Գասպարյան, Արմեն Սանասարի

Biology

Աշխատությունը նվիրված է Ազատ գետի ավազանի բուսական աշխարհի բազմազանության, բուսական համակեցությունների կառուցվածքի, տարածման օրինաչափությունների և բնական բուսական պաշարների պահպանության ու արդյունավետ օգտագործման հնարավորությունների համալիր ուսումնասիրությանը։ Հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացված է տարածքի ֆլորիստիկական կազմի բացահայտման, բուսատեսակների կարգաբանական պատկանելության, էկոլոգիական առանձնահատկությունների և տարբեր բնական պայմաններում դրանց տարածվածության գնահատման վրա։ Գետի ավազանը դիտարկվում է որպես միասնական բնական համակարգ, որտեղ բարձրության, ռելիեֆի, կլիմայական պայմանների, հողային ծածկույթի, ջրային ռեժիմի և մարդու տնտեսական գործունեության փոխազդեցությունը պայմանավորում է բուսական աշխարհի ձևավորումն ու տարածական տարբերակումը։ Ուսումնասիրության շրջանակում առանձնացվում են տարածքում հանդիպող բույսերի հիմնական կարգաբանական խմբերը, ընտանիքներն ու ցեղերը, գնահատվում է տեսակային հարստությունը և բացահայտվում են ֆլորայի բնորոշ առանձնահատկությունները։ Կարևորվում է տեղական, հազվագյուտ, սահմանափակ տարածում ունեցող և պահպանության կարիք ունեցող տեսակների հայտնաբերումը, քանի որ դրանց առկայությունը կարևոր ցուցանիշ է տարածքի կենսաբազմազանության և բնապահպանական արժեքի գնահատման համար։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում էնդեմիկ և ռելիկտային տարրերին, ինչպես նաև այն տեսակներին, որոնց պոպուլյացիաները կարող են զգայուն լինել բնական միջավայրի փոփոխությունների նկատմամբ։ Ֆլորիստիկական վերլուծությունը հնարավորություն է տալիս գնահատել նաև տարբեր աշխարհագրական ծագում ունեցող բուսատեսակների հարաբերակցությունը և բացահայտել ուսումնասիրվող տարածքի կապերը Հայաստանի ու հարակից տարածաշրջանների բուսաշխարհագրական միավորների հետ։ Քննության են առնվում բույսերի կենսաձևերը, էկոլոգիական խմբերը և տարբեր միջավայրային պայմաններին հարմարվելու առանձնահատկությունները։ Ուսումնասիրվում է բուսականության ուղղաձիգ գոտիականությունը՝ հաշվի առնելով գետի ավազանի բարձրությունների տարբերությունները և դրանց հետ կապված ջերմաստիճանային, խոնավության ու հողային պայմանների փոփոխությունները։ Տարբեր բարձրադիր գոտիներում ձևավորված բուսական համակեցությունների համեմատությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտել բուսական ծածկույթի տարածական կազմակերպման հիմնական օրինաչափությունները։ Առանձին ուսումնասիրության առարկա են անտառային, թփուտային, մարգագետնային, տափաստանային, ժայռային, ջրային և մերձջրային բուսականության տիպերը՝ կախված տարածքի բնական պայմաններից։ Դիտարկվում են դրանց տեսակային կազմը, կառուցվածքը, գերակշռող տեսակները և էկոլոգիական նշանակությունը։ Գետի և դրա վտակների հարակից հատվածներում ձևավորված բուսականությունը գնահատվում է նաև ջրային էկոհամակարգերի կայունության տեսանկյունից, քանի որ մերձափնյա բուսական ծածկույթը մասնակցում է հողերի պահպանությանը, էրոզիոն գործընթացների սահմանափակմանը և բազմաթիվ կենդանի օրգանիզմների կենսամիջավայրերի ձևավորմանը։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում բնական և մարդածին գործոնների ազդեցությանը։ Գյուղատնտեսությունը, արածեցումը, բնակավայրերի և ենթակառուցվածքների զարգացումը, հանգստի ու զբոսաշրջային գործունեությունը, բուսական ռեսուրսների հավաքը և հողօգտագործման փոփոխությունները կարող են տարբեր աստիճանի ազդեցություն ունենալ բնական բուսականության կառուցվածքի և տեսակային կազմի վրա։ Քննության են առնվում բուսական ծածկույթի խախտման հնարավոր դրսևորումները, բնական համակեցությունների փոխակերպումը և այն պայմանները, որոնց դեպքում կարող է նվազել որոշ տեսակների տարածվածությունն ու վերարտադրության հնարավորությունը։ Միաժամանակ գնահատվում են բնական վերականգնման գործընթացները և տարբեր համակեցությունների դիմադրողականությունը արտաքին ազդեցությունների նկատմամբ։ Կարևոր տեղ է հատկացվում օգտակար բույսերի ուսումնասիրությանը։ Տարածքում հանդիպող դեղաբույսերը, սննդային, կերային, մեղրատու, եթերայուղատու, դեկորատիվ և այլ տնտեսական նշանակություն ունեցող տեսակները դիտարկվում են որպես բնական ռեսուրս, որի օգտագործումը պետք է համատեղվի պաշարների պահպանության և բնական վերարտադրության ապահովման հետ։ Գնահատվում են դրանց տարածվածությունը, հնարավոր պաշարները և օգտագործման հեռանկարները՝ բացառելով այնպիսի շահագործումը, որը կարող է հանգեցնել բնական պոպուլյացիաների նվազմանը կամ կենսամիջավայրերի խախտմանը։ Այս համատեքստում կարևորվում է կայուն բնօգտագործման սկզբունքների կիրառումը, ըստ որոնց տնտեսական արժեք ունեցող բուսական ռեսուրսների օգտագործումը պետք է հիմնված լինի գիտական գնահատման և պարբերական վերահսկողության վրա։ Առանձին ուղղություն է հազվագյուտ և վտանգված տեսակների պահպանության խնդիրների ուսումնասիրությունը։ Բացահայտվում են դրանց հիմնական կենսավայրերը, տարածման սահմանափակող գործոնները և հնարավոր սպառնալիքները։ Տեսակների պահպանության համար դիտարկվում են ինչպես բնական կենսավայրերում իրականացվող միջոցառումները, այնպես էլ անհրաժեշտության դեպքում բուսաբանական այգիներում, սերմերի հավաքածուներում կամ այլ վերահսկվող պայմաններում պահպանման հնարավորությունները։ Կարևորվում է առավել արժեքավոր բուսական տարածքների առանձնացումը և դրանց նկատմամբ համապատասխան պահպանական ռեժիմի սահմանման անհրաժեշտությունը։ Ուսումնասիրվում է նաև հատուկ պահպանվող բնական տարածքների նշանակությունը տարածաշրջանի կենսաբազմազանության պահպանման գործում։ Բուսականության վիճակի գնահատումը հնարավորություն է տալիս որոշել այն տարածքները, որոնք առանձնանում են բարձր տեսակային բազմազանությամբ, հազվագյուտ բույսերի առկայությամբ կամ յուրահատուկ բուսական համակեցություններով և կարող են առաջնահերթ նշանակություն ունենալ բնապահպանական ծրագրերի իրականացման համար։ Քննության է առնվում բուսականության երկարաժամկետ մոնիթորինգի անհրաժեշտությունը, քանի որ պարբերական դիտարկումները հնարավորություն են տալիս ժամանակին բացահայտել տեսակային կազմի, պոպուլյացիաների վիճակի և բուսական ծածկույթի կառուցվածքի փոփոխությունները։ Նման տվյալները կարևոր են նաև կլիմայական փոփոխությունների հնարավոր ազդեցությունները գնահատելու համար։ Ջերմաստիճանի և տեղումների ռեժիմի երկարաժամկետ փոփոխությունները կարող են ազդել բուսատեսակների տարածման սահմանների, ծաղկման և զարգացման ժամանակաշրջանների, ինչպես նաև բուսական համակեցությունների կառուցվածքի վրա։ Առանձին նշանակություն է տրվում ֆլորիստիկական և գեոբուսաբանական տվյալների քարտեզագրմանը։ Տեսակների և բուսականության տիպերի տարածական ներկայացումը հնարավորություն է տալիս բացահայտել կենսաբազմազանության կենտրոնները, խոցելի տարածքները և պահպանության համար առաջնահերթ հատվածները։ Այդպիսի տվյալները կարող են կիրառվել տարածքային պլանավորման, բնապահպանական գնահատումների և բնական ռեսուրսների կառավարման գործընթացներում։ Հետազոտության արդյունքները կարևոր հիմք են նաև գետի ավազանի էկոհամակարգային ծառայությունների գնահատման համար։ Բուսական ծածկույթը մասնակցում է հողի պահպանությանը, ջրային ռեժիմի կարգավորմանը, ածխածնի կուտակմանը, կենսաբազմազանության պահպանմանը և բնական լանդշաֆտների ձևավորմանը, ուստի դրա վիճակը անմիջականորեն կապված է ամբողջ ավազանի էկոլոգիական կայունության հետ։ Պահպանության և օգտագործման հեռանկարների համատեղ դիտարկումը հնարավորություն է տալիս ձևավորել այնպիսի մոտեցումներ, որոնց դեպքում բնական պաշարների տնտեսական և հասարակական օգտագործումը չի հակասում կենսաբազմազանության երկարաժամկետ պահպանությանը։ Աշխատության գիտական նշանակությունը պայմանավորված է տարածքի ֆլորայի և բուսականության վերաբերյալ տվյալների համակարգմամբ, տեսակային կազմի ու բուսական համակեցությունների օրինաչափությունների բացահայտմամբ և դրանց էկոլոգիական վիճակի գնահատմամբ։ Կիրառական նշանակությունը կապված է բնապահպանական կառավարման, բուսական ռեսուրսների կայուն օգտագործման, հազվագյուտ տեսակների պահպանության, տարածքային պլանավորման և բնության պահպանության միջոցառումների գիտական հիմնավորման հետ։ Նյութը կարող է օգտակար լինել բուսաբանության, ֆլորիստիկայի, գեոբուսաբանության, բույսերի էկոլոգիայի, կենսաբազմազանության պահպանության և բնօգտագործման ոլորտների հետազոտողների, բնապահպանների, դասախոսների և ուսանողների համար։