Books by this author (17)
Linguistics
Материалы для изучения армянских наречий
Աշխատությունը նվիրված է հայերենի տարածքային խոսվածքների և բարբառային տարբերակների ուսումնասիրության համար անհրաժեշտ լեզվական նյութերի հավաքագրմանը, համակարգմանը և գիտական քննությանը։ Այն արժեքավոր աղբյուր է հայ բարբառագիտության համար, քանի որ հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու տարբեր բնակավայրերում և պատմաազգագրական շրջաններում գործածված խոսքի հնչյունական, բառապաշարային, ձևաբանական ու շարահյուսական առանձնահատկությունները։ Հիմնական ուշադրությունը հատկացվում է կենդանի ժողովրդական խոսքի փաստերին, որոնց միջոցով հնարավոր է բացահայտել գրական լեզվից տարբերվող տեղական լեզվական ձևերը և դրանց տարածքային բաշխվածությունը։ Նյութերը կարող են ներառել առանձին բառեր, բառաձևեր, արտահայտություններ, դարձվածքներ, նախադասություններ, բանավոր պատմություններ և բանահյուսական բնագրեր, որոնք միաժամանակ լեզվաբանական ու ազգագրական արժեք ունեն։ Հնչյունաբանական մակարդակում կարևորվում են ձայնավորների և բաղաձայնների արտասանական տարբերությունները, պատմական հնչյունափոխությունները և տարբեր խոսվածքներում դրանց դրսևորման օրինաչափությունները։ Ձևաբանական ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս համեմատելու գոյականների հոլովման, բայերի խոնարհման, դերանունների և այլ խոսքի մասերի տեղական ձևերը, իսկ բառապաշարային նյութը բացահայտում է տարբեր շրջաններին բնորոշ բառային միավորները, հնաբանությունները, փոխառությունները և իմաստային առանձնահատկությունները։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունի բարբառային տվյալների աշխարհագրական համադրումը, որի միջոցով հնարավոր է որոշել լեզվական երևույթների տարածման սահմանները և տարբեր խոսվածքների միջև եղած ընդհանրություններն ու տարբերությունները։ Հավաքված նյութերը կարևոր են նաև հայերենի պատմական զարգացման ուսումնասիրության համար, քանի որ բարբառները հաճախ պահպանում են լեզվական այնպիսի հին հատկանիշներ, որոնք գրական լեզվում փոփոխվել կամ դուրս են եկել գործածությունից։ Միաժամանակ տեղական բառապաշարն ու բանավոր խոսքի օրինակները տեղեկություններ են հաղորդում ավանդական կենցաղի, զբաղմունքների, սովորույթների և ժողովրդական աշխարհընկալման մասին։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է բարբառագիտության, պատմական լեզվաբանության, լեզվական աշխարհագրության և բանահյուսական նյութերի ուսումնասիրության մոտեցումները՝ նպաստելով հայերենի բարբառային բազմազանության փաստագրմանը, դասակարգմանը և լեզվի պատմության առավել ամբողջական վերականգնմանը։
Updated: 2026-09-19
Linguistics
Несколько слов о названиях древних армянских месяцев
Աշխատությունը նվիրված է հին հայկական օրացույցում գործածված ամիսների անվանումների լեզվաբանական, պատմական և մշակութային ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության կենտրոնում ամսանունների ծագումնաբանությունն է, դրանց բառային կազմությունը, հնարավոր ստուգաբանական մեկնաբանությունները և այն պատմամշակութային միջավայրը, որի պայմաններում ձևավորվել ու գործածվել են այդ անվանումները։ Հին հայկական տոմարական համակարգի բառապաշարը դիտարկվում է որպես լեզվական արժեքավոր նյութ, որի միջոցով հնարավոր է բացահայտել հայերենի պատմական զարգացման որոշ առանձնահատկություններ, ինչպես նաև հին հասարակության ժամանակային պատկերացումների, տնտեսական գործունեության, բնության շրջափուլերի և ավանդական մշակույթի միջև գոյություն ունեցող կապերը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում ամսանունների ձևաբանական կառուցվածքին և դրանց բաղադրիչների հնարավոր իմաստներին՝ համադրելով հայերենում պահպանված հնագույն բառային միավորները, պատմական աղբյուրների վկայությունները և հարակից լեզուներում հանդիպող համապատասխան ձևերը։ Նման համեմատությունը հնարավորություն է տալիս քննարկելու, թե առանձին անվանումներ կարող են ունենալ բնիկ հայկական ծագում, պատմական փոխառությունների հետ կապված հիմքեր կամ մշակութային շփումների արդյունքում ձևավորված առանձնահատկություններ։ Ուսումնասիրության կարևոր ուղղություն է նաև ամսանունների տարբեր գրային ձևերի և պատմական տարբերակների քննությունը, քանի որ ձեռագրային և տպագիր աղբյուրներում նույն տոմարական անվանումները կարող են հանդիպել որոշակի ուղղագրական կամ հնչյունական տարբերություններով։ Տոմարագիտական տեսանկյունից դրանք դիտարկվում են հայկական ժամանակագրական համակարգի կառուցվածքի շրջանակում՝ բացահայտելով տարվա բաժանման և ժամանակի հաշվարկման ավանդական սկզբունքների հետ ունեցած կապը։ Միաժամանակ լեզվաբանական վերլուծությունը կարող է նպաստել այն մշակութային պատկերացումների վերականգնմանը, որոնք ժամանակի ընթացքում այլևս անմիջականորեն հասկանալի չեն դարձել անվանումների բառային ձևից։ Հին ամսանունների ուսումնասիրությունը կարևոր է նաև պատմական բառագիտության և ստուգաբանության համար, քանի որ դրանցում կարող են պահպանված լինել լեզվի վաղ շրջաններին բնորոշ բառարմատներ և իմաստային շերտեր։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է հայոց լեզվի պատմության, ստուգաբանության, տոմարագիտության և մշակութաբանության մոտեցումները՝ հին հայկական ժամանակային անվանակարգը ներկայացնելով որպես լեզվական և պատմամշակութային ժառանգության կարևոր բաղադրիչ։
Updated: 2026-09-27
Other Subjects
О мнимом походе Таклат-Паласара к берегам Инда
Պատմագիտական և աղբյուրագիտական բնույթի այս աշխատանքը նվիրված է Հին Արևելքի պատմության մեջ հիշատակվող ռազմական արշավանքի վերաբերյալ ձևավորված տեսակետի քննադատական ուսումնասիրությանը։ Քննության են առնվում տվյալ իրադարձության մասին տեղեկություններ պարունակող պատմական աղբյուրները, դրանց բովանդակությունը, ժամանակագրական տվյալները և աշխարհագրական նկարագրությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում սկզբնաղբյուրներում պահպանված տեղեկությունների մեկնաբանությանը և դրանց հիման վրա պատմագրության մեջ առաջացած ենթադրությունների հիմնավորվածության գնահատմանը։ Վերլուծվում են ռազմական գործողությունների ենթադրվող ուղղությունները, հիշատակվող տեղանունների նույնականացման խնդիրները և պատմական աշխարհագրության տվյալների կիրառման հնարավորությունները։ Քննարկվում են նաև տարբեր աղբյուրների միջև առկա համապատասխանություններն ու հակասությունները, ինչպես նաև պատմական փաստերի հետագա մեկնաբանությունների ձևավորման առանձնահատկությունները։ Ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս վերանայելու տվյալ ռազմական արշավանքի վերաբերյալ պատմագրական պատկերացումները և առավել հստակ գնահատելու աղբյուրների տեղեկատվական արժեքը։ Աշխատանքը կարող է օգտակար լինել Հին Արևելքի պատմության, ասորագիտության, աղբյուրագիտության և պատմական աշխարհագրության ոլորտների մասնագետների ու հետազոտողների համար։
Updated: 2026-10-07
History
Об археологической ценности фотографического альбома Армении работы г. Куркчьянца
Պատմագիտական և հնագիտական բնույթի աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի պատմական հուշարձանների լուսանկարչական փաստագրման գիտական նշանակության ուսումնասիրությանը՝ հատուկ ուշադրություն դարձնելով լուսանկարիչ Գ. Կյուրքչյանցի ստեղծած լուսանկարչական ալբոմի հնագիտական և պատմամշակութային արժեքին։ Ուսումնասիրության հիմնական ուղղությունը կապված է լուսանկարչության՝ որպես պատմական սկզբնաղբյուրի և հնագիտական հետազոտության օժանդակ միջոցի կիրառման հնարավորությունների բացահայտման հետ։ Աշխատության թեմատիկ շրջանակն ընդգրկում է Հայաստանի ճարտարապետական հուշարձանների, հնագիտական վայրերի, պատմական կառույցների և մշակութային ժառանգության տեսողական վավերագրման նշանակությունը, ինչպես նաև լուսանկարչական նյութերի օգտագործումը պատմական անցյալի ուսումնասիրության և հուշարձանների պահպանության գործընթացներում։ Առանձնահատուկ ուշադրության են արժանի լուսանկարների միջոցով հուշարձանների արտաքին տեսքի, կառուցվածքային առանձնահատկությունների, ճարտարապետական հորինվածքների, զարդաքանդակների, արձանագրությունների և շրջակա պատմական միջավայրի ուսումնասիրության հնարավորությունները։ Լուսանկարչական ալբոմները հնագիտության և արվեստի պատմության համար կարևոր աղբյուրներ են, քանի որ հնարավորություն են տալիս պահպանելու հուշարձանների որոշակի ժամանակաշրջանի վիճակի տեսողական վկայությունները և հետագայում համեմատելու դրանք վերականգնման, բնական քայքայման կամ մարդկային գործունեության հետևանքով առաջացած փոփոխությունների հետ։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է լուսանկարչական պատկերների փաստագրական հավաստիության, դրանց տեղեկատվական բովանդակության և գիտական մեկնաբանության մեթոդների գնահատումը։ Հայաստանի պատմական հուշարձանների լուսանկարչական ուսումնասիրությունը առանձնահատուկ նշանակություն է ունեցել հնագիտության, պատմական աշխարհագրության և ճարտարապետության պատմության զարգացման ընթացքում, երբ լուսանկարչական տեխնոլոգիաների տարածումը նոր հնարավորություններ ստեղծեց մշակութային արժեքների համակարգված փաստագրման համար։ Աշխատության թեմատիկան առնչվում է նաև հայ միջնադարյան ճարտարապետության, եկեղեցական և վանական համալիրների, հնագույն բնակավայրերի, ամրաշինական կառույցների, խաչքարերի և վիմագիր արձանագրությունների ուսումնասիրման պատմությանը։ Լուսանկարչական նյութերի գիտական արժևորումը հնարավորություն է տալիս դիտարկելու պատմական հուշարձանները ոչ միայն որպես գեղարվեստական կամ ճարտարապետական ստեղծագործություններ, այլև որպես հասարակական, կրոնական և մշակութային կյանքի վերաբերյալ տեղեկություններ պահպանող նյութական վկայություններ։ Առանձին հետաքրքրություն են ներկայացնում լուսանկարչական պատկերների և գրավոր պատմական աղբյուրների համադրության հնարավորությունները, որոնց միջոցով կարելի է ճշգրտել հուշարձանների տեղադրությունը, կառուցման ժամանակաշրջանը, գործառնական նշանակությունը և պատմական զարգացման որոշ առանձնահատկություններ։ Հետազոտության շրջանակում կարևորվում է նաև լուսանկարչական ալբոմների դերը պատմամշակութային ժառանգության հանրահռչակման, գիտական տեղեկատվության տարածման և Հայաստանի հնագիտական հարստությունների նկատմամբ հասարակական հետաքրքրության ձևավորման գործում։ Նման հրատարակությունները կարևոր նշանակություն են ունեցել հատկապես այն ժամանակաշրջաններում, երբ պատմական հուշարձանների անմիջական ուսումնասիրությունը սահմանափակված էր ճանապարհային, տեխնիկական կամ կազմակերպչական դժվարություններով, իսկ լուսանկարչական պատկերները հնարավորություն էին տալիս հետազոտողներին ծանոթանալու հեռավոր վայրերում գտնվող մշակութային արժեքներին։ Աշխատության գիտական նշանակությունը պայմանավորված է հնագիտական լուսանկարչության պատմության, տեսողական սկզբնաղբյուրների քննադատության և Հայաստանի մշակութային ժառանգության փաստագրման վաղ շրջանի փորձի ուսումնասիրությամբ։ Լուսանկարչական ալբոմի հնագիտական արժեքի գնահատումը կարևոր է նաև պատմական պատկերների պահպանման, դրանց գիտական դասակարգման և ժամանակակից հետազոտական աշխատանքներում կիրառման տեսանկյունից։ Ուսումնասիրությունը կարող է օգտակար լինել հնագետներին, պատմաբաններին, արվեստաբաններին, ճարտարապետության պատմաբաններին, հայագետներին, թանգարանագետներին, լուսանկարչության պատմության մասնագետներին և մշակութային ժառանգության պահպանությամբ զբաղվող հետազոտողներին։ Այն հետաքրքրություն է ներկայացնում նաև Հայաստանի պատմական լուսանկարչության, հնագիտական ուսումնասիրությունների և հուշարձանների վավերագրման մեթոդների զարգացման պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար։ Աշխատությունն ունի պատմագիտական, հնագիտական, աղբյուրագիտական և մշակութաբանական նշանակություն՝ նպաստելով լուսանկարչական ժառանգության գիտական արժեքի ճանաչմանը, պատմական պատկերների՝ որպես հետազոտական նյութի կիրառման հնարավորությունների բացահայտմանը և Հայաստանի նյութական մշակույթի ուսումնասիրության պատմության առավել ամբողջական ընկալմանը։
Updated: 2026-10-11
History
Библиографический очерк армянской исторической литературы
Աշխատությունը մատենագիտական բնույթի ուսումնասիրություն է, որը նպատակ ունի համակարգված ներկայացնելու հայ պատմագիտական գրականության ձևավորումը, հիմնական ուղղությունները և տարբեր ժամանակաշրջաններում ստեղծված պատմական աշխատությունների շրջանակը։ Նյութը համադրում է մատենագիտական տեղեկատվությունն ու պատմագիտական դիտարկումները՝ հնարավորություն տալով հետևելու հայ ժողովրդի անցյալին վերաբերող գրականության զարգացման ընթացքին, թեմատիկ ընդգրկմանը և գիտական ուսումնասիրության առաջնահերթությունների փոփոխություններին։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում պատմական սկզբնաղբյուրներին, տարեգրություններին, պատմագրական երկերին, գիտական ուսումնասիրություններին, ժողովածուներին և այլ հրատարակություններին, որոնք կարևոր դեր են ունեցել Հայաստանի ու հայ ժողովրդի պատմության ուսումնասիրման գործում։ Մատենագիտական նկարագրությունները հնարավորություն են տալիս կողմնորոշվելու տարբեր հեղինակների և աշխատությունների միջև, իսկ նյութի համակարգումը նպաստում է պատմագիտական գրականության ընդհանուր պատկերի ձևավորմանը։ Քննվում է հայ պատմագրական ավանդույթի շարունակականությունը՝ հին և միջնադարյան պատմիչներից մինչև հետագա շրջանի պատմագիտական ուսումնասիրություններ՝ ուշադրություն դարձնելով պատմական գիտելիքի փոխանցման և վերաիմաստավորման գործընթացներին։ Կարևոր տեղ կարող են զբաղեցնել Հայաստանի քաղաքական պատմությանը, սոցիալ-տնտեսական հարաբերություններին, մշակույթին, եկեղեցուն, միջազգային կապերին և տարբեր տարածաշրջաններում հայկական համայնքների պատմությանը վերաբերող աշխատությունները։ Մատենագիտական մոտեցումը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու նաև պատմական թեմաների ուսումնասիրվածության աստիճանը և տարբեր ժամանակաշրջաններում գիտական հետաքրքրությունների փոփոխությունները։ Առանձին նշանակություն ունի հայերենից բացի այլ լեզուներով հրատարակված հայագիտական և պատմագիտական գրականության ընդգրկումը, քանի որ հայոց պատմության ուսումնասիրությունը զարգացել է տարբեր գիտական և մշակութային կենտրոններում։ Նյութը կարող է կարևոր տեղեկություններ տրամադրել հրատարակությունների բովանդակային ուղղվածության, ժամանակագրական ընդգրկման և պատմագիտական նշանակության վերաբերյալ՝ ծառայելով որպես ուղեցույց հետագա ուսումնասիրությունների համար։ Միաժամանակ այն հնարավորություն է տալիս դիտարկելու մատենագիտությունը որպես պատմագիտության օժանդակ գիտակարգ, որի միջոցով հնարավոր է համակարգել մեծածավալ գիտական ժառանգությունը և հեշտացնել անհրաժեշտ աղբյուրների հայտնաբերումը։ Հրատարակությունը կարող է օգտակար լինել պատմաբանների, հայագետների, մատենագետների, գրադարանային մասնագետների և պատմական գրականությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար։ Այն արժեքավոր է նաև պատմագրության պատմության ուսումնասիրության տեսանկյունից, քանի որ մատենագիտական նյութերի համադրումը հնարավորություն է տալիս հետևելու ոչ միայն առանձին աշխատությունների գոյությանը, այլև հայոց պատմության վերաբերյալ գիտական մտքի զարգացման ընդհանուր ընթացքին։
Updated: 2026-09-19