Զալինյան, Սերգեյ Արթուրի

Biology

Աշխատությունը նվիրված է տնտեսական գործունեության հետևանքով Փամբակ գետի և նրա վտակների ջրերի որակի փոփոխությունների ուսումնասիրությանը՝ Հայաստանի Հանրապետության հյուսիսային տարածաշրջանի ջրային էկոհամակարգերի օրինակով։ Հետազոտության հիմնական նպատակն է բացահայտել այն մարդածին գործոնները, որոնք կարող են ազդել գետային ջրերի ֆիզիկաքիմիական և էկոլոգիական վիճակի վրա, գնահատել աղտոտվածության մակարդակը և պարզել ջրի որակի փոփոխության տարածական առանձնահատկությունները։ Փամբակ գետը և նրա վտակները կարևոր նշանակություն ունեն տարածաշրջանի բնական միջավայրի, բնակչության, գյուղատնտեսության և տնտեսական գործունեության համար, ուստի դրանց ջրերի որակի պահպանումը կարևոր է ինչպես բնապահպանական, այնպես էլ սոցիալ-տնտեսական տեսանկյունից։ Ուսումնասիրության շրջանակում ուշադրություն է դարձվում տարբեր տնտեսական գործունեությունների՝ արդյունաբերության, գյուղատնտեսության, բնակավայրերի կոմունալ-կենցաղային գործունեության, ջրառի, հիդրոէներգետիկայի և այլ մարդածին ազդեցությունների դերին։ Հետազոտությունը կարևորում է այն հանգամանքը, որ գետային ջրի որակը կարող է զգալիորեն փոխվել բնակավայրերի և տնտեսական գործունեության կենտրոնների ազդեցության ներքո։ Աշխատության մեջ կարող են ուսումնասիրվել ջրի հիմնական ֆիզիկաքիմիական ցուցանիշները, այդ թվում՝ ջրի ջերմաստիճանը, ջրածնային ցուցանիշը, լուծված թթվածնի պարունակությունը, կենսաքիմիական թթվածնի պահանջը, ամոնիումային, նիտրիտային և նիտրատային ազոտի, ֆոսֆատների և այլ քիմիական միացությունների պարունակությունը։ Այս ցուցանիշների համադրումը հնարավորություն է տալիս գնահատելու ջրի աղտոտվածության մակարդակը, բացահայտելու աղտոտման բնույթը և որոշելու գետի այն հատվածները, որտեղ մարդածին ազդեցությունն առավել արտահայտված է։ Առանձին ուշադրություն է դարձվում Փամբակի վտակների վիճակին, քանի որ դրանք կարող են ենթարկվել բնակավայրերի, գյուղատնտեսական տարածքների և արտադրական օբյեկտների ազդեցությանը և իրենց հերթին ազդել հիմնական գետի ջրի որակի վրա։ Գյուղատնտեսական գործունեության դեպքում կարևոր են պարարտանյութերի և տարբեր քիմիական նյութերի օգտագործման հետևանքով ջրային համակարգ ներթափանցող ազոտային և ֆոսֆորային միացությունները։ Դրանց ավելցուկը կարող է խախտել ջրային էկոհամակարգի բնական հավասարակշռությունը, նպաստել ջրային բուսականության չափից ավելի աճին, փոխել թթվածնային ռեժիմը և բացասաբար անդրադառնալ ջրային օրգանիզմների կենսագործունեության վրա։ Արդյունաբերական և կոմունալ-կենցաղային գործունեությունը կարող է գետային համակարգ ներմուծել օրգանական և անօրգանական աղտոտիչներ, ծանր մետաղներ և այլ նյութեր, որոնց երկարատև կուտակումը կարող է վտանգավոր լինել ինչպես էկոհամակարգի, այնպես էլ ջրային ռեսուրսների օգտագործման համար։ Աշխատության կարևոր ուղղություններից է նաև ջրառի և գետի բնական հոսքի փոփոխությունների ուսումնասիրությունը։ Չափից ավելի ջրառը կարող է նվազեցնել գետի ջրատվությունը, փոխել ջրային միջավայրի բնական պայմանները և սահմանափակել ջրային էկոհամակարգի ինքնամաքրման հնարավորությունները։ Հիդրոէներգետիկ գործունեության ազդեցությունը կարող է ուսումնասիրվել գետի հոսքի, ջրի մակարդակի և հիդրոմորֆոլոգիական պայմանների փոփոխությունների տեսանկյունից։ Հետազոտության էկոլոգիական նշանակությունը պայմանավորված է ոչ միայն աղտոտող նյութերի հայտնաբերմամբ, այլև դրանց հնարավոր ազդեցության գնահատմամբ ջրային կենսաբազմազանության, գետի ինքնամաքրման գործընթացների և ջրային ռեսուրսների հետ կապված մարդկային գործունեության վրա։ Ուսումնասիրության արդյունքները կարող են նպաստել աղտոտման առավել խնդրահարույց աղբյուրների բացահայտմանը, ջրի որակի մոնիթորինգի կատարելագործմանը և գետային էկոհամակարգերի պահպանությանն ուղղված արդյունավետ միջոցառումների մշակմանը։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը Փամբակ գետի և նրա վտակների ջրերի որակի վրա տնտեսական գործունեության ազդեցությունը դիտարկում է համալիր տեսանկյունից՝ համադրելով ջրի քիմիական կազմի, մարդածին ճնշումների, ջրառի, գետի հոսքի և էկոլոգիական վիճակի գնահատումը։ Այն կարող է հետաքրքրել բնապահպանության, ջրային ռեսուրսների կառավարման, էկոլոգիայի, հիդրոէկոլոգիայի և շրջակա միջավայրի մոնիթորինգի ոլորտների մասնագետներին, հետազոտողներին և ուսանողներին։