Չերազ, Մինաս

Political Science

Մինաս Չերազի այս հրապարակախոսական աշխատությունը նվիրված է 1878 թվականի Բեռլինի վեհաժողովի արդյունքների գնահատմանը՝ հայ ժողովրդի ազգային իրավունքների, Արևմտյան Հայաստանի բնակչության անվտանգության, բարենորոգումների ակնկալիքների և եվրոպական դիվանագիտության մեջ Հայկական հարցի դիրքի տեսանկյունից։ Ստեղծագործության հիմքում ընկած է այն կարևորագույն քաղաքական հարցը, թե հայ ժողովուրդն ինչ իրական ձեռքբերումներ ունեցավ Բեռլինի վեհաժողովից և որքանով արդարացան այն հույսերը, որոնք ձևավորվել էին 1877–1878 թվականների ռուս-թուրքական պատերազմի ավարտից հետո։ Բեռլինի վեհաժողովը գումարվեց եվրոպական մեծ տերությունների մասնակցությամբ՝ վերանայելու Սան Ստեֆանոյի պայմանագրով հաստատված միջազգային պայմանավորվածությունները և վերաձևավորելու Օսմանյան կայսրության ու հարակից տարածաշրջանների քաղաքական դրությունը։ Հայ հասարակության համար այդ իրադարձությունը առանձնահատուկ նշանակություն ուներ, քանի որ պատերազմի ընթացքում և դրանից հետո մեծացել էին Արևմտյան Հայաստանի հայ բնակչության անվտանգության ապահովման, վարչական բարենորոգումների իրականացման և ազգային կյանքի պայմանների բարելավման ակնկալիքները։ Սան Ստեֆանոյի պայմանագրի 16-րդ հոդվածը նախատեսում էր բարենորոգումներ հայաբնակ նահանգներում և դրանց իրականացումը կապում էր ռուսական զորքերի դուրսբերման հետ, ինչը հայ քաղաքական ու հասարակական շրջանակներում որոշակի հույսեր էր առաջացրել։ Սակայն Բեռլինի վեհաժողովում ընդունված պայմանագրի 61-րդ հոդվածը փոխեց այդ դրույթի ձևակերպումն ու գործադրման քաղաքական պայմանները։ Օսմանյան կառավարությունը պարտավորվում էր առանց հապաղման իրականացնել հայաբնակ նահանգների տեղական կարիքներից բխող բարենորոգումներ, ապահովել հայ բնակչության անվտանգությունը քրդական և չերքեզական հարձակումներից, իսկ ձեռնարկված միջոցառումների մասին պարբերաբար տեղեկացնել եվրոպական տերություններին, որոնք պետք է վերահսկեին դրանց իրականացումը։ Այսպիսով, Հայկական հարցը միջազգային դիվանագիտության օրակարգում ավելի հստակ տեղ զբաղեցրեց, սակայն բարենորոգումների գործնական իրականացումը մնաց մեծապես կախված Օսմանյան իշխանությունների կամքից և եվրոպական պետությունների քաղաքական շահերից։ Աշխատության առանցքային խնդիրներից է հենց այդ պայմանավորվածությունների նշանակության գնահատումը՝ տարբերակելով դիվանագիտական խոստումները և դրանցից բխող իրական հնարավորությունները։ Հեղինակը ներկայացնում է հայ ազգային պատվիրակության գործունեության, եվրոպական տերությունների դիրքորոշումների և միջազգային բանակցությունների արդյունքների շուրջ ձևավորված բանավեճը՝ փորձելով հիմնավորել, թե ինչ ձեռքբերումներ կարելի էր արձանագրել հայ ժողովրդի համար և ինչ խնդիրներ մնացին չլուծված։ Առանձնահատուկ կարևորություն է ստանում Սան Ստեֆանոյի և Բեռլինի պայմանագրերի համապատասխան դրույթների համեմատությունը, քանի որ դրանց տարբերությունները ցույց էին տալիս ոչ միայն բարենորոգումների իրականացման մեխանիզմների փոփոխությունը, այլև մեծ տերությունների մրցակցային շահերի ազդեցությունը հայ բնակչության ճակատագրի վրա։ Բեռլինի պայմանագրով բարենորոգումների հարցը ստացավ միջազգային նշանակություն, սակայն հայերի անվտանգության ապահովման և վարչական փոփոխությունների վերաբերյալ պարտավորությունները չուղեկցվեցին դրանց անվերապահ իրականացումն ապահովող բավարար երաշխիքներով։ Այս հանգամանքը բացահայտում էր այն հակասությունը, որ գոյություն ուներ եվրոպական դիվանագիտության մեջ հնչող մարդասիրական սկզբունքների և գործնական քաղաքականության միջև։ Հայ ժողովրդի ազգային ակնկալիքները հաճախ քննարկվում էին մեծ տերությունների հարաբերությունների, տարածքային շահերի և ուժերի հավասարակշռության համատեքստում, մինչդեռ հայ բնակչության իրական կարիքները երկրորդական տեղ էին զբաղեցնում։ Աշխատության բովանդակային նշանակությունը պայմանավորված է նաև այն հարցով, թե որքան արդյունավետ կարող էր լինել ազգային պատվիրակության դիվանագիտական գործունեությունը մի իրավիճակում, երբ հայերը չունեին սեփական անկախ պետականություն և միջազգային բանակցություններում հանդես էին գալիս սահմանափակ հնարավորություններով։ Այս հանգամանքը ստեղծագործությունը դարձնում է ոչ միայն կոնկրետ պատմական իրադարձության գնահատական, այլև ազգային քաղաքականության, դիվանագիտական ներկայացվածության և արտաքին ուժերից ակնկալիքների սահմանների վերաբերյալ խորհրդածություն։ Մինաս Չերազը, որպես հայ հասարակական և քաղաքական գործիչ ու դիվանագիտական գործունեության մասնակից, կարևոր դեր ուներ ժամանակի ազգային հարցերի քննարկման մեջ։ Նրա հրապարակախոսական մոտեցումը կապված էր հայ ժողովրդի խնդիրները եվրոպական քաղաքական շրջանակներին ներկայացնելու և միջազգային հանրության ուշադրությունը հայաբնակ նահանգների վիճակի վրա հրավիրելու ձգտման հետ։ Այս աշխատությունը տեղ է զբաղեցնում նաև 1878 թվականի Բեռլինի վեհաժողովի վերաբերյալ հայ հասարակական մտքի ներսում ծավալված բանավեճում։ Վեհաժողովի արդյունքների գնահատման շուրջ գոյություն ունեին տարբեր տեսակետներ. մի կողմից՝ ընդգծվում էր Հայկական հարցը միջազգային օրակարգում ամրագրելու նշանակությունը, մյուս կողմից՝ քննադատվում էին ընդունված որոշումների սահմանափակ բնույթը և հայ ժողովրդի համար գործնական արդյունքների անբավարարությունը։ Հետևաբար, ստեղծագործության կարևոր առանձնահատկություններից է ոչ միայն դիվանագիտական փաստերի ներկայացումը, այլև ազգային շահերի տեսանկյունից դրանց մեկնաբանությունը։ Հեղինակի դատողություններում առանցքային տեղ է զբաղեցնում այն հարցը, թե միջազգային քաղաքականության մեջ ինչ կարող էր ձեռք բերել մի ժողովուրդ, որի իրավունքների պաշտպանությունը կախված էր օտար պետությունների փոխհարաբերություններից։ Այս խնդիրը կապվում է նաև ազգային ինքնուրույնության, քաղաքական կազմակերպվածության և սեփական շահերը պաշտպանելու կարողության հետ։ Գրական առումով աշխատությունը պատկանում է 19-րդ դարի հայ քաղաքական հրապարակախոսության ավանդույթին, որի բնորոշ գծերն են արդիական հասարակական խնդիրների անմիջական քննարկումը, փաստարկված դատողությունը, քաղաքական իրադարձությունների մեկնաբանումը և ընթերցողի ազգային գիտակցության վրա ներգործելու ձգտումը։ Հրապարակախոսական այս ձևը հնարավորություն էր տալիս պատմական իրադարձությունները դիտարկելու ոչ միայն որպես դիվանագիտական փաստեր, այլև որպես ազգային կյանքի համար անմիջական նշանակություն ունեցող խնդիրներ։ Վերնագրի հարցական ձևակերպումն ինքնին արտահայտում է աշխատության քննադատական ու վերլուծական ուղղվածությունը՝ ընթերցողին հրավիրելով վերանայելու վեհաժողովի արդյունքների վերաբերյալ տարածված պատկերացումները և գնահատելու ձեռքբերումների իրական չափը։ Հարցադրումը միաժամանակ ընդգծում է ստեղծագործության հանրային բնույթը, քանի որ քննարկվող խնդիրը վերաբերում էր ոչ թե առանձին քաղաքական գործչի կամ խմբի, այլ ամբողջ ժողովրդի ապագային։ Պատմական նշանակության տեսանկյունից աշխատությունը արժեքավոր է որպես հայ քաղաքական մտքի արձագանքներից մեկը 19-րդ դարի վերջին քառորդի միջազգային վերադասավորումներին։ Այն արտացոլում է այն ժամանակաշրջանի մտավոր միջավայրը, երբ հայ հասարակական գործիչները փորձում էին ձևակերպել ազգային պահանջները, գնահատել եվրոպական պետությունների քաղաքականությունը և գտնել հայ ժողովրդի իրավունքների պաշտպանության հնարավոր ուղիները։ Բեռլինի վեհաժողովի հետևանքները հետագա տարիներին ևս շարունակեցին ազդեցություն ունենալ Հայկական հարցի զարգացման վրա։ Չնայած 61-րդ հոդվածը հայաբնակ նահանգներում բարենորոգումներ իրականացնելու պարտավորություն էր սահմանում, դրա գործադրումը չապահովեց հայ բնակչության անվտանգության ու կենսապայմանների կայուն բարելավումը։ Այդ պատճառով վեհաժողովի արդյունքների շուրջ քննարկումները դարձան ազգային քաղաքական մտածողության կարևոր բաղադրիչներից մեկը և նպաստեցին միջազգային դիվանագիտության հնարավորությունների ու սահմանափակումների վերաբերյալ ավելի քննադատական հայացքի ձևավորմանը։ Կոստանդնուպոլսի հայ տպագրական միջավայրում նման աշխատությունների հրատարակությունը նպաստում էր քաղաքական իրադարձությունների շուրջ հանրային քննարկումների ընդլայնմանը և հայալեզու ընթերցողին ժամանակի կարևորագույն միջազգային խնդիրներին հաղորդակից դարձնելուն։ Ստեղծագործության ընթերցողական արժեքը հատկապես մեծ է հայոց նոր պատմությամբ, Հայկական հարցի ձևավորմամբ, 19-րդ դարի եվրոպական դիվանագիտությամբ և հայ քաղաքական հրապարակախոսության զարգացմամբ հետաքրքրվողների համար։ Այն հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու, թե ինչպես էին ժամանակակիցները ընկալում Բեռլինի վեհաժողովի արդյունքները, ինչպիսի փաստարկներով էին հիմնավորում իրենց քաղաքական գնահատականները և ինչպես էին փորձում համադրել ազգային ակնկալիքները միջազգային իրողությունների հետ։ Աշխատությունը կարևոր սկզբնաղբյուրային նշանակություն ունի նաև հայ հասարակական մտքի պատմության համար, քանի որ արտացոլում է ոչ միայն պատմական իրադարձությունների գնահատականը, այլև դրանց շուրջ ձևավորված ազգային բանավեճի բնույթը։ Այն օգնում է հասկանալու, թե ինչու Հայկական հարցի միջազգային ճանաչումը ինքնին բավարար չէր հայ ժողովրդի անվտանգության և իրավունքների ապահովման համար, ինչպես նաև ինչպիսի դեր էին վերապահում հայ գործիչները դիվանագիտությանը ազգային նպատակների իրագործման գործում։ Ընդհանուր առմամբ, գիրքը ներկայացնում է 1878 թվականի Բեռլինի վեհաժողովի արդյունքների և դրանց վերաբերյալ հայ քաղաքական մտքի գնահատականների ուսումնասիրության համար կարևոր նյութ՝ միավորելով պատմական իրադարձությունների վերլուծությունը, ազգային շահերի պաշտպանությունը և դիվանագիտական քաղաքականության հնարավորությունների ու սահմանների քննությունը։