Бекгульянц, Р.

History

Այս աշխատությունը նվիրված է Արևմտյան Հայաստանի և Օսմանյան կայսրության հայկական բնակավայրերի պատմական, քաղաքական, սոցիալական և ազգային խնդիրների ուսումնասիրությանը։ Այն անդրադառնում է այն ժամանակաշրջանի իրադարձություններին ու գործընթացներին, երբ հայաբնակ նահանգների բնակչությունը գտնվում էր Օսմանյան իշխանության ներքո, իսկ հայկական հարցը աստիճանաբար վերածվում էր միջազգային քաղաքականության կարևոր խնդրի։ Ուսումնասիրության առանցքում Արևմտյան Հայաստանի վարչական, ժողովրդագրական և սոցիալ-տնտեսական իրավիճակն է, հայ բնակչության իրավական ու հասարակական դրությունը, տեղական իշխանությունների քաղաքականությունը, ինչպես նաև եվրոպական տերությունների և Ռուսաստանի վերաբերմունքը հայկական հարցին։ Հեղինակը ուշադրություն է դարձնում այն պայմաններին, որոնցում ապրում էր հայ բնակչությունը, այդ թվում՝ հարկային ծանրաբեռնվածությանը, վարչական կամայականություններին, հողային հարաբերություններին, անվտանգության խնդիրներին և քրդական ու այլ տեղական ուժերի հետ փոխհարաբերություններին։ Այս հարցերի ուսումնասիրությունը կարևոր է հասկանալու համար, թե ինչպես էին 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին կուտակվում այն սոցիալ-քաղաքական հակասությունները, որոնք հետագայում հանգեցրին ավելի լայն ճգնաժամերի։ Աշխատության կարևոր բաղադրիչներից է նաև հայկական ազգային-ազատագրական շարժումների ձևավորման և զարգացման համատեքստը։ Հայ մտավորականության, հասարակական կազմակերպությունների և քաղաքական շրջանակների գործունեությունը կապված էր ոչ միայն ազգային իրավունքների պաշտպանության, այլև կրթության, մշակույթի, ինքնակազմակերպման և բարեփոխումների պահանջների հետ։ Այդ պահանջները հատկապես սրվեցին այն պայմաններում, երբ Օսմանյան կայսրության արևելյան նահանգներում հայ բնակչությունը բախվում էր անապահովության և վարչական անարդարության խնդիրներին։ Հայկական հարցի միջազգայինացման գործընթացը նույնպես առանցքային տեղ է զբաղեցնում թեմայի շրջանակում։ 1878 թվականի Բեռլինի պայմանագրից հետո Օսմանյան կայսրության հայկական նահանգներում բարեփոխումների իրականացման հարցը դարձավ եվրոպական դիվանագիտության օրակարգի մաս, սակայն նախատեսված բարեփոխումների իրականացումը մնաց սահմանափակ և անկատար։ Այս հանգամանքը հետագայում խորացրեց հայկական հասարակության հիասթափությունը և նպաստեց ազգային հարցի ավելի սուր քաղաքականացմանը։ Ուսումնասիրությունը կարևոր է նաև 1890-ականների զանգվածային բռնությունների և հայ բնակչության դեմ իրականացված հալածանքների պատմական համատեքստը հասկանալու համար։ Այդ իրադարձությունները հանգեցրին մարդկային մեծ կորուստների, բնակչության տեղահանությունների և հայկական համայնքների սոցիալ-տնտեսական կյանքի ծանր խաթարման։ 20-րդ դարի սկզբի քաղաքական փոփոխությունները, հատկապես 1908 թվականի Երիտթուրքական հեղափոխությունը, որոշ ժամանակ ստեղծեցին բարեփոխումների և հավասարության ակնկալիքներ, սակայն հետագա զարգացումները ցույց տվեցին, որ հայերի անվտանգության և քաղաքական իրավունքների հարցը շարունակում էր մնալ չլուծված։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին իրավիճակը կտրուկ փոխվեց, և Օսմանյան կայսրության հայ բնակչությունը ենթարկվեց զանգվածային տեղահանությունների և կոտորածների, որոնք պատմագիտության մեջ բնորոշվում են որպես Հայոց ցեղասպանություն։ Արևմտյան Հայաստանի պատմության ուսումնասիրությունը, հետևաբար, անմիջականորեն կապված է նաև այդ աղետի պատճառների, ընթացքի և հետևանքների հետ։ Թեմայի կարևորությունը չի սահմանափակվում միայն քաղաքական պատմությամբ․ այն ներառում է նաև հայկական բնակչության մշակութային կյանքը, եկեղեցական և կրթական հաստատությունները, քաղաքային ու գյուղական համայնքների կառուցվածքը, տնտեսական գործունեությունը և ազգային ինքնության պահպանման ձևերը։ Այս տեսանկյունից Արևմտյան Հայաստանը ներկայացվում է որպես բազմաշերտ պատմական տարածք, որտեղ հայերի երկարատև ներկայությունը արտահայտվել է բնակավայրերի, եկեղեցիների, վանքերի, դպրոցների, արհեստների և մշակութային ավանդույթների միջոցով։ Աշխատանքը կարող է կարևոր լինել նաև հայկական հարցի և մեծ տերությունների քաղաքականության փոխկապակցվածությունը հասկանալու համար։ Ռուսաստանի, Ֆրանսիայի, Մեծ Բրիտանիայի և եվրոպական այլ պետությունների քաղաքական շահերը հաճախ խաչվում էին Օսմանյան կայսրության տարածքային ամբողջականության պահպանման, տարածաշրջանում ազդեցության ընդլայնման և հայերի բարենորոգումների պահանջների հետ։ Այդ պատճառով հայկական հարցը միաժամանակ ազգային, ներքին քաղաքական և միջազգային դիվանագիտական խնդիր էր։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատությունը արժեքավոր է Արևմտյան Հայաստանի պատմական իրավիճակի, հայ բնակչության սոցիալական և քաղաքական դրության, հայկական հարցի միջազգայինացման և 19-րդ դարի վերջի ու 20-րդ դարի սկզբի ողբերգական իրադարձությունների նախադրյալների ուսումնասիրման համար։ Այն կարող է հետաքրքրել հայոց պատմությամբ, Օսմանյան կայսրության պատմությամբ, հայկական հարցով, միջազգային հարաբերություններով և Հայոց ցեղասպանության պատմությամբ զբաղվող պատմաբաններին, հետազոտողներին, ուսանողներին և ընթերցողներին։