Հովհաննիսյան, Լավրենտի Շահենի

Linguistics

Լեզվաբանական և հայագիտական բնույթի գիտական աշխատությունը նվիրված է հայոց լեզվի բառապաշարում իրանական ծագում ունեցող փոխառությունների ուսումնասիրությանը՝ ընդգրկելով դրանց պատմական ձևավորման, լեզվական յուրացման, հնչյունական փոփոխությունների, իմաստային զարգացման և հայերենի բառային համակարգում ունեցած նշանակության հիմնախնդիրները։ Հետազոտության հիմնական ուղղությունը կապված է հայերենի և իրանական լեզուների բազմադարյա փոխազդեցության բացահայտման, լեզվական շփումների պատմական նախադրյալների ուսումնասիրության և փոխառյալ բառերի ծագումնաբանական ու համեմատական վերլուծության հետ։ Հայերենի բառապաշարի ձևավորման և զարգացման ընթացքում իրանական լեզուները կարևոր ազդեցություն են ունեցել հատկապես հին և միջին պատմական ժամանակաշրջաններում, երբ հայկական և իրանական աշխարհների միջև գոյություն են ունեցել քաղաքական, տնտեսական, հասարակական և մշակութային սերտ հարաբերություններ։ Աշխատության թեմատիկ շրջանակն ընդգրկում է հին պարսկերենից, միջին իրանական լեզուներից, մասնավորապես՝ պարթևերենից և միջին պարսկերենից, ինչպես նաև իրանական լեզվական այլ աղբյուրներից հայերեն անցած բառերի ուսումնասիրությունը։ Առանձնահատուկ ուշադրության են արժանի փոխառությունների հնչյունական համապատասխանությունները, բառարմատների կառուցվածքը, ձևաբանական հարմարեցումները, բառերի իմաստային փոփոխությունները և դրանց գործածության առանձնահատկությունները հայերենի պատմական տարբեր փուլերում։ Իրանական փոխառությունների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու հայոց լեզվի բառապաշարի հարստացման պատմական ուղիները, օտարալեզու տարրերի յուրացման օրինաչափությունները և լեզվական փոխազդեցության արդյունքում առաջացած նոր բառային ու իմաստային հարաբերությունները։ Կարևոր նշանակություն ունի փոխառյալ բառերի դասակարգումն ըստ իմաստային խմբերի՝ պետական կառավարման, ռազմական գործի, հասարակական հարաբերությունների, իրավական համակարգի, կրոնական պատկերացումների, առևտրի, արհեստների, կենցաղի, բնության և մշակութային կյանքի ոլորտներում։ Հետազոտության շրջանակում կարևորվում է նաև իրանական ծագում ունեցող բառերի տարածվածությունը գրաբարում, միջին հայերենում, աշխարհաբարի տարբերակներում և հայերենի բարբառներում՝ հնարավորություն տալով հետևելու դրանց պատմական կենսունակությանը, գործածության փոփոխություններին և ժամանակակից լեզվում պահպանված ձևերին։ Առանձին հետաքրքրություն են ներկայացնում հայերենում վաղ շրջանից ամրագրված այն փոխառությունները, որոնք ժամանակի ընթացքում ամբողջությամբ հարմարվել են լեզվի հնչյունական և քերականական համակարգին և ընկալվում են որպես հայերենի բառապաշարի բնական բաղադրիչներ։ Աշխատության կարևոր ուղղություններից է փոխառությունների տարբերակումը հայերենի և իրանական լեզուների ընդհանուր հնդեվրոպական ժառանգությունից, քանի որ բառերի արտաքին նմանությունը միշտ չէ, որ վկայում է փոխառության մասին։ Այս տեսանկյունից առանձնահատուկ նշանակություն ունեն պատմահամեմատական լեզվաբանության մեթոդները, հնչյունական համապատասխանությունների ուսումնասիրությունը, բառերի հնագույն վկայությունների համադրությունը և դրանց տարածման պատմական պայմանների գնահատումը։ Հետազոտության թեմատիկան առնչվում է նաև հայերենի պատմական հնչյունաբանությանը, ստուգաբանությանը, բառագիտությանը, իմաստաբանությանը և լեզվական շփումների տեսությանը։ Կարևոր տեղ են զբաղեցնում հայ մատենագրական աղբյուրներում պահպանված իրանական ծագման բառերի վկայությունները, դրանց կիրառության համատեքստերը և տարբեր դարաշրջաններում ունեցած իմաստային առանձնահատկությունները։ Իրանական փոխառությունների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս վերականգնելու հայերի և իրանական ժողովուրդների պատմական շփումների որոշ կողմերը, բացահայտելու մշակութային ազդեցությունների ուղղությունները և լեզվական տվյալների միջոցով լրացուցիչ պատկերացում կազմելու հին Հայաստանի հասարակական ու քաղաքական կյանքի մասին։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունեն նաև փոխառությունների միջնորդավորված փոխանցման հնարավորությունները, երբ բառերը հայերեն են անցել ոչ անմիջապես սկզբնաղբյուր լեզվից, այլ լեզվական շփումների ավելի բարդ գործընթացների արդյունքում։ Աշխատության գիտական արժեքը պայմանավորված է հայերենի բառապաշարի պատմական շերտերի բացահայտման, իրանական լեզուների հետ ունեցած փոխառնչությունների համակարգման և լեզվական փոփոխությունների օրինաչափությունների ուսումնասիրության անհրաժեշտությամբ։