Ադիլբաև, Ժալգաս Ժումայի

History

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի և Ղազախստանի միջև 1991–2016 թվականներին ձևավորված միջպետական հարաբերությունների զարգացման, համագործակցության հիմնական ուղղությունների, ձեռքբերումների և հետագա հնարավորությունների ուսումնասիրությանը։ Հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացված է Խորհրդային Միության փլուզումից և երկու պետությունների անկախացումից հետո երկկողմ հարաբերությունների ինստիտուցիոնալացման գործընթացի վրա՝ ընդգրկելով քաղաքական, դիվանագիտական, առևտրատնտեսական, անվտանգային, մշակութային և հումանիտար ոլորտները։ Երկու երկրների միջև դիվանագիտական հարաբերությունները պաշտոնապես հաստատվել են 1992 թվականի օգոստոսի 27-ին, որից հետո աստիճանաբար ձևավորվել է երկկողմ համագործակցության պայմանագրաիրավական և դիվանագիտական հիմքը։ Քննության են առնվում անկախության առաջին տարիներին միջպետական կապերի հաստատման առանձնահատկությունները, երբ երկու երկրներն էլ իրականացնում էին պետական կառավարման, տնտեսական համակարգերի և արտաքին քաղաքականության վերափոխումներ։ Կարևորվում է այն հանգամանքը, որ հարաբերությունների զարգացման համար ստեղծվել է պայմանագրաիրավական հիմք. 1993 թվականին ստորագրվել է հարաբերությունների հիմքերի մասին պայմանագիրը, իսկ 1999 թվականին՝ բարեկամության և համագործակցության մասին պայմանագիրը։ Հետագա տարիներին իրավական դաշտը համալրվել է առևտրատնտեսական, ներդրումային, տրանսպորտային, կրթական, գիտական և այլ ոլորտներին վերաբերող համաձայնագրերով։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում քաղաքական և դիվանագիտական երկխոսության զարգացմանը։ Քննության են առնվում պետական ղեկավարների, կառավարությունների և արտաքին գործերի գերատեսչությունների միջև շփումները, պաշտոնական և աշխատանքային այցերը, քաղաքական խորհրդակցությունները և տարբեր մակարդակներում անցկացված հանդիպումները։ Դրանք դիտարկվում են որպես երկկողմ հարաբերությունների շարունակականությունն ապահովող կարևոր մեխանիզմներ։ Ուսումնասիրվում է նաև դիվանագիտական ներկայացուցչությունների նշանակությունը։ Հայաստանի դեսպանությունը Ղազախստանում սկսել է գործել անկախության սկզբնական շրջանում, իսկ Ղազախստանի դեսպանությունը Հայաստանում բացվել է 2007 թվականին, ինչը նպաստել է մշտական քաղաքական հաղորդակցության և գործնական համագործակցության ամրապնդմանը։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է բազմակողմ ձևաչափերում երկու երկրների փոխգործակցության ուսումնասիրությունը։ Հայաստանը և Ղազախստանը հետխորհրդային տարածքում մասնակցել են մի շարք ընդհանուր կազմակերպությունների և ինտեգրացիոն գործընթացների, ինչի արդյունքում երկկողմ հարաբերությունները զարգացել են նաև բազմակողմ քաղաքական և տնտեսական միջավայրում։ Քննության են առնվում այդ կառույցների շրջանակներում ընդհանուր հետաքրքրություն ներկայացնող հարցերի շուրջ շփումները, ինչպես նաև բազմակողմ համագործակցության ազդեցությունը երկկողմ հարաբերությունների վրա։ Առանձին տեղ է հատկացվում տնտեսական կապերին։ Ուսումնասիրվում են ապրանքաշրջանառության կառուցվածքը, արտահանման և ներմուծման հնարավորությունները, գործարար կապերի ձևավորումը, ներդրումային համագործակցությունը և տնտեսական փոխգործակցության զարգացմանը խոչընդոտող գործոնները։ Հայաստանի և Ղազախստանի միջև անմիջական ցամաքային սահմանի բացակայությունը դիտարկվում է որպես տրանսպորտային և լոգիստիկ համագործակցության վրա ազդող կարևոր հանգամանք, ինչի պատճառով առանձնահատուկ նշանակություն են ստանում տարանցիկ ուղիները և երրորդ երկրների տարածքով իրականացվող փոխադրումները։ Տնտեսական համագործակցության հեռանկարները դիտարկվում են շուկաների փոխադարձ ճանաչելիության բարձրացման, գործարար շրջանակների միջև կապերի ակտիվացման և ապրանքների ու ծառայությունների փոխանակման հնարավորությունների ընդլայնման համատեքստում։ Քննության է առնվում ներդրումային համագործակցության իրավական ապահովումը։ Երկու պետությունների միջև ներդրումների խրախուսման և փոխադարձ պաշտպանության վերաբերյալ համաձայնագիրը ստորագրվել է 2006 թվականին, իսկ միջազգային ավտոմոբիլային հաղորդակցության վերաբերյալ համաձայնագիրը ևս ձևավորել է տրանսպորտային կապերի զարգացման իրավական հիմքերից մեկը։ Ուսումնասիրվում է նաև գյուղատնտեսության ոլորտում համագործակցությունը՝ հաշվի առնելով երկու երկրների տնտեսական կառուցվածքում այդ բնագավառի նշանակությունը։ Պայմանագրային հիմքի շրջանակում առկա է նաև գյուղատնտեսական համագործակցությանը վերաբերող համաձայնագիր, ինչը հնարավորություն է տվել ոլորտային կապերը ներառել երկկողմ հարաբերությունների ընդհանուր համակարգում։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում կրթության և գիտության ոլորտներին։ Ուսումնասիրվում են կրթական հաստատությունների միջև հնարավոր կապերը, գիտական համագործակցությունը, մասնագետների և փորձի փոխանակման հեռանկարները։ 2010 թվականին ստորագրված կրթության և գիտության ոլորտում համագործակցության համաձայնագիրը ներկայացնում է այդ ուղղության պայմանագրային հիմքերից մեկը։ Մշակութային և հումանիտար հարաբերությունները դիտարկվում են որպես ժողովուրդների միջև կապերի ամրապնդման կարևոր բաղադրիչ։ Քննության են առնվում մշակութային միջոցառումների, հասարակական շփումների, պատմամշակութային փոխճանաչման և համայնքային կապերի նշանակությունը։ Նման համագործակցությունը կարող է նպաստել ոչ միայն մշակութային փոխանակմանը, այլև քաղաքական ու տնտեսական հարաբերությունների համար բարենպաստ հասարակական միջավայրի ձևավորմանը։ Ուսումնասիրվում է նաև անվտանգության ոլորտում փոխգործակցությունը՝ այն դիտարկելով երկկողմ և բազմակողմ համագործակցության շրջանակներում։ Պաշտպանական գերատեսչությունների միջև կապերը և ռազմատեխնիկական համագործակցության իրավական մեխանիզմները ներկայացվում են որպես հարաբերությունների առանձին ուղղություն։ 2012 թվականին ստորագրված ռազմատեխնիկական համագործակցության համաձայնագիրն ուժի մեջ է մտել 2016 թվականին։ Հատուկ ուշադրություն է հատկացվում 2016 թվականին հարաբերությունների վիճակին, քանի որ այդ տարին հնարավորություն է տալիս ամփոփել անկախությունից հետո շուրջ քառորդ դարի ընթացքում ձևավորված համագործակցության արդյունքները։ Հայաստանի արտաքին գործերի նախարարության տվյալներում արձանագրված են 2016 թվականին Ղազախստանի բարձրաստիճան պաշտոնյաների մի շարք աշխատանքային այցեր Հայաստան, այդ թվում՝ վարչապետի և արտաքին գործերի նախարարի մակարդակով, ինչը ցույց է տալիս տվյալ ժամանակաշրջանում քաղաքական շփումների շարունակականությունը։ Հետազոտության շրջանակում համագործակցության հեռանկարները կարող են դիտարկվել տնտեսական հարաբերությունների ակտիվացման, փոխադարձ ներդրումների խրախուսման, տրանսպորտային հաղորդակցությունների կատարելագործման, կրթագիտական և մշակութային կապերի ընդլայնման տեսանկյունից։ Առանձին նշանակություն է տրվում այն ինստիտուցիոնալ մեխանիզմներին, որոնք հնարավորություն են տալիս համաձայնեցնելու երկու երկրների տնտեսական և արտաքին քաղաքական շահերը՝ պահպանելով երկկողմ հարաբերությունների ինքնուրույն օրակարգը։ Աշխատության գիտական նշանակությունը պայմանավորված է հետխորհրդային ժամանակաշրջանում երկու անկախ պետությունների հարաբերությունների ձևավորման և զարգացման ամբողջական ուսումնասիրությամբ։ 1991–2016 թվականների ժամանակահատվածի վերլուծությունը հնարավորություն է տալիս հետևել հարաբերությունների անցմանը սկզբնական դիվանագիտական կապերի հաստատումից դեպի բազմաոլորտ պայմանագրային և ինստիտուցիոնալ համագործակցություն։ Նյութը կարող է օգտակար լինել միջազգային հարաբերությունների, դիվանագիտության պատմության, հետխորհրդային տարածքի քաղաքական գործընթացների, տարածաշրջանային ինտեգրման և հայ-ղազախական հարաբերությունների ուսումնասիրությամբ զբաղվող հետազոտողների, քաղաքագետների, պատմաբանների, դասախոսների և ուսանողների համար։