Սվաջյան, Արաքսիա Հովհաննեսի

Pedagogy

Աշխատությունը նվիրված է 5–7 տարեկան սահմանափակ կարողություններով երեխաների դպրոցական ուսուցմանը նախապատրաստվածության ուսումնասիրությանը՝ ուշադրությունը կենտրոնացնելով այն հոգեբանական, մանկավարժական, ճանաչողական, սոցիալական և գործնական նախադրյալների վրա, որոնք անհրաժեշտ են երեխայի հաջող անցումը նախադպրոցական միջավայրից դպրոց ապահովելու համար։ Ուսումնասիրության հիմքում այն գաղափարն է, որ դպրոցական պատրաստվածությունը չի սահմանափակվում միայն տարրական գիտելիքների՝ տառերի, թվերի կամ պարզ առաջադրանքների իմացությամբ, այլ ներառում է երեխայի ընդհանուր զարգացման մի շարք փոխկապակցված բաղադրիչներ։ Սահմանափակ կարողություններով երեխաների դեպքում այդ բաղադրիչների գնահատումն ու զարգացումը պահանջում են անհատականացված և երեխայի հնարավորություններին համապատասխան մոտեցում։ Աշխատության մեջ կարևոր տեղ է զբաղեցնում դպրոցական պատրաստվածության հասկացության բացահայտումը։ Այն կարող է ներառել ճանաչողական պատրաստվածություն, խոսքային և հաղորդակցական կարողություններ, մանր և խոշոր շարժողական հմտություններ, ինքնասպասարկման կարողություններ, սոցիալական փոխազդեցություն, հուզական ինքնակարգավորում, ուշադրության կենտրոնացում, առաջադրանքը մինչև վերջ կատարելու կարողություն և ուսումնական գործունեության նկատմամբ դրական վերաբերմունք։ Այս բոլոր ոլորտների համակցված զարգացումն է ձևավորում դպրոցական միջավայրում երեխայի արդյունավետ ներգրավվելու նախադրյալները։ Ճանաչողական պատրաստվածության ուսումնասիրության ժամանակ կարևոր է գնահատել երեխայի ուշադրությունը, հիշողությունը, ընկալումը, մտածողությունը և պարզ խնդիրներ լուծելու կարողությունը։ Միաժամանակ անհրաժեշտ է հաշվի առնել երեխայի անհատական զարգացման տեմպը և չկիրառել միայն տարիքային միջին ցուցանիշների վրա հիմնված չափանիշներ։ Ավելի արդյունավետ է բացահայտել երեխայի առկա կարողությունները, դժվարությունները և այն ներուժը, որը կարող է զարգանալ նպատակային մանկավարժական աջակցության պայմաններում։ Խոսքային և հաղորդակցական պատրաստվածությունը ևս էական նշանակություն ունի։ Դպրոցական ուսուցումը պահանջում է հասկանալ ուսուցչի հրահանգները, արտահայտել սեփական կարիքներն ու մտքերը, հարցեր տալ, պատասխանել և համագործակցել հասակակիցների հետ։ Հետևաբար խոսքի զարգացմանը, հաղորդակցական հմտություններին և այլընտրանքային հաղորդակցության հնարավոր միջոցներին կարող է հատկացվել հատուկ ուշադրություն՝ կախված երեխայի անհատական կարիքներից։ Կարևոր ուղղություն է նաև սոցիալական և հուզական պատրաստվածությունը։ Դպրոցական միջավայրը երեխայից պահանջում է որոշակի կանոնների պահպանում, հերթի սպասում, խմբային գործունեության մասնակցություն, ուսուցչի հետ համագործակցություն և հասակակիցների հետ փոխհարաբերությունների կառուցում։ Սահմանափակ կարողություններով երեխաների համար այս պահանջները երբեմն կարող են լրացուցիչ դժվարություններ առաջացնել, ուստի նախապատրաստական աշխատանքը պետք է ներառի սոցիալական իրավիճակների աստիճանական յուրացում և հուզական արձագանքների կառավարման զարգացում։ Ինքնասպասարկման հմտությունները նույնպես կարող են դիտարկվել որպես դպրոցական պատրաստվածության կարևոր բաղադրիչ։ Երեխայի հնարավորություններին համապատասխան ինքնուրույն հագնվելը, սնվելը, անձնական իրերի հետ վարվելը, անհրաժեշտության դեպքում օգնություն խնդրելը և դասարանի առօրյա գործողություններին մասնակցելը կարող են նպաստել դպրոցական միջավայրում նրա ինքնուրույնության բարձրացմանը։ Աշխատության մեջ կարող է ուսումնասիրվել նաև շարժողական պատրաստվածությունը։ Խոշոր և մանր շարժողական կարողությունները կարևոր են ինչպես ֆիզիկական ակտիվության, այնպես էլ գրելու, նկարելու, կտրելու, առարկաներ դասավորելու և այլ ուսումնական գործողությունների համար։ Անհրաժեշտության դեպքում հատուկ վարժությունների և հարմարեցված միջոցների կիրառումը կարող է նպաստել երեխայի մասնակցության ընդլայնմանը։ Հետազոտության կարևոր բաղադրիչ է դպրոցական պատրաստվածության գնահատման մեթոդների ուսումնասիրությունը։ Գնահատումը նպատակահարմար է իրականացնել բազմակողմանի՝ ներառելով մանկավարժական դիտարկում, զարգացման առաջադրանքներ, ծնողների և մասնագետների հետ զրույցներ, երեխայի գործունեության արդյունքների վերլուծություն և համապատասխան ախտորոշիչ գործիքներ։ Այսպիսի մոտեցումը հնարավորություն է տալիս խուսափել երեխայի հնարավորությունների միայն մեկ ցուցանիշով գնահատումից և ստանալ նրա զարգացման առավել ամբողջական պատկերը։ Աշխատության կիրառական նշանակությունը կապված է նախադպրոցական և դպրոցական կրթության միջև անցման արդյունավետ կազմակերպման հետ։ Երեխայի դպրոցական պատրաստվածության բարձրացման համար կարող են կիրառվել անհատական զարգացման ծրագրեր, խաղային և գործնական առաջադրանքներ, հատուկ մանկավարժական մեթոդներ, տեսողական հենարաններ, կրկնություն և աստիճանական բարդացում։ Կարևոր է նաև ընտանիքի, նախադպրոցական հաստատության մասնագետների և ապագա դպրոցի ուսուցիչների համագործակցությունը, որպեսզի երեխայի կրթական կարիքների վերաբերյալ տեղեկատվությունը շարունակական կերպով փոխանցվի և աջակցության մեխանիզմները չընդհատվեն դպրոց տեղափոխվելու պահին։ Ներառական կրթության տեսանկյունից դպրոցական պատրաստվածությունը պետք է դիտարկել ոչ միայն որպես երեխայի՝ դպրոցին հարմարվելու խնդիր, այլև որպես դպրոցական միջավայրի պատրաստվածության հարց։ Կրթական հաստատությունը պետք է կարողանա ապահովել անհրաժեշտ ֆիզիկական հասանելիություն, համապատասխան ուսումնական նյութեր, անհատականացված աջակցություն և այնպիսի մանկավարժական միջավայր, որտեղ երեխան կարող է մասնակցել ուսումնական գործընթացին՝ իր հնարավորություններին համապատասխան։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը 5–7 տարեկան սահմանափակ կարողություններով երեխաների դպրոցական պատրաստվածությունը դիտարկում է որպես բազմաբաղադրիչ և շարունակական գործընթաց, որի նպատակն է ոչ միայն երեխայի առկա կարողությունների գնահատումը, այլև դրանց նպատակային զարգացումը և դպրոցական միջավայրում լիարժեք մասնակցության պայմանների ստեղծումը։ Ուսումնասիրությունը կարող է օգտակար լինել հատուկ մանկավարժներին, նախադպրոցական և տարրական դպրոցի ուսուցիչներին, հոգեբաններին, լոգոպեդներին, ներառական կրթության մասնագետներին, ծնողներին և մանկավարժական բուհերի ուսանողներին։