Թեմուրջյան, Վարդան Ս.

History

Այս պատմաազգագրական ուսումնասիրությունը նվիրված է Հայաստանում գորգագործության ձևավորման, զարգացման և տարածման պատմությանը՝ այն դիտարկելով որպես հայկական ժողովրդական մշակույթի, կենցաղի և դեկորատիվ-կիրառական արվեստի կարևորագույն դրսևորում։ Աշխատության կենտրոնում գորգերի ստեղծման ավանդույթներն են, դրանց պատրաստման տեխնիկաները, գեղարվեստական առանձնահատկությունները, օգտագործվող հումքը, զարդանախշային համակարգը և տարբեր պատմական ու աշխարհագրական միջավայրերում դրանց զարգացման առանձնահատկությունները։ Ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս գորգագործությունը դիտարկել ոչ միայն որպես արհեստ կամ կենցաղային զբաղմունք, այլև որպես սերունդների միջև փոխանցվող մշակութային ժառանգության կարևոր ձև, որի միջոցով արտահայտվել են համայնքների գեղագիտական պատկերացումները, խորհրդանշական մտածողությունը և սոցիալական կյանքի տարբեր կողմերը։ Աշխատության կարևոր ուղղություններից մեկը գորգագործության պատմական զարգացման ուսումնասիրությունն է։ Հայաստանի տարածքում գորգագործության ավանդույթները ձևավորվել և զարգացել են երկարատև ժամանակաշրջանի ընթացքում՝ փոխազդելով տարածաշրջանի այլ մշակույթների հետ և միաժամանակ պահպանելով տեղական առանձնահատկությունները։ Պատմական աղբյուրների, նյութական մշակույթի նմուշների և ազգագրական տվյալների համադրումը հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմել գորգագործության զարգացման տարբեր փուլերի, արտադրության կենտրոնների և տարածքային տարբերակների մասին։ Առանձին ուշադրության է արժանի գորգերի պատրաստման տեխնոլոգիան։ Ուսումնասիրության շրջանակում կարող են քննվել թելերի և այլ նյութերի նախապատրաստումը, ներկանյութերի ստացումը, թելերի ներկման եղանակները, հենքի և միջնաթելի պատրաստումը, հանգույցների կապման տեխնիկան, գործվածքի կառուցվածքը և վերջնական մշակումը։ Այս տեխնոլոգիական գործընթացները ոչ միայն որոշում են գորգի ամրությունն ու որակը, այլև պայմանավորում են դրա արտաքին տեսքի և զարդանախշերի առանձնահատկությունները։ Կարևոր նշանակություն ունի նաև բնական ներկանյութերի ուսումնասիրությունը։ Տարբեր բուսական, կենդանական կամ հանքային ծագման նյութերից ստացված ներկերը հնարավորություն են տվել ստեղծել գունային բազմազան համակարգեր, որոնց կայունությունն ու երանգային առանձնահատկությունները հաճախ կապված են տեղական բնական միջավայրի և ավանդական տեխնոլոգիական գիտելիքների հետ։ Գունային լուծումները գորգերի գեղարվեստական կառուցվածքի կարևոր մասն են և կարող են ծառայել որպես որոշակի տարածաշրջանային կամ ժամանակագրական առանձնահատկությունների բացահայտման միջոց։ Ուսումնասիրության առանցքային թեմաներից է զարդանախշերի համակարգը։ Հայկական գորգերի պատկերային լեզուն ներառում է երկրաչափական, բուսական, կենդանական և այլ մոտիվներ, որոնք կարող են ունենալ ինչպես դեկորատիվ, այնպես էլ խորհրդանշական նշանակություն։ Զարդանախշերի կառուցվածքը, դրանց դասավորությունը, կրկնությունը, համաչափությունը և գունային լուծումները ձևավորում են գորգի ընդհանուր գեղարվեստական կերպարը։ Դրանց ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու ժողովրդական պատկերացումների, խորհրդանիշների և գեղագիտական ավանդույթների որոշակի շերտեր։ Գորգագործության ազգագրական ուսումնասիրության կարևոր բաղադրիչ է դրա կապը առօրյա կյանքի հետ։ Գորգերը կիրառվել են բնակելի տարածքների ձևավորման, կենցաղային նպատակների և ծիսական կամ սոցիալական տարբեր իրավիճակներում։ Դրանց պատրաստման գործընթացը նույնպես կարող էր ներառված լինել ընտանեկան և համայնքային կյանքի մեջ՝ գիտելիքներն ու հմտությունները փոխանցվելով հիմնականում սերնդեսերունդ։ Այս հանգամանքը գորգագործությունը դարձնում է ոչ միայն նյութական, այլև ոչ նյութական մշակութային ժառանգության կարևոր բաղադրիչ։ Ուսումնասիրության մեջ նշանակալի է գորգագործության տարածքային տարբերակների բացահայտումը։ Հայաստանի տարբեր շրջաններում ստեղծված գորգերը կարող են տարբերվել իրենց գունային լուծումներով, զարդանախշերով, տեխնիկական առանձնահատկություններով, չափերով և կիրառության ձևերով։ Այդ տարբերությունները պայմանավորված են ինչպես տեղական մշակութային ավանդույթներով, այնպես էլ բնական միջավայրով, տնտեսական պայմաններով և տարածաշրջանային փոխազդեցություններով։ Տարածքային համեմատությունը հնարավորություն է տալիս ավելի հստակ պատկերացնել հայկական գորգագործության ներքին բազմազանությունը։ Կարևոր է նաև գորգագործության կապը գյուղատնտեսական և անասնապահական տնտեսության հետ։ Ավանդական գորգագործությունը մեծապես հիմնված էր տեղական հումքի վրա, հատկապես բրդի օգտագործման վրա, որի ստացումը, մաքրումը, մշակումը և մանումը կապված էին գյուղական տնտեսության առօրյայի հետ։ Այսպիսով, գորգագործությունը ներառված էր արտադրական ամբողջ շղթայի մեջ՝ հումքի ստացումից մինչև պատրաստի արտադրանքի ստեղծում։ Այդ գործընթացի ուսումնասիրությունը արժեքավոր տեղեկություններ է տալիս հայկական ավանդական տնտեսության և կենցաղի վերաբերյալ։ Աշխատության պատմաազգագրական բնույթը ենթադրում է նաև գորգագործության և հասարակական հարաբերությունների ուսումնասիրություն։ Գորգերի արտադրությունը կարող էր կապված լինել ընտանիքի սոցիալական կարգավիճակի, հարսանեկան ավանդույթների, օժիտի ձևավորման և այլ կարևոր կենսական իրադարձությունների հետ։ Որոշ գորգեր կարող էին ունենալ հատուկ նշանակություն և օգտագործվել որոշակի ծեսերի կամ ընտանեկան արարողությունների ժամանակ։ Այդ տեսանկյունից գորգը հանդես է գալիս ոչ միայն որպես առարկա, այլև որպես սոցիալական և մշակութային տեղեկատվություն պահպանող նյութական վկայություն։ Առանձին կարևորություն ունի հայկական գորգագործության փոխհարաբերությունը հարակից տարածաշրջանների մշակույթների հետ։ Պատմականորեն Հայաստանի տարածքը գտնվել է տարբեր ժողովուրդների և մշակութային ավանդույթների շփման գոտում, ինչի հետևանքով գեղարվեստական մոտիվների, տեխնոլոգիական հնարքների և արտադրական ձևերի միջև կարող էին առաջանալ փոխազդեցություններ։ Դրանց ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս տարբերակել ընդհանուր տարածաշրջանային երևույթները տեղական առանձնահատկություններից և ավելի հիմնավորված գնահատել հայկական գորգագործության ինքնատիպությունը։ Ուսումնասիրության կարևոր արժեքներից մեկը գորգերի՝ որպես պատմական աղբյուրի դիտարկումն է։ Գորգի պատկերային համակարգը, տեխնիկական կառուցվածքը, օգտագործված նյութերը և նույնիսկ արտադրության հետքերը կարող են տեղեկություններ հաղորդել տվյալ ժամանակաշրջանի մշակույթի, տնտեսության և հասարակական կյանքի մասին։ Այդ պատճառով գորգագործության ուսումնասիրությունը կարող է լրացնել գրավոր պատմական աղբյուրներից ստացված տվյալները և նպաստել Հայաստանի նյութական մշակույթի ավելի ամբողջական վերականգնմանը։ Թեման արդիական է նաև մշակութային ժառանգության պահպանման տեսանկյունից։ Ավանդական գորգագործական տեխնիկաների և զարդանախշերի ուսումնասիրությունը կարող է նպաստել դրանց փաստագրմանը, պահպանմանը և հետագա սերունդներին փոխանցմանը։ Միաժամանակ այդ գիտելիքը կարող է օգտագործվել ժամանակակից դեկորատիվ-կիրառական արվեստում՝ ավանդական ձևերի ստեղծագործական վերաիմաստավորման համար։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը ներկայացնում է Հայաստանի գորգագործությունը որպես պատմականորեն ձևավորված, տեխնոլոգիապես բարդ և գեղարվեստականորեն բազմազան մշակութային երևույթ։ Այն միավորում է պատմական, ազգագրական, արվեստաբանական և տեխնոլոգիական դիտարկումները՝ բացահայտելու գորգագործության զարգացման ուղիները, տեղական առանձնահատկությունները, հասարակական նշանակությունն ու գեղարվեստական արժեքը։ Աշխատանքը կարող է հետաքրքրել պատմաբաններին, ազգագրագետներին, արվեստաբաններին, մշակութաբաններին, ժողովրդական արվեստի մասնագետներին, թանգարանագետներին, գորգագործության ավանդույթներով զբաղվող հետազոտողներին և հայկական մշակութային ժառանգությամբ հետաքրքրվող ընթերցողներին։