Գաբրիելյան, Գեորգի Ֆելիքսի

History

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետության և Խորհրդային Ռուսաստանի փոխհարաբերությունների ուսումնասիրությանը 1920 թվականի մայիսից մինչև դեկտեմբեր ընկած ժամանակահատվածում՝ Հայաստանի առաջին հանրապետության պատմության ամենաբարդ և ճակատագրական փուլերից մեկում։ Հետազոտության կենտրոնում երկու պետությունների միջև ձևավորված քաղաքական, դիվանագիտական և ռազմաքաղաքական հարաբերություններն են, ինչպես նաև այն ներքին և միջազգային պայմանները, որոնց ազդեցությամբ զարգանում էին այդ հարաբերությունները։ Ուսումնասիրվում է տարածաշրջանում Խորհրդային Ռուսաստանի քաղաքականության փոփոխությունը, Կովկասում նրա ազդեցության ընդլայնման ձգտումը և Հայաստանի Հանրապետության նկատմամբ իրականացվող քաղաքականության հիմնական ուղղությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում 1920 թվականի մայիսյան իրադարձություններին, Հայաստանի ներքաղաքական իրավիճակին, բոլշևիկյան շարժման ակտիվացմանը և այդ գործընթացների վրա արտաքին քաղաքական գործոնների ազդեցությանը։ Քննարկվում են հայկական և ռուսական կողմերի միջև դիվանագիտական շփումները, բանակցությունները, պաշտոնական դիրքորոշումները և փոխադարձ քաղաքական պահանջները։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում նաև Հայաստանի և Խորհրդային Ռուսաստանի հարաբերությունների կապը տարածաշրջանային ավելի լայն զարգացումների՝ թուրք-հայկական պատերազմի, Ադրբեջանի խորհրդայնացման, Կովկասում խորհրդային իշխանության հաստատման գործընթացների և միջազգային ուժերի քաղաքականության հետ։ Աշխատությունը հնարավորություն է տալիս դիտարկել, թե ինչպես էին Հայաստանի Հանրապետության արտաքին քաղաքական հնարավորությունները սահմանափակվում ռազմական, տնտեսական և աշխարհաքաղաքական ծանր պայմաններով, և ինչպես էր Խորհրդային Ռուսաստանը ձգտում օգտագործել տարածաշրջանում ստեղծված իրավիճակը սեփական ռազմավարական նպատակների իրականացման համար։ Ուսումնասիրվում է նաև Հայաստանի Հանրապետության իշխանությունների դիրքորոշումը խորհրդային իշխանության նկատմամբ, հարաբերությունների կարգավորման փորձերը և Հայաստանի պետական անկախությունը պահպանելու ուղղությամբ իրականացվող քաղաքական քայլերը։ Հատուկ նշանակություն ունի 1920 թվականի երկրորդ կեսի իրադարձությունների վերլուծությունը, երբ տարածաշրջանում ուժերի հարաբերակցությունը արագորեն փոխվում էր, իսկ Հայաստանի արտաքին քաղաքական դրությունը դառնում էր ավելի խոցելի։ Դեկտեմբերին հասած զարգացումները դիտարկվում են որպես Հայաստանի Հանրապետության պետականության հետագա ճակատագրի վրա էական ազդեցություն ունեցած գործընթացների բաղկացուցիչ մաս։ Հետազոտությունը կարևոր է նաև հայ-ռուսական հարաբերությունների պատմական զարգացման համատեքստում, քանի որ թույլ է տալիս հասկանալ 1920 թվականի իրադարձությունների քաղաքական նախադրյալները, կողմերի նպատակները և որոշումների հետևանքները։ Աշխատությունը կարող է հիմնվել դիվանագիտական փաստաթղթերի, պաշտոնական հաղորդագրությունների, ժամանակի մամուլի, հուշագրությունների և պատմագիտական ուսումնասիրությունների վրա՝ հնարավորություն տալով բազմակողմանիորեն վերականգնել ուսումնասիրվող ժամանակաշրջանի քաղաքական իրադրությունը։ Աշխատությունը արժեքավոր է Հայաստանի Առաջին Հանրապետության վերջին շրջանի, հայ-ռուսական հարաբերությունների և 1920 թվականի Կովկասյան քաղաքական գործընթացների ուսումնասիրության համար և կարող է հետաքրքրել պատմաբաններին, քաղաքագետներին, դիվանագիտության պատմությամբ զբաղվող հետազոտողներին, դասախոսներին և համապատասխան մասնագիտությունների ուսանողներին։