Ստեփանյան, Գևորգ Սրապիոնի

Ստեփանյան, Գևորգ Սրապիոնի

menu_book View materials

Books by this author (3)

Online

History

Նուխի և Արեշ գավառների հայերի կոտորածներն ու ինքնապաշտպանությունը 1918-1920 թթ.

Այս աշխատությունը նվիրված է 1918–1920 թվականներին Նուխի և Արեշ գավառների հայ բնակչության նկատմամբ իրականացված բռնությունների, կոտորածների, տեղահանությունների և հայերի ինքնապաշտպանության ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության կենտրոնում այդ ժամանակաշրջանի քաղաքական և ռազմական անկայուն պայմաններն են, որոնց ազդեցությամբ տարածաշրջանի հայկական բնակավայրերը հայտնվել են ծանր և վտանգավոր իրավիճակում։ Աշխատությունում կարող են ներկայացվել Նուխի և Արեշ գավառների հայության ժողովրդագրական կազմը, բնակավայրերը, համայնքային կյանքը, տնտեսական ու մշակութային նշանակությունը, ինչպես նաև տարածաշրջանում ձևավորված քաղաքական իրադրությունը Առաջին աշխարհամարտի ավարտին և դրան հաջորդած տարիներին։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում հայ բնակչության նկատմամբ բռնությունների բնույթին, դրանց պատճառներին, ընթացքին և հետևանքներին՝ դիտարկելով նաև տեղական իշխանությունների, զինված խմբավորումների և տարածաշրջանի տարբեր քաղաքական ուժերի դերակատարությունը։ Ուսումնասիրության կարևոր ուղղություններից է հայերի ինքնապաշտպանության կազմակերպումը, որի շրջանակում քննվում են բնակչության համախմբման, զինված դիմադրության կազմակերպման, բնակավայրերի պաշտպանության և անվտանգության ապահովման փորձերը։ Ինքնապաշտպանական պայքարը ներկայացվում է ոչ միայն որպես ռազմական դիմադրություն, այլև որպես համայնքի գոյությունը, ընտանիքների անվտանգությունը և ազգային ինքնությունը պահպանելու միջոց։ Աշխատությունը կարող է անդրադառնալ նաև առանձին բնակավայրերում տեղի ունեցած իրադարձություններին, զոհերի և տեղահանվածների խնդրին, բնակչության փրկության կամ արտագաղթի գործընթացներին և այդ իրադարձությունների երկարաժամկետ ժողովրդագրական ու հասարակական հետևանքներին։ Պատմական նյութի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս վերականգնելու մի ժամանակաշրջան, երբ Հարավային Կովկասի և Արևելյան Անդրկովկասի քաղաքական քարտեզը ենթարկվում էր արագ փոփոխությունների, իսկ տեղական բնակչությունը հաճախ հայտնվում էր զինված հակամարտությունների և ազգային-քաղաքական բախումների կենտրոնում։ Աշխատությունը կարևոր է նաև պատմական հիշողության պահպանման տեսանկյունից, քանի որ Նուխի և Արեշ գավառների հայության պատմությունը համեմատաբար նեղ տարածաշրջանային թեմա է, սակայն այն առնչվում է հայ ժողովրդի՝ Առաջին աշխարհամարտից հետո կրած կորուստների, բռնի տեղաշարժերի և ինքնապաշտպանական պայքարի ավելի լայն պատմությանը։ Նյութը կարող է հետաքրքրել հայոց պատմությամբ, տարածաշրջանային պատմությամբ, ցեղասպանագիտությամբ, ժողովրդագրությամբ և հայկական համայնքների պատմությամբ զբաղվող հետազոտողներին, ինչպես նաև պատմության ուսանողներին։ Աշխատությունը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրել ոչ միայն ողբերգական իրադարձությունների ընթացքն ու հետևանքները, այլև այն կազմակերպչական և մարդկային գործոնները, որոնց շնորհիվ տվյալ համայնքների մի մասը փորձել է դիմակայել բռնություններին և պահպանել իր գոյությունը։

Updated: 2026-09-21
Նուխի և Արեշ գավառների հայերի կոտորածներն ու ինքնապաշտպանությունը 1918-1920 թթ.

Free

Online

History

Բաքվի նահանգի հայությունը XIX դարի երկրորդ կեսին և XX դարի սկզբներին (պատմաժողովրդագրական ուսումնասիրություն)

Այս աշխատությունը նվիրված է Բաքվի նահանգի հայության պատմաժողովրդագրական ուսումնասիրությանը XIX դարի երկրորդ կեսին և XX դարի սկզբներին՝ ներկայացնելով այդ ժամանակաշրջանում հայկական բնակչության թվաքանակի, տեղաբաշխման, սոցիալական կազմի, տնտեսական գործունեության և համայնքային կյանքի հիմնական առանձնահատկությունները։ Ուսումնասիրության կենտրոնում Բաքվի նահանգում հայ բնակչության ձևավորման ու աճի գործընթացներն են, որոնք սերտորեն կապված էին տարածաշրջանի տնտեսական զարգացման, նավթարդյունաբերության վերելքի, քաղաքների ընդլայնման և բնակչության տեղաշարժերի հետ։ Աշխատանքում կարող են վերլուծվել հայերի բնակության հիմնական վայրերը, քաղաքային և գյուղական բնակչության հարաբերակցությունը, ժողովրդագրական փոփոխությունների դինամիկան, ծնելիության և մահացության առանձնահատկությունները, ինչպես նաև ներգաղթի և արտագաղթի գործընթացները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում Բաքու քաղաքի հայկական համայնքին, որն աստիճանաբար դարձավ տարածաշրջանի տնտեսական, մշակութային և հասարակական կյանքի կարևոր բաղադրիչներից մեկը։ Ուսումնասիրությունը կարող է անդրադառնալ հայերի մասնագիտական և սոցիալական կազմին՝ ներկայացնելով նրանց մասնակցությունը արդյունաբերության, առևտրի, արհեստների, ծառայությունների, կրթության և այլ ոլորտների զարգացմանը։ Կարևոր տեղ է հատկացվում հայկական համայնքային կառույցներին, եկեղեցական և կրթական հաստատություններին, բարեգործական կազմակերպություններին, մամուլին և մշակութային կյանքին, որոնք նպաստում էին ազգային ինքնության պահպանմանը և համայնքի ներքին կազմակերպմանը։ Աշխատանքում կարող են ուսումնասիրվել նաև հայության և տարածաշրջանի այլ էթնիկ ու կրոնական խմբերի միջև սոցիալական և տնտեսական հարաբերությունները, ինչպես նաև այն քաղաքական ու հասարակական գործընթացները, որոնք ազդեցություն էին ունենում հայկական բնակչության վիճակի վրա։ Առանձին ուշադրություն է դարձվում XIX դարի վերջի և XX դարի սկզբի քաղաքական անկայունության, ազգային-հասարակական լարվածությունների և դրանց ժողովրդագրական հետևանքների ուսումնասիրությանը։ Պատմաժողովրդագրական մոտեցումը հնարավորություն է տալիս համադրել վիճակագրական տվյալները, մարդահամարների և վարչական հաշվառումների նյութերը, պատմական վկայությունները և համայնքային տեղեկությունները՝ Բաքվի նահանգի հայության թվաքանակի ու տեղաբաշխման վերաբերյալ առավել ամբողջական պատկեր ստանալու համար։ Ուսումնասիրությունը կարևոր է ոչ միայն տարածաշրջանի հայության պատմությունը վերականգնելու, այլև Հարավային Կովկասի բազմազգ հասարակության ժողովրդագրական և սոցիալ-տնտեսական զարգացումները հասկանալու տեսանկյունից։ Աշխատանքը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու հայ համայնքի դերը տարածաշրջանի տնտեսական և մշակութային կյանքում և ներկայացնելու այն պատմական ու ժողովրդագրական գործընթացները, որոնք ձևավորեցին նրա վիճակը XIX դարի վերջին և XX դարի սկզբին։

Updated: 2026-11-02
Բաքվի նահանգի հայությունը XIX դարի երկրորդ կեսին և XX դարի սկզբներին (պատմաժողովրդագրական ուսումնասիրություն)

Free

Online

History

Բաքվի նահանգի հայությունը XIX դարի երկրորդ կեսին և XX դարի սկզբներին (Պատմաժողովրդագրական ուսումնասիրություն)

Աշխատությունը նվիրված է Ռուսական կայսրության Բաքվի նահանգի հայ բնակչության ժողովրդագրական, սոցիալ-տնտեսական և համայնքային պատմության ուսումնասիրությանը XIX դարի երկրորդ կեսից մինչև XX դարի սկզբի ժամանակահատվածում։ Հետազոտության կենտրոնում բնակչության թվաքանակի, տարածքային տեղաբաշխման, բնակավայրերի կառուցվածքի, բնական աճի, միգրացիոն շարժերի և սոցիալական կազմի փոփոխություններն են՝ դիտարկված տարածաշրջանի տնտեսական ու վարչական վերափոխումների համատեքստում։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում քաղաքային և գյուղական բնակչության հարաբերակցությանը, հայերի բնակեցման աշխարհագրությանը և Բաքվի՝ արագ զարգացող արդյունաբերական ու առևտրային կենտրոնի վերածվելու գործընթացի ժողովրդագրական հետևանքներին։ Քննվում են աշխատանքի և տնտեսական հնարավորությունների հետ կապված տեղաշարժերը, քաղաքայնացման գործընթացները, զբաղվածության կառուցվածքը, արհեստների, առևտրի, արդյունաբերության և մասնագիտական գործունեության տարբեր ոլորտներում հայ բնակչության ներգրավվածությունը։ Պատմաժողովրդագրական վերլուծության կարևոր բաղադրիչ են ընտանիքի կառուցվածքի, սեռատարիքային կազմի, ծնելիության, մահացության և բնակչության շարժի վերաբերյալ հասանելի վիճակագրական տվյալները՝ դրանց աղբյուրագիտական սահմանափակումների հաշվառմամբ։ Հետազոտությունը կարող է ընդգրկել մարդահամարների, վարչական վիճակագրության, եկեղեցական փաստաթղթերի, պարբերական մամուլի, հասցեացուցակների և այլ սկզբնաղբյուրների համադրական քննություն՝ ժողովրդագրական պատկերը հնարավորինս ամբողջական վերականգնելու նպատակով։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում համայնքային հաստատությունների՝ եկեղեցիների, դպրոցների, բարեգործական ու մշակութային կազմակերպությունների գործունեությունը, քանի որ դրանք էական դեր էին կատարում կրթության, սոցիալական փոխօգնության և մշակութային կյանքի կազմակերպման մեջ։ Միաժամանակ ուսումնասիրվում են տարածաշրջանի բազմազգ միջավայրում տարբեր բնակչական խմբերի տնտեսական և հասարակական փոխհարաբերությունները՝ խուսափելով ժողովրդագրական փոփոխությունները միայն մեկ գործոնով բացատրելուց։ Քննության առարկա կարող են դառնալ նաև ժամանակաշրջանի քաղաքական ցնցումների և միջհամայնքային լարվածությունների ժողովրդագրական ու սոցիալական հետևանքները՝ պատմական աղբյուրների քննադատական համադրմամբ։ Ընդհանուր առմամբ ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս վերականգնելու Բաքվի նահանգի հայության պատմաժողովրդագրական զարգացման բազմաշերտ պատկերը և ավելի խորությամբ հասկանալու Հարավային Կովկասում XIX դարի վերջի ու XX դարի սկզբի քաղաքայնացման, տնտեսական արդիականացման, միգրացիայի և համայնքային կյանքի փոխկապակցված գործընթացները։

Updated: 2026-09-24
Բաքվի նահանգի հայությունը XIX դարի երկրորդ կեսին և XX դարի սկզբներին (Պատմաժողովրդագրական ուսումնասիրություն)

Free

Դանիել Վարուժան Դանիել Վարուժան 1884 թ․ – 1915 թ․ Դանիել Վարուժանը արևմտահայ պոեզիայի ամենատաղանդավոր ներկայացուցիչներից է։ Նրա ստեղծագործություններում մեծ տեղ ունեն բնությունը, գյուղական կյանքը և մարդու ստեղծագործ ուժը։ Վարուժանը հիանում էր աշխատանքի գեղեցկությամբ և մարդու հոգևոր ուժով։ Նրա բանաստեղծությունները հարուստ են պատկերներով և զգացմունքներով։ Նա ձգտել է վերածնել ազգային մշակութային արժեքները։ Հայոց ցեղասպանության ժամանակ նա ձերբակալվել և սպանվել է։ Չնայած կարճ կյանքին՝ նա թողել է մեծ գրական ժառանգություն։ Նրա գործերը մեծ ազդեցություն են ունեցել հայ պոեզիայի զարգացման վրա։ Վարուժանի ստեղծագործությունները մինչ օրս լայնորեն ընթերցվում են։ Նա համարվում է արևմտահայ գրականության դասականներից մեկը։ menu_book3 Read more Մխիթար Գոշ Մխիթար Գոշ 1130 թ․ – 1213 թ․ Մխիթար Գոշ միջնադարյան հայ մեծ մտածող, իրավագետ, առակագիր, մանկավարժ և հասարակական գործիչ էր, որը ապրել է XII–XIII դարերում։ Նա հայտնի է որպես հայ իրավագիտության ամենանշանավոր ներկայացուցիչներից մեկը։ Նրա ամենահայտնի աշխատությունը «Դատաստանագիրքն» է, որը համարվում է հայկական իրավունքի կարևորագույն հուշարձաններից և երկար ժամանակ ծառայել է որպես օրենքների ժողովածու։ Մխիթար Գոշը գրել է նաև բազմաթիվ առակներ, որոնց միջոցով քարոզել է բարություն, արդարություն, իմաստություն և ազնվություն։ Նա մեծ դեր է ունեցել կրթության և մշակույթի զարգացման գործում, հիմնել է դպրոցներ և նպաստել գիտելիքների տարածմանը։ Գոշի ստեղծագործությունները կարևոր նշանակություն ունեն հայ գրականության, իրավունքի և մանկավարժության պատմության մեջ։ Նրա անունը մինչ օրս համարվում է իմաստության, արդարադատության և ազգային մշակույթի խորհրդանիշ։ menu_book9 Read more Գուրգեն Մահարի Գուրգեն Մահարի 1903 թ․ – 1969 թ․ Գուրգեն Մահարին հայ արձակի և հուշագրության կարևոր ներկայացուցիչներից է։ Նրա ստեղծագործությունները հաճախ հիմնված են սեփական կյանքի փորձի վրա։ Նա նկարագրել է խորհրդային ժամանակների դժվարությունները և բանտային կյանքը։ Նրա հայտնի գործերից է «Ծաղկած փշալարեր» վեպը։ Մահարու լեզուն պարզ է, բայց խորքային և զգացմունքային։ Նրա ստեղծագործություններում կարևոր տեղ ունի մարդու ազատության գաղափարը։ Նա նաև անդրադարձել է պատմական և սոցիալական թեմաներին։ Մահարու գործերը արժեքավոր վկայություն են ժամանակաշրջանի մասին։ Նա մեծ ազդեցություն է ունեցել հայ ժամանակակից արձակի վրա։ Նրա ժառանգությունը շարունակում է ուսումնասիրվել այսօր։ menu_book4 Read more Գրիգոր Զոհրապ Գրիգոր Զոհրապ 1861 թ․ – 1915 թ․ Հայ նշանավոր գրող, հրապարակախոս, իրավաբան և քաղաքական գործիչ էր։ Նա ծնվել է 1861 թվականի հունիսի 26-ին՝ Կոստանդնուպոլսում, և մահացել 1915 թվականին՝ Հայոց ցեղասպանության ժամանակ։ Զոհրապը համարվում է արևմտահայ գրականության ամենահայտնի նովելիստներից մեկը։ Նրա ստեղծագործություններում պատկերավորվում են մարդու հոգեբանությունը, հասարակական հարաբերությունները և քաղաքային կյանքի խնդիրները։ Նա գրել է բազմաթիվ պատմվածքներ և նորավեպեր, որոնք առանձնանում են իրատեսական ոճով և խոր հոգեբանական վերլուծությամբ։ Բացի գրական գործունեությունից, Զոհրապը եղել է հայտնի իրավաբան և Օսմանյան խորհրդարանի պատգամավոր։ Նրա կյանքն ու գործունեությունը մեծ ազդեցություն են ունեցել հայ մշակույթի և հասարակական մտքի զարգացման վրա, իսկ նրա ստեղծագործությունները մինչ օրս համարվում են հայ գրականության արժեքավոր էջերից։ menu_book5 Read more Գրիգոր Նարեկացի Գրիգոր Նարեկացի 951 թ․ – 1003 թ․ Գրիգոր Նարեկացին միջնադարյան հայ գրականության և քրիստոնեական մտքի ամենամեծ ներկայացուցիչներից է։ Նրա ամենահայտնի ստեղծագործությունը «Մատյան ողբերգությունն» է, որը հաճախ կոչվում է պարզապես «Նարեկ»։ Գիրքը բաղկացած է աղոթքներից և հոգևոր խորհրդածություններից։ Նարեկացին խորությամբ ուսումնասիրել է մարդու հոգին, մեղքը, ապաշխարությունն ու հավատքը։ Նրա լեզուն չափազանց հարուստ և պատկերավոր է։ Նարեկացու ստեղծագործությունները մեծ ազդեցություն են ունեցել հայ հոգևոր մշակույթի վրա։ Նրա գործերը թարգմանվել են բազմաթիվ լեզուներով։ 2015 թվականին նա հռչակվել է Կաթոլիկ եկեղեցու Վարդապետ։ Նարեկացին համարվում է համաշխարհային քրիստոնեական գրականության կարևոր հեղինակներից մեկը։ Նրա ժառանգությունը շարունակում է ուսումնասիրվել ամբողջ աշխարհում։ menu_book29 Read more Մուրացան (Գրիգոր Տեր-Հովհաննիսյան) Մուրացան (Գրիգոր Տեր-Հովհաննիսյան) 1854 թ․ – 1908 թ․ Մուրացանը հայ պատմական արձակի կարևոր ներկայացուցիչներից է։ Նրա ամենահայտնի ստեղծագործությունը «Գևորգ Մարզպետունի» վեպն է։ Վեպում ներկայացվում են Հայաստանի պատմության կարևոր էջերը։ Մուրացանը մեծ հետաքրքրություն ուներ ազգային անցյալի նկատմամբ։ Նրա ստեղծագործությունները ներշնչված են հայրենասիրական գաղափարներով։ Նա ձգտել է ընթերցողին ծանոթացնել հայկական պատմությանը։ Նրա կերպարները հաճախ մարմնավորում են քաջություն և նվիրվածություն։ Մուրացանի լեզուն հարուստ է և արտահայտիչ։ Նրա գրքերը մինչ օրս մեծ հետաքրքրությամբ ընթերցվում են։ Նա կարևոր տեղ է զբաղեցնում հայ պատմավեպի զարգացման մեջ։ menu_book18 Read more