Հասան-Ջալալյան, Ստեփան Ռուբենի

History

Աշխատությունը նվիրված է միջնադարյան Հայաստանի նշանավոր իշխանական տոհմերից մեկի քաղաքական, ռազմական, եկեղեցական և մշակութային գործունեության ուսումնասիրությանը XIII–XVI դարերի պատմական զարգացումների համատեքստում։ Հետազոտության կենտրոնում Արցախի և հարակից տարածքների քաղաքական կյանքում տոհմի զբաղեցրած դիրքն է, նրա իշխանական կառույցների ձևավորումն ու շարունակականությունը, ինչպես նաև հարաբերությունները տարածաշրջանում գործող հայկական և օտար քաղաքական ուժերի հետ։ Քննվում են իշխանական տան ներկայացուցիչների գործունեությունը Խաչենի իշխանության պատմության շրջանակում, նրանց մասնակցությունը տեղական կառավարման կազմակերպմանը և հայկական իշխանական ավանդույթների պահպանմանը քաղաքական անկայունության պայմաններում։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում XIII դարի մոնղոլական նվաճումներից հետո ստեղծված իրադրությանը, երբ հայկական իշխանական տները ստիպված էին իրենց գործունեությունը հարմարեցնել նոր ռազմաքաղաքական պայմաններին՝ ձգտելով պահպանել ժառանգական տիրույթները և տեղական կառավարման հնարավորությունները։ Հետագա դարերի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս հետևելու տոհմի դիրքի փոփոխություններին տարածաշրջանային իշխանությունների հերթափոխի և քաղաքական հարաբերությունների վերաձևավորման պայմաններում։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում նաև հոգևոր և մշակութային գործունեությունը՝ եկեղեցիների ու վանական հաստատությունների հովանավորությունը, կրթական և գրչության կենտրոնների հետ կապերը, ձեռագրական մշակույթի զարգացումը և պատմական հիշողության պահպանման գործում ունեցած նշանակությունը։ Գանձասարի վանական համալիրը և նրա հետ կապված հոգևոր ավանդույթը դիտարկվում են որպես իշխանական տան քաղաքական ու մշակութային ժառանգության կարևոր բաղադրիչներ։ Հետազոտության աղբյուրագիտական հիմքում կարող են լինել միջնադարյան պատմագրական երկերը, վիմագիր արձանագրությունները, ձեռագրերի հիշատակարանները, տոհմաբանական տեղեկությունները և եկեղեցական փաստաթղթերը, որոնց համադրումը հնարավորություն է տալիս վերականգնելու տոհմի առանձին ներկայացուցիչների գործունեությունն ու նրանց փոխհարաբերությունները ժամանակակից քաղաքական ուժերի հետ։ Ընդհանուր առմամբ ուսումնասիրությունը բացահայտում է հայկական իշխանական համակարգի շարունակականության, տեղական քաղաքական ինքնակազմակերպման և մշակութային ժառանգության պահպանման գործընթացները՝ ցույց տալով իշխանական տների նշանակությունը միջնադարյան հայ հասարակության քաղաքական ու հոգևոր կյանքում։