Խաչատրյան, Արամ Ասքանազի

Environmental Science

Աշխատանքը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետության տարածքում շահագործումից դուրս եկած հանքավայրերի ռեկուլտիվացիայի հիմնախնդիրների ուսումնասիրությանը և խախտված հողերի ու բնական միջավայրերի վերականգնման արդյունավետ մոտեցումների բացահայտմանը։ Հանքավայրերի շահագործման ավարտից հետո առաջանում են հողի, բուսական ծածկույթի և լանդշաֆտի խախտումներ, ինչպես նաև թափոնակույտերի, բացահանքերի, լցակույտերի և այլ տեխնածին ձևափոխությունների հետ կապված բնապահպանական խնդիրներ։ Հետևաբար ռեկուլտիվացիան դիտարկվում է ոչ միայն որպես տարածքի արտաքին տեսքի վերականգնում, այլև որպես էկոլոգիական համակարգերի հնարավորինս ամբողջական վերականգնման, աղտոտման ռիսկերի նվազեցման և հետագա անվտանգ օգտագործման պայմանների ստեղծման համալիր գործընթաց։ Աշխատանքում կարող են ուսումնասիրվել Հայաստանի հանքարդյունաբերական տարբեր տարածաշրջաններում շահագործումից դուրս եկած հանքավայրերի ներկայիս վիճակը, դրանց առաջացրած տեխնածին խախտումների բնույթը և շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության հիմնական ուղղությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն կարող է դարձվել հողի բերրի շերտի կորստին կամ աղտոտմանը, էրոզիոն գործընթացների ակտիվացմանը, մակերևութային և ստորերկրյա ջրերի հնարավոր աղտոտմանը, փոշու տարածմանը, լանդշաֆտի մասնատմանը և կենսաբազմազանության նվազմանը։ Հանքարդյունաբերական գործունեության բնապահպանական հետևանքները կարող են պահպանվել նաև շահագործման ավարտից հետո, ուստի անհրաժեշտ է գնահատել ոչ միայն նախկին արտադրական գործունեության ուղղակի վնասները, այլև տարածքի երկարաժամկետ կայունության հետ կապված ռիսկերը։ Ռեկուլտիվացիայի արդյունավետությունը մեծապես կախված է կոնկրետ հանքավայրի երկրաբանական, հիդրոլոգիական, կլիմայական և լանդշաֆտային առանձնահատկություններից։ Այդ պատճառով աշխատանքում կարող են հիմնավորվել ռեկուլտիվացիայի տարբեր տեխնոլոգիական փուլեր՝ տարածքի նախնական ուսումնասիրություն և գնահատում, ռելիեֆի ձևափոխված հատվածների հարթեցում կամ կայունացում, թափոնների և վտանգավոր նյութերի կառավարման միջոցառումներ, բերրի հողի շերտի վերականգնում, հողի կենսաբանական հատկությունների բարելավում և բուսականության վերականգնում։ Կարևոր է նաև հանքավայրերի հետագա օգտագործման նպատակային որոշումը․ որոշ տարածքներ կարող են վերադարձվել գյուղատնտեսական կամ անտառային օգտագործման, մյուսները՝ վերածվել բնական վերականգնվող տարածքների կամ օգտագործվել այլ անվտանգ նպատակներով։ Հայաստանի օրենսդրական համակարգում հանքարդյունաբերության հետ կապված ռեկուլտիվացիայի պահանջները ներառում են խախտված հողերի վերականգնման և ռեկուլտիվացիայի ծրագրային մոտեցումներ, իսկ բնապահպանական կարգավորումները նախատեսում են ընդերքօգտագործման հետևանքով խախտված հողերի վերականգնման անհրաժեշտություն։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է նաև ռեկուլտիվացիայի ֆինանսական և կառավարչական մեխանիզմների ուսումնասիրությունը։ Տարածքի վերականգնումը պահանջում է զգալի ֆինանսական, տեխնիկական և մասնագիտական ռեսուրսներ, ուստի անհրաժեշտ է նախապես գնահատել աշխատանքների ծավալը, արժեքը, առաջնահերթությունները և պատասխանատվության շրջանակը։ Հատկապես կարևոր է այն դեպքը, երբ շահագործումից դուրս եկած հանքավայրի նախկին օպերատորի գործունեությունը դադարել է կամ գոյություն չունի, քանի որ այդ պայմաններում կարող են առաջանալ վերականգնման ֆինանսավորման և պատասխանատվության բաշխման լրացուցիչ խնդիրներ։ Աշխատանքը կարող է անդրադառնալ նաև բնապահպանական մոնիթորինգի անհրաժեշտությանը։ Ռեկուլտիվացիայի ավարտը ինքնին չի նշանակում, որ տարածքը լիովին վերականգնված է, քանի որ հողի, ջրի, բուսականության և լանդշաֆտի փոփոխությունները կարող են շարունակվել տարիներ շարունակ։ Հետևաբար անհրաժեշտ է պարբերաբար գնահատել վերականգնված տարածքների վիճակը, վերահսկել հնարավոր աղտոտիչների տարածումը և անհրաժեշտության դեպքում իրականացնել լրացուցիչ միջոցառումներ։ Հետազոտության գործնական նշանակությունը կայանում է Հայաստանի պայմաններին համապատասխան ռեկուլտիվացիայի առաջնահերթությունների և մեթոդների հիմնավորման մեջ։ Այդպիսի մոտեցումը կարող է նպաստել հանքարդյունաբերությունից հետո մնացած տարածքների բնապահպանական ռիսկերի նվազեցմանը, խախտված հողերի արդյունավետ վերականգնմանը, բնական լանդշաֆտների պահպանմանը և համայնքների համար անվտանգ միջավայրի ձևավորմանը։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը շահագործումից դուրս եկած հանքավայրերի ռեկուլտիվացիան դիտարկում է որպես տեխնիկական, էկոլոգիական, տնտեսական և կառավարչական խնդիրների ամբողջություն՝ նպատակ ունենալով մշակել այնպիսի մոտեցումներ, որոնք Հայաստանի Հանրապետության պայմաններում կապահովեն խախտված տարածքների կայուն վերականգնումը և դրանց հետագա անվտանգ ու նպատակային օգտագործման հնարավորությունը։