Չախոյան, Գագիկ Ռոբերտի

Economics

Աշխատությունը նվիրված է միգրացիոն գործընթացների ուսումնասիրության, դրանց զարգացման օրինաչափությունների բացահայտման և մոդելավորման տեսական, մեթոդաբանական ու կիրառական հիմնախնդիրներին՝ սահմանադրականության սկզբունքների և Հայաստանի Հանրապետության հասարակական-քաղաքական ու սոցիալ-տնտեսական զարգացման առանձնահատկությունների համատեքստում։ Հետազոտության առանցքում են բնակչության տեղաշարժերի պատճառներն ու հետևանքները, միգրացիոն հոսքերի ձևավորման և փոփոխության գործոնները, ինչպես նաև միգրացիոն քաղաքականության և սահմանադրաիրավական կարգավորման փոխհարաբերությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում սահմանադրականության հասկացությանը, իրավական պետության սկզբունքներին, մարդու հիմնարար իրավունքների և ազատությունների պաշտպանությանը, ինչպես նաև բնակչության ազատ տեղաշարժի, բնակության վայրի ընտրության և պետության կողմից քաղաքացիների իրավունքների ապահովման սահմանադրական երաշխիքներին։ Ուսումնասիրվում են միգրացիայի հիմնական տեսակները՝ արտաքին և ներքին, ժամանակավոր և մշտական, աշխատանքային, կրթական, ընտանեկան և հարկադիր տեղաշարժերը՝ դրանց առաջացման սոցիալական, տնտեսական, ժողովրդագրական ու քաղաքական նախադրյալների տեսանկյունից։ Կարևորվում է Հայաստանի Հանրապետությունում միգրացիոն գործընթացների պատմական զարգացումը, անկախությունից հետո բնակչության տեղաշարժերի առանձնահատկությունները, արտագաղթի և ներգաղթի միտումները, աշխատանքային միգրացիայի դերը և բնակչության տարածքային բաշխման փոփոխությունները։ Աշխատության թեմատիկ շրջանակներում դիտարկվում են միգրացիոն գործընթացների վրա ազդող գործոնները, մասնավորապես՝ զբաղվածության հնարավորությունները, բնակչության եկամուտները, կենսամակարդակը, կրթական և մասնագիտական զարգացման պայմանները, անվտանգային միջավայրը, ժողովրդագրական կառուցվածքը և սոցիալական ենթակառուցվածքների հասանելիությունը։ Հատուկ ուշադրության են արժանանում միգրացիոն հոսքերի քանակական գնահատման և կանխատեսման մեթոդները, վիճակագրական տվյալների մշակումը, ժողովրդագրական ցուցանիշների վերլուծությունը և մաթեմատիկական ու տնտեսաչափական մոդելների կիրառման հնարավորությունները։ Քննարկվում են միգրացիոն գործընթացների մոդելավորման համակարգային մոտեցումները, պատճառահետևանքային կապերի բացահայտման մեթոդները, տարբեր գործոնների փոխազդեցության գնահատումը և հնարավոր զարգացման սցենարների կառուցման սկզբունքները։ Կարևորվում է մոդելավորման միջոցով միգրացիոն քաղաքականության տարբեր միջոցառումների հնարավոր հետևանքների ուսումնասիրությունը՝ հաշվի առնելով բնակչության թվաքանակի, աշխատուժի կառուցվածքի, տարածաշրջանային զարգացման և սոցիալական համակարգերի վրա դրանց ազդեցությունները։ Առանձնահատուկ նշանակություն է տրվում սահմանադրական կարգավորման և միգրացիոն քաղաքականության փոխկապակցվածությանը, պետության իրավական պարտավորություններին, քաղաքացիների և օտարերկրացիների իրավական կարգավիճակին, ինչպես նաև միջազգային իրավունքի նորմերի և ներպետական օրենսդրության հարաբերակցությանը։ Անդրադարձ է կատարվում մարդու իրավունքների պաշտպանության, խտրականության բացառման, իրավական որոշակիության, համաչափության և պետական կառավարման հաշվետվողականության սկզբունքների նշանակությանը միգրացիոն գործընթացների կարգավորման գործում։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է միգրացիայի սոցիալ-տնտեսական հետևանքների ուսումնասիրությունը, մասնավորապես՝ աշխատաշուկայի փոփոխությունները, մարդկային կապիտալի տեղաշարժը, մասնագիտական ներուժի կորուստների և ձեռքբերումների հնարավոր ազդեցությունները, դրամական փոխանցումների տնտեսական նշանակությունը և ընտանիքների սոցիալական կառուցվածքի փոփոխությունները։ Դիտարկվում են նաև միգրացիայի ժողովրդագրական հետևանքները՝ բնակչության տարիքային կազմի, ծնելիության, բնակավայրերի զարգացման և տարածաշրջանային անհամաչափությունների համատեքստում։ Հայաստանի Հանրապետության օրինակով առանձնահատուկ ուշադրության կարող են արժանանալ սահմանամերձ և գյուղական բնակավայրերից բնակչության արտահոսքի, մայրաքաղաքի և մարզերի միջև ներքին տեղաշարժերի, ինչպես նաև վերադարձի միգրացիայի և վերաինտեգրման հիմնախնդիրները։ Քննարկվում են միգրանտների սոցիալական պաշտպանության, կրթության, առողջապահության և աշխատանքի իրավունքների ապահովման, ինչպես նաև պետական ծառայություններից օգտվելու իրավական ու կազմակերպական պայմանները։ Կարևորվում է պետական մարմինների, տեղական ինքնակառավարման համակարգի, միջազգային կազմակերպությունների և քաղաքացիական հասարակության համագործակցությունը միգրացիոն քաղաքականության մշակման և իրականացման գործընթացում։ Աշխատության շրջանակներում կարող են ուսումնասիրվել միգրացիոն տվյալների հավաքագրման և համակարգման խնդիրները, տեղեկատվական բազաների կատարելագործման հնարավորությունները, պաշտոնական վիճակագրության սահմանափակումները և հետազոտական արդյունքների արժանահավատության ապահովման մեթոդները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում միգրացիոն գործընթացների կանխատեսման անորոշություններին, մոդելների կիրառելիության սահմաններին և սոցիալ-տնտեսական ու քաղաքական փոփոխությունների պայմաններում դրանց վերանայման անհրաժեշտությանը։ Հետազոտության տեսական հիմքում կարող են դիտարկվել միգրացիայի դասական և ժամանակակից տեսությունները, բնակչության շարժունակության տնտեսական մոդելները, համակարգային վերլուծության մեթոդները, սահմանադրական իրավունքի հայեցակարգերը և պետական քաղաքականության գնահատման մոտեցումները։ Կարևորվում է միջազգային փորձի համեմատական ուսումնասիրությունը՝ տարբեր պետություններում միգրացիոն գործընթացների կառավարման, իրավական կարգավորման և կանխատեսման մեխանիզմների առանձնահատկությունները բացահայտելու նպատակով։ Աշխատությունը հնարավորություն է տալիս համադրելու ժողովրդագրական և սոցիալ-տնտեսական վերլուծությունը սահմանադրաիրավական ուսումնասիրության հետ՝ միգրացիոն քաղաքականության մշակման համար համալիր գիտական հիմքեր ձևավորելու նպատակով։ Հետազոտությունն ունի գիտական և կիրառական նշանակություն՝ նպաստելով Հայաստանի Հանրապետությունում միգրացիոն գործընթացների գնահատման մեթոդաբանության զարգացմանը, բնակչության շարժունակության օրինաչափությունների բացահայտմանը, մարդու իրավունքների վրա հիմնված պետական քաղաքականության ուսումնասիրությանը և ժողովրդագրական ու սոցիալ-տնտեսական զարգացման ռազմավարությունների հիմնավորմանը։ Այն կարող է օգտակար լինել ժողովրդագիրների, տնտեսագետների, իրավաբանների, քաղաքագետների, սոցիոլոգների, միգրացիոն քաղաքականության մասնագետների, պետական կառավարման մարմինների աշխատակիցների, գիտաշխատողների, դասախոսների, ասպիրանտների, ուսանողների և Հայաստանի միգրացիոն գործընթացների ու սահմանադրականության հիմնախնդիրներով հետաքրքրվող ընթերցողների համար։