Իվանյան, Դավիթ Սուրենի

Agriculture

Այս գիտական աշխատանքը նվիրված է Սյունիքի մարզի Սիսիանի տարածաշրջանի պայմաններում աշնանացան ցորենի Ախթամար սորտի մշակության արդյունավետության ուսումնասիրությանը՝ հատուկ ուշադրություն դարձնելով հողի հիմնական մշակման եղանակներին, պարարտացման համակարգերին և ցանքի նորմային։ Հետազոտության հիմնական նպատակն է բացահայտել նշված ագրոտեխնիկական գործոնների ազդեցությունը բույսերի աճի և զարգացման, բերքատվության ձևավորման և ստացվող հատիկի որակական ցուցանիշների վրա, ինչպես նաև որոշել տվյալ բնական-կլիմայական պայմաններում առավել արդյունավետ մշակության տարբերակները։ Աշխատանքում աշնանացան ցորենի արտադրությունը դիտարկվում է Սիսիանի տարածաշրջանի գյուղատնտեսական առանձնահատկությունների համատեքստում, որտեղ բարձրադիր դիրքը, կլիմայական պայմանները, ջերմաստիճանային ռեժիմը, տեղումների քանակն ու բաշխվածությունը, հողի հատկությունները և խոնավության ապահովվածությունը կարող են էական ազդեցություն ունենալ մշակաբույսի արտադրողականության վրա։ Ախթամար սորտը Հայաստանի պայմաններում օգտագործվող աշնանացան ցորենի սորտերից է և առանձնահատուկ հետաքրքրություն ունի Սյունիքի մարզի համապատասխան ագրոէկոլոգիական գոտիների համար։ Ուսումնասիրության կարևոր ուղղություններից է հողի հիմնական մշակման ազդեցության գնահատումը։ Հողի մշակության եղանակը ձևավորում է բույսերի արմատային համակարգի զարգացման, խոնավության կուտակման և պահպանման, օդափոխության, սննդատարրերի հասանելիության և մոլախոտերի դեմ պայքարի պայմանները։ Հիմնական մշակման տարբեր խորություններն ու եղանակները կարող են տարբեր կերպ ազդել հողի կառուցվածքի, խոնավության ռեժիմի և ցանքի համար անհրաժեշտ հողային միջավայրի ձևավորման վրա։ Այդ պատճառով աշխատանքում կարևորվում է այնպիսի մշակման համակարգի ընտրությունը, որը համապատասխան է տեղական հողակլիմայական պայմաններին և նպաստում է աշնանացան ցորենի կայուն բերքատվության ձևավորմանը։ Աշխատանքում առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում պարարտացման ազդեցությանը։ Աշնանացան ցորենը սննդատարրերի նկատմամբ պահանջկոտ մշակաբույս է, իսկ պարարտանյութերի ճիշտ կիրառումը կարող է նպաստել թփակալման, արմատային համակարգի զարգացման, ձմեռադիմացկունության, հասկերի ձևավորման և հատիկալիցքի բարելավմանը։ Հետազոտության շրջանակում կարող են ուսումնասիրվել տարբեր պարարտացման ֆոններ և դրանց ազդեցությունը բույսերի աճի ու զարգացման հիմնական ցուցանիշների վրա։ Հատկապես կարևորվում է սննդատարրերի հավասարակշռված ապահովումը, քանի որ դրանց պակասը կամ ավելցուկը կարող է բացասաբար անդրադառնալ ինչպես բերքատվության, այնպես էլ հատիկի որակի վրա։ Ցանքի նորման ևս ուսումնասիրության առանցքային գործոններից է։ Միավոր տարածքի վրա ցանվող սերմերի քանակը որոշում է բույսերի խտությունը, նրանց միջև մրցակցությունը ջրի, լույսի և սննդատարրերի համար, ինչպես նաև հետագայում ձևավորվող հասկերի քանակը։ Չափազանց նոսր ցանքը կարող է հանգեցնել տարածքի ոչ լիարժեք օգտագործման և բերքատվության նվազման, իսկ չափազանց խիտ ցանքը կարող է ուժեղացնել բույսերի միջև մրցակցությունը և բարձրացնել հիվանդությունների կամ պառկելու վտանգը։ Հետևաբար հետազոտության կարևոր խնդիր է տվյալ սորտի և տվյալ տարածաշրջանի պայմաններում ցանքի այն նորմայի բացահայտումը, որը կարող է ապահովել բույսերի օպտիմալ խտություն և բարձր արտադրողականություն։ Աշխատանքում ուսումնասիրվում է նշված երեք հիմնական ագրոտեխնիկական գործոնների ոչ միայն առանձին, այլև փոխազդեցված ազդեցությունը։ Հողի մշակման եղանակը, պարարտացման մակարդակը և ցանքի նորման փոխկապակցված են և միասին ձևավորում են մշակաբույսի աճի պայմանները։ Օրինակ՝ լավ նախապատրաստված և սննդանյութերով ապահովված հողում որոշակի ցանքի նորմա կարող է ապահովել ավելի արդյունավետ բուսածածկ, մինչդեռ այլ պայմաններում նույն նորման կարող է հանգեցնել բույսերի ավելորդ խտության։ Այս փոխազդեցությունների բացահայտումը հնարավորություն է տալիս մշակության տեխնոլոգիան գնահատել ամբողջական համակարգի տեսքով։ Հետազոտության կարևոր բաղադրիչ է բույսերի աճի և զարգացման ցուցանիշների ուսումնասիրությունը։ Կարող են դիտարկվել ծլունակությունը, բույսերի պահպանվածությունը, թփակալման ինտենսիվությունը, բույսերի բարձրությունը, հասկերի քանակը, հասկի երկարությունը, մեկ հասկի հատիկների թիվը և այլ ագրոնոմիական ցուցանիշներ։ Այս տվյալների վերլուծությունը հնարավորություն է տալիս պարզելու, թե տարբեր ագրոտեխնիկական պայմաններում որ հատկանիշներն են առավել զգայուն և ինչպիսի կապ ունեն վերջնական բերքատվության հետ։ Աշխատանքում առանձնահատուկ նշանակություն է տրվում բերքատվության ձևավորմանը։ Ուսումնասիրվում է տարբեր տեխնոլոգիական տարբերակների ազդեցությունը մեկ հեկտարից ստացվող բերքի քանակի վրա, ինչպես նաև բերքի կառուցվածքային տարրերի փոփոխությունները։ Բերքատվության բարձրացումը դիտարկվում է ոչ միայն որպես արտադրական նպատակ, այլև որպես կիրառվող ագրոտեխնոլոգիայի արդյունավետության կարևոր չափանիշ։