Թորոսյան, Հասմիկ Շալիկոյի

Psychology

Աշխատությունը նվիրված է երկլեզու անձի ես-կոնցեպցիայի ձևավորման և դրսևորման առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը՝ ուշադրությունը կենտրոնացնելով այն հանգամանքի վրա, թե ինչպես կարող է երկու լեզուների իմացությունն ու գործածությունը ազդել անհատի ինքնընկալման, ինքնության կառուցվածքի, արժեքային համակարգի և սոցիալական վարքագծի վրա։ Երկլեզվությունը դիտարկվում է ոչ միայն որպես երկու լեզվական համակարգերի տիրապետում, այլև որպես անհատի հոգեբանական և սոցիոմշակութային զարգացման գործոն, քանի որ տարբեր լեզուներ հաճախ կապված են տարբեր մշակութային միջավայրերի, հաղորդակցական փորձառությունների, սոցիալական դերերի և անձնական հիշողությունների հետ։ Այս պայմաններում երկլեզու անհատի ինքնության ձևավորումը կարող է ունենալ ավելի բարդ և բազմաշերտ կառուցվածք։ Հետազոտության առանցքային հասկացություններից է ես-կոնցեպցիան՝ անհատի կողմից սեփական անձի վերաբերյալ ձևավորված պատկերացումների, գնահատականների, համոզմունքների և ինքնության բաղադրիչների ամբողջությունը։ Այն ներառում է մարդու պատկերացումները սեփական հատկանիշների, կարողությունների, սոցիալական դիրքի, հարաբերությունների և արժեքների վերաբերյալ, ինչպես նաև այն զգացումը, թե ով է ինքը և ինչ տեղ է զբաղեցնում հասարակության մեջ։ Երկլեզու անձի դեպքում այդ ինքնապատկերը կարող է ձևավորվել երկու լեզվական և մշակութային համակարգերի փոխազդեցության պայմաններում։ Աշխատության շրջանակում կարող է ուսումնասիրվել այն հանգամանքը, թե արդյոք տարբեր լեզուների օգտագործումը հանգեցնում է անձի ինքնընկալման որոշակի տարբերությունների։ Անհատը կարող է նույն իրավիճակը կամ սեփական անձի որոշակի կողմերը տարբեր կերպ ընկալել և արտահայտել՝ կախված օգտագործվող լեզվից, հաղորդակցական միջավայրից կամ զրուցակցից։ Այս երևույթը կարող է կապված լինել ոչ միայն լեզվական կառուցվածքների, այլև յուրաքանչյուր լեզվի հետ կապված մշակութային նորմերի, հուզական փորձի և սոցիալական ասոցիացիաների հետ։ Հատուկ ուշադրություն կարող է դարձվել լեզվի և ինքնության փոխհարաբերությանը։ Լեզուն հաճախ հանդես է գալիս որպես ազգային, մշակութային և սոցիալական պատկանելության կարևոր ցուցիչ։ Երկու լեզուներով հաղորդակցվող անհատի դեպքում հնարավոր է միաժամանակ առկա լինեն տարբեր մշակութային ինքնությունների տարրեր, որոնք կարող են փոխլրացնել միմյանց կամ որոշ իրավիճակներում առաջացնել ներքին հակասություններ։ Այդ պատճառով երկլեզու անձի ինքնությունը կարող է դիտարկվել որպես դինամիկ համակարգ, որը փոփոխվում է՝ կախված սոցիալական միջավայրից, հաղորդակցական իրավիճակից և անհատի կենսափորձից։ Հետազոտության կարևոր ուղղություն կարող է լինել լեզվի ընտրության խնդիրը։ Երկլեզու մարդը տարբեր իրավիճակներում կարող է ընտրել այս կամ այն լեզուն՝ հաշվի առնելով զրուցակցին, թեման, միջավայրը, հաղորդակցության նպատակը և իր հուզական վիճակը։ Լեզվի այդ ընտրությունը կարող է կապված լինել նաև ինքնության որոշակի կողմերի ակտիվացման հետ։ Օրինակ՝ ընտանեկան միջավայրում օգտագործվող լեզուն կարող է կապված լինել անձնական և հուզական ինքնության հետ, մինչդեռ կրթական կամ մասնագիտական միջավայրում գերակշռող լեզուն կարող է առնչվել սոցիալական և մասնագիտական ինքնընկալմանը։ Երկլեզու անձի ես-կոնցեպցիայի ձևավորման վրա կարող են ազդել նաև լեզուների յուրացման ժամանակը և պայմանները։ Մանկության վաղ շրջանում երկու լեզուների յուրացումը կարող է ստեղծել այլ հոգելեզվաբանական պայմաններ, քան երկրորդ լեզվի ավելի ուշ յուրացումը։ Կարևոր կարող են լինել նաև այն միջավայրը, որտեղ յուրաքանչյուր լեզու է սովորել, լեզվի գործածության հաճախականությունը, լեզվական գերակայությունը և տվյալ լեզվով ունեցած հաղորդակցական ու մշակութային փորձը։ Այս գործոնները կարող են որոշել, թե երկու լեզուներից յուրաքանչյուրն ինչ դեր է զբաղեցնում անձի ինքնության կառուցվածքում։ Աշխատության մեջ կարող է քննարկվել նաև երկլեզվության ազդեցությունը սոցիալական ինքնության վրա։ Երկլեզու անհատը կարող է միաժամանակ պատկանել տարբեր սոցիալական և մշակութային խմբերի, իսկ նրա ինքնության ձևավորման վրա կարող են ազդել այդ խմբերի կողմից ընդունված նորմերը և երկլեզու լինելու նկատմամբ հասարակական վերաբերմունքը։ Դրական վերաբերմունքի պայմաններում երկլեզվությունը կարող է ընկալվել որպես մշակութային և հաղորդակցական առավելություն, մինչդեռ որոշ սոցիալական միջավայրերում այն կարող է առաջացնել ինքնության անորոշության կամ օտարվածության զգացում։ Այս տեսանկյունից ուսումնասիրությունը կարող է անդրադառնալ նաև լեզվական ինքնության և սոցիալական ինքնագնահատականի փոխհարաբերությանը։ Կարևոր է նաև լեզուների միջև փոխազդեցության խնդիրը։ Երկլեզու անձի խոսքում կարող են դիտվել լեզուների փոխազդեցության տարբեր դրսևորումներ, օրինակ՝ կոդերի փոփոխություն, փոխառություններ և լեզվական տարրերի փոխադարձ ազդեցություն։ Դրանք կարող են ոչ միայն հաղորդակցական հարմարության միջոց լինել, այլև որոշ դեպքերում արտահայտել անձի բազմաշերտ ինքնությունը և նրա պատկանելությունը տարբեր լեզվամշակութային միջավայրերի։ Հետազոտության մեթոդաբանական հատվածում կարող են կիրառվել հարցումներ, հոգեբանական և հոգելեզվաբանական թեստեր, ինքնագնահատման մեթոդներ, հարցազրույցներ և տարբեր լեզուներով ստացված պատասխանների համեմատական վերլուծություն։ Նման մոտեցումը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրել, թե ինչպիսի տարբերություններ կարող են դրսևորվել երկլեզու անձի ինքնաներկայացման և ինքնագնահատման մեջ՝ կախված լեզվից կամ հաղորդակցական իրավիճակից։ Ուսումնասիրության տեսական նշանակությունն այն է, որ այն միավորում է լեզվաբանական, հոգեբանական և սոցիոմշակութային մոտեցումները՝ երկլեզու անձի ինքնությունը դիտարկելով որպես փոխկապակցված լեզվական և անձնային գործընթացների արդյունք։ Գործնական տեսանկյունից արդյունքները կարող են օգտակար լինել երկլեզու կրթության կազմակերպման, օտար լեզուների ուսուցման, միջմշակութային հաղորդակցության, հոգեբանական խորհրդատվության և բազմալեզու միջավայրերում սոցիալական ինտեգրման խնդիրների ուսումնասիրման համար։ Աշխատությունը կարող է հետաքրքրել լեզվաբաններին, հոգելեզվաբաններին, հոգեբաններին, սոցիոլոգներին, մանկավարժներին և երկլեզվության ու միջմշակութային հաղորդակցության հարցերով զբաղվող հետազոտողներին։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը բացահայտում է այն բարդ փոխհարաբերությունները, որոնք ձևավորվում են լեզվի, ինքնության և անձի ինքնընկալման միջև, և ցույց է տալիս, որ երկլեզու անհատի ես-կոնցեպցիան կարող է ներառել միաժամանակ մի քանի լեզվական, մշակութային և սոցիալական ինքնության բաղադրիչներ, որոնք տարբեր իրավիճակներում կարող են տարբեր կերպ ակտիվանալ և դրսևորվել։