Քաղաքականություն և քաղաքագիտություն
- Լեզու:
- Հայերեն
- Առարկա:
- Քաղաքագիտություն
- Տարեթիվ:
- 2026
- ≈ %d րոպե ընթերցանություն:
- ≈ 79 րոպե ընթերցանություն
ԵՐԵՎԱՆԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ԼԵԶՎԱԲԱՆԱԿԱՆ ՀԱՍԱԼՍԱՐԱՆ
ՅՈՒՆԵՍԿՕ-Ի ՍԱՐԴՈՒ ԻՐԱՎՈՒՆՔՆԵՐԻ ԵՎ
ԺՈՂՈՎՐԴԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ ԱՄԲԻՈՆ
ՌՈՒՍ-ՀԱՅԿԱԿԱՆ (ՍԼԱՎՈՆԱԿԱՆ) ՊԵՏԱԿԱՆ ՀԱՍԱԼՍԱՐԱՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ԱՄԲԻՈՆ
ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
ԵՎ
ՔԱՂԱՔԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ
Հարցեր եւ պատասխաններ
ՊՐԱԿ Բ.
Լինգվա Երեւան, 2006
---
ՀՏԴ
ԳՄԴ Ք
Հեղինակային կոլեկտիվ
Տպագրվում է Երեւանի Վ. Բրյուսովի անվան պետական լեզվաբանական համալսարանի գիտական խորհրդի որոշմամբ
Վ. Պողոսյան փիլ. գիտ. թեկ., Կ. Միրումյան փիլ. գիտ. դոկտոր, պրո- ֆեսոր, Ա. Բաբաջանյան փիլ. գիտ. թեկ., դոցենտ, Ս. Աստվածատու- րով սոց. գիտ. թեկ., դոցենտ, Հ. Միքայելյան քաղաքագիտության մա- գիստրոս, Լ. Պողոսյան փիլիսոփայության մագիստրոս
Խմբագիրներ`
փիլիսոփայական գիտությունների դոկտոր, պրո- ֆեսոր Կ. Սիրումյան
փիլիսոփայական գիտությունների թեկնածու Վ. Պողոսյան
Ք 161 Քաղաքագիտություն.
հարցեր եւ
պատասխաններ Վ.Պողոսյան, Կ.Սիրումյան, Ա.Բաբաջանյան, Ս.Աստվածա- տուրով, Հ.Սիքայելյան, Լ.Պողոսյան/ - Եր.։ Լինգվա, 2005, - 51 էջ։
Գրքույկում հակիրճ պարզաբանվում են քաղաքագիտությանը առնչ- վող մի շարք խնդիրներ, տեսակետներ, հարցադրումներ: Ներկայաց- վում են քաղաքագիտության հիմնական հասկացությունները, տեսա- կան ըմբռնումները, քաղաքական երեւույթները, գործընթացները եւ այլն: Գրքույկը նախատեսված շարքի երկրորդ պրակն է: Հաս- ցեագրված է ուսանողներին:
Ք
2005թ.
ISBN 99930-79-1-5
ԳՄԴ 66
© «Լինգվա», 2005թ.
---
ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՄՏՔԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԻՑ
Կոնստան դը Ռեբեկի ազատամտական հայեցակարգը
Բենժամին Անրի Կոնստան դը Ռեբեկը (1767-1830) ֆրանսիա- ցի քաղաքական մտածող և գործիչ է, ազատամտականության տե- սաբան: «Ակնարկ սահմանադրության» (1814), «Քաղաքականութ- յան սկզբունքները» (1815), «Հին մարդկանց ազատության մասին` համեմատած ժամանակակից մարդկանց ազատության հետ» (1819) և այլ աշխատություններում սահմանադրական միապետությունը նա դիտում է իբրև բուրժուազիայի և ազնվականության միջև փոխզիջ- ման քաղաքական ձև։
Անձի և պետության հարաբերակցության կենտրոնական հիմ- նահարցը Կոնստանը լուծում է ազատամտականության ոգով, իրա- վունքի` որպես ազատության իրականացման ըմբռնման հիման վրա: Մարդուն հատուկ է ազատությունը` քաղաքացու հիմնարար իրա- վունքների աղբյուրը: Ազատությունը անհամատեղելի է կամայակա- նության ցանկացած դրսևորման հետ: Քաղաքացու իրավունքները անձեռնմխելի են և անկախ պետական իշխանությունից:
Հին ու նոր ժողովուրդների ազատության ըմբռնման հիմնա- հարցի համեմատական վերլուծության միջոցով Կոնստանը խիստ տարբերակում է քաղաքացիական (անձնական) և քաղաքական ա- զատությունը։ Այսպես, պոլիսային Հունաստանում և հանրապետա- կան Հռոմում գոյություն ուներ կոլեկտիվ քաղաքական ազատություն: Անտիկ շրջանի քաղաքացին չուներ անձնական, իսկական քաղա- քացիական ազատություն և լիովին ենթարկված էր իշխանությանն ու օրենքներին. «հին ժամանակներում անհատը, որ գրեթե ինքնիշխան էր հասարակական գործերում, մասնավոր կյանքում մնում է ստրուկ»: Հասարակական կյանքի բոլոր ոլորտները ենթակա էին պե- տական խիստ կանոնակարգման ու հսկողության:
Նոր ժողովուրդներն առաջին պլան են մղում քաղաքացիական ազատությունը: Այն դրսևորվում է պետական իշխանությունից ան- հատի մասնավոր կյանքի որոշակի անկախությամբ և ներառում է մի շարք իրավունքներ․ անձի անձեռնմխելիություն, միայն օրենքներին ենթարկվելու իրավունք, խոսքի, խղճի ազատություն, զբաղմունքն ընտրելու ազատություն, մասնավոր սեփականության ազատություն («տնօրինել սեփականությանը, նույնիսկ չարաշահելով այն») և պե-
---
տության չմիջամտությունը տնտեսության ոլորտում, տեղաշարժվելու և բնակության վայրի ազատություն, ժողովների և այլ անհատների հետ միությունների ստեղծման ազատություն, «կառավարման իրա- կանացման վրա ազդելու իրավունք»:
Այդ իրավունքների աղբյուրը հենց մարդու մեջ է: Եթե հանրա- յին իշխանությունը հակասության մեջ է մտնում այդ իրավունքներից ցանկացածի հետ, ապա նրա ցանկացած օրենք կորցնում է իր բարո- յական հեղինակությունը և իրավաբանական ուժը։ Կոնստանի հա- մար որևէ նշանակություն չունի ո՛չ իշխանության պատկանելիությու- նը (ժողովրդին թե միապետին), ո՛չ դրա գործողությունների նպատա- կահարմարությունը, ո՛չ դրդապատճառները, ո՛չ խախտված իրա- վունքների քանակը, ո՛չ մարդկանց քանակը, որոնց շահերը շոշափ- վում են (ամբողջ ազգը թե մեկ մարդ): Նա համոզված է, որ կան գոր- ծողություններ, որոնք չեն կարող արդարացվել որևէ նկատառումով:
Իր դարաշրջանը Կոնստանը բնութագրում է իբրև հանուն քա- ղաքացիական իրավունքների ու ազատության պայքարի, «բավա- կան տևականորեն» ազատությունը կաշկանդող ավատատիրության և բացարձակ միապետության տապալման դարաշրջան: Նա նշում է, որ ժամանակակից մարդկանցից յուրաքանչյուրը ցանկանում է «օգտվել իր իրավունքներից, զարգացնել ունակությունները սեփա- կան հայեցողությամբ` չխոչընդոտելով նույնը մյուսներին. մենք ցան- կանում ենք ինքներս հետևել մեր երեխաների ընդունակությունների զարգացմանը», և չթողնել պետության հայեցողությանը:
Քաղաքացիական ու քաղաքական ազատության տարբերա- կումը արտացոլում էր բուրժուական անհատապաշտության, քաղա- քացիական հասարակության ու պետության` որպես ինքնուրույն կազմավորումների լինելիության ընթացքը: Քաղաքացիական ազա- տությունը խախտող ցանկացած իշխանություն վերածվում է բռնա- պետության: Հետևաբար, քաղաքական իշխանությունը չպետք է լինի բացարձակ: Պետության գործունեության սահմանը անհատի իրա- վունքներն են: Սակայն ժողովրդի գերակայության հռչակումը դեռևս չի մեծացնում անհատի ազատությունը և առավել ևս չի երաշխավո- րում այն: Իշխանության չարաշահման դեմ երաշխիքներն են. 1) խորհրդարանում կենտրոնացված հասարակական կարծիքի ուժը, 2) իշխանությունների տարանջատումը և հավասարակշռությունը։
Կոնստանը տարբերակում է իշխանության հետևյալ ձևերը. ա) թագավորական իշխանություն, բ) գործադիր իշխանություն, գ) պերե-
---
րի (բարձր ազնվականություն) ժառանգական պալատի իշխանութ- յուն կամ «մշտական ներկայացուցչական իշխանություն», դ) ընտ- րական ստորին պալատի իշխանություն («հասարակական կարծիքը ներկայացնող իշխանություն»), ե) դատական իշխանություն։ Իբրև հատուկ իշխանություն նա առանձնացնում է մունիցիպալ (տեղական ինքնավարության) իշխանությունը։
Ըստ Կոնստանի, թագավորական իշխանությունը կոչված է համաձայնեցնել մյուս իշխանությունների գործունեությունը։ Սիա- պետի լիազորությունները կապված են կոնտրասիգնատուրայի օրեն- քով. թագավորի ցանկացած հրահանգ պետք է վավերացվի համա- պատասխան նախարարի ստորագրությամբ, որն էլ ստանձնում է ամբողջ պատասխանատվությունը: Գործադիր իշխանությունը պատկանում է նախարարներին, որոնց գործունեությունը հիմնված է խորհրդարանական պատասխանատվության սկզբունքի վրա:
Կոնստանը վերին պալատը դիտում է իբրև մի ուժ, որը զսպում է «ընտրովի ժողովի ժողովրդավարական շարժը» և հանդես գալիս որպես թափարգել թագավորի ու ստորին պալատի միջև: Նրա կար- ծիքով, առանց պերերի «միապետը մնում է մենակ ու պահպանում իր դիրքը միայն ուժով: Քաղաքացիների լիակատար հավասարության պարագայում միապետությունը վերածվում է բռնապետության»։ Պե- րերի պալատը օժտված է ստորին պալատի որոշումների դադարեց- ման վետոյի իրավունքով և կատարում է դատարանի գործառույթ կառավարության անդամների նկատմամբ:
Ստորին պալատը պետք է օժտված լինի ոչ միայն օրենսդրա- կան նախաձեռնությամբ, միապետի և նախարարների հետ հավա- սար, այլև փաստացի իրականացնի օրենսդրական գործընթացը: Կոնստանն առաջարկում է ստորին պալատը ձևավորել ուղղակի, բայց ոչ համընդհանուր ընտրություններով։ Նա մերժում է համընդ- հանուր ընտրական իրավունքի սկզբունքը և պաշտպանում գույքա- յին բարձր ցենզը։ Սկզբում նա ձայնի իրավունքը հատկացնում էր խոշոր հողատերերին, իսկ հետագայում նաև արդյունաբերողներին, իսկ մահից առաջ, բոլոր տղամարդկանց: Դատական համակարգի անկախությունն ապահովվում է թագավորի նշանակած դատավոր- ների անփոփոխելիության սկզբունքի հիման վրա:
Պետական գործերով լրջորեն զբաղվելու համար անհրաժեշտ են համապատասխան իմացություն և ազատ ժամանակ, ինչը տրվում է հարստությամբ։ Ուստի, քաղաքական ազատությունը պետք է տրվի
---
միայն սեփականատերերին, քանզի միայն սեփականությունն է մար- դուն դարձնում ունակ օգտվելու քաղաքական իրավունքներից: այդ- պիսով, նա մասնավոր սեփականությունը, հարստությունը հռչակում է որպես քաղաքական ազատության չափանիշ: ավելին, նա համոզ- ված է, որ նոր ժողովուրդների համար «մասնավոր քաղաքացիները ուժեղ են քաղաքական իշխանություններից, հարստությունն ամենա- գո ուժ է, առավել հարաբերակցվող» բոլորի շահերին և դրանով իսկ առավել իրական։ «Իշխանություններն սպառնում են, հարստությու- նը վարձահատուցում է»:
Մունիցիպալ իշխանությունը նույնպես պետք է լինի անկախ։ Կոնստանի կարծիքով, տեղական կառավարման հաստատումը խո- չընդոտում է խիստ բռնապետական կարգերի հաստատմանը, նպաս- տում քաղաքացիների նախաձեռնողականության զարգացմանը և ա- զատության ամրապնդմանը:
Այդպիսով, Կոնստանը տարբերակում է ոչ այնքան իշխանութ- յան ճյուղերը, որքան դրա կրողներին։ Հավանաբար դրանով է բա- ցատրվում այն հանգամանքը, որ իշխանության տարանջատման նրա մոդելը չստացավ այնպիսի լայն տարածում, ինչպես Շ. Մոն- տեսքիոյի մոդելը:
Սեն-Սիմոնի ուտոպիական սոցիալիզմը
1789 թ. ֆրանսիական հեղափոխությունը չազատագրեց մարդ- կանց շահագործումից, չվերացրեց բնակչության մեծամասնության իրավազրկությունը։ Հեղափոխությունից հետո տարածվում են ուտո- պիական սոցիալիզմի գաղափարներ, առաջադրվում են հասարա- կության վերափոխման նոր նախագծեր` իրական սոցիալական հա- վասարության, արդարության և ազատության հաստատման նպա- տակով:
XIX դարի ուտոպիական սոցիալիզմի դասականներն են Սեն- Սիմոնը, Շառլ Ֆուրիեն և Ռոբերտ Օուենը։ Նրանք համոզված էին, որ արդար հասարակություն կարելի է ստեղծել առանց սոցիալական հեղափոխությունների, խաղաղ վերափոխումների և լուսավորության տարածման ճանապարհով: Սիաժամանակ նրանց հայացքներում առկա են էական տարբերություններ: Այսպես, Շ. Ֆուրիեն և Ռ. Օուե- նը համարում էին, որ նոր հասարակության կազմավորումը պետք է սկսվի «ներքևից» և հիմնված լինի ինքնակառավարվող արտադրա-
---
կան միավորների վրա («ֆալանգա», «համայնք»), որոնց աստիճա- նաբար կհետևի ամբողջ հասարակությունը: Սինչդեռ Սեն-Սիմոնը ա- ռաջադրում է հասարակության կենտրոնացված վերակազմավորման սկզբունքը «վերևից»: Բացի այդ, Օուենը սկզբունքորեն մերժում է մասնավոր սեփականությունը, իսկ Սեն- Սիմոնը և Ֆուրիեն լիովին չէին մերժում այն:
Կլոդ Անրի Սեն-Սիմոնը (1760-1825) ֆրանսիական քաղաքա- կան գործիչ է, սոցիոլոգ, ուտոպիստ-սոցիալիստ: Նրա հայացքները շարադրված են «Ժնևյան տեղաբնիկի նամակները ժամանակակից- ներին» (1802), «Նամակներ ամերիկացուն» (1817), «Հայացք սեփա- կանությանն ու օրենսդրությանը» (1818), «Հասարակական կազմա- կերպման տեսության մասին» (1819), «Արդյունաբերողների կատե- խիզիսը» (1823-1824), «Գրական, փիլիսոփայական և արդյունաբե- րական խորհրդածություններ» (1825) և այլ աշխատություններում:
Պատմական առաջընթացի հասկացությունը։ Մարդկանց հա- յացքները, լուսավորությունը, գիտությունը և բարոյականությունը վճռական դեր են խաղում տնտեսական և քաղաքական փոփոխութ- յունների գործում: Ըստ նրա, հասարակության քաղաքական և տնտեսական ոլորտներում հեղաշրջումները փիլիսոփայական հա- յացքներում հեղաշրջման հետևանք են:
Որպես արդյունաբերական քաղաքակրթության գաղափարա- խոս, Սեն-Սիմոնը հատուկ նշանակություն է տալիս քաղաքականութ- յանը` իբրև արդյունաբերական հասարակության հաջող գործառ- նության գործոնի: Նրա կարծիքով, քաղաքականությունը պայմանա- վորվում է պատմությամբ, որը ներառում է զարգացման երեք փուլ` կրոնական (աստվածաբանական), մետաֆիզիկական և գիտական (դրական)։ Մարդկային հասարակությունը զարգանում է վերընթաց գծով` դեպի իր «ոսկեդարը»։
Աստվածաբանական փուլը ներառում է անտիկ և ավատատի- րության դարաշրջանները։ Մետաֆիզիկականը, աստվածաբանա- կան և ավատատիրական համակարգերի տապալման և բուրժուա- կան աշխարհակարգի հաստատման շրջանն է: Դրական փուլը, գի- տության վրա հիմնված ապագա հասարակարգն է, որը «հասարա- կության մեծամասնությունը կազմող մարդկանց կյանքը» կդարձնի «առավել երջանիկ` նրանց հատկացնելով առավելագույն միջոցներ ու հնարավորություններ իրենց կարևորագույն պահանջմունքների բավարարման համար», թե առաջին փուլում հասարակության մեջ
---
իշխանությունը պատկանում է հոգևորականներին և ավատատերնե- րին, երկրորդում` իրավաբաններին և մետաֆիզիկներին, ապա եր- րորդում այն պետք է անցնի գիտնականներին և արդյունաբերողնե- րին։ Սեն-Սիմոնի հայեցակարգը հիմնավորում էր նոր հասարակար- գի հաստատման անհրաժեշտությունը որպես նախորդ պատմության օրինաչափ արդյունք:
Սակայն, հանդարտ զարգացման դարաշրջանները զուգակց- վում են ճգնաժամային փուլերի հետ: Այսպես XVIII դարի ֆրանսիա- կան հեղափոխությունը նա դիտում է իբրև պայքար ազնվականութ- յան, բուրժուազիայի և չունևոր դասերի միջև, որն առաջացել էր սե- փականության իշխող ձևի փոփոխությամբ: Սիաժամանակ, նա նշում է, որ ֆրանսիական հեղափոխությունը վերջնականապես չոչն- չացրեց «ավատատիրական և աստվածաբանական իշխանություն- ները»:
Ապագայի, այսինքն, արդյունաբերական հասարակությունը հիմնված է լինելու գիտականորեն և պլանային առումով կազմա- կերպված խոշոր արդյունաբերության վրա։ Միայն արդյունաբերա- կան համակարգն է ի վիճակի գտնել մարդկային տաղանդի և գի- տությունների կիրառումը:
Քաղաքականության ոլորտում Սեն-Սիմոնը նախընտրում է է- վոլյուցիոն բարեփոխությունները: Նա համոզված է, որ բռնի միջոց- ները կիրառելի են լոկ կործանման համար։ Իսկ ստեղծարար, ստեղ- ծագործական նպատակները, այսինքն` «ամուր հաստատություննե- րի» ստեղծման խնդիրը պահանջում է «խաղաղ միջոցների» կիրա- ռում: Նա խաղաղ միջոցների թվին է դասում «քննարկման, ապա- ցուցման և համոզման միջոցները. միայն դրանց հենվելով` նրանք (արդյունաբերողները) կվերցնեն պետության ղեկավարությունը ազն- վականների, զինվորականների, լեգիստների (օրենսգետների), ռանտյեների (ռենտայով ապրող մարդկանց) և պետական վարչա- կազմի ձեռքից` փոխանցելու իրենց շրջապատի առավել նշանավոր մարդկանց»։ Սա է «հասարակական հանգստության» կայունության երաշխիքը: Ընդ որում, ժողովուրդը չպետք է միջամտի հասարակութ- յան վերակազմության գործընթացին. «խնդիրը կլուծվի նրա շահերից ելնելով, բայց ինքը չի մասնակցի»։
Դրական փուլում կպահպանվեն պետաիրավական ավանդա- կան ձևերը. միապետի ինստիտուտը, կառավարությունը և ներկայա- ցուցչական հիմնարկները (երկպալատ խորհրդարանական համա-
---
կարգը): Թագավորի և խորհրդարանական պալատների միջև ստեղծվում են երկու նոր միջանկյալ կառույցներ. 1) Գիտնականների խորհուրդ, որը մշակում է սոցիալական անհրաժեշտ վերափոխումնե- րի պլանները, 2) Արդյունաբերողների խորհուրդ, որն ընդգրկում է արդյունաբերության, առևտրական և բանկային կապիտալի նշանա- վոր ներկայացուցիչներին: Երկրորդ խորհրդի կարևորագույն խնդիր- ներն են. գիտնականների խորհրդի ներկայացրած սոցիալական վե- րափոխումների նախագծերի քննարկումը, բյուջեի նախագծի կազ- մումը և դրա կատարման հսկողությունը։ Դրանից հետո բյուջեի նա- խագիծը քննարկում են նախարարների խորհուրդը և երկու պալատ- ները:
Անցումն արդար «արդյունաբերական» համակարգի, «կառա- վարական» համակարգից` «վարչականի», որը ղեկավարում է հասա- րակական արտադրությունը, պետք է կատարվի թագավորական իշ- խանության հրահանգով, որպես ամենապարզ, արմատական և ա- նարյուն եղանակ: Լիիշխանությունն իրականում կկենտրոնացվի նո- րաստեղծ խորհրդարանում` արդյունաբերողների խորհրդում:
Արդյունաբերական հասարակարգը կպահպանի մասնավոր սեփականատիրական հարաբերությունները, սակայն այն կգերա- զանցի գոյություն ունեցող բուրժուական կարգը` երկիրը վերածելով միասնական, կենտրոնացված կառավարվող արդյունաբերական ըն- կերակցության: Նոր հասարակությունում ամեն ինչ պետք է ենթարկ- վի արդյունաբերության շահերին և գիտական առաջընթացին: Ուստի «քաղաքականությունը» ևս, որպես հասարակության մասին գիտութ- յուն, պետք է «վերածվի արտադրության մասին գիտության»: Քաղա- քական և սոցիալական կյանքի պլանի հասկացությունը Սեն-Սիմոնը համարում է իր կարևոր սոցիոլոգիական նվաճումներից մեկը։
Անհատների, սոցիալական խմբերի ջանքերի պլանաչափ հա- մաձայնեցումը, կենտրոնացումը և կարգապահությունը հնարավո- րություն կստեղծեն առավելագույն արդյունավետությամբ օգտագոր- ծելու համապարտադիր աշխատանքը ամբողջ ազգի բարօրության համար։ այս ամենը ավելորդ կդարձնի ազատության ապահովումը, անձնական իշխանությունների երաշխավորումը, արդար հասարա- կարգի պահպանումը և այլն, իբրև հասարակական կազմակերպութ- յան նպատակների։ Ուստի, կվերանա քաղաքական ինստիտւտների անհրաժեշտությունը։ «Ես մտածում եմ, - գրում է Սեն-Սիմոնը, - որ հասարակության բոլոր դասակարգերի համար լավ կլինի այսպիսի
---
կառույց. հոգևոր իշխանությունը՝ գիտնականներին, աշխարհիկը` սեփականատերերին, իսկ մարդկության մեծ առաջնորդների պար- տականությունների կատարման համար մարդկանց ընտրելու իշխա- նությունը` ամբողջ ժողովրդին: Կառավարողների աշխատավարձը, հարգանքն է»։
Հասարակության սոցիալական կառուցվածքը: Սեն-Սիմոնն առաջարկում է հասարակության սոցիալական բաժանման երկու տարբերակ: Վաղ շրջանի տարբերակում նա առանձնացնում է երեք դասակարգ, 1) գիտնականների, 2) սեփականատերերի, բացառութ- յամբ այն անձանց, որոնք մտնում են առաջին դասը, 3) ընչազուրկնե- րի։ Ավելի ուշ նա հասարակությունը բաժանում է 1) պորտաբույծնե- րի և 2) արդյունաբերողների: Առաջին դասն ընդգրկում է փոքրամաս- նություն կազմող ազնվականներին, ռանտիեներին, պետական պաշ- տոնյաներին և իրավաբաններին: Եկրորդը, մեծամասնություն կազ- մող աշխատավորներին, գործարանատերերին, առևտրականներին, բանվորներին:
Արդյունաբերական համակարգն առավելագույն չափով կսահմանափակի քաղաքական իշխանությունը և քաղաքականութ- յունը կհանգեցնի վարչարարության, իրերի և արտադրական գործըն- թացների կառավարմանը։ Այն կապահովի «մարդկանց ընդհանուր և անհատական ազատության առավելագույն չափը», որովհետև «ա- զատության հիմքը – արդյունաբերությունն Է։ Արդյունաբերության հզորության աճը, ազատության լիակատար իրագործումն է»: Դրա- նից բխում Է, որ արդյունաբերության ազատությունը, տեխնիկական և արդյունաբերական առաջընթացի շահերը բարձր են առանձին մարդու ազատությունից:
Սեն-Սիմոնն արդյունաբերական առաջընթացը նույնացնում է սոցիալական և բարոյական առաջընթացը, արդյունաբերական ա- զատությունը և սոցիալական ազատությունը: Կառավարողների և կառավարվողների հավերժական խնդիրը կվերանա հասարակութ- յունում, ուր կիշխեն մարդկանց ոչ թե սուբյեկտիվ կարծիքներն ու հա- մակրանքը, այլ գիտական սկզբունքները:
Սեն-Սիմոնի համաձայն, «կառավարություններն այլևս չեն ղե- կավարի մարդկանց, նրանց պարտականությունը կսահմանափակվի լոկ այն ամենի վերացմամբ, ինչը խանգարում է օգտակար աշխա- տանքին: Նրանք իրենց տրամադրության տակ կունենան քիչ իշխա-
---
նություն և քիչ դրամ, քանի որ սակավ իշխանությունը և ոչ շատ դրա- մը բավարար են հասնելու նպատակին»:
Ընդ որում, ոչ թե ծագումն է որոշում մարդկանց կառավարելու իրավունքը, այլ «դրական ունակությունների գերազանցությունը»: Անկախ ծագումից յուրաքանչյուրը կարող է դառնալ կառավարիչ: Բայց իրականում նրանք հավասար չեն, որովհետև միայն քչերն են օժտված կառավարման տաղանդով։ Ուստի անխոհեմ է, որ կառա- վարման անընդունակ մեծամասնությունը հսկի կառավարման ընդու- նակ փոքրամասնության գործունեությունը։
Այսպիսով, արտադրության ղեկավարների և կազմակերպիչ- ների գործառույթների, ինտելեկտուալ վերնախավի դերի բացարձա- կացումը զուգակցվում է ժողովրդավարության, ինքնակառավարման հիմնահարցերի անտեսման հետ: Բացի այդ, նա մտադիր էր ժողովր- դին շահագործումից, աղքատությունից ազատել առանց նրա, ա- ռանց դրա համար անհրաժեշտ իրավաբանական-քաղաքական մի- ջոցների և ընթացակարգերի:
Սեն-Սիմոնի ուսմունքն էական ազդեցություն է ունեցել սոցիա- լիստական մտքի հետագա զարգացման, մասնավորապես, Կ.Մարք- սի և Ֆ. Էնգելսի «գիտական սոցիալիզմի» տեսության ձևավորման վրա, նպաստել է սոցիոլոգիայի որպես ինքնուրույն գիտության կա- յացմանը:
Շ. Ֆուրիեի ուտոպիական սոցիալիզմը
Շառլ Ֆուրիեն (1772-1837) ֆրանսիացի ուտոպիստ-սոցիա- լիստ է: Քաղաքականությունը և քաղաքական գործունեությունը հա- մարել է անօգուտ գործ: Ըստ Ֆուրիեի, պատմության վերընթաց շար- ժումը ինքնին հանգեցնում է սոցիալական նոր կարգի: Քաղաքակր- թությունը բովանդակում է մարդկանց ներդաշնակ ու երջանիկ գո- յության հնարավորությունները։ Սակայն, XIX դարի սկզբին քաղա- քակրթությունը ետընթաց ապրեց: Նախկին նվաճումները սկսեցին վնասել մարդկանց: ավատատերերի տապալված բռնատիրությունը տեղի տվեց խոշոր սեփականատեր-կապիտալիստների միություննե- րի բռնատիրությանը: Քաղաքակրթության օրոք աղքատությունը ծնվում է հենց լիությունից: առկա պետությունը մշտապես հարուստ- ների կողմն է: Աղքատները զուրկ են քաղաքական և սոցիալական ա- զատությունից:
---
Ֆուրիեի համաձայն, հռչակագրերում և օրենքներում ամրագր- ված իրավունքներն ու ազատությունները մարդկանց ճնշող մեծա- մասնության համար մնում են դատարկախոսություն: Հասարակութ- յունն առաջին հերթին պետք է իրապես ապահովի «աշխատանքի ի- րավունքը, որն իսկապես անիրականանալի է քաղաքակրթության օ- րոք, բայց առանց որի ոչինչ չարժեն մյուս բոլոր իրավունքները»: Նա համոզված է, որ ո՛չ ժողովրդական ինքնիշխանությունը, ո՛չ համընդ- հանուր ընտրական իրավունքը, ո՛չ հանրապետական հաստատութ- յուններն ի վիճակի չեն փոխել ժողովրդի դրությունը։ Հարցի լուծման միակ ուղին այն է, որ հասարակության հիմքը կազմեն արտադրա- սպառողական ընկերությունները, միավորումները, որոնցում կանդա- մակցեն սոցիալական տարբեր խմբերի ներկայացուցիչները:
Այս «նոր տնտեսական և սոցիալ աշխարհի» սկզբնական բջի- ջը կկազմի կոլեկտիվ-փաղանգը, որը կընդգրկի շուրջ 1600 մարդ: Սիակերպ կազմակերպված, անկախ ու ինքնաբավ փաղանգների ցանցը կծածկի բոլոր երկրները, ողջ աշխարհը: Նոր հասարակարգը չի նախատեսում արտադրության բոլոր միջոցների հանրայնացում: Փաղանգները «ժառանգում» են մասնավոր սեփականությունը, պահ- պանում ունեցվածքային որոշակի անհավասարություն: Սակայն աշ- խատանքի, սպասարկման և դաստիարակության ձևերը թույլ են տա- լիս ներդաշնակել կոլեկտիվի և անհատի շահերը:
Յուրաքանչյուրի անձնական ազատությունը փաղանգի գո- յության հիմնական պայմանն Է։ այն «թույլ չի տալիս հարկադրա- կան որևէ կանոնակարգ»: ազատությունը համարվում է ավելի մեծ արժեք, քան հավասարությունը։ Նա չի ընդունում այնպիսի հավա- սարություն, որը չի հենվում ազատության վրա: Համապարտադիր նորմերը պետք է հաստատվեն ամբողջ կոլեկտիվի համաձայնութ- յամբ, ուստի պահպանվում են բոլորի կողմից կամավոր: Փաղանգնե- րը կապված չեն միասնական համակարգում, բայց կոորդինացնում են իրենց գործունեությունը։ Չնայած կենտրոնական իշխանությունը պահպանվում է, սակայն իրավունք չունի միջամտել փաղանգների ներքին կյանքին:
---
ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՀԱՍԱԿԱՐԳ
Ի՞նչ է քաղաքական համակարգը
և
Քաղաքական կուսակցությունների և կազմակերպությունների, ինչպես նաև առանձին քաղաքացիների գործնական ակտիվությունը ծավալվում է որոշակի հասարակական-քաղաքական համակարգերի շրջանակներում, միևնույն ժամանակ այդ ակտիվությունը համակար- գի բաղկացուցիչ տարրն է (ինստիտուտը)։ Հասկացության ճշգրիտ անվանումն է` հասարակության քաղաքական համակարգ, որը սահ- մանվում է որպես պետական, հասարակական, հասարակական-քա- ղաքական կազմակերպությունների, իրավական և քաղաքական նոր- մերի, իշխանության կազմակերպման և իրականացման սկզբունքնե- րի, քաղաքական դերերի, քաղաքական փոխգործունեության և գոր- ծառույթների ամբողջություն։ Քաղաքական համակարգի տեսությու- նը մշակել են XX դ. կեսին ամերիկյան քաղաքագետներ` Դ. Իստոնը, Գ. Ալմոնդը։ Դ. Իստոնը քաղաքական համակարգը դիտում է որպես շրջապատող աշխարհի ազդակներին արագ արձագանքող ինքնա- զարգացող, ինքնակարգավորվող մարմին: Գ. Ալմոնդը վերլուծելով քաղաքական համակարգի «ելքի» և «մուտքի» գործառույթները` ընդգծում է դրա բազմագործառնական բնույթը: «Մուտքի» գործա- ռույթը նա ներկայացնում է որպես քաղաքական սոցիալականացում, զանգվածների հավաքագրում, համախմբում, նրանց շահերի արտա- բերում և շահերի ագրեգացիա (ընդհանրացում, դասակարգում), իսկ «ելքի» գործառույթը որպես կանոնների հաստատում (օրենսդրական գործունեություն), կանոնների կիրառում (կառավարչական գործու- նեություն) և վերահսկողական գործունեություն (դատական գործու- նեություն):
Քաղաքական համակարգի շրջանակներում սերտորեն համա- գործակցում են չորս խոշոր ենթահամակարգեր. ինստիտուցիոնալ, կարգավորման, հաղորդակցման, քաղաքական-գաղափարախոսա- կան (տես պատկեր 1)։ Ինստիտուցիոնալ ենթահամակարգը քաղա- քական համակարգի հիմքն է: Այն ընդգրկում է քաղաքական ինստի- տուտները, քաղաքական կառավարման ձևերը (հանրապետություն, միապետություն), օրենսդիր, գործադիր և դատական մարմինները, քաղաքական վարչակարգը (ժողովրդավարական, ոչ-ժողովրդավա- րական), քաղաքական կուսակցություններն ու շարժումները, հասա- րակական կազմակերպությունները, ընտրական համակարգը և այլն:
---
Ք Ա Ղ Ա Ք Ա Կ Ա Ն Հ Ա Մ Ա Կ Ա Ր Գ
ՊԵՏԱԿԱՆ ԵՎ ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ, ԻՐԱՎԱԿԱՆ ԵՎ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՆՈՐՄԵՐԻ,
ԻՇԽԱՆՈՒԹՅԱՆ
ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԱՅԻՆ ԳՈՐԾԱՌՆԱԿԱՆ ՄՈՏԵՑՈՒՄ
ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԻՇԽԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
ԻՆՍՏԻՏՈՒ ՆՈՐՄԱՏԻ-
ՑԻՈՆԱԼ ՎԱՅԻՆ ԵՆԹԱՀԱՄԱԿԱՐԳ
ԵՆԹԱՀԱՄԱԿԱՐԳ
ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՀԱՂՈՐԴԱԿՑ- ԳԱՂԱՓԱՐԱ- ՄԱՆ ԵՆ ԵԱ- ԽՈՍԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ ԵՆԹԱՀԱՄԱԿԱՐԳ
ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԲԱԶԻՍ
ՀԱՄԱԿԱՐԳԱՅԻՆ ՄՈՏԵՑՈՒՄ
UTSU QU
Քաղաքական որոշումներ
և գործողություններ
ԵԼՔ
Ն Ա ԵՐ
Ր Ք ԱՂ Ա Ք Ա Կ Ա Ն Տ Ք Ա
Ի Հ ԱՄ Ա Կ Ա Ր Գ Ք
UPAUJUMP
Մ Ի
Ջ
Ն Ի
Ն
ՄՈՒՏՔ
Պահանջներ,աջակցություն անտարբերություն
Հ
NBSU CUC8
JUF
Պ Ա Տ Կ Ե Ր 1
---
Կարգավորող ենթահամակարգը հենվելով սահմանադրութ- յամբ ամրագրված քաղաքական, իրավական և այլ օրենսդրական նորմերի, ինչպես նաև ազգային սովորույթների և ավանդույթների վրա` կարգավորում է քաղաքական ինստիտուտների և ամբողջ հա- մակարգի ձևավորման և գործառնության գործընթացները։ Հաղոր- դակցման ենթահամակարգը քաղաքական համակարգի գործառ- նության ժամանակ ծագած հարաբերությունների ամբողջությունն է: Այդ հարաբերությունների սուբյեկտներն են քաղաքական ինստի- տուտներն ու կազմակերպությունները, քաղաքական լիդերները, քա- ղաքական էլիտայի ներկայացուցիչները և, իհարկե, առանձին ան- հատները։ Դրանք հարաբերություններ են հասարակության կառա- վարման, քաղաքական իշխանության գրավման, պահպանման և օգ- տագործման վերաբերյալ։ Քաղաքական-գաղափարախոսական են- թահամակարգն ընդգրկում է քաղաքական հայեցակարգերը, տե- սությունները, հայացքները, որոնց հիման վրա ստեղծվում և զարգա- նում են հասարակական-քաղաքական կազմակերպությունները, ի- րավաքաղաքական նորմերը, կատարելագործվում քաղաքական հա- րաբերությունները և ողջ քաղաքական համակարգը:
Քաղաքական համակարգերը դասակարգելիս կարող ենք ա- ռաջնորդվել տարբեր հիմքերով: Մարքսիստական մոտեցման շրջա- նակներում քաղաքական համակարգերը դասակարգելիս բացարձա- կացվում է դասակարգային գործոնի դերը: Ըստ այս չափանիշի տարբերում են ստրկատիրական, ավատատիրական, կապիտալիս- տական և սոցիալիստական (կոմունիստական) համակարգեր: Այս դասակարգումն օգտակար է մանկավարժական նպատակների հա- մար։ Սական երբ քաղաքագետը կամ քաղաքական գործիչը բախ- վում է կոնկրետ հասարակության հետ, ակնհայտ է դառնում, որ այս դասակարգումը թերի է: Յուրաքանչյուր պետություն ունի կապիտա- լիզմի իր մոդելը։ Ֆրանսիական կապիտալիզմը տարբերվում է գեր- մանականից, առավել ևս սկանդինավյանից: Ավելին, վերջին ժամա- նակներում նկատվում են դիվերսիֆիկացիոն գործընթացների խո- րացման միտումներ` կապված հոնկոնգյան, ճապոնական և այլ մո- դելնեիր ի հայտ գալու հետ, որոնցում Ժամանակակից ինստիտուտ- ները խաղաղ գոյակցում են ավանդականների հետ: Արդյունքում ձ- ևավորվում են մարքսիստական դասակարգման տրամաբանությանը հակասող յուրօրինակ համակարգեր: Մ. Վեբերը տարբերում է ա- վանդական, խարիզմատիկ և ռացիոնալ քաղաքական համակարգեր,
---
իսկ քաղաքական գործընթացի զարգացումը ներկայացնում է որպես անցում ավանդական, խարիզմատիկ համակարգերից դեպի ժամա- նակակիցը։ Գ. Ալմոնդի դասակարգման հիմքում ընկած են տարբեր քաղաքական կուլտուրաները: Ըստ այս հիմքի նա տարբերում է անգ- լոամերիկյան համակարգը, որը բնութագրվում է համածին և պլյու- րալիստական կուլտուրայով և մայրցամաքային եվրոպական քաղա- քական համակարգը, որին բնորոշ է քաղաքական կուլտուրայի հատ- վածականությունը, հին և նոր կուլտուրաների համագոյակցությունը: Սինչարդյունաբերական և մասնակի արդյունաբերական քաղաքա- կան համակարգերին բնորոշ է «խառնակազմ» քաղաքական կուլ- տուրա, որում համագոյակցում են ավանդական ինստիտուտները և արևմտյան քաղաքական համակարգերի նորմերը, կողմնորոշումնե- րը և ատրիբուտները։ Ամբողջատիրական քաղաքական համակար- գերին, Ալմոնդի կարծիքով, բնորոշ է հարկադրական քաղաքական ակտիվությունը: Իշխանությունը կենտրոնացվում է բյուրոկրատա- կան ապարատում, որը, որպես կանոն, վերահսկում է միակ միաձույլ կուսակցությունը: Այսպիսի համակարգերում բացակայում են մաս- նավոր շահերի իրականացման և կամավոր միությունների ստեղծ- ման հնարավորությունները։ Ուշագրավ է նաև Դ․ Ապտերի մոտեցու- մը, ըստ որի գոյություն ունեն դիկտատորական, օլիգարխիական, ա- նուղղակի ներկայացուցչական, ուղղակի ներկայացուցչական համա- կարգեր:
Քաղաքական համակարգերի դասակարգման ամենատարած- ված մոտեցմամբ կարևորվում է քաղաքական իշխանության իրակա- նացման մեթոդների, միջոցների և ձևերի, քաղաքական ազատութ- յունների, անհատի իրավական կարգավիճակի և այլ սկզբունքների համալիր վերլուծությունը։ Ըստ այս չափանիշների տարբերում են ժողովրդավարական և ավտորիտար քաղաքական համակարգերը:
Գրականության մեջ հանդիպում են դասակարգման նաև այլ հիմքեր. քաղաքական համակարգի և շրջակա միջավայրի փոխգոր- ծունեության աստիճանը (փակ և բաց), անհատական կամ խմբային լիդերության տիպը: Այս մոտեցման դեպքում տարբերում են ավան- դական (կրոնական պաշտամունքի հիման վրա), ստատիկ, արդիա- կանացված օլիգարխիական, ֆաշիստական, կոմունիստական, դաս- տիարակչական և ժողովրդավարական քաղաքական համակարգե-
րը:
---
Քաղաքական համակարգի վերլուծության ինչպի՞սի մոդելներ կան
Քաղաքական համակարգի էությունը – ըմբռնելու և գործառ- նությունը պատկերացնելու համար քաղաքագետները մշակել են հա- մակարգի տարբեր կողմերը լուսաբանող մոդելներ և մեթոդաբանա- կան նշանակություն ունեցող մի շարք դրույթներ։ Ըստ Դ. Իստոնի դրանք են.
1. քաղաքական համակարգի շարժման ճիշտ և բազմակողմանի ընկալման համար անհրաժեշտ է էմպիրիկ գիտելիքների որոշ ծավալ, վերացարկման և ընդհանրացման որոշակի մակար- դակ: Սիայն փաստերը չեն կարող բացահայտել, առավել ևս - կանխատեսել իրադարձությունները։ Ուստի անհրաժեշտ է փաստերի և իրադարձությունների մեր ընկալումը կարգավո- րող, օբյեկտիվ և պատճառային կապերը բացահայտող տե- սություն.
2. քաղաքական համակարգը բազմաթիվ տարրերից բաղկա- ցած ամբողջական բազմություն է: Այդ տարրերից յուրաքանչ- յուրն իր հերթին բաղկացած է ավելի պարզ երևույթներից և գործընթացներից.
3. քաղաքական համակարգերի հետազոտման ժամանակ օգ- տագործվում է երկու հիմնական մոտեցում. անհատի վարքա- գիծը և քաղաքական գործընթացի մասնակիցների գոծու- նեության սուբյեկտիվ շարժառիթներն ուսումնասիրող սո- ցիալ-հոգեբանական և իրավիճակային հայեցակարգերը։ Վերջին մոտեցումը հնարավորութուն է ընձեռում հետազոտել առանձին խմբերի, կառույցների և համակարգերի ակտիվութ- յունը շրջակա միջավայրի ազդեցության ներքո։ Շրջակա մի- ջավայրը ընդգրկում է ֆիզիկական (տեղագրությունը, բնակ- չության աշխարհագրական տեղաբաշխումը), բնական-օրգա- նական (ֆլորա և ֆաունա), սոցիալական (ժողովրդի ավան- դույթները, հայեցակարգերը և այլն) համակարգերը.
4. քաղաքական կյանքը դիտվում է որպես համակարգի շարժու- նակ հավասարակշռություն, որում վերջինս անընդհատ խախտվում և վերականգնվում է: Այս գործընթացին մասնակ- ցում են ինչպես համակարգի հավասարակշռությունը խախ- տող և ճգնաժամեր առաջացնող, այնպես էլ ճգնաժամերը չե-
---
զոքացնող և հավասարակշռությունը վերականգնող միտում- ներ:
Դ.Իստոնի քաղաքական համակարգի մոդելը (տես պատկեր 2) կարող ենք օգտագործել ցանկացած քաղաքական համակարգի ու նրա ենթահամակարգերի վերլուծության համար։ Դրա համար անհ- րաժեշտ է յուրաքանչյուր կոնկրետ դեպքում որոշել տվյալ համա- կարգը կազմող բազմության բովանդակությունն ու ձևը, նրանց սահ- մանները, այդ թվում նաև «թափանցիկությունը» փոխգործունեութ- յունը հարևան համակարգերի հետ, որոշել «մուտքին» տրվող տեղե- կությունների և ակնկալվող արդյունքների բնույթն ու ստացման ուղի- ները:
Տեղեկությունների մուտքը պահանջների (կառուցողական կամ ապակառուցողական) և աջակցության կամ բողոքի տեսքով սնում է քաղաքական համակարգը։ Ընդ որում, պահանջները կարող են ծա- գել ինչպես շրջակա միջավայրում, այնպես էլ բուն քաղաքական հա- մակարգում: Տեղեկությունների ելքը քաղաքական համակարգի գոր- ծառնության արդյունք է: Այն իրականացվում է որոշումների և գործո- ղությունների միջոցով, որոնք այս կամ այն չափով ազդում են շրջա- կա միջավայրի վրա։ Եթե ընդունված որոշումներն ու գործողություն- ները համապատասխանում են հասարակական խմբերի ակնկալիք- ներին և պահանջհերին, ապա դա մեծացնում է աջակցության հոսքը և նպաստում քաղաքական համակարգը կայունացնող գործընթաց- ների տարածմանը։ Եթե դրանք գոնե մասնակիորեն չեն համընկնում ներկայացվող պահանջներին, ապա կարող են ծագել ավելի արմա- տական պահանջներ և բազմապատկվել ապակայունացնող գործըն- թացների քանակը։
Դիտարկվող մոդելը չի բացահայտում քաղաքական համա- կարգի ներքին կառուցվածքը և նրա տարրերի գործառնության ա- ռանձնահատկությաունները, ինչպես նաև ներքին հակասություննե-
րը:
---
ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ Դ. ԻՍՏՈՆԻ I ՄՈԴԵԼԸ
ԵԼՔ
U
U
Ր
Ե
U
acci-
Շ
ՈՒ
Մ
Թ
ՈՒ
Ժcc0crtot_5
Ե
ՈՒ
NBSUCUC
JUE
Ք Ա Ղ Ա Ք Ա Կ Ա Ն
Հ Ա Մ Ա Կ Ա Ր Գ
Հ
Ե
NBSUCUC8
JUF
ח
FURU DAJUC
Կ
ՈՒ
Թ
CAUT BemŹ>
Մ Շ Ի
ՐՋ
ՈՒ
Ջ Ա
Ն
Ա Վ
Կ Ա
ԱՅ
Ր
Ջ
Մ Շ Ի
ՐՋ
Ջ Ա
ՄՈՒՏՔ
Ա Վ
Կ Ա
Ա Յ
Ր
Պ Ա Տ Կ Ե Ր 2
---
Ըստ Դ.Իստոնի երկրորդ մոդելի (տես պատկեր 3) քաղաքա- կան համակարգը ոչ միայն շրջակա միջավայրի պահանջներին հար- մարվող վերնաշենքային երևույթ է: Այն ակտիվորեն փոխակերպում և համակարգում է շրջակա միջավայրի մուտքին տրվող պահանջնե- րը։ Դ.Իստոնի կարծիքով, քաղաքացիական հասարակության և քա- ղաքական համակարգի միջև գոյություն ունի, այսպես կոչված, «միջ- նակա գոտի», որում հասարակական ակնկալիքներն ու պահանջնե- րը վերածվում են քաղաքական պահանջների։ Դ.Իստոնը չի նշում թե ինչպես է դա կատարվում: Սակայն, կարելի է ենթադրել, որ քաղա- քացիական հասարակությունում գոյություն ունի ակտիվիստների յուրահատուկ շերտ, որն ընդգրկում է ճնշման խմբերի և արհեստակ- ցական միությունների ղեկավարներին, ըստ բնակավայրի ձևավոր- վող ընկերակցությունների ներկայացուցիչների: Այդ շերտը կուտա- կում և խտացնում է հասարակական խմբերի տարաբնույթ պահանջ- ները։ Առանց այդ շերտի հաղորդակցումը քաղաքացիական հասա- րակության և քաղաքական համակարգի միջև անհնարին է: Բան այն է, որ քաղաքացիական հասարակությունը և քաղաքական համա- կարգը խոսում են տարբեր «լեզուներով»: Առաջինը` հասարակական կյանքի բոլոր նրբերանգները արտացոլող առօրեական լեզուն է, իսկ երկրորդը` իշխանական փոխգործունեության և քաղաքական որո- շումների յուրահատուկ լեզուն: Հասարակական խմբերի ոչ բոլոր պահանջներն են «լսելի» իշխանություններին: Դրա համար անհրա- ժեշտ է, որ յուրաքանչյուր կոնկրետ պահանջի հետամուտ լինի իշ- խանության վրա ճնշում գործադրելու ունակություն ունեցող որևէ կազմակերպված սուբյեկտ:
Դ.Իստոնի մշակած քաղաքական համակարգն ունի մուտքի հինգ «խողովակ»։ Առաջինը «զտման» խողովակն է։ Դա նշանակում է, որ տվյալ հասարակական պահանջը քաղաքական համակարգում արձագանք չի գտնում և «խոտանվում» է։ Իսկ երկրորդ խողովակով մուտք գործող պահանջներն ընդհակառակը, առանց նախնական մշակման որոշումների կամ գործողությունների ձևով միանգամից տրվում են ելքին: Երրորդ խողովակն ընդգրկում է պահանջների դա- սակարգման և համակցման մեխանիզմները։ Չորրորդն ընդգրկում է հասարակության լայն խավերի ակնկալիքներն արտացոլող պա- հանջները:
---
Հ Ե Տ Ա Դ Ա Ր Ձ Կ Ա Պ
ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ Դ. ԻՍՏՈՆԻ II ՄՈԴԵԼԸ
ՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅԱՆ ԵԼՔ
ՈՐՈՇՈՒՄՆԵՐ
Մ Ի Ջ Ն Ա Կ Ա Գ Ո Տ Ի
Տ Ե Ղ Ե Կ Ա Տ Վ ՈՒ Թ Յ Ա Ն Մ ՈՒ Տ Ք
Պ Ա Տ Կ Ե Ր 3
---
Դրանք կարող են համազգային հիմնախնդիրների և միջկու- սակցական համաձայնությունների պատճառ դառնալ։ Հինգերորդը միավորում է մի քանի խոշոր հասարակական խմբերի պահանջները, որոնց հիման վրա է ձևավորվում միջկուսակցական կոնսենսուսը։
Գ.Ալմոնդը, ինչպես և տեսաբանների մեծ մասը, քաղաքական համակարգը դիտարկում է որպես վարքագծերի և փոխգործունեութ- յունների բազմություն (տես պատկեր 4)։ Դրա հետ մեկտեղ այստեղ օգտագործվում են նոր սկզբունքներ և հասկացություններ:
Դրանք են.
1) բոլոր քաղաքական համակարգերն ունեն իրենց սեփական կառուցվածքը.
2) բոլոր քաղաքական համակարգերն իրականացնում են միևնույն գործառույթները.
են.
3) բոլոր քաղաքական համակարգերը բազմագործառնական
4) քաղաքական կուլտուրայի առումով բոլոր քաղաքական հա- մակարգերը խառնակազմ են:
Գ.Ալմոնդի մոդելը հնարավորություն է ընձեռում խուսափել ձ- ևական և այլ կազմակերպությունների նկարագրումից և դիտարկել համակարգի գործառնությունը։ Այս կապակցությամբ նա վերանա- յում և հստակեցնում է մի շարք քաղաքագիտական հասկացություն- ներ: Այսպես, Գ.Ալմոնդը «ինստիտուտ», «կազմակերպություն» և «խումբ» հասկացությունները փոխարինում է «դեր» և «կառուցվածք» հասկացություններով: Դերը քաղաքական համակարգում փոխգոր- ծող մեծությունն է, իսկ կառուցվածքը` փոխգործունեության շրջա- նակները։ Քաղաքական կուլտուրան, նրա կարծիքով քաղաքական գործիչների քաղաքական և իրավական բանիմացությունն է, վար- քագծի: Քաղաքական համակարգն օգտագործվում է «պետություն» տերմինի փոխարեն և ընդգրկում է իրավական և քաղաքական կազ- մակերպությունները, իսկ գործառույթը` «իշխանություն» և «հզորութ- յուն» տերմինների փոխարեն:
Ներկայացված մոդելը ընդգրկում է հետևյալ գործառնական տարրերը: Տեղեկատվության մուտքը ձևավորվում է հասարակության
---
Շրջակա միջավայր
հետադարձ կավ
ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ Գ.ԱԼՄՈՆԴԻ ՄՈԴԵԼԸ
Համակարգի ընդունակությունը կարգավորման, բացահայտման խորհիդանիշների առաջադրման, բաշխման, արձագանքման բմագավառներում
Տեղեկատվության ելքը որոշումների և գործողությունների ձևով
Տեղեկատվության փոխակերպում
Կանոնների Կանոնների Կանոնների ձևավորումը կիրառումը ընդունումը
Ք Ա Ղ Ա Ք Ա Կ Ա Ն Հ Ա Մ Ա Կ Ա Ր Գ ՀԱՄԱԿԵՐՊՎՈՒՄ ԿԱՅՈՒՆՈՒԹՅԱՆ ՀԱՐՄԱՐՎՈՒՄ ՊԱՀՊԱՆՈՒՄ
Շահերի բա -
ՇՐՋԱԿԱ
Շահերի ին -տեգրում
ցահայտում և
միջավայր
վերլուծում
և ընդհանրացում
Հաղորդակցման ուղիներ
ՊԱՀԱՆՋՆԵՐ
ՊԱՀԱՆՋՆԵՐԻ ԵՎ ԱՋԱԿՑՈՒԹՅԱՆ ՓՈԽԱԿԵՐՊՈՒՄ
ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԿՈՒԼՏՈՒՐԱ
ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆԱՑՈՒՄ
ՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅԱՆ
ԱՋԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ
ՄՈՒՏՔ
Պ Ա Տ Կ Ե Ր 4
---
սոցիալականացումից և հավաքագրումից, ներկայացված և չներկա- յացված շահերի վերլուծությունից, դրանց ընդհանրացումից և ին- տեգրումից, ինչպես նաև տարբեր քաղաքական ուժերի կապերից և փոխադաձ կապերից:
Տեղեկատվության ելքի գործառույթը բաղկացած է կանոննե- րի հաստատումից (օրենսդրական գործունեություն), կանոնների կի- րառումից (կառավարության գործունեություն), կանոնների ձևակա- նացումից: Այսպիսով, քաղաքական համակարգի հիմնական գործա- ռույթներն են իրադրության ուսումնասիրությունը, դրա առանձնա- հատկությունների բացահայտումը, ինչպես նաև բացահայտված հիմնախնդիրների լուծմանն ուղղված քաղաքական որոշումների ըն- դունումը: Այս մոդելում կարևորվում են համակարգում առկա բազ- մաբնույթ շահերի բախման, դրանց համաձայնեցման խնդիրները:
Իստոնի մյուս մոդելը (Սիտչելի հետ համատեղ մշակված) (տես պատկեր 5) հաշվի է առնում քաղաքական որոշումների ընդուն- ման գործընթացի վրա ազդող ինտեգրված տարրերի բազմությունը, ինչը հնարավորություն է տալիս ճշտել քաղաքական կյանքի շարժու- մը։ Այս մոդելում քաղաքական համակարգը դիտվում է որպես բնակ- չության տարբեր խմբերի վարքագծից վերացարկված փոխգործու- նեությունների բազմություն, որի միջոցով որոշ արժեքներ հրամայա- բար մատուցվում են հասարակությանը։ Քաղաքական համակարգը բաց է և ենթարկվում է շրջակա միջավայրի ազդեցությանը: Այստեղ հնարավոր են մի քանի տարբերակ. 1. այդ ազդեցությունը թույլ է, արդյունքում քաղաքական համակարգը չունի բավարար քանակի տեղեկատվություն և չի կարող հասարակությունը կայունացնող որո- շումներ ընդունել. 2. այդ ազդեցությունն ուժեղ է, բայց միակողմանի: Այս դեպքում քաղաքական համակարգը ընդունում է միայն որոշակի խմբերի շահերն արտացոլող և պաշտպանող որոշումներ, ինչը կա- րող է անկայունացնել իրավիճակը. 3. ազդեցությունն այնքան ուժեղ է, որ տեղի է ունենում տեղեկատվության գերհագեցվածություն, որը կարող է հանգեցնել սխալ որոշումների ընդունման:
Այս մոդելը թույլ է տալիս ավելի մանրակրկիթ հետազոտել հա- սարակական համակարգը, բացահայտել հասարակության տարբեր խավերի (տարրերի) ազդեցությունը քաղաքական համակարգի վրա: Նշված մոդելն արևմուտքում օգտագործվում է
---
Հ Ա Ս Ա Ր Ա Կ Ա Կ Ա Ն Հ Ա Մ Ա Կ Ա Ր Գ Ե Ր ԻՍՏՈՆԻ ԵՎ ՄԻՏՉԵԼԻ ՄՈԴԵԼԸ
ՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅԱՆ ԵԼՔ
ԻՇԽԱՆՈՒԹՅԱՆ ԻՆՍՏԻՏՈՒՏՆԵՐ
ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՈՐՈՇՈՒՄՆԵՐ
Հ Ե Տ Ա Դ Ա Ր Ձ Կ Ա Պ
Տ Ե Ղ Ե Կ Ա Տ Վ ՈՒ Թ Յ ՈՒ Ն
ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՊԱՀԱՆՋՆԵՐ ԵՎ ԱՋԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ
ՊԱՀԱՆՋՆԵՐԻ ԵՎ ԱՋԱԿՑՈՒԹՅԱՆ ՓՈԽԱԿԵՐՊՈՒՄ
ՊԱՀԱՆՋՆԵՐ ԵՎ ԱՋԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ
Հասարակության նյութական և հոգևոր ռեսուրսներ, շահույթ, եկամուտներ, ծառայություններ, հասարակական հարստություն
ՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅԱՆ ՄՈՒՏՔ
ՇՐՋԱԿԱ ՄԻՋԱՎԱՅՐԻ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅԱՆ ՀՈՍՔԸ
ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ՄԻՋԱՎԱՅՐ
ՆԵՐՔԻՆ ՄԻՋԱՎԱՅՐ
ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ
- ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ
- ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ
- ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ
ՆԵՐՔԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ
- ԲՆԱՊԱՀՊԱՆԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ
- ԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ
- ՀՈԳԵԲԱՆԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ
- ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ
Շ Ր Ջ Ա Կ Ա Մ Ի Ջ Ա Վ Ա Յ Ր
Պ Ա Տ Կ Ե Ր 5
---
տարբեր սոցիալական, տնտեսական և այլ համակարգերի հետա- զոտման ժամանակ: Սակայն այն զերծ չէ թերություններից, օրինակ, անտեսված են քաղաքական հմակարգի կայունության և փոփոխութ- յան հիմնահարցերը, չի բացահայտվում տարբեր տնտեսական և սո- ցիալական գործոնների տեսակարար կշիռը, ինչպես նաև ավան- դույթների, քաղաքական կուսակցությունների և հասարակական կազմակերպությունների նշանակությունը։
Քաղաքական համակարգի մի այլ մոդելում, որը մշակել է Սպիրոն (տես պատկեր 6), փորձ է արվում հաշվի առնել դինամիկ կայունության պայմանները: Ներկայացված մոդելը ելնում է մի շարք նախադրյալներից: Քաղաքական գործընթացները կապված են սահ- մանադրական, տնտեսական, իշխանական, մշակութային բնույթ ու- նեցող գործոնների հետ: Քաղաքական գործընթացի հաջողությունը կամ անհահաջողությունը պայմանավորված է քաղաքական համա- կարգի ճկունությամբ, կայունությամբ և արդյունավետությամբ: Այս գործոնները դիտարկվում են նաև որպես դինամիկ կայունության ձգտող համակարգի նպատակներ։ Այս մոդելը հնարավորություն է ընձեռում մի քանի կարևոր չափանիշներով համեմատել երկու և ավե- լի համակարգեր, համեմատական և համակարգաին վերլուծության միջոցով բացահայտել նրանց միջև առկա տարբերությունները: Սպի- րոյի մոդելը կարելի է կիրառել ամենատարբեր քաղաքական համա- կարգերի` մեծ և փոքր, պարզ և բարդ, ձևավորված և ձևավորվող, ու- սումնասիրության համար:
և
Սակայն, Սպիրոյի մոդելը հաշվի չի առնում այնպիսի կարևոր գործոններ, ինչպիսիք են հասարակական և սոցիալական խմբերը, քաղաքական կուսակցությունները և քաղաքական ինստիտուտները եւ դրանց ազդեցությունը։ Ոչ բավարար չափով է հիմնավորվում քա- ղաքականության մշակման հիմնական փուլերի հերթականությունը (բաշխումը). որոշումների ձևավորումը կապվում է միայն սահմանադ- րության և կուլտուրայի, իսկ իրականացումը` կուլտուրայի և իշխա- նության հետ: Հստակեցման կարիք են զգում արդյունավետության, կայունության եւ այլ չափանիշներ:
---
Հաստատուն պայմաններ
ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ԴԻՆԱՄԻԿ ԿԱՅՈՒՆՈՒԹՅԱՆ
ՊԱՅՄԱՆՆԵՐԸ
(Գ.ՍՊԻՐՈ)
Կայունություն Ընթացակարգ ճկունություն
"Այլընտրանքային առաջարկների քննարկում և դիտարկում
Սահմանադրական հիմնախնդիրներ
Տնտեսական հիմնախնդիրներ
Ձ
և
ա
կ
ա
5353+3otj
ա
g
ու
մ
Մշակութային հիմնախնդիրներ
Իրականացում
Իշխանության հիմնախնդիրներ
Արդյունավետություն Բովանդակություն էֆեկտիվություն
Պ Ա Տ Կ Ե Ր 6
Ի
խ
ա
ն
nu
թ
J
ու
23 GEO
Փոփոխական պայմաններ
---
Ի՞նչ է քաղաքական պլյուրալիզմը
Անձի իրավունքներն ու ազատությունները բազմազան են և ընդգրկում են կյանքի բազմապիսի ոլորտներ: Անձն ունի մտքի, խղճի, խոսքի ազատության իրավունք, կարծիք ունենալու, այն ար- տահայտելու և պնդելու իրավունք: Այս ազատություններն ու իրա- վունքները ենթադրում են նաև քաղաքական կյանքում կարծիքների, դիրքորոշումների բազմազանության գոյության իրավունք, ինչպես նաև դրանց հավասարությունը: Մեր կյանքն ընդհանրապես և քաղա- քական կյանքը հատկապես հետաքրքիր է իր բազմազանությամբ և տարատեսակությամբ։ Քաղաքական ոլորտում կարծիքների, մոտե- ցումների և գործունեության սկզբունքների բազմազանությունն ըն- դունելով, թույլ տալով նրանց հավասար գոյությունը, անձին հնարա- վորություն է տրվում քաղաքական կյանքին մասնակցելիս ընտրել իր դիրքորոշումներին, համոզմունքներին համապատասխան սկզբունք-
ներ:
Անձի քաղաքական կյանքին մասնակցելու իրավունքն իրա- կանանում է հիմնականում կուսակցություններ կազմելու, դրանց ան- դամագրվելու իրավունքի միջոցով, որը նշանակում է, որ քաղաքա- կան պլյուրալիզմը ենթադրում է բազմապիսի, տարատեսակ կուսակ- ցությւնների գործունեության իրավունքը, նրանց հավասարությունը: Ժողովրդավարական պետությունների սահմանադրություններում անպայմանորեն ճանաչվում է քաղաքական պլյուրալիզմի սկզբուն- քը: Օրինակ, Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրության 7-րդ հոդվածի համաձայն «ՀՀ-ում ճանաչվում է բազմակուսակցութ- յունը։ Կուսակցությունները կազմավորվում են ազատորեն, նպաս- տում ժողովրդի քաղաքական կամքի ձևավորմանն ու արտահայտ- մանը»։ Քանի որ կուսակցությունները ներկայացնում են հասարա- կության տարբեր շերտերի ու խմբերի շահերը, քաղաքական պլյու- րալիզմի սկզբունքն իշխանության համար պայքարելիս ապահովում է բոլորի մասնակցության հավասար հնարավորությունը:
Բազմակուսակցականության անհրաժեշտությունը հատկա- պես կարևոր է այն իմաստով, որ պետությունը ապահովագրվում է ամբողջատիրական դառնալու հնարավորությունից: Ամբողջատիրա- կան պետությունների հատկանիշներից է միակուսակցության համա- կարգը, որը, օրինակ ՍՍՀՄ-ում ամրագրված էր Սահմանադրութ- յամբ, իսկ իշխանության կարևորագույն օղակները միմիայն կոմու-
---
նիստական կուսակցության ներկայացուցիչների ձեռքին էին: Ժո- ղովրդավարական պետություններում ոչ միայն պարզապես հռչակ- ված է քաղաքական պլյուրալիզմը, տարբեր կուսակցությունների հա- վասարությունը, այլ որոշ խ պետությունների սահմանադրություննե- րում ամրագրված է նաև մեկ կուսակցությանն առավելություն տալու արգելումը:
Բազմակուսակցականության սկզբունքն անհրաժեշտություն էր հատկապես նոր կայացող ժողովրդավարական պետությունների համար, քանի որ այս սկզբունքն է սահմանադրական այն երաշխիք- ներից մեկը, որը թույլ չի տալիս հաստատել ամբողջատիրական վար- չակարգ։ Սա էր պատճառը, որ 1990թ. ընդունած «Անկախության մա- սին հռչակագրում», Հայաստանի դեպի անկախություն և ժողովրդա- վարական պետություն տանող ճանապարհին, այլևայլ սկզբունքներ հաստատելու հետ մեկտեղ 9-րդ հոդվածում նշված է «բազմակուսակ- ցականության, կուսակցությունների իրավահավասարության» սկզ- բունքը: Ընդհանուր առմամբ բազմակուսակցականության սկզբունքը թույլ է տալիս ձևավորել իրոք ժողովրդավարական պետություն, և հե- տևաբար, պետական իշխանության ժողովրդավարական մարմին- ներ:
Կուսակցությունները մշակում և ժողովրդի դատին են ներկա- յացնում հասարակական հիմնախնդիրների լուծման իրենց տարբե- րակները, իշխանականից տարբեր, այլընտրանքային մոտեցումները: Բոլոր ժողովրդավարական պետություններում կուսակցութ- յունների ստեղծման, ընտրություններում նրանց մասնակցության կարգը սահմանվում է օրենքով: Բայց միևնույն ժամանակ պետական մարմիններին արգելվում է միջամտել կուսակցությունների ներքին կյանքին: Իհարկե կուսակցությունների և պետության փոխհարաբե- րությունները լինում են բավական բարդ, քանի որ հենց կուսակցութ- յուններն են կազմում երկրում գործող ընդդիմությունը: Սակայն սա չի նշանակում, որ պետությունը պետք է սահմանափակի կամ ընդհան- րապես արգելի նրանց գործունեությունը։
Բազմակուսակցականությունը ենթադրում է նվազագույնը եր- կու կուսակցության գոյությունը։ Քաղաքական պլյուրալիզմը ենթադ- րում է նաև կուսակցությունների իրավահավասարություն: Բոլոր կու- սակցությունների, ինչպես և ցանկացած միավորումների համար գոր- ծում են գրանցման հավասար պայմաններ, գույքի պաշտպանութ- յան, գործունեության դադարեցման միասնական կարգ:
---
Պետք է նշել նաև, որ կուսակցությունների ազատությունն ու անկախությունը բացարձակ չէ․ օրենքով սահմանված դեպքերում չի բացառվում կուսակցության գործունեության կասեցումը: Իհարկե, ինչպես ցանկացած այլ իրավունքի դեպքում, այստեղ էլ սահմանա- փակումը թույլատրվում է միայն այն դեպքում, երբ վտանգված են պետության սահմանադրական կարգը, հասարակական բարոյակա- նությունն ու մարդկանց իրավունքները։
Ի՞նչ է գաղափարախոսական պլյուրալիզմը
Գաղափարախոսական պլյուրալիզմը մի սկզբունք է, ըստ որի գաղափարախոսական բոլոր ուսմունքները, հայեցակարգերը կարող են միաժամանակ գոյություն ունենալ եւ մարդիկ ազատ են դավանե- լու ցանկացած գաղափարախոսություն: Սահմանադրական առումով գաղափարախոսական պլյուրալիզմը նշանակում է, որ բոլոր գաղա- փարախոսությունների ազատությունը եւ հավասարությունը երաշ- խավորվում է սահմանադրությամբ, դրանք բոլորը հավասար են օ- րենքի առջեւ եւ արգելվում է դրանցից որեւէ մեկի նկատմամբ խտրա- կանության դրսեւորում կամ որեւէ մեկին արտոնության շնորհում: Ժողովրդավարական պետությունների սահմանադրություններում գաղափարախոսությունների համար սահմանվում են որոշակի սահ- մանափակումներ, եթե դրանք օգտագործվում են սահմանադրական կարգը բռնի տապալելու, ազգային, ռասայական, կրոնական ատե- լություն բորբոքելու, բռնություն եւ պատերազմ քարոզելու նպատա- կով (տես. օրինակ, ՀՀ Սահմանադրություն, հ. 48): Ամբողջատիրա- կան, բռնապետական պետություններում գաղափարախոսական պլյուրալիզմը մերժվում է եւ նախապատվությունը տրվում է կոնկրետ գաղափարախոսությանը, որը, որպես կանոն, ամրագրվում է սահմա- նադրությամբ: Այդպիսի մոտեցում առկա էր, մասնավորապես ՍՍՀՄ-ում, որի Սահմանադրության վեցերորդ հոդվածը ամրագրում էր մարքս- լենինյան գաղափարախոսության առաջատար դերը:
Գաղափարախոսական պլյուրալիզմի սկզբունքն ընդհանուր առմամբ բխում է խոսքի ազատության, տեղեկատվության ազատութ- յան, մտքի եւ խղճի ազատության, դավանանքի ազատութան, կար- ծիքը պնդելու եւ համոզմունքները – արտահայտելու ազատության, գրական, գեղարվեստական, գիտական ստեղծագործության ազա- տության իրավունքներից, որոնք դասվում են մարդու իրավունքների
---
շարքը եւ հիմնականում ամրագրված են ժողովրդավարական բոլոր պետությունների սահմանադրություններում: Սի շարք պետություն- ների (Ռուսաստան, Բուլղարիա, Բելառուս, ՈՒզբեկստան, ՈՒկրաի- նա, Սլովակիա) սահմանադրություններում գաղափարախոսական պլյուրալիզմի պաշտպանության նպատակով ամրագրված է, որ ոչ մի գաղափարախոսություն չի կարող լինել պետական կամ պարտա- դիր:
Գաղափարախոսական պլյուրալիզմի սկզբունքն անմիջակա- նորեն աղերսվում է քաղաքական պլյուրալիզմի սկզբունքին, քանզի գաղափարախոսությունները ընկած են քաղաքական կուսակցութ- յունների գործունեության հիմքում:
ՀԱՄԵՄԱՏԱԿԱՆ ՔԱՂԱՔԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ
Ի՞նչ է ուսումնասիրում համեմատական քաղաքագիտությունը
Համեմատական քաղաքագիտությունը քաղաքական գիտութ- յան բաժին է, որի շրջանակներում համեմատության միջոցով ա- ռանձնացնում են քաղաքական օբյեկտների տարաբնույթ խմբերի ընդհանուր եւ առանձնահատուկ գծերը: Համեմատական մեթոդի տարրեր են պարունակում Պլատոնի, Արիստոտելի, Պոլիբիոսի, Կի- կերոնի եւ հին աշխարհի այլ մտածողների աշխատությունները: Ավե- լի ուշ համեմատական մեթոդը կիրառել են Շ.-Լ․ Մոնտեսքիոն, Ա. դը Տոքվիլը եւ այլք։ XIXդ. վերջին-XXդ. սկզբին հրապարակվեցին մի շարք աշխատություններ, որոնցում համեմատական վերլուծության էին ենթարկվում առանձին քաղաքական ինստիտուտները։ Երկու աշխարհամարտերի միջեւ ընկած ժամանակաշրջանում համեմա- տական քաղաքագիտությունը հիմնավորում էր երկու կարեւոր դրույթ. 1) ժողովրդավարությունը կառավարման լավագույն ձեւն է, ո- րին անխուսափելիորեն կանցնեն բոլոր ժողովուրդները, 2) ԱՄՆ ժո- ղովրդավարության ամենակատարյալ մարմնացումն է, որը ենթադ- րում է հետազոտման գործընթացում մնացած պետությունների փոր- ձի անտեսում: Քաղաքագիտական հետազոտությունների գլխավոր օբյեկտը բրիտանական խորհրդարանային, ունիտար եւ ամերիկյան նախագահական, դաշնային համակարգերի համեմատումը եւ դրանց տարբերությունների բացահայտումն էր։ Նշված ժամանակաշրջա- նում համեմատական քաղաքագիտությունը հենվում էր պատմական,
---
նկարագրական, իրավական եւ ինստիտուցիոնալ մեթոդների վրա, ո- րոնք սակայն հնարավորություն չէին ընձեռում բացատրել ժողովր- դավարության կարեւորագույն գործոններից մեկը` զանգվածների քաղաքական վարքագիծը: Այդ թերությունների վերացմանն էր ուղղ- ված վարքագծային մեթոդի մշակումն ու զարգացումը: Սակայն վար- քագծային մեթոդը ծանրանալով կոնկրետ քաղաքական խնդիրների լուծման վրա, չկարողացավ մշակել համապետական եւ միջազգային մասշտաբով ծավալվող գործընթացներն ուսունմասիրող մեթոդներ: 1953-ին ԱՄՆ Հյուսիսարեւմտյան համալսարանում կայացած գի- տաժողովը նշեց, որ քաղաքական գիտությունը կտրվել է կյանքից, նրանում գերակշռում է նկարագրական մոտեցումը, որը կարող է հաղթահարվել համեմատական մեթոդի զարգացման միջոցով: Պա- հանջվում էր համեմատել ոչ թե քաղաքական ինստիտուտները, ինչը բնորոշ էր ինստիտուցիոնալ վերլուծությանը, այլ վարքագծային մե- թոդով հետազոտվող քաղաքական երեւույթները: Նշված խնդրի լուծ- մանն էր ուղղված կառուցվածքային-գործառնական մեթոդը, որը քա- ղաքական գիտություն ներմուծվեց սոցիոլոգիայից: Այս մեթոդը հա- սարակությունը մեկնաբանում է որպես մադկանց փոխգործունեութ- յուն, դրանց միահյուսման բազմություն, բացահայտում է հասարա- կության (առանձին բնագավառի) կառուցվածքը, ուսումնասիրում դրա տարրերի գործառույթները:
Կառուցվածքային-գործառնական
մեթոդը հնարավորություն տվեց համեմատական վերլուծության դաշտ ընդգրկել Ասիայի, Աֆ- րիկայի եւ Լատինական Ամերիկայի երկրները։ XX դ. 50-ական թթ. համեմատական քաղաքագիտության կոմիտեն «երրորդ աշխարհի» երկրների ուսումնասիրությունը հռչակեց առաջնահերթ խնդիր, որի լուծման ժամանակ ծագեցին արդիականացման տեսությունները։ Ժամանակակից համեմատական քաղաքագիտությանը բնորոշ է հե- տաքրքրությունը այնպիսի երեւույթների նկատմամբ, ինչպիսիք են խմբային շահերը, նորակորպորատիվիզմը, քաղաքական մասնակ- ցությունը, էթնիկական, կրոնական, ազգագրական գործոնները եւ դրանց ազդեցությունը քաղաքականության վրա, արդիականացման գործընթացները, քաղաքական վարչակարգերի կայունության եւ ան- կայության պայմանները եւն:
Ընդհանուր առմամբ համեմատական քաղաքագիտության ծագումը պայմանավորված է մի շարք գործոններով. 1) 30-40-ական թթ. փոխեցին մինչ այդ համաշխարհային առաջնությունը Մեծ Բրի-
---
տանիայի եւ Ֆրանսիայի զիջած ԱՄՆ-ի դերը, որն իր քաղաքացինե- րի համար անսպասելիորեն դարձավ ազատ աշխարհի դրոշակակի- րը եւ երկու գերտերություններից մեկը: Այս հանգամանքը ամերիկ- յան քաղաքագետներին ստիպեց ավելի մեծ ուշադրություն դարձնել օվկիանոսից այն կողմ ծավալվող քաղաքական գործընթացներին, 2) 20-ական թթ. դիկտատուրան համարվում էր հազվադեպ, ժամանա- կավոր եւ հետազոտման համար ոչ պիտանի երեւույթ։ Սակայն 40- ական թթ. ավելի շուտ ժողովրդավարությունն էր հազվադեպ, քան դիկտատուրան։ Ուստի անհրաժեշտ էին նոր հայեցակարգային մե- թոդներ, որոնք հնարավորություն կտային ուսումնասիրել նաեւ ավ- տորիտար եւ ամբողջատիրական վարչակարգերը, 3) գիտնականնե- րի արտագաղթը Եվրոպայից ԱՄՆ, որոնք ամերիկյան քաղաքագի- տությունը հարստացրեցին եվրոպական տեսական եւ մեթոդաբանա- կան մոտեցումներով:
Զարգացման ինչպիսի՞ փուլեր է ունեցել համեմատական քա- ղաքագիտությունը
Համեմատական քաղաքագիտությունը ունեցել է զարգացման 4 փուլ. ա) պատմական կամ համեմատական (1850-1900), բ) ավան- դական (1900-1945), գ) "նոր" (1945-1970), դ) պլյուրալիստական (1970-ից ի վեր):
Ա. Պատմական կամ համեմատական փուլ (1850-1900).
Այս փուլը համեմատական քաղաքագիտության որպես ինք- նուրույն գիտաճյուղի հաստատման փուլ է համարվում: Այն զարգա- ցավ հետազոտության նոր մեթոդներ ստեղծելու և էմպիրիկ տվյալնե- րի ուսումնասիրության ուղղություններով, որոնք փոխկապակցված էին և մեկը մյուսին լրացնում էին:
Համեմատական քաղաքագիտության զարգացումը ԱՄՆ-ում պայմանավորված էր Ֆ. Լիբերի գիտական և կազմակերպչական գործունեությամբ։ Նա էլ մշակել էր պատմա-համեմատական մեթոդի հիմունքները`
1. բոլոր կառավարման ինստիտուտների և իրավական համակար- գերի պատմական ուսումնասիրություն,
2. հիմնական քաղաքական գրականության պատմական ուսում- նասիրություն,
---
3. պետությունների ուտոպիական մոդելների պատմական ուսում- նասիրություն (Թ. Մոր):
Սեկ այլ քաղաքագետի` Է. Ֆրիմանի "Համեմատական քաղա- քականություն" վեց դասախոսություններից բաղկացած ժողովածուի մեջ (1873), շեշտադրվեցին տարբեր ժամանակահատվածներում և աշխարհագրական տարածքներում գտնվող պետությունների քաղա- քական ինստիտուտների և կառավարման ձևերի համեմատությունը: Նպատակն էր` բացահայտել ոչ ակնհայտ նմանությունները։ Ըստ Ֆրիմանի` համեմատական ուսումնասիրությունները կարող են կա- ռուցվել 3 տիպի նմանությունների շուրջ․ ա․ անմիջական փոխազդե- ցություն, բ․ միջավայրի պայմանների նմանություն, գ. ծագումնաբա- նական ընդհանրություններ:
Ռուս գիտնական Մ. Կովալևսկին ("Պատմա-համեմատական մեթոդը իրավագիտության մեջ և իրավունքի պատմության ուսումնա- սիրության ձևերը", 1880) իր հերթին շեշտում էր, որ պատահական նմանության կամ տարբերության դեպքում չի կարելի գիտական եզ- րակացություններ անել։ Կովալևսկին առաջարկում էր պատմա-հա- մեմատական մեթոդի 2 ուղղություն`
1. ուսումնասիրել ծագումնաբանական տարբերությունները, որոնք իր մեջ ներառում են նմանատիպ արմատներ ունեցող քաղաքա- կան համակարգերի և ժողովուրդների պատմահամեմատական ուսումնասիրություններ.
2. ուսումնասիրել հասարակական զարգացման նույն աստիճանի վրա գտնվող պետությունների քաղաքակական ինստիտուտները և նորմերը:
Ըստ Կովալևսկու` համեմատական մեթոդի իմաստը ոչ թե նոր փաստերի բացահայտումն է, այլ առկա փաստերի գիտական բա- ցատրությունը:
Այս փուլում կարևորում են Վուդրո Վիլսոնի “Պետութ- յուն.պատմական և գործնական քաղաքական գործունեության հի- մունքները” (1889), “Կոնգրեսի կառավարումը” (1885) և Դ.Բերժեսի “Քաղաքագիտություն և համեմատական սահմանադրական իրա- վունք” (1891) աշխատությունները: Այս աշխատություններում ար- տացոլվում է համեմատական մեթոդի առավելությունը պետություն- ների և սահմանադրությունների ուսումնասիրություններում:
Համեմատություններում շեշտադրվում էին պարզ համեմա- տությունները, որոնցում ուսումնասիրվող օբյեկտների խումբը հիմ-
---
նականում ընտրվում էր մեխանիկորեն և գերիշխում էր նկարագրո- ղականությունը։
Բ. Ավանդական փուլ (1900-1945)
Այս փուլում նկատվում է համապատասխան գիտական ներու- ժի կուտակում: Նշված փուլի զարգացմանը նպաստեցին Մ. Օստրո- գորսկու, Ռ. Միխելսի, Բրայսի, Մ. Մոդի, Գ. Սմիթի աշխատություննե- րը, որոնք վերաբերում են ժողովրդավարության, պետության եւ քա- ղաքականության ծագման, պետական կառավարման հարցերին: Այդ ուսումնասիրությունների հիմքում ընկած է պետական կառա- վարման ընդհանուր տեսությունը, որն ընդգրկում էր` ա. պետական կառավարման ձևերը, բ. իշխանությունների տարանջատումը, գ. կենտրոնական և տեղական կառավարման մարմինները, դ. բյուրոկ- րատական ապարատի գործառույթները և գործունեությունը:
Փաստորեն, բոլոր ուսումնասիրությունների հիմքում ընկած էին պետական կառավարման գործնական խնդիրների քննարկում- ները:
Ավանդական փուլի սկզբնական շրջանի ուսումնասիրություն- ներին բնորոշ էին սահմանափակվածությունը, նկարագրողականութ- յունը, պահպանողականությունը, մեթոդաբանական հարցերի անտե- սումը և այլն: Հիմնականում ուսումնասիրությունները անդրադառ- նում էին մի շարք առաջատար պետությունների (ԱՄՆ, Մեծ Բրիտա- նիա, Գերմանիա, Ֆրանսիա) քաղաքական ինստիտուտների նկա- րագրությանը: Այս շրջանի քաղաքագետները չէին կարևորում քաղա- քական տեսությունը, քանի որ անվստահություն կար քաղաքական փիլիսոփայության հանդեպ։ Ձևավորվել էր այն ընդհանուր կարծիքը, որ բարդ տեսական վերլուծությունները կարող են խանգարել տվյալ- ների էմպիրիկ ստուգումներին: Առկա ինստիտուտները շատ ավելի մատչելի և հեշտ կարելի է նկարագրել արդեն իսկ ձևավորված նոր- մերի լեզվով: Բացի այդ, համեմատական ուսումնասիրությունների նկարագրողական և ձևական բնույթը չէր պահանջում էմպիրիկ տվյալների կուտակման, խմբավորման և վերլուծության բարդ մեթո- դական հնարքներ:
1930-ականներին իրավիճակը փոխվեց: Այս շրջանի գիտա- կան ձեռքբերումներից էր Ա․ Թոյնբիի «Պատմության հետազոտութ- յունը» 12-հատորանոց աշխատությունը (1934-1961)։ Թոյնբին փաս- տորեն շարունակում և զարգացնում է Ֆրիմանի մոտեցումը: Թոյնբին նշում էր, որ, չնայած յուրաքանչյուր փաստ և յուրաքանչյուր անհատ
---
յուրահատուկ են և, հետևաբար, որոշ առումներով անհամեմատելի, սակայն այլ առումներով այդ փաստը կամ անհատը կարող են լինել իրենց դասի մի տարր և այդպիսով համեմատելի լինել այդ դասի այլ տարրերի հետ այնքանով, որքանով թույլ է տալիս դասակարգումը: Նա առանձնացնում էր 3 մեթոդ. ա. փաստերի արձանագրում, բ. այդ փաստերի համեմատական վերլուծության միջոցով ընդհանուր օրի- նաչափությունների բացահայտում, գ. երևակայության միջոցով պա- կասող փաստերի գեղարվեստական վերարտադրում:
Գ. «Նոր» փուլ (1946-1970)
Այս փուլի զարգացմանը մեծապես նպաստեց 1952 թ. հուլիսին ԱՄՆ-ի Էվանստոնի Հյուսիսարևմտյան համալսարանում կազմա- կերպված միջհամալսարանական սեմինարը, որտեղ սահմանվեցին համեմատական - ուսումնասիրությունների նոր ուղղությունները։ Մասնակիցները ընդգծեցին համեմատական մեթոդի առանձնահատ- կությունները, նմանությունների և տարբերությունների բացահայտու- մը` վերլուծելով վարկածները և էմպիրիկ տվյալները: Նրանք ընդգծե- ցին համեմատական վերլուծության տարբեր մակարդակները, համե- մատական վերլուծությունների հիմնական խնդիրները։ Ընդհանուր առմամբ, ձևակեպվեցին մի շարք մեթոդաբանական թեզեր
Համեմատությունը ենթադրում է տեսական ընդհանրացում, և չի կարելի համեմատել կոնկրետ իրավիճակներ կամ գործընթաց- ներ, քանի որ դրանք յուրահատուկ են։ Յուրաքանչյուր երևույթ, յուրաքանչյուր ազգ, յուրաքանչյուր անհատ որոշ առումով յու- րահատուկ է, և եթե համեմատում ենք դրանք, հետևաբար մենք դիտավորյալ ընտրում ենք հատուկ` իդեալական, տիպեր կամ հասկացություններ և արդյունքում խեղաթյուրում ենք յուրահա-
տուկը:
Համեմատությունից առաջ պարտադիր պետք է սահմանել ու- սումնասիրվող խնդրին վերաբերող սոցիալական և քաղաքական իրավիճակի առանձին բաղադրիչների չափանիշների կարևո- րությունը:
Քաղաքական տեսություններ զարգացնելու համար կարևորվում են վարկածների ձևակերպումը: Նախընտրելի է ձևակերպել նույն խնդրին վերաբերվող մի շարք վարկածներ: Սակայն պետք է հաշվի առնել, որ ի տարբերություն ճշգրիտ գիտությունների այդ վարկածները ապացուցել հնարավոր չէ (հաշվի առնելով երևույթների յուրահատկությունը):
---
Նույնիսկ եթե համեմատական ուսումնասիրությունները չեն նպաստում ընդհանուր - քաղաքականության նոր տեսության զարգացմանը, դրանք կարող են նպաստել այդ նպատակին` 1. հարստացնելով մեր երևակայությունը և վարկածներ ձևակերպե- լու ունակությունները, 2. բացահայտելով վարկածներ ստուգելու նոր միջոցներ, 3. պարզաբանելով, որ մեզ համար ակնհայտ երևույթը բացատրության կարիք ունի:
1954 - թ. Հասարակական հետազոտությունների խորհուրդը (ԱՄՆ) ստեղծեց Համեմատական քաղաքագիտության հանձնաժո- ղով, որը գլխավորում էր Գ. Ալմոնդը: Այս հանձնաժողովը միավորեց մի շարք երիտասարդ և առաջադեմ գիտնականների, որոնց գիտահե- տազոտական աշխատանքները նպաստեցին նոր ավանդույթների ձ- ևավորմանը (օրինակ, ժողովրդավարական և ավտորիտար վարչա- կարգերի համեմատական ուսումնասիրությունները):
Ս․ Վերբան գրում էր, որ համեմատական քաղաքագիտությու- նում հեղափոխությունը սկսվում է մի քանի խիզախ դրույթներից. նկարագրությունից անցնել տեսական ավելի կարևոր խնդիրների քննարկմանը, մի փաստի ուսումնասիրությունից անցնել բազմաթիվ փաստերի համեմատությանը, կառավարման ինստիտուտների ու- սումնասիրությունից անցնել քաղաքական գործընթացների և գործա- ռույթների ուսումնասիրություններին, Արևմտյան Եվրոպայից անցնել Ասիայի, Աֆրիկայի և Լատինական Ամերիկայի պետությունների ու- սումնասիրությանը:
1950-ականներին ընդլայնվում է մեթոդաբանական բազան, և ձևավորվում են համակարգային և վարքագծային (բիհևիորիստա- կան) մոտեցումներ:
Համակարգային մոտեցումը դրսևորվեց կառուցվածքային գործառնականության տեսության մեջ: Կառուցվածքային գործառ- նականության հիմքում էր հասարակության (կամ որևէ այլ բնագա- վառի) կառուցվածքի բացահայտումը և դրա տարրերի կողմից կա- տարվող գործառույթների հետագա ուսումնասիրությունը։ Կառուց- վածքային գործառնականության դասական օրինակ է Դ. Իստոնի քաղաքական համակարգի մոդելը:
Այս ուղղության մեկ այլ ներկայացուցիչ` Գ. Ալմոնդը մշակել էր քաղաքական համակարգերի հետևյալ առանձնահատկություննե- րը, որոնց հիման վրա դրանք կարող են համեմատվել.
ա․ բոլոր քաղաքական համակարգերը ունեն կառուցվածք,
---
բ. բոլոր քաղաքական համակարգերը կատարում են նմանատիպ գործառույթներ,
գ. բոլոր քաղաքական կառուցվածքները բազմագործառնական են, դ. բոլոր քաղաքական համակարգերը խառը համակարգեր են. այ- սինքն` չկան գերարդիական կամ նախնադարյան համակարգեր, բո- լոր համակարգերն էլ ներառում են և՛ ժամանակակից, և՛ ավանդա- կան տարրեր:
Վարքագծային մոտեցման նպատակն էր ուսումնասիրել և վերլուծել քաղաքական երևույթները` հիմնվելով անհատների կամ խմբերի վարքի դրսևորումների վրա: Վարքը, որը կարող է արտա- հայտվի թե՛ բանավոր խոսքով, թե՛ կոնկրետ գործողություններով, բնութագրում է այդ անհատին որպես որոշակի քաղաքական խմբի անդամ։ Ուսումնասիրության հիմքում ընկած է տարբեր միջոցներով տեղեկատվության ձեռք բերումը: Վարքագծային մոտեցումը թույլ է տալիս հաշվի առնել քաղաքականության հոգեբանական կողմը, ինչ- պես նաև ուսումնասիրություններում հիմնվել քանակական մեթոդնե- րի վրա։ Չ. Սերիամը համարում էր, որ քաղաքական իրականության հիմքում ընկած են մարդու կամքը և զգացմունքները և, հիմնականում, իշխանության տենչը և ուժի գործադրումը։ Վարքագծային մոտեց- ման կողմնակիցներից են նաև Հ. Լասուելը, Փ. Լազարսֆելդը, Գ. Ալ- մոնդը, Ս. Վերբան և այլք:
Սակայն վարքագծային մեթոդաբանությունը չլուծեց մի շարք
խնդիրներ`
ա․ ուշադրության կենտրոնում էր քաղաքականության կողմերի քա- նակական վերլուծությունները (ընտրություններ, հասարակական կարծիք),
բ. հստակ խնդիրների առաջադրումը թույլ չէր տալիս ուսումնասիրել քաղաքական գործընթացները համազգային և միջազգային մասշ- տաբներում, որն էլ սահմանափակում էր նոր տեսությունների զար- գացումը,
գ. վարքագծային մոտեցումը չկարողացավ ստեղծել համապատաս- խան մեթոդաբանական բազա, որ հաղթահարեր ամերիկյան քաղա- քագիտության գավառական սահմանափակվածությունը` ուղղված է հիմնականում ԱՄՆ-ի քաղաքական գործընթացների և առնչվող խնդիրների ուսումնասիրությանը:
1960-ականներին մեծ ուշադրություն է դարձվում տվյալների և արխիվների բազաների ստեղծմանը. ուսումնասիրվում էին ընտրա-
---
կան համակարգին վերաբերող վիճակագրական տվյալները, մոդե- լավորվում էին ժամանակակից պետությունների և ազգերի ձևավոր- ման գործընթացները:
Այս փուլում.
ա. ընդլայնվեց քաղաքական արդյունքների համեմատելիությունը, քանի որ վարքագծային մոտեցման կողմնակիցները համարում էին, որ քաղաքական վարքը բովանդակությամբ նմանատիպ է,
բ. աճեց տվյալների ընտրության և վերլուծության համար կիրառվող մեթոդների ճշգրտությունը,
գ. մեծ ուշադրություն սկսեցին դարձնել համեմատական ուսումնասի- րությունների տեսական բազային,
դ. ուշադրությունը սևեռվեց քաղաքական տեսության զարգացման վրա` ի տարբերություն կիրառական ուսումնասիրություններին:
Սակայն պետք է նշել, որ կարեւորելով կամ միայն էմպիրիկ տվյալները, կամ զուտ տեսությունը, համեմատական քաղաքագի- տությունը հեռացավ շարժուն քաղաքական գործընթացներից:
Դ. Պլյուրալիստական փուլ (1970-ից ի վեր)
Այս փուլում հետաքրքրությունը քաղաքական տեսության և փիլիսո- փայության նկատմամբ վերածնունդ է ապրում, շեշտը նմանություն- ների և ընդհանուր փոխկապվածությունների ուսումնասիրություննե- րից տեղափոխվում է տարբերությունների բացահայտման և նոր բազմազան դասակարգումների ձևավորման վրա։
Պլյուրալիստական փուլում
ա. քաղաքական գործունեության ավանդական ինստիտուտների և գործոնների ուսումնասիրությունից (պետություն, կուսակցություն, ընտրություններ) անցնում են նոր ինստիտուտների և գործոնների ու- սումնասիրությանը (քաղաքական միջավայր, խմբերի շահեր, էթնի- կական պատկանելիություն, զանգվածային շարժումներ և այլն): բ. ուշադրություն է դարձվում քաղաքական զարգացումների ուսում- նասիրությանը և դրանց վրա հին ու նոր ինստիտուտների և գործոն- ների ազդեցությանը:
Կարելի է ընդգծել զարգացման հետևյալ միտումները, որոնք ազդել են համեմատական քաղաքագիտության մեթոդաբանական բովանդակության վրա`
1. արմատական միտումը արտահայտվում է ետարդիական և ֆեմինիստական տեսություններով: Հիմքում հետևյալն է` արմատա- կան կերպով հերքել մեկ ոճի` “ռացիոնալ-գիտականի” կամ “արակա-
---
նի” գերիշխանությունը։ Ըստ ետարդիական տեսության կողմնակից- ների, քաղաքական աշխարհում առկա նմանությունների և տարբե- րությունների մասին համընդհանուր հիմնավորված քաղաքական գի- տելիք ստանալը հնարավոր չէ։ Քննադատելով բանականության տե- սությունը` ետարդիական տեսությունը պլյուրալիզմի տեսությունների և մեթոդաբանությունների հիմք դրեց: Ֆեմինիզմը, իր հերթին, կաս- կածի տակ է առնում համեմատական քաղաքագիտության ուսումնա- սիրությունների եզրակացությունները` քննադատելով քաղաքական մտքի արական ոճի գերիշխանությունը դրանցում.
Բ. պատմա-համեմատական մեթոդաբանության վերականգն- ման միտում. ուսումնասիրվում է սոցիալական և սոցիալ-մշակութա- յին գործոնների դերը քաղաքական կյանքում (տնտեսական, սոցիա- լական, կրոնական, էթնիկական, մշակութային): Այս ուղղության կողմնակիցների վրա ազդեցություն ունեցան Մ. Վեբերի և Կ. Մարքսի աշխատությունները։ 60-ականներին Տ. Էյզենշտադը առաջիններից էր, որն օգտագործեց Վեբերի իշխանության և բյուրոկրատիայի հա- յեցակարգերը կայսրությունների տարբեր դրսևորումները ուսումնա- սիրելու համար։ 60-80-ականներին նոր հետաքրքրություն առաջա- ցավ մարքսիստական հայեցակարգերի հանդեպ (դասակարգ, դա- սակարգային պայքար, սեփականություն և այլն)։ Օրինակ, Բ. Մուրը օգտագործեց բուրժուական և գյուղատնտեսական սոցիալական կա- ռուցվածքների հայեցակարգերը կապիտալիստական ժողովրդավա- րության, ֆաշիզմի և կոմունիզմի առաջացումը բացատրելու համար։
Գ. Նորարական միտում. Գիտական համեմատական վերլու- ծություններ կատարելու համար ընդլայնվում է մեթոդաբանական բազան և, օգտագործելով տարբեր վիճակագրական վերլուծություն- ների տվյալները, կատարվում են և՛ քանակական, և՛ որակական ու- սումնասիրություններ: Այն նոր հայեցակարգային մոտեցումներ է մշակում, որոնք թույլ են տալիս փոխկապակցված ձևով օգտագործել և վերլուծել տվյալները։
Պետք է նշել, որ բացի վերը նշված միտումներից, ժամանակա- կից համեմատական քաղաքագիտությունը շարունակում է կատարե- լագործվել: Մեթոդաբանական տեսակետից` օգտագործվում են մա- թեմատիկական տրամաբանության մեթոդներ, ուշադրություն է դարձվում համարժեքության խնդրին և այլն։ Բովանդակային տեսա- կետից` ուսումնասիրվում են անցումային շրջանի, կոնֆլիկտների, տարածաշրջանային ինտեգրման, կոռուպցիայի և այլ խնդիրներ:
և
---
ԿՈՆՖԼԻԿՏԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
Ի՞նչ է քաղաքական կոնֆլիկտը
Քաղաքական կոնֆլիկտը սոցիալական կոնֆլիկտի տարատե- սակ է, որը պայմանավորված է իշխանության, տիրապետության, ազդեցության, հեղինակության, կարգավիճակի, այլ ռեսուրսների վե- րաբերյալ քաղաքական սուբյեկտների միջև հակամարտությամբ և նրանց շահերի ու նպատակների, արժեքների ու պատկերացումների անհամատեղելիությամբ:
Քաղաքական կոնֆլիկտի տեսության հիմնադիրներ են հա- մարվում Կ. Մարքսը և Ա․ Տոքվիլը, որոնք ընդգծում էին սոցիալական միությունների (ըստ Մարքսի` դասակարգերի, ըստ Տոքվիլի` տեղա- կան հանրույթների ու կամավոր ընկերակցությունների) ներսում հա- մերաշխության և դրանց միջև կոնֆլիկտների անխուսափելիությունը։ Բացի այդ, Կ. Մարքսը կոնֆլիկտն ու կոնսենսուսը համարում էր այ- լընտրանքներ` բացարձակացնելով քաղաքական կոնֆլիկտի նշանա- կությունը: Ա. Տոքվիլն առաջադրել է այն գաղափարը, որ ժողովրդա- վարությունը ներառում է կոնֆլիկտի և կոնսենսուսի ուժերի միջև հա- վասարակշռությունը:
Քաղաքական կոնֆլիկտի բովանդակության միջուկը տվյալ կոնկրետ հասարակությունում մշտապես ընթացող պայքարն է իշ- խանության համար։ Իշխանությունը մեծ ձգողական ուժ ունի` լինե- լով մյուսների կառավարման ու սեփական նպատակների նվաճման գործուն միջոցներից ու եղանակներից մեկը: Այդպիսով, քաղաքա- կան կոնֆլիկտի զարգացման ելակետը առհասարակ հասարակու- թան մեջ և առանձին կազմակերպություններում ու միավորումներում իշխանության ու հեղինակության վերաբաշխման անհրաժեշտութ- յունն է: Որքան բարձր է քաղաքական կոնֆլիկտի մասնակիցների դիրքը, այնքան ավելի կոշտ ու անզիջում է պայքարը։ Քաղաքական կոնֆլիկտի տարածման մեխանիզմների ճիշտ ըմբռնման համար անհրաժեշտ է հաշվի առնել տվյալ հասարակությունում իշխանա- կան իրավասությունների իրականացման եղանակները, որոնցում հատուկ նշանակություն ունի իշխանական պաշտոնների և դրանց բաշխման համակարգը:
Տարբերում են քաղաքական կոնֆլիկտի երկու հիմնական տիպ` ա) կոնֆլիկտ` գոյություն ունեցող իշխանության և այն հասա-
---
րակական ուժերի միջև, որոնց շահերը կամ չեն ներկայացված իշ- խանական մարմինների ու ինստիտուտների կառուցվածքում կամ էլ ներկայացված են այդ շահերի բացառման և ճնշման տեսքով. բ) կոնֆլիկտ գոյություն ունեցող իշխանության ներսում` կապված իշ- խանական իրավասությունների և համապատասխան դիրքերի բաշխման համար ներխմբային պայքարի հետ:
Գրականության մեջ առաջարկվում են քաղաքական կոնֆլիկ- տի դասակարգման տարբեր հիմքեր ու չափանիշներ։ Ըստ դրսևոր- ման ոլորտի քաղաքական կոնֆլիկտները լինում են ներքաղաքական և արտաքին քաղաքական (միջազգային) կոնֆլիկտներ, ըստ օգտա- գործվող միջոցների բնույթի` բռնի և ոչ բռնի, ըստ տևողության` կար- ճաժամկետ, միջնաժամկետ և երկարաժամկետ, ըստ կարգավորման հնարավորությունների` զրոյական գումարով (կարգավորման տար- բերակ չունեցող) և ոչ զրոյական գումարով կոնֆլիկտներ, ըստ նոր- մատիվային կարգավորման չափանիշի` ինստիտուցիոնալացված ու ոչ-ինստիտուցիոնալացված և այլն: Ընդ որում միևնույն քաղաքական կոնֆլիկտը կարող է տարբեր դասակարգումների առարկա դառնալ, ինչը նպաստում է յուրաքանչյուր կոնֆլիկտի բովանդակության ու կարգավորման առանձնահատկությունների բացահայտմանը։
Ելնելով քաղաքական կոնֆլիկտի ծագման պատճառներից ա- ռանձնացնում են ա) շահերի կոնֆլիկտներ, բ) արժեքային կոնֆ- լիկտներ, գ) ինքնության կոնֆլիկտներ: Շահերի կոնֆլիկտներում արտահայտվում է տարբեր ռեսուրսների (իշխանություն, նյութական բարիքներ, հարկերի չափեր, հոգևոր արժեքներ և այլն) բաշխման ու վերաբաշխման համար պայքարը: Արժեքային կոնֆլիկտները վերա- բերում են քաղաքական համակարգի, քաղաքական խաղի կանոննե- րի և երկրի քաղաքական ուղու մասին տարբեր պատկերացումներին: Եթե այդ կոնֆլիկտները պայմանավորված են հասարակության մեջ գոյություն ունեցող հակադիր քաղաքական արժեքներով ու նորմերով և դրանց կրողների միջև փոխհամաձայնության բացակայությամբ, ապա ինքնության կոնֆլիկտները` հասարակության էթնոմշակութա- յին ու կրոնական անհամասեռությամբ և անհատների, որոշակի քա- ղաքական ուժերի, կոնկրետ ռասայի, էթնոսի, սոցիալական այլ հան- րույթների, կրոնի և այլն նույնականացմամբ:
Քաղաքական կոնֆլիկտը կարող է լինել առավել կամ պակաս ինտենսիվ և առավել կամ պակաս բռնի, ընդ որում այս երկու գործոն- ները փոփոխվում են իրարից անկախ: Քաղաքական կոնֆլիկտի
---
բռնի դրսևորումները վերաբերում են այն միջոցներին, որոնք ընտ- րում են պայքարող կողմերը սեփական շահերի իրագործման հա- մար։ Կոնֆլիկտայնության բևեռները ներկայացված են, մի կողմից, մասնակիցների կյանքի համար սպառնալիք պարունակող զինված պայքարի ձևերով (պատերազմ, քաղաքացիական պատերազմ, պարտիզանական պատերազմ, խռովություն, ապստամբություն, հե- ղափոխություն և այլն), մյուս կողմից, ներառում են քաղաքակիրթ վարքի ու բաց փաստարկման կանոններին համապատասխանող զրույցները, խորհրդատվությունները, բանավեճերը և բանակցութ- յունները։ Խմբերի միջև ընդհարումների քիչ թե շատ բռնի ձևերի թվին են դասվում գործադուլը, սաբոտաժը, մրցակցությունը, կոշտ բանա- վեճերը, սպառնալիքը, վերջնագիրը, ֆիզիկական ուժի կիրառումը և այլն:
Ներքաղաքական կոնֆլիկտներում առանձնացվում են նաև հորիզոնական և ուղղահայաց քաղաքական կոնֆլիկտները։ Հորիզո- նական քաղաքական կոնֆլիկտում պայքարն իշխանության ու իշ- խանական իրավասությունների համար վարվում է գոյություն ունե- ցող վարչակարգի շրջանակներում։ Դա կարող է լինել կոնֆլիկտ կա- ռավարության ու խորհրդարանի միջև, իշխող վերնախավում տար- բեր քաղաքական խմբավորումների միջև և այլն:
Հորիզոնական քաղաքական կոնֆլիկտի ծագման պատճառ- ները թաքնված են գոյություն ունեցող իշխանական համակարգի կա- տարելագործման մեջ (օրինակ` իշխող վերնախավի կամ անցանկա- լի առաջնորդների փոխարինում, քաղաքական ուղու մասնակի ճշգրտում, այս կամ այն քաղաքական սուբյեկտների իշխանական ի- րավասությունների մեծացում կամ նվազեցում և այլն)։ Ժողովրդա- վարական քաղաքական համակարգում հորիզոնական քաղաքական կոնֆլիկտները ինստիտուցիոնալացված են և որոշ չափով ծրագրա- վորված: Դրանք հիմնականում կրում են բաց, հրապարակային բնույթ և ունեն կարգավորման կամ լուծման ժողովրդավարական ե- ղանակներ (օրինակ` կառավարության հրաժարական, խորհրդարա- նական բանավեճեր, խորհրդարանական արտահերթ ընտրություն- ների նշանակում, դիմում Սահմանադրական դատարան և այլն): Այդպիսի կոնֆլիկտների կարգավորումը մեծապես կախված է քաղա- քական առաջնորդների արվեստից, աջակցության խմբերից, կողմ- նակիցներ ու փոխզիջումներ գտնելու ունակությունից:
---
Ամբողջատիրական վարչակարգի պայմաններում իշխանութ- յունները ոչ մի քաղաքական կոնֆլիկտ չեն ճանաչում և ձգտում են բացառել դրանք: Իսկ եթե վերջիններս այնուամենայնիվ տեղի են ու- նենում, ապա դրանք ձեռք են բերում դավադրության կամ պալատա- կան հեղաշրջման ձև (օրինակ` ՍՍՀՄ-ում Ն. Խրուշչովի պաշտոնան- կությունը 1964-ին):
Ուղղահայաց քաղաքական կոնֆլիկտները դրսևորվում են «իշ- խանություն-հասարակություն» տիրույթում` պայմանավորված այն բանով, որ տարբեր սոցիալական շերտեր, դասակարգեր, էթնիկ խմբեր հասարակության սոցիալ-քաղաքական կառուցվածքում ու- նեն տարբեր դիրքեր ( կարգավիճակներ) և կատարում են տարբեր դերեր: Կարգավիճակա-դերային կառուցվածքի աստիճանակարգ- վածությունը, ռեսուրսների ու իշխանության նկատմամբ անհավա- սար մատչելիությունը ծնում են քաղաքական կոնֆլիկտ «իշխանութ- յուն-հասարակություն» ուղղահայացի բոլոր մակարդակներում: Ուղ- ղահայաց քաղաքական կոնֆլիկտը կարելի է բաժանել երկու ենթա- տեսակի` ա) կարգավիճակա-դերային կոնֆլիկտները դրսևորվում են հասարակության քաղաքական կառուցվածքում անձնային և խմբա- յին կարգավիճակի (դերի) բարձրացման համար պայքարում (օրի- նակ` կոնֆլիկտը Կենտրոնի և երկրի առանձին տարածաշրջանների միջև): Հատկանշական է, որ կարգավիճակա-դերային կոնֆլիկտ- ներն առաջանում են ոչ միայն «վերևներ-ներքևներ» ուղղահայացով, այլ նաև հորիզոնականով, այսինքն կարգավիճակա-դերային կա- ռուցվածքում մոտավորապես նույնանման աստիճանի վրա գտնվող քաղաքական սուբյեկտների միջև (օրինակ` քաղաքական կուսակ- ցությունների և կուսակցությունների խմբակցությունների միջև և այլն). բ) վարչակարգային քաղաքական կոնֆլիկտները միտված են վերացնելու գոյություն ունեցող քաղաքական կարգը կամ էլ արմա- տական փոփոխության ենթարկել քաղաքական ուղին։ Վարչակար- գային կոնֆլիկտների ծագման պատճառների բազմությունը կարելի է հանգեցնել հետևյալներին. 1) երկրի բանկչության զգալի մասի հիմ- նարար սոցիալ-տնտեսական և քաղաքական պահանջմունքների ու շահերի ոտնահարումը` պայմանավորված օբյեկտիվ հանգամանքնե- րով (հասարակության սոցիալ-տնտեսական զարգացման ճգնաժա- մը, հասարակության սոցիալ-քաղաքական համակարգի արմատա- կան վերափոխումների հետ կապված դժվարությունները, անկան- խատեսելի հանգամանքների (տարերային աղետ, համաշխարհային
---
ֆինանսական ճգնաժամ, արտաքին պատերազմներ և այլն) արդ- յունքը, և սուբյեկտիվ գործոններով (բացահայտ բաղթողումները սո- ցիալ-տնտեսական քաղաքականության մեջ, իշխող վերնախավի կողմից սոցիալական խավերի արմատական շահերի անտեսումը, ենթակա սոցիալական խավերի ու դասակարգերի կողմից ռեսուրսնե- րի (այդ թվում, իշխանության) բաշխման գոյություն ունեցող քաղա- քական համակարգի գիտակցումը (ընկալումը) որպես անարդար ու անօրինական), 2) հասարակության քաղաքական և սոցիալ-տնտե- սական զարգացման վերաբերյալ գնահատականների, արժեքային կողմնորոշումների, նպատակների ու պատկերացումների տարբե- րությունները։ Այսպիսի կարգի պատճառները բնութագրվում են քա- ղաքական կուլտուրաների կոնֆլիկտով, որում դրսևորվում է տարբեր քաղաքական արժեքների, նորմերի, ավանդույթների, քաղաքական վարքի եղանակների, քաղաքական զարգացման նպատակների միջև բախումը։ Հատկապես նկատելի են դառնում այդ կոնֆլիկտները հա- սարակության մեջ արմատական բարեփոխումների ժամանակաշր- ջանում, երբ բախվում են հին և նոր քաղաքական կուլտուրաները (օ- րինակ` հետսովետական հասարակություններում պայքարը հին ամ- բողջատիրական և նոր ազատամտական-ժողովրդավարական քա- ղաքական կուլտուրաների միջև):
Ինչպե՞ս են կարգավորվում քաղաքական կոնֆլիկտները
Քաղաքագիտության մեջ կարևորվում է քաղաքական կոնֆ- լիկտի կարգավորման հիմնախնդիրը։ Այդ առումով Ռ. Դարենդորֆը` ելնելով «հասարակության կոնֆլիկտային մոդելի» տրամաբանութ- յունից, գտնում է, որ կոնֆլիկտի նկատմամբ կիրառված «կարգավո- րում» հասկացությունն ավելի ստույգ է, քան կոնֆլիկտի «լուծումը»: Վերջինս շփոթության մեջ է գցում, քանի որ այն «արտահայտում է սոցիոլոգիապես սխալ այն գաղափարախոսությունը, որի համաձայն կոնֆլիկտի լիակատար վերացումը հնարավոր ու ցանկալի է»:
Կարգավորման տեսանկյունից առավել բարդ են ուղղահայաց կարգավիճակա-դերային կոնֆլիկտները կենտրոնի ու տարածաշր- ջանների միջև։ Տարածաշրջանները կարող են հավակնել ոչ միայն սեփական սոցիալ-տնտեսական և քաղաքական կարգավիճակի բարձրացմանը, այլև ձգտել լիակատար քաղաքական անկախութ- յան: Այդպիսի կոնֆլիկտները կարող են հանգեցնել լայնածավալ
---
զինված գործողությունների ու բազմաթիվ մարդկային զոհերի (կոնֆ- լիկտի կարգավորման անհաջող օրինակ է պատերազմը Չեչնիա- յում):
Ուղղահայաց վարչակարգային քաղաքական կոնֆլիկտի կարգավորման բարդությունը պայմանավորված է այն բանով, որ դրա սուբյեկտներն են, մի կողմից, պետական ինստիտուտներն ու կազմակերպությունները` արտահայտելով բնակչության տիրապե- տող խավերի և իշխող վերնախավի շահերը, իսկ մյուս կողմից, զանգ- վածները ներկայացնող ընդդիմադիր կազմակերպությունները: Այդ- պիսի կոնֆլիկտներում հատկապես մեծ է սխալների ու բացթողումնե- րի գինը, իսկ դրա բացասական զարգացումը կարող է հանգեցնել քաղաքացիական պատերազմի: Հատկանշական է, որ վարչակար- գային քաղաքական կոնֆլիկտի ընդդիմադիր կողմը կարող է անտե- սել քաղաքական պայքարի գոյություն ունեցող կանոնները, պահան- ջել դրանց փոփոխություն, գործել անօրինական մեթոդներով, բնակ- չության լայն խավերին հրահրել զանգվածային ելույթների և իշխա- նության նկատմամբ անհնազանդության: Այդ պայքարում օրինակա- նությունը (լեգիտիմությունը) և անօրինականությունը (ոչ լեգիտիմութ- յունը) փոխադարձ փոխակերպման բնույթ են կրում: Հաղթանակի դեպքում ընդդիմության անօրինական ու ոչ լեգիտիմ գործողություն- ները լեգիտիմություն են ձեռք բերում, իսկ պարտություն կրած իշխող վերնախավի «օրինական» գործողությունները անօրինական ու ոչ լե- գիտիմ են դառնում:
Գրականության մեջ առանձնացվում է քաղաքական կոնֆլիկ- տի զարգացման երեք փուլ. ա) նախակոնֆլիկտային փուլ, որը բնու- թագրվում է շահերի ընդհարումով, սուբյեկտների կողմից սեփական հնարավորությունների կամ ռեսուրսների գնահատմամբ, կոնֆլիկտի մեջ մտնելու մասին որոշում ընդունելով. բ) անմիջական կոնֆլիկտա- յին փոխգործողության փուլ, որում սուբյեկտները նախաձեռնում են սեփական նպատակների իրականացմանն ուղղված քայլեր (սանկ- ցիաներ, սպառնալիքներ, գաղափարախոսական ներգործություն, առկա ռեսուրսների հավաքագրում), արձագանքում են հակառակորդ կողմի գործողություններին. գ) կոնֆլիկտի կարգավորման կամ լուծ- ման փուլ, երբ կողմերը համաձայնեցնում են իրենց դիրքերը, որոշում են զիջումների հնարավոր ծավալը, հետագա մտադրություններն ու վարքագիծը:
---
Կախված հնարավոր ելքից, քաղաքական կոնֆլիկտները զուտ ու խառը տիպի են լինում: Առաջինի դեպքում գործում է «հաղթանակ- պարտություն» մոդելը` հիմնված կողմերից մեկի ուժային հարկադր- ման վրա։ Երկրորդ («հաղթանակ- հաղթանակ») մոդելի դեպքում տե- ղի է ունենում կողմերի կամավոր կառուցողական փոխգործողություն` համաձայնություն նվաճելու ուղղությամբ: Որոշ դեպքերում հնարա- վոր է, որ կոնֆլիկտային փոխգործողության բոլոր կողմերը հայտն- վեն պարտված վիճակում:
Բոլոր քաղաքական կոնֆլիկտները կարող են ունենալ ավար- տի հետևյալ տարբերակները. ա) փակուղի` անլուծելի կոնֆլիկտի դեպքում, բ) այս կամ այն ձևի կարգավորում, երբ կոնֆլիկտը զրկվում է իր սրությունից, գ) լուծում, երբ սպառվում է կոնֆլիկտի աղբյուրը, դ) կոնֆլիկտի վերացում, որը նշանակում է դրա տեղափոխում սոցիա- լական հարաբերությունների այլ ոլորտ:
Քաղաքական կոնֆլիկտի խաղաղ կարգավորումը - առավել հավանական է զարգացած օրենսդրության, խորհրդարանականութ- յան, քաղաքական կուսակցությունների համակարգի և այլ պայման- ներում, որոնց շնորհիվ իրականացվում են խորհրդատվություններ, բանակցություններ, հնարավոր այլընտրանքների հետազոտություն- ներ և փոխընդունելի լուծումների փնտրում: Քաղաքական կոնֆլիկ- տի կարգավորումը հնարավոր է կողմերի փոխզիջումների հիման վրա կամ էլ կողմերից մեկի կողմից մյուսին հարկադրելու միջոցով (վերջինիս ռեսուրսների, կարգավիճակի և այլ գործոնների առավե- լության պայմաններում): Հարկ է նաև նշել, որ առավել բարդ է կար- գավորել արժեքային քաղաքական կոնֆլիկտները, քանի որ դրանք վերաբերում են քաղաքական սուբյեկտների վարքը պայմանավորող պատկերացումներին, դիրքորոշումներին ու սկզբունքներին: Դրան հակառակը, նյութական ռեսուրսների վերաբերյալ կոնֆլիկտները արդյունավետորեն կարգավորվելու միտում ունեն, քանզի ենթադրում եմ կողմերի շահերի համաձայնեցման գործընթաց` սակարկություն- ների և հնարավոր փոխզիջումների հիման վրա:
---
Բ Ո Վ Ա Ն Դ Ա Կ Ո Ւ Թ Յ ՈՒՆ
ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՄՏՔԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԻՑ
Կոնստան դը Ռեբեկի ազատամտական հայեցակարգը
Սեն-Սիմոնի ուտոպիական սոցիալիզմը
Շ. Ֆուրիեի ուտոպիական սոցիալիզմը
ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ
Ի՞նչ է քաղաքական համակարգը
Քաղաքական համակարգի վերլուծության ինչպի՞սի մոդելներ կան 17
Ի՞նչ է քաղաքական պլյուրալիզմը
Ի՞նչ է գաղափարախոսական պլյուրալիզմը
ՀԱՍԵՍԱՏԱԿԱՆ ՔԱՂԱՔԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ
Ի՞նչ է ուսումնասիրում համեմատական քաղաքագիտությունը
Զարգացման ինչպիսի՞ փուլեր է ունեցել համեմատական
քաղաքագիտությունը
ԿՈՆՖԼԻԿՏԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
Ի՞նչ է քաղաքական կոնֆլիկտը
Ինչպե՞ս են կարգավորվում քաղաքական կոնֆլիկտները
---
Համակարգչային ձևավորումը` Երևանի Վ.Բրյուսովի անվան ՊԼՀ-ի համակարգչային կենտրոն (ղեկավար` դոց. Վ.Վ.Վարդանյան)
Համակարգչային էջավորումը` Հ.Մ.Էլչակյան
Շարվածքը`
Ստորագրված է տպագրության`
Հանձնված է տպագրության`
Ս.Վ.Առաքելյան
Է.Գ.Սիրզոյանց
Տպաքանակ` 200
«Լինգվա» հրատարակչություն
Երևանի Վ.Բրյուսովի անվան պետական լեզվաբանական համալսարան
Հասցեն` Երևան, Թումանյան 42
Հեռ.` 53-05-52
Web: http://www.brusov.am
E-mail: [email protected]