Կայֆաջյան, Արամ Լեոնի

Economics

Այս ուսումնասիրությունը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետության տնտեսական աճի ապահովման գործում ներդրումային գործընթացների դերին և հատկապես արժեթղթերի շուկայի միջոցով ներդրումային ռեսուրսների ներգրավման հնարավորություններին։ Աշխատության հիմնական նպատակն է բացահայտել տնտեսական աճի և ներդրումային գործունեության փոխկապակցվածությունը, ուսումնասիրել արժեթղթերի շուկայի զարգացման առանձնահատկությունները և գնահատել այն մեխանիզմները, որոնց միջոցով կապիտալի շուկան կարող է նպաստել տնտեսության մեջ երկարաժամկետ ֆինանսական ռեսուրսների ձևավորմանն ու արդյունավետ բաշխմանը։ Տնտեսական աճի ապահովման համար անհրաժեշտ է ոչ միայն արտադրության և սպառման ընդլայնում, այլև ներդրումների շարունակական հոսք դեպի տնտեսության տարբեր ճյուղեր։ Ներդրումները հնարավորություն են տալիս ստեղծել նոր արտադրական հզորություններ, կատարելագործել տեխնոլոգիաները, զարգացնել ենթակառուցվածքները, բարձրացնել աշխատանքի արտադրողականությունը և ընդլայնել ձեռնարկությունների մրցունակությունը։ Այս տեսանկյունից ֆինանսական շուկան, իսկ դրա կարևորագույն բաղադրիչներից մեկը՝ արժեթղթերի շուկան, կարող է հանդես գալ որպես խնայողությունները ներդրումային կապիտալի վերածող հիմնական մեխանիզմներից մեկը։ Արժեթղթերի շուկայի էությունն այն է, որ այն հնարավորություն է տալիս կապիտալի կարիք ունեցող տնտեսավարող սուբյեկտներին ֆինանսական միջոցներ ներգրավել՝ բաժնետոմսերի, պարտատոմսերի և այլ ֆինանսական գործիքների թողարկման միջոցով։ Միաժամանակ ներդրողները ստանում են իրենց միջոցները տարբեր ակտիվներում տեղաբաշխելու հնարավորություն՝ ակնկալելով եկամուտ և ընդունելով համապատասխան ռիսկ։ Այս փոխհարաբերությունը ստեղծում է ֆինանսական ռեսուրսների վերաբաշխման համակարգ, որը կարող է նպաստել տնտեսության առավել արդյունավետ հատվածների ֆինանսավորմանը։ Հայաստանի տնտեսության պայմաններում արժեթղթերի շուկայի զարգացումը հատկապես կարևոր է տնտեսության ֆինանսավորման աղբյուրների դիվերսիֆիկացման տեսանկյունից։ Եթե տնտեսավարող սուբյեկտների ֆինանսավորման հիմնական աղբյուրը միայն բանկային վարկավորումն է, ապա ֆինանսական համակարգի հնարավորությունները կարող են սահմանափակվել։ Զարգացած կապիտալի շուկան հնարավորություն է տալիս լրացնել բանկային ֆինանսավորումը և ընկերություններին հասանելի դարձնել երկարաժամկետ ֆինանսավորման այլընտրանքային աղբյուրներ։ Այսպիսի բազմազանեցումը կարող է նվազեցնել տնտեսության կախվածությունը մեկ ֆինանսավորման մեխանիզմից և ընդլայնել ներդրումային ծրագրերի իրականացման հնարավորությունները։ Ուսումնասիրության կարևոր ուղղություններից է Հայաստանի արժեթղթերի շուկայի ձևավորման և զարգացման գործընթացի վերլուծությունը։ Դիտարկվում են շուկայի մասնակիցները, ֆինանսական գործիքների տեսակները, ներդրումային միջավայրի առանձնահատկությունները և շուկայի գործունեության վրա ազդող տնտեսական ու ինստիտուցիոնալ գործոնները։ Արժեթղթերի շուկայի արդյունավետությունը մեծապես կախված է վստահության մակարդակից, տեղեկատվության թափանցիկությունից, իրավական պաշտպանության մեխանիզմներից, ֆինանսական ենթակառուցվածքների զարգացածությունից և ներդրողների համար առկա հնարավորությունների բազմազանությունից։ Ներդրումների ներգրավման կարևոր նախապայմաններից է ներդրումային միջավայրի կանխատեսելիությունը։ Ներդրողը որոշում կայացնելիս գնահատում է ոչ միայն սպասվող եկամտաբերությունը, այլև ռիսկերը, շուկայի իրացվելիությունը, իրավական միջավայրը և ներդրված կապիտալի վերադարձի հնարավորությունները։ Հետևաբար արժեթղթերի շուկայի զարգացումը պահանջում է այնպիսի ինստիտուցիոնալ միջավայր, որը կարող է ապահովել շուկայի մասնակիցների իրավունքների պաշտպանությունը և ֆինանսական տեղեկատվության հասանելիությունը։ Աշխատության շրջանակում կարևոր տեղ կարող է զբաղեցնել նաև արժեթղթերի շուկայի ազդեցությունը տնտեսության խնայողությունների մոբիլիզացման վրա։ Տնային տնտեսությունների, կազմակերպությունների և այլ ներդրողների ժամանակավորապես ազատ դրամական միջոցները կարող են ուղղվել ֆինանսական ակտիվների ձեռքբերմանը, իսկ ներգրավված միջոցները՝ տնտեսության զարգացմանն ուղղված ծրագրերի ֆինանսավորմանը։ Այսպիսով, արժեթղթերի շուկան կարող է կապ ստեղծել խնայողությունների և ներդրումների միջև՝ նպաստելով կապիտալի ավելի արդյունավետ շրջանառությանը։ Բաժնային արժեթղթերի շուկայի զարգացումը կարող է հնարավորություն տալ ընկերություններին ներգրավել կապիտալ՝ առանց պարտքային ֆինանսավորման ծավալների ավելացման։ Բաժնետոմսերի թողարկման միջոցով ընկերությունը կարող է ներգրավել նոր սեփական կապիտալ, իսկ ներդրողը ստանում է ընկերության ապագա տնտեսական արդյունքներին մասնակցելու հնարավորություն։ Միաժամանակ պարտատոմսերի շուկան կարող է ապահովել երկարաժամկետ պարտքային ռեսուրսների ներգրավում ինչպես պետական, այնպես էլ մասնավոր հատվածի համար։ Այս երկու ուղղությունների համադրումը կարող է ձևավորել ավելի բազմազան ֆինանսավորման համակարգ։ Ուսումնասիրության կարևոր խնդիրներից է նաև արժեթղթերի շուկայի և տնտեսական աճի միջև փոխադարձ կապի գնահատումը։ Զարգացող շուկան կարող է նպաստել ներդրումների ավելացմանը, իսկ տնտեսական աճը, իր հերթին, կարող է մեծացնել ընկերությունների շահութաբերությունը, ներդրողների ակտիվությունը և ֆինանսական գործիքների նկատմամբ պահանջարկը։ Այսպիսով ձևավորվում է փոխադարձ ազդեցության մեխանիզմ, որի արդյունավետությունը կախված է ֆինանսական շուկայի խորությունից և տնտեսության ընդհանուր զարգացման մակարդակից։ Հատուկ ուշադրություն է պահանջում նաև շուկայի իրացվելիության խնդիրը։ Ներդրողների համար կարևոր է ոչ միայն արժեթուղթ ձեռք բերելու, այլև անհրաժեշտության դեպքում այն արագ և արդար գնով վաճառելու հնարավորությունը։ Ցածր իրացվելիությունը կարող է մեծացնել ներդրումային ռիսկը և նվազեցնել շուկայի գրավչությունը։ Հետևաբար արժեթղթերի շուկայի զարգացման քաղաքականության կարևոր ուղղություններից է գործարքների ծավալների, մասնակիցների թվի և ֆինանսական գործիքների բազմազանության մեծացումը։ Արժեթղթերի շուկայի զարգացման համար կարևոր նշանակություն ունի նաև ինստիտուցիոնալ ներդրողների դերը։ Կենսաթոշակային ֆոնդերը, ապահովագրական կազմակերպությունները, ներդրումային ֆոնդերը և այլ խոշոր ֆինանսական կառույցներ կարող են երկարաժամկետ միջոցներ ուղղել արժեթղթերի շուկա։ Նման ներդրողները կարող են ապահովել շուկայի պահանջարկի ավելի կայուն հիմք և նպաստել ֆինանսական գործիքների նկատմամբ հետաքրքրության ընդլայնմանը։ Միաժամանակ նրանց ակտիվությունը կարող է բարձրացնել կորպորատիվ կառավարման և ֆինանսական հաշվետվողականության պահանջները։ Ուսումնասիրության մեջ կարևոր կարող է լինել նաև փոքր և միջին ձեռնարկությունների ֆինանսավորման խնդիրը։ Նման ընկերությունների համար կապիտալի շուկա դուրս գալը հաճախ ավելի բարդ է՝ պայմանավորված տեղեկատվության թափանցիկության, թողարկման ծախսերի, կառավարման համակարգերի և ներդրողների համար ռիսկերի բարձր մակարդակի հետ։ Սակայն համապատասխան ենթակառուցվածքների և կարգավորման պայմաններում արժեթղթերի շուկան կարող է ստեղծել ֆինանսավորման նոր հնարավորություններ նաև այդ հատվածի համար։ Այս հանգամանքը կարևոր է Հայաստանի տնտեսության կառուցվածքում փոքր և միջին բիզնեսի ունեցած նշանակության պատճառով։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ տնտեսական աճի ներդրումային ապահովման գործում արժեթղթերի շուկան կարող է կատարել մի շարք կարևոր գործառույթներ՝ մոբիլիզացնել խնայողությունները, ապահովել կապիտալի վերաբաշխում, ընդլայնել ձեռնարկությունների ֆինանսավորման աղբյուրները, խթանել ներդրումային ակտիվությունը և նպաստել ֆինանսական համակարգի դիվերսիֆիկացմանը։ Միաժամանակ շուկայի արդյունավետությունը կախված է դրա իրացվելիությունից, թափանցիկությունից, իրավական և ինստիտուցիոնալ միջավայրից, ներդրողների վստահությունից և ֆինանսական գործիքների բազմազանությունից։ Աշխատությունը կարող է հետաքրքրել տնտեսագետներին, ֆինանսիստներին, ներդրումային ոլորտի մասնագետներին, պետական կառավարման և տնտեսական քաղաքականության ոլորտի հետազոտողներին, ինչպես նաև բուհերի ուսանողներին։ Այն հատկապես օգտակար է Հայաստանի տնտեսական զարգացման, կապիտալի շուկայի, ներդրումային քաղաքականության և ֆինանսական համակարգի փոխկապակցվածության ուսումնասիրության համար։