Նոր գրքեր: Գյուղատնտեսություն: (Ինֆորմացիոն ցանկ)= Новые книги: Сельское хозяйство: (Информационный указатель) (1983, Февраль, №2)

History

Աշխատությունը նվիրված է XVIII դարի հայ տպագրական և հրատարակչական գործունեության պատմությանը՝ առանձնահատուկ ուշադրություն դարձնելով Ռուսաստանում հայկական տպագրության կազմակերպման, զարգացման և մշակութային նշանակության խնդիրներին։ Ուսումնասիրության առանցքում տպագրիչ, հրատարակիչ և մշակութային գործիչ Գրիգոր Խալդարյանցի գործունեությունն է, որի նախաձեռնությունները կարևոր տեղ են զբաղեցնում Սանկտ Պետերբուրգում հայկական տպագրության զարգացման պատմության մեջ։ Նրա գործունեությունը դիտարկվում է ժամանակաշրջանի պատմամշակութային միջավայրի, հայ գրքի տարածման աշխարհագրության ընդլայնման, հայկական տպարանների կազմակերպման և հայալեզու գրականության հրատարակման պահանջների համատեքստում։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում այն հանգամանքին, որ XVIII դարում հայ տպագիր գիրքը արդեն տարածվում էր տարբեր մշակութային կենտրոններում, իսկ Ռուսաստանի տարածքում հայկական համայնքների զարգացմանը զուգընթաց մեծանում էր նաև սեփական տպագրական հնարավորություններ ստեղծելու անհրաժեշտությունը։ Այս պայմաններում Սանկտ Պետերբուրգը ձեռք էր բերում կարևոր նշանակություն որպես քաղաքական, մշակութային և հրատարակչական կենտրոն։ Խալդարյանցի նախաձեռնությամբ այստեղ 1780 թվականին հիմնադրված հայկական տպարանը դարձավ Ռուսաստանում հայերեն գրքերի տպագրության զարգացման կարևոր օղակներից մեկը։ Տպարանի առաջին հրատարակությունների շարքում հիշատակվում է «Դաւանութիւն հաւատոյ» գիրքը, իսկ հետագա տարիներին այստեղ տպագրվել են կրոնական, ուսումնական, լեզվաբանական, օրացուցային և այլ բնույթի աշխատություններ։ Ուսումնասիրության շրջանակում տպարանը ներկայացվում է ոչ միայն որպես տեխնիկական արտադրական հաստատություն, այլև որպես մշակութային կենտրոն, որի գործունեության միջոցով հնարավոր էր տարածել հայերեն գրականությունը, պահպանել գրավոր մշակույթի շարունակականությունը և ամրապնդել տարբեր վայրերում բնակվող հայերի մշակութային կապերը։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում տպագրական գործի կազմակերպման նյութատեխնիկական հիմքերին՝ հայկական տառատեսակների պատրաստմանը և օգտագործմանը, տպագրական սարքավորումների ձեռքբերմանը, թղթի և այլ անհրաժեշտ նյութերի ապահովմանը, տեքստերի խմբագրմանը, սրբագրմանը և գրքերի տարածմանը։ XVIII դարի պայմաններում հայկական տպարան հիմնելը պահանջում էր զգալի կազմակերպական և ֆինանսական միջոցներ, քանի որ անհրաժեշտ էր ստեղծել կամ ձեռք բերել հայերեն տառատեսակների ամբողջական հավաքածու, ապահովել մասնագետների մասնակցությունը և կազմակերպել պատրաստի հրատարակությունների իրացումը։ Այդ պատճառով տպագրիչի գործունեությունը դիտարկվում է նաև որպես ձեռնարկատիրական և կազմակերպչական աշխատանք, որը պահանջում էր համագործակցություն հոգևորականների, հեղինակների, թարգմանիչների, փորագրիչների, վաճառականների և ընթերցողների հետ։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում տպագրվող գրականության թեմատիկ կազմի ուսումնասիրությունը։ Հրատարակությունների բովանդակությունը հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմել ժամանակաշրջանի հայ ընթերցողական պահանջների և կրթամշակութային առաջնահերթությունների մասին։ Կրոնական գրականության կողքին աստիճանաբար մեծանում էր աշխարհիկ, ուսումնական, լեզվաբանական և գործնական նշանակություն ունեցող գրքերի դերը։ Այս առումով հետաքրքրություն են ներկայացնում բառարանագրական և լեզվական աշխատանքները, որոնք կապված էին հայերի և ռուսական միջավայրի միջև հաղորդակցության ընդլայնման հետ։ XVIII դարի վերջին ռուսերեն-հայերեն և հայերեն-ռուսերեն բառարանային աշխատանքի զարգացումը վկայում է լեզվական միջնորդության աճող պահանջի մասին։ Խալդարյանցի անվան հետ կապված հրատարակչական ժառանգության մեջ նման աշխատությունների առկայությունը հնարավորություն է տալիս նրա գործունեությունը դիտարկել նաև հայ-ռուսական մշակութային հաղորդակցության պատմության շրջանակում։ Առանձին նշանակություն ունի Ներսես Շնորհալու ստեղծագործությունների պետերբուրգյան հրատարակությունը, որը ցույց է տալիս միջնադարյան հայկական գրական ժառանգության տպագիր վերարտադրության նկատմամբ հետաքրքրությունը։ Հին և միջնադարյան բնագրերի տպագրությունը նպաստում էր ձեռագիր ավանդույթից տպագիր մշակույթ անցմանը և ստեղծագործությունների ավելի լայն տարածմանը։ Միաժամանակ հին բնագրերի հրատարակությունը կապված էր տեքստի ընտրության, նախորդ հրատարակությունների օգտագործման, սրբագրման և ձևավորման խնդիրների հետ։ Այս տեսանկյունից տպագիր գիրքը կարելի է ուսումնասիրել նաև որպես բնագրագիտական աղբյուր՝ համեմատելով տարբեր քաղաքներում և տարբեր ժամանակներում լույս տեսած հրատարակությունները։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում տպագիր գրքի գեղարվեստական ձևավորումը։ XVIII դարի հայկական հրատարակություններում շարունակվում էին ձեռագիր գրքարվեստից եկող որոշ ավանդույթներ, սակայն միաժամանակ օգտագործվում էին եվրոպական տպագրությանը բնորոշ պատկերային և ձևավորման միջոցներ։ Գլխազարդերը, վերջնազարդերը, զարդագրերը, փորագրանկարները և հեղինակների դիմանկարները գրքին հաղորդում էին ոչ միայն գործնական, այլև գեղարվեստական արժեք։ Խալդարյանցի տպարանում լույս տեսած հրատարակությունների ձևավորման ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտել հայկական և եվրոպական գրքային արվեստի փոխազդեցությունները։ Մասնավորապես հայտնի են հրատարակություններ, որոնց պատկերազարդմանը մասնակցել են ժամանակի փորագրիչներ, ինչի շնորհիվ հայկական տպագիր գիրքը ներառվել է նաև Ռուսաստանի գեղարվեստական տպագրության միջավայրում։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում տպարանի գործունեության աշխարհագրական և հասարակական նշանակությանը։ Ռուսաստանում հայկական համայնքների գոյությունը ձևավորում էր հայալեզու գրքի ընթերցողական միջավայր, իսկ տպագրական կենտրոնի ստեղծումը հնարավորություն էր տալիս նվազեցնել հեռավոր եվրոպական կամ արևելյան տպարաններից գրքերի մատակարարման կախվածությունը։ Տպագրված գրքերը կարող էին տարածվել տարբեր հայկական համայնքներում և ծառայել եկեղեցական, կրթական ու մշակութային նպատակների։ Այսպիսով տպագրական գործունեությունը կապվում էր ոչ միայն գրքի արտադրության, այլև համայնքային կյանքի կազմակերպման և մշակութային ինքնության պահպանման հետ։ Հետազոտության մեջ կարևորվում է Սանկտ Պետերբուրգի դերը հայ տպագրության աշխարհագրության ընդլայնման գործում։ Քաղաքի վարչական և մշակութային նշանակությունը հնարավորություն էր ստեղծում կապեր հաստատելու պետական հաստատությունների, ռուսական տպագրական շրջանակների և տարբեր մասնագետների հետ։ Միաժամանակ հայկական տպագրությունը այստեղ գործում էր բազմալեզու և բազմամշակութային միջավայրում, ինչը նպաստում էր նոր տեխնիկական և գեղարվեստական փորձի յուրացմանը։ Տպարանի գործունեության ուսումնասիրությունը կարող է բացահայտել, թե հայկական գրքարվեստն ինչպես էր հարմարվում նոր միջավայրին՝ պահպանելով ազգային գրավոր մշակույթի առանձնահատկությունները։ Առանձին ուղղություն է հրատարակչի անձնական դերի ուսումնասիրությունը։ XVIII դարի տպագրական գործում անհատական նախաձեռնությունը հաճախ որոշիչ նշանակություն ուներ։ Տպարանի հիմնադիրը պետք է կազմակերպեր ֆինանսավորումը, ձեռք բերեր անհրաժեշտ սարքավորումները, ընտրեր հրատարակման ենթակա նյութերը, համագործակցեր հեղինակների և խմբագիրների հետ և կազմակերպեր գրքերի տարածումը։ Այդ պատճառով Խալդարյանցի գործունեությունը կարելի է դիտարկել որպես հայ մշակութային ձեռներեցության օրինակ, որտեղ տնտեսական, կրթական և մշակութային նպատակները փոխկապակցված էին։ Կարևոր է նաև ուսումնասիրել նրա կապերը ժամանակի հայ մտավորականների, հոգևոր գործիչների և առևտրական շրջանակների հետ, քանի որ տպագրական գործը սովորաբար հիմնվում էր համագործակցության լայն ցանցի վրա։ Հատուկ ուշադրություն է հատկացվում հայ գրքի և կրթության փոխհարաբերությանը։ Տպագիր գրքերի քանակի աճը նպաստում էր ուսումնական նյութերի հասանելիությանը և գրագիտության տարածմանը։ Բառարանները, լեզվական ձեռնարկները, օրացույցները և այլ գործնական հրատարակությունները կարող էին ծառայել տարբեր կրթական նպատակների։ Դրանց միջոցով տպարանը մասնակցում էր գիտելիքի տարածմանը և ընթերցողական մշակույթի ձևավորմանը։ Տպագիր տեքստի միատեսակությունը նաև հնարավորություն էր տալիս նույն նյութը տարածել բազմաթիվ օրինակներով՝ նվազեցնելով ձեռագիր ընդօրինակման ընթացքում առաջացող տարբերությունները։ Առանձին հետաքրքրություն է ներկայացնում բազմալեզու միջավայրում հրատարակչական գործունեության խնդիրը։ Ռուսաստանում ապրող հայերի համար ռուսերենի իմացությունը ձեռք էր բերում գործնական նշանակություն, մինչդեռ ռուսական հասարակության որոշ շրջանակներում նույնպես կարող էր հետաքրքրություն առաջանալ հայոց լեզվի և մշակույթի նկատմամբ։ Երկլեզու բառարանների և լեզվական աշխատությունների հրատարակումը նպաստում էր այս փոխադարձ հաղորդակցությանը։ Նման հրատարակությունները կարելի է դիտարկել որպես մշակութային միջնորդության միջոցներ, որոնք միաժամանակ արտացոլում էին լեզվական շփումների և կրթական պահանջների զարգացումը։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում օրացուցային գրականությունը։ XVIII դարի տպարանների արտադրանքի մեջ օրացույցները և տարեցույցները գործնական պահանջարկ ունեցող հրատարակություններ էին, որոնք կարող էին ներառել ժամանակագրական, եկեղեցական և այլ տեղեկություններ։ Խալդարյանցի պետերբուրգյան տպարանում նույնպես տպագրվել են նման բնույթի նյութեր, ինչը ցույց է տալիս հրատարակչական ծրագրի բազմազանությունը և ընթերցողների առօրյա տեղեկատվական պահանջների հաշվառումը։ Այդ հրատարակությունների մատենագիտական ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ճշտել տպարանի գործունեության ժամանակագրությունը և արտադրանքի շրջանակը։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում տպագիր օրինակների պահպանվածության և դրանց մատենագիտական նկարագրության խնդրին։ XVIII դարի գրքերի մի մասը պահպանվել է սահմանափակ թվով օրինակներով, որոնք այսօր կարող են գտնվել տարբեր գրադարաններում, թանգարաններում և ձեռագրատներում։ Յուրաքանչյուր օրինակի ուսումնասիրությունը կարող է տեղեկություն տալ տպագրության տարեթվի, վայրի, տպագրիչի, էջաքանակի, ձևավորման, սեփականատիրական նշումների և գրքի հետագա շրջանառության մասին։ Այս տվյալների համադրումը կարևոր է տպարանի ամբողջական հրատարակչական ցանկի վերականգնման համար։ Հետազոտության աղբյուրագիտական հիմքը կարող են կազմել հենց տպագիր գրքերը, դրանց հիշատակարաններն ու անվանաթերթերը, մատենագիտական ցանկերը, արխիվային նյութերը, նամակագրությունը և հայ տպագրության պատմությանը վերաբերող հետազոտությունները։ Հատկապես արժեքավոր են հրատարակությունների հիշատակարանները, քանի որ դրանք կարող են տեղեկություններ պահպանել տպագրիչների, պատվիրատուների, նյութական աջակիցների և աշխատանքի իրականացման պայմանների վերաբերյալ։ Նման աղբյուրների համադրումը հնարավորություն է տալիս վերականգնել ոչ միայն առանձին գրքերի պատմությունը, այլև տպարանի գործունեության սոցիալական միջավայրը։ Առանձին ուղղություն է Ռուսաստանի հայկական տպագրության կապը Նոր Նախիջևանի մշակութային կյանքի հետ։ XVIII դարի վերջին ռուսաստանյան հայկական տպագրական գործունեությունը աստիճանաբար ընդլայնվում էր նաև այդ կենտրոնում, և տպագրական փորձի, սարքավորումների ու մասնագետների տեղաշարժը կարևոր նշանակություն ունեցավ հետագա զարգացման համար։ Այս գործընթացի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս տպարանի պատմությունը դիտարկել ոչ թե մեկ քաղաքի սահմաններում, այլ որպես Ռուսաստանի հայկական համայնքներում տպագրական ենթակառուցվածքի ձևավորման ավելի լայն գործընթացի մաս։ Կարևորվում է նաև տպագրական կենտրոնների միջև կապերի ուսումնասիրությունը։ Սանկտ Պետերբուրգը, Նոր Նախիջևանը, Վենետիկը, Կոստանդնուպոլիսը, Մադրասը և այլ քաղաքներ տարբեր ժամանակներում ներգրավված էին հայ գրքի արտադրության ու տարածման ցանցում։ Միևնույն ստեղծագործության տարբեր վայրերում կատարված հրատարակությունների համեմատությունը կարող է բացահայտել տեքստային, ձևավորման և տեխնիկական ընդհանրություններ։ Որոշ դեպքերում ավելի վաղ հրատարակությունը հիմք էր դառնում հաջորդ վերատպության համար, ինչը վկայում է հայկական տպագրական կենտրոնների միջև գրքային նյութերի շրջանառության մասին։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում տպագրության և ազգային մշակութային ժառանգության պահպանման հարաբերությանը։ Տպագիր տարբերակի ստեղծումը հնարավորություն էր տալիս ձեռագրերով սահմանափակ տարածում ունեցող բնագրերը բազմացնել և հասցնել ավելի լայն ընթերցողական շրջանակների։ Այս առումով տպագրիչը հանդես էր գալիս նաև որպես մշակութային ժառանգության փոխանցման միջնորդ։ Հրատարակվող ստեղծագործությունների ընտրությունը կարող էր ազդել այն բանի վրա, թե հայկական գրական և հոգևոր ժառանգության որ հատվածներն էին առավել լայն տարածում ստանում։ Հետազոտության մեջ կարող է քննության առնվել նաև գրքի տարածման տնտեսական կողմը։ Տպագրությունը պահանջում էր նախնական ներդրումներ, իսկ տպաքանակի իրացումը՝ վաճառքի և բաշխման համապատասխան ուղիներ։ Հայկական համայնքների աշխարհագրական ցրվածությունը միաժամանակ և՛ դժվարություն, և՛ հնարավորություն էր ստեղծում․ գրքերը պետք էր տեղափոխել մեծ տարածություններով, սակայն տարբեր քաղաքներում գոյություն ունեին հավանական ընթերցողական կենտրոններ։ Առևտրական ցանցերը կարող էին կարևոր դեր կատարել ոչ միայն ֆինանսավորման, այլև գրքերի տեղափոխման ու տարածման գործում։ Կարևոր ուղղություն է հրատարակչական գործունեության ազդեցությունը հայ-ռուսական մշակութային հարաբերությունների վրա։ Ռուսաստանում հայկական տպագրության զարգացումը նպաստում էր հայ մշակույթի ներկայությանը ռուսական մշակութային տարածքում և ստեղծում էր լեզվական ու մտավոր փոխանակման լրացուցիչ հնարավորություններ։ Երկլեզու հրատարակությունները, թարգմանությունները և տարբեր մշակույթների մասնագետների մասնակցությունը գրքերի ձևավորմանը ցույց են տալիս, որ տպագրությունը կարող էր գործել որպես միջմշակութային հաղորդակցության հարթակ։ Միաժամանակ հայկական տպարանը պահպանում էր իր հիմնական գործառույթը՝ հայերեն գրավոր մշակույթի զարգացումն ու տարածումը։ Աշխատության գիտական նշանակությունը պայմանավորված է XVIII դարի հայ տպագրության պատմության կարևոր դրվագներից մեկի համակարգված ներկայացմամբ։ Անհատ հրատարակչի գործունեության ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ավելի լայն պատկերացում կազմել հայ գրքի արտադրության կազմակերպական կառուցվածքի, մշակութային կապերի, ընթերցողական պահանջների և Ռուսաստանի հայկական համայնքների մտավոր կյանքի մասին։ Գրքերի մատենագիտական ու գեղարվեստական առանձնահատկությունների քննությունը լրացնում է պատմական պատկերը և ցույց տալիս, որ տպագրական գործունեությունը միաժամանակ տեխնիկական, տնտեսական, լեզվական և մշակութային գործընթաց էր։ Ընդհանուր առմամբ նյութը ներկայացնում է հայ տպագրության ռուսաստանյան զարգացման մի կարևոր շրջափուլ՝ լուսաբանելով տպարանի հիմնադրման նախադրյալները, հրատարակչական ծրագրերը, հայերեն տառատեսակների և գրքային ձևավորման խնդիրները, կրոնական ու աշխարհիկ գրականության տպագրությունը, բառարանագրական և կրթական հրատարակությունների նշանակությունը, գրքերի տարածման ուղիները և հայկական համայնքների հետ կապերը։ Այն կարող է օգտակար լինել հայ գրքի պատմությամբ, մատենագիտությամբ, հայագիտությամբ, մշակույթի պատմությամբ, գրադարանագիտությամբ և հայ-ռուսական մշակութային հարաբերություններով զբաղվող հետազոտողների, դասախոսների և ուսանողների համար։

Technology

Աշխատությունը նվիրված է կոմպոզիցիոն նյութերից պատրաստված ճնշումային խողովակների և անոթների լարվածադեֆորմացիոն վիճակների ուսումնասիրությանը՝ հաշվի առնելով դրանցում հոսող հեղուկների ազդեցությունը։ Վերլուծվում են կոմպոզիտային կառուցվածքների մեխանիկական հատկությունները, բեռնվածքների ազդեցության պայմաններում դրանց ամրության, կոշտության և կայունության առանձնահատկությունները։ Աշխատության մեջ ուսումնասիրվում են հեղուկի ճնշման և հոսքի դինամիկ ազդեցությունները, կառուցվածքային տարրերում առաջացող լարումները և դեֆորմացիաները, ինչպես նաև դրանց հաշվարկման ու կանխատեսման մեթոդները։ Քննարկվում են մաթեմատիկական մոդելավորման, թվային վերլուծության և ինժեներական հաշվարկների կիրառման հնարավորությունները՝ ուղղված ճնշումային համակարգերի նախագծման և շահագործման հուսալիության բարձրացմանը։ Հետազոտությունը կարևոր նշանակություն ունի կոմպոզիցիոն նյութերի կիրառման, խողովակաշարային համակարգերի անվտանգության ապահովման և ժամանակակից ինժեներական կառույցների կատարելագործման համար։ Այն կարող է օգտակար լինել մեխանիկայի, նյութագիտության, շինարարական և մեքենաշինական ոլորտների մասնագետների, նախագծողների ու հետազոտողների համար։

Technology

Աշխատանքը նվիրված է բնական օդափոխությամբ շահագործվող տրանսպորտային թունելների թույլատրելի և առավելագույն երկարության որոշման գիտական ու ինժեներական մեթոդների մշակմանը։ Հետազոտության հիմնական խնդիրը այնպիսի հաշվարկային մոտեցումների ձևավորումն է, որոնց միջոցով հնարավոր կլինի գնահատել, թե տվյալ երկրաբանական, կլիմայական, երկրաչափական և շահագործական պայմաններում ինչ երկարության թունել կարող է ապահովել անհրաժեշտ օդափոխանակությունը՝ առանց մեխանիկական օդափոխության համակարգերի պարտադիր կիրառման։ Բնական օդափոխության դեպքում օդի շարժումը թունելի ներսում պայմանավորված է առաջին հերթին արտաքին և ներքին ջերմաստիճանների տարբերությամբ, օդի խտության փոփոխությամբ, թունելի մուտքերի և ելքերի միջև ճնշումների տարբերությամբ, ինչպես նաև քամու ազդեցությամբ։ Այս երևույթների համատեղ ազդեցությունը կարող է ձևավորել օդի բնական հոսք, որի արդյունավետությունը, սակայն, սահմանափակվում է թունելի երկարության, լայնական կտրվածքի, մուտքերի բարձրությունների, երթևեկության ինտենսիվության և արտանետվող գազերի քանակի հետ կապված գործոններով։ Աշխատանքի կարևոր ուղղություններից է թունելի ներսում օդի շարժման և աղտոտիչների տարածման օրինաչափությունների ուսումնասիրությունը։ Տրանսպորտային թունելներում շարժվող ավտոմեքենաների արտանետումները կարող են հանգեցնել ածխածնի մոնօքսիդի, ազոտի օքսիդների, մասնիկային նյութերի և այլ վնասակար բաղադրիչների կուտակման, ուստի բնական օդափոխության հնարավորությունների գնահատումը անմիջականորեն կապված է երթևեկության անվտանգության և մարդկանց առողջության պաշտպանության հետ։ Հաշվարկային մեթոդների մշակման ժամանակ անհրաժեշտ է հաշվի առնել նաև երթևեկության ուղղությունը, տրանսպորտային միջոցների քանակը և կազմը, շարժման արագությունը, թունելի ներքին մակերեսների դիմադրությունը, օդի հոսքի հիդրավլիկական կորուստները, արտաքին քամու արագությունն ու ուղղությունը, ինչպես նաև տարվա տարբեր եղանակներին օդի ջերմաստիճանային պայմանների փոփոխությունը։ Առավելագույն երկարության որոշումը, հետևաբար, չի սահմանափակվում միայն թունելի երկրաչափական չափերի հաշվարկով, այլ պահանջում է միաժամանակ գնահատել օդափոխության պահանջվող ծավալը և բնական օդափոխության միջոցով իրականում ապահովվող օդի հոսքը։ Այդպիսի մոտեցումը հնարավորություն է տալիս որոշել այն սահմանային պայմանը, որի դեպքում բնական օդափոխությունն այլևս բավարար չէ թունելի ներսում օդի անհրաժեշտ որակն ապահովելու համար։ Հետազոտության գործնական նշանակությունը հատկապես մեծ է լեռնային և բարդ ռելիեֆ ունեցող տարածքներում ճանապարհային թունելների նախագծման ժամանակ, որտեղ թունելի մուտքերի բարձրությունների տարբերությունը կարող է ուժեղացնել բնական քարշի ազդեցությունը։ Միաժամանակ անհրաժեշտ է հաշվի առնել, որ բնական օդափոխության արդյունավետությունը կարող է էապես փոփոխվել եղանակային պայմանների փոփոխության հետևանքով, ուստի նախագծային լուծումը պետք է հիմնված լինի ոչ միայն միջին, այլև անբարենպաստ պայմանների գնահատման վրա։ Մեթոդների մշակումը կարող է ներառել տեսական հաշվարկներ, օդի հոսքի հիդրոդինամիկական մոդելավորում, փորձարարական տվյալների համադրում և տարբեր շահագործական սցենարների համեմատական վերլուծություն։ Ստացված արդյունքները կարող են օգտագործվել թունելների նախագծման փուլում՝ որոշելու համար բնական օդափոխության կիրառելիության սահմանները, գնահատելու լրացուցիչ օդափոխության համակարգի անհրաժեշտությունը և նվազեցնելու շինարարական ու շահագործման ծախսերը այն դեպքերում, երբ բնական օդափոխությունը բավարար է։ Աշխատանքը կարևոր է նաև տրանսպորտային ենթակառուցվածքների անվտանգության տեսանկյունից, քանի որ օդափոխության ճիշտ հաշվարկը թունելի բնականոն շահագործման և արտակարգ իրավիճակների ժամանակ մարդկանց անվտանգ տարհանման կարևոր նախապայմաններից է։ Ընդհանուր առմամբ, հետազոտությունը միավորում է թունելաշինության, հիդրոդինամիկայի, օդափոխության, տրանսպորտային անվտանգության և շինարարական նախագծման խնդիրները՝ նպատակ ունենալով ստեղծել գիտականորեն հիմնավորված մեթոդաբանություն, որը թույլ կտա յուրաքանչյուր կոնկրետ պայմանների համար որոշել բնական օդափոխությամբ տրանսպորտային թունելի առավելագույն նպատակահարմար երկարությունը և գնահատել դրա անվտանգ շահագործման հնարավորությունը։

Psychology

Այս գիտական աշխատանքը նվիրված է հիմնային պահանջմունքների և անձնային հատկությունների փոխկապակցվածության ուսումնասիրությանը՝ մանկավարժական բուհի ուսանողների օրինակով։ Հետազոտության նպատակն է բացահայտել, թե անձի տարբեր հատկություններն ինչպես են կապված անվտանգության, սոցիալական շփման, ընդունված լինելու և ինքնադրսևորման պահանջմունքների արտահայտվածության հետ։ Թեման հիմնված է այն մոտեցման վրա, որ պահանջմունքները անձի հոգեբանական կառուցվածքից մեկուսացված երևույթներ չեն, այլ փոխներգործում են անձնային այլ բաղադրիչների հետ և կարող են ազդել մարդու վարքի, սոցիալական հարմարման և ինքնադրսևորման ձևերի վրա։ Աշխատանքի էմպիրիկ ուսումնասիրությանը մասնակցել են Խ. Աբովյանի անվան ՀՊՄՀ-ի երկրորդ կուրսի 139 ուսանողներ։ Հետազոտության ընթացքում կիրառվել են հիմնային պահանջմունքների բավարարվածության աստիճանի ախտորոշման մեթոդիկա և Ռ. Կետտելի 16-գործոնային անձնային հարցարանը, իսկ պահանջմունքների և անձնային հատկությունների փոխհարաբերությունները գնահատվել են Սպիրմենի կարգային համահարաբերակցության մեթոդով։ Աշխատանքում ուսումնասիրվում են սոցիալական, ընդունված լինելու, անվտանգության և ինքնադրսևորման պահանջմունքների ու տարբեր անձնային գործոնների միջև առկա կապերը՝ փորձելով առանձնացնել այն հատկությունները, որոնք առավել նշանակալի դեր ունեն պահանջմունքների դրսևորման և դրանց բավարարման միջոցների ընտրության գործընթացում։ Հետազոտության արդյունքները ցույց են տալիս, որ տարբեր պահանջմունքների դրսևորումները կապված են Կետտելի անձնային գործոնների տարբեր համակցությունների հետ, իսկ որոշ գործոններ առանձնահատուկ նշանակություն ունեն մի քանի պահանջմունքների դեպքում։ Ուսումնասիրությունը կարևոր է հատկապես ապագա մանկավարժների անձնային զարգացման տեսանկյունից, քանի որ ուսանողի պահանջմունքային համակարգի և անձնային առանձնահատկությունների փոխկապակցվածության ըմբռնումը կարող է նպաստել նրա սոցիալական հարմարմանը, մասնագիտական ինքնադրսևորմանը և անձնային ներուժի բացահայտմանը։ Աշխատանքի արդյունքները կարող են օգտակար լինել ընդհանուր և կրթական հոգեբանության, մանկավարժական հոգեբանության, ուսանողների անձնային զարգացման և մասնագիտական պատրաստվածության ուսումնասիրություններում։

Biology

Աշխատությունը նվիրված է մանր եղջերավոր անասունների օրգանիզմում ազոտային նյութափոխանակության տեսակային և ցեղային առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը՝ ուշադրություն դարձնելով սպիտակուցների յուրացման, փոխակերպման և օրգանիզմի կողմից ազոտ պարունակող նյութերի օգտագործման ֆիզիոլոգիական ու կենսաքիմիական մեխանիզմներին։ Հետազոտության շրջանակում համեմատականորեն դիտարկվում են ոչխարների և այծերի, ինչպես նաև դրանց տարբեր ցեղերի նյութափոխանակային առանձնահատկությունները՝ նպատակ ունենալով բացահայտել ժառանգական, ֆիզիոլոգիական և սննդային գործոնների ազդեցությունը ազոտային հավասարակշռության վրա։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում կերային սպիտակուցների մարսմանը, ազոտային միացությունների յուրացման արդյունավետությանը, ամինաթթուների փոխանակությանը և նյութափոխանակության վերջնական արգասիքների ձևավորման ու արտազատման գործընթացներին։ Քննվում է որոճողների մարսողական համակարգի առանձնահատուկ դերը, մասնավորապես նախաստամոքսներում բնակվող միկրոօրգանիզմների մասնակցությունը կերի ազոտային բաղադրիչների փոխակերպմանը և մանրէային սպիտակուցի առաջացմանը։ Կարևորվում է տարբեր կերաբաժինների կազմի, սպիտակուցի քանակի ու որակի և էներգետիկ ապահովվածության ազդեցությունը ազոտի յուրացման մակարդակի վրա։ Հետազոտության ընթացքում կարող են համադրվել արյան, մարսողական համակարգի պարունակության և արտազատվող նյութերի կենսաքիմիական ցուցանիշները՝ նյութափոխանակության ընթացքի առավել ամբողջական բնութագրման նպատակով։ Առանձին ուշադրություն է դարձվում ազոտի ընդունման, օրգանիզմում պահպանման և արտազատման հարաբերակցությանը, քանի որ այդ ցուցանիշները հնարավորություն են տալիս գնահատել կերային սպիտակուցի օգտագործման արդյունավետությունը։ Տեսակների և ցեղերի միջև հայտնաբերվող տարբերությունները դիտարկվում են կենդանիների գենետիկական առանձնահատկությունների, արտադրողական ուղղվածության, տարիքի, ֆիզիոլոգիական վիճակի և շրջակա միջավայրին հարմարվողականության համատեքստում։ Կարևորվում է նաև ազոտային նյութափոխանակության և կենդանիների աճի, մարմնի հյուսվածքների ձևավորման, բրդատվության, կաթնատվության ու ընդհանուր արտադրողականության միջև հնարավոր փոխկապակցվածությունը։ Նման համեմատական ուսումնասիրությունները հնարավորություն են տալիս ավելի հիմնավորված մոտենալ տարբեր ցեղերի սնուցման կազմակերպմանը և կերաբաժինների համապատասխանեցմանը նրանց կենսաբանական պահանջներին։ Աշխատանքի արդյունքները կարող են գիտական նշանակություն ունենալ գյուղատնտեսական կենդանիների նյութափոխանակության օրինաչափությունների բացահայտման համար, ինչպես նաև կիրառական արժեք ունենալ անասնաբուծության մեջ կերային ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման և կենդանիների արտադրողականության գնահատման տեսանկյունից։ Այն կարող է հետաքրքրություն ներկայացնել կենդանիների ֆիզիոլոգիայի, կենսաքիմիայի, անասնաբուծության, կերակրման և գյուղատնտեսական կենդանիների ցեղաբուծության ոլորտներում աշխատող մասնագետների ու հետազոտողների համար։

Culture

Աշխատությունը ներկայացնում է Հայկական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետության մշակույթի և արվեստի վերաբերյալ նոր հրատարակությունների ու մասնագիտական գրականության մատենագիտական տեղեկատվություն՝ նպատակ ունենալով ընթերցողներին, հետազոտողներին և ոլորտի մասնագետներին համակարգված կերպով տեղեկացնել տվյալ ժամանակաշրջանում լույս տեսած համապատասխան գրականության մասին։ Այն կազմված է որպես ընթացիկ մատենագիտական տեղեկատու և կարող է ընդգրկել մշակույթի ու արվեստի տարբեր բնագավառներին վերաբերող գրքեր, ժողովածուներ, հոդվածներ, կատալոգներ, տեղեկատու հրատարակություններ և այլ տպագիր նյութեր։ Ներկայացվող նյութերի համակարգումը հնարավորություն է տալիս արագ կողմնորոշվել ՀՍՍՀ մշակութային կյանքի, արվեստի զարգացման, պատմության, տեսության և առանձին ստեղծագործական ուղղությունների վերաբերյալ առկա նոր գրականության մեջ։ Մատենագիտական տեղեկատվությունը կարող է ներառել կերպարվեստին, ճարտարապետությանը, երաժշտությանը, թատրոնին, կինոյին, գրականությանը, ժողովրդական ստեղծագործությանը, թանգարանային և մշակութային գործունեությանը վերաբերող հրատարակություններ։ Առանձնահատուկ արժեք ունի այն փաստը, որ նման ընթացիկ տեղեկատուները ոչ միայն արձանագրում են հրատարակված գրականությունը, այլև ձևավորում են ոլորտային տեղեկատվության համակարգված շտեմարան, որը կարող է օգտագործվել հետագա գիտական, կրթական և մշակութային ուսումնասիրությունների համար։ Աշխատության մեջ մատենագիտական գրառումների դասակարգումն ու նկարագրությունը հնարավորություն են տալիս ընթերցողին ստանալ հրատարակությունների վերաբերյալ անհրաժեշտ հիմնական տեղեկությունները և ընտրել հետազոտության համար համապատասխան աղբյուրներ։ Նման հրատարակությունը կարևոր դեր կարող է ունենալ նաև գրադարանների, մշակութային հաստատությունների, գիտահետազոտական կենտրոնների և կրթական կազմակերպությունների տեղեկատվական սպասարկման գործում։ Այն նպաստում է մշակույթի և արվեստի վերաբերյալ գրականության շրջանառությանը, մասնագիտական տեղեկատվության հասանելիության բարձրացմանը և տարբեր ոլորտների հետազոտողների միջև տեղեկատվական կապերի ամրապնդմանը։ Ընթացիկ բնույթը հատկապես կարևոր է, քանի որ թույլ է տալիս պարբերաբար արձանագրել նոր հրատարակությունների հայտնվելը և ժամանակին լրացնել մշակույթի ու արվեստի վերաբերյալ մատենագիտական տեղեկատվական դաշտը։ Աշխատությունը կարող է դիտարկվել նաև որպես տվյալ ժամանակաշրջանի մշակութային և հրատարակչական կյանքի յուրօրինակ փաստաթուղթ, քանի որ ներկայացվող գրականության ամբողջությունը պատկերացում է տալիս այն թեմաների, հեղինակների, արվեստագետների և մշակութային երևույթների մասին, որոնք արտացոլվել են ՀՍՍՀ-ում հրատարակվող գրականության մեջ։ Այս տեսանկյունից տեղեկատուն արժեքավոր է ոչ միայն որպես գործնական մատենագիտական գործիք, այլև որպես մշակութային պատմության ուսումնասիրման օժանդակ աղբյուր։ Այն կարող է օգտակար լինել գրադարանային ֆոնդերի համալրման, թեմատիկ մատենագիտությունների կազմման, գիտական աշխատանքների աղբյուրագիտական ապահովման և մշակույթի ու արվեստի ոլորտում տեղեկատվական սպասարկման կազմակերպման համար։ Հրատարակությունը կարող է հետաքրքրել գրադարանագետներին, մատենագետներին, մշակութաբաններին, արվեստաբաններին, գրականագետներին, պատմաբաններին, թանգարանների և մշակութային հաստատությունների աշխատակիցներին, հետազոտողներին, դասախոսներին և համապատասխան ոլորտներով հետաքրքրվող ընթերցողներին։