Պետրոսյան, Վարդուհի Արամայիսի

Linguistics

Աշխատությունը նվիրված է ֆրանսերենի և հայերենի միջև բառային փոխազդեցությունների պատմական զարգացման ուսումնասիրությանը՝ տարբեր ժամանակաշրջաններում երկու լեզուների շփումների, փոխառությունների և բառապաշարային փոխազդեցության առանձնահատկությունների բացահայտման նպատակով։ Հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացված է այն հասարակական, պատմական և մշակութային պայմանների վրա, որոնց ազդեցությամբ ֆրանսերեն բառերն ու արտահայտությունները ներթափանցել են հայերենի բառապաշար և աստիճանաբար հարմարվել նրա հնչյունական, ձևաբանական, իմաստային ու բառակազմական համակարգերին։ Տարաժամանակյա մոտեցումը հնարավորություն է տալիս լեզվական փոխազդեցությունը դիտարկել զարգացման տարբեր փուլերում՝ պարզելով փոխառությունների տարածման ժամանակագրությունը, դրանց գործածության փոփոխությունները և բառապաշարում ամրապնդվելու կամ գործածությունից դուրս գալու գործընթացները։ Քննության են առնվում լեզվական շփումների պատմական նախադրյալները, ֆրանսիական մշակույթի, կրթության, գրականության, գիտության, քաղաքական մտքի և հասարակական կյանքի ազդեցությունը հայկական միջավայրի վրա, ինչպես նաև թարգմանական գործունեության և մամուլի դերը նոր բառային միավորների տարածման գործում։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում անմիջական և միջնորդավորված փոխառությունների տարբերակմանը՝ պարզելու, թե տվյալ բառային միավորը հայերեն է անցել անմիջապես ֆրանսերենից, թե այլ լեզուների միջնորդությամբ։ Ուսումնասիրվում են փոխառված բառերի հնչյունական հարմարեցման օրինաչափությունները, երբ օտար լեզվի հնչյունային կառուցվածքը համապատասխանեցվում է հայերենի արտասանական համակարգին։ Ձևաբանական մակարդակում դիտարկվում է փոխառությունների ներգրավումը հայերենի քերականական համակարգ՝ հոլովման, հոգնակի թվի կազմության և բառակազմական ածանցների ընդունման տեսանկյունից։ Կարևորվում է նաև բառերի իմաստային զարգացումը, քանի որ փոխառված միավորը նոր լեզվական միջավայրում կարող է պահպանել սկզբնական նշանակությունը, ձեռք բերել լրացուցիչ իմաստներ, նեղացնել կամ ընդլայնել իր իմաստային դաշտը։ Առանձին քննության են ենթարկվում այն ոլորտները, որոնցում ֆրանսերենից կատարված փոխառությունները առավել նկատելի են՝ մշակույթ, արվեստ, գրականություն, նորաձևություն, խոհանոց, հասարակական կյանք, գիտություն, տեխնիկա, դիվանագիտություն և այլ բնագավառներ։ Բառապաշարային նյութի ժամանակագրական համեմատությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտել, թե պատմական տարբեր փուլերում որ ոլորտներն են առավել ակտիվորեն նպաստել լեզվական փոխառություններին և ինչպես են հասարակական փոփոխություններն արտացոլվել բառային կազմի մեջ։ Ուսումնասիրվում է նաև փոխառված և բնիկ կամ արդեն գոյություն ունեցող հայերեն բառերի փոխհարաբերությունը՝ հոմանիշության, իմաստային տարբերակման և ոճական մասնագիտացման տեսանկյունից։ Որոշ դեպքերում նոր բառային միավորները կարող են գործածվել գոյություն ունեցող հայերեն համարժեքների կողքին՝ ժամանակի ընթացքում ձեռք բերելով հատուկ ոճական կամ իմաստային երանգներ։ Կարևորվում են գրական լեզվի և խոսակցական գործածության միջև տարբերությունները, ինչպես նաև արևելահայերենի և արևմտահայերենի պատմական ու մշակութային միջավայրերի ազդեցությունը փոխառությունների ընդունման և տարածման վրա։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է բառարանների, գրական ստեղծագործությունների, մամուլի, թարգմանական գրականության և պատմական գրավոր աղբյուրների տվյալների համադրումը, որը հնարավորություն է տալիս հետևել առանձին բառերի առաջին վկայություններին և հետագա գործածությանը։ Դիտարկվում է նաև հակառակ ուղղությամբ հնարավոր բառային ազդեցությունը՝ ֆրանսերենում հայկական ծագում ունեցող կամ հայկական մշակութային իրողությունների հետ կապված բառային միավորների առկայության տեսանկյունից։ Այսպիսով լեզվական փոխազդեցությունը ներկայացվում է որպես մշակութային և պատմական կապերի արտացոլում, որի միջոցով հնարավոր է ուսումնասիրել ոչ միայն լեզվի ներքին զարգացումը, այլև ժողովուրդների միջև հաղորդակցության և մշակութային փոխանակման առանձնահատկությունները։ Տարաժամանակյա ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս տարբերակել ժամանակավոր նորաբանությունները երկարաժամկետ կերպով բառապաշարում հաստատված փոխառություններից և բացահայտել օտար բառային նյութի յուրացման հիմնական օրինաչափությունները։ Աշխատությունը կարևոր նշանակություն ունի հայերենի բառապաշարի պատմության, ֆրանսերեն-հայերեն լեզվական առնչությունների և փոխառությունների տեսության ուսումնասիրության համար։ Այն կարող է օգտակար լինել զուգադրական և պատմական լեզվաբանության, բառագիտության, ստուգաբանության, թարգմանագիտության, ֆրանսագիտության և հայագիտության ոլորտների հետազոտողների, լեզվաբանների, թարգմանիչների, դասախոսների և ուսանողների համար։