղային մեթոդների մի շարք առանձնահատկություններ կապված են այն բանի հետ, որ իրավունքի յուրաքանչյուր ճյուղին ներհատուկ է իրավունքի սուբյեկտների ճյուղային կազմի որոշման իր հատուկ կարգը` դրանց իրավասուբյեկսւության, իրավունակության և գործունակության հատուկ բովանդակությամբ, համապատասխան իրավունքների և պար- տականությունների իրականացման իրեն հատուկ պայմանները (որո- շակի իրավաբանական փաստերի առկայությունը) ու ձևերը, տվյալ ճյուղի իրավունքի նորմերում հանրային- իրավական և մասնավոր-իրա- վական բաղադրատարրերի միացման իր հատուկ եղանակները, իրա- վունքի նորմերի տարբեր տեսակների (իմպերատիվ և դիսպոզիտիվ, ար- զելող, պարտավորեցնող, իրավազորող և այլն) կարգավորիչ հատկութ- յունների օգտագործման հատուկ կանոններն ու համատեղման հնարք- ները:

---

Ճյուղային մեթոդի կարևոր տարբերակիչ առանձնահատկություննե- րից են նաև այն հատուկ ճյուղային իրավաբանական սկզբունքները, հասկացությունները, տերմինները, բանաձևերը, հայեցակարգերն ու կառույցները, որոնց օգնությամբ արտահայտվում է ճյուղային նորմերի առանձնահատուկ կարգավորիչ իմաստը և իրավունքի յուրաքանչյուր ճյուղի բովանդակային֊առարկայական յուրօրինակությունը:

Ամբողջությամբ առարկան և մեթոդը` որպես իրավունքի ցանկացած ճյուղի երկու բաղադրատարր, միասեռ հասարակական հարաբերութ- յունների խումբը կարգավորող, միակարգ ճյուղային նորմերի միևնույն հանրագումարի կարգավորիչ-իրավական հատկությունների ու բնու- թագրերի իմաստավորման և արտահայտման երկու փոխադարձաբար իրար լրացնող տեսակետներ են:

3. Ռուսական իրավունքի հիմնական ճյուղերը

Արդի ռուսական իրավունքի հիմնական ճյուղերն են` սահմանադրա- կան իրավունքը, վարչական իրավունքը, քաղաքացիական իրավունքը, ձեռնարկատիրական իրավունքը, քրեական իրավունքը, աշխատանքա- յին իրավունքը, ընտանեկան իրավունքը, ֆինանսական իրավունքը, հո- ղային իրավունքը, բնապահպանական իրավունքը, քաղաքացիական դատավարական իրավունքը, քրեական-դատավարական իրավունքը, քրեական-կատարողական իրավունքը:

Իրավունքի ճյուղերի ամբողջ համալիրում առաջատար դեր ունի սահմանադրական իրավունքը։ Իրավունքի այդ ճյուղը հասարակական ու պետական կարգի հիմքերը կարգավորող, մարդու և քաղաքացու հիմ- նական իրավունքներն ու ազատություններն ամրագրող, պետության ձևը, պետական իշխանության բարձրագույն մարմինների և պաշտոնա- տար անձանց իրավասությունը, տեղական ինքնակառավարման սահ- մանադրական-իրավական հիմունքները սահմանող նորմերի համակ- ցություն է:

Վարչական իրավունքը պետական կառավարման ոլորտում հասա- րակական հարաբերությունները կարգավորող նորմերի համակցություն է: Այդ ճյուղի նորմերով սահմանվում են գործադիր իշխանության մար- մինների ու պաշտոնատար անձանց համակարգը, կարգը և իրավասութ- յունը, ամրագրվում են այդ մարմինների ու պաշտոնատար անձանց հետ հարաբերություններում քաղաքացիների իրավունքները և պարտա- կանությունները, սահմանվում են վարչական իրավախախտումների

---

հասկացությունն ու տեսակները, պատասխանատվության համապա- տասխան չափերը և այլն:

Քաղաքացիական իրավունքը մասնակիցների հավասարության, կամքի ինքնավարության և գույքային ինքնուրույնության վրա հիմնված պայմանագրային և այլ պարտավորությունները, ինչպես նաև այլ գույ- քային ու դրանց հետ կապված անձնական ոչ գույքային հարաբերութ- յունները կարգավորող նորմերի համակցություն է: Քաղաքացիական ի- րավունքի նորմերը սահմանում են քաղաքացիական շրջանառության մասնակիցների (ֆիզիկական և իրավաբանական անձանց) իրավական վիճակը, սեփականության իրավունքի և գռւյքային այլ իրավունքների, մտավոր գործունեության արդյունքների նկատմամբ բացառիկ իրա- վունքների (մտավոր սեփականության) ծագման և իրականացման հիմ- քերը:

Ձեռնարկատիրական իրավունքը ձեռնարկատիրական գործունեութ- յան կարգավորման և իրականացման ընթացքում ծավալվող ձեռնար- կատիրական (տնտեսական) հարաբերությունները, ինչպես նաև ներ- տնտեսական հարաբերությունների կարգավորումը և իրականացումը կարգավորող նորմերի համակցություն է։ Ընդ որում, ձեռնարկատիրա- կան է համարվում ինքնուրույն, իր ռիսկով ու ձեռնարկատիրոջ գույքա- յին պատասխանատվությամբ իրականացվող գործունեությունը, որն ուղղված է օրենքով սահմանված կարգով որպես այդպիսին գրանցված, գույքի օգտագործումից, ապրանքների վաճառքից, աշխատանքների կատարումից կամ ծառայությունների մատուցումից մշտական շահույթ ստանալուն:

Քրեական իրավունքը քրեական պատասխանատվության հիմքը և սկզբունքներն ամրագրող, հանցագործությունների հասկացությունն ու տեսակները բնորոշող, հանցագործությունների կատարման համար պատիժների և քրեական-իրավական բնույթի այլ միջոցների տեսակնե- րը սահմանող նորմերի համակցություն է: Նորմերի այս ճյուղի հիմնա- կան խնդիրները մարդու ու քաղաքացու իրավունքների ու ազատութ- յունների, սեփականության, հասարակական կարզի և հասարակական անվտանգության, սահմանադրական կարգի պահպանությունն է հան- ցագործ ոտնձգություններից, մարդկության խաղաղության ու անվտան- գության ապահովումը, ինչպես նաև հանցագործությունների կանխար- գելումն է:

Տե՛ս Aares B.B. IIpenpYHaTeAbcKoe IpÂBO: IOFTTHe H CyÔbeTE. M., 1997. tg 17-25

---

Աշխատանքային իրավունքը գործատուների և աշխատողների միջև աշխատանքային հարաբերությունները կարգավորող նորմերի համակ- ցություն է։ Իրավունքի այս ճյուղի նորմերով որոշվում են աշխատողնե- րի հիմնական աշխատանքային իրավունքներն ու պարտականություն- ները, սահմանվում է աշխատանքային պայմանագրի կնքման և լուծ- ման կարգը, կարգավորվում են աշխատաժամի ու հանգստի ժամի, աշ- խատավարձի, աշխատանքային կարգապահության, աշխատանքի պաշտպանության և այլ հարցեր:

Ընտանեկան իրավունքն ամուսնության և ընտանիքի ոլորտում հա- րաբերությունները կարգավորող նորմերի համակցություն է: Իրավունքի այս ճյուղի նորմերը սահմանում են ամուսնանալու, ամուսնությունը դա- դարելու և դա անվավեր ճանաչելու պայմաններն ու կարգը, կարգավո- րում են ընտանիքի անդամների (ամուսինների, ծնողների և երեխաների, ինչպես նաև այլ ազգականների) միջև անձնական ոչ գույքային ու գույ- քային հարաբերությունները, որոշում են խնամակալության և հոգաբար- ձության կարգն ու ձևերը և այլն:

Ֆինանսական իրավունքը ֆինանսական հարաբերությունները կար- գավորող նորմերի համակցություն է: Ֆինանսական իրավունքի նորմերը սահմանում են բյուջետային միջոցները ձևավորելու և բաշխելու կարգը, կարգավորում են բյուջեն կազմելու ու հաստատելու, դրամական շրջա- նառության, հարկերի և այլ պարտադիր վճարների գանձման հարցերը, սահմանում են բանկերի ֆինանսական գործունեության հիմքերը, ձևերն ու ընթացակարգերը և այլն:

Հողային իրավունքը հողային հարաբերությունները կարգավորող նորմերի համակցություն է: Հողային իրավունքի նորմերը կարգավորում են հողի նկատմամբ սեփականության հարցերը, որոշում են հողօգտա- գործման պայմաններն ու կարգը, տարբեր կատեգորիաների հողերի ի- րավական ռեժիմը և այլն:

Բնապահպանական իրավունքը շրջակա բնական միջավայրը, դրա վրա վնասակար ներգործության բոլոր տեսակներից պահպանելու մի- ջոցները, ձևերը և պահպանելու կարգը սահմանող նորմերի համակցութ- յուն է: Իրավունքի այս ճյուղի նորմերն ամրապնդում են առողջ շրջակա միջավայրի ժամանակակից չափանիշները, պաշտպանում են բնակ- չության բնապահպանական բարեկեցությունը, ապահովում են յուրա- քանչյուրի իրավունքը բարենպաստ շրջակա միջավայրի նկատմամբ:

Քաղաքացիական դատավարական իրավունքը քաղաքացիական դատավարության կարգը սահմանող նորմերի համակցություն է: Իրա- վունքի այս ճյուղի նորմերը սահմանում են քաղաքացիական, ընտանե-

---

կան, աշխատանքային, հողային, բնապահպանական և վարչական ի- րավահարաբերություններից բխող վեճերով գործերի քննության կարգը (ընտրողների ցուցակներում անճշտությունների վերաբերյալ բողոքնե- րով, քաղաքացիների իրավունքներն ու ազատությունները խախտող գործողությունների վերաբերյալ բողոքներով, վարչական տույժերի վե- րաբերյալ բողոքներով և այլ գործերով): Քաղաքացիական դասավա- րության կարզով քննվում են նաև հատուկ վարույթի գործերը (իրավա- բանական նշանակություն ունեցող փաստեր որոշելու, քաղաքացուն անհայտ բացակայող ճանաչելու և մահացած հայտարարելու մասին, քաղաքացուն սահմանափակ գործունակ կամ անգործունակ ճանաչե- լու, գույքը տիրազուրկ ճանաչելու, քաղաքացիական կացության ակտե- րի գրքերում գրառումների անճշտությունը պարզելու, նոտարական գոր- ծողությունների կամ դրանք կատարելուց հրաժարվելու նկատմամբ բո- ղոքներով, ըստ ներկայացնողի՝ կորած փաստաթղթերով իրավունքների վերականգնման մասին գործերը):

Քրեական-դատավարական իրավունքը քրեական գործերով հե- տաքննության, նախաքննության և դատաքննության ժամանակ վարույ- թի կարգը սահմանող նորմերի համակցություն է։ Քրեական դատավա- րության հիմնական խնդիրներն են` մարդու և քաղաքացու իրավունքնե- րի ու ազատությունների պահպանությունը, իրավակարգի պաշտպա- նությունը, հանցագործությունների արագ և լիակատար բացահայտումը, օրենքի հիման վրա քրեական գործերի օբյեկտիվ քննությունն ու լու- ծումն այն հաշվով, որ հանցագործություն կատարած յուրաքանչյուր անձ ենթարկվի արդարացի պատժի, և որևէ անմեղ մարդ չենթարկվի քրեական պատասխանատվության ու չդատապարտվի:

Քրեական-կատարողական իրավունքը պատիժների կատարման և կրման կարգն ու պայմանները կարգավորող, դատապարտվածների ուղղման միջոցները որոշող, նրանց իրավունքները, ազատությունները և օրինական շահերը պահպանող, սոցիալական հարմարվածության մեջ նրանց օգնություն ցուցաբերող նորմերի համակցություն է:

4. Իրավունքի համակարգը և օրենսդրությունը

Իրավունքի համակարգն իրավասահման գործունեության տարբեր ձևերի (օրենսդրության, նախադեպային իրավունքի նորմերի սահման- ման և այլնի), ինչպես նաև նման գործունեության արդյունքների համա- կարգման (նորմատիվ-իրավական և այլ իրավասահման ակտերի) գի- տական հիմք է:

---

Ի տարբերություն օրենսդրության (իրավասահման գործունեության այլ ձևերի ու ակտերի)` իրավունքի համակարգը գիտական-վարդապե- տական, իրավաբանական-տրամաբանական որոշակի կառուցվածք է, որն արտահայտում է հասարակական հարաբերությունների իրավական կարգավորման առանձնահատուկ օրինաչափությունների գիաական ի- մացության արդյունքները։

Իրավունքի համակարգի կառուցման ճյուղային սկզբունքը, իրավա- կան կարգավորման առարկայի և մեթոդի չափանիշներով իրավունքի տարբեր ճյուղերի առանձնացման հայեցակարգը, իրավունքի համա- կարգի ու դրա բաղադրատարրերի (իրավական նորմերի, ինստիտուտ- ների և ճյուղերի) ներքին կազմակերպական կառուցվածքը և այլն, իրա- վունքի` որպես հասարակական հարաբերությունների կարգավորչի, ի- րավական կարգավորման ներհամաձայնեցված համակարգի (դրա ձևե- րի, մեխանիզմի, միջոցների ու եղանակների), տարասեռ հասարակա- կան հարաբերությունների իրավական կարգավորման առանձնահատ- կությունների մասին իրավաբանական-վարդապետական ուսմունքի դրույթներն են: Որպես վարդապետական կառուցվածք` իրավունքի հա- մակարգն արտահայտում է հասարակական հարաբերությունների պատշաճ նորմատիվ-իրավական կարգավորման ու դրա արդյունքների համակարգման համապատասխան ձևերի (իրավասահման ակտերի) ի- մաստի, կարգի, միջոցների և կանոնների գիտական հասկացողությունը։ Այսպիսով, իրավունքի համակարգն իրավաբանական-տրամաբա- նական վարդապետական մոդել է իրավասահման գործունեության ի- րական պրակտիկայի, համապատասխան օրենսդրական և այլ իրավա- սահման ակտերի ընդունման, դրանց արդյունավետ կազմակերպված հաշվառման ու համակարգման համար:

Համաձայն իրավունքի համակարգի և օրենսդրության հիմնահարցե- րի ազատական-իրավաբանական մեկնաբանման` համակարգվածութ- յունը` որպես իրավունքի համակարզի վարդապետական կառույց, ինչ- պես նաև դրան համապատասխանող օրենսդրությունը, վերջին հաշվով, որոշվում են նրանով, որ դրանց հիմքում ընկած է իրավունքի նորմի՝ որ- պես ձևական հավասարության սկզբունքի համաիրավական իմաստի և համաիրավական պահանջի նորմատիվ կարգավորիչ կոնկրետացման և արտահայտման իրավաբանական-տրամաբանական ձևի միասնական հասկացողությունը։

Պետական տարբեր մարմինների կարգավորիչ-իրավասահման գործունեության համապատասխանությունն իրավունքի համակարգի դրույթներին, օրինաստեղծության իրականացումն իրավաբանական-

---

ճյուղային սկզբունքով (իրավունքի համապատասխան ճյուղի առարկա- յի և մեթոդի առանձնահատկության, իրավունքի համակարգում դրա տե- ղի և դերի հաշվառմամբ և այլն) իրավական կարգավորմանն ու իրավա- սահման ակտերի համակցությանը հաղորդում է արդյունավետ իրավա- բանական-տրամաբանական կարգավորվածություն և համակարգված- կազմակերպված բնույթ: Առանձին իրավասահման ակտերն ու գործող օրենսդրության համակցությունն ամբողջությամբ կրում են համակարգ- ված բնույթ այն չավւով, որ չափով դրանք հաշվի են առնում և արտա- հայտում են իրավունքի համակարգի պահանջները։

Իրավունքի, պետության և իրավական մշակույթի բավականաչափ զարգացած ձևերի պայմաններում նորմաստեղծությունն իրականաց- վում է իրավաբանական վարդապետական հիմնական դրույթի ոգով, և գործող օրենսդրության ճյուղային կառուցվածքն ամբողջությամբ հա- մապատասխանում է իրավունքի համակարզի ճյուղային կառուցված- քին։ Ընդ որում, դրանց միջև միշտ էլ մնում են որոշակի տարբերություն- ներ և հակասություններ։ Այդպիսի հակասություններն արդեն իսկ պայ- մանավորված են նրանով, որ իրավունքի համակարգն իրավաբանա- կան-վարդապետական կառուցվածք է, մինչդեռ օրենսդրությունը (և ամ- բողջ գործող պոզիտիվ իրավունքը), եթե անգամ դա հետևողականորեն պաշտպանում է իրավաբանական գիտության հանձնարարականները, պաշտոնական-իշխանական սահմանում է (էմպիրիկ երևույթ, պրակ- տիկ կազմավորում):

Իրավունքի համակարգը` որպես վերացական-իրավաբանական կա- ռույց, հասարակության էվոլյուցիոն զարգացման սովորական պայման- ներում աչքի է ընկնում կառուցվածքային մեծ կայունությամբ և հայեցա- կարգային պահպանողականությամբ։ Սակայն հասարակական հարա- բերությունների իրավական կարգավորման նպատակներում ու խնդիր- ներում կատարվող էական փոփոխություններն ուղեկցվում են իրավուն- քի ձևավորված համակարգի հայեցակարգի համապատասխան ճշգրտումներով և կառուցվածքի վերակազմավորումներով (նոր իրավա- կան ճյուղերի ու ինստիտուտների ի հայտ գալը, նախկինների անհե- տանալը կամ վերակազմավորվելը և այլն):

Այսպես, ռուսական իրավունքի ժամանակակից համակարգում ար- դեն չկա այնպիսի ճյուղ, ինչպիսին կոլտնտեսային իրավունքն էր, ի հայտ են եկել մի քանի նոր իրավական ճյուղեր (օրինակ՝ ձեռնարկատի- րական իրավունքը) և ենթաճյուղեր (օրինակ՝ բանկային իրավունքը, սահմանադրական-դատավարական իրավունքը և այլն)։ Զգալի փոփո- խություններ են նկատվում նաև իրավունքի մի շարք ավանդական ճյու-

---

ղերի ինստիտուցիոնալ կառուցվածքում (բազմաթիվ նոր իրավական ինստիտուտների ի հայտ գալը, նախկինների էական նորացումը և այլն):

Էականորեն փոփոխվել է նաև իրավական կարգավորման և իրա- վունքի համակարգի ընդհանուր հայեցակարգը: Այս առումով կարևոր նշանակություն ունի, առաջին հերթին, մարդու բնական (ի ծնե և անօ- տարելի) իրավունքների և ազատությունների` որպես գործող իրավունքի գերապատիվ աղբյուրի, պոզիտիվ-իրավական նշանակության, միջազ- գային իրավունքի հանրաճանաչ սկզբունքների և նորմերի ու Ռուսաս- տանի Դաշնության միջազգային պայմանագրերի` որպես ռուսական ի- րավունքի համակարգի բաղադրատարրի, սահմանադրական ճանաչու- մը և ամրագրումը, իրավական կարգավորման մեջ դիսպոզիտիվ նորմե- րի ու ամբողջությամբ մասնավոր-իրավական հիմունքների դերի զգալի ուժեղացումը և այլն:

Օրենսդրությունը սոցիալական պրակտիկայի հետ ունեցած իր ան- միջական կապի ուժով (թե՛ բովանդակային իմաստով, թե՛ կառուցվածքի տեսակետից) անհամեմատ ավելի զգայուն և օպերատիվ է արձագան- քում հասարակական կարգի փովոխությանը, իրավական կարգավոր- ման մեջ մշտապես ծագող պահանջներին, քան իրավունքի համակար- գը։ Ընդ որում, նորմաստեղծ գործընթացը և համապատասխան նորմա- սիվ-իրավական ակտերն իրենց ճյուղային ուղղվածությամբ հաճախ դուրս են գալիս իրավունքի համակարգի ճյուղերի շրջանակից: Ուստի, իրավունքում կազմավորվող օրենսդրության կառուցվածքն ամբողջութ- յամբ, բացի իրավունքի համակարգի ճյուղերին համապատասխանող օ- րենսդրության ճյուղերից, իր մեջ ներառում է նաև օրենսդրության որոշ այլ ճյուղեր և օրենսդրության այլ կառուցվածքային մասեր (առանձին օրենսդրական համալիրներ և զանգվածներ)։

Օրինակ` արդի ռուսական օրենսդրության մեջ կազմավորվել են օ- րենսդրության այնպիսի համալիր ճյուղեր, ինչպիսիք են` առողջապա- հության, կրթության, գիտության, մշակույթի, գյուղատնտեսության և այլնի մասին օրենսդրությունը։ Օրենսդրության այս համալիր ճյուղերը, արտացոլելով իրավական կարգավորման մեջ ընթացող դիֆերենցման և ինտեգրման գործընթացները, իրենց մեջ բովանդակում են իրավունքի տարբեր ճյուղերի նորմեր (վարչական, ֆինանսական, քաղաքացիա- կան, ձեռնարկատիրական և այլն)։

Օրենսդրության մեջ ինտեգրատիվ գործընթացներն արտահայտվում են նաև առանձին խոշոր օրենսդրական զանգվածների ձևավորման մեջ, օրինակ` հանցագործությունների դեմ մղվող պայքարի հարցերին,

14 Վ. Ս. Ներսեսյանց

---

տրանսպորտի, ինֆորմատիկայի հիմնախնդիրների կարգավորմանը նվիրված նորմատիվ-իրավական ակտերի համակցության տեսքով:

Սակայն իրավունքի համակարգն օրենսդրության կառուցվածքների հետ չհամընկնելու ու տարբերության բոլոր դեպքերով հանդերձ` ամբողջ իրավասահման գործընթացի նորմատիվ-իրավական նյութի ամբողջ համակցության, կարգավորման և մեկնաբանման գլխավոր ու էական կողմնորոշիչը և իրավաբանական-տրամաբանական հիմքն է:

5. Իրավասահման ակտերի համակարգումը

Գործող իրավունքը կազմված է տարբեր իրավասահման ակտերի (նորմատիվ-իրավական ակտերի, նախադեպային նշանակության ղա- տական վճիռների և այլն) բազմությունից, որոնցում արտահայսված ու ներկայացված է պոզիտիվ իրավունքի տարբեր աղբյուրների նորմա- տիվ-իրավական բովանդակությունը: Այդ ամբողջ նորմատիվ-իրավա- կան նյութի (թե՛ առանձին իրավասահման ակտերի, թե՛ նման ակտերի ամբողջ հանրագումարի շրջանակներում) պատշաճ կազմակերպման և գործնական օգտագործման հարմարավետության համար կիրառվում են իրավասահման ակտերի համակարգման տարբեր եղանակներ (տե- սակներ)։

Նորմատիվ-իրավական և այլ իրավասահման ակտերի համակարգ- ման առավել պարզ եղանակն իրավական տեղեկատվությունից համա- պաստասխան օգտվողների համար հետաքրքրություն ներկայացնող հարցերի որոշակի շրջանակով դրանց տարբեր ձևերի հաշվառման կազմակերպումն է: Նման հաշվառման պատշաճ կազմակերպումն իր մեջ ներառում է հետաքրքրող հարցերի վերաբերյալ համապատասխան իրավական տեղեկատվության որոնման որոշակի համակարգ (ձեռքով կամ ավտոմատացված):

Իրավասահման ակտերի համակարգման առավել զարգացած եղա- նակները դրանց միավորումը (ինկորպորացիան), համախմբումը (կոն- սոլիդացիան) և օրինակարգումը (կոդիֆիկացիան) է:

Միավորումը (ինկորպորացիան) ` համակարգման եղանակ է, որը ո- րոշակի հիմքերով (թեմատիկ, ժամանակագրական և այլն) ու հարցերի շրջանակով իրավասահման ակտերը հավաքելն (ժողովելն) է` առանց համապատասխան ակտերի նորմատիվ-իրավական բովանդակության մեջ փոփոխություն կատարելու: Միավորման (ինկորպորացիայի) տես- քով հրապարակվում են (պաշտոնական կամ ոչ պաշտոնական կար- գով) իրավական կարգավորման որոշակի առարկայով կամ հարցերի

---

շրջանակով գործող իրավասահման ակտերի տարբեր ժողովածուներ և հավաքածուներ: Նման հրատարակություններ պատրաստելիս անհրա- ժեշտության դեպքում իրականացվում է հրապարակվող ակտերի տեքս- տերի արտաքին մշակում (տեքստից հանվում են ուժը կորցրած դրույթ- ները, տեքսի մեջ մտցվում են արդեն իսկ նախկինում ընդունված նոր իրավական դրույթները և այլն)։ Սակայն միավորման (ինկորպորացիա- յի) ժամանակ ակտերի տեքստի նման մշակումը չի ուղեկցվում միավոր- ման (ինկորպորացիայի) ենթարկված ակտերում պարունակվող իրա- վունքի գործող նորմերի փոփոխմամբ կամ խմբագրմամբ:

Համախմբումը (կոնսոլխդացիան) համակարզման ձև է, որը մի քանի տարբեր միակարգ իրավասահման ակտերը միավորում է մեկ ակտում: Այդ նոր համախմբված (կոնսոլիդացված) ակսը պատշաճ կարգով ըն- դունվում է պեսության համապատասխան իրավասու իրավասահման մարմնի կողմից: Ընդ որում, նոր ակտի ընդունմամբ նախկին համա- խմբված (կոնսոլիդացված) ակտերը կորցնում են իրենց իրավաբանա- կան ուժը և դադարում են գործել: Համախմբումը (կոնսոլիդացիան). ի սարբերություն միավորման (ինկորպորացիայի), պաշտոնական իրա- վասահման գործունեության ձև է, քանի որ իր մեջ ներառում է հնացած նորմերի փոփոխություն և դադարեցում, մի շարք նոր նորմերի սահմա- նում ու ամբողջությամբ նոր իրավասահման ակտի ընդունում:

Օրինակարգումը (կողիֆիկացիան) համակարգման եղանակ է, որն իրավունքի որոշակի ճյուղի կամ ենթաճյուղի իրավական նորմերի էա- կան վերամշակման, փոփոխման և նորացման ու նոր օրինակարգված (կոդիֆիկացված) ակտի ընդունում է: Այսպիսի օրինակարգված (կոդի- ֆիկացված) ակտեր են օրենքների հավաքածուները, օրենսգրքերը, օ- րենսդրության հիմունքները, կանոնադրությունները, կանոնակարգերը, դրույթները և այլն:

Օրինակարգված (կոդիֆիկացված) ակտն աչքի է ընկնում դրանում պարունակվող նորմատիվ-իրավական դրույթների որակական նորութ- յամբ: Դա թե՛ իր ձևով և թե՛ իր նորմատիվ-իրավական բովանդակութ- յամբ ու բնույթով նոր ակտ է։ Որոշ օրինակարգված (կոդիֆիկացված) ակտեր, օրինակ` Ռուսաստանի Դաշնության քաղաքացիական օրենս- գիրքը, Ռուսաստանի Դաշնության քրեական օրենսգիրքը, Ռուսաստա- նի Դաշնության ընտանեկան օրենսգիրքը և այլն, կրում են համաճյու- ղային բնույթ ու իրենց մեջ ներառում են իրավունքի համապատասխան ճյուղի բոլոր հիմնական նորմերը։ Մյուս օրինակարգված (կոդիֆիկաց- ված) ակտերը միավորում են իրավունքի որոշակի ենթաճյուղերի (օրի- նակ՝ Ռուսաստանի Դաշնության բյուջետային օրենսգիրքը, Ռուսաս-

---

տանի Դաշնության մաքսային օրենսգիրքը և այլն) կամ ինստիտուտնե- րի (օրինակ` երկաթուղու կանոնադրությունը, պարեկապահակային ծա- ռայության կանոնադրությունը և այլն) նորմերը:

Օրենքների հավաքածուն համաիրավական բնույթ ունեցող ու իրա- վունքի համապատասխան ազգային համակարգի բոլոր իրավական ճյուղերի, բոլոր հիմնական նորմերը ներառող օրինակարգված (կոդիֆի- կացված) ակտի հասուկ տեսակ է։ Օրենքների հավաքածուի պատմութ- յանը հայտնի օրինակներ են, մասնավորապես, Հուստիանոսի օրենքնե- րի ժողովածուն (VI դար), ինչպես նաև Մ.Մ, Սպերանսկու ղեկավարութ- յամբ մշակված և 1832 թվականին 15 հատորով հրապարակված «Ռու- սական կայսրության օրենքների ժողովածուն»: Ներկայումս պատ- րաստվում է Ռուսաստանի Դաշնության օրենքների ժողովածուն:

Իրավունքի ազգային տարբեր համակարգերում ու «իրավական ըն- տանիքներում» կան գործող իրավունքի աղբյուրների համակարգման ի- րենց առանձնահատուկ հայեցակարգերը, իրավասահման ակտերի հա- մակարգման այս կամ այն եղանակների և տեսակների հասկացողութ- յան ու օգտագործման իրենց առանձնահատկությունները։

Գլուխ 6 Իրավունքի համակարգերի տիպաբանությունը. մեր ժամանակի հիմնական «իրավական ընտանիքները»

1. Իրավունքի համակարգերի դասակարգումը

Յուրաքանչյուր երկրում գործում է իր իրավունքը` պոզիտիվ իրա- վունքի իր ազգային (ազգային-պետական) համակարգը, որն ունի իր ա- ռանձնահատկությունները և անհատական յուրահատկությունները։ Դրա հետ մեկտեղ իրավունքի այդ տարբեր ազգային համակարգերը կարելի է միավորել մի շարք խմբերում (իրավական հանրույթներում, տիպերում), որոնցից յուրաքանչյուրն իր մեջ ներառում է մի քանի «ազ- գակից» (իրենց ծագումով և իրավական բնութագրերով մոտ) իրավունքի ազգային համակարգեր:

Համեմատական իրավունքի (իրավունքի համեմատական հետա- զոտման, համեմատական իրավագիտության) ֆրանսիացի իրավաբան- կոմպարատիվիստ Ռ.Դավիթը պոզիտիվ իրավունքի ազգային համա- կարգի այսպիսի միասեռ խմբերն անվանել է «իրավական ընտանիք- ներ», «իրավունքի համակարգի ընտանիքներ»։ Այդ անվանունը լայնո- րեն օգտագործվում է նաև մեր գրականության մեջ։

1 Տե՛ս AaA P. OCHOBHMe IpaBOBLe CHCTels coBpeMezzocr. M, 1967. էջ 25, 34

---

Ռ.Դավիթը պոզիտիվ իրավունքի տարբեր ազգային համակարգերի իր դասակարգման մեջ (համապատասխան «իրավական ընտանիքնե- րում», «իրավունքի համակարգերի ընտանիքներում» դրանց համա- խմբման մեջ) ելնում է, դրանց հանրագումարում դիտարկվող և հաշվի առնվող, երկու չափանիշից.

1) իրավաբանական-տեխնիկական չավփանիշ (իրավունքի աղբյուր- ները, գործող իրավունքի կառուցվածքը, իրավաբանական տերմինաբա- նությունը, իրավական սկզբունքները, հայեցակարգերը, կառույցները, ի- րավաբանների աշխատանքի մեթոդներն ու պրակտիկան և այլն).

2) գաղափարական չափանիշ (փիլիսոփայական, քաղաքական և տնտեսական սկզբունքներ, աշխարհայացքներ ու հասարակական ի- դեալներ, որոնց վրա հիմնված է համապատասխան ազգային իրավուն- քը):

Այս չափանիշների հաշվառմամբ, 60-ական թվականների սկզբին, նա առաջարկել է «ժամանակակից աշխարհի իրավական ընտանիքնե- րի» հետևյալ դասակարգումը.

ռոմանո-գերմանական իրավական ընտանիք.

2) ընդհանուր իրավունքի ընտանիք.

3) իրավունքի սոցիալիստական համակարգի ընտանիք. 4) փիլիսոփայական կամ կրոնական համակարգեր:

Իրավունքի տարբեր ազգային համակարգերի դասակարգման նկատմամբ գոյություն ունեն նաև այլ մոտեցումներ։ Այսպես, Կ.Ցվայ- գերտը և Գ.Կոտցն իրենց դասակարգման մեջ ելնում են այնպիսի չա- փանիշից, ինչպիսին է ազգային իրավունքի «իրավական ոճը», որը ո- րոշվում է հինգ գործոնով` իրավունքի համապատասխան համակարգի ծագմամբ և զարգացմամբ, իրավաբանական մտածողության յուրօրի- նակությամբ, առանձնահատուկ իրավական ինստիտուտներով իրա- վունքի աղբյուրների բնույթով ու դրանց մեկնաբանման եղանակներով, գաղափարախոսական առանձնահատկություններով: Ելնելով դրանից` նրանք «իրավական ոճի» միասնությամբ օժտված իրավունքի տարբեր համակարգերը միավորում են հետևյալ «իրավական շրջանակների» (խմբերի) մեջ՝ ռոմանական, գերմանական, սկանդինավյան, անգլո- ամերիկյան, սոցիալիստական, իսլամական, հինդուսական:

Գոյություն ունեցող դասակարգումներն առավելապես հիմնվում են իրավաբանական-տեխնիկական և գաղափարախոսական բնույթի չա- փանիշների վրա: Նման չափանիշներն անտարակույս կարևոր նշանա- կություն ունեն իրավունքի հետազոտվող ձևերը դասակարգելիս: Սա- կայն այսպիսի չափանիշները հնարավորություն չեն ընձեռում դասա-

---

կարգել և գնահատել գործող իրավունքի տարբեր ազգային համակար- գերը` ըստ դրանց իրավական զարգացվածության մակարդակի ու բնույթի:

Մինչդեռ հայտնի է, որ իրավունքն աճի իր աստիճաններով, իրա- վունքի պարզունակ ձևերից մինչև ժամանակակից իրավունքի առավել կամ պակաս զարգացած ձևերը, պատմականորեն զարգացող երևույթ է: Ուստի, պոզիտիվ իրավունքի ազգային համակարգի իրավական զար- զացվածության մակարդակի (և չափի) չափանիշն էական նշանակութ- յուն ունի թե՛ իրավունքի առանձին ազգային համակարգերի բնութա- գրման, և թե դրանց զարգացվածության տարբեր աստիճանի իրավա- կան խմբերում («ընտանիքներում») դասակարգելու, ինչպես նաև առան- ձին երկրներում, սարածքներում ու ամբողջ աշխարհում իրավունքի ար- դի վիճակի և զարգացման միտումների ընդհանուր որակների բացա- հայսման համար:

Պասմականորեն ստացվել է այնպես, որ իրավունքը (որպես ա- ռանձնահասուկ երևույթ ու հասկացություն, կարզավորման հատուկ տիպ, անհատների ազատության անհրաժեշտ ձև և այլն) սկզբում առա- վել զարգացել է աշխարհի եվրոպական մասում (սկզբում Հին Հունաս- տանում, Հին Հռոմում, իսկ ապա՝ Արևմտյան Եվրոպայի երկրներում): Հետագայում եվրոպական իրավունքն այս կամ այն ձևով ու չավով էա- կան ազդեցություն է թողել ամբողջ աշխարհում (Ամերիկայի, Ասիայի, Ավստրալիայի և Աֆրիկայի երկրներում) իրավական զարգացման գոր- ծընթացի վրա:

Տարբեր երկրներում և աշխարհի տարածաշրջաններում իրավունքի տարաժամկետ ծագման ու զարզացման, ինչպես նաև մի շարք այլ գոր- ծոնների ուժով արդի աշխարհում իրավունքի տարբեր ազգային համա- կարգեր աչքի են ընկնում իրավական զարգացվածության տարբեր մա- կարդակներով, այսինքն դրանցում միասնական, համաիրավական (ըստ էության` եվրոպական-իրավական) հիմունքների և դրույթների առ- կայության ու արտահայտման տարբեր աստիճանով ու չափով (ազգա- յին առանձնահատկության, ավանդույթների, մշակույթի յուրօրինակութ- յան, հասարակության վիճակով, տնտեսության և այլնի հաշվառմամբ):

Այսօր էլ Արևմտյան Եվրոպայի երկրների գործող իրավունքի ազգա- յին համակարգերը (և դրանց մոդիֆիկացիաները մի շարք եվրոպալեզու երկրներում` ԱՄՆ-ում, Կանադայում, Ավստրալիայում, Նոր Զելանդիա- յում և այլուր) աչքի են ընկնում իրավական զարգացվածության առավել բարձր մակարդակով: Դրանք դեռևս մնում են կողմնորոշիչներ իրավուն- քի մնացած ազգային համակարգերի համար և շարունակում են կան- խորոշել ամբողջ աշխարհում իրավունքի հետագա զարգացման ուղ- ղությունը։

---

XX դարում ամբողջ աշխարհում կատարվող գլոբալ պասմական վերափոխումների էական արդյունքներից մեկը դարձավ աշխարհի ի- րավական քարտեզի վրա մեծ թվով պեսությունների երևան գալը, որոնց իրավունքի ազգային համակարգերը, ըստ դրանց զարզացման մա- կարդակի, կարող են բնութագրվել որպես միջին զարգացած (Լատինա- կան Ամերիկայի, Արևելյան Եվրոպայի երկրներ, մի շարք ասիական երկրներ՝ Հնդկաստան, Ճապոնիա, Հարավային Կորեա, Սինգապուր)։

Կարգավորման հնամենի և ավանդական ձևերից (տեղական սովո- րույթները և այլն) իրավունքի համազգային (համապետական) համա- կարգերին անցնելու հետ կապված զգալի առաջադիմական իրավական վերավոխումները XX դարում իրականացվեցին իրավական տեսակե- տից թույլ զարգացած երկրների խմբում (Սև Աֆրիկայի և Ասիայի մեծ թվով երիտասարդ պետություններում):

Հնարավոր է, ինչ խոսք, մակարդակի չափանիշների և իրավական զարգացվածության հիման վրա իրավունքի տարբեր համակարգերի ու ձևերի առավել մանրակրկիտ դասակարգում ըստ խմբերի:

Դասակարգման տարբեր չափանիշների հաշվառումը (ներառյալ՝ նաև այնպիսի չավանիշը, ինչպիսին իրավական զարգացվածության մակարդակն է) ընդլայնում ու հարստացնում է իրավունքի ուսումնասիր- վող ազգային ձևերի ու համակարգերի սպեկտորը, համեմատական-ի- րավական բնութագրերի բովանդակությունը և ամբողջությամբ խորաց- նում է իրավական ճանաչողության գործընթացը:

2. Ռոմանո-գերմանական իրավական ընտանիքը

Ռոմանո-գերմանական (մայրցամաքային) իրավական ընտանիքն իր մեջ ներառում է մայրցամաքային Եվրոպայի երկրների` Ֆրանսիայի, Գերմանիայի, Իսալիայի, Իսպանիայի, սկանդինավյան և այլ երկրնե- րի, իրավունքի ազգային համակարգերը: Այդ իրավական ընտանիքին են հարում ռոմանո-զերմանական իրավական ընտանիքի հիմնական գաղավարների ու կառույցների հունով ձևավորված նաև մի շարք ոչ եվ- րոպական երկրների գործող իրավունքի համակարգերը:

Ռոմանո-գերմանական իրավական ընտանիքը ծագել է հռոմեական իրավունքի և հռոմեական իրավագիտության հիման վրա: Այդ իրավա- կան ընտանիքի զարզացման մեջ էական դեր է խաղացել Հուստինիա- նոսի օրինակարգումը (կոդիֆիկացիան) (VI դար), հռոմեական իրա- վունքի յուրացման (ռեցեպցիայի) գործընթացը (միջնադարում և Նոր դարաշրջանում), XII - XVI դարերում եվրոպական տարբեր համալսա-

---

րաններում (բոլոնյան, պադուանյան, փարիզյան և այլն) մշակված իրա- վաբանական հայեցակարգերն ու վարդապետությունները, XVII-XVIII դարերի բնական իրավունքի մասին ռացիոնալիստական ուսմունքները։ Ռոմանո-գերմանական իրավական ընտանիքի գաղափարի և հայեցա- կարգի վրա զգալի ազդեցություն թողեցին 1789 թվականի ֆրանսիական «Մարդու և քաղաքացու իրավունքների հռչակագիրը» ու հետհեղափո- խական Ֆրանսիայի այլ իրավական ակտերը, հատկապես նոր օ- րենսգրքերը:

1789 թվականի Հռչակազրում առաջին անգամ պաշտոնապես ամ- րագրվեց օրենքի՝ որպես ընդհանուր կամքի արտահայտության նոր հա- յեցակարգը, սահմանվեց նրա գերակայությունը և առաջատար դերը հասարակական և պետական կյանքի բոլոր ոլորտներում: Օրենքի և օ- րինականության տիրապետման այդ գաղափարները 1789 թվականի Հռչակագրում հիմնվում են սահմանադրականության և մարդու իրա- վունքների անօտարելիության սկզբունքների վրա: Այս առումով բնու- թագրական է Հռչակագրի 16 հոդվածը, որում ասված է. «Հասարակութ- յունը, որտեղ ապահովված չէ իրավունքներից օգտվելը, և չի իրակա- նացվել իշխանությունների բաժանում, չունի սահմանադրություն»։

Այդ նոր իրավական գաղափարները (օրենքի, սահմանադրության և այլնի մասին) ուղղված էին ֆեոդալական կամայականության և արտո- նությունների ու ամբողջությամբ իրավունքի ֆեոդալական համակարգի դեմ, որը հիմնականում բաղկացած էր հին սովորութային իրավունքից և բացարձակ միապետության ժամանակաշրջանի գործադիր իշխանութ յան ակտերից: Սկզբում Ֆրանսիայում, իսկ հետագայում, աստիճանա- բար, նաև եվրոպական մայրցամաքի այլ երկրներում, նոր իրավական գաղափարների վրա հիմնված ակտիվ օրինաստեղծ և օրինակարգող (կոդիֆիկացնող) գործունեությունն ուղեկցվում էր իրավունքի նախկին ազգային համակարգերի արմատական վերափոխմամբ և սահմանադ- րականության, օրենքի գերակայության, բոլոր մարդկանց իրավական հավասարության, մարդու բնական և անօտարելի իրավունքների սկզբունքների հիման վրա ավելի զարգացած իրավունքի ազգային հա- մակարգերի ձևավորմամբ։

Ռոմանո-գերմանական իրավական ընտանիքի մեջ մտնող ազգային իրավունքի ձևերին ներհատուկ միասնական պատմական արմատները և հիմնադիր ընդհանուր իրավական սկզբունքները կանխորոշեցին նաև

1 Ѕв и Хрестоматия по истории государства и права зарубежных стран. М., 1984. էջ 209

---

դրանց նույնության ու ընդհանրության մի ամբողջ շարք այլ կարևոր հա- յեցակետեր:

Այսպես, ընդհանուր ռոմանո-գերմանական իրավաբանական վար- դապետության համաձայն՝ այդ իրավական ընտանիքի մեջ մտնող իրա- վունքի ազգային համակարգերն ունեն նմանօրինակ կառուցվածք: Ի- րավունքը բաժանվում է մասնավորի և հանրայինի։ Իրավունքի տարբեր ազգային համակարզերն իրենց մեջ ներառում են իրավունքի նմանվող ճյուղեր, որոնք իրենց բովանդակությամբ բաժանվում են իրավունքի իրենց բովանդակությամբ միասեռ նորմերի խմբեր միավորող իրավա- կան ինստիտուտների: Օրենսդրության համակարգն ամբողջությամբ համապատասխանում է իրավունքի համակարգի մասին վարդապետա- կան դրույթներին:

Ռոմանո-գերմանական իրավական ընտանիքի տարբեր ազգային համակարգերի միասնականության էական պահերից է միասեռ հասա- րակական հարաբերությունների հանրագումարը կարգավորող իրա- վունքի վարքագծի վերացական-համընդհանուր կանոնի բնույթի, իմաս- սի և նշանակության միատեսակ հասկացողությունը: Ռոմանո-գերմա- նական իրավունքի նորմն իր այդ վերացական համընդհանրությամբ տարբերվում է նախադեպային իրավունքի համակարգում (ընդհանուր իրավունքի իրավական ընտանիքում) կոնկրետ գործով դատական վճռով սահմանվող կազուիստական կանոնից (տվյալ կազուսի, առան- ձին դեպքերի համար կանոնից):

Իրավունքի նորմի էության և բնույթի այսպիսի հասկացողությունն ընկած է նաև նորմատիվ-իրավական ակտի ռոմանո-գերմանական հա- յեցակարգի, պետության նորմատիվ-իրավական գործունեության և գոր- ծող իրավունքի համապատասխան օրինակարգման (կոդիֆիկացիայի) հիմքում: Ռոմանո-գերմանական օրենսգրքերը, այլ օրենքները և ենթաօ- րենսդրական ակտերը` որոշակի ձևով համակարգված (այս կամ այն աստիճանի) վերացական-ընդհանուր իրավական նորմերի համալիրներ են, ոչ թե ընդհանուր իրավունքի կազուիստական կանոնների, դատա- կան կամ վարչական նախադեպերի ժողովածուներ:

Ռոմանո-գերմանական ընտանիքի երկրների գործող իրավունքն իր վերացական-նորմատիվ բովանդակության շնորհիվ աչքի է ընկնում ա- ռավել հստակությամբ, որոշակիությամբ, պարզությամբ, տեսանելիութ- յամբ և մատչելիությամբ։ Այն հեշտությամբ կարելի է բարեփոխել և փո- փոխել անհրաժեշտ ուղղությամբ։ Սակայն դա ունի նաև թերություններ, որոնք պայմանավորված են համապատասխան նորմի գործողության տակ ընկնող առանձին դեպքերի կիրառմամբ, իրավունքի նորմի իմաս-

---

տի վերացական-ընդհանուր պատշաճ կոնկրետացման դժվարություն- ներով: Դրանով է պայմանավորված այն մեծ ուշադրությունը, որ իրա- վունքի ռոմանո-գերմանական համակարգի տեսությունում և պրակտի- կայում դարձվում է գործող իրավունքի մեկնաբանման հիմնահարցին:

Ռոմանո-գերմանական իրավունքի վերացական-նորմասիվ բնույթը հստակորեն դրսևորվում է նաև դրա աղբյուրների համակարգում: Ռոմա- նո-գերմանական իրավունքը գրավոր իրավունք է՝ հիմնականում կազմ- ված գրավոր ձևակերպված նորմասիվ-իրավական ակտերից (օրենքնե- րից և ենթաօրենսդրական ակտերից):

Ռոմանո-գերմանական իրավական ընտանիքի բոլոր ազգային հա- մակարգերում իրավունքի հիմնական աղբյուրն օրենքն է: Օրենքներն ընդունվում են բարձրագույն ներկայացուցչական մարմնի կողմից կամ հանրաքվեի միջոցով:

Նորմատիվ-իրավական ակտերի համակարգում բարձրագույն իրա- վաբանական ուժով օժտված է գրավոր սահմանադրությունը (պետութ- յան հիմնական օրենքը), որն իրավական հիմք է մնացած բոլոր (սահ- մանադրական և սովորական) օրենքների և ենթաօրենսդրական ակտե- րի համար: Սովորական օրենքների և ենթաօրենսդրական ակտերի սահ- մանադրականության նկատմամբ վերահսկողությունն իրականացնում են հատուկ սահմանադրական դասարանները (դաշնային սահմանադ- րական դատարանը՝ ԳԴՀ-ում, սահմանադրական դատարանը՝ Իտա- լիայում) կամ բարձրագույն ընդհանուր դատական և այլ պետական ինստիտուտները:

Ռոմանո-գերմանական իրավական ընտանիքի աղբյուրների համա- կարգում ավանդաբար կարևոր դեր են խաղում օրենսգրքերը՝ ճյուղային բնույթի օրինակարգված (կոդիֆիկացված) նորմատիվ-իրավական ակ- տերը: Չնայած որ դրանք օժտված են սովորական օրենքի իրավաբա- նական ուժով, սակայն, ըստ էության, կենտրոնական տեղ են զբաղեց- նում և առաջատար դեր են խաղում օրենսդրության համապատասխան ճյուղում:

Ռոմանո-գերմանական իրավունքի երկրներում հետագա ամբողջ օ- րինակարգային (կոդիֆիկացիոն) գործունեության վրա մեծ ազդեցութ- յուն թողեցին նապոլեոնյան օրենսգրքերը (1804 թվականի Քաղաքա- ցիական օրենսգիրքը, 1807 թվականի Առևտրային օրենսգիրքը, 1808 թվականի Քրեական դատավարական օրենսգիրքը, 1810 թվականի Քրեական օրենսգիրքը): Ավելի ուշ ընդունված` Բելգիայի և Լյուքսեն- բուրգի քաղաքացիական օրենսգրքերը շատ կողմերով համապատաս- խանում են ֆրանսիական նմուշին: Նշանակալի յուրօրինակությամբ

---

աչքի են ընկնում Գերմանական քաղաքացիական օրենսգիրքը (1896 թվական) և Շվեյցարիայի քաղաքացիական օրենսգիրքը (1881-1907 թվականներ):

Ռոմանո-գերմանական իրավական ընտանիքում` որպես իրավունքի աղբյուր, նշանակալից դեր են խաղում գործադիր իշխանության տար- բեր մարմինների ընդունած նորմատիվ-իրավական ակտերը (դեկրետնե- րը, որոշումները, շրջաբերականները, հրահանգները, կանոնակարգերը և այլն)։ Այդ նորմատիվ ակտերը, որպես կանոն, ընդունվում են «ի կա- տարումն օրենքի» և ունեն ենթաօրենսդրական բնույթ։ Ընդ որում, օրեն- քին այսպիսի ենթաօրենսդրական ակտերի համապատասխանությունն ապահովելու համար իրականացվում է դատական վերահսկողություն (ԳԴՀ-ում բոլոր ընդհանուր դատարանների, Ֆրանսիայում հատուկ վարչական դատարանների կողմից):

Գործադիր իշխանության նորմաստեղծության հատուկ տեսակ է պատվիրակված օրենսդրությունը, երբ գործադիր իշխանության այս կամ այն մարմինն օժսվում է հարաբերությունների որոշակի ոլորտի ինքնուրույն նորմատիվ-իրավական կարգավորման լիազորություննե- րով: Այսպես, 1958 թվականի ֆրանսիական Սահմանադրության համա- ձայն` խորհրդարանի օրինաստեղծ լիազորությունները սահմանափակ- ված են` ընդհանուր սկզբունքներ և իրավական կարգավորման նորմեր սահմանող օրենքներ ընդունելու իրավունքով: Դրա հետ միասին ճանաչվում է գործադիր իշխանության մարմինների ինքնավար և խորհրդարանի օրենսդրական իշխանությանը չենթարկվող, նորմա- ստեղծ լիազորությունների ոլորտը (այսպես կոչված կանոնակարգող իշխանությունը)։ Նման ակտերի սահմանադրական սկզբունքներին հա- մապատասխանության նկատմամբ վերահսկողությունն իրականացնում է Ֆրանսիայի պետական խորհուրդը:

ԳԴՀ-ում և բազմաթիվ այլ երկրներում գործադիր իշխանության մարմիններն օժտված չեն նման ինքնավար (օրենսդրությանը չենթարկ- վող) նորմաստեղծության իրավունքով:

Ռոմանո-գերմանական իրավունքի աղբյուրների համակարգում un- վորույթը հիմնականում ունի օժանդակ դեր՝ անհրաժեշտ դեպքերում լրացնելով գործող օրենսդրությունը։

Ռոմանո-գերմանական իրավական ընտանիքի երկրներում դատա- րանը գործում է օրենքի հիման վրա և օրենքի շրջանակներում: Այստեղ չկա ընդհանուր իրավունքին ներհատուկ նախադեպի կանոն, ուստի, այստեղ դատարանն օժտված չէ իրավաստեղծ լիազորություններով և ի- րավունք չունի ստեղծել իրավունքի նոր նորմեր։ Սակայն դատարանն

---

օժտված է կիրառվելիք նորմատիվ-իրավական ակտերի մեկնաբանման մեծ ազատությամբ, որի շնորհիվ դատական պրակտիկան զգալի ազդե- ցություն է թողնում իրավակիրառար գործընթացի և գործող իրավունքի զարգացման վրա։ Ընդ որում, մեծ ուշադրություն է դարձվում դատա- կան պրակտիկայի միատեսակությանը։ Այդ առումով զգալի դեր ունեն բարձրագույն դատական մարմինների որոշումները և պարզաբանումնե- րը: Առանձին երկրներում (օրինակ` Պորտուգալիայում) գերագույն դա- տարանի պլենումի սահմանած դրույթներն ունեն նորմատիվ-իրավա- կան բնույթ։

Ռոմանո-գերմանական իրավական ընտանիքում էական նշանա- կություն ունի իրավաբանական վարդապետությունը (իրավունքի տե- սությունը, իրավաստեղծության ու իրավակիրառման ընդհանուր և կոնկ- րես» հարցերով գիտական աշխատությունները): Դա ունի հին պատմա- կան արմատներ, քանի որ հենց XIII - XIX դարերի համալսարանական իրավաբանական գիտությունն է մշակել ռոմանո-գերմանական իրա- վունքի հիմնական գաղափարները, սկզբունքները և կառույցները, ու ի- րավունքի գիտական վարդապետությունը (այսպես կոչված` «իրավա- բանների իրավունքը»), որը հարյուրամյակների ընթացքում մայրցամա- քային իրավունքի համակարգերում խաղացել է իրավունքի հիմնական աղբյուրի դերը, մինչև որ այդ դերը (սկսած XIX դարից) անցել է օրեն- քին:

Արդի պայմաններում վարդապետությունն զգալի ազդեցություն է թողնում գործող իրավունքի իրավահասկացողության և պարզաբանման ամբողջ գործընթացի, իրավունքի սկզբունքների և նպատակների մեկ- նաբանման, իրավունքի նորմի իմաստի բացահայտման հնարքների ու մեթոդների, դրանց կիրառման և այլնի վրա։ Դա ունի գործնական մեծ նշանակություն, քանի որ ռոմանո-գերմանական իրավական ընտանիքի մի շարք երկրներում իրավունքի ընդհանուր սկզբունքները (վերպոզի- տիվ իրավունքի գաղափարները և արժեքները) ունեն գործող իրավունքի նորմերի ուժ և վերջիններիս հետ հակասության դեպքում օժտված են գե- րապատվությամբ: Համաիրավական սկզբունքների այսպիսի դերը հիմնված է ոչ միայն ռոմանո-գերմանական իրավունքի ավանդույթների, այլ նաև մի շարք մայրցամաքային երկրների ժամանակակից սահմա- նադրություններում ամրագրված` մարդու ի ծնե և անօտարելի իրա- վունքների մասին բնական-իրավական սկզբունքների ու նորմերի, իրա- վական արժեքների և այլնի վրա։

Ըստ էության, խոսքն այն մասին է, որ սահմանադրականորեն ճա- նաչված և ամրագրված բնական իրավունքը (բնական իրավունքի

---

սկզբունքների, մարդու բնական իրավունքների և ազատությունների և այլնի տեսքով) գործում է որպես պոզիտիվ իրավունքի գերապատիվ

աղբյուր:

Այսպես, ԳԴՀ-ի սահմանադրական դատարանը պաշտպանում է այն դիրքորոշումը, որի համաձայն՝ ԳԴՀ-ի Սահմանադրությունը ներա- ռում է ոչ միայն իր տեքստում շարադրված պոզիտիվ իրավունքի նորմե- րը, այլ նաև մի շարք «ընդհանուր սկզբունքներ», որոնք Սահմանա- դրության հեղինակը չի կոնկրեսացրել պոզիտիվ նորմերի տեսքով: Բա- ցի դրանից, ԳԴՀ-ի սահմանադրական դատարանը ճանաչում է այն «վերպոզիտիվ իրավունքի» առկայությունը և գործողությունը, որը սահ- մանավակում է երկրի սահմանադրությունն ընդունող բուն օրենսդրի, սահմանադրի իշխանությունը։ Այսպիսով, օրենսդիրը (Սահմանադրութ- յան հեղինակը) չպետք է և իրավունք չունի ամեն ինչ կարգավորել իր հայեցողությամբ` խախտելով վերպոզիտիվ իրավունքի («իրավունքի գաղավարի») պահանջները։ Պոզիտիվ սահմանադրական իրավունքի (սահմանադրության պոզիտիվ նորմերի) «վերպոզիտիվ իրավունքի» պահանջներին չհամապատասխանելու դեպքում գերապատվությունը տրվում է «վերպոզիտիվ իրավունքին» («իրավունքի գաղափարին»), և սահմանադրական դատարանը պարտավոր է այդ դիրքերից գնահատել Սահմանադրության համապատասխան պոզիտիվ նորմի ոչ իրավական

բնույթը։

Ռոմանո-գերմանական իրավական ընտանիքի իրավունքի յուրա- քանչյուր ազգային համակարգին ներհատուկ են իր առանձնահատուկ գծերը։ Տեսանելի յուրօրինակությամբ աչքի են ընկնում սկանդինավյան երկրների իրավունքի համակարգերը, որտեղ հռոմեական իրավունքը չի ունեցել այնպիսի մեծ ազդեցություն, ինչպես Ֆրանսիայում, Գերմա- նիայում, Իտալիայում և Ավստրիայում։

Դեռևս XVII - XVIII դարերում յուրաքանչյուր սկանդինավյան երկ- րում (Դանիայում` 1683 թվականին, Նորվեգիայում` 1687 թվականին, Շվեդիայում և Ֆինլանդիայում` 1734 թվականին) ընդունվել է մեկական օրենսգիրք, որն իր մեջ ներառում է ամբողջ գործող իրավունքը։ Հետա- գայում այդ օրենսգրքերի հնացած մասերը վերացվեցին, սակայն դրանց փոխարեն ընդունված նոր խոշոր օրենսդրական ակտերը գործե- ցին ինքնուրույն և չներառվեցին հին օրենսգրքերում:

Սկանդինավյան երկրները սերտ համագործակցում են միմյանց հետ իրավունքի` իրենց ազգային համակարգերի մերձեցման և միասնակա- նացման ուղղությամբ, հատկապես` քաղաքացիական, առևտրային ու ծովային իրավունքի բնագավառներում:

---

Այդ երկրների իրավունքի համակարգերի համար բնութագրական է նաև այն, որ դրանցում դատական պրակտիկային տրվում է ավելի մեծ նշանակություն, քան ռոմանո-գերմանական իրավական ընտանիքի ի- րավունքի այլ ազգային համակարգերում:

Ռոմանո-գերմանական իրավական ընտանիքի համակարգի համար բնորոշ առանձին զծեր ներհատուկ են նաև մի շարք այլ երկրների իրա- վունքի ազգային համակարգերին:

Այսպես, լատինաամերիկյան երկրների իրավունքի համակարգերն ամբողջությամբ կառուցված են ռոմանո-զերմանական նմուշով: Դեռևս Հարավային Ամերիկայի եվրոպական գաղութացման ժամանակաշրջա- նում այս տարածաշրջանի երկրներում սկսեց տարածվել եվրոպական (առաջին հերթին՝ իսպանական, պորտուգալական) իրավունքը։ Այդ երկրների գործող իրավունքը ներկայումս օրինակարզված (կոդիֆիկաց- ված) է հիմնականում ըստ ֆրանսիական մոդելի։ Իրավունքի նորմ ասե- լով, ինչպես ռոմանո-գերմանական իրավական ընտանիքում, նկատի է առնվում վերացական ընդհանուր կանոնը։ Իրավունքի հիմնական աղբ- յուրն օրենքը և ենթաօրենսդրական ակտերն են: Նկատելի դեր են կա- տարում պատվիրակված օրենսդրության ակտերը, բացակայում է նա- խադեպային իրավունքը, դատական պրակտիկան իրավունքի աղբյուր չէ։

Լատինական Ամերիկայի իրավունքի ազգային համակարգերի հա- մար բնութագրական է որոշակի երկակիությունը` մասնավոր իրավունքի ոլորտում դրանք նման են ռոմանո-գերմանական իրավունքի համակար- գերին, իսկ հանրային իրավունքի ոլորտում ընկալվել են ԱՄՆ-ի սահմա- նադրական իրավունքի մի շարք հիմնական դրույթներ։ Դա պայմանա- վորված է նրանով, որ լատինաամերիկյան երկրները, ըստ կառավար- ման ձևի, ամերիկյան նմուշի նախագահական հանրապետություններ են:

XIX դարում Ճապոնիայի ավանդական իրավունքի նորացումն իրա- կանացվեց ռոմանո-գերմանական իրավունքի ազդեցությամբ: Օրինա- կարգումը (կոդիֆիկացիան) կատարվեց մայրցամաքային-եվրոպական նմուշներով: Այսպես, Ճապոնիայի քրեական և քրեական-դատավարա- կան օրենսգրքերը (1880 թվական) կառուցված են ֆրանսիական մոդե- լով, իսկ քաղաքացիական օրենսգիրքը (1898 թվական)՝ գերմանական մոդելով: Այստեղ, ինչպես ռոմանո-գերմանական իրավական ընտանի- քում, բացակայում է նախադեպային իրավունքը, իրավունքի հիմնական աղբյուրներն օրենքներն ու ենթաօրենսդրական ակտերն են, դատական պրակտիկան իրավունքի աղբյուր չէ։

---

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո ճապոնական իրա- վունքը կրեց ամերիկյան իրավունքի նկատելի ազդեցությունը, որն ար- տահայտվել է 1946 թվականի Ճապոնիայի Սահմանադրությունում, քրեական-դատավարական օրենսդրությունում (1948 թվական), հա- կատրեստային օրենսդրությունում և այլն։

3. Օրենսդրության սոցիալիստական համակարգերը

Այս համակարգերի ծագումը կապված է XX դարում սոցիալիստա- կան երկրների և համապատասխան օրենսդրության ի հայտ զալու հետ` սկզբում Ռուսաստանում (1917 թվականի), իսկ Երկրորդ համաշխարհա- յին պատերազմից հետո` Արևելյան Եվրոպայի, Ասիայի և Լատինական Ամերիկայի մի շարք երկրներում:

Գրականության մեջ (հայրենական և արտասահմանյան) սոցիալիս- տական երկրների (ԽՍՀՄ և մյուս արտասահմանյան սոցիալիստական երկրների) օրենսդրության տարբեր ազգային համակարգերը բնութագ- րելիս սովորաբար խոսվում է «սոցիալիստական իրավունքի», «ոցիա- լիստական իրավունքի ընտանիքի» և այլնի մասին: Այդ տերմինները և հասկացությունները չի կարելի ճանաչել համարժեք, քանի որ խոսքն օ- րենսդրության (սոցիալիզմի ժամանակ, այսպես կոչված, «պոզիտիվ ի- րավունքի») մասին է, որն իր էությամբ կրում էր ոչ իրավական բնույթ և արտահայտում էր առանց վերահսկողության կառավարող կոմունիս- տական կուսակցության հակաիրավական գաղափարախոսության, քա- ղաքականության ու պրակտիկայի նպատակները և ձզտումները:

Ինչ խոսք, սոցիալիստական օրենսդրության ոչ իրավական բնույթը տարբեր սոցիալիստական երկրներում, դրանց գոյության առանձին փուլերում դրսևորվել է տարբեր ձևով: Տարբերությունների սպեկտորն այստեղ միանգամայն մեծ է և բազմազան՝ սկսած որևէ օրենքով չկապ- ված ուղղակի հեղափոխական բռնությունից մինչև «սոցիալիստական օ- րինականության պետությունը» և «մարդկային դեմքով սոցիալիզմի» - րոնումները:

Տարբեր սոցիալիստական երկրներում օրենսդրության ազգային հա- մակարգերի բովանդակության և բնույթի վրա ազդել են նաև դրանց ի- րավական անցյալը, իրավական զարգացվածության աստիճանը, ձևա- վորված իրավական ավանդույթները և այլն: Այս տեսանկյունից Արևել- յան Եվրոպայի սոցիալիստական երկրների (իրենց զգալի իրավական անցյալով) հետպատերազմյան օրենսդրությունը տեսանելիորեն տար- բերվում է ասիական սոցիալիստական երկրների օրենսդրությունից, որ-

---

տեղ իրավունքը մինչև սոցիալիզմին անցնելը գտնվում էր չզարգացած վիճակում և էական դեր չէր խաղում հասարակության կյանքում:

Նախահեղափոխական Ռուսաստանի իրավունքը, ինչպես նաև Արևելյան Եվրոպայի սոցիալիստական երկրների նախասոցիալիստա- կան իրավունքն ամբողջությամբ զարգացել է ռոմանո-գերմանական ի- րավական ընտանիքի հունով և շրջանակներում: Այդ անցյալի ազդե- ցությամբ են պայմանավորված օրենսդրության եվրոպական սոցիալիս- տական համակարգերի ռոմանո-գերմանական իրավունքի ձևերի հետ արտաքին նմանության այնպիսի հայեցակետերը, ինչպիսիք են՝ ընդհա- նուր տերմինաբանությունը և իրավաբանական տեխնիկայի հնարքնե- րը, գործող «պոզիտիվ իրավունքի» աղբյուրների համակարգի և դրա կառուցվածքի բնագավառում շատ կողմերով միանման կառուցվածքնե- րը (բաժանումը ճյուղերի, ինստիտուտների և նորմերի), նորմի և նորմա- տիվ ակտի մասին նմանօրինակ պատկերացումները, նախադեպային իրավունքի բացակայությունը, դատական պրակտիկայի` որպես իրա- վունքի աղբյուրի, նշանակության ժխտումը, սովորույթի աննշան դերը և այլն: Ճիշտ է, նմանօրինակ տերմինաբանությամբ նշվում էին որակա- պես տարբեր երևույթներ, քանի որ սոցիալիստական օրենսդրության դրույթները, ըստ էության, մերժում էին իրավունքի հիմունքները և ունեին հռչակագրային, «ձևական» բնույթ:

90-ական թվականների սկզբից այդ պետությունները մուտք գործե- ցին իրենց զարգացման նոր (պոսասոցիալիստական) ժամանակաշրջա- նը, որը նշանավորվեց տնտեսական, քաղաքական և իրավական արմա- տական վերափոխումներով, որոնց նպատակն էր իրավունքի տիրապե- տության, մարդու և քաղաքացու իրավունքների ու ազատությունների հաստատումը, շուկայական տնտեսության, քաղաքացիական հասարա- կության, ժողովրդավարական իրավական պետության ձևավորումը: ԽՍՀՄ-ի և Արևելյան Եվրոպայի նախկին սոցիալիստական երկրների տարածքում առաջացան նոր ինքնիշխան պետություններ, որոնցում ձևավորվում են իրավունքի նոր ազգային համակարգեր: Այդ գործընթա- ցը տարբեր երկրներում ընթանում է տարբեր ուժգնությամբ, սակայն դրանք բոլորն էլ ամբողջությամբ իրենց զարգացման նոր փուլում հասել են որոշակի հաջողությունների (նոր սահմանադրությունների ընդունում, օրենսդրության որակական փոփոխություն, մի շարք նոր օրենսգրքերի ընդունում, իրավունքի ազգային համակարգում մարդու իրավունքների բնագավառում միջազգային սկզբունքների և չափանիշների ճանաչում ու ամրագրում, մասնակցություն եվրոպական ինտեգրման գործընթա- ցում և այլն):

---

Համաշխարհային սոցիալիստական համակարգի (այսպես կոչված` «սոցիալիստական ճամբարի») փլուզումից հետո սոցիալիզմի դիրքերի վրա մնացին Չինաստանը, Վիետնամը, Հյուսիսային Կորեան և Կու- բան:

Մինչև սոցիալիզմին անցնելն այդ երկրներում իրավական զարգա- ցումն ընթանում էր ռոմանո-գերմանական իրավունքին բնութագրական ձևերով և ուղղություններով։ Ժամանակակից պայմաններում այդ երկրնե րում (բացառությամբ, թերևս, միայն Հյուսիսային Կորեայի) շուկայա- կան հարաբերությունների որոշ ձևերի թույլտվությամբ կատարվում են որոշակի տնատեսական վերափոխումներ։ Գործող օրենսդրության մեջ միաժամանակ իրականացվում են (ռոմանո-գերմանական իրավունքի նմուշով) նաև համապատասխան փոփոխություններ:

Տնտեսական բարեփոխումները և օրենսդրության նորացումն առա- վել ուժգնությամբ և հաջողությամբ են ընթանում Չինաստանում: Տնտե- սության ու օրենսդրության մեջ չափավոր վերափոխումներ են իրակա- նացվում Վիետնամում և Կուբայում:

4. «Ընդհանուր իրավունքի» իրավական ընտանիքը

Այս իրավական ընտանիքն իր մեջ ներառում է Անգլիայի, ԱՄՆ-ի, Հյուսիսային Իոլանդիայի, Կանադայի, Ավստրալիայի, Նոր Զելանդիա- յի իրավունքի համակարգերը: Դրա մեջ մտնում են նաև մի շարք այլ` նախկինում անգլիական գաղութներ եղած, ասիական և աֆրիկյան երկրների իրավական համակարգերը:

Իր ծագմամբ այս իրավական ընտանիքը սերում է Անզլիայի նոր- մանդական նվաճումներից հետո ընկած ժամանակաշրջանի (1066 թվա- կան) անգլիական իրավունքից: Անգլիական իրավունքի պատմության մեջ ընդունված է առանձնացնել չորս ժամանակաշրջան

1) անգլիական իրավունքի ժամանակաշրջանը` մինչև Անգլիայի նոր- մանդական նվաճումները։ Այդ ժամանակ երկրի յուրաքանչյուր մասում գործում էր իր տեղական իրավունքը և բացակայում էր «ընդհանուր ի- րավունքը» (ամբողջ Անգլիայի համար ընդհանուր իրավունքը, հա- մաանգլիական իրավունքը)Հ.

2) «ընդհանուր իրավունքի» առաջացման շրջանը (1066 թվականից մինչև Թյուդորների դինաստիայի հիմնադրումը 1485 թվական), որն ու- ղեկցվեց տեղական սովորութային իրավունքի հաղթահարմամբ.

I Տե՛ս Aas, P. Vas. co. էջ 253

Ուստի չի կարելի «ընդհանուր իրավունքը» անվանել «անգլոսաքսոնական»:

15 Վ. Ս. Ներսեսյանց

---

3) «ընդհանուր իրավունքի» հաստատման և ծաղկման ժամանա- կաշրջանը (1485-1832 թվականներ), այդ ժամանակ ծագեց նաև, այս- պես կոչված, «արդարության իրավունքը».

4) «ընդհանուր իրավունքի» պետական օրենսդրության հետ համա- տեղվելու ժամանակաշրջանը (1832 թվականից մինչև մեր օրերը):

Ընդհանուր իրավունքն ստեղծվել է նորմանդական նվաճումներից հետո Անգլիայի թագավորական դատարանների կողմից (այդ դատա- րաններն անվանվում են վեստմինստերյան ըստ դրանց, XIII դարից սկսած, նիստերի վայրի, որը եղել է Վեստմինստերը): Այդ նոր հա- մաանգլիական իրավունքը ձևավորվեց աստիճանաբար՝ վճռից վճիռ, թազավորական դատարանների դատական պրակտիկայով: Նման կոնկ- րետ վճիռների հանրագումարը, որոնք որպես նախադեպ պարտադիր էին նմանօրինակ գործերով հետագա դատական վճիռների համար, կազ- մեց անգլիական բոլոր դատարանների համար ընդհանուր իրավունքը։

Այսպիսով, ընդհանուր իրավունքը ձևավորվել է դատական վճիռ-նա- խադեպերի հանրագումարի տեսքով: Այդ իմասստով, կարելի է ասել, որ ընդհանուր իրավունքը կոնկրետ դատական վճիռների հիմքում ընկած կազուսային կանոնների համակցություն է, որոնք նմանօրինակ գործեր լուծելիս` այլ դատարանների համար ունեն պարտադիր նախադեպի նշանակություն:

Թագավորական դատարաններն ընդհանուր իրավունքի ձևավորման գործընթացում օգտագործել են տեղական իրավական սովորույթների n- րոշ դրույթներ` ղրանք վերափոխելով և համապատասխանեցնելով նոր դատական ընթացակարգի և դատավարության ձևի խիստ պահանջնե- րին: Հռոմեական իրավունքը և դրա վրա հիմնված (սկզբնական շրջա- նում նաև Անգլիայում) համալսարանական իրավաբանական կրթությու- նը որևէ նկատելի ազդեցություն չեն թողել ընդհանուր իրավունքի ստեղծման գործընթացի վրա:

XV - XVI դարերում ընդհանուր իրավունքին զուգահեռ (երբեմն էլ դրա հետ մրցակցելով) ձևավորվեց, այսպես կոչված, «արդարության ի- րավունքը», որը «արդարության» վարդապետության հիման վրա կոնկ- րետ գործերով լորդ-կանցլերի վճիռների համակցություն էր ու լրացնում կամ ճշգրտում էր ընդհանուր իրավունքի իրավական սկզբունքները և կանոնները։ 1873-1875 թվականների դատական բարեփոխումներից հե- տո ընդհանուր իրավունքը և «արդարության իրավունքը» միավորվեցին նախադեպային իրավունքի միասնական համակարգում, իսկ բոլոր անգլիական դատարաններն սկսեցին կիրառել ինչպես ընդհանուր իրա- վունքի, այնպես էլ «արդարության իրավունքի» նորմերը:

---

Նախադեպային իրավունքի նորմերը (կանոնները) օժտված են այն- պիսի արժանիքներով, ինչպիսիք են կոնկրետությունը և ճկունությունը, սակայն պրանք կազուիստական են, զուրկ ռոմանո-գերմանական իրա- վունքի վերացական-ընդհանուր նորմերի պարզությունից և հստակութ- յունից: Դա խոչընդոտում է ռոմանո-գերմանական օրենսգրքերին նմա- նօրինակ նախադեպային իրավունքի օրինակարգմանը (կոդիֆիկացիա- յին):

Անգլիայում ձևավորված դատական ատյանների աստիճանակար- գության հաշվառմամբ գործում է «նախադեպի կանոն», որի համաձայն` 1) լորդերի պալատի (բարձրագույն դատական ատյանի) վճիռները պարտադիր նախադեպեր են անգլիական բոլոր դատարանների (սա- կայն ոչ իր) համար.

2) վերաքննիչ դատարանի վճիռները պարտադիր նախադեպեր են թե՛ իր, թե՛ ստորադաս բոլոր դատարանների համար.

3) վերին դատարանի վճիռները պարսադիր նախադեպեր են բոլոր ստորադաս դատարանների համար. թեկուզև այդ որոշումները խիստ պարտադիր չեն հենց վերին դատարանի տարբեր բաժանմունքների հա- մար, սակայն դրանք այդ բաժանմունքների համար ունեն կարևոր նշա- նակություն և, որպես կանոն, հաշվի են առնվում դրանց կողմից․

4) օկրուգային և մագիստրատային դատարանները պարտավոր են հետևել բոլոր վերադաս դատարանների նախադեպերին, սակայն դրանց սեփական վճիռները նախադեպեր չեն ստեղծում։

Դատավորը, լուծելով գործը, պարտավոր է հետևել առկա նախադե- պերին: Ընդ որում, քննվող գործի և արդեն իսկ լուծված գործերի հետ նմանության հարցը մեկնաբանելիս դատավորն օգտվում է հայեցողա- կան մեծ ազատությամբ: Պատշաճ նախադեպի և ստատուտային իրա- վունքի (օրենսդրության) համապատասխան նորմի բացակայության դեպքում դատավորը քննվող գործի համար ինքն է սահմանում իրավա- կիրառ նորմը (կազուսային կանոնը):

Դատական պրակտիկայից (դատարանների նախադեպային իրա- վունքից)` որպես անգլիական իրավունքի առաջին և հիմնական աղբյու- րից, հետո որպես անգլիական իրավունքի երկրորդ աղբյուր, ճանաչվում է ստատուտային իրավունքը`օրենքներն ու ենթաօրենսդրական ակտերը։

Անգլիայում չկա գրավոր սահմանադրություն, և «անգլիական սահ- մանադրություն» ասելով՝ նկատի է առնվում պետական իշխանության մարմինների համակարգը և իրավազորությունները, հպատակների իրա- վունքներն ու ազատությունները սահմանող օրենքի և նախադեպային ի- րավունքի նորմերի համակցությունը։

---

Համաձայն անգլիական ավանդույթի և ձևավորված իրավաբանա- կան վարդապետության` օրենքը (խորհրդարանի ակտը) համարվում է իրավունքի երկրորդական աղբյուր, որը միայն մի շարք փոփոխություն- ներ և լրացումներ է մտցնում դատական պրակտիկայի ստեղծած իրա- վունքում (այսինքն` նախադեպային իրավունքում)։ Ձևականորեն օրեն- քը կարող է փոփոխել կամ վերացնել նախադեպային իրավունքի նորմը և նախադեպի հեստ հակասության դեպքում գերապատվությունը պատ- կանում է օրենքին: Սակայն փաստացի օրենքի զործողությունն իրակա- նացվում է դրա դատական-նախադեպային մեկնաբանման ու կիրառ- ման հունով և համատեքստում:

Ենթաօրենսդրական ակտերը («ի կատարումն օրենքի») արձակում են գործադիր իշխանության մարմինները` միայն խորհրդարանի կողմից նրանց պատվիրակված իրավազորությունների իրացման կարգով: Ընդ որում, դասարաններն օժտված են համապատասխան դեպքերում գոր- ծադիր իշխանության ակտերը վերացնելու իրավունքով։

Որպես անգլիական իրավունքի աղբյուր որոշակի նշանակություն ու- նի նաև սովորույթը։ Իրավաբանորեն պարտադիր են համարվում, այս- պես կոչված, հնազույն (մինչև 1189 թվականը գործած) տեղական սովո- րույթները և առևտրային սովորույթները։ Սակայն պետական-իրավա- կան պրակտիկան հետևում է նաև սահմանադրական իրավունքի, քրեա- կան իրավունքի, աշխատանքային իրավունքի և այլ ոլորտներում եղած բազմաթիվ այլ սովորույթներին (ձևավորված ավանդույթներին):

Անգլիական ընդհանուր իրավունքը (ընդհանուր իրավունքը լայն ա- ռումով, այսինքն` իր մեջ թե՛ ընդհանուր իրավունքի, թե՛ «արդարության իրավունքի» նախադեպերը ներառող նախադեպային իրավունքը) լայն տարածում է գտել աշխարհում: Ընդ որում, անգլիական ընդհանուր ի- րավունքի մի շարք դրույթներ այլ երկրներում դրանց տարածման և ռե- ցեպցիայի (որդեգրման) գործընթացում, տեղական պայմանների և ա- վանդույթների ազդեցության ներքո ենթարկվել են որոշակի փոփոխութ- յունների։

Հյուսիսային Ամերիկայի տարածքում անգլիական ընդհանուր իրա- վունքն սկսել է գործել 1607 թվականից (այնտեղ առաջին անգլիական գաղութի կազմավորման թվականը)։ Ընդ որում, սահմանվել էր (Կալվի- նի գործով 1608 թվականի դատարանի վճռով), որ անգլիական իրա- վունքը գաղութներում կիրառվում է միայն այնքանով, որքանով դրա նորմերը համապատասխանում են գաղութների պայմաններին:

ԱՄՆ-ում անկախության նվաճումից հետո որոշ նահանգներ հրա- ժարվեցին անգլիական իրավունքից և ընդունեցին ռոմանո-գերմանա-

---

կան նմուշի օրենսգրքեր։ Սակայն հետագայում հաղթանակեց ավան- դույթը, և ԱՄՆ-ը մնաց ընդհանուր իրավունքի համակարգում, բացա- ռությամբ` Լուիզիանա նահանգի, որի իրավունքը հարում է ռոմանո-գեր- մանական իրավական ընտանիքին:

ԱՄՆ-ի իրավունքը, ինչպես նաև անգլիական իրավունքը, առաջին հերթին, դատական պրակտիկայի իրավունք է, այսինքն` նախադեպա- յին իրավունք։ Օրենքները և ենթաօրենսդրական ակտերը՝ որպես նա- խադեպային իրավունքի լրացում, օժանդակ դեր են խաղում:

Ամերիկյան իրավունքի էական տարբերությունն անգլիական իրա- վունքից այն է, որ ԱՄՆ-ի Սահմանադրությունը (1787 թվական)` որպես երկրի հիմնական օրենք, վեր է կանգնած ընդհանուր իրավունքից ու սահմանում է ամերիկյան հասարակության և պետության ու ամբողջ գործող իրավունքի հիմքերը: Այս տեսանկյունից կարևոր նշանակություն ունի ԱՄՆ-ի գերազույն դատարանի կողմից Սահմանադրության մեկ- նաբանումը: Նրա կողմից իրականացվող Սահմանադրության տեքսսի ճկուն մեկնաբանման գիծն ամերիկյան հասարակության կյանքի փո- փոխվող պայմանների հաշվառմամբ կայուն Սահմանադրության, ամե- րիկյան իրավունքի միասնականության ապահովման հիման վրա դրա նորացման և զարգացման գործուն միջոց է:

Ամերիկյան իրավունքի զգալի տարբերություններն անգլիականից պայմանավորված են նաև ԱՄՆ-ի դաշնային կառուցվածքով և դաշնա- յին օրենսդրության, և՛ առանձին նահանգների օրենսդրության առկա- յությամբ: Բացի դրանից, յուրաքանչյուր նահանգ ունի իր նախադեպա- յին իրավունքը: Այս ամենը բազմաթիվ հակասություններ է առաջաց- նում առանձին նահանգների իրավունքների համակարգերի և դրանց ու իրավունքի դաշնային համակարգի միջև:

ԱՄՆ-ում, այլ կերպ, քան Անգլիայում, գործում է նաև նախադեպի կանոնը։ Այսպես, ԱՄՆ-ի գերագույն դատարանը և նահանգների գերա- գույն դատարանները պարտավոր չեն հետևել սեփական վճիռներին և կարող են փոփոխել իրենց պրակտիկան։ Բացի այդ, նախադեպի կանո- նը վերաբերում է նահանգների իրավասությանը և գործում է համապա- տասխան նահանգի դատական համակարգի սահմաններում:

ԱՄՆ-ում մեծ ուշադրություն է դարձվում գործող օրենսդրության օրի- նակարգմանը (կոդիֆիկացմանը), սակայն ամերիկյան օրենսգրքերն էականորեն սարբերվում են ռոմանո-գերմանական օրենսգրքերից:

Եվրոպական նմուշի օրենսգրքեր կան միայն Լուիզիանա նահան- գում, որտեղ պահպանվում է ռոմանո-գերմանական ավանդույթը։

Մնացած նահանգներում գործում են այլ տիպի օրենսգրքեր, որոնք նախկին (արդեն իսկ դատական պրակտիկայի կողմից ստեղծված կամ

---

օրենսդրության մեջ եղած) նորմերի համախմբում (կոնսոլիդացիա) են, ոչ թե նոր նորմերի սահմանում: Այդպիսիք են մի շարք նահանգներում (Կալիֆորնիա, Հյուսիսային և Հարավային Դակոտա, Ջորջիա, Մոնտա- նա) ընդունված քաղաքացիական օրենսգրքերը, 25 նահանգներում գոր- ծող քաղաքացիական դատավարական օրենսգրքերը և այլն:

ԱՄՆ-ում օրենսգրքեր են անվանվում նաև գործող դաշնային օ- րենսդրության կամ առանձին նահանգների օրենսդրության տարբեր համակարգված ժողովածուները: Նման օրենսգրքերն իրենց մեջ չեն նե- րառում նախադեպային իրավունքի նորմեր:

5. Հինդուսական իրավունքը

Հինդուսական իրավունքը հիմնված է հնդուիզմի (բրահմայականութ- յան) կրոնի վրա և կարգավորում է հինդուսական համայնքի անդամնե- րի վարքագիծը։ Դա չպետք է խառնել Հնդկաստանի իրավունքի հա- մակարգի հետ: Հինդուսական համայնքներ, որտեղ գործում է հինդու- սական իրավունքը, գոյություն ունեն ոչ միայն Հնդկաստանում, այլ նաև Հարավարևելյան Ասիայի (Պակիստան, Մալազիա, Սինգապուր, Նե- պալ, Շրի-Լանկա) և Արևելյան Աֆրիկայի (Քենիա, Տանզանիա, Ուգան- դա) բազմաթիվ այլ երկրներում:

Հնդուիզմի (բրահմայականության) գաղափարներն իրենց արտա- հայտությունն են գտել դեռևս Ք.ծ.ա. II հազարամյակի «Վեդաներ» ա- նունը կրող հին հնդկական հուշարձաններում: «Վեդաներ»-ում հիմնա- վորվում է հասարակության բաժանումը չորս վարնայի (կաստայի, խա- վի)՝ բրահմաններ (քրմեր), քշատրիներ (ռազմիկներ), վայշիներ (ողա- գործներ, արհեստավորներ, առևտրականներ) և շոդրիաներ (համայնքի ստորին խավի ներկայացուցիչներ)։ Այդ աստիճանական կաստայա- կան համակարգում տիրապետող տեղը զբաղեցնում են առաջին երկու վարնայի անդամները և, առաջին հերթին, բրահմանները:

Տարբեր վարնաների անդամները, «Վեդաներ»-ի և բրահմայակա- նության այլ աղբյուրների համաձայն, պետք է հետևեն իրենց վարնանե- րի համար Աստծու կողմից նախասահմանված դհարմային՝ օրենքին, պարտքին, սովորույթներին, վարքագծի կանոնին: Դհարմաների իմաս- տը մեկնաբանելով, դրանք համակարգելով և համապատասխան ժողո- վածուների (դհարմաշաստրների) կազմելով զբաղվում էին զանազան

1 Shu Крашенинникова Н.А. Индусское право: история и современность.

M., 1982

---

բրահմայանական դպրոցներ։ Ք.ծ.ա. II դարից մինչև Ք.ծ.հ. III դարը կազմված առավել կարևոր դրահմաշաստրներից են` «Մանուի օրենքնե- րը», «Յայնավալկայի օրենքները», «Նարադի օրենքները»: «Մանուի օ- րենքներում» ընդգծվում էր, որ բոլորը, ներառյալ` թագավորը, դհարմայի հարցերով պետք է հետևեն բրահմանների խորհուրդներին և խրատնե- րին ու իրենց համար սահմանված դհարմային: Դհարմայի խախտման համար նախաստեսվում էին ոչ միայն դաժան երկրային, այլ նաև՝ անղը- աշխարհային պատիժներ:

Բոլոր դհարմաշասարները դիտվում են որպես միասնական հինդու- սական իրավունքի հավասարարժեք մասեր:

Հինդուսական իրավունքի կարևոր աղբյուրը (դհարմաշասարներից հետո) նիբանղհազիներն էին` XII - XVII դարերում կազմված, դհարմա- շասարների մեկնաբանությունների ժողովածուները։

Դհարմաշաստրները և դրանց մեկնաբանությունները մեծ նշանա- կություն էին տալիս դհարմային (դրա աստվածային ճշմարտությանը և հավերժ կարգին) համապաստասխանող «լավ սովորույթին»: Այդ իմաս- տով` սովորույթները հինդուսական պոզիտիվ իրավունքի աղբյուր են: Ընդ որում, յուրաքանչյուր հինդուսական համայնք, յուրաքանչյուր կաս- տա (և բազմաթիվ ենթակաստաներ) և նույնիսկ յուրաքանչյուր ընտա- նիք ուներ իր սովորույթները։ Ծագող վեճերը լուծվում են կաստայի (կամ ենթակաստայի) անդամների ժողովի կողմից` նրա սովորույթների հիման

վրա:

Նախապես սահմանված կանոնների բացակայության դեպքում հին- դուսական իրավունքն անհատներին և դատավորներին խորհուրդ է տա- լիս ղեկավարվել բանականության, խղճի ու արդարության պահանջնե րով:

Հինդուսական իրավունքը չի ճանաչում իրավունքի այնպիսի աղբ- յուրներ, ինչպիսիք են պետական օրենսդրությունը և դատական պրակ- տիկան:

Հնդկաստանի մուսուլմանական նվաճման ժամանակաշրջանում (XVI դար) դատական և վարչական մարմիններում հինդուսական իրա- վունքի կիրառումն արգելվեց: Անգլիական գաղութային կառավարման պայմաններում (սկսած` XVII դարից) այդ արգելքը վերացվեց և նախա- տեսվեց «Ղուրանի իրավունքի կիրառումը մուսուլմանների նկատմամբ և շաստրների իրավունքի կիրառումը հինդուսների նկատմամբ»:

Հինդուսական իրավունքի հետագա զարգացման վրա զգալի ազդե- ցություն թողեցին անգլիական վարչակազմի (ադմինիսսարացիայի) օ- րենսդրությունը և ընդհանուր իրավունքի նորմերը: Այսպես, վերացվեցին կաստայական խտրականության հետ կապված հինդուսական իրա-

---

վունքի նորմերը, կանանց անգործունակության մասին նորմերը, արգել- վեց այրիների ինքնահրկիզումը:

Անկախության նվաճումից հետո (1947 թվական) Հնդկաստանում սկսվեց ինչպես հինդուսական իրավունքի, այնպես էլ՝ ազգային ամբողջ իրավունքի համակարգի նորացումը։ Հնդկաստանի 1950 թվականի Սահմանադրությունն արզելեց կաստայական պատկանելության շար- ժառիթներով խտրականությունը։ 1955 թվականի «Ամուսնության մա- սին» օրենքով էականորեն բարեփոխվեցին ամուսնության և ամուսնա- լուծության մասին հինդուսական իրավունքի նորմերը: 1956 թվականի «Ժառանգության մասին» օրենքն ամրապնդեց կանանց իրավունքները Ժառանգական հարաբերությունների ոլորտում և նրանց ներառեց ժա- ռանգների շրջանակի մեջ: Փոփոխվեց ընտանեկան գույքի նախկին ռե- ժիմը և գույքի շատ տեսակներ օրենսդրորեն ճանաչվեցին որպես անձ- նական գույքի օբյեկտներ։ 1984 թվականի օրենքով ստեղծվեցին, այս- պես կոչված, «ընտանեկան դատարաններ», որոնք պետք է լուծեին կող- մերի ընտանեկան-ամուսնական վեճերը՝ անկախ նրանց կրոնական

պատկանելությունից:

Սակայն հին իրավունքի նորացումը դժվարին և տևական գործըն- թաց է: Այսպես, մինչև օրս դեռ չի ընդունվել 1950 թվականի Սահմանադ- րությամբ նախատեսված Հնդկաստանի քաղաքացիական օրենսգիրքը, որը երկրի բոլոր բնակիչների համար պետք է սահմանի միասնական քաղաքացիական-իրավական կարգավիճակ:

Ժամանակակից Հնդկաստանում գործող նորացված հինդուսական իրավունքի շատ դրույթներ չեն տարածվում Հնդկաստանից դուրս գտնվող հինդուսական համայնքների վրա, որտեղ շարունակում են գոր- ծել ավանդական հինդուսական իրավունքի նորմերը:

Հնդկաստանի իրավունքի ազգային համակարգն զգալի չափով ձևա- վորվել ու զարգացել է անգլիական իրավունքի մեծ ազդեցության ներքո և ներկայումս մնում է ընդհանուր իրավունքի իրավական ընտանիքի մեջ։

6. Մուսուլմանական իրավունքը

«Մուսուլմանական իրավունք» (շարիաթ) ասելով` նկատի ունեն իս- լամական կրոնի իրավական հարադրությունը, որի ծագումը կապված է Մուհամադ մարգարեի անվան հետ (VII դար)։

Շարիաթը («ճշմարիտ ուղին») իր էությամբ հավատացյալներին թե- լադրվող կրոնական (աստվածային) օրենք է, այսինքն` պատվիրաննե- րի համակցություն այն մասին, թե նրանք ինչ պետք է անեն և ինչ պետք

---

է չանեն: Շարիաթի, ինչպես նաև այլ կրոնական-նորմատիվ համակար- գերի (հինդուսական իրավունքի, հուդայական իրավունքի, Հեռավոր Արևելքի մի շարք երկրների իրավունքի) հիմքում ընկած է մարդու կրո- նական պարտականությունների և ոչ թե նրա իրավունքների գաղափարը։

Արաբական խալիֆայությունում մուսուլմանական իրավունքի կա- յացման գործընթացը տևեց մի քանի դար (VII – X դարեր) և ընթացավ վաղ ֆեոդալական կարգի ձևավորման պայմաններում:

Մուսուլմանական իրավունքի աղբյուրներ են`

1) Ղուրանը՝իսլամի սուրբ զիրքը և մուսուլմանական իրավունքի հիմքը. 2) սուննան՝ Մուհամադ մարգարեի իրավական նշանակություն ունե- ցող արտահայտությունների և գործերի մասին պատումների հանրագու- մարը.

3) իջման` իսլամի հեղինակավոր իրավագետների ընդհանուր (միաս- նական) կարծիքը.

4) քիյասը` իրավունքի հարցերով համանմանությամբ արված դատո- ղությունները2:

Ղուրանը և սուննան մուսուլմանական իրավունքի հիմնական պատ- մական աղբյուրներն են ու անմիջականորեն կապված են Մուհամադի անվան հետ: Մուհամադի մահից հետո (632 թվական) VII դարում մու- սուլմանական իրավունքի բովանդակությունը նրա հետևորդների կող- մից, Ղուրանի և սուննայի մեկնաբանման հիման վրա, լրացվեցին մի շարք նոր դրույթներով: Սակայն հասարակական կյանքը պահանջում էր շարիաթի հետագա զարգացում, դրա սկզբունքների ու նորմերի դա- սակարգում և համակարգում: VII - X դարերում այդ խնդիրների լուծ- մանն էր նվիրված իրավագետների՝ իսլամի գիտակների ու նրանց հիմ– նադրած զանազան իրավական դպրոցների գործունեությունը:

Տարբեր դպրոցների մուսուլմանական իրավագետները Ղուրանի և սուննայի իրենց մեկնաբանություններում հենվում էին մարգարեի կող- մից խրախուսված «իջտիհադի» սկզբունքի վրա, որն իրենից ներկայաց- նում էր դատավորի ազատ հայեցողությունը քննվող գործի կապակցութ– յամբ այլ աղբյուրների լռելու դեպքում: Այդ սկզբունքի հիման վրա մու- սուլմանական իրավագետների կողմից Ղուրանի և սուննայի մեկնաբա- նումը փաստորեն ուղեկցվում էր նրանց կողմից շարիաթի նոր նորմերի սահմանմամբ: Այդ իրավագետների ջանքերով ձևակերպվեցին մուսուլ-

1 Տե՛ս Aaaza P. Yxa3. cor. էջ 386

2 Նույն տեղը՝ էջեր 388-396: Coxises A. P. MycyıbMaRcKoe IpaBo. Bonpocs теории и практики. М., 1986: История политических и правовых учений. М., 1997. էջ 126-132 (բաժնի հեղինակ` Լ.Ռ. Սյուկիյայնեն)

---

մանական իրավունքի հիմնական սկզբունքներն ու կոնկրետ նորմերը (գլխավորապես` կազուիստիկ բնույթի):

Որպես շարիաթի մեկնաբանման և կիրառման ընդհանուր (և ընդհա- նուրի կողմից ընդունված) հնարք՝ մուսուլմանական իրավագետները ճանաչեցին քիյասը` իրավունքի մասին համանմանությամբ դատելու ե- ղանակը։ Քիյասի (որպես մեթոդի և, միաժամանակ, շարիաթի աղբյուրի) կարևոր նշանակությունն այն է, որ դա հնարավորություն է ընձեռում կազուիստական մուսուլմանական իրավունքի բացերը լրացնելու և շա- րիաթում անհրաժեշտ նորմ «գտնելու» ցանկացած գործ համանմանութ- յամբ լուծելու համար (ներառյալ` նաև ապագայում)` չստեղծելով նոր նորմ և դրանով իսկ չխախտեով շարիաթի` բացեր չունենալու մասին մու- սուլմանական իրավական վարդապետության ֆիկցիան:

XI դարում վերջնականապես կազմավորվում է իջման (մուսուլմանա- կան իրավագետների ընդհանուր համաձայնեցված կարծիքը, շարիաթի դոգման) և դադարում է, այսպես կոչված, «բացարձակ իջտիհադը»` Ղուրանի և սուննայի ուղղակի մեկնաբանման և մուսուլմանական իրա- վունքի հիմնական մեկնությունների ստեղծման դարաշրջանը։ XI դարից սկսվում է, այսպես կոչված, «թաքլիդի», արդեն իսկ ձևավորված ավան- դույթների ու իջմայի դոգմաների հիման վրա շարիաթի գործողության ժամանակաշրջանը։ Այդ ժամանակահատվածից սկսած` իրավունք է ճանաչվում միայն այն, ինչն ընդունվել և հավանության է արժանացել իջմայի կողմից:

Սակայն մուսուլմանական իրավական վարդապետության և, դրա հետ միասին, շարիաթի նորմերի զարգացումը շարունակվեց նաև հետա- գա դարերում: Այդ զարգացմանը նպաստեց շարիաթի դրույթների մեկ- նաբանումն ու կիրառումը «պայմանների, տեղի և ժամանակի» հաշ- վառմամբ: Նման մոտեցման շնորհիվ՝ վարդապետությամբ թույլատրվեց իսլամին չհակասող սովորույթների, կողմերի համաձայնությունների, վարչական կանոնակարգերի կիրառումը։ Չնայած այդ իրավական ձևե- րը մնում են մուսուլմանական իրավունքի բուն համակարգից դուրս, սա- կայն դրան հաղորդում են մեծ ճկունություն և տարբեր պայմաններին հարմարվողականություն ու հնարավորություն են ընձեռում բացերը լրացնելու համար:

Համաձայն իսլամի պետական իշխանությունը ոչ թե իրավունքի (շա- րիաթի) տերն է, այլ ծառան, ուստի և չի կարող իր օրենսդրության միջո- ցով փոխել շարիաթն ու ստեղծել նոր իրավունք։ Սակայն նա պարտա- վոր է հետևել շարիաթի պահանջների պահպանմանը և հասարակական կարգի պաշտպանության նպատակներով կարող է ընդունել համապա-

---

տասխան որոշումներ ու ակտեր: Նման պետական ակտերի բովանդա- կությունը, հատկապես ժամանակակից մուսուլմանական երկրներում, հաճախ էականորեն տարբերվում է շարիաթի ավանդական դրույթնե- րից: Այսպիսի դեպքերում շարիաթի պահանջների պահպանումը ցու- ցադրելու նպատակով օգտագործվում են տարբեր տեսակի իրավական ֆիկցիաներ։ Այսպես, շարիաթի կողմից արգելված հողի վարձակալութ- յունը մեկնաբանվում է որպես ընկերակցության մասին համաձայնութ- յուն և այլն:

Մուսուլմանական իրավունքը`որպես հավատացյալ իսլամականների համայնքի հատուկ կրոնական իրավունք, չպետք է շփոթել այս կամ այն մուսուլմանական երկրի իրավունքի ազգային համակարգի հետ: Այդ երկրների պոզիտիվ իրավունքի ազգային համակարգերը, ծագելով շա- րիաթի ելակեսային հիմքի վրա, զգալիորեն տարբերվում են մեկը մյու- սից: Ավանդական շարիաթից իրավունքի այդ ազգային համակարգերի հեռանալու մեջ XIX - XX դարերում էական դեր խաղացին այնպիսի գործոններ, ինչպիսիք են` սոցիալ-տնտեսական, քաղաքական և հոգևոր կյանքի ժամանակակից ձևերի զարգացումը, եվրոպական իրավունքի ո- րոշ դրույթների որդեգրումը (ռեցեպցիան), պետական օրենսդրության ծավալի ու նշանակության ուժեղացումը, մի շարք երկրներում շարիաթը կիրառող հատուկ դատարանների վերացումը և այլն:

Համապատասխան օրենսդրական բարեփոխումներ իրականացվե- ցին սկզբում (XIX դարում և XX դարի 1-ին կեսում) առևտրային, ծովա- յին, քրեական և հարկային իրավունքի բնագավառներում, իսկ այնու- հետ (XX դարի 2-րդ կեսում)` իրավական կյանքի մյուս ոլորտներում, նե- րառյալ` ընտանեկան իրավունքի, ժառանգության, անձնական կարգա- վիճակի և այլ հարցերը: Իրավունքի ազգային համակարգերի նորաց- ման գործընթացը շատ մուսուլմանական երկրներում (Եգիպտոս, Թուր- քիա, Սիրիա, Թունիս, Մարոկկո, Հորդանան և այլն) ուղեկցվեց ռոմանո- գերմանական նմուշի քաղաքացիական, քրեական և մի քանի այլ օ- րենսգրքերի ընդունմամբ։

Մուսուլմանական երկրների իրավունքի ազգային համակարգերի վրա արևմտյան (եվրոպական և ամերիկյան) իրավունքի ազդեցությունը հատկապես ուժեղացավ տարբեր պետությունների արդի միջազգային համագործակցության ու տնտեսության, բնության պահպանության, մի- ջազգային հանցագործությունների դեմ մղվող պայքարի, համաշխար- հային իրավակարգի պաշտպանության և այլ ոլորտներում ինտեգրման գործընթացների զարգացման պայմաններում: Սակայն արևմտյան ի- րավունքի ոգով իրավունքի ազգային համակարգերի նորացման այդ ընդհանուր դրական միտումը մի շարք դեպքերում ընդհատվում է հե-

---

տընթաց շարժումներով, այս կամ այն մուսուլմանական երկրներում իս- լամական արմատականության գործոնի՝ ավանդական շարիաթի դերի ուժեղացմամբ, շարիաթական դատարանի, կառավարման շարիաթա- կան ձևերի և այլնի վերակենդանացմամբ։ Այսպես, համաձայն Իրանի Իսլամական Հանրապետության 1979 թվականի Սահմանադրության` ամբողջ օրենսդրությունը պետք է համապատասխանի ավանդական շարիաթի պահանջներին, իսկ 1981 թվականի քրեական իրավունքի հարցերը կարգավորող օրենքը վերարտադրում է շարիաթի հնամենի պահանջները: Իսլամական արմատականությունը (և դրա հետ միասին ավանդական շարիաթը) էական դեր է խաղում նաև բազմաթիվ այլ երկրներում (Աֆղանստան, Պակիստան, Սուդան և այլն)։

Իսլամական գործոնի և ավանդական շարիաթի դերի ակնհայտ աշ- խուժություն ու ուժեղացում է նկատվում նաև մուսուլմանական բնակ- չություն ունեցող մի շարք պոսսոցիալիստական երկրներում և տարա- ծաշրջաններում (մուսուլմանական բնակչություն ունեցող մի քանի նախկին խորհրդային հանրապետություններում ու ինքնավարություն- ներում, Ալբանիայում, Կոսովոյի շրջանում և այլուր):

7. Աֆրիկայի սովորութային իրավունքը

Աֆրիկայի, Մադագասկարի և մի շարք այլ տարածաշրջանների «un- վորութային իրավունք» ասելով` նկատի են առնվում տեղական սովո- րույթները՝ սկսած դրանց նախագաղութային ժամանակաշրջանի հնա- մենի (ըստ էության, նախաիրավական) ձևերից մինչև գաղութային ու հետգաղութային ժամանակաշրջանների առավել զարգացած ձևերը։

Սև (հասարակածային) Աֆրիկայի երկրներում (Եթովպիա, Սոմալի, Տոգո, Բենին, Զաիր, Քենիա, Տանզանիա, Կոնգո, Մալի, Ուգանդա և այլն) ու Մադագասկարում նախագաղութային ժամանակաշրջանում գործում էին կոլեկտիվիստական, տոհմացեղային պատկերացումներին համապատասխանող` մարդկանց համայնքային կյանքի կանոնների և կարգի մասին տարբեր տեղական սովորույթներ: Այդ հնամենի սովո- րույթները գոյություն ունեին բանավոր ձևով ու առանց էական փոփո- խությունների փոխանցվում էին սերնդեսերունդ։ Բազմաթիվ համայնք- ներից յուրաքանչյուրն ուներ իր սովորույթները, որոնք արտահայտում և հաստատում էին նրա միասնությունը, ինքնատիպությունը ու ինքնու- րույնությունը։ Սովորույթները մանրակրկիտ կարգավորում էին համայն- քի կյանքի ամբողջ կարգը, նրա անդամների վարքագիծը և համապա- տասխան պատիժներ էին նախատեսում դրանց խախտման համար:

---

Սովորույթների խախտումների հետ կապված վեճերը հիմնականում քննվում էին համայնքների ավագների, ցեղերի առաջնորդների, իսկ այնտեր, որտեղ ձևավորվել էր կենտրոնացված իշխանական համա- կարգ` համապատասխան պաշտոնական դատական ատյանների կող- մից: Վեճերի քննությունը նպատակ էր հետապնդում տվյալ սոցիալա- կան խմբում վերականգնել խախտված միասնությունը, համայնքի ան- դամների միջև հասնել համաձայնության և փոխըմբռնման:

Գաղութային ժամանակաշրջանում եվրոպական իրավունքի և գա- ղութային վարչակազմի կողմից իրականացվող օրենսդրական բարեփո- խումների ազդեցության ներքո ավանդական սովորույթները ենթարկվե- ցին էական փոփոխությունների։ Ըստ ընդհանուր կանոնի, գաղութային վարչակազմի և դատարանների կողմից տեղական սովորույթների նշա- նակությունը ճանաչվում էր այն չափով, ինչ չափով դրանք չէին հակա- սում եվրոպական իրավունքի ու դատավարության նորմերին, իսկ եվրո- պական իրավունքը և դատավարության (անգլիական, ֆրանսիական, բելգիական, պորտուգալական և այլն) նորմերը տարածվում էին գաղու- թային բնակչության վրա այն չափով, ինչ չափով դա համապատասխա- նում էր տեղական պայմաններին ու հնարավորություններին: Ավանդա- կան սովորույթների և գաղութների համար սահմանված եվրոպական ի- րավունքի նորմերի միջև հակասությունները հիմնականում լուծվում էին հօգուտ եվրոպական իրավունքի։

Եվրոպական իրավունքի որդեգրումը (ռեցեպցիան) և տեղական սո- վորույթների, ավանդույթների վերափոխումը, դրանք նոր պայմաններին հարմարեցնելու գործընթացում, վերջին հաշվով հանզեցրեց նրան, որ գաղութներում հաստատվեց դրանց մայր երկրների (մետրոպոլիաների) իրավունքի համակարգերը: Այսպես, նախկին անգլիական գաղութները (Ոսկե Ափ, Գամբիա, Քենիա, Նիգերիա, Ուգանդա, Տանգանիկա, Ռո- դեզիա, Սիեռա-Լեոնե և այլն) դարձան ընդհանուր իրավունքի երկրներ, իսկ նախկին ֆրանսիական, բելգիական, պորտուգալական գաղութները (Մադագասկար, Մալի, Կոնգո, Տոգո, Բենին, Զաիր և այլն)` ռոմանո- գերմանական իրավունքի երկրներ:

Անկախություն նվաճելուց հետո Աֆրիկայի երիտասարդ պետութ- յունների ազգային իրավունքի զարգացումը շարունակվեց այդ երկրնե- րում արդեն իսկ ձևավորված իրավունքի համապատասխան եվրոպա- կան համակարգերի հիման վրա: Դրա հետ միասին ավանդական սովո- րույթների դուրս մղման և դրանք ժամանակակից իրավունքի նորմերով փոխարինելու քաղաքականությունը նոր պայմաններում ենթարկվեց զգալի փոփոխությունների, որոնք կապված էին Աֆրիկայի ազատա-

---

գրված ժողովուրդների ազգային ինքնագիտակցության աճով: Դա հստակ դրսևորվեց իրենց հասարակական և պետական-իրավական ձևերի նորացման գործընթացն իրենց ավանդական արժեքների վերա- կենդանացման հետ կապելու նրանց ձգտման մեջ:

Իրավունքի ոլորտում նման մոտեցումն իր արտահայտությունը գտավ անկախ աֆրիկյան պետություններում սովորութային իրավունքն ազգային իրավունքի ինքնուրույն աղբյուր ճանաչելու, ինչպես նաև ա- վանդական սովորութային իրավունքի մի շարք նորմերը և ինստիտուտ- ներն այդ երկրներում գործող եվրոպական իրավունքի դրույթների հետ ինտեգրելու (օրենսդրության և դատական պրակտիկայի միջոցով) մեջ։

Գլուխ 7. Իրավունքի գործողությունը

1. Իրավունքի գործողության հասկացությունը, մեխանիզմը և արդյունավետությունը

Իրավունքի գործողությունը դրա իրավաբանական ուժի դրսևորման բոլոր ձևերի համակցությունն է։ Իրավունքի իրավաբանական ուժ ասե- լով հասկանում են թե՛ բուն իրավական նորմերի և թե՛ դրանց հիման վրա ընդունված իրավական ակտերի, առանձին իրավական նորմերի ու ամ- բողջությամբ իրավունքի` որպես նորմերի համակարգի, պաշտոնական, պետական-իշխանական համապարտադրականությունը։

Իրավունքի զործողության, դա կազմող նորմերի գործողության հաս- կացությունն արտահայտում է իրավունքի դինամիկան` արդեն իսկ կար- գավորված հասարակական հարաբերությունների վրա իրավունքի իրա- կան կարգավորիչ ազդեցության գործընթացը: Իրավունքի այդ դինամիկ վիճակը, իրավունքը գործողության մեջ, ըստ էության, այն նպատակն է, հանուն որի իրավասահման գործունեության արդյունքում պաշտոնա- պես ձևակերպվում, տեքստի ձևով արտահայտվում և որպես փաստա- թուղթ (համապատասխան ակտերում) ամրագրվում է իրավունքն ստա- տիկ վիճակում, իրավունքը «գրքերի» տեսքով։

Իրավունքի ստատիկան և դինամիկան իրավական կարգավորման միասնական գործընթացի երկու փոխկապակցված, միմյանց լրացնող և ենթադրող փուլեր (դրսևորման ձևեր) են, որպեսզի իրավունքը գործի որ- պես կարգավորիչ, այն նախապես պետք է սահմանված լինի որպես կարգավորիչ: Իրավասահմանումը (իրավունքի սահմանումն իր ստա- տիկայում) իրավական կարգավորման ելակետային փուլ է` իրավական կարգավորումը դրա վերացական-ընդհանուր ձևով, որը չի կոնկրետաց-

---

նում նորմերի կարգավորիչ-իրավական նշանակությունը կոնկրետ պայ- մաններում կոնկրետ անձի կոնկրետ վարքագծի նկատմամբ կիրառելիս: Իրավունքի գործողությունը (իրավունքն իր դինամիկայում) իրավական կարգավորման ավարտական փուլն է, իրավական կարգավորումն իր սահմանային կոնկրետացված ձևով` վերացական նորմերի ընդհանուր կարգավորիչ-իրավական նշանակությունը կոնկրես պայմաններում, կոնկրես անձի կոնկրետ վարքագծի նկատմամբ կիրառելու տեսքով:

Իրավունքի գործողության մեխանիզմն իրավական կարգավորման վերացական-համընդհանուր մեխանիզմն է, որը կոնկրետացված և ան- հատականացված է գործող իրավունքի իրավաբանական ուժի դրսևոր- ման կոնկրես որոշակի դեպքի (և ձևի) նկատմամբ կիրառելիս:

Իրավունքի գործողության մեխանիզմի հիմնական կարգավորիչ գոր- ծառույթը և իրավունքի գործողության իրավաբանական-տրամաբանա- կան իմաստն ամբողջությամբ այն է, որ ստասիկ իրավունքի առկա վե- րացական-ընդհանուր նորմը, այսինքն` ընդհանուր դեպքի համար ընդ- հանուր կանոնը, պատշաճ ձևով վերափոխվի արդիական «կագուսա- յին» նորմի, այսինքն` կոնկրետ դեպքի համար կոնկրետ կանոնի

Եթե իրավական կարգավորման ելակետային փուլը կարգավորման կոնկրետ էմպիրիկ օբյեկտներից դրանց տիպականացման միջոցով շարժում է դեպի իրավունքի որոնելի վերացական նորմերի սահմանումը, ապա իրավունքի գործողությունն իրականացվում է նույն իրավաբանա- կան-տրամաբանական գծապատկերով (մոդելով), սակայն հակառակ կարգով` իրավունքի վերացական նորմերից դրանց անհատականաց- ման միջոցով դեպի կոնկրետ էմպիրիկ օբյեկտները։ Այսպիսին է իրա- վական կարգավորման ելակետային-վերացական ձևի և վերջնական կոնկրետ ձևի ու, դրա հետ միասին՝ իրավունքն ստատիկայում և իրա- վունքը դինամիկայում, միասնականության, տարբերակման ու փոխգոր- ծակցության դիալեկտիկան:

Գործող իրավունքի էական ընդհանրացնող բնութագիրն իրավունքի գործողության արդյունավետությունն է:

Իրավունքի գործողության արդյունավետությունն իրավական կար- գավորման տարբեր ոլորտներում գործող օրենսդրության իրավական նպատակներին հասնելու չափը (աստիճանն) է:

Գործող իրավունքի արդյունավետության ցուցանիշն օրենսդրության նորմերի իրականացման հետևանքների (այսինքն` դրանց գործողության արդյունքների) և այդ նորմերի իրավական նպատակների հարաբերակ- ցությունն է1:

1 Տե՛ս AanaeBa B.B. փexTHBHOCT5 3aKoFa и методы её изучения 11 ՕփփeKTHBROCTE 3aKoRa. M., 1997. էջ 28-44

---

Գործող իրավունքի արդյունավետությունը կախված է բազմաթիվ օբյեկտիվ ու սուբյեկտիվ, սոցիալական, տնտեսական, գաղափարախո- սական, իրավաբանական և այլ գործոններից: Իրավունքի գործողութ- յան արդյունավետության կարևոր իրավաբանական գործոններից են` գործող օրենսդրության իրավական որակը (իրավական բնույթը), դրա սոցիալական պայմանավորվածության ու օրինականության աստիճա- նը (տարբեր սոցիալական խավերի շահերի հաշվառումը, իրավական համաձայնեցումը և փոխզիջումը, հասարակական կարծիքի հաշվառու- մը), քաղաքացիների ու պաշտոնատար անձանց իրավագիտակցության և իրավաբանական մշակույթի մակարդակը, հասարակության մեջ հատկապես իրավակիրառ գործունեության ոլորտում օրինականության ու իրավակարգի ընդհանուր վիճակը:

2. Իրավունքի գործողությունը ժամանակի, տարածության մեջ՝ ըստ կարգավորման ոլորտի և ըստ անձանց շրջանակի

Իրավունքի գործողությունն իրավունքը կազմող այն բազմազան նոր- մերի գործողությունն է, որոնք պաշտոնական ձևով արտահայտված են տարբեր նորմատիվ-իրավական և այլ իրավասահման ակտերում: Այդ ակերի ու դրանցով սահմանված իրավական նորմերի գործողությունն ունի իր սահմանները, որոնք որոշվում են այդպիսի գործողության ժա- մանակային ու տարածքային սահմաններով, ինչպես նաև նորմատիվ- իրավական կարգավորման օբյեկտների ու իրավունքի համապատաս- խան նորմերի հասցեատերերի շրջանակներով:

Ժամանակի մեջ գործողությունը որոշվում է նորմատիվ-իրավական ակը (դրանում պարունակվող նորմերը) ուժի մեջ մտնելու պահից մինչև դրա ուժը կորցնելու պահը ժամանակահատվածով:

Տարբեր նորմատիվ-իրավական ակտերի օրինական ուժի մեջ մտնե- լու ժամանակը որոշվում է զանազան եղանակներով`

1) ակտի ընդունման ժամանակով.

2) ակտում կամ տվյալ ակտը գործողության մեջ դնելու մասին հա- տուկ ակտում նշված ժամանակով.

3) ակտի պաշտոնական հրապարակման ժամանակով.

4) ակտի պաշտոնական հրապարակումից հետո որոշակի ժամկետի ավարտով։

Ընդհանուր կանոնի համաձայն, եթե այլ բան սահմանված չէ նորմա- տիվ ակտերում, Ռուսաստանի Դաշնությունում օրենքներն ուժի մեջ են մտնում դրանց պաշտոնական հրապարակման օրվանից տասն օր հե-

---

տո, Ռուսաստանի Դաշնության նախագահի և կառավարության նորմա- տիվ ակտերը՝ դրանց պաշտոնական հրապարակումից յոթ օր հետո, նախարարությունների ու գերատեսչությունների ներգերատեսչական բնույթի նորմատիվ ակտերը` Ռուսաստանի Դաշնության արդարադա- տության նախարարությունում դրանք պետական գրանցման պահից, իսկ պաշտոնական հրապարակման ենթակա ընդհանուր նշանակութ- յան ակտերը՝ դրանց պաշտոնական հրապարակման պահից տասն օր հետո:

Ռուսաստանի Դաշնության նախագահի և կառավարության բազմա- թիվ նորմատիվ ակտեր նախատեսում են դրանց ուժի մեջ մտնելն ակտի ընդունման կամ պաշտոնական հրապարակման պահից: Պաշտոնա- կան հրապարակման պահից ուժի մեջ մտավ նաև Ռուսաստանի Դաշ- նության Սահմանադրությունը:

Նորմատիվ ակտի ուժը կորցրած ճանաչելու պահը որոշվում է`

1) ժամանակավոր ակտի գործողության ժամկետի ավարտի տարով, ամսով և ամսաթվով, եթե այդ ժամկետը չի երկարաձգվում.

2) ակտի վերացման տարով, ամսով ու ամսաթվով.

3) իր մեջ նախորդ ակտի կարգավորման առարկան ներառող նոր ակտի ուժի մեջ մտնելու տարով, ամսով, ամսաթվով:

Ընդհանուր կանոնի համաձայն, նորմատիվ ակտերը (և դրանցում պարունակվող նորմերը) չունեն ո՛չ հետադարձ ուժ, այսինքն՝ դրանք չեն տարածվում մինչև իրենց ուժի մեջ մտնելը ծագած հարաբերությունների վրա, ո՛չ էլ հաջորդող ուժ, այսինքն` դրանց վերացման պահից լիովին կորցնում են իրենց ուժը։ Սակայն այս ընդհանուր կանոնից թույլ են տրվում որոշ բացառություններ, և մի շարք դեպքերում օրենսդրական կարգով կարող է ճանաչվել այս կամ այն ակտի (և դրա համապատաս- խան նորմերի) հետադարձ կամ հաջորդող ուժը:

Այսպես, որպես կանոն, հետադարձ ուժով օժտված են քրեական և վարչական պատասխանատվությունը վերացնող կամ մեղմացնող նոր- մատիվ- իրավական ակտերը:

Ակտի (և նրա առանձին նորմերի) հաջորդող գործողությունն ակտի, այսպես կոչված, վերապրելն է, այսինքն` վերացված ակտի գործողութ- յան («կյանքի») երկարաձգելը դրա վերացման պահից հետո ծագող հա- րաբերությունների նկատմամբ:

Սովորաբար քաղաքացիական օրենսդրության մեջ թույլատրվող նման բացառությունները թելադրված են համապատասխան հասարա- կական հարաբերությունների կարգավորման մեջ կայունություն և դրանց մասնակիցների մոտ իրենց օրինական գործողությունների պլա-

16 Վ. Ս. Ներսեսյանց

---

նավորված նպատակներին հասնելու վստահություն ապահովելու ան- հրաժեշտությամբ։

Նորմատիվ ակտերի գործողությունը տարածության մեջ որոշվում է այն տարածքով, որի վրա տարածվում է տվյալ պետության նորմատիվ- իրավական ակտերի գործողությունը:

Այդ տարածքի կազմի մեջ են մտնում ցամաքը, ներառյալ՝ ընդերքը, մայրցամաքային շելֆր (մայրցամաքի` ջրով ծածկված մասը), պետութ- յան ներքին և տարածքային ջրերը (12 ծովային մղոնի սահմաններում), ցամաքի ու տարածքի ջրային մասի վրայի օդային տարածությունը, դեսպանությունների, ռազմանավերի, ինչպես նաև այդ պեսությունների տարածքից դուրս գտնվող բոլոր ծովային և օդային նավերի, տիեզերա- նավերի ու կայանների, ինչպես նաև տիեզերքում և բաց ծովում գտնվող տվյալ պեսությանը պատկանող այլ օբյեկտների տարածքը:

Այլ պետություններում գտնվող պետության դեսպանությունների տարածքի վրա պետության նորմատիվ ակտերի օտարերկրյա գործո- ղության կարգն ու կանոնները սահմանվում են միջազգային իրավուն- քով:

Միացյալ (ունիտար) և դաշնային (ֆեդերալ) պետություններում բարձրագույն ու կենտրոնական պետական մարմինների նորմատիվ-ի- րավական ակտերը գործում են պետության ամբողջ տարածքում, սա- րածքային պետական մարմինների ակտերը` համապատասխան տա- րածքներում, դաշնային սուբյեկտների ակտերը՝ համապատասխան սուբյեկտների տարածքներում, տեղական ինքնակառավարման մար մինների ակտերը` համապատասխան համայնքային կազմավորումների տարածքներում: Այդ ընդհանուր կանոնից կատարվող հնարավոր բա- ցառությունները սահմանվում են օրենսդրական կարգով:

Նորմատիվ ակտի գործողությունն ըստ կարգավորման ոլորտի որոշ- վում է իրավական կարգավորման օբյեկտով, այսինքն` այն հասարա- կական հարաբերություններով, որոնց վրա տարածվում է տվյալ ակտի նորմերի իրավաբանական ուժը:

Տարբեր ակտերի նորմերը՝ դրանց կարգավորման օբյեկտների ա- ռանձնահատկության և գործողության ոլորտների հաշվառմամբ, պատ- կանում են իրավունքի որոշակի ճյուղի` դրան ներհատուկ իրավական կարգավորման առարկայի ու մեթոդի առանձնահատկություններով։ Դա նշանակում է, որ իրավական կարգավորման յուրաքանչյուր ոլորտում գործում է այն հատուկ իրավակարգը (այն նորմերն ու համապատաս- խան ակտերը), որը սահմանված է ելակետային իրավական կարգավոր-

---

ման գործընթացում` տվյալ ոլորտի հասարակական հարաբերություննե- րի առանձնահատկության հաշվառմամբ:

Նորմատիվ ակտերի գործողությունն ըստ անձանց շրջանակի որոշ- վում իրավունքի այն բոլոր սուբյեկտների կազմով, որոնց հասցեա- զրված են տվյալ ակտի (դրա նորմերի) պահանջները։

Ընդհանուր կանոնի համաձայն` նորմատիվ-իրավական ակտերի գործողությունը տարածվում է համապատասխան ակտի գործողության տարածքում գտնվող բոլոր անձանց (ֆիզիկական և իրավաբանական անձանց, պաշտոնատար անձանց, քաղաքացիների, օտարերկրացինե- րի ու քաղաքացիություն չունեցող անձանց) վրա:

Սակայն այդ ընդհանուր կանոնից կան մի շարք բացառություններ։ Այսպես, քաղաքական բնույթի համապատասխան իրավունքների և պարտականությունների (օրինակ` պետական իշխանության մարմին- ներ ընտրելու և այդ մարմիններում ընտրվելու իրավունքի, պետական գործերի կառավարմանը մասնակցելու իրավունքի, քաղաքական կու- սակցություններում անդամակցության իրավունքի, զինվորական ծառա- յության պարտականության և այլն) սուբյեկտներ կարող են լինել միայն տվյալ պետության քաղաքացիները։ Օտարերկրացիներն ու քաղաքա- ցիություն չունեցող անձինք չեն մտնում նման նորմերի հասցեատերերի շրջանակի մեջ: Սակայն նրանք իրավական կարգավորման մյուս բոլոր ոլորտներում իրավունքների և պարտականությունների սուբյեկտներ են, ու նրանց վրա տարածվում է համապատասխան նորմերի (քաղաքա- ցիական, քրեական, ձեռնարկատիրական և այլ իրավունքների նորմերի) գործողությունը։

Հատուկ խումբ են կազմում այն օտարերկրացիները (օտարերկրյա պեսությունների և կառավարությունների ղեկավարները, օսարերկրյա դեսպանատների ու հյուպատոսարանների ղեկավար աշխատակիցնե- րը, օտարերկրյա քաղաքացիների որոշ այլ կատեգորիաներ), որոնք, մի- ջազգային իրավունքի դրույթներին համապատասխան, օժտված են դի- վանագիտական անձեռնմխելիությամբ ու դրա ուժով այլ պեսություննե- րի տարածքում ու օրենքներով ենթակա չեն քրեական և վարչական պա- տասխանատվության:

Որոշ նորմերի (և ակտերի) հասցեատերեր են հատուկ սուբյեկտները, այսինքն` ոչ թե բոլոր անձինք, այլ հատուկ հատկանիշներով բնութա- գրվող միայն որոշակի կատեգորիայի անձինք (օրինակ՝ քիմիական արդյունաբերության մեջ աշխատողները, աշխատանքի վետերանները, Հեռավոր Հյուսիսի բնակիչները, հարկման սուբյեկտները, պաշտոնա- տար անձինք, զինծառայության համար պիտանի զորակոչի տարիքի հասած անձինք և այլն)։

---

3. Իրավունքի նորմերի իրագործումը

Իրավունքի նորմերի իրագործումն իրավունքի սուբյեկտների վար- քագծի համապատասխան ձևերի միջոցով դրանց պահանջների իրա- կանացումն է:

Իրավունքի սուբյեկտների վարքազծի այդ ձևերը պայմանավորված են իրավական պահանջների բնույթով:

Իրավունքի պահանջներն իրենց բնույթով լինում են երկու տեսակ`

1) իրավունքի սուբյեկտների կողմից անիրավաչափ (հակաիրավա- կան) գործողություններ կասարելու արգելքներ

2) իրավունքի սուբյեկտների կողմից իրենց իրավունքներն ու պար- տականություններն իրականացնելիս որոշակի իրավաչափ գործողութ- յուններ կասսարելու կարգաղրություններ։ Դրան համապատասխան ի- րավունքի իրագործման երկու հիմնական ձևերն են՝

1) արգելքների պահպանումը.

2) կարգադրությունների կատարումը:

Վարքագծային տեսանկյունից իրավական արգելքների պահպանու- մը նշանակում է միայն ոչ իրավաչափ գործողությունների (իրավա- խախտ անգործության) կատարումից պասսիվ, ձեռնպահ մնալ և կապ- ված չէ որևէ ակտիվ, ներառյալ` իրավաչափ, գործողություններ կատա- րելու հետ:

Եվ հակառակը` իրավական կարգադրությունների կատարումն իրա- վունքի բոլոր սուբյեկտներից պահանջում է իրենց իրավունքների ու պարսականությունների իրագործման համար կատարել համապա- տասխան ակտիվ իրավաչափ գործողություններ:

Այդ կարգաղրությունների` որպես իրավաիրագործման ընդհանուր կանոնների, հիմնական իմաստն այն է, որ իրավունքի երկկողմ (տրա- մադրող-պարտավորեցնող) բնույթի ուժով իրավաիրագործման սուբյեկ- տի կողմից իր իրավունքի օգտագործումն ամբողջությամբ և մշտապես պետք է համատեղվի նրա կողմից որոշակի պարտականությունների կատարմամբ` իրավաիրազործման սուբյեկտի իրավունքին միշտ էլ հա- մապատասխանում (թղթակցում) է նրա պատշաճ պարտականությունը, իսկ իրավաիրագործման մի շարք սուբյեկտների իրավունքներին ու պարտականություններին` իրավաիրագործման այլ սուբյեկտների պար- տականությունները և իրավունքները։

Իրավաիրագործման ոլորտում, ինչպես նաև ամբողջությամբ իրա- վունքում, չկան միակողմանի իրավունքներ ու միակողմանի պարտակա նություններ, չկան սոսկ իրավունքներ ունեցող սուբյեկտներ և սոսկ

---

պարտականություններ ունեցող սուբյեկտներ։ Դա նշանակում է, որ ի- րավունքի նորմերի իրագործման բուն գործընթացը պետք է կրի իրավա- կան բնույթ, իսկ իրավաիրագործման սուբյեկտների զործողություններն ու փոխհարաբերությունները պետք է իրականացվեն նրանց նորմատի- վորեն կապող (նրանց իրավունքները և պարտականությունները համա- ձայնեցնող) իրավական հարաբերությունների ձևով:

Իրավունքի բոլոր սուբյեկտների իրավաիրագործող գործողություն- ների բոլոր տեսակների ու ակտերի իրավաչափության ընդհանուր հիմ- քը, հատկանիշն ու չափանիշն իրավական նորմի դիսպոզիցիայում ամ- րագրված նրանց համապաստասխան իրավունքների ու պարտականութ յունների իրագործման պայմանավորվածությունը և հիմնավորվածութ յունն է` տվյալ նորմի հիպոթեզում նախատեսված բոլոր կոնկրետ պայ- մանների (պատշաճ իրավաբանական փաստերի) իրական առկայութ յամբ: Իրավաիրագործումն առանց համապատասխան իրավաիրագոր- ծող հիմնավորվածության և պայմանի` իրավախախտում է:

Իրավաիրագործող գործողությունների թվին են պատկանում պետա- կան մարմինների և պաշսոնատար անձանց` իրենց իրավունքների ու պարտականությունների իրականացմանն ուղղված իրավակիրառ գոր- ծողությունները: Իրավակիրառ գործողություններն իրենց բոլոր առանձ- նահատկություններով հանդերձ (գործողության սուբյեկսի կարգավի- ճակի, նրա իրավասության բովանդակության, նրա կողմից ընդունվող ի- րավակիրառ ակտերի պաշտոնական-իշխանական բնույթ և այլն), ինչ- պես նաև իրավունքի մյուս սուբյեկտների մնացած բոլոր իրավաիրագոր- ծող գործողությունները պետք է իրականացվեն որպես բոլոր իրավաի- րագործող սուբյեկտների համար ընդհանուր կանոններով ու միասնա- կան նորմատիվ-կարգավորիչ մոդելով իրավունքի համապատասխան

կարգադրությունների կատարում:

Իրավակիրառ գործողությունների և ամբողջությամբ իրավակիրառ գործունեության ենթարկվելն այդ ընդհանուր իրավական պահանջնե- րին ու իրավունքի նորմերի իրագործման միասնական կանոններին պե֊ տական մարմինների և պաշտոնատար անձանց գործունեության մեջ ի- րավական օրինականության ապահովման անհրաժեշտ պայման է ու էական իրավաբանական երաշխիք` ընդդեմ նրանց կամայականության:

Իրավակիրառ գործողությունների իրականացումն իրավունքի կար- գադրություններին համապատասխան և պատշաճ իրավական ձևով, միաժամանակ, մյուս բոլոր սուբյեկտների իրավունքների ու պարտակա- նությունների իրական և հաջող գործնական իրագործման, ամբողջ իրա- վունքի պատշաճ գործողության էական պայմանն է:

---

4. Իրավունքի նորմերի կիրառումը

Իրավունքի նորմերի կիրառումը դրանց իրագործումն է իրավունքով նախատեսված դեպքերում և դրա կողմից սահմանված պետական մարմնի (կամ պաշտոնատար անձի) իրավաիրագործող գործողության ձևով, որն իրականացվում է նրա իրավասության շրջանակներում` կոնկ- րետ իրավական գործեր լուծելիս ու համապատասխան իրավական ակ- տեր ընդունելիս:

Բոլոր պետական մարմինները և պաշտոնատար անձինք իրենց ի- րավասության շրջանակներում զբաղվում են իրավակիրառ գործու- նեությամբ: Եվ բոլոր պետական գործառույթներն ամբողջությամբ (սկսած` իրավասահմանումից մինչև իրավակիրառումը) իրականացվում են (և պետք է իրականացվեն) պետական մարմինների ու պաշսոնա- տար անձանց իրավակիրառ գործունեության տեսքով` նրանց իրավա- սության իրագործման ձևով: Նման իրավակիրառ (իրավաիրագործող) գործողությունների համակցության մեջ է իրականում դրստրվում պե- տության իրավական բնույթը։ Միաժամանակ, իրականության մեջ իրա- վակիրառ գործողությունների համակցությունն է ակնհայտորեն ցուցադ- րում պեսության գործունեության իրական ձևն ու իրավական բնույթը։

Իրավակիրառ գործունեության մեջ գործող իրավունքի իրական վի- ճակը և գոյություն ունեցող պետության իրական վիճակն արտահայտ- ված են իրենց անխզելի միասնության մեջ: Ուստի, իրավակիրառ գոր- ծունեության որակը ձևավորված իրավական և պետական իրականութ յան գնահատման ամենից հուսալի ու արժանահավատ չափանիշն է:

Իրավակիրառ գործունեության մեջ պետական մարմնի (կամ պաշ- տոնատար անձի) իր իրավասության իրագործմանն ուղղված գործո- ղությունները պայմանավորված ու թելադրված են կոնկրետ իրավական գործը լուծելու նրա պարտականություններով և իրավունքներով: Այսպի- սի իրավական գործի բովանդակություն կարող է լինել ցանկացած իրա- վաբանորեն նշանակալի հարց, որի լուծումը, գործող իրավունքի համա- ձայն, պահանջում է իրավասու պետական մարմնի մասնակցությունը, նրա գործողություններն ու որոշումները:

Դեպքերի մի մասում, երբ խոսքը իրավախախտումների մասին է, ի- րավակիրառ գործունեությունն ուղղված է հակաիրավական գործողութ- յունների կանխմանը, կատարված իրավախախտումների պատշաճ քննությանը, իրավախախտողին պատասխանատվության ենթարկելուն և իրավասու պետական մարմնի կողմից համապատասխան որոշում ըն- դունելուն (օրինակ` նկատողության մասին տնօրենի հրամանի, վնասի

---

հատուցման մասին դատարանի վճռի, քրեական գործով դատավճռի տեսքով և այլն):

Մյուս դեպքերում, երբ խոսքն իրավունքի սուբյեկտների կողմից ի- րենց իրավունքների ու պարտականությունների իրագործմանն ուղղված իրավաչափ գործողությունների մասին է, իրավակիրառ գործունեության խնդիրը և նպատակն իրավունքի սուբյեկտների այդ իրավաիրագործող գործողությունների պատշաճ պետական-իրավական ապահովումը և ե- րաշխավորումն է իրավասու մարմնի կամ պաշտոնատար անձի համա- պատասխան սեփական իրավաիրագործող (իրավակիրառ) գործողութ- յունների միջոցով, օրինակ՝ պահանջվող պաշտոնական թույլտվություն, անհրաժեշտ տեղեկանք կամ վկայական տալու, գրանցում կատարելու, իրավաչափ հայցը դատարանում բավարարելու տեսքով և այլն:

Այսպիսով, պետական մարմինների ու պաշտոնատար անձանց ի- րավակիրառ գործունեությունը, իրենից ներկայացնելով նրանց իրավա- սությունների իրագործում, մի կողմից` իրավունքի այլ սուբյեկտների ի- րավաիրականացնող գործողությունների և իրավախախտումների նկատմամբ պետական-իրավական վերահսկողության ու իրավաբանա- կան գնահատման ձև է, իսկ մյուս կողմից` հենց ինքն էլ համապատաս- խան իրավասու մարմինների և պաշտոնատար անձանց կողմից նման վերահսկողության ու գնահասման օբյեկտ է։

Իրավակիրառ գործունեությունը, միաժամանակ, նաև կոնկրետ իրա- վական գործի (հարցի) լուծման համար պեսական մարմնի կամ պաշ- տոնատար անձի կողմից իրավունքի որոշակի նորմի կիրառում է և, դրա հետ միասին, այդ մարմնի (կամ անձի) կողմից իրավունքի կիրառվող նորմի դիսպոզիցիայով նախատեսված իր համապատասխան պարտա- կանության (և իրավունքի) իրագործում: Ընդ որում, անհրաժեշտ է, որ տվյալ կոնկրետ գործը (հարցը) ներառված լինի այդ նորմի հիպոթեզով նախատեսված դեպքերի շրջանակում: Նորմատիվ կարգավորման տե- սանկյունից դա նշանակում է, որ պետական մարմինը (կամ պաշտոնա- տար անձը) իրավունք ունի ու պարտավոր է իրագործել նրան լիազորող նորմի դիսպոզիցիան (այսինքն` իրականում օգտագործել տվյալ մարմ- նի կամ անձի իրավասության ընդհանուր համալիրի այս կամ այն իշ- խանական իրավազորությունը) միայն այն դեպքում և այնքանով, որ դեպքում ու որքանով այդ նորմը կիրառվում է տվյալ նորմի հիպոթեզով նախատեսված իրավական գործի (հարցի) նկատմամբ։

Նորմերի կիրառման գործընթացում առանձնացվում է երեք փուլ` 1) գործի փաստացի հանգամանքների պարզումը.

2) այդ փաստացի հանգամանքների իրավաբանական որակումը.

---

3) գործով որոշում ընդունելը։

Իրավակիրառ մարմնի կամ անձի բոլոր գործողություններն իրավա- կիրառման բոլոր փուլերում կիրառվելիք իրավունքի նորմերով սահման- ված իրավաբանական նշանակություն ունեցող գործողություններ են` գործի համապատասխան փաստացի հանգամանքների իրավաբանա- կան նշանակությունը պարզելու և այդ գործով իրավաբանական որոշում ընդունելու համար։ Ուստի, իրավունքի նորմի կիրառման բոլոր փուլե- րում իրավական կիրառման և լուծվող իրավական գործի փաստացի ու իրավաբանական հարադրությունները սերտ միահյուսված և համատեղ- ված են: Այստեղ ամենուր իրավաբանականը պետք է հիմնավորվի փաստացիով, իսկ փաստացին պետք է սահմանվի իր իրավաբանական նշանակությամբ:

Իրավակիրառման գործընթացի առաջին փուլի հիմնական խնդիրը գործի փաստացի հանգամանքների բացահայտումը, հետազոտումն ու պարզումն է` համապատասխան հանգամանքներում կիրառման ենթա- կա որոշակի նորմի հիպոթեզով նախատեսված իրավակիրառ դեպքերին (պայմաններին, հիմքերին) դրանց համապատասխանության տեսանկ- յունից:

Գործի փաստացի հանգամանքների համակողմանի, լիակատար ու օբյեկտիվ իրավաբանական բացահայտումը, հետազոտումը և սահմա- նումը պետք է իրականացվի այդ հանգամանքների մասին օբյեկտիվ ճշմարտության հասնելու ընդհանուր պահանջներին ու, միաժամանակ, դրանց իրավաբանական հետազոտության հասուկ նպատակներին, խնդիրներին, ձևերին և միջոցներին խիստ համապատասխան, որպես- զի, վերջին հաշվով, ձեռք բերվի հետազոտվող փաստի իրավական հատկությունների, բնութագրերի ու նշանակության մասին ոչ թե վերա- ցական, այլ հենց կոնկրետ իրավաբանական նշանակություն ունեցող օբյեկտիվ ճշմարտությունը: Գործի փաստացի հանգամանքների այդ ա- ռանձնահատուկ իրավաբանական հետազոտումը պետք է կատարվի սահմանված իրավակարգի հիման վրա և շրջանակներում, նախատես- ված դատավարական ձևերով, պատշաճ իրավաբանական ապացուցո- ղական միջոցների օգնությամբ (վկաների ցուցմունքներ, իրեղեն ապա- ցույցներ, փաստաթղթեր, փորձագիտության տվյալներ, գործի մասնա- կիցների անձնական խոստովանություններ և այլն):

Հավաքված ու վերլուծված ապացույցները պետք է ունենան արժա- նահավատ բնույթ և իրենց համակցության մեջ` գործի փաստացի կազմի տեսքով, իրենց իրավաբանական նշանակություն ունեցող բնութագրե- րով պետք է լիովին համապատասխանեն կիրառվող իրավական նորմի հիպոթեզով նախատեսված պայմաններին:

---

Գործի փաստացի հանգամանքների (գործի փաստացի կազմի, նե- րառյալ` դրա բոլոր մասնակիցների կոնկրետ գործողությունների) իրա- վաբանական որակավորումն իրավակիրառ գործընթացի երկրորդ փու- լում իրավակիրառման առաջին վփուլում սկսված դրանց իրավաբանա- կան (իրավաբանական որակմամբ հիմնավորված, կոնկրետացված և կողմնորոշված) հետազոտությունների շարունակությունն ու ավարտն է:

Չէ՛ որ առաջին փուլում նույնպես նախապես հավաքվում և ուսում- նասիրվում էին ոչ միայն փաստեր` որպես այդպիսիք, այլ հենց որոշակի իրավաբանական նշանակություն ունեցող, այսինքն` իրավաբանորեն բնութագրվող, գնահատվող ու որակվող փաստերը։

Ցանկացած փաստի իրավաբանական որակումը տվյալ փաստի (անձի գործողության, հարաբերության, իրադարձության և այլն) կոնկ- րես իրավաբանական նշանակությունը սահմանող իրավունքի որոշակի նորմի տեսանկյունից դրա գնահատումն է: Ուստի, իրավակիրառումն ամբողջությամբ կրում է իրավաբանական-որակող բնույթ, իսկ գործի փաստացի հանգամանքների իրավաբանական որակավորման տարբեր պահերն ու հայեցակետերը ներհատուկ են իրավակիրառ գործունեութ- յան բոլոր ձևերին և փուլերին:

Քննվող իրավական գործի (հարցի) պարզված փաստացի կազմի վերջնական իրավաբանական որակումը հնարավորություն է ընձեռում անցնել իրավակիրառ գործընթացի երրորդ փուլին` տվյալ գործով որոշ- ման ընդունմանը:

Իրավունքի բացերի առկայության մի շարք դեպքերում համապա- տասխան հարաբերությունների (գործի փաստացի հանգամանքների) ի- րավաբանական որակումն ու գործի լուծումն ամբողջությամբ իրակա- նացվում է օրենքի համանմանության կամ իրավունքի համանմանութ- յան պատշաճ օգտագործմամբ:

Գործով կայացված որոշումը քննվող հարաբերության սուբյեկտների կոնկրետ իրավունքները և պարտականությունները սահմանող իրա- վունքի կիրառման ակտ է:

Իրավակիրառար ակտն ունի անհատական (որոշակի անձնական) բնույթ և ենթակա է պարտադիր կատարման, անհրաժեշտության դեպ- քում` պետական հարկադրանքի միջոցների օգնությամբ։

Իրավակիրառար ակտը կարող է արտահայտվել գրավոր (ինքնու- րույն գրավոր փաստաթղթի կամ այլ փաստաթղթի վրա արված գրավոր մակագրության տեսքով), բանավոր (տեղում տուգանելը) ձևերով, պաշ- տոնական նշանների միջոցով (փողոցային երթևեկությունը կարգավորո- ղի շարժումները և այլն):

---

Իրավակիրառար ակսերի դասակարգումը տարբեր խմբերի կարող է իրականացվել տարբեր հիմքերով` ըստ համապատասխան ակտերն ըն- դունող սուբյեկտների, ըստ այդ ակտերի կարգավորիչ-իրավական բնույթի և այլն:

Տարբեր պետական մարմինների ու պաշտոնատար անձանց իրա- վակիրառար ակտերն ունեն պաշտոնական (օրենսդրորեն որոշված) տիպային անվանումներ, օրինակ` Ռուսաստանի Դաշնության նախա- գահի կամ Ռուսաստանի Դաշնության կառավարության կարգաղրութ- յունը, նախարարի կամ ձեռնարկության, հիմնարկի ղեկավարի հրամա- նը, նախաքննության հարցերով քննիչի կամ դատախազի կայացրած n- րոշումը, դատախազի գրավոր ցուցումը` հետաքննության և նախա- քննության մարմիններին` նրանց հարուցած ու քննող գործերի կապակ- ցությամբ, դատարանի որոշումը՝ դատաքննության հարցերով, դասա- րանի վճիռը` քաղաքացիական գործերով, դատավճիռը` քրեական գոր- ծերով և այլն։

5. Բացերն իրավունքում:

Օրենքի համանմանությունը և իրավունքի համանմանությունը

Իրավակիրառար գործընթացում կարող է պարզվել, որ գործող պո- զիտիվ իրավունքում բացակայում է քննվող գործի հանզամանքներն ուղղակիորեն կարգավորող կոնկրետ իրավական նորմը: Նման իրավի- ճակը կարող է նշանակել՝

1) կամ օրենսդրի (և ամբողջությամբ իրավակիրառ գործունեության բոլոր սուբյեկտների) այդ հանգամանքները կարգավորելու ցանկության գիտակցված բացակայություն.

2) կամ էլ գործող պոզիտիվ իրավունքում բացերի առկայություն:

Առաջին դեպքում (երբ օրենսդիրը հրաժարվում է տվյալ հանգա- մանքների իրավական կարգավորումից) համապատասխան փաստացի հանգամանքները չունեն իրավաբանական նշանակություն: Նման հան- գամանքներով չպետք է հարուցել իրավաբանական (իրավակիրառար) գործ, իսկ արդեն հարուցված գործով անհրաժեշտ է համապատասխան որոշում ընդունել դրա իրավաբանական նշանակությունից զուրկ լինելու («իրավաբանական առոչնչության») մասին:

Իրավունքում բացեր ասելով` նկատի է առնվում իրավունքի այնպիսի նորմի բացակայությունը, որը, կախված գործող իրավունքի իմաստից և

---

դրանով կարգավորվող հասարակական հարաբերությունների բնույթից, անհրաժեշտ է իրավական կարգավորման կազմավորված ոլորտում գտնվող տվյալ կոնկրետ փաստացի հանգամանքների (փաստացի հա- րաբերությունների) կարգավորման համար:

Իրավունքում բացերը կարող են լինել կա՛մ զարգացող հասարակա- կան հարաբերություններից օրենսդրության անխուսափելի հետ մնալու հետևանք, կա՛մ էլ՝ հենց օրենսդրի սխալների ու բացթողումների, նրա օ- րինաստեղծ մշակույթի ցածր մակարդակի և այլնի արդյունք։

Իրավունքում հայտնաբերված բացերը կարող են լրացվել միայն օ- րենսդրի կամ համապատասխան իրավասու իրավասահման մարմնի կողմից:

Սակայն իրավակիրառար մարմինը կամ պաշսոնատար անձն իրա- վունք չունի իրավունքում եղած բացերի կապակցությամբ հրաժարվել համապատասխան իրավական գործը (հարցր) քննելուց և լուծելուց: Նման հրաժարումը կնշանակեր «հրաժարվել արդարադատությունից», ինչը հակասում է իրավունքի՝ որպես իրականում գործող կարգավորչի, իմասսին:

Իրավակիրառար գործընթացում գործող իրավունքի բացերի հաղթա- հարման համար օգտագործվում են այնպիսի հատուկ իրավակիրառ հնարքներ, ինչպիսիք են՝ օրենքի համանմանությունը և իրավունքի հա- մանմանությունը:

Օրենքի համանմանությունը չկարգավորված հարաբերությունների նկատմամբ նմանօրինակ հարաբերությունները կարգավորող օրենքի (գործող պոզիտիվ իրավունքի) նորմի կիրառումն է:

Քաղաքացիական և ձեռնարկատիրական հարաբերությունների, մարդու անօտարելի իրավունքների ու ազատությունների և այլ ոչ նյու- թական բարիքների պաշտպանության ոլորտում օրենքի համանմանութ- յան կիրառումը նախատեսված է գործող Ռուսաստանի Դաշնության քաղաքացիական օրենսգրքով (6 հոդվածի 1-ին կետ) և Ռուսաստանի Դաշնության քաղաքացիական դատավարության օրենսգրքով (10 հոդ- ված): Համաձայն Ռուսաստանի Դաշնության քաղաքացիական o- րենսգրքի (6 հոդվածի 1-ին կետ), եթե նման հարաբերությունները «ուղ- ղակի կարգավորված չեն օրենսդրությամբ կամ կողմերի համաձայնութ- յամբ, և բացակայում է դրանց նկատմամբ կիրառելի գործարար շրջա- նառության սովորույթը, նման հարաբերությունների նկատմամբ, եթե դա չի հակասում դրանց էությանը, կիրառվում է նման հարաբերություններ

---

կարգավորող քաղաքացիական օրենսդրությունը (օրենքի համանմա- նություն)»:

Իրավակիրառար գործունեության մեջ օրենքի համանմանությունն օգտագործելիս համապատասխան հարաբերությունների իրավաբանա- կան որակման և ամբողջությամբ գործի լուծման համար նմանօրինակ հարաբերություններ կարգավորող պիտանի նորմը, առաջին հերթին, պետք է որոնել օրենսդրության այն ճյուղում, որի կարգավորման ոլոր- տին է վերաբերում դիսարկվող հարաբերությունը (գործի հանգամանք- ները), իսկ տվյալ ճյուղում նման նորմի բացակայության դեպքում դա անհրաժեշտ է որոնել օրենսդրությանը մերձ ճյուղերում և ամբողջութ- յամբ օրենսդրության (գործող ամբողջ պոզիտիվ իրավունքի) մեջ:

Նմանօրինակ հարաբերությունները կարզավորող օրենսդրության ո- րոնելի նորմի բացակայության, այսինքն` օրենքի համանմանության օգ- տագործման անհնարինության դեպքում, կիրառվում է իրավունքի հա- մանմանությունը:

Իրավունքի համանմանությունն օրենսդրությամբ (գործող պոզիտիվ իրավունքով) չկարգավորված հարաբերության նկատմամբ իրավունքի ընդհանուր հիմունքների և իմաստի կիրառումն է։

Ընդ որում, իրավունքի ընդհանուր հիմունքներ ու իմաստ ասելով՝ նկատի են առնում իրավունքի և իրավական կարգավորման ընդհանուր իրավական ու ճյուղային սկզբունքները։ Իրավունքի այդ սկզբունքները (իրավունքի ընդհանուր հիմունքները և իմաստը) մշակվում ու հիմնա- վորվում են իրավաբանական սւեսության, պոզիտիվ իրավունքի վարդա- պետության մեջ: Իրավունքի ընդհանուր հիմունքների, իմաստի և սկզբունքների մասին մի շարք վարդապետական դրույթներ ամրագրվել են բուն օրենսդրության մեջ (նորմատիվ-իրավական ակտերի համապա- տասխան ընդհանուր մասերում և բաժիններում)։ Իրավունքի համա- նմանության թույլատրումը, ըստ էության, նշանակում է իրավաբանա- կան վարդապետության` որպես գործող իրավունքի աղբյուրի, ճանաչում (իրավունքի համանմանության օգտագործման ոլորտում):

Իրավահասկացողության ազատական-իրավաբանական տեսության և պոզիտիվ իրավունքի վարդապետության համաձայն` իրավունքի ու ի- րավական կարգավորման նման հիմնադիր և համընդհանուր սկզբունք է ձևական հավասարության սկզբունքը, որի կոնկրետացումն են հասա- րակական հարաբերությունների իրավական կարգավորման մնացած բոլոր նորմատիվ-իրավական ձևերն ու միջոցները։

---

Քաղաքացիական օրենսդրության գործողության ոլորտում իրավուն- քի համանմանության օգտագործումն իր ամրագրումն է գտել Ռուսաս- տանի Դաշնության գործող քաղաքացիական օրենսգրքում (6 հոդվածի 2-րդ կետ), որը նախատեսում է «օրենքի համանմանության օգտագործ- ման անհնարինության դեպքում կողմերի իրավունքներն ու պարտակա- նությունները որոշվում են` ելնելով քաղաքացիական օրենսդրության ընդհանուր հիմունքներից և իմաստից (իրավունքի համանմանության) ու բարեխղճության, խելամտության և արդարության պահանջներից»:

Իրավակիրառար գործընթացում օրենքի համանմանության ու իրա- վունքի համանմանության օգտագործումն ունի մեկ սկզբունքային կարևոր բացառություն` օրենքի համանմանությունը և իրավունքի հա- մանմանությունը չի կարելի օգտագործել քրեաիրավական պատժի ու վարչական ստուգանքի հարաբերությունների ոլորտում:

Օրենսղրության մեջ քննվող հանգամանքները՝ որպես քրեական հանցագործություն կամ վարչական զանցանք բնութագրող օրենսդրութ- յան նորմի բացակայությունը, համաձայն իրավունքի հիմնադիր պա- հանջներից մեկի և, միաժամանակ, մարդասիրական կանխավարկածի («Չկա հանցագործություն, չկա պատիժ, եթե դա սահմանված չէ օրեն- քում») իրավակիրառողի համար նշանակում է ոչ թե պոզիտիվ իրավուն- քում տեղ գտած բաց, այլ՝ օրենսդրի հրաժարումն այդ հանգամանքների իրավական կարգավորումից, դրանց «իրավաբանական առոչնչությունը»։

Ինքը՝ օրենսդիրը, հայտնաբերելով նորմի այսպիսի բացակայությու- նը, կարող է դա դիտարկել կա՛մ որպես համապատասխան հարաբե- րությունների կարգավորումից իրավաչավի հրաժարում և ամեն ինչ թող- նել նախկինի նման, կա՛մ այդպիսի նորմի բացակայությունը գնահատել որպես բաց ու դա լրացնել համապատասխան նորմի ընդունմամբ: Սա- կայն, իրավակիրառողն այս դեպքում պարտավոր է ղեկավարվել արդեն իսկ ընդունված նորմերով և իրավունք չունի օգտագործել օրենքի հա- մանմանությունը կամ իրավունքի համանմանությունը:

Գլուխ 8. Իրավունքի նորմերի մեկնաբանումը

1. Իրավունքի նորմերի մեկնաբանման հասկացությունը։ Մեկնաբանման օբյեկտը, մեթոդը և առարկան

Իրավունքի նորմի մեկնաբանումը դրա գործողության կոնկրետ տվյալ պայմաններում իրագործման ենթակա իրական բովանդակութ- յան պարզաբանումը և բացատրումն է:

---

Իրագործում ասելով` նկատի ունեն դրա բոլոր տեսակները, ներառ- յալ` նաև իրավական նորմերի կիրառումը:

Իրավունքի մեկնաբանումը` որպես հատուկ իրավաբանական կատե- գորիա, ունի իր հատուկ իմաստն ու հատուկ դեր է խաղում իրավունքի գործողության գործընթացի առանձնահատկություններն արտահայտող և բնութազրող կատեգորիաների համակարգում:

Իրավունքի նորմի կարգավորիչ-իրավական բովանդակությունը, վե- րացական-ընդհանուր տեսքով դրա ստատիկ վիճակում արտահայտ- ված է պոզիտիվ իրավունքի համապատասխան աղբյուրի բուն տեքս- տում: Իրավունքի դինամիկան, դրա իրագործման գործընթացը, ներառ- յալ` նաև իրավակիրառումը, անհրաժեշտաբար կրում է կոնկրետացնող բնույթ` իրավունքի ստատիկ նորմի վերացական-ընդհանուր բովանդա- կությունը դրա իրագործման (և կիրառման) գործընթացում կոնկրետաց- վում է կոնկրետ ժամանակում, կոնկրետ տեղում, անհատապես կոնկ- րես անձանց կոնկրետ հանգամանքներով ու փոխհարաբերությունների կոնկրետ հիմքով, համապատասխան կոնկրետ իրավիճակի նկատմամբ կիրառելիս:

Իրավունքի մեկնաբանումն իրավունքի ստատիկ նորմի վերացա- կան- ընդհանուր բովանդակությունը դրա իրագործման դինամիկ գոր- ծընթացում կոնկրետացվելու կարգավորիչ-իրավական իմաստի՝ իր հա- մար պատշաճ պարզաբանման և բացատրման մեջ է:

Ընդ որում, պարզաբանում ասելով` նկատի են առնում մեկնաբանվող նորմի որոնվող բովանդակության բացահայտման, իմաստավորման և հիմնավորման բուն իրավաբանական-ճանաչողական ընթացակարգը: Ցանկացած մեկնաբանում իր մեջ ներառում է մեկնաբանողի կողմից (առաջին հերթին, հենց իր համար) նորմի իսկական բովանդակության բացահայտման այդպիսի ընթացակարգ:

Բացատրում ասելով` նկատի են առնում մեկնաբանվող իրավական նորմի բովանդակության համապատասխան (պաշտոնական կամ ոչ պաշտոնական) պարզաբանման արդյունքներն ընդհանուր օգտագործ- ման համար արտաքնապես հրապարակայնորեն արտահայտելու զա- նազան հատուկ ձևերը։

Պարզաբանման և բացատրման միջև այդպիսի տարբերության պատճառով մեկնաբանում-պարզաբանումը չպետք է շփոթել մեկնաբա- նում-բացատրման հետ:

Իրավունքի նորմի պատշաճ մեկնաբանման (մեկնաբանման-պար- զաբանման) համար անհրաժեշտ է որոշել մեկնաբանման օբյեկտը, մե- թոդն ու առարկան:

---

Իրավունքի նորմի մեկնաբանման օբյեկտը տվյալ կարգավորման դեպքին (տվյալ կոնկրետ իրավիճակին) համապատասխան նորմատիվ- իրավական (իրավասահման) ակտի տեքստն է, որում արտահայտված է մեկնաբանվող նորմը։

Իրավունքի նորմի մեկնաբանման մեթոդը նորմի աղբյուրի տեքստի և տվյալ կոնկրեստ իրավիճակի (դեպքի) համաձայնեցված իրավաբանա- կան- տրամաբանական մեկնաբանումն է, դրանց փոխադարձ համա- տեղման, համակողմնորոշման ու միասնության մեջ, որն ուղղված է սկզբնաղբյուրի տեքստում որոնելի նորմի համապատասխան կառուց- վածքային բաղադրատարրերի և ընդհանուր կառուցվածքի բացահայտ- մանն ու որոնմանը՝ տվյալ կոնկրես իրավիճակի (դեպքի) համար դրանց արդիական կարգավորիչ-իրավական նշանակությամբ:

Իրավունքի նորմի որոնելի մեկնաբանման առարկան` իրավունքի նորմի որոնելի արդիական կարգավորիչ-իրավական նշանակությունն է, որը ենթակա է իրականացման տվյալ կոնկրետ իրավիճակում (դեպ- քում):

Իրավաբանական-ճանաչողական տեսանկյունից մեկնաբանման օբյեկսի, մեթոդի և առարկայի փոխհարաբերություններն ու միմյանց հետ կապը` տվյալ կոնկրետ իրավիճակին (տվյալ կարգավորման դեպ- քին) համապատասխանող նորմատիվ աղբյուրի (օբյեկտի) իրավաբա- նական-տրամաբանական բացատրությունը (մեթոդը) բացահայտում, ձևակերպում, հիմնավորում և որոշում է տվյալ կոնկրետ իրավիճակում իրագործման ենթակա իրավական նորմի որոնելի արդիական կարգա- վորիչ-իրավական նշանակությունը (առարկան)։

Մեկնաբանման օբյեկտի իմաստավորումը մեկնաբանման մեթոդի օգնությամբ տալիս է մեկնաբանման առարկան առարկան` մեթոդապես իմաստավորված օբյեկտն է:

Այսպիսի իմաստավորման մեջ է մեկնաբանվող նորմի իրական բո- վանդակության, այսինքն` տվյալ կարգավորիչ դեպքի (կոնկրետ իրավի- ճակի) համար դրա արդիական կարգավորիչ-իրավական նշանակութ յան բացասւրման ճանաչողական բովանդակությունը (իմաստը): Իրա- գործվող նորմի այդ կարգավիճակային կոնկրետացված արդիական կարգավորիչ-իրավական նշանակության բացահայտումը և հիմնավո- րումն իր մեկնաբանման-պարզաբանման ընթացքում, հենց իրավունքի նորմի իրական բովանդակության մեկնաբանման այն որոնելին է, որը պետք է իրագործվի ավյալ կոնկրետ իրավիճակում (դեպքում):

---

2. Իրավունքի նորմերի մեկնաբանման եղանակները (հնարքները)

Իրավունքի նորմի բովանդակության պարզաբանման գործընթացում օգտագործվում են իրավունքի մեկնաբանման մի շարք եղանակներ (հնարքներ): Դրանցից են` իրավաբանական-աղբյուրազիտական, քե- րականական, տրամաբանական, համակարգային, պատմական (պատ- մական-քաղաքական), իրավաբանական-տերմինաբանական (հատուկ- իրավաբանական), գործառնական, նպատակային մեկնաբանումները։ Իրավաբանական-աղբյուրագիտական մեկնաբանումն այն պաշտո- նապես հրապարակված նորմատիվ աղբյուրի տեքստի բնօրինակի n- րոշման, բացահայտման և ուսումնասիրման հնարքներն են, որի կար- գավորիչ ներգործության ոլորտում գտնվում է տվյալ կարգավորվող ի- րավիճակը (դեպքը): Նման մեկնաբանման արդյունքում պետք է պարզ- վի մեկնաբանվող նորմատիվ ակտի տեքստի նույնությունը դրա վերջին պաշտոնական խմբագրության հրապարակման) բնագրի տեքստի

հետ:

Քերականական մեկնաբանումը նորմատիվ աղբյուրի տեքստը կազ- մելու քերականական (ձևաբանական) ձևերի և միջոցների առանձնա- հատկությունների, դրա լեզվական, ոճական, կառուցվածքային բնու- թագրերի հաշվառման ու օգտագործման եղանակ է, դրա դրույթների նորմատիվ-իրավական բացատրության, տեքստի այն մասերի (դրվագ- ների) բացահայտման և որոշման գործընթացում, որոնցում արտա- հայտված է նորմի . առանձին բաղադրատարրերի ու ամբողջությամբ նորմի իրավական բովանդակությունը։ Տեքստի առանձնահատկություն- ների այսպիսի իրավաբանական-քերականական իմաստավորումը կարևոր է նաև այն առումով, որ իրավական տեքստի լեզուն, միաժամա- նակ, այն պաշտոնական-իրավական լեզուն է, որով իրականացվում է նաև կարգավորվող իրավիճակի համապատասխան նորմատիվ-իրավա- կան իմաստավորումը՝ մեկնաբանվող նորմի հետ դրա հարաբերակցութ- յամբ:

Տրամաբանական մեկնաբանումն ակտի տեքստի (տեքստի մասերի)՝ որպես միասնական ներքնապես համաձայնեցված ու անհակասական կարգավորիչ համակարգի, մեկնաբանվող իրավունքի նորմի տրամաբա- նորեն փոխկապակցված կառուցվածքային բաղադրատարրերի իրա- վաբանական-տրամաբանական բացատրության գործընթացում ձևա- կան տրամաբանության օրենքների և կանոնների օգտագործման եղա-

---

նակներն ու ձևերն են: Ձևական տրամաբանության պահանջները պահ- պանվում են նաև կարգավորման ենթակա իրավիճակի իրավաբանա- կան-տրամաբանական իմաստավորման, վերացական նորմի և տվյալ կոնկրետ դեպքի միջև որոնելի համապատասխանության բացահայտ- ման ու որոշման գործընթացում:

Իրավաբանական տրամաբանությունն իր մեջ ամբողջությամբ նե- րառում է ձևական տրամաբանության բոլոր պահանջները՝ դրանց իրա- վաբանորեն կոնկրետացված նշանակությամբ և արտահայտությամբ:

Համակարգային մեկնաբանումն իրավունքի մեկնաբանվող նորմի որպես բաղադրատարրերի համակարգի, իրավաբանական-տրամաբա- նական իմաստավորմամբ, իրավունքում` որպես նորմերի համակարգ, դրա տեղի ու դերի որոշմամբ, ինչպես տվյալ նորմի կառուցվածքային բաղադրատարրերի, այնպես էլ միասեռ հարաբերություններ կարգավո- րող այլ նորմերի, որին վերաբերում է կարգավորիչ դեպքը, դրանց միջև համակարգային կապերի կարգավորիչ իմաստի բացահայտման հնարքներն են:

Պատմական (պատմական-քաղաքական) մեկնաբանումը մեկնա- բանվող նորմի կոնկրետ պատմական պայմանավորվածության բացա- հայտման, դրա բովանդակության վրա ազդող սոցիալական, քաղաքա- կան և այլ գործոնների դերի պարզաբանման, տվյալ նորմի ընդունման ժամանակի օրենսդրի կամքի (այսպես կոչված` «օրենսդրի պատմական կամքի») և տվյալ կոնկրետ կարգավորիչ իրավիճակում նորմի իրակա- նացման ժամանակի օրենսդրի կամքի համեմատական իրավական վերլուծության իրականացման հնարքներն են:

Իրավաբանական-տերմինաբանական (հատուկ-իրավաբանական) մեկնաբանումը մեկնաբանվող նորմատիվ ակտի տեքստում օգտագործ- ված հատուկ իրավաբանական հասկացությունների, տերմինների, կա- տեգորիաների, բնորոշումների, կառույցների և այլ իրավաբանական- տելսնիկական միջոցների ու դրանց կարգավորիչ իրավական նշանա- կության իմաստավորման և հաշվառման հնարքներն են:

Գրականության մեջ գործառնական մեկնաբանում ասելով` նկատի են ունենում նորմը պարզաբանելու գործընթացում այն կոնկրետ պայ- մանների, ժամանակի և տեղի առանձնահատկությունների հաշվառման անհրաժեշտությունը, որոնցում իրականացվում է իրավունքի տվյալ

նորմը:

Գրականության մեջ նպատակային մեկնաբանում ասելով` նկատի են ունենում նորմի ընդունման նպատակների բացահայտումը: Մի շարք 17 Վ. Ս. Ներսեսյանց

---

դեպքերում օրենսդիրն ակտի տեքստում (դրա ներածությունում կամ ընդհանուր մասում) նշում է ակտի ընդունման նպատակները (կամ խնդիրները): Այլ դեպքերում ակտի ընդունման նպատակն ի հայտ է գա- լիս դրա ընդհանուր դրույթների համապատասխան իմաստավորման, ակտի նախապատրաստման ու ընդունման մասին նյութերի հետազոտ- ման, տվյալ ակտի պատմական մեկնաբանման եզրահանգումների օգ- տագործման միջոցով և այլն:

Նորմատիվ ակտի ընդունման նպատակի հաշվառումը մի շարք դեպ- քերում մեկնաբանվող նորմի իրական բովանդակության պարզաբան- ման միանգամայն կարևոր հարադրությունն է։

Սակայն ճիշս չէր լինի իրավունքի նպատակային մեկնաբանումը հանգեցնել սոսկ նորմատիվ ակտի ընդունման նպաստակի պարզարան- մանը, քանի որ բուն իրավունքի նորմի (և ամբողջությամբ իրավունքի) նպատակը և նորմ պարունակող ակտի ընդունման նպատակն սկզբունքնորեն տարբեր կատեգորիաներ ու երևույթներ են, թեկուզև մի շարք պահերով դրանք կարող են համընկնել կամ խաչաձևվել։

Ակտի ընդունման նպատակը վերաբերում է օրենսդրական քաղա- քականության ոլորտին, դրա խնդիրների, հարցադրումների, ծրագրերի և պլանների իրականացմանը, որոնք պայմանավորված ու թելադրված են կոնկրետ սոցիալ-պատմական իրավիճակով, տարբեր սոցիալ-քա- ղաքական ուժերի հարաբերակցությամբ, ակտի ընդունման պահին հա- սարակության և քաղաքական կյանքի հրատապ խնդիրներով:

Իրավական նորմը, թեկուզև, ի հայտ է գալիս այդ իրավականից դուրս գտնվող մի շարք այլ գործոնների ազդեցության հետևանքով, սա- կայն իրավունքի նորմի նպատակը զուտ իրավական է և վերաբերում է իրավական արժեքների ոլորտին:

Համաձայն բնական-իրավական մոտեցման, որը ներհատուկ է նաև Ռուսաստանի Դաշնության գործող Սահմանադրությանը, իրավունքի նպատակը մարդու ի ծնե և անօտարելի իրավունքներն ու ազատություն- ներն են` որպես բարձրագույն արժեք:

Համաձայն ազատական-իրավաբանական տեսության` իրավունքի (և իրավունքի նորմի) նպատակը մարդկանց կյանքում ազատության, հավասարության և արդարության առաջընթացն է, այսինքն` ձևական հավասարության իրավական սկզբունքում արտահայտված բուն իրա- վունքի արժեքային հատկությունների ու հիմունքների հաստատումը և առաջընթաց զարգացումը:

---

Իրավունքի մեկնաբանվող նորմի այդ բուն իրավական նպատակի (և իրավական արժեքի) հաշվառումը` ակտի ընդունման նպատակի և իրա- վունքի նորմի իրագործման ժամանակի գործող օրենսդրության իրավա- բանական- արժեքային հատկությունների հետ դրա փոխհարաբերութ- յուններում, որոշում է նպատակային մեկնաբանման առանձնահատ- կությունը:

Նպատակային մեկնաբանումն իր էությամբ արժեքային նպատա- կային մեկնաբանում է, որը նպատակամղված է իրավունքի նորմի` որ- պես իր մեջ կարգավորիչ ուժ և իրավական արժեքներ պարունակող ի- րավաբանական-արժեքային կարգավորչի, իրագործմանը: Դրան հա- մապատասխան, այսպիսի մեկնաբանումը կողմնորոշված է դեպի իրա- վունքի առաջընթացի և գործող իրավունքի արժեքային-իրավական հատկությունների ու բնութագրերի զարգացման ընդհանուր ենթատեքս- տում մեկնաբանվող նորմի արժեքային իրավական բովանդակության պարզաբանմանը:

Իրավունքի նորմի այդ արժեքային իրավական բովանդակության` որպես դրա որոնելի իսկական բովանղակության, իմաստավորումը և որոշումը մեկնաբանման ամբողջ գործընթացի էական հարադրութ- յունն է:

Ընդհանրացված ձևով այդ նպատակային չափանիշի իմաստն ու նշանակությունը կարելի է ձևակերպել հետևյալ կերպ նորմի տեքստա- յին բովանդակության կողմից թույլատրվող և իրավական զարգացմամբ ձեռք բերված մակարդակին համապատասխանող իրավունքի նորմի մեկնաբանման բոլոր տարբերակներից առավել համարժեքը, հիմնա- վորվածը, ճիշտն ու հեռանկարայինն իրավունքի նորմի իրավաբանա- կան-նպատակային իմաստով առավել առաջադիմական մեկնաբա- նումն է, այսինքն` մեկնաբանման այն տարբերակը, որում իրավունքի նորմի բովանդակությունը պարզաբանվել և արտահայտվել է դրա իրա- գործման ժամանակի համար առավելագույն չափով բարձր արժեքա- յին-իրավական դիրքերից:

Պատմական-իրավական պրակտիկան հռոմեական իրավունքի ժա- մանակներից մինչև մեր օրերը հաստատում է այսպիսի մոտեցումը և վկայում է այն մասին, որ իրավունքի դրույթների առաջադիմական մեկ- նաբանությունները, հենց արժեքային-իրավական (այսինքն` զուտ իրա- վական) իմաստով, հատկապես հեղինակավոր իրավաբանների ու հա- մապատասխան բարձրագույն դատարանների կողմից, համարժեք ար-

---

տացոլել են ինչպես գործող իրավունքի էությունը, այնպես էլ` դրա զար- գացման և նորացման պահանջմունքները։ Իրավունքի այդպիսի մեկնա- բանությունները`

1) սահմանված իրավունքի պատշաճ կայունության, հասարակա- կան զարգացման նոր պահանջների, հիմնահարցերի ու պահանջմունք- ների հետ դրա ճկուն և օպերատիվ հարմարվողականության համատեղ- ման արդյունավետ միջոց են.

2) հասարակության ու պետության մեջ հասունացած կոնֆլիկտների և հակասությունների ժամանակին լուծման խնայողական ու համարժեք իրավաբանական ձև են, իրավունքում և կյանքում նոր իրավաբանական գաղափարների, սկզբունքների ու արժեքների, ազատության, հավասա- րության և արդարության նոր՝ ավելի զարգացած, ձևերի ու նորմերի ձևավորման և հաստատման հուսալի ու գործնականում փորձակված աղբյուր են:

3. Իրավունքի նորմերի մեկնաբանման-պարզաբանման տեսակները

Ակտի տեքստի նորմատիվ բացատրության գործընթացում հայտնա- բերված այդ տեքստում պարունակվող իրավադրույթների բացահայտ- վող նորմատիվ իմաստն իր ծավալով կարող է համընկնել կամ չհամընկ- նել տեքստի այդ իրավադրույթների տառացի (բառային) արտահայ- տությանը։ Մեկնաբանվող նորմի որոնվող իսկական նորմատիվ բովան- դակության այդ հարադրության պարզաբանումն ընդունված է անվանել՝ ըստ ծավալի մեկնաբանում: Ըստ ծավալի մեկնաբանման` տարբերվում են ակտի տեքստի մեկնաբանման երեք տեսակ` տառացի, ընդարձակող և սահմանափակող: Գրականության մեջ սովորաբար տառացի մեկնա- բանումն անվանվում է նաև համարժեք մեկնաբանում։ Տառացիի և հա- մարժեքի այսպիսի նույնականացումը ճիշտ չէ, քանի որ «համարժե- քության» որակական չափանիշի պահանջին պետք է համապատաս- խանեն իրավունքի մեկնաբանման բոլոր տեսակներն ու եղանակները։

Տառացի մեկնաբանումն առկա է այն առավել տարածված դեպքե- րում, երբ տեքստի իրավադրույթի նորմատիվ իմաստը լիովին համընկ- նում է դրա բառային-տեքստային արտահայտությանը։ Այդպիսի դեպ- քերից է, օրինակ` Ռուսաստանի Դաշնության ընտանեկան օրենսգրքի 41 հոդվածի 2-րդ կետի դրույթը, համաձայն որի` «Ամուսնական պայմա- նագիրը կնքվում է գրավոր ձևով և ենթակա է նոտարական վավերաց- ման»։

---

Սակայն հաճախ տեքսի իրավադրույթի նորմատիվ իմաստը դրա տեքսսային-բառային արտահայտությունից լայն է կամ նեղ: Այդ դեպ- քում պահանջվում է ընդարձակող (տարածող) կամ սահմանափակող մեկնաբանում` նպատակ ունենալով համարժեք (ճիշտ և ճշզրիս) ար- տահայտելու ակտի տեքստի համապատասխան իրավական դրույթնե- րի նորմատիվ իմասսը։

Ընդարձակող մեկնաբանումն անհրաժեշտ է այնտեղ, որտեղ տեքս- տի իրավադրույթի բուն նորմատիվ իմաստը լայն է դրա բառային ար- տահայտությունից: Այսպես, Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանադ- րության 55 հոդվածի 2-րդ մասը պարունակում է հետևյալ իրավադրույ- թը` «Ռուսաստանի Դաշնությունում չպետք է ընդունվեն մարդու և քա- ղաքացու իրավունքներն ու ազատությունները վերացնող կամ նվազեց- նող օրենքներ»: Այդ իրավադրույթի իսկական նորմատիվ իմաստը լայն է դրա բառային արտահայտությունից, քանի որ իրավադրույթում պա- րունակվող արգելքը տարածվում է ոչ միայն օրենքների, այլ նաև են- թաօրենսդրական ակսերի վրա:

Սահմանափակող մեկնաբանումը պահանջվում է այնտեղ, որտեղ տեքստի իրավադրույթի բուն նորմատիվ իմաստն ավելի նեղ է դրա բա- ռային արտահայսությունից: Օրինակ` Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանադրության 30 հոդվածի 1-ին մասով ամրագրված է հետևյալ ի- րավադրույթը` «Յուրաքանչյուր ոք ունի միավորման իրավունք, ներառ- յալ` իրենց շահերի պաշտպանության համար արհմիություններ ստեղծե- լու իրավունքը»: Այստեղ ակնհայտ է, որ այս իրավադրույթի իսկական նորմատիվ իմաստն ավելի նեղ է դրա բառային արտահայտությունից, քանի որ դրանում ամրագրված միավորման իրավունքը չի տարածվում, մասնավորապես, երեխաների վրա։

4. Իրավունքի նորմերի մեկնաբանման-բացատրման տեսակները

Մեկնաբանման-բացատրման իրավաբանական նշանակությունը կախված է մեկնաբանման սուբյեկտի կարգավիճակից: Դրա հիմնա- վորմամբ առանձնացվում է մեկնաբանման-բացատրման երկու տեսակ` պաշտոնական և ոչ պաշտոնական:

Պաշաոնական մեկնաբանումը նման իրավազորություն ունեցող պետ տական մարմնի իրականացրած մեկնաբանումն է։ Պաշտոնական մեկ- նաբանման ակտերը պարտադիր են համապատասխան իրավակիրառ սուբյեկտների համար։

---

Նման պարտադրականության ոլորտում պաշտոնական մեկնաբան- ման դրույթները բաժանվում են նորմատիվի և կաուզալի (պասճառա- կանի):

Նորմատիվ մեկնաբանման դրույթները տարածվում են մեկնաբան- վող նորմում ընդգրկված անձանց և հարաբերությունների անորոշ շրջա- նակի վրա: Սակայն իրավակիրառման համապատասխան սուբյեկտնե- րի համար պաշտոնապես-պարտադիր մեկնաբանման դրույթը (կանոնը, «նորմը») չի կարելի շփոթել ո՛չ իրավունքի մեկնաբանվող նորմի, ոչ էլ, ընդհանրապես, իրավական նորմի հետ: Իրավամեկնաբանման դրույթը միշտ էլ միայն իրավունքի՝ արդեն իսկ առկա մեկնաբանվող նորմի, պատշաճ հասկացողության կանոն է և ոչ թե իրավունքի նոր նորմ:

Կաուզալ (պատճառական) մեկնաբանման դրույթները տարածվում են միայն տվյալ կոնկրետ դեպքի (կազուսի) վրա:

Ըստ նման պարտադրականության աղբյուրի (իրավական հիմքի) սովորաբար առանձնացվում է պաշտոնական մեկնաբանման երկու տե- սակ` օրինական և աուտենտիկ: Սակայն, ինչպես ստորև կտեսնենք, այսպես կոչված, աուսենտիկ մեկնաբանումը դրա դրույթների պար- տադրականության անհրաժեշտ աղբյուրի (իրավական հիմքի) բացա- կայության շնորհիվ ընդհանրապես իրավաչափ չէ, և սխալ է պաշտոնա- կան մեկնաբանում համարելը:

Օրինական մեկնաբանումը դրա համար օրենքով հատուկ լիազոր- ված պետական մարմնի կողմից իրականացվող մեկնաբանումն է: Այս- պես, Ռուսասստանի Դաշնության Սահմանադրության 125 հոդվածի 5-րդ մասի համաձայն Ռուսաստանի Դաշնության սահմանադրական դատարանը Ռուսաստանի Դաշնության նախագահի, Դաշնության խորհրդի, Պետական Դումայի, Ռուսաստանի Դաշնության կառավա- րության, Ռուսաստանի Դաշնության սուբյեկտների օրենսդիր մարմին- ների հարցումներով մեկնաբանում է Ռուսաստանի Դաշնության Սահ- մանադրությունը։ Այսպիսի մեկնաբանումն օժտված է համապարտա- դիր իրավաբանական ուժով:

Գրականության մեջ օրինական մեկնաբանմանն են դասվում (որպես դրա տարատեսակ) դատական պրակտիկայի հարցերով պարզաբա- նումները, որոնք Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանադրության (126, 127 հոդվածներ) համաձայն` տալիս են Ռուսաստանի Դաշնության գե- րագույն դատարանը և Ռուսաստանի Դաշնության բարձրագույն ար- բիտրաժային դատարանը։ Նման մեկնաբանությունն անհիմն է, քանի

---

որ Ռուսասստանի Դաշնության Սահմանադրությունն այդ դատական մարմիններին, ի տարբերություն Ռուսաստանի Դաշնության սահմա- նադրական դատարանի, չի լիազորել մեկնաբանելու որևէ նորմատիվ-ի- րավական ակտ, այլ միայն նախատեսել է, որ դրանք պարզաբանում- ներ են տալիս դատական պրակտիկայի հարցերով:

Նշված բարձրագույն դատական մարմինների այդ պարզաբանում- ները, ըստ էության, ոչ պաշտոնական (ոչ պարտադիր) մեկնաբանման տարատեսակներ են և կրում են հանձնարարական բնույթ։ Դրանք պաշտոնական-պարտադիր իրավաբանական ուժով օժտելը փաստորեն կնշանակեր ինչպես համապատասխան դատական մարմինների նկատմամբ օրենսդրական իրավազորությունների ճանաչում, որը հա- կասում է իշխանությունների բաժանման սկզբունքին, այնպես էլ դա- տավորների անկախության ու նրանց` միայն Ռուսասստանի Դաշնութ- յան Սահմանադրությանը և դաշնային օրենքին ենթարկվելու սահմա- նադրական սկզբունքի բացասում:

Գրականության մեջ աուտենտիկ մեկնաբանում ասելով` նկատի է առնվում բոլոր իրավասահման (իրավաստեղծ) պետական մարմինների (ներկայացուցչական ու գործադիր) կողմից իրենց ընդունած նորմա- տիվ-իրավական ակտերի պաշտոնական, պարտադիր ուժով օժտված մեկնաբանումը, որն իրականացնում են համապատասխան մարմիննե- րը` իրենց իրավասությունների շրջանակում և իրենց հայեցողությամբ:

Այս դիրքորոշումը, ներառյալ` համապատասխան պրակտիկային հավանություն տալը, սիրապետող է մեր գրականության մեջ։

Մինչդեռ ակնհայտ է, որ նման դիրքորոշումը (և դա ծնող պրակտի- կան) հակասում է ոչ միայն իրավունքի և իրավական պետականության հիմնական հիմունքներին, այլ նաև` գործող օրենսդրությանը, որն իրա- վաստեղծ մարմիններին չի օժտում որևէ նորմատիվ ակտի (իր կամ ու- րիշի) պաշտոնական-համապարտադիր մեկնաբանում իրականացնելու իրավունքով: Աուտենտիկ մեկնաբանումը` որպես պետական մարմիննե- րի ոչ իրավական պրակտիկայի արդյունք ու արտահայսություն, կրում է կամայական, ինքնիրավչական բնույթ և, ի տարբերություն օրինական մեկնաբանման՝ ոչ օրինական ու ոչ իրավական մեկնաբանում է։ Դա հենց այն կարևոր դեպքերից մեկն է, երբ այն, ինչն օրենքով ուղղակի թույլատրված չէ պետական մարմնին կամ պաշտոնատար անձին, դա նրան արգելված է, ինչն օրինական չէ, անօրինական և հակաօրինական է: Սակայն, թերևս մեր պայմաններում սա բավական չէ, ու անհրաժեշտ

---

է պետական մարմինների նմանօրինակ գործունեության համար սահ- մանել օրենսդրական արգելք:

Համապարտադիր նորմատիվ ակտի ընդունումն ու (իր ակտի կամ ցանկացած այլ ակտի) պաշտոնական պարադիր մեկնաբանումը եր- կու միանզամայն տարբեր գործառույթներ են, և իշխանության բաժան- ման պայմաններում մեկ մարմինը չպետք է միաժամանակ օժտված լի- նի այդ երկու գործառույթներով ու երկու համապատասխան իրավազո- րություններով:

Իրավունքի պարտադիր մեկնաբանումը, ըստ էության, դատական գործառույթ է և պետք է իրականացվի հատուկ դատական ատյանի (որ- պես կանոն, սահմանադրական կամ գերագույն դատարանի) կողմից: Ուստի, միայն օրինական դատական մեկնաբանումն է իրավաչափ պաշտոնական-պարտադիր մեկնաբանում. պաշտոնական-պարտադիր մեկնաբանման այլ տեսակների, ներառյալ նաև` աուսենտիկի, թույլատ- րումը հակասում է իրավունքի և իրավական պետականության տարրա- կան պահանջներին:

Ոչ պաշտոնական մեկնաբանումներն օրենքով պարտադիր իրավա- բանական ուժով չօժտված մեկնաբանումներն են:

Ոչ պաշտոնական մեկնաբանումը բաժանվում է առօրեականի, մաս- նազիականի և վարդապետականի:

Առօրեական մեկնաբանումն իրավունքի համապատասխան նորմի մեկնաբանումն է ցանկացած սուբյեկտի կողմից` իր իրավահասկացո- ղության և իրավագիտակցության հիման վրա:

Մասնագիտական մեկնաբանումը նորմի մեկնաբանումն է համա- պատասխան իրավաբանական հարցերով մասնագիտորեն (ըստ ծա- ռայության) զբաղվող իրավունքի սուբյեկտների կողմից: Այդ սուբյեկտ- ներն են` առանձին իրավաբան-պրակտիկները (դատավորները, դատա- խազները, քննիչները, փաստաբանները, իրավախորհրդատուները և այ- լոք), ինչպես նաև պետական մարմինները (իրենց մասնազիտական ի- րավաբանական գործունեության ոլորտում): Ըստ իրենց իրավական ի- մաստի և նշանակության` նման մասնագիտական մեկնաբանման տա- րատեսակներից են ինչպես բարձրագույն դատական մարմինների պարզաբանումները, այնպես էլ մնացած բոլոր պետական մարմինների համապատասխան պարզաբանում-մեկնաբանումները (բոլոր, այսպես կոչված, աուտենտիկ մեկնաբանումները):

Վարդապետական մեկնաբանումն իրավաբան-գիտնականների կա- տարած իրավունքի նորմերի գիտական-իրավաբանական մեկնաբա-

---

նումն է: Այսպիսի մեկնաբանման արդյունքները (գործող օրենսդրութ- յան նորմերի գիտական բնութագրումը, գիտական-գործնական մեկնա- բանությունները, փորձագիտական եզրակացությունները և այլն) հրա- պարակվում են համապատասխան մենագրություններում, գրքույկնե- րում, հոդվածներում և հատուկ ժողովածուներում:

Իրավաբանական վարդապետությունը մեկնաբանման գործընթացի համար անշուշտ ունի առավել արմատական նշանակություն, քանի որ հենց մեկնաբանման իմաստի կանոնների և դերի մասին իրավաբանա- կան-վարդապետական ուսմունքն է ընկած իրավունքի մեկնաբանման բոլոր ձևերի ու տեսակների հիմքում:

Մեկնաբանման ոչ պաշտոնական ձևերի (մասնագիտական և վար- դապետական) գործնական նշանակությունը որոշվում է այսպիսի մեկ- նաբանման սուբյեկտների հեղինակությամբ, համապատասխան մեկ- նաբանումների գիտակցության ու կանխատեսող արժանահավատութ- յան բարձր մակարդակով:

Գլուխ 9. Իրավական հարաբերությունները

1. Իրավահարաբերության հասկացությունը։ Իրավահարաբերության օբյեկտը և առարկան

Իրավահարաբերությունն իրավունքի սուբյեկտների փոխհարաբե- րությունների` իրավունքի իրականացվող նորմի պահանջված ձևն է նրանց կողմից կոնկրետ-որոշակի սուբյեկտիվ իրավունքներ ձեռք բերե- լու և օգտագործելու կամ կոնկրետ-որոշակի իրավաբանական պարտա- կանություն կատարելու գործընթացում:

Իրավահարաբերության օբյեկտը գործող օբյեկտիվ իրավունքի իրա- կանացվող նորմի վերացական բովանդակությունն է, այսինքն՝ դրա հի- պոթեզի, դիսպոզիցիայի և սանկցիայի համապատասխան վերացական դրույթները:

Իրավահարաբերության առարկան այն կոնկրետ սուբյեկտիվ իրա- վունքներն ու կոնկրետ իրավաբանական պարտականություններն են, n- րոնց ձեռքբերման, իրականացման և կատարման համար իրավունքի կոնկրետ սուբյեկտները, անհրաժեշտ իրավական պայմանների առկա- յությամբ, մտնում են կոնկրետ իրավահարաբերությունների մեջ ու, իրա- վունքի իրականացվող նորմի պահանջներին համապատասխան, կա- տարում են պատշաճ իրավաչափ գործողություններ:

---

Օբյեկտիվ իրավունքը (իրավունքն օբյեկտիվ իմաստով) պոզիտիվ ի- րավունքի վերացական-համընդհանուր նորմերն են, որոնք իրավունքի, փաստորեն տարբեր, սուբյեկտների համար նախատեսում են ձևականո- րեն հավասար իրավաբանական պայմաններ և հնարավորություններ կոնկրետ իրավահարաբերություններում իրենց իրավաչավւ նպատակ- ների ու շահերի իրականացման` իրենց կոնկրետ անհատական-որոշա- կի իրավունքների ձեռքբերման և իրականացման, իրենց կոնկրետ ան- հատապես-որոշակի իրավաբանական պարտականությունների ստեղծ- ման ու կատարման համար:

Կոնկրետ իրավահարաբերությունների արդյունքում կոնկրետ սուբ- յեկտների կողմից տարբեր անհատական, միայն նրանց պատկանող այդ կոնկրետ որոշակի սուբյեկտիվ իրավունքները և սուբյեկտիվ իրա- վաբանական պարտականությունները չպետք է շվոթել վերացական սուբյեկտի, վերացական իրավունքների ու պարտականությունների հետ, այսինքն` օբյեկտիվ իրավունքի վերացական սուբյեկտի և վերա- ցական իրավահարաբերության վերացական սուբյեկտի վերացական- ընդհանուր իրավական հատկությունների ու բնութագրերի (վերացական իրավասուբյեկտության, իրավունակության, գործունակության, դելիկ- տաունակության) հետ:

Տերմինաբանական խառնաշփոթից և վերացական սուբյեկտի վերա- ցական- իրավական հնարավորությունները կոնկրետ սուբյեկտի արդեն իսկ ձեռք բերված կոնկրետ իրավունքների հետ շփոթելուց խուսափելու համար անհրաժեշտ է համապատասխան վերացական իրավունքներն ու պարտականություններն անվանել վերացական սուբյեկտիվ իրա- վունքներ և պարտականություններ` ի տարբերություն կոնկրետ սուբ- յեկտների կողմից արդեն իսկ իրականում ձեռք բերված ու նրանց պատ- կանող տարբեր կոնկրետ սուբյեկտիվ իրավունքների և կոնկրետ իրա- վաբանական պարտականությունների։

2. Իրավաբանական փաստերը

Կոնկրետ իրավահարաբերությունների ծագման, փոփոխման կամ դադարեցման համար անհրաժեշտ են իրավունքի իրականացվող նորմի հիպոթեզում վերացական-ընդհանուր տեսքով սահմանված առկա կոնկ- րետ իրավական հիմքեր։ Իրավունքի վերացական նորմի իրագործման պայմանները սահմանող նման իրավական հիմքերը կոչվում են իրավա- բանական փաստեր։

---

Իրավաբանական փաստերը, օրենքի համաձայն, իրավունքի նորմի իրագործման համար անհրաժեշտ իրավական հիմքի (պայմանի) իրա- վաբանական նշանակություն ունեցող փաստերը (փաստացի հանգա- մանքները) են:

Իրավաբանական փաստերը բաժանվում են իրադարձությունների և գործողությունների։

Իրադարձություն են համարվում իրավունքի սուբյեկտների կամքից անկախ իրավաբանական նշանակություն ունեցող երևույթներն ու հան- գամանքները (օրինակ` ծնունդը, մահը, տարերային աղետը և այլն):

Արարքները (գործողության և անգործությունը) մարդկանց վարքա- գծի գիտակցված-կամային ակտերն են:

Արարքն իրենց իրավական բնույթով բաժանվում են իրավաչափերի և ոչ իրավաչափերի (իրավախախտերի): Համաձայն օրենքի` ոչ իրավա- չափ (իրավախախտ) բնույթ ունեն նաև իրավունքի համապատասխան սուբյեկտների անգործության որոշ տեսակները, այն պայմաններում, երբ նրանք պետք է կատարեն որոշակի ակտիվ իրավաչափ գործողութ- յուններ (օրինակ` բժշկի կողմից հիվանդին օգնություն ցույց չտալը, հանցագործության կատարման իրավիճակում ոստիկանության աշխա- տակցի պասսիվ վարքագիծը և այլն):

Արարքներն իրենց իրականացման և արտահայտման ձևով բաժան- վում են իրավաբանական ակտերի ու իրավաբանական վարմունքների: Իրավաբանական ակտեր ասելով` նկատի են առնվում իրավունքի սուբյեկտների գործողությունների տարբեր իրավաբանորեն որոշակի ձևերը (օրինակ` պայմանագիր կնքելը, ամուսնանալը, դատարան հայց ներկայացնելը, դատարանի կողմից գործով վճիռ կայացնելը և այլն), ո- րոնք ուղղված են որոշակի իրավական հետևանքների ու արդյունքների ձեռքբերմանը:

Իրավաբանական վարմունքներն իրավունքի սուբյեկտների տարբեր փաստացի զործողությունները (անգործությունն) են (օրինակ` ոչ սթափ վիճակում աշխատանքի գալը, խեղդվողին չփրկելը և այլն), որոնք ան- կախ դրանք կատարող սուբյեկտների կամքից` իրենց իրավաբանական նշանակության ուժով հանգեցնում են իրավական հետևանքների:

Իրավահարաբերության մեջ իրագործվող նորմի հիպոթեզի համա- ձայն, որպես կանոն, պահանջվում է ոչ թե մեկ, այլ մի քանի իրավաբա- նական նշանակություն ունեցող փաստերի առկայություն, որոնք իրենց համակցության մեջ կազմում են տվյալ կոնկրետ իրավաիրագործման ի-

---

րավիճակի (իրավական դեպքի, գործի) փաստացի կազմը, ավելի ճշգրիտ` իրավաբանական-փաստացի կազմը:

Համապատասխան իրավաբանական փաստերի (ամբողջ իրավա- բանական-փաստացի կազմի) առկայության կամ բացակայության պատշաճ, դատավարական իրավունքով պահանջվող ապացույցը կա– զավորում է ցանկացած կոնկրետ իրավահարաբերության իրավաբանա- կան-դատավարական կողմը (և բաղկացուցիչ մասը): Ընդ որում, որոշ ի- րավաբանական փաստերի առկայությունը ենթադրվում է (օրինակ` գոր- ծող օրենքի իմացության կանխավարկածը, անմեղության կանխավար- կածը, չափահաս ֆիզիկական անձի քաղաքացիական-իրավական գոր- ծունակության կանխավարկածը, իրավակիրառող սուբյեկտի օբյեկտի- վության կանխավարկածը և այլն) քանի դեռ սահմանված կարգով չի ա- պացուցվել հակառակը:

3. Իրավահարաբերության բովանդակությունը

Իրավահարաբերության բովանդակությունն օբյեկտիվ իրավունքի ի- րագործվող նորմի վերացական իրավաբանական բովանդակության արտահայտման կոնկրեաացված ձևն է։ Կոնկրետ իրավահարաբերութ- յան բովանդակությունն արդյունք է`

1) համապատասխան իրավաբանական նշանակություն ունեցող կոնկրետ փաստացի հանգամանքների (իրավաբանական փաստերի) առկայության տեսքով նորմի հիպոթեզի վերացական դրույթների կոնկ- րետացման

2) իրավահարաբերության անհատական-որոշակի գործունակ սուբ- յեկտների համապատասխան փոխհամաձայնեցված կոնկրետ ակտիվ իրավաչափ գործողությունների տեսքով նորմի դիսպոզիցիայի վերացա- կան հասցեատերերի փոխադարձ վերացական իրավունքների և վերա- ցական պարտականությունների կոնկրետացման

3) իրավահարաբերության անհատական-որոշակի իրավասու սուբ- յեկտի` տվյալ կոնկրետ իրավաիրագործող դեպքի լուծմանն ուղղված համապատասխան կոնկրետ իրավակիրառ գործողության (որոշման, ակտի) տեսքով (պատշաճ դեպքում կոնկրետ անձանց կոնկրետ իրա- վախախտումների համար իրավաբանական պատասխանատվության համապատասխան կոնկրետ միջոցի սահմանմամբ) նորմի սանկցիայի վերացական դրույթների կոնկրետացման:

---

Այսպիսով, իրավահարաբերության բովանդակությունը զուտ իրա- վական է, կրում է ձևական-իրավաբանական բնույթ։

«Իրավական հարաբերություն» հասկացությունը նշանակում է իրա- վունքը` որպես հարաբերություն, այնպես որ «հարաբերություն» տերմի- նում որևէ ոչ իրավական բան չկա:

Իրավունքը՝ որպես հարաբերություն (իրավական հարաբերություն, իրավահարաբերություն), ունի իրավական բովանդակության նույն ծա- վալը և կարգավորիչ իրավական նույն մեխանիզմը, ինչ իրավական նոր- մը (իրավունքը՝ որպես նորմ): Այդ բովանդակությունը և այդ մեխանիզմը կազմված են նորմի կառուցվածքային բաղադրատարրերից (հիպոթե- զից, դիսպոզիցիայից, սանկցիայից) ու դրանց կարգավորիչ նշանակութ յուններից (գործառույթներից):

Իրավական հարաբերության տարբերությունն իրավական նորմերից միևնույն իրավական բովանդակության և կարգավորիչ մեխանիզմի ար- տահայտման երկու ձևերի տարբերությունն է: Այդ տարբերությունն այն է, որ իրավական հարաբերությունն իրավական կարգավորման դինա- միկ, կոնկրետ- իրավաիրագործող ձևն է, իսկ իրավունքի նորմը` իրավա- կան կարգավորման սատիկ, վերացական-ընդհանուր ձևը:

Իրավական հարաբերությունը հանդես է գալիս որպես իրավունքի նորմի վերացական բովանդակության կոնկրետացման և իրագործման ընդհանուր- կարգավորիչ ընթացակարգային ձև: Այդ ձևի շրջանակնե- րում և դրա պահանջներին համապատասխան պետք է ընթանան իրա- վունքի սուբյեկտների բոլոր գործողություններն ու փոխհարաբերություն- ները՝ նրանց իրավունքների և պարտականությունների իրագործման գործընթացում: Բոլոր սուբյեկտների բոլոր կոնկրետ իրավաիրագործող (ներառյալ՝ նաև իրավակիրառող) հարաբերությունները պետք է իրա- կանացվեն իրավական հարաբերության ձևով:

Գործող իրավունքի տեսանկյունից` իրավունքի նորմի իրագործումը պաշտոնական-իշխանական կարգավորիչ-իրավական վերահսկողութ- յունն է իրավունքի սուբյեկտների վարքագծի իրականացվող նորմի պա- հանջներին նրանց փոխհարաբերությունների ճշգրիտ համապատաս- խանության, այսինքն` իրավունքի նորմի իրավաբանական ուժի իրակա- նացման (իրագործման) նկատմամբ:

Իրավունքի սուբյեկտների տեսանկյունից` իրավունքի նորմի իրագոր ծումը նրանց կողմից իրենց իրավական հնարավորությունների (իրենց իրավունակության) օգտագործումն է իրագործվող նորմի պահանջներին

---

համապատասխանող ակտիվ իրավաչափ գործողությունների միջոցով` իրենց իրավաչափ նպատակին հասնելու և իրենց օրինական շահերը բավարարելու, իրենց անհասական-կոնկրետ սուբյեկտիվ իրավունքնե- րը ձեռք բերելու և իրագործելու ու իրենց անհատական-կոնկրետ սուբ- յեկտիվ իրավաբանական պարտականությունները կատարելու համար։

4. Իրավահարաբերության սուբյեկտները (մասնակիցները): Ֆիզիկական և իրավաբանական անձինք

Իրավահարաբերության սուբյեկտները (մասնակիցները) իրավունքի իրագործվող նորմով նախատեսված իրավունակությամբ, գործունա- կությամբ և դելիկտաունակությամբ օժտված իրավունքի սուբյետներ են: Իրավունքի սուբյեկտներ են իրավունքի բոլոր հասցեատերերը, բոլոր նրանք, ովքեր գտնվում են իրավունքի գործողության ներքո, իրավունքի կողմից ճանաչվում են որպես վերացական-իրավական անձինք, իրա- վունքի և պարտականությունների հնարավոր կրողներ` ազատ անհատ- ները, տնտեսական կազմավորումները, հասարակական ու կրոնական կազմակերպությունները, առանձին պետական մարմինները և պետութ- յունն ամբողջությամբ։ Անազատ անհատները (ստրուկները) իրավունքի սուբյեկտներ չէին, նրանք համարվում էին իրավունքի օբյեկտներ (գույ- քի, աշխատանքի գործիքների և այլնի նման):

«Իրավունքի սուբյեկտ» հասկացությունը նշանակում է իրավունքի հասցեատիրոջ` որպես իրավունքների ու պարտականությունների սուբ- յեկտ լինելու վերացական հնարավորությամբ օժտված իրավաբանա- կան նշանակություն ունեցող անձի, իրավասուբյեկտության ճանաչում: Իրավունքի սուբյեկտները (անձինք, անհատները) իրավունքում բա- ժանվում են ֆիզիկական և իրավաբանական անձանց:

Ֆիզիկական անձինք բոլոր մարդիկ են` որպես իրավունքի սուբյեկտ- ներ (քաղաքացիները, օտարերկրացիները, քաղաքացիություն չունեցող անձինք):

Իրավաբանական անձինք բացի ֆիզիկական անձանցից իրավունքի մյուս բոլոր սուբյեկտներն են` բոլոր տնտեսական, հասարակական, պե- տական և այլ հաստատություններն ու կազմակերպությունները, որոնց իրավասուբյեկտությունը, ինչպես նաև ձևավորման և գործունեության համապատասխան կարգը նախատեսված են գործող իրավունքով: Բո- լոր իրավաբանական անձինք, ֆիզիկական անձանց նման, իրենց բոլոր

---

առանձնահատկություններով հանդերձ, ենթարկվում են իրավունքի բո- լոր սուբյեկտների համար ընդհանուր գործող իրավունքի ու կոնկրետ ի- րավահարաբերություններում դրա նորմերի իրագործման պահանջնե-

րին։

Բոլոր մարդիկ (ֆիզիկական անձինք) իրենց ծագման պահից իրա- վունքի սուբյեկտներ են ինչպես գործող իրավունքի նկատմամբ իրենց վերացական-ընդհանուր իրավասուբյեկտության իմաստով, այնպես էլ իրենց կոնկրետ իրավասուբյեկտության իմաստով` որպես պաշտոնա- պես ճանաչված մարդու հիմնական, բնական (ի ծնե և անօտարելի) ի- րավունքների և ազատությունների համակցության իրական կրողներ:

Իրավաբանական անձինք իրավունքի սուբյեկտներ են իրենց պաշ- տոնական-իրավական հիմնադրման պահից:

Անձի իրավասուբյեկտությունն արտահայտվում և կոնկրետացվում է նրա իրավունակության, գործունակության ու դելիկստաունակության մեջ։

Իրավունակությունն իրավունքի սուբյեկտի վերացական ունակութ- յունը (հնարավորությունը) է` ունենալու գործող իրավունքով նախատես- ված համապատասխան իրավունքներ և պարտականություններ։ «Իրա- վունակություն» հասկացությունն իր իրավական իմաստով ու ծավալով նույնական է «իրավասուբյեկտություն» հասկացությանը, իրավունքի սուբյեկտն իրավասուբյեկտ է այն ծավալով և նշանակությամբ, որով նա իրավաունակ է: Բոլոր ֆիզիկական անձինք օժտված են բոլորի համար հավասար իրավասուբյեկտությամբ ու իրավունակությամբ, ինչը նրանց իրավական հավասարության, ներառյալ՝ օրենքի առջև հավասարութ- յան արտահայտման ձևն է: Իրավաբանական անձինք օժտված են տարբեր իրավասուբյեկտությամբ, որը պայմանավորված է այն հատուկ նպատակներով և խնդիրներով, որոնց իրականացման համար դրանք հիմնադրվել են: Այդ իմաստով, դրանց իրավասուբյեկտությունը հատուկ է:

Գործունակությունն իրավունքի սուբյեկտի իրական ունակությունը (հնարավորությունը) է համապատասխան իրավահարաբերություննե- րում իր ակտիվ իրավաչափ գործողություններով իրագործել իր իրավու- նակությունը, ձեռք բերել և իրականացնել իր սուբյեկտիվ իրավունքները, իր համար ստեղծել և կատարել իր սուբյեկտիվ իրավաբանական պար- տականությունները։

Ֆիզիկական անձինք, օրենքի համաձայն, գործունակություն են ձեռք բերում միայն որոշակի տարիքից հետո, որն անհրաժեշտ է իրա-

---

վական կարգավորման համապատասխան ոլորտում գիտակցված իրա- վաբանական նշանակություն ունեցող գործողություններ կատարելու համար: Ռուսաստանի Դաշնությունում լիակատար գործունակությունը վրա է հասնում տասնութ տարեկանից: Իրավունքի տարբեր ճյուղերում սահմանափակ գործունակությունը հանդես է գալիս տարբեր տարիքնե- րից: Այսպես, համաձայն Ռուսաստանի Դաշնության քաղաքացիական օրենսգրքի 26 հոդվածի, քաղաքացիական իրավունքում ճանաչվում է տասնչորսից տասնութ տարեկան հասակի անչափահասների սահմա- նափակ գործունակությունը: Վեցից մինչև տասնչորս տարեկան փոք- րահասակները, Ռուսաստանի Դաշնության քաղաքացիական օրենս- գրքի 28 հոդվածի համաձայն, իրավունք ունեն ինքնուրույն կատարելու միայն մանր կենցաղային գործարքներ։

Հոգեկան խանգարման հետևանքով իր գործողությունների նշանա- կությունը չհասկացող և դրանք ղեկավարել չկարողացող ֆիզիկական անձը դատարանի կողմից պատշաճ կարգով կարող է ճանաչվել անզոր- ծունակ: Նրա նկատմամբ սահմանվում է խնամակալություն: Քաղաքա- ցիական իրավունքը նախատեսում է նաև ֆիզիկական անձի գործունա- կության դատական կարգով սահմանափակման և նրա նկատմամբ հո- գաբարձության սահմանման հնարավորություն: Խնամակալությունն ու հոգաբարձությունը սահմանվում են անգործունակ կամ ոչ լրիվ գործու- նակ ֆիզիկական անձանց իրավունքների և շահերի պաշտպանության համար:

Իրավաբանական անձանց գործունակությունը վրա է հասնում նրանց իրավունակության հետ միասին, այնպես որ նրանք օժտված են միասնական իրավագործունակությամբ։

Դելիկտաունակությունն իրավունքի սուբյեկտի իր կատարած իրա- վախախտման համար պատասխանատվություն կրելու ունակությունն է։ Իրավունքի տարբեր ճյուղերում ֆիզիկական անձանց դելիկտաունա- կությունը վրա է հասնում տարբեր տարիքից, այսպես, քաղաքացիական իրավունքում լրիվ դելիկտաունակությունը վրա է հասնում տասնութ տա- րեկանից: Տասնչորսից մինչև տասնութ տարեկան անչափահասներն ինքնուրույն գույքային պատասխանատվություն են կրում օրենքով ի- րենց թույլատրված գործարքների կատարման համար: Փոքրահասակ- ների գործարքներով գույքային պատասխանատվություն կրում են նրանց ծնողները, որդեգրողները կամ խնամակալները: Քրեական պա- տասխանատվության ենթակա է այն անձը, որը հանցագործության կա-

---

տարման պահին դարձել է տասնվեց տարեկան: Առավել ծանր քրեա- կան հանցագործությունների համար քրեական պատասխանատվութ– յունը վրա է հասնում տասնչորս տարեկան հասակից:

«Իրավաբանական անձ» հասկացությունն ունի համաիրավական նշանակություն և ներառում է իրավունքի բոլոր ճյուղերում ֆիզիկական անձ չհամարվող իրավունքի բոլոր սուբյեկտներին: Ամբողջ իրավունքի համար այս սկզբունքային դրույթը նշանակում է, որ շփման իրավական տիպի ու հարաբերությունների իրավական ձևի բոլոր մասնակիցները, այսինքն` իրավունքի բոլոր սուբյեկտները` թեկուզև տարբեր, սակայն ի- րավունքին միատեսակ ենթարկվող ու իրավունքի հիման վրա գործող ի- րավական անձինք, այսինքն` առանձնահատուկ ձևով իրավաբանակա- նացված անհատները, իրենց իրավական կարգավիճակին (իրավական դրությանը, մասնավոր և հանրային իշխանական հարաբերությունների ոլորտում նրանց օրենսդրորեն ամրագրված իրավունակությանն ու գոր- ծունակությանը) համապատասխան իրավաբանական դերեր և գործա- ռույթներ իրականացնող որոշակի անհատականացումներ, անձնավո- րումներ են:

Իրավական անձը (անձն իրավունքում կամ պարզապես անձը) վե- րացական-իրավական (այսինքն` էմպիրիկ տարբերություններից իրա- վունքի հանընդհանուր ոգով վերացարկված) երևույթ է, շվման իրավա- կան տիպի բոլոր մասնակիցների վերացական-իրավական կերպար: Դրանք բոլորն էլ իրենց տարբերություններով հանդերձ` իրավունքի հա- յելու մեջ ունեն անձի վերացական-իրավական արտահայտություն: Թե՛ ֆիզիկական անձինք, թե իրավաբանական անձինք իրավական ան- ձինք են. ֆիզիկական անձը` որպես իրավունքի սուբյեկտ, ֆիզիկական իրավական (այսինքն` իրավաբանականացված, իրավաբանական) անձն է, իսկ իրավաբանական անձը ոչ ֆիզիկական (սակայն իրավուն- քի համար ելակետային ֆիզիկական անձին դրա իրավաբանական-ի րավական երևույթին նմանեցված) իրավաբանական անձն է:

«Իրավաբանական անձ» կատեգորիայի համաիրավական նշանա- կությունն իրավունքի տարբեր ճյուղերում ի հայտ է գալիս տարբեր ձևե- րով:

Տվյալ կատեգորիան առավել զարգացած է քաղաքացիական իրա- վունքի ոլորտում: Այստեղ իրավաբանական անձ ասելով` նկատի է առնվում կազմակերպությունը, որն իր սեփականության, տնտեսավար- ման կամ օպերատիվ կառավարման ներքո ունի առանձնացված գույք

18 Վ. Ս. Ներսեսյանց

---

ու իր պարտավորությունների նկատմամբ պատասխանատու է այդ գույքով, կարող է իր անունից ձեռք բերել և իրականացնել գույքային ու անձնական ոչ գույքային իրավունքներ, կրել պարտականություններ, դատարանում հանդես գալ որպես հայցվոր և պատասխանող (տե՛ս Ռուսաստանի Դաշնության քաղաքացիական օրենսգրքի 48 հոդվածը): Քաղաքացիական իրավահարաբերություններում Ռուսաստանի Դաշ- նության սուբյեկտները, տեղական ինքնակառավարման կազմավորում- ներն այդ հարաբերությունների մյուս մասնակիցների հետ հանդես են գալիս հավասար հիմունքներով, և նրանց նկատմամբ` որպես քաղաքա- ցիական իրավունքի սուբյեկտներ, կիրառվում են քաղաքացիական o- րենսդրությամբ կարգավորվող հարաբերություններում իրավաբանա- կան անձանց մասնակցությունը սահմանող նորմերը, եթե այլ բան չի բխում օրենքից կամ տվյալ սուբյեկտների առանձնահատկություններից (տե՛ս Ռուսաստանի Դաշնության քաղաքացիական օրենսգրքի 124 հոդ- վածը):

Քաղաքացիական իրավունքում իրավաբանական անձը գործում է կանոնադրության կամ հիմնադիր պայմանագրի ու կանոնադրության կամ միայն հիմնադիր պայմանագրի հիման վրա: Իրավաբանական անձի հիմնադիր պայմանագիրը կնքվում, իսկ կանոնադրությունը սահ- մանադրվում է նրա հիմնադիրների (մասնակիցների) կողմից:

Քաղաքացիական իրավունքում իրավաբանական անձն ստեղծված է համարվում արդարադատռւթյան մարմիններում դրա պետական գրանցման պահից:

Քաղաքացիական իրավունքում և ամբողջությամբ մասնավոր-իրա- վական մասնագիտացված ճյուղերում առանձնացված ու ճանաչված ֆիզիկական և իրավաբանական անձինք ունեն մասնագիտացված-ճյու- ղային բնույթ ու համապատասխանաբար քաղաքացիական-իրավա- կան (մասնավոր-իրավական) ֆիզիկական և իրավաբանական անձինք են:

Սակայն ֆիզիկական կամ իրավաբանական անձի համաիրավա- կան հասկացությունը չի հանգում այդ կատեգորիայի միայն քաղաքա- ցիական-իրավական (հատուկ-ճյուղային) նշանակությանը և չի սահմա- նափակվում միայն մասնավոր (գույքային և անձնական ոչ գույքային) հարաբերությունների, մասնավոր իրավունքի ոլորտով:

Հանրային-իշխանական հարաբերությունների ոլորտում (հանրային- իրավական մասնագիտացված ճյուղերում) իրավունքի բոլոր սուբյեկտ-

---

ներն ունեն համապատասխանաբար իրենց հանրային-իրավական մասնագիտացումը և կարգավիճակը: Այստեղ` որպես իրավունքի սուբ- յեկտներ, ֆիզիկական անձինք ասելով` նկատի են առնվում հանրային- իրավական ֆիզիկական անձինք (ֆիզիկական անձինք իրենց հանրա- յին-իրավական ճանաչվածությամբ, նշանակությամբ, բնորոշումներով ու փոփոխություններով), այսինքն` օրենքով սահմանված հանրային-ի- րավական կարգավիճակով (հանրային-իրավական մասնագիտացման, բնույթի ու նշանակության վերացական իրավունքներով և պարտակա- նություններով) օժտված ֆիզիկական անձինք: Այստեղ` որպես իրավա- բանական անձինք իրավասահման և իրավակիրառ բնույթի վերա- ցական իրավունքների ու պարտականությունների համակցությունից կազմված հատուկ հանրային-իրավական կարգավիճակ (իրավասութ- յուն) ունեցող սուբյեկտների տեսքով հանդես են գալիս հանրային-իրա- վական իրավաբանական անձը (տարբեր պաշտոնատար անձինք, պե- տական մարմիններն ու պետությունն ամբողջությամբ):

Հատուկ ուշադրության է արժանի տեսության մեջ և հատկապես պրակտիկայում հաճախ անտեսվող այն սկզբունքային հանգամանքը, որ օբյեկտիվ իրավունքում (գործող օրենսդրության մեջ) իրավունքի բո- լոր սուբյեկտների (ֆիզիկական ու իրավաբանական անձանց) իրավուն- քի բոլոր ճյուղերում ու ոլորտներում (և՛ մասնավոր, և՛ հանրային իրա- վունքում) սահմանված իրավունքները և պարտականությունները կրում են վերացական-ընդհանուր բնույթ, արտահայտում են վերացական սուբյեկտների վերացական ունակությունն ու հնարավորությունը ձեռք բերելու և իրականացնելու համապատասխան իրավունքներ ու պար- տականություններ, այսինքն` դրանք սոսկ իրավունակություն (ֆիզիկա- կան անձանց) կամ իրավագործունակություն (իրավաբանական ան- ձանց) են, որոնք դեռ պետք է իրագործվեն կոնկրետ իրավահարաբե- րություններում և երբևէ այս կամ այն անհատականորեն-որոշակի իրա- վունքի սուբյեկտի` ֆիզիկական կամ իրավաբանական անձի, իր կոնկ- րետ-որոշակի սուբյեկտիվ իրավունքը կամ սուբյեկտիվ իրավաբանա- կան պարտականությունը չեն: Դա, մասնավորապես, նշանակում է, որ պաշտոնատար անձանց, պետական մարմինների և ամբողջությամբ պետության իրավասությունը (համապատասխան վերացական իրավա- զորություններով օժտված հանրային-իրավական իրավաբանական ան- ձանց հատուկ իրավական կարգավիճակը) կոնկրետ որոշակի իրավա- հարաբերությունների միջոցով ու շրջանակներում գործող իրավունքի

---

նորմերի իրագործման, իրավունքի բոլոր սուբյեկտների համար ընդհա- նուր պահանջներին համապատասխան իրագործման ենթակա (այ- սինքն՝ իրավասահման կամ իրավակիրառ բնույթ ունեցող կոնկրետ ան- հատական-որոշակի սուբյեկտիվ իրավունքի և կոնկրետ սուբյեկտիվ ի- րավական պարտականության վերածվելու ունակ) նրանց հատուկ իրա- վագործունակությունն է։

5. Իրավահարաբերության տեսակները

Իրավահարաբերությունների դասակարգումը հիմնականում հա- մընկնում է իրավունքի նորմերի տարբեր տեսակների բաժանման հետ (ըստ իրավունքի ճյուղերի, ըստ կարգավորիչ գործառույթների առանձ- նահատկությունների և այլն)։

Սակայն առկա են նաև որոշ առանձնահատկություններ, որոնք պայ- մանավորված են իրավահարաբերությունների սուբյեկտների միջև փոխ- հարաբերությունների բնույթով:

Իրավահարաբերությունը փոխհարաբերությունն է իրավահարաբե- րության նվազագույն այն երկու տարբեր սուբյեկտների (կողմերի) միջև, որոնք մարմնավորում են իրագործվող նորմով նախատեսված փոխա- դարձ կապը (համաձայնեցված փոխհամաձայնությունը), օրինակ` վա- ճառողի ու գնորդի, պատվիրատուի և կատարողի, փոխատուի ու փո- խառուի, գործատուի և աշխատողի, հարկատուի և հարկային մարմնի, քաղաքացու ու պետական մարմնի (պաշտոնատար անձի), երկու տար- բեր պետական մարմինների (պաշտոնատար անձանց) և այլնի իրա- վունքների ու պարտականությունների միջև:

Այդ իմաստով, ցանկացած իրավահարաբերություն ունի երկկողմ բնույթ` իրավունքի իրագործվող նորմի և ամբողջությամբ իրավունքի երկկողմ (տրամադրող-պարտավորեցնող) բնույթին համապատասխան։

Սակայն նույն իրավահարաբերությունում կարող են լինել նաև իրա- վահարաբերության երկուսից ավելի սուբյեկտ (կողմ): Օրինակ` հօգուտ երրորդ անձի՝ պայմանագրով (տե՛ս Ռուսաստանի Դաշնության քաղա- քացիական օրենսգրքի 430 հոդվածը) իրավահարաբերության սուբ- յեկտներ (կողմեր) են ոչ միայն պարտատերն ու պարտապանը, այլ նաև երրորդ անձը՝ իր ինքնուրույն իրավական շահով, իրավունքներով և պարտականություններով: Երկուսից ավելի սուբյեկտ (կողմ) են մաս- նակցում բնակարանի փոխանակության տարբեր իրավահարաբերութ-

---

յուններում, հասկապես, երբ առկա է բարդ (բազմակողմ) փոխանա- կություն և այլն:

Ասվածի հաշվառմամբ անհիմն պետք է համարել, այսպես կոչված, միակողմ իրավահարաբերությունների առանձնացումը։ Ընդ որում, որ- պես օրինակ, վկայակոչվում է նվիրատվության պայմանագիրը՝ որպես երկու սուբյեկտի տարրական իրավահարաբերություն, որում իբր կա միայն մեկ պարտականություն (նվիրատուինը) և մեկ իրավունք (նվիրա- ռուինը)։ Սակայն գործն այլ բնույթ ունի, քանի որ իրավունքի բոլոր սուբ- յեկտներն ընդհանրապես և իրավահարաբերությունների սուբյեկտների- նը մասնավորապես, ներառյալ՝ նվիրատուն և նվիրառուն, միաժամա- նակ, օժտված են և իրավունքներով, և՛ պարտականություններով մի կողմի իրավունքներին ու պարտականություններին համապատասխա- նում են մյուս կողմի իրավունքներն ու պարտականությունները: Այսպես, համաձայն Ռուսաստանի Դաշնության քաղաքացիական օրենսգրքի (տե՛ս 572-582 հոդվածները) նվիրատվությունը ոչ թե նվիրատուի պար- տականությունը, այլ նրա իրավունքն է ստանձնել (կամ չստանձնել) նվիրատվության համապատասխան կոնկրետ պարտավորությունը։ Համապատասխան դեպքերում նվիրատուն պարտավոր է գրավոր ձևով պայմանագիր կնքել, իսկ որոշ դեպքերում նա իրավունք ունի վերացնել նվիրատվությունը։ Նվիրառուն, իր հերթին, իրավունք ունի ինչպես ըն- դունել նվերը, այնպես էլ հրաժարվել դրանից․ վերջին դեպքում, եթե նվի րատվության պայմանագիրը կնքված է գրավոր ձևով, ապա նա պար- տավոր է նվերն ընդունելուց հրաժարվելիս` նվիրատուին հատուցել վեր ջինիս պատճառած իրական վնասը:

Գրականության մեջ ընդունված է նաև իրավահարաբերությունների բաժանումը հարաբերականի և բացարձակի Ընդ որում, հարաբերա- կան ասելով` նկատի են ունենում այն իրավահարաբերությունները, ո- րոնցում որոշված են երկու կողմը, իսկ բացարձակ ասելով` այն իրավա- հարաբերությունները, որոնցում որոշված է միայն մեկ` իրավազոր կող- մը: Որպես հատուկ բացարձակ իրավահարաբերությունների առկայութ- յան հիմնավորում (համապատասխան օրինակներով) վկայակոչվում են սեփականության իրավունքը և հեղինակային իրավունքը քաղաքացիա- կան իրավունքում, պետական մարմնի (պաշտոնատար անձի) հասա- րակական կարգի խախտումը կանխելու իրավունքը վարչական իրա- վունքում: Ընդ որում, բացարձակ իրավահարաբերությունների առանձ- նահատկությունն այն է, որ դրանք պարտականություններ են դնում բոր

---

լորի և յուրաքանչյուրի վրա, ու իրավունքի մյուս բոլոր սուբյեկտները (դրանց անորոշ բազմությունը) պետք է կատարեն այդ պարտականութ- յունները, խոչընդոտներ չհարուցեն բացարձակ իրավահարաբերութ– յունների միակ իրավազոր սուբյեկտների համար:

Նման մոսեցման (և համապատասխանաբար իրավահարաբերութ- յունները հարաբերականի ու բացարձակի բաժանելու) կողմնակիցներն ակնհայտորեն իրար հետ են շփոթում նախ` վերացական իրավունքները և պարտականությունները կոնկրետ սուբյեկտիվ իրավունքների ու պար- տականությունների հետ, երկրորդը` կոնկրետ սուբյեկտիվ իրավունքնե- րը (սեփականության կոնկրետ իրավունքը, հեղինակային կոնկրետ ի- րավունքը) կոնկրետ պետական մարմինների (պաշտոնատար անձանց) կոնկրետ իրավախախտումը կանխելու կոնկրետ իրավաբանական պարտականությունը (իրավունք-պարտականություններ) համապա- տասխան իրավահարաբերությունների հետ, որոնց շրջանակներում այդ կոնկրետ սուբյեկտիվ իրավունքները և իրավաբանական պարտակա- նությունները կա՛մ արդեն իսկ ձեռք են բերվել ու ստեղծվել են, կա՛մ էլ պետք է իրականացվեն և կատարվեն: Այնպես որ, այստեղ իրար հետ շփոթվում են նաև միանգամայն տարբեր կոնկրետ իրավահարաբերութ- յուններ, որոնցից մեկում կոնկրետ սուբյեկտիվ իրավունքները և կոնկ- րետ իրավաբանական պարտականությունները ձեռք են բերվում ու ստեղծվում են, իսկ մյուսներում` իրականացվում և կատարվում են:

Կոնկրետ իրավահարաբերություններից դուրս (օբյեկտիվ իրավունքի վերացական-ընդհանուր դրույթների կոնկրետացման գործընթացից դուրս) ո՛չ իրավունքի սուբյեկտների վերացական-իրավական հնարավո- րությունները (նրանց վերացական իրավունակությունը, ներառյալ նաև` պետական մարմինների և պաշտոնատար անձանց վերացական իրա- վասությունը) կարող են վերածվել համապատասխան կոնկրետ սուբյեկ- տիվ իրավունքի ու կոնկրետ իրավաբանական պարտականությունների, ո՛չ էլ այդ կոնկրետ սուբյեկտիվ իրավունքներն ու կոնկրետ իրավաբա- նական պարտականությունները կարող են իրականացվել և կատարվել (ներառյալ նաև` կոնկրետ պետական մարմինների ու պաշտոնատար անձանց կոնկրետ իրավակիրառ իրավազորությունների օգտագործու- մը): Բոլոր իրավահարաբերություններում և իրավունքում ամբողջութ- յամբ մեկ սուբյեկտի իրավունքներին ու պարտականություններին հա- մապատասխանում են մյուս սուբյեկտի պարտականությունները և իրա- վունքները, այնպես որ, այսպես կոչված, բացարձակ իրավահարաբե-

---

րություններ (այսինքն` մեկ եզակի իրավազոր սուբյեկտով իրավահարա- բերություններ) չկան և ըստ սահմանման չեն կարող լինել:

Գլուխ 10. Իրավախախտումը և իրավաբանական պատասխանատվությունը

1. Իրավախախտման հասկացությունը և իրավաբանական կազմը

Իրավունքը կարգավորում է մարդկանց վարքազիծը (գործողությունը և անգործությունը)։ Այն, ինչ կարզավորված չէ իրավունքով (ներառյալ` մարդկային վարքագծի տարբեր ձևերն ու տեսակները), չունի իրավա- բանական նշանակություն (իրավաբանորեն անտարբեր է) և չի հանգեց- նում իրավաբանական հետևանքների:

Մարդկանց վարքագծի (գործողության և անգործության) իրավունքի կողմից կարգավորված, այսինքն՝ իրավաբանորեն նշանակալի ձևերն ու տեսակները՝ կախված իրավունքի պահանջներին դրանց համապա- տասխանությունից կամ անհամապատասխանությունից, բաժանվում են երկու հիմնական տեսակի՝ իրավաչափ և ոչ իրավաչափ վարքագծի: Իրավունքի սուբյեկտների իրավաչափ վարքագծի տարբեր ձևերն ու տե- սակներն իրավունքի նորմերի գործողության և իրագործման գործընթա- ցում քննարկվել են նախորդ շարադրանքում: Հատուկ ուշադրության արժանի է նաև իրավունքի սուբյեկտների ոչ իրավաչափ վարքագծի հասկացության, տեսակների ու հետևանքների իրավաբանական վերլու- ծությունը:

Ոչ իրավաչափ վարքագիծը` որպես իրավունքի պահանջների խախ- տում, արտահայտվում է «իրավախախտում» իրավաբանական-վարդա- պետական հասկացության միջոցով:

Իրավախախտումը դելիկտաունակ սուբյեկտի ոչ իրավաչափ (հա- կաիրավական), հանրորեն վտանգավոր, մեղավոր արարքն է (գործո- ղությունը կամ անգործությունը), որի համար գործող իրավունքում նա- խատեսված է իրավաբանական պատասխանատվություն:

Իրավախախտման հիմնական իրավաբանական բնութագրերը (բնո- րոշումներն) են` հակաիրավական լինելը, հանրորեն վնասակարությու- նը, գործողության մեղավորությունը:

Ընդ որում, արարքի հակաիրավականություն ասելով` նկատի է առնվում սուբյեկտի համապատասխան արարքով գործող իրավական

---

օրենքի (այսինքն` ձևական հավասարության իրավական սկզբունքին համապատասխանող գործող պոզիտիվ իրավունքի նորմերի) պահանջ- ների խախտումը:

Հակաիրավական (ոչ իրավաչափ) արարքի հանրորեն վնասակա- րությունը մարդկանց փաստացի վարքագծի համապատասխան տե- սակների իրավաբանական գնահատականը (որակումը) է, իրավունքի` որպես հասարակության անդամների վարքագծի համընդհանուր (հա- մանշանակալի, ուստի և համապարտադիր) կարգավորչի տեսանկյու- նից` բոլորի համար միատեսակ արդարացի ձևական հավասարության սկզբունքով, որը նախատեսվում է իրավունքի բոլոր սուբյեկտների հա- մար միասնական թույլատրությունների ու արգելքների, նրանց շահերի համաձայնեցման, հաշվառման, իրականացման և պաշտպանության ընդհանուր նորմատիվներ (կանոններ, նորմեր, ձևեր):

Հետևաբար, սուբյեկտների վարքագծում հանրորեն վնասակար է այն ամենը, ինչը վնաս է հասցնում իրավաբանորեն որոշակի (գնահատ- ված ու որակված) և գործող իրավունքում (իրավական օրենքում) սահ- մանված իրավունքի բոլոր սուբյեկսների ընդհանուր բարօրության (այ- սինքն` իրավաբանորեն հանրօզուտ հասարակական բարօրության), որի շրջանակներում իրավունքի առանձին սուբյեկտի անհատական (մաս- նավոր) շահերն ու հնարավորություններն ընդհանուր իրավական ձևով (ընդհանուր հիմքով, սկզբունքով և նորմերով) բոլոր սուբյեկտների հա- մար համապարտադիր իրավակարգի պայմաններում և համաստեքստում համաձայնեցված են իրավունքի մյուս սուբյեկտների համապատաս- խան շահերի ու հնարավորությունների հետ։

Այսպիսով, հանրային վնասակարությունն իրավունքի սուբյեկտի հակաիրավական վարքագծի հատուկ իրավաբանական գնահատակա- նը (որակումն) է, ոչ թե այս կամ այն փաստացի վարքագծի էմպիրիկ բնութագիրը:

Մեղավորությունը` որպես հակաիրավական գործողության իրավա- բանական բնորոշում, արտահայտում է դրա գիտակցված-կամային բնույթը։

Իրավախախտման իրավաբանական կազմը հակաիրավական վար- քագծի հատկանիշների համակարգ է, որն անհրաժեշտ է դա որպես ի- րավախախտում իրավաբանորեն որակելու համար:

Իրավախախտման իրավաբանական կազմի բաղադրատարրերը (մասերն) են` իրավախախտման օբյեկտը, օբյեկտիվ կողմը, սուբյեկտը և սուբյեկտիվ կողմը։

---

Իրավախախտման օբյեկտը հասարակական հարաբերությունների իրավական կարգավորման համապատասխան ոլորտում սահմանված իրավակարգն է: Այսպիսով, իրավախախման օբյեկտը գործող իրա- վունքի կողմից կարգավորվող ու պաշտպանվող անհատական և ընդհա- նուր արժեքներն ու բարիքներն են, որոնց վնաս է հասցվել համապա- տասխան հակաիրավական գործողություններով:

Իրավախախտման օբյեկտիվ կողմը հակաիրավական արարքը (գործողությունը կամ անգործությունն) է, դրա իրավաբանորեն վտան- գավոր արդյունքներն ու դրանց միջև եղած իրավաբանական նշանա- կություն ունեցող պատճառական կապը։ Իրավախախտման օբյեկտիվ բնույթի որոշումը ոչ թե այս կամ այն փաստացի գործողության (կամ անգործության) և համապատասխան փաստացի հետևանքների միջև ե- ղած բոլոր պասւճառական-հետևանքային կապերի վերացական հետա- զոտումն է, այլ որոշակի հակաիրավական գործողության հասուկ-իրա- վաբանական որակավորումը, որն իր մեջ ներառում է (որպես հենց այդ գործողության բաղադրատարր) համապատասխան իրավաբանական վնասակար հետևանքը` որպես գործող իրավունքով նախատեսված որո- շակի իրավախախտում:

Իրավախախտման սուբյեկտը դելիկտաունակ ֆիզիկական անձը կամ կազմակերպությունն է: Ֆիզիկական անձանց դելիկսաունակութ- յունն արտահայտում է նրանց ունակությունը (նրանց տարիքին և առող- ջական վիճակին համապատասխան) կատարելու գիտակցված-կամա- յին գործողություններ, գիտակցելու իրենց գործողությունների իմաստն ու ղեկավարելու դրանք, այսինքն` լինելու այնպիսի գործողությունների (անգործության) իսկական հեղինակ, որոնք նրան` որպես իրավա- խախտման սուբյեկտի, կարող են մեղսագրվել պատասխանատվության ձևով:

Իրավախախտման սուբյեկտի մեղսունակությունը նշանակում է, որ նրա հակաիրավական գործողությունները սուբյեկտիվ առումով կրում են մեղավոր բնույթ:

Իրավախախտման սուբյեկտիվ կողմը համապատասխան հակաի- րավական արարքի մեղավորության (մեղավոր բնույթի) իրավաբանա- կան ձևն է: Մեղքը, իրավաբանական իմաստով, ոչ թե այս կամ այն ան- ձի ներքին սուբյեկտիվ մտահղացումն է, այլ որոշակի իրավախախտողի որոշակի արտաքնապես օբյեկտիվացված և արդեն իսկ կատարված հակաիրավական գործողության (կամ անգործության) գիտակցական- կամային բաղադրատարրն է։

---

Տարբերվում են մեղքի երկու ձև` դիտավորությունը (մեղքի դիտավոր- յալ ձևը) և անզգուշությունը (մեղքի անզգույշ ձևը):

Դիտավորությունը կարող է լինել ուղղակի և անուղղակի:

Ուղղակի դիտավորությունն առկա է, երբ անձը գիտակցել է իր գոր ծողությունների (անգործության) հակաիրավական լինելը, կանխատե- սել է համապատասխան հանրորեն վտանգավոր հետևանքների վրա հասնելու հնարավորությունը կամ անխուսափելիությունն ու ցանկացել է դրանք:

Անուղղակի դիտավորության դեպքում անձը գիտակցել է իր գործո- ղությունների (անգործության) հակաիրավական լինելը, կանխատեսել է համապատասխան հանրորեն վտանգավոր արդյունքների վրա հասնե- լու հնարավորությունը, չի ցանկացել, սակայն գիտակացաբար թույլ է տվել այդ արդյունքները կամ դրանց վերաբերվել է անտարբերությամբ։ Անզգուշությունն արտահայտվում է թեթևամտության կամ անփու- թության ձևով:

Թեթևամտության դեպքում անձը կանխատեսել է իր գործողություն- ների (անգործության) հակաիրավական (հանրորեն վտանգավոր) հետևանքների վրա հասնելու հնարավորությունը, սակայն ինքնա- վստահ` առանց դրա համար բավարար հիմքերի, հույս է ունեցել կան- խելու նման արդյունքները:

Անփութության դեպքում անձը չի կանխատեսել իր գործողություննե- րի (անգործության) հակաիրավական (հանրորեն վտանգավոր) հետևանքների վրա հասնելու հնարավորությունը, չնայած անհրաժեշտ ուշադրության ու շրջահայացության դեպքում նա պետք է և կարող էր կանխատեսել այդ հետևանքները։

Միայն այս կամ այն գործողության մեջ իրավախախտման իրավա- բանական կազմի նշված չորս բաղադրատարրի առկայությամբ տվյալ գործողությունը կարող է որակվել որպես որոշակի իրավախախտում:

2. Իրավախախտումների տեսակները

Իրավախախտումներն ըստ իրենց հակաիրավական հատկություն- ների և հասարակական վտանգավորության բնույթի բաժանվում են՝ հանցագործությունների ու զանցանքների։

Հանցագործությունը գործող քրեական օրենքով պատժի սպառնալի քով արգելված` հանրորեն վտանգավոր մեղավոր արարք է։

---

Ընդ որում, Ռուսաստանի Դաշնության գործող քրեական օրենսգիր- քը (տե՛ս Ռուսաստանի Դաշնության քրեական օրենսգրքի 14 հոդվածի 2-րդ մասը) հանրորեն վտանզավորություն ասելով` նկատի ունի անձին, հասարակությանը կամ պետությանը վնաս պատճառելը կամ վնաս պա- տաճառելու սպառնալիք ստեղծելը: Դրա հաշվառմամբ Ռուսաստանի Դաշնության քրեական օրենսգրքի 14 հոդվածի 2-րդ մասում սահման- ված է հետևյալ կարևոր իրավադրույթը. «Հանցագործություն չի համար- վում այն գործողությունը (անգործությունը), որը թեկուզև ձևականորեն պարունակում է սույն օրենսգրքով նախատեսված որևէ գործողության հատկանիշները, սակայն իր նվազ կարևորության ուժով հասարակա- կան վտանգավորություն չի ներկայացնում, այսինքն` անձին, հասարա- կությանը կամ պետությանը վնաս չի պատճառել և վնասի պատճառ- ման սպառնալիք չի ստեղծել»:

Կախված հասարակական վտանգավորության բնույթից և աստիճա- նից` հանցագործությունները բաժանվում են տարբեր կատեգորիաների ոչ մեծ ծանրության հանցագործություններ, միջին ծանրության հանցա- գործություններ, ծանր հանցագործություններ ու առանձնապես ծանր հանցագործություններ (տե՛ս Ռուսաստանի Դաշնության քրեական o- րենսգրքի 15 հոդվածը)։

Զանցանք են համարվում, բացի հանցագործություններից, մյուս բո- լոր իրավախախտումները։ Զանցանքները, կախված սահմանված իրա- վակարգի ոլորտից և խախտման բնույթից, բաժանվում են` վարչական- ների, կարգապահականների ու քաղաքացիական-իրավականների։

Վարչական զանցանքը պետական կամ հասարակական կարգի, սե- փականության ձևերի, մարդու և քաղաքացու իրավունքների ու ազա- տությունների նկատմամբ ոտնձգող հակաիրավական, մեղավոր (դիտա- վորյալ կամ անզգույշ) գործողությունը կամ անգործությունն է, որի հա- մար օրենսդրությամբ նախատեսված է վարչական պատասխանա- տվություն:

Այսպես, Ռուսաստանի Դաշնությունում գործող Վարչական իրավա- խախտումների վերաբերյալ օրենսգիրքը վարչական զանցանքների շարքին է դասում այնպիսի իրավախախտումներ, ինչպիսիք են` վարչա- կան հսկողության կանոնների խախտումը, տրանսպորտային միջոցնե- րի վարորդների կողմից ճանապարհային երթևեկության կանոնների խախտումը, ջրօգտագործման կանոնների խախտումը, անտառներում հրդեհային անվտանգության կանոնների խախտումը, քաղաքներում և

---

այլ բնակավայրերում շներ ու կատուներ պահելու կանոնների խախտու- մը և այլն:

Կարգապահական զանցանքն անձի կողմից կարգապահական կա- նոնակարգի, կանոնների հակաիրավական մեղավոր խախտումն է աշ- խատանքային, ծառայողական, ուսումնական, զինվորական կամ այլ գործունեության ոլորտում, որի համար նախատեսված է համապատաս- խան կարգապահական տույժ:

Այսպես, համաձայն գործող աշխատանքային օրենսդրության (տե՛ս Ռուսաստանի Դաշնության աշխատանքային օրենսգրքի 130 հոդվածը) ձեռնարկություններում, հիմնարկներում, կազմակերպություններում աշ- խասանքային կարգուկանոնը սահմանվում է վարչակազմի ներկայաց- մամբ` աշխատանքային կոլեկտիվի հաստատած ներքին աշխատան- քային կարգի պահպանության կանոններով: Ժողովրդական տնտեսութ- յան առանձին ճյուղերում (օրինակ` երկաթուղային տրանսպորտում) աշխատողների առանձին կատեգորիաների համար գործում են կարգա- պահության մասին կանոնադրություններ: Ներքին կարգապահության համապատասխան կանոններ են սահմանվում ուսումնական հաստա- տություններում, գիտական հիմնարկներում և այլն:

Կարգապահական զանցանքների թվին են դասվում, օրինակ` այն- պիսի իրավախախտումներ, ինչպիսիք են` աշխատանքից ուշանալը, անհարգելի բացակայությունը, աշխատանքի պաշտպանության կանոն- ների խախտումը, ծառայողական պարտականությունները չկատարելը և այլն:

Քաղաքացիական-իրավական զանցանքը (դելիկտը) իրավունքի սուբյեկտի հակաիրավական արարքն է, որը խախտում է քաղաքացիա- կան օրենսդրությամբ սահմանված իրավակարգը:

Քաղաքացիական դելիկտները քաղաքացիական իրավունքով կար- գավորվող գույքային և անձնական ոչ գույքային հարաբերությունների ոլորտում տարբեր սուբյեկտների իրավունքների ու օրինական շահերի խախտումն են:

Քաղաքացիական դելիկտները բաժանվում են` պայմանագրայիննե- րի և ոչ պայմանագրայինների: Պայմանագրային դելիկտներ են` պայ- մանագրային պարտավորությունները խախտելու, դրանք չկատարելու կամ ոչ պատշաճ կատարելու հետ կապված դելիկտները (տե՛ս Ռուսաս- տանի Դաշնության քաղաքացիական օրենսգրքի 393 հոդվածը)։ Ոչ պայմանագրային դելիկտները կապված են ֆիզիկական անձին կամ

---

նրա գույքին կամ իրավաբանական անձի գույքին պատճառված վնասի հետ (տես Ռուսաստանի Դաշնության քաղաքացիական օրենսգրքի 1064 հոդվածը):

3. Իրավաբանական պատասխանատվության հասկացությունը

Իրավաբանական պատասխանատվությունը խախտված նորմի՝ սանկցիայով նախատեսված և իրավասու պետական մարմնի կամ պաշտոնատար անձի կողմից պատշաճ դատավարական-իրավական կարգով իրավախախտողի նկատմամբ կիրառվող իրավական հարկադ- րանքի միջոցն է:

Իրավաբանական պատասխանատվությունն իրավախախտողի հա- մար նրա հակաիրավական արարքի (գործողության կամ անգործութ- յան) անշահավետ հետևանքն է: Դա կրում է հարկադիր-իրավական բնույթ, սահմանվում է իրավակիրառ համապատասխան իրավասու սուբյեկտների կողմից և անհրաժեշտության դեպքում իրականացվում է պետական հարկադրանքի միջոցով: Անձին իրավաբանական պատաս- խանատվության ենթարկելն ու իրավաբանական պատասխանատվութ- յան չափերի սահմանումը խախտված նորմի սանկցիայի իրագործմանն ուղղված ակտիվ իրավական գործողություններն են: Այդ գործընթացում սանկցիայի վերացական-համընդհանուր դրույթները կոնկրետացվում և անհասականացվում են կոնկրետ իրավախախտման համար, կոնկրետ անձի իրավաբանական պատասխանատվության որոշակի չափի տես- քով:

Խախտված նորմի սանկցիայի իրագործման ու իրավաբանական կոնկրետ միջոցների որոշման այդ ամբողջ գործընթացն ընթանում է (և պետք է ընթանա) համապատասխան իրավահարաբերության ձևով, որը կրում է իրավավերականգնող բնույթ: Բացի տուժող կողմից և իրավա- խախտողից այսպիսի իրավավերականզնող (և դրա հետ միասին իրա- վակիրառար) իրավահարաբերության անհրաժեշտ մասնակիցն իրավա- կիրառար գործունեության իրավազոր սուբյեկտն է` համապատասխան իրավասու պետական մարմինը (կամ պաշտոնատար անձը):

Ընդ որում, այս կամ այն անձին իրավաբանական պատասխանա- տվության ենթարկելու և այսպիսի պատասխանատվության կոնկրետ չափը որոշելու իրավապահպան իրավահարաբերության բոլոր սուբ յեկտների միջև (ինչպես տուժողի ու իրավախախտողի, այնպես էլ

---

նրանց և իրավակիրառ սուբյեկտների միջև) բոլոր փոխհարաբերություն- ները կրում են իրավական բնույթ ու ենթարկվում են կոնկրետ իրավա- հարաբերություններում իրավունքի իրագործման համաիրավական պա-

հանջներին:

Իրավաբանական պատասխանատվության ընդհանուր իրավական նպատակը խախտված նորմի սանկցիայով նախատեսված իրավունքի պաշտպանության միջոցների իրագործման ճանապարհով խախտված իրավակարգի վերականգնումն է։ Իրավավերականգնող իրավաբանա- կան պատասխանատվության իրավական բովանդակությունը կոնկրետ, սուբյեկտիվ իրավաբանական պատասխանատվությունն է, որն իշխա- նական-իրավական ձևով դրվում է իրավախախտողի վրա, և որը նա պետք է կատարի կամավոր կամ, անհրաժեշտության դեպքում` հարկա- դիր կարգով:

Իրավախախտման համար իրավաբանական պատասխանատվութ- յունը` որպես խախտված նորմի սանկցիայի կոնկրետացում, չպետք է շփոթել օրենսդրությամբ նախատեսված այն հարկադիր-իրավական մի- ջոցների հետ (օրինակ` գույքագրում, ձերբակալում, խուզարկում, հար- կադիր բերման ենթարկել, կալանավորում և այլն), որոնք իրավունքի ի- րագործման գործընթացում (կոնկրետ իրավահարաբերությունների և ի- րավակիրառ գործողությունների շրջանակներում) համապատասխան իրավական հիմքերի առկայությամբ անձի նկատմամբ կիրառում են ի- րավասու մարմինները (պաշտոնատար անձինք) տվյալ իրավական գործի պատշաճ քննության ու լուծման համար։ Օրենսդրությամբ նա- խատեսված հարկադրանքի այսպիսի միջոցներն օժանդակ (ապահո- վող) իրավական միջոցներ են, որոնք անհրաժեշտության դեպքում թույ- լատրվում են օրենքով իրավակիրառ գործընթացի պատշաճ իրակա- նացման իրավաբանական պատասխանատվության չափի սահմանման ու դրա գործնական իրագործման համար:

4. Իրավաբանական պատասխանատվության տեսակները

Իրավախախտման տարբեր տեսակներին համապատասխան` իրա- վաբանական պատասխանատվությունը բաժանվում է հետևյալ հիմնա- կան տեսակների` քրեական-իրավական, վարչական-իրավական, կար- գապահական-իրավական և քաղաքացիական-իրավական պատասխա- նատվության: Աշխատանքային իրավունքում պատճառված վնասի հա-

---

մար` որպես իրավական պատասխանատվության հատուկ տարատե- սակ, առանձնացվում է նյութական պատասխանատվությունը։

Քրեական-իրավական պատասխանատվությունը գործող քրեական օրենքով նախատեսված հանցակազմի համար պատիժն է: Քրեական պատիժը նշանակվում է միայն դատավճռով, կրում է անձնական բնույթ և կիրառվում է միայն պատշաճ քրեական-դատավարական կարգով` կոնկրետ հանցագործություն կատարելու մեջ մեղավոր ճանաչված դե- լիկտաունակ ֆիզիակական անձի նկատմամբ: Ռուսաստանի Դաշնութ- յան գործող քրեական օրենսգիրքը (տե՛ս 44 հոդվածը) նախատեսում է պատիժների հետևյալ տեսակները՝ տուգանք, որոշակի պաշտոն զբա- ղեցնելու կամ որոշակի գործունեությամբ զբաղվելու իրավունքից զրկում, հատուկ զինվորական կամ պատվավոր կոչումից, դասային աստիճա- նից կամ պետական պարգևներից զրկում, պարտադիր աշխատանքներ, ուղղիչ աշխատանքներ, սահմանափակումներ զինվորական ծառայութ- յունում, գույքի բռնագրավում, ազատության սահմանափակում, կա- լանք, կարգապահական զորամասում պահել, որոշակի ժամկետով ա- զատազրկում, ցմահ ազատազրկում, մահապատիժ:

Պատիժ նշանակելիս դատարանը հաշվի է առնում հանցագործութ- յան և մեղավոր անձի հասարակական վտանգավորության բնույթն ու աստիճանը, ներառյալ՝ պատիժը մեղմացնող և ծանրացնող հանգա- մանքները, ինչպես նաև նշանակված պատժի ազդեցությունը դատա- պարտվածի ուղղման, ինչպես նաև նրա ընտանիքի կյանքի պայմաննե- րի վրա:

Քրեական օրենսգիրքը նախատեսում է հանցագործությւն կատա- րած անձին քրեական պատասխանատվությունից ազատելը` նրա գոր- ծուն զղջալու դեպքերում, տուժողի հետ հաշտվելու, իրադրության փո- փոխության, վաղեմության ժամկետի ավարտի կապակցությամբ (տե՛ս Ռուսաստանի Դաշնության քրեական օրենսգրքի 75-78 հոդվածները):

Վարչական պատասխանատվությունը վարչական օրենսդրությամբ նախատեսված վարչական տույժ է վարչական իրավախախտման (զանցանքի) համար:

Համաձայն Ռուսաստանի Դաշնությունում գործող Վարչական իրա- վախախտումների վերաբերյալ օրենսգրքի վարչական պատասխա- նատվության ենթակա չէ այն անձը, որը համապատասխան հակաիրա- վական գործողությունները կատարել է անմեղսունակության, ծայրահեղ անհրաժեշտության և անհրաժեշտ պաշտպանության վիճակում: Նա-

---

խատեսվում են նաև խախտողին վարչական պատասխանատվությու- նից ազատելու հնարավորություն` վարչական խախտման նվազ նշանա- կալիության դեպքում:

Վարչական իրավախախտումներ կատարելու համար կարող են կի- րառվել վարչական տույժերի հետևյալ տեսակները. նախազգուշացում, տուգանք, վարչական իրավախախտման կասսարման գործիք կամ ան- միջական օբյեկտ համարվող գույքի փոխհասուցելի առգրավում կամ բռնագանձում (անհատույց առգրավում), տվյալ քաղաքացուն սրա- մադրված հատուկ իրավունքից (տրանսպորտային միջոց վարելու իրա- վունքից, որսի իրավունքից և այլն) զրկելը, ուղղիչ աշխատանքներ, վար- չական կալանք, օտարերկրյա քաղաքացուն կամ քաղաքացիություն չունեցող անձին Ռուսաստանի Դաշնության սահմաններից վարչական արտաքսում:

Վարչական իրավախախտումների համար իրավաբանական պա- տասխանատվությունը սահմանվում է համապատասխան իրավասու պետական մարմինների և պաշտոնատար անձանց (դատարանների, վարչական հանձնաժողովների, ներքին գործերի, մաքսային ծառայութ յան, սանիտարական հսկողության և այլ մարմինների) կողմից:

Կարգապահական պատասխանատվությունը կարգապահական տույժն է կարգապահական իրավախախտման (զանցանքի) համար: Կարգապահական տույժերի տեսակներն են` դիտողությունը, նկատո- ղությունը, խիստ նկատողությունը, աշխատանքից ազատելը և այլն:

Մինչև կարգապահական տույժի կիրառումն աշխատողից պետք է պահանջվի գրավոր բացատրություն: Կարգապահական սույժը կիրառ- վում է զանցանքը հայտնաբերելուց հետո անմիջապես, սակայն դա հայտնաբերելու օրվանից մեկ ամսից ոչ ուշ և կատարելու օրվանից վեց ամսից ոչ ուշ:

և

Կարգապահական պատասխանատվությունը կիրառում է այն ձեռ- նարկության կամ հիմնարկի վարչակազմը կամ համապատասխան պե- տական մարմնի ղեկավարը, որտեղ աշխատում է կարգապահական ի- րավախախտում կատարած անձը։

Քաղաքացիական-իրավական պատասխանատվությունն իրավա- բանական պատասխանատվությունն է քաղաքացիական իրավա- խախտման (դելիկտի) համար։

Քաղաքացիական-իրավական պատասխանատվության տեսակներն են` մինչև իրավունքի խախտումը գոյություն ունեցող վիճակի վերա-

---

կանգնումը և իրավունքի խախտող կամ դրա խախտման համար սպառ- նալիք ստեղծող գործողությունների կանխարգելումը, վիճահարույց գոր- ծարքն անվավեր ճանաչելը ու դրա անվավերության հետևանքների կի- րառումը, ֆիզիկական կամ իրավաբանական անձի քաղաքացիական ի- րավունքները և օրինական շահերը խախտող պետական կամ տեղա- կան ինքնակառավարման մարմնի ակտն անվավեր ճանաչելը, պար- տականությունները բնեղենով կատարելուն հարկադրելը, վնասների (ի- րական վնասի և բաց թողնված օգուտի) հատուցումը, տուժանքի բռնա- գանձումը, բարոյական վնասի փոխհատուցումը, իրավահարաբերութ- յան դադարեցումը կամ փոփոխումը, անհիմն հարստացումը վերա- դարձնելու պարտականության սահմանումը և այլն:

ե

Քաղաքացիական իրավախախտումների համար իրավաբանական պատասխանատվության այս տեսակների կիրառումն իրականացվում է քաղաքացիական դատավարական օրենսդրությամբ սահմանված գոր- ծերի ընդդատությանը համապատասխան` ընդհանուր իրավասության դատարանի, արբիտրաժային դատարանի կամ միջնորդ դատարանի կողմից: Գործող օրենսդրությամբ նախատեսված դեպքերում խախտ- ված քաղաքացիական իրավունքների պաշտպանությունն իրականաց- վում է նաև համապատասխան վարչական միջոցներով: Ընդ որում, վարչական կարգով ընդունված որոշումը կարող է բողոքարկվել դատա- րան:

Վնաս պատճառած անձը (ոչ պայմանագրային դելիկտի դեպքում) ազատվում է վնասի հատուցումից, եթե ապացուցում է, որ վնասն իր մեղքով չի պատճառվել։ Օրենքով նախատեսվում են վնասի հատուց- ման մի շարք դեպքեր նաև վնաս հատուցողի մեղքի բացակայությամբ: Այսպես, իրավաբանական ու ֆիզիկական անձինք, որոնց զործունեութ- յունը կապված է շրջապատի համար առավել վտանգավորության հետ (տրանսպորտային միջոցների, մեխանիզմների օգտագործում և այլն) պարտավոր են մեղքի բացակայության դեպքում էլ հատուցել առավել վտանգավորության աղբյուրով պատճառած վնասը, եթե չեն ապացու- ցում, որ վնասը ծագել է անհաղթահարելի ուժի կամ տուժողի դիտավո- րության հետևանքով (տե՛ս Ռուսաստանի Դաշնության քաղաքացիա- կան օրենսգրքի 1079 հոդվածը): Մի շարք դեպքերում (տե՛ս Ռուսաստա- նի Դաշնության քաղաքացիական օրենսգրքի 1100 հոդվածը) իրակա- նացվում է բարոյական վնասի փոխհատուցում` անկախ վնասը պատ- ճառողի մեղքից:

19 Վ. Ս. Ներսեսյանց

---

Բացի դրանից, մի շարք դեպքերում քաղաքացիական օրենքը վնասի հատուցման պարտականությունը դնում է վնասը չպատճառած անձի վրա: Այսպես, անձին ապօրինի դատապարտելու, ապօրինի քրեական պատասխանատվության ենթարկելու, կալանքի կամ ուղղիչ աշխա- տանքների տեսքով ապօրինի վարչական տույժի ենթարկելու արդյուն- քում պատճառված վնասը հատուցվում է կա՛մ Ռուսաստանի Դաշնութ- յան գանձարանի, կա՛մ Ռուսաստանի Դաշնության սուբյեկտի գանձա- րանի, կա՛մ համայնքային կազմավորման զանձարանի հաշվին (տե՛ս Ռուսաստանի Դաշնության քաղաքացիական օրենսգրքի 1070 հոդվա- ծը): Տասնչորս տարեկան հասակի չհասած անձի (փոքրահասակի) պատճառած վնասի համար պատասխանատվությունը դրվում է նրա ծնողների (որդեզրողների) կամ խնամակալների վրա, եթե նրանք չեն ա- պացուցում, որ վնասն իրենց մեղքով չի առաջացել (տե՛ս Ռուսաստանի Դաշնության քաղաքացիական օրենսգրքի 1073 հոդվածը):

Անհրաժեշտ պաշտպանության վիճակում պատճառված վնասը, եթե չեն գերազանցվել դրա սահմանները, ենթակա չէ հատուցման (տե՛ս Ռու- սաստանի Դաշնության քաղաքացիական օրենսգրքի 1066 հոդվածը):

Աշխատանքային օրենսդրությունը նախատեսում է աշխատողի նյու- թական պատասխանատվությունը նրա մեղքով ձեռնարկությանը, հիմ- նարկին, կազմակերպությանը պատճառված վնասի համար: Նման նյութական պատասխանատվությունը կարող է լինել սահմանափակ (աշխատողի աշխատավարձի որոշակի մասի չափով) կամ մի շարք դեպքերում` լրիվ (վնասի լրիվ չափով):

Աշխատողի նյութական պատասխանատվությունը, իր իրավական բնույթով, պատճառված վնասի համար քաղաքացիական-իրավական պատասխանատվության հատուկ տարատեսակ է: Նյութական պա- տասխանատվության առանձնահատկությունը պայմանավորված է նրանով, որ իրավախախտման սուբյեկտի (աշխատողի) և տուժող կող- մի (ձեռնարկության, կազմակերպության, հիմնարկի) միջև գոյություն ունեն հատուկ հարաբերություններ` աշխատանքային իրավահարաբե- րություններ:

Վնասի հատուցումն աշխատողի կողմից միջին ամսական աշխա- տավարձը չգերազանցող չափով իրականացվում է ձեռնարկության, կազմակերպության, հիմնարկի վարչակազմի կարզադրությամբ: Վար- չակազմի որոշմանն աշխատողի անհամաձայնության դեպքում, ինչպես նաև այն դեպքում, երբ վնասի չափը գերազանցում է միջին ամսական

---

աշխատավարձը, նյութական պատասխանատվության հարցը լուծվում է դատական կարգով:

Վնասի հատուցումը կախված չէ վնասը պատճառելու գործողության (անգործության) համար աշխատողին կարգապահական, վարչական կամ քրեական պատասխանատվության ենթարկելուց:

5. Իրավաբանական պատասխանատվության սկզբունքները

Իրավաբանական պատասխանատվության սկզբունքներն արտա- հայսում են դրա իրավական հիմքերը, պահանջները, իմաստը և նշա- նակությունը:

Իրավաբանական պատասխանատվության հիմնական սկզբունք- ներն են` իրավաչափությունը, օրինաչափությունը, հիմնավորվածությու- նը, իրավական նպատակահարմարությունը, անխուսափելիությունը, անհապաղությունը, միևնույն իրավախախտման համար կրկնակի պա- տասխանատվության անթույլատրելիությունը, արդարությունը:

Իրավաչափության սկզբունքը։ Իրավաբանական պատասխանա- տվությունը` որպես հատուկ իրավական երևույթ և հասկացություն, իր դրսևորման ու իրականացման ոլորտում պետք է համապատասխանի ձևական հավասարության սկզբունքում արտահայտված իրավունքի բո- լոր էական հատկություններին և պահանջներին: Իրավաբանական պա- տասխանատվության մյուս բոլոր բնութագրերը (սկսած դրա սահմանու- մից մինչև իրականացումը) պայմանավորված են դրա իրավական բնույթով: Իրավաբանական պատասխանատվությունը, հենց որպես ի- րավական միջոց, իրավախախտման նկատմամբ իրավական պատաս- խանի համարժեք ձև և խախտված իրավունքի վերականգնման պատ- շաճ իրավական միջոց է:

Իրավաբանական պատասխանատվության իրավական բնույթի հետ են կապված նաև դրա կողմից իրականացվող բոլոր կարգավորիչ-իրա- վական գործառույթները` իրավախախտման համար իրավական պատ- ժի, ինչպես հենց իրավախախտողի, այնպես էլ իրավունքի մյուս սուբ- յեկտների գործող իրավունքի իրավաբանական ուժի ու նոր իրավա- խախտումներ կատարելու անթույլատրելիության մասին նախազգու- շացնելու (կանխելու) իրավական միջոցի, իրավախախտողի կողմից ի- րավունքի մյուս սուբյեկտների իրավունքներին և օրինական շահերին ու ամբողջությամբ իրավակարգին հասցված վնասի փոխհատուցման (հա-

---

տուցման) իրավական միջոցի, իրավախախտողի ու հասարակության մյուս անդամների գիտակցության և վարքագծի վրա օրենքի նկատմամբ հարգանքի ու դրա պահանջների պահպանման ոգով իրավաբանական- դաստիարակչական ներգործության առանձնահատուկ ձևի գործա- ռույթները:

Իրավաբանական պատասխանատվության իրավական օրինակա- նության սկզբունքը նշանակում է, որ դա սահմանվում, կիրառվում և ի- րականացվում է իրավական օրենքի նորմերին խիստ համապատաս- խան: Իրավական օրինականության սկզբունքը պահանջում է, որ իրա- վաբանական պատասխանատվություն սահմանվի ու կիրառվի միայն դելիկտաունակ սուբյեկտի մեղավոր, հակաիրավական գործողության համար: Քաղաքացիական իրավունքում առանց մեղքի պատասխա- նատվության թույլտվության դեպքերը պայմանավորված են տուժողնե- րի իրավունքների պատշաճ պաշտպանության իրավական նպատակնե- րով:

Իրավաբանական պատասխանատվության հիմնավորվածության սկզբունքը պահանջում է գործի բոլոր հանգամանքների համակցության մեջ համակողմանի լիակատար և օբյեկտիվ քննություն կոնկրետ իրա- վախախտողի, կոնկրետ իրավախախտման համար պատասխանա- տվության պատշաճ, կոնկրետ չափի որոշման համար պատշաճ իրա- վական հիմքի բացահայտման ու սահմանման նպատակով: Գործի լուծման և իրավախախտման կազմի առկայությունը կամ բացակայութ- յունը պարզելու համար իրավաբանական նշանակություն ունեցող բոլոր հանգամանքները պետք է ապացուցվեն օրենսդրորեն սահմանված դա- տավարական-իրավական կարգով: Միայն այսպիսի իրավաբանորեն ապացուցված փաստացի տվյալների ու դրանց օբյեկտիվ գնահատա- կանի հիման վրա համապատասխան իրավասու մարմինն իրավունք ու- նի տալ դրանց իրավաբանական որակումը և որոշել իրավաբանական պատասխանատվության չափը:

Իրավաբանական պատասխանատվության իրավական նպատակա- հարմարության սկզբունքը նշանակում է դրա համապատասխանութ յունն իրավունքի նպատակներին, որևէ այլ ոչ իրավական նպատակով (օրինակ` քաղաքական, գաղափարախոսական, կրոնական, տնտեսա- կան և այլ նպատակահարմարությամբ) իրավաբանական պատասխա- նատվության սահմանումն ու կիրառումը հակասում է դրա իրավական բնույթին, իրավունքի և իրավական օրինականության իմաստին ու պա- հանջներին:

---

Իրավական նպատակահարմարության սկզբունքի հետ են կապված իրավաբանական պատասխանատվության բովանդակությանը և բնույ- թին առաջադրվող մի շարք ավելի կոնկրետ պահանջները, ինչպիսիք են`

1) իրավաբանական պատասխանատվության նվազագույնի հասց- նելը: Իրավաբանական պատասխանատվության հարկաղիր միջոցների ծավալն ու բնույթն սկզբունքորեն չպետք է գերազանցեն այն նվազա- գույնը, որն անհրաժեշտ ու բավարար է իրավաբանական պատասխա- նատվության իրավավերականգնող նպատակին հասնելու համար.

2) իրավաբանական պատասխանատվության անհատականացումը և կոնկրետացումն իրավախախտ անձի, նրա մեղքի աստիճանի, կա- տարվածի ծանրության, մեղմացնող ու ծանրացնող հանգամանքների և այլնի հաշվառմամբ.

3) իրավաբանական պատասխանատվության առավելագույնս հնա- րավոր մարդասիրացումը դրա իրավավերականգնող նպատակի շրջա- նակներում և հիման վրա:

Անխուսափելիության սկզբունքը պահանջում է, որպեսզի ոչ մի իրա- վախախտում (և հատկապես հանցագործություն) չմնա առանց իրավա- խախտի համապատասխան իրավաբանական պատասխանատվութ յան: Այս սկզբունքի իրագործումն իրավախախտումների դեմ արդյունա- վետ պայքարի էական գործոն ու համապատասխան պետական մար- մինների և պաշտոնատար անձանց ամբողջ իրավապահպան ու իրա- վակիրառ գործունեության հիմնական ցուցանիշ է:

Անհապաղության սկզբունքը պահանջում է ժամանակի մեջ պա- տասխանատվության ենթարկելու վաղեմության ժամկետի սահմաննե- րում, հնարավորինս արագ իրավաբանական պատասխանատվության կիրառումը համապատասխան իրավախախտողի նկատմամբ:

Միևնույն իրավախախտման համար կրկնակի իրավաբանական պատասխանատվության անթույլատրելիության սկզբունքն արտահայ- տում է իրավունքի կարևոր պահանջներից մեկը` non bis in idem միևնույն բանի համար չի կարող կրկնակի լինել։ Սակայն այս սկզբուն- քին չի հակասում, օրինակ՝ այն հանգամանքը, որ քրեական-իրավական կարգով պատժված անձին համապատասխան դեպքերում կարելի է են- թարկել նրա հանցագործ գործողությամբ պատճառված գույքային վնա- սի հատուցման քաղաքացիական-իրավական պատասխանատվութ- յան։ Բացի դրանից, միևնույն հանցագործության համար քրեական պա- տասխանատվությունը կարող է իր մեջ ներառել պատժի մի քանի տե-

---

սակ (ազատազրկում, գույքի բռնագրավում և այլն), որոնք նախատես- ված են խախված քրեական-իրավական նորմի սանկցիայով:

Արդարության սկզբունքը կոնկրետ իրավախախտման համար կոնկ- րետ անձի իրավաբանական պատասխանատվության կոնկրետ բովան- դակության սահմանման հիմքերի ու եղանակների ընդհանրացված ի- րավական գնահատականն է: Տվյալ սկզբունքը պահանջում է իրավա- բանական պատասխանատվություն հենց իրավական արդարության (արդարություն ձևական հավասարության սկզբունքի իմաստով), ոչ թե որևէ այլ՝ ոչ իրավական (քաղաքական, բարոյական, գաղափարախո- սական, կրոնական և այլ) արդարության իմաստով:

Յուրաքանչյուր ոչ իրավական (և արտաիրավական) արդարություն, ըստ բնորոշման, զուրկ է իրավական արդարության համընդհանրությու- նից ու բոլորի համար հավասար չափից, կրում է սահմանափակ (մաս- նավոր, խմբակային, կուսակցական, դասային, դասակարգային և այլ) բնույթ ու, ըստ էության, մի մասի (մի խմբի) արտոնությունն ու կամայա- կանությունն է բոլոր մնացածների նկատմամբ:

Գլուխ 11. Իրավական կարգը և իրավական օրինականությունը

1. Իրավական կարգի և իրավական օրինականության հասկացությունը

Իրավական կարգը (իրավակարգը) իրավական կարգավորման ոլոր- տում իրավունքի սուբյեկտների փոխհարաբերության կարգն է:

Վերացական ընդհանուր ձևով իրավական կարգը` որպես պատշաճ կարգ, սահմանվում է հասարակական հարաբերությունների իրավական կարգավորմամբ:

Նման վերացական նշանակությամբ իրավակարգն իրավական կար- գավորման առարկան է, այսինքն` իրավունքի ստատիկ վիճակը, օբյեկ- տիվ իրավունքի վերացական ընդհանուր նորմերը, որոնք մարդկանց հարաբերությունների իրավաբանորեն պարտադիր կարգ են նախատե- սում իրավական կարգավորման այս կամ այն բնագավառում: Այդ ի- մաստով է խոսվում այս կամ այն իրավական գործի լուծման` օրենսդ- րությամբ նախատեսված և ամրագրված իրավական կարզի, ճյուղային իրավակարգի կամ ամբողջությամբ իրավակարգի մասին ընդհանրա- պես:

---

Նման վերացական-պարտադիր իրավակարգից պետք է տարբերել իրական իրավակարգը` որպես կյանքում պատշաճ իրավակարգի պա- հանջների իրական պահպանման արդյունք, որպես գործնականում օբ- յեկտիվ իրավունքի նորմերի իրական գործողության, պաստշաճ իրավա- կան ձևերով դրանց իրագործման, սուբյեկտիվ իրավունքների տեսքով դրանց կոնկրետացման և իրականացման, սուբյեկտիվ իրավաբանա- կան պարտականությունների տեսքով դրանց կատարման առկա հետևանք:

Այսպիսով, իրական իրավակարգ ասելով` նկատի է առնվում վաս- տացի պահպանվող և իրականում գործող վերացական-պարտադիր ի- րավակարգը, այսինքն` օբյեկտիվ իրավունքի նորմերի պատշաճ պրակ- տիկ գործողությունը (իրագործումը):

Իրավական օրինականությունն իրավունքի բոլոր սուբյեկտների կող- մից իրավական օրենքի պահանջների ճշգրիտ և անշեղ պահպանումն ու կատարումն է:

Ընդ որում, իրավական օրենք ասելով` նկատի է առնվում ձևական հավասարության սկզբունքին համապատասխանող օբյեկտիվ իրավուն- քը (և, հետևաբար, դրանով նախատեսած վերացական-պատշաճ իրա- վակարգը): Ակնհայտ է, որ իրական իրավակարգը կարող է լինել սոսկ իրավական օրենքի և համապատասխան իրավական օրինականության պահանջների պահպանման արդյունք։ Իրավախախտ օրենքի պահպա- նումը, որքան էլ համընդհանուր և ճշգրիտ լինի, ինքնին չի կարող ոչ ի- րավական օրենքը վերածել իրավականի և ոչ էլ իրավունքը վերափոխել իրական իրավական կարգի:

Երբ խոսքն իրավական պետության մեջ օրենքի գերակայության և օ- րինականության սկզբունքի տիրապետման մասին է, նկատի է առնվում, իհարկե, ոչ թե ամեն մի օրենք, ոչ էլ ամեն մի օրինականություն, այլ հենց իրավական օրենքը և իրավական օրինականությունը հակաիրա- վական (իրավախախտ, կամայական) օրենքի ու համապատասխան օ- րինականության հետ իրենց հակասության և հակադրության մեջ։

Համաձայն ազատական-իրավաբանական տեսության` իրավական կարգը կարող է լինել միայն իրավական օրինականության արդյունք, որն ազատ մարդկանց հանրային իշխանության համապատասխան պայմաններում (այսինքն` իրականում գոյություն ունեցող պետության իրավական զարգացվածության պատմականորեն ձեռք բերված աստի- ճանի պայմաններում) իրավական օրենքի պահանջների համընդհա- նուր, ճշգրիտ և անշեղ պահպանումն ու կիրառումն է:

---

2. Իրավական օրինականության և իրավակարգի հատկությունները, սկզբունքներն ու երաշխիքները

Իրավական օրինականությունը` որպես իրավունքի բոլոր սուբյեկտ- ների կողմից իրավական օրենքի պահանջների անշեղ, փաստացի պահ- պանման հատուկ իրավական վարչակարգ, հասարակական կյանքում իրական իրավական կարգի գործնական անհրաժեշտ իրավական ձևը, պայմանը և միջոցն է:

Իրավական օրինականության վարչակարգը ցանկացած իրական ի- րավակարգի անհրաժեշտ իրավական հատկությունը (հատկանիշը, ո- րակը) և բաղադրատարրն է, քանի որ իրական իրավակարգն իրավուն- քի սուբյեկտների փոխհարաբերության կարգն է (և ամբողջությամբ օբ- յեկտիվ իրավունքի նորմերի գործողության և իրագործման կարգը) իրա- վական օրինականության վարչակարգով: Իրավական օրինականութ- յունը, իր հերթին, օբյեկտիվ իրավունքի նորմերում ամրագրված վերա- ցական պատշաճ իրավակարգի պահպանման և իրագործման իրավա- կան վարչակարգ է:

Հատուկ պետք է ընդգծել այն սկզբունքային հանգամանքը, որ իրա- վունքի բոլոր սուբյեկտները (ոչ միայն պետական մարմիններն ու պաշ- տոնատար անձինք, այլ նաև՝ բոլոր ֆիզիկական և իրավաբանական անձինք), անկախ իրենց իրավական կարգավիճակի տարբերություննե- րից և իրավունքի իրագործման գործընթացում նրանց դերից հասարա- կական կյանքում իրավական օրինականության, իրավական կարգի սահմանման ու գործունեության գործընթացի ձևականորեն-հավասար սուբյեկտներ են: Ինչպես արդարացիորեն նշել է Ցիցերոնը. «քաղաքա- ցիների ազատությունը պաշտպանելիս չկան մասնավոր անձինք» (Պե- տության մասին II, XXV, 46):

Իրավական օրենքի գերակայության սկզբունքը ենթադրում և իր մեջ ներառում է իրականում հաստատված իրավական օրինականության վարչակարգի ու իրականում գործող իրավակարգի մի ամբողջ շարք կոնկրետ պահանջներ, բնութագրեր, բնագծեր ու հատկություններ: Իրա- վական օրինականության և իրական իրավակարգի այդպիսի պահանջ- ներից ու բնութագրերից են` իրավական օրինականության և իրավական կարգի միասնությունն իրավական օրենքի գերակայության ամբողջ տա- րածքում (պետության ամբողջ տարածքում), իրավունքի բոլոր սուբ- յեկտների համար իրավական օրենքի, իրավական օրինականության ու

---

իրավակարգի սկզբունքների դրույթների և պահանջների համապարտա- դիրությունը, իրավունքի բոլոր սուբյեկտների իրավական ակտիվութ- յունն օրինականության ու իրավակարգի սկզբունքն իրականացնելիս, ի- րավախախտումների և կամայականության դեմ պայքար մղելիս ոչ ի- րավական նպատակահարմարության բոլոր գործոնների, շարժառիթնե- րի ու նկատառումների անվերապահ ենթարկվելն իրավական օրինակա- նության և իրավակարզի սկզբունքին ու պահանջներին, որոնք համար ժեք իրավական ձևով արտահայտում են իրավական նպատակահար- մարության իսկական իմաստը և գերակայությունը:

Իրավական օրենքի գերակայության սկզբունքի հաստատման և դրա պահանջների հետևողական պահպանման համար անհրաժեշտ են որո- շակի օբյեկտիվ պայմաններ, նպատակաուղղված կազմակերպական միջոցառումներ, պատշաճ նորմատիվ-իրավական ու ինստիտուցիոնալ ձևեր, միջոցներ և այլն, որոնք իրենց համակցության մեջ իրավական օ- րինականության ու իրական իրավակարգի ապահովման երաշխիքներ

են:

Այդ երաշխիքները բաժանվում են իրավաբանականների և ոչ իրա- վաբանականների:

Ոչ իրավաբանական երաշխիքների թվին են դասվում հասարակութ- յան մեջ օբյեկտիվորեն ձևավորված այն սոցիալական, տնտեսական, քաղաքական, գաղափարախոսական պայմանները, հարաբերություն- ներն ու գործոնները, որոնք էական, թեկուզ և ածանցված ազդեցություն են թողնում իրավունքի ձևավորման, սահմանման ու իրագործման ամ- բողջ գործընթացի վրա:

Իրավաբանական երաշխիքների թվին են դասվում իրավական օ- րինականության վարչակարգի և իրավակարգի սահմանման, ամրա- պնդման ու իրական գործունեության գործընթացի վրա անմիջականո- րեն ներգործող իրավաբանական բնույթի պայմանները և գործոնները։

Իրավական օրինականության և իրական իրավակարգի ապահով- ման իրավաբանական երաշխիքների համակարգում ընդգրկվում են՝ գործող իրավական օրենսդրության բավարար չափով զարգացած ու մշտապես կատարելագործվող համակարգը, իրավաբանական մտքի և իրավաբանական իրավահասկացողության գաղափարների ու նվաճում- ների վրա հիմնված իրավաբանական գիտության զարգացած վիճակը, իրավաբան կադրերի պատրաստման և վերապատրաստման զարգա- ցած համակարգը, հասարակական ու մասնագիտական իրավաբանա-

---

կան իրավագիտակցության բարձր մակարդակը, քաղաքացիների, իրա- վաբանական անձանց, հասարակական կազմակերպությունների և ամ- բողջութամբ քաղաքացիական հասարակության իրավական ակտիվութ- յունը, իրավական նորմերի իրագործման զարգացած դատավարական- իրավական ձևերը, գործող իրավունքի պաշտպանության իրավաչափ վարքագծի աջակցման, իրավախախտումների կանխարգելման ու իրա- վաբանական պատասխանատվության պատշաճ միջոցների կիրառման արդյունավետ գործող համակարզը, իրավունքի բոլոր սուբյեկտների կողմից իրավական օրինականության և իրական իրավակարգի սկզբունքի ու պահանջների անշեղ պահպանման նկատմամբ հատուկ պեսական և հասարակական վերահսկողության զարգացած կազմա- կերպական-ինստիտուցիոնալ ձևերը (համապետական և հասարակա- կան վերահսկողության, ղատախազական հսկողության, ընդհանուր ու սահմանադրական-իրավական իրավասության դատարանների վեր րահսկողության տարբեր ձևերը):

Միայն այս բոլոր գործոնների համակցված գործողությունը կարող է ապահովել իրավական օրինականության վարչակարգի և իրական իրա- վակարգի կայուն գործունեությունը:

Իրավական օրենքի գերակայության գաղափարներն ու իրավական օրինականության պահանջներն ամրագրված են Ռուսաստանի Դաշ- նության Սահմանադրության մեջ:

Այս առումով, սկզբունքային նշանակություն ունի այն հանգամանքը, որ Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանադրության մեջ պաշտոնապես ճանաչված մարդու ի ծնե և անօտարելի իրավունքներն ու ազատութ- յունները` իրավունքն է (ելակետային, ըստ էության, Սահմանադրության մեջ պաշտոնապես ճանաչված, պոզիտիվացված ու բարձրագույն իրա- վաբանական ուժով օժտված բնական իրավունքը), օրենքից (գործող ի- րավունքի բոլոր աղբյուրներից, ներառյալ՝ հենց Սահմանադրությունից) դրա տարբերակման հարադրությամբ: Դա Սահմանադրությանը ներ- հատուկ իրավաբանական տիպի իրավահասկացողության բնական-ի- րավական հայեցակարգի տրամաբանությամբ նշանակում է, որ օրենքը (Ռուսաստանի Դաշնությունում գործող ամբողջ պոզիտիվ իրավունքը, ներառյալ նաև՝ բուն Սահմանադրությունը) պետք է համապատասխա- նի իրավունքին (այսինքն` մարդու բնական ի ծնե և անօտարելի իրա- վունքներին ու ազատություններին)։ Հետևաբար, այդպիսին է իրավուն- քի, իրավական օրենքի, իրավական օրինականության և իրավակարգի սահմանադրական հայեցակարգը:

---

Սահմանադրության մեջ պարունակվող իրավական օրենքի և իրա- վական օրինականության հայեցակարգը Սահմանադրության անվիճելի առավելություններից է: Դրա հետ միասին Սահմանդրության բազմաթիվ առաջադեմ դրույթներ ունեն հռչակագրային բնույթ։ Մեծ ճեղքված գո- յություն ունի համապատասխան սահմանադրական դրույթների և երկ- րում օրինականության ու իրավակարգի իրական վիճակի միջև:

Այս ուղղությամբ դրական տեղաշարժերը պահանջում են կատարել սոցիալ-տնտեսական և պետական-իրավական վերափոխումների (կու- տակված փորձի, սխալների ու որոշակի նվաճումների հաշվառմամբ) ընթացքի անհրաժեշտ ճշգրտումներ, հասարակական հարաբերություն- ների բարեփոխման ընթացքում ապահովել պետության և իրավունքի դերի պատշաճ բարձրացումը, գործող Սահմանադրության հիման վրա դրա հետագա անհրաժեշտ կատարելագործման հունով իրավական օ- րինականության և իրավակարգի սկզբունքների ամրագրումը:

---

Վ. Ս. ՆԵՐՍԵՍՅԱՆՑ

ԻՐԱՎՈՒՆՔԻ ԵՎ ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ

Բուհական դասագիրք

Վերստուգող սրբագրիչ` Մ. Գ. Ստեփանյան Համակարգչային ձևավորումը` Օ. Ղ. Թերզյանի

Չափը՝ 60x84 1/16: Պատվեր` 33:

Գինը` պայմանագրային:

«Նաիրի» հրատարակչություն» ՓԲԸ

Երևան - 9, Տերյան 91