Գարաքյան, Վահան Սամվելի

Finance

Այս ուսումնասիրությունը նվիրված է արտադրական ձեռնարկություններում ֆինանսական աուդիտի կազմակերպման հիմնախնդիրներին՝ առանձնահատուկ ուշադրություն դարձնելով Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության պայմաններին և այդ միջավայրում գործող տնտեսավարող սուբյեկտների ֆինանսական վերահսկողության առանձնահատկություններին։ Աշխատության հիմքում այն գաղափարն է, որ ֆինանսական աուդիտը պարզապես հաշվապահական հաշվետվությունների ստուգման գործընթաց չէ, այլ ձեռնարկության ֆինանսական վիճակի, հաշվետվությունների արժանահավատության, ներքին վերահսկողության արդյունավետության և տնտեսական գործունեության թափանցիկության գնահատման կարևոր գործիք։ Արտադրական ձեռնարկություններում աուդիտի կազմակերպումը հատկապես բարդ է, քանի որ այստեղ ֆինանսական հոսքերը կապված են հումքի ձեռքբերման, արտադրության, անավարտ արտադրանքի, պատրաստի արտադրանքի, իրացման, աշխատավարձի, հիմնական միջոցների և արտադրական ծախսերի հետ։ Հետևաբար աուդիտորի առջև խնդիր է դրվում ոչ միայն ստուգել վերջնական ֆինանսական ցուցանիշները, այլև ուսումնասիրել դրանց ձևավորման ամբողջ գործընթացը։ Ուսումնասիրության կարևոր ուղղություններից մեկը արտադրական ձեռնարկության հաշվապահական հաշվառման համակարգի գնահատումն է։ Ֆինանսական հաշվետվությունների արժանահավատությունը մեծապես կախված է սկզբնական փաստաթղթերի ճիշտ ձևակերպումից, տնտեսական գործառնությունների ժամանակին գրանցումից և հաշվապահական հաշիվներում դրանց ճիշտ արտացոլումից։ Աուդիտի ընթացքում անհրաժեշտ է պարզել, թե արդյոք ձեռնարկության հաշվառման քաղաքականությունը համապատասխանում է գործող պահանջներին, ինչպես են կազմակերպվում փաստաթղթաշրջանառությունը և հաշվապահական գրանցումները, և որքանով են վերահսկվում հաշվետու տվյալների ձևավորման գործընթացները։ Արտադրական կազմակերպությունների համար առանձնահատուկ նշանակություն ունի արտադրական ծախսերի աուդիտը։ Արտադրանքի ինքնարժեքի ձևավորման ժամանակ անհրաժեշտ է ճիշտ հաշվառել հումքի և նյութերի, վառելիքի և էներգիայի, աշխատուժի, սոցիալական վճարների, արտադրական սարքավորումների շահագործման և այլ ծախսերը։ Ծախսերի սխալ դասակարգումը կամ դրանց անհիմն ներառումը արտադրանքի ինքնարժեքում կարող է խեղաթյուրել ինչպես շահույթի, այնպես էլ հարկային և ֆինանսական հաշվետվությունների ցուցանիշները։ Հետևաբար աուդիտը պետք է հնարավորություն տա բացահայտելու ծախսերի հաշվառման և բաշխման հնարավոր թերությունները։ Կարևոր խնդիր է նաև պաշարների և նյութական արժեքների ստուգումը։ Արտադրական ձեռնարկություններում հումքը, նյութերը, կիսաֆաբրիկատները և պատրաստի արտադրանքը կարող են կազմել ակտիվների զգալի մասը։ Դրանց փաստացի առկայության, պահպանության, գնահատման և հաշվապահական հաշվառման տվյալների համապատասխանության ստուգումը ֆինանսական աուդիտի կարևոր բաղադրիչներից է։ Գույքագրման արդյունքների և հաշվապահական տվյալների միջև տարբերությունները կարող են վկայել ինչպես հաշվառման տեխնիկական խնդիրների, այնպես էլ նյութական արժեքների ոչ արդյունավետ կառավարման մասին։ Հիմնական միջոցների աուդիտը նույնպես կարևոր տեղ ունի արտադրական կազմակերպություններում։ Շենքերը, արտադրական սարքավորումները, մեքենաները և այլ երկարաժամկետ ակտիվներ հաճախ կազմում են ձեռնարկության ակտիվների հիմնական մասը։ Դրանց ձեռքբերման, շահագործման, վերանորոգման, վերագնահատման, մաշվածության հաշվարկման և դուրսգրման ճիշտ արտացոլումը անհրաժեշտ է ֆինանսական հաշվետվությունների իրական պատկերը պահպանելու համար։ Աուդիտորի խնդիրն է ստուգել ինչպես փաստաթղթային հիմքը, այնպես էլ ակտիվների իրական գոյությունն ու օգտագործման նպատակահարմարությունը։ Հետազոտության կարևոր բաղադրիչ է նաև դրամական միջոցների և հաշվարկային գործառնությունների աուդիտը։ Ձեռնարկության դրամարկղային և բանկային հաշիվների շարժը պետք է համապատասխանեցվի սկզբնական փաստաթղթերին և հաշվապահական գրանցումներին։ Դրամական միջոցների նկատմամբ ներքին վերահսկողության արդյունավետությունը կարևոր է ֆինանսական չարաշահումների և սխալների կանխարգելման համար։ Այս առումով աուդիտը կատարում է ոչ միայն հայտնաբերման, այլև կանխարգելիչ գործառույթ։ Դեբիտորական և կրեդիտորական պարտքերի ստուգումը ևս արտադրական ձեռնարկության ֆինանսական աուդիտի կարևոր ուղղություն է։ Դեբիտորական պարտքերի մեծ ծավալը կարող է բացասաբար ազդել ձեռնարկության իրացվելիության վրա, իսկ ժամկետանց պարտքերի առկայությունը կարող է հանգեցնել ֆինանսական կորուստների։ Աուդիտի ընթացքում անհրաժեշտ է պարզել պարտքերի առաջացման հիմքերը, դրանց մարման ժամկետները, փաստացի գոյությունը և հնարավոր վերադարձելիությունը։ Նույն կերպ պետք է գնահատել մատակարարների և այլ պարտատերերի նկատմամբ պարտավորությունների ամբողջական ու ճիշտ արտացոլումը։ Առանձին ուշադրություն է պահանջում եկամուտների և շահույթի ձևավորման ստուգումը։ Արտադրանքի իրացման գործառնությունները պետք է համապատասխանեն պայմանագրերին, առաջնային փաստաթղթերին և հաշվապահական տվյալներին։ Եկամուտների թերի կամ ուշ գրանցումը, ինչպես նաև ծախսերի անհիմն ավելացումը կարող են ազդել ձեռնարկության ֆինանսական արդյունքի վրա։ Աուդիտը հնարավորություն է տալիս բացահայտել նման շեղումները և գնահատել ֆինանսական արդյունքների հաշվարկի արժանահավատությունը։ Ուսումնասիրության կարևոր ուղղություններից է ներքին վերահսկողության համակարգի գնահատումը։ Արտադրական ձեռնարկությունում արդյունավետ ներքին վերահսկողությունը պետք է ընդգրկի նյութական արժեքների պահպանությունը, դրամական միջոցների կառավարումը, գնումների և իրացման գործընթացները, արտադրական ծախսերի վերահսկումը և հաշվապահական տվյալների պարբերական ստուգումը։ Եթե ներքին վերահսկողության համակարգը թույլ է, մեծանում է սխալների, չարաշահումների և ֆինանսական հաշվետվությունների խեղաթյուրման հավանականությունը։ Այդ պատճառով արտաքին աուդիտի արդյունավետությունը մեծապես կախված է նաև ձեռնարկության ներքին վերահսկողության համակարգի որակից։ ԼՂՀ օրինակով խնդրի ուսումնասիրությունը կարևոր է այն պատճառով, որ տարածաշրջանի տնտեսական պայմանները կարող էին առանձնահատուկ ազդեցություն ունենալ արտադրական ձեռնարկությունների գործունեության և ֆինանսական կառավարման վրա։ Տնտեսական փոքր շուկան, արտադրական ռեսուրսների սահմանափակ հասանելիությունը, արտաքին տնտեսական կապերի առանձնահատկությունները և ֆինանսական ռիսկերը կարող էին բարդացնել ձեռնարկությունների ֆինանսական գործունեությունը։ Այս պայմաններում աուդիտը կարող էր լրացուցիչ նշանակություն ունենալ ֆինանսական կարգապահության, հաշվետվողականության և կառավարման արդյունավետության բարձրացման համար։ Հետազոտությունը կարող է անդրադառնալ նաև աուդիտորական ռիսկի գնահատմանը։ Աուդիտորը պետք է որոշի, թե ձեռնարկության գործունեության որ ոլորտներում է սխալների կամ խեղաթյուրումների հավանականությունն առավել բարձր։ Արտադրական կազմակերպություններում այդպիսի ռիսկային ոլորտներ կարող են լինել պաշարները, արտադրական ծախսերը, հիմնական միջոցները, իրացման եկամուտները և դեբիտորական պարտքերը։ Ռիսկերի գնահատումը հնարավորություն է տալիս աուդիտորական ստուգման ռեսուրսներն ուղղել առավել կարևոր հատվածներին և բարձրացնել աուդիտի արդյունավետությունը։ Կարևոր է նաև աուդիտի կազմակերպման մեթոդաբանությունը։ Աուդիտը պետք է իրականացվի նախնական պլանավորման, ռիսկերի գնահատման, ապացույցների հավաքագրման, ընտրանքային ստուգումների, վերլուծական ընթացակարգերի և վերջնական եզրակացության ձևավորման փուլերով։ Յուրաքանչյուր փուլում անհրաժեշտ է պահպանել փաստաթղթավորման և մասնագիտական դատողության սկզբունքները։ Աուդիտորական ապացույցների բավարար և պատշաճ լինելը կարևոր նախապայման է հիմնավորված եզրակացության համար։ Աշխատության գործնական նշանակությունը կարող է պայմանավորված լինել արտադրական ձեռնարկություններում ֆինանսական աուդիտի կատարելագործման առաջարկություններով։ Դրանք կարող են ուղղված լինել ներքին վերահսկողության ամրապնդմանը, հաշվապահական հաշվառման կազմակերպման բարելավմանը, ռիսկերի ավելի ճշգրիտ գնահատմանը, աուդիտորական ընթացակարգերի արդյունավետության բարձրացմանը և ֆինանսական տեղեկատվության թափանցիկության ապահովմանը։ Այսպիսի բարելավումները կարող են նպաստել ոչ միայն հաշվետվությունների որակի բարձրացմանը, այլև ձեռնարկության կառավարման որոշումների հիմնավորվածությանը։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ արտադրական ձեռնարկություններում ֆինանսական աուդիտի կազմակերպումը բազմակողմանի գործընթաց է, որը ներառում է հաշվապահական հաշվառման, արտադրական ծախսերի, ակտիվների, պարտավորությունների, եկամուտների, ֆինանսական արդյունքների և ներքին վերահսկողության համակարգի համապարփակ ուսումնասիրություն։ ԼՂՀ օրինակով իրականացվող վերլուծությունը հնարավորություն է տալիս այդ հիմնախնդիրները դիտարկել կոնկրետ տնտեսական միջավայրի պայմաններում և բացահայտել այն գործոնները, որոնք կարող են ազդել աուդիտի կազմակերպման և արդյունավետության վրա։ Աշխատությունը կարող է հետաքրքրել ֆինանսների, աուդիտի, հաշվապահական հաշվառման և ձեռնարկությունների կառավարման ոլորտների մասնագետներին ու ուսանողներին՝ հատկապես արտադրական կազմակերպությունների ֆինանսական վերահսկողության և աուդիտորական գործընթացների կատարելագործման տեսանկյունից։