Զաքարյան, Տիգրան Հարությունի

History

Ուսումնասիրությունը նվիրված է 1915-1917 թվականներին Հայոց ցեղասպանության և Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների փոխհարաբերությունների պատմաքաղաքական վերլուծությանը՝ հատուկ ուշադրություն դարձնելով ամերիկյան հասարակության, պետական կառույցների, դիվանագիտական ներկայացուցչությունների, մամուլի, բարեգործական կազմակերպությունների և հասարակական գործիչների արձագանքին Օսմանյան կայսրությունում հայերի նկատմամբ իրականացված զանգվածային բռնությունների ու տեղահանությունների նկատմամբ։ Աշխատանքի կենտրոնում այն հարցն է, թե ինչպես ձևավորվեց ամերիկյան ընկալումը հայերի ողբերգության վերաբերյալ, ինչպիսի տեղեկատվություն էր հասնում ԱՄՆ, ինչպես էին դրան արձագանքում հասարակությունը և պետական իշխանությունները, և ինչպիսի քաղաքական ու մարդասիրական քայլեր ձեռնարկվեցին այդ ժամանակահատվածում։ Ուսումնասիրության համար կարևոր նախադրյալ է Առաջին համաշխարհային պատերազմի միջազգային իրավիճակը, որի պայմաններում Օսմանյան կայսրության տարածքում հայ բնակչության նկատմամբ իրականացվող բռնությունները զարգանում էին լայնածավալ ռազմական և քաղաքական գործընթացների համատեքստում։ 1915 թվականից սկսված զանգվածային տեղահանությունները, սպանությունները, բռնությունները և բռնագաղթերը հանգեցրին հայ բնակչության հսկայական կորուստների և ստեղծեցին մարդասիրական աղետ, որի մասին տեղեկությունները աստիճանաբար տարածվեցին նաև ԱՄՆ-ում։ Ամերիկյան հասարակության իրազեկման գործում կարևոր դեր ունեցան Օսմանյան կայսրությունում գործող ամերիկյան դիվանագետների, միսիոներների, բժիշկների, ուսուցիչների և այլ ականատեսների հաղորդումները։ Նրանց տեղեկությունները հնարավորություն էին տալիս ամերիկյան հասարակությանը պատկերացում կազմել տեղի ունեցող իրադարձությունների մասշտաբների և հայ բնակչության վիճակի մասին։ Դիվանագիտական հաղորդագրություններն ու անձնական վկայությունները հետագայում դարձան ժամանակաշրջանի կարևոր սկզբնաղբյուրներ՝ արտացոլելով տեղահանությունների, բռնությունների, գաղթականների և որբերի ծանր դրությունը։ Աշխատության մեջ առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում ամերիկյան մամուլի դերին։ Թերթերում և պարբերականներում հրապարակվող նյութերը նպաստեցին Օսմանյան կայսրությունում հայերի նկատմամբ իրականացվող բռնությունների վերաբերյալ տեղեկատվության տարածմանը։ Լրագրողական հրապարակումները, ականատեսների պատմությունները և դիվանագիտական հաղորդագրությունների հիման վրա կազմված նյութերը ձևավորեցին հասարակական արձագանք, որի արդյունքում հայերի օգնության խնդիրը աստիճանաբար դարձավ ԱՄՆ-ում քննարկվող կարևոր մարդասիրական հարցերից մեկը։ Ամերիկյան հասարակության արձագանքը դրսևորվեց նաև բարեգործական գործունեության ընդլայնմամբ։ Տարբեր հասարակական և կրոնական կազմակերպություններ, ինչպես նաև անհատ բարերարներ միջոցներ էին հավաքում հայ գաղթականների, որբերի և բռնություններից տուժած մարդկանց օգնության համար։ Այդ գործունեությունը հետագայում ձևավորեց լայնածավալ մարդասիրական նախաձեռնությունների հիմք, որոնց նպատակն էր սննդով, հագուստով, բժշկական օգնությամբ և կացարանով աջակցել ծանր վիճակում հայտնված հայ բնակչությանը։ Ուսումնասիրության կարևոր թեման է ամերիկյան դիվանագիտական ներկայացուցչությունների գործունեությունը։ ԱՄՆ դեսպանատան և հյուպատոսական պաշտոնյաների հաղորդագրությունները հնարավորություն են տալիս ուսումնասիրելու ոչ միայն բռնությունների մասին ստացված տեղեկությունները, այլև ամերիկյան դիվանագետների վերաբերմունքն ու հնարավոր գործողությունները։ Դիվանագիտական փաստաթղթերում արձանագրվում էին տեղահանությունների ընթացքը, բնակչության վիճակը, գաղթականների շարժը, բռնությունների մասին հաղորդումները և մարդասիրական օգնության անհրաժեշտությունը։ Այս աղբյուրների ուսումնասիրությունը կարևոր է ժամանակաշրջանի իրադարձությունների վերաբերյալ ԱՄՆ-ի տեղեկացվածության մակարդակը և քաղաքական արձագանքի սահմանները հասկանալու համար։ 1915-1917 թվականների ընթացքում ԱՄՆ-ի դիրքորոշումը անհրաժեշտ է դիտարկել նաև երկրի արտաքին քաղաքականության ընդհանուր շրջանակում։ ԱՄՆ-ը Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկզբնական տարիներին պաշտոնապես չեզոք դիրք էր պահպանում և փորձում էր չեզոքության քաղաքականությունը համատեղել միջազգային իրադարձությունների նկատմամբ իր տնտեսական, դիվանագիտական և հասարակական շահերի հետ։ Այդ պայմաններում հայերի նկատմամբ իրականացվող բռնությունների վերաբերյալ հասարակական և մարդասիրական արձագանքը միշտ չէ, որ վերածվում էր ուղղակի քաղաքական կամ ռազմական միջամտության։ Հետևաբար աշխատանքը կարևորում է մարդասիրական, հասարակական և պետական արձագանքների միջև եղած տարբերությունները։ Հայերի օգնության կազմակերպման գործում առանձնահատուկ նշանակություն ունեցավ ամերիկյան հասարակական կազմակերպվածությունը։ Հայկական հարցի շուրջ հասարակական քարոզչությունը նպաստեց դրամահավաքների, օգնության ծրագրերի և հանրային միջոցառումների կազմակերպմանը։ Այդ գործընթացում կարևոր էր հասարակության ուշադրությունը պահպանելը, քանի որ պատերազմի պայմաններում բազմաթիվ ժողովուրդներ էին հայտնվել ծանր վիճակում, իսկ միջազգային տեղեկատվական դաշտը սահմանափակված էր ռազմական գրաքննությամբ և քաղաքական հակասություններով։ Հայերի վիճակի մասին տեղեկությունների տարածումը նպաստեց նրանց նկատմամբ համակրանքի և օգնության տրամադրվածության ձևավորմանը։ Ուսումնասիրության առանձին ուղղություն կարող է լինել ամերիկյան միսիոներական կառույցների դերը։ Մինչև պատերազմը ԱՄՆ-ից ժամանած բազմաթիվ միսիոներներ և կրթական ու կրոնական հաստատությունների ներկայացուցիչներ երկար տարիներ գործունեություն էին ծավալել Օսմանյան կայսրության հայաբնակ շրջաններում։ Նրանց կապերը տեղի բնակչության հետ և տեղում ունեցած փորձը հնարավորություն տվեցին պատերազմի տարիներին տեղեկություններ փոխանցել հայերի վիճակի մասին և մասնակցել օգնության կազմակերպմանը։ Միաժամանակ նրանց հաղորդումները կարևոր փաստագրական նյութ են պատմական հետազոտությունների համար։ Աշխատության ժամանակագրական շրջանակը՝ 1915-1917 թվականները, հնարավորություն է տալիս հետևելու իրադարձությունների զարգացմանը սկզբնական զանգվածային տեղահանություններից մինչև ԱՄՆ-ի՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմին պաշտոնապես մասնակցելու շրջանը։ 1917 թվականը կարևոր սահմանագիծ է, քանի որ ԱՄՆ-ի պատերազմի մեջ մտնելը փոխեց երկրի արտաքին քաղաքականության ընդհանուր պայմանները և ազդեց միջազգային հարաբերությունների համակարգում նրա դերակատարության վրա։ Այս ժամանակաշրջանի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս հասկանալու, թե ինչպես էր փոխվում ամերիկյան քաղաքական միջավայրը և ինչպիսի տեղ էր զբաղեցնում հայերի խնդիրը այդ գործընթացներում։ Աշխատության մեջ կարող է ուսումնասիրվել նաև ԱՄՆ-ում հայերի և ամերիկյան հասարակության միջև ձևավորված կապերի դերը։ Ամերիկահայ համայնքը, հասարակական գործիչները և տարբեր կազմակերպություններ մասնակցում էին հայերի պաշտպանության և օգնության կազմակերպման գործընթացներին։ Նրանց գործունեությունը նպաստեց ինչպես դրամահավաքների կազմակերպմանը, այնպես էլ հասարակական կարծիքի ձևավորմանը։ Այս գործընթացները կարևոր նշանակություն ունեցան հետագա հայ-ամերիկյան հասարակական և քաղաքական հարաբերությունների զարգացման համար։ Հետազոտության կարևոր բաղադրիչ է սկզբնաղբյուրների համադրական ուսումնասիրությունը։ Դիվանագիտական փաստաթղթերը, մամուլի հրապարակումները, անձնական նամակները, հուշագրությունները, կազմակերպությունների հաշվետվությունները և ականատեսների վկայությունները հնարավորություն են տալիս տարբեր տեսանկյուններից վերականգնելու ժամանակաշրջանի իրադարձությունները։ Աղբյուրների համադրումը հատկապես կարևոր է, քանի որ պատերազմի պայմաններում տեղեկատվության տարածումն ու ընկալումը կարող էին պայմանավորված լինել քաղաքական շահերով, գրաքննությամբ և հաղորդակցության սահմանափակումներով։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ 1915-1917 թվականներին Հայոց ցեղասպանության և ԱՄՆ-ի փոխհարաբերությունները ներառում էին միաժամանակ մի քանի մակարդակ՝ դիվանագիտական տեղեկությունների փոխանցում, հասարակական իրազեկում, մամուլի արձագանք, մարդասիրական օգնություն, բարեգործական կազմակերպությունների գործունեություն և պետական քաղաքականության ձևավորում։ Այս գործընթացների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ավելի ամբողջական պատկերացում կազմել ոչ միայն ամերիկյան արձագանքի բնույթի և սահմանների, այլև այն հասարակական ու մարդասիրական շարժումների մասին, որոնք ձևավորվեցին հայ ժողովրդի նկատմամբ իրականացված զանգվածային բռնությունների հետևանքով։