Ready-made Materials

Արշակ Ալպոյաճյանի այս պատմագիտական աշխատությունը նվիրված է բուլղար ժողովրդի ծագման, պատմական զարգացման, պետականության ձևավորման և ազգային կյանքի տարբեր փուլերի ուսումնասիրությանը՝ հնագույն ժամանակներից մինչև 20-րդ դարասկզբի պատմական իրադարձությունները։ 1910 թվականին Վառնայում հրատարակված գիրքը ներկայացնում է Բուլղարիայի պատմությունը հայերենով՝ հայ ընթերցողին հնարավորություն տալով ծանոթանալու բուլղար ժողովրդի պատմական անցյալին, քաղաքական զարգացումներին և Բալկանյան տարածաշրջանի պատմության կարևոր իրադարձություններին։ Աշխատության հիմնական թեմատիկ շրջանակն ընդգրկում է բուլղարների ծագման և էթնիկ կազմավորման հարցերը, նրանց բնակեցման տարածքների ձևավորումը, բուլղարական պետականության առաջացումը և միջնադարյան թագավորությունների զարգացումը։ Կարևոր տեղ են զբաղեցնում Բալկանյան թերակղզու քաղաքական պատմությունը, Բուլղարիայի հարաբերությունները Բյուզանդական կայսրության և հարևան ժողովուրդների հետ, ինչպես նաև տարածաշրջանում տեղի ունեցած ռազմական բախումներն ու իշխանական փոփոխությունները։ Պատմական շարադրանքը հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմելու բուլղարական պետության զարգացման, օտար տիրապետության ժամանակաշրջանների և ազգային անկախության վերականգնման գործընթացների մասին։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունի Օսմանյան կայսրության տիրապետության շրջանի ուսումնասիրությունը, որը վճռորոշ ազդեցություն է ունեցել բուլղար ժողովրդի քաղաքական, հասարակական և մշակութային կյանքի վրա։ Աշխատության մեջ անդրադարձ է կատարվում նաև ազգային զարթոնքին, կրթության ու մշակույթի զարգացմանը, անկախության համար պայքարին և ժամանակակից բուլղարական պետության ձևավորմանը։ 19-րդ դարի ազգային-ազատագրական շարժումները և 1878 թվականից հետո Բուլղարիայի քաղաքական կարգավիճակի փոփոխությունները կարևոր տեղ են զբաղեցնում այդ պատմական ընթացքի ըմբռնման համար։ Գրքի պատմագիտական նշանակությունը պայմանավորված է նաև հայերեն լեզվով բուլղար ժողովրդի պատմությունը ներկայացնելու հանգամանքով, ինչը նպաստել է հայ ընթերցողների շրջանում հարևան ժողովուրդների պատմության և Բալկանների քաղաքական զարգացումների վերաբերյալ գիտելիքների տարածմանը։ Աշխատությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում ոչ միայն Բուլղարիայի պատմությամբ զբաղվողների, այլև Հարավարևելյան Եվրոպայի պատմությունը, բալկանագիտությունը, ժողովուրդների էթնիկ կազմավորման գործընթացները և ազգային պետականությունների ձևավորումն ուսումնասիրողների համար։ Այն կարող է ծառայել որպես պատմական աղբյուր՝ 20-րդ դարասկզբի հայալեզու պատմագիտական գրականության, հայ-բուլղարական մշակութային կապերի և պատմական գիտելիքի տարածման ուսումնասիրության ընթացքում։ Հրատարակությունը կարևոր է նաև որպես ժամանակաշրջանի հայ մտավորականության հետաքրքրությունների արտահայտություն, քանի որ ներկայացնում է օտար ժողովուրդների պատմությունը հայերենով ուսումնասիրելու և ընթերցողին հասանելի դարձնելու փորձը։

Արշակ Ալպոյաճյանի այս ծավալուն պատմագիտական աշխատությունը նվիրված է Կեսարիայի և նրա շրջակայքի հայ բնակչության պատմության, աշխարհագրության, ժողովրդագրության, հասարակական կյանքի և մշակութային ժառանգության համակողմանի ուսումնասիրությանը։ 1937 թվականին Կահիրեում հրատարակված երկհատորյակը կարևոր տեղ է զբաղեցնում արևմտահայության պատմության և Օսմանյան կայսրության տարածքում գոյություն ունեցած հայկական համայնքների ուսումնասիրության մեջ։ Հեղինակը՝ պատմաբան, բանասեր և հայագիտական հետազոտություններով զբաղվող Արշակ Ալպոյաճյանը, մեծածավալ նյութի հիման վրա ներկայացնում է Կեսարիայի հայության պատմական զարգացումը՝ համադրելով տեղագրական, պատմական և ազգագրական տեղեկությունները։ Աշխատության մեջ դիտարկվում են Կեսարիայի աշխարհագրական դիրքը, պատմական միջավայրը, հայկական բնակավայրերի ձևավորումն ու զարգացումը, հայ բնակչության տեղաբաշխումը և շրջակա բնակավայրերի հետ ունեցած կապերը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում համայնքի հասարակական կազմակերպվածությանը, եկեղեցական կյանքին, կրթական հաստատություններին, դպրոցներին, մշակութային ավանդույթներին և ազգային ինքնության պահպանմանն ուղղված գործունեությանը։ Կարևոր տեղ են զբաղեցնում նաև հայ բնակչության տնտեսական զբաղմունքների, արհեստների, առևտրի, կենցաղի, ընտանեկան սովորույթների և հասարակական հարաբերությունների վերաբերյալ տեղեկությունները։ Այս տվյալները հնարավորություն են տալիս վերակազմելու Կեսարիայի հայ համայնքի առօրյա կյանքի պատկերը և բացահայտելու նրա ներդրումը տարածաշրջանի տնտեսական ու մշակութային զարգացման մեջ։ Հեղինակը ներկայացնում է նաև պատմական իրադարձություններն ու քաղաքական պայմանները, որոնք տարբեր ժամանակաշրջաններում ազդել են հայ բնակչության կյանքի, համայնքային հաստատությունների գործունեության և ազգային մշակույթի պահպանման վրա։ Աշխատության արժեքավոր առանձնահատկություններից է պատմական փաստերի համադրումը տեղագրական նկարագրությունների, կենսագրական տեղեկությունների, պատկերների, դիմանկարների և քարտեզագրական նյութերի հետ։ Երկու հատորները միասին ընդգրկում են շուրջ 2479 համարակալված էջ՝ ընթերցողին տրամադրելով հարուստ փաստագրական նյութ Կեսարիայի հայության և շրջակա հայկական բնակավայրերի պատմության վերաբերյալ։ Հրատարակությունը կարևոր աղբյուր է արևմտահայության պատմության, հայկական գաղթօջախների ձևավորման, պատմական ժողովրդագրության, ազգագրության և հայկական մշակութային ժառանգության ուսումնասիրության համար։ Այն առանձնահատուկ նշանակություն ունի նաև Կեսարիայի հայերի ժառանգների համար, քանի որ օգնում է պահպանել նախնիների բնակավայրերի, համայնքային կյանքի և ազգային ավանդույթների մասին պատմական հիշողությունը։ Գիրքը կարող է օգտակար լինել պատմաբաններին, հայագետներին, ազգագրագետներին, ուսանողներին և բոլոր նրանց, ովքեր հետաքրքրված են պատմական Հայաստանի ու Օսմանյան կայսրության հայկական համայնքների անցյալով:

Աշխատությունը նվիրված է հայ դպրոցի ծագման, պատմական զարգացման և հայ ժողովրդի կրթական ու մշակութային կյանքում ունեցած նշանակության ուսումնասիրությանը։ Հայ դպրոցը դարեր շարունակ եղել է ազգային ինքնության պահպանման, մայրենի լեզվի ուսուցման, գրագիտության տարածման և հոգևոր ու մտավոր արժեքների փոխանցման կարևորագույն հաստատություններից մեկը։ Հայ կրթության պատմությունը սերտորեն կապված է հայ գրերի ստեղծման, հայերեն գրավոր մշակույթի ձևավորման և ազգային կրթական ավանդույթների զարգացման հետ։ Հատկապես մեծ նշանակություն է ունեցել Մեսրոպ Մաշտոցի կողմից հայոց այբուբենի ստեղծումը 5-րդ դարում, որը նոր հնարավորություններ է բացել հայալեզու կրթության, թարգմանական գրականության և ինքնուրույն մատենագրության զարգացման համար։ Դպրոցները կարևոր դեր են ունեցել եկեղեցական և աշխարհիկ կրթության կազմակերպման, հոգևորականների ու գրագետ մարդկանց պատրաստման, ինչպես նաև գիտելիքների սերնդեսերունդ փոխանցման գործում։ Հայ դպրոցի պատմական ուղին ներառում է միջնադարյան վանական և եկեղեցական դպրոցների գործունեությունը, ձեռագրական կենտրոնների ձևավորումը, կրթության տարածումը հայկական բնակավայրերում, ինչպես նաև հետագա դարերում աշխարհիկ կրթական հաստատությունների զարգացումը։ Աշխատության թեմատիկ շրջանակը հնարավորություն է տալիս անդրադառնալու ուսուցման ավանդական եղանակներին, ուսումնասիրվող առարկաներին, ուսուցիչների և աշակերտների փոխհարաբերություններին, կրթական հաստատությունների կազմակերպմանը և դպրոցական կյանքի առանձնահատկություններին։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում նաև հայ դպրոցի կապը ազգային գրականության, պատմագրության, փիլիսոփայական մտքի և մշակույթի զարգացման հետ։ Տարբեր ժամանակաշրջաններում, այդ թվում՝ օտար տիրապետության պայմաններում, հայկական կրթական հաստատությունները նպաստել են լեզվի պահպանմանը և ազգային գիտակցության ամրապնդմանը։ Հայկական դպրոցները գործել են ոչ միայն պատմական Հայաստանի տարածքում, այլև Կոստանդնուպոլսում, Թիֆլիսում, Հնդկաստանում, Եվրոպայում և հայկական սփյուռքի բազմաթիվ այլ կենտրոններում՝ դառնալով համայնքային կյանքի ու մշակութային շարունակականության կարևոր հենարաններ։ Կրթական գործի զարգացմանը նպաստել են եկեղեցական գործիչները, մտավորականները, բարերարներն ու ազգային կազմակերպությունները, որոնք հիմնել և աջակցել են դպրոցների գործունեությանը, հրատարակել դասագրքեր և ընդլայնել կրթության հասանելիությունը։ Հայ դպրոցի պատմության ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս հասկանալու, թե ինչպես է կրթությունը ծառայել ոչ միայն գիտելիքների փոխանցմանը, այլև ազգային ժառանգության պահպանմանը, հասարակական առաջընթացին և մշակութային ինքնուրույնության ամրապնդմանը։ Աշխատությունը կարող է հետաքրքրել հայոց պատմությամբ, մանկավարժությամբ, կրթության պատմությամբ և հայ մշակութային ժառանգությամբ զբաղվող հետազոտողներին, ուսանողներին ու ընթերցողներին։ Այն կարևոր նյութ է հայ կրթական ավանդույթների ձևավորման և զարգացման, ազգային դպրոցի հասարակական դերի և հայ ժողովրդի մտավոր պատմության ուսումնասիրության համար։

Աշխատությունը նվիրված է պատմական Հայաստանի տարածքային սահմանների, աշխարհագրական դիրքի և պատմական տարբեր ժամանակաշրջաններում դրանց կրած փոփոխությունների ուսումնասիրությանը։ Գրքում դիտարկվում է հայկական պետականության և հայ ժողովրդի պատմական բնակության տարածքի ձևավորումը՝ անդրադառնալով այն աշխարհագրական շրջաններին, որոնք տարբեր դարաշրջաններում ընդգրկվել են Հայաստանի թագավորությունների, իշխանությունների և հայկական պետական կազմավորումների սահմաններում։ Պատմական Հայաստանի սահմանների ուսումնասիրությունը կարևոր նշանակություն ունի հայ ժողովրդի քաղաքական պատմության, տարածքային զարգացման, հարևան ժողովուրդների հետ ունեցած հարաբերությունների և տարածաշրջանային պատմական գործընթացների ըմբռնման համար։ Աշխատության թեմատիկ շրջանակը ներառում է Հայաստանի բնական աշխարհագրական սահմանները, լեռնաշղթաները, գետերը, հովիտներն ու պատմական աշխարհագրական շրջանները, որոնք տարբեր ժամանակներում ծառայել են որպես բնակության, հաղորդակցության և քաղաքական սահմանազատման կարևոր գործոններ։ Առանձնահատուկ հետաքրքրություն են ներկայացնում Մեծ Հայքի և Փոքր Հայքի պատմական տարածքները, հայկական նահանգների ու գավառների տեղադրությունը, ինչպես նաև պատմական Հայաստանի սահմանների փոփոխությունները՝ պայմանավորված թագավորությունների հզորացմամբ կամ թուլացմամբ, ռազմական բախումներով, նվաճումներով, քաղաքական պայմանագրերով և հարևան պետությունների հետ հարաբերություններով։ Տարածքային փոփոխությունների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ավելի հստակ պատկերացնելու Հայաստանի պատմական աշխարհագրությունը և տարբեր դարաշրջաններում հայկական պետականության տարածքային ընդգրկումը։ Նյութը կարող է օգտակար լինել նաև պատմական տեղանունների, հին աշխարհագրական նկարագրությունների, քարտեզագրական տվյալների և պատմական աղբյուրներում պահպանված տեղեկությունների համադրման տեսանկյունից։ Պատմական սահմանների վերաբերյալ ուսումնասիրությունները կարևոր են ոչ միայն անցյալի քաղաքական քարտեզը վերակազմելու, այլև հայկական բնակավայրերի, մշակութային կենտրոնների, առևտրային ուղիների և հարևան տարածաշրջանների հետ ունեցած կապերի բացահայտման համար։ Միաժամանակ պատմական սահմանները հարկ է դիտարկել իրենց ժամանակաշրջանի համատեքստում, քանի որ դրանք մշտական ու անփոփոխ գծեր չեն եղել և հաճախ տարբերվել են՝ կախված տվյալ ժամանակի քաղաքական իրավիճակից ու պատմական աղբյուրների բնույթից։ Աշխատությունը կարող է հետաքրքրել հայոց պատմությամբ, պատմական աշխարհագրությամբ, քարտեզագրությամբ և Հայաստանի տարածքային անցյալով հետաքրքրվող ընթերցողներին, ուսանողներին ու հետազոտողներին՝ նպաստելով պատմական Հայաստանի աշխարհագրական պատկերացման խորացմանը և հայ ժողովրդի պատմական ժառանգության ուսումնասիրությանը։

Աշխատությունը նվիրված է պատմական Հայաստանի նշանավոր քաղաքներից մեկի՝ Մալաթիայի հայության պատմությանը, նրա ձևավորմանը, հոգևոր և մշակութային կյանքին, հասարակական հարաբերություններին ու ազգային ավանդույթներին։ Գիրքն ընթերցողին հնարավորություն է տալիս ծանոթանալու Մալաթիայի հայ համայնքի պատմական անցյալին, տարածաշրջանում հայերի բնակության առանձնահատկություններին, համայնքային կյանքի կազմակերպմանը և դարերի ընթացքում ձևավորված ազգային ինքնությանը։ Նման պատմագիտական աշխատություններում կարևոր տեղ են զբաղեցնում քաղաքի հայ բնակչության ծագման ու բնակության պատմությունը, եկեղեցական և կրթական հաստատությունների գործունեությունը, հայկական եկեղեցիների ու դպրոցների դերը, ինչպես նաև համայնքի հասարակական, տնտեսական և մշակութային զարգացումը։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունի ընտանեկան ու համայնքային ավանդույթների, կենցաղի, սովորույթների և հոգևոր ժառանգության ուսումնասիրությունը, քանի որ դրանք արտացոլում են Մալաթիայի հայության ինքնատիպ մշակութային դիմագիծը և սերունդների միջև փոխանցված պատմական հիշողությունը։ Աշխատությունը կարող է արժեքավոր տեղեկություններ պարունակել նաև քաղաքի հայ բնակչության առօրյա կյանքի, արհեստների, առևտրի, կրթության, հասարակական կազմակերպվածության և շրջակա բնակավայրերի հետ ունեցած կապերի մասին։ Մալաթիայի հայության պատմության ուսումնասիրությունը կարևոր է նաև արևմտահայության պատմական ճակատագրի, Օսմանյան կայսրության տարածքում հայկական համայնքների գոյության և զարգացման, ինչպես նաև 20-րդ դարասկզբի ողբերգական իրադարձությունների ու դրանց հետևանքով առաջացած տեղահանությունների և համայնքային կյանքի խաթարման պատմական համատեքստը հասկանալու համար։ Այսպիսի աշխատությունները նպաստում են կորսված կամ ժամանակի ընթացքում փոփոխված բնակավայրերի պատմության վերակերտմանը, պատմական հիշողության պահպանմանը և հայկական մշակութային ժառանգության փաստագրմանը։ Գիրքը կարող է հետաքրքրել հայ ժողովրդի պատմությամբ, արևմտահայության անցյալով, պատմական ժողովրդագրությամբ, ազգագրությամբ և հայկական համայնքների մշակութային ժառանգությամբ զբաղվող հետազոտողներին, ուսանողներին ու ընթերցողներին։ Այն նաև կարևոր նշանակություն ունի Մալաթիայի հայերի ժառանգների և իրենց նախնիների պատմությամբ հետաքրքրվողների համար՝ օգնելով բացահայտել համայնքի պատմական արմատները, պահպանել ազգային հիշողությունը և ավելի խորությամբ ըմբռնել հայության տեղն ու դերը տարածաշրջանի պատմության մեջ։