Ready-made Materials

Հ. Ռ. Իսրայելյանի ուսումնասիրությունը նվիրված է ուշ բրոնզի դարաշրջանի Հայաստանի բնակչության կրոնական պատկերացումների, պաշտամունքային ավանդույթների և հոգևոր մշակույթի հետազոտությանը՝ հիմնվելով հնագիտական նյութերի վրա։ Աշխատության առանցքում հնագիտական գտածոների միջոցով հնագույն հասարակության աշխարհայացքի, գերբնական ուժերի մասին պատկերացումների և ծիսական գործունեության հնարավոր դրսևորումների բացահայտումն է։ Հեղինակը դիտարկում է նյութական մշակույթի այն վկայությունները, որոնք կարող են տեղեկություններ հաղորդել պաշտամունքային կյանքի, խորհրդանշական պատկերացումների և կրոնական արարողությունների վերաբերյալ։ Հնագիտական առարկաները, պատկերագրական նյութերը, ծիսական նշանակություն ունեցող իրերն ու հնավայրերի ուսումնասիրությունը հնարավորություն են տալիս վերակազմելու ուշ բրոնզի դարաշրջանի հոգևոր մշակույթի որոշ կողմեր և բացահայտելու դրանց կապը հասարակական կյանքի ու տնտեսական գործունեության հետ։ Ուսումնասիրությունը կարևոր է նաև Հայաստանի հին բնակչության մշակութային ավանդույթների, տարածաշրջանային ընդհանրությունների և հոգևոր պատկերացումների պատմական զարգացման հետազոտության տեսանկյունից։ Աշխատությունը նպաստում է հնագիտական տվյալների հիման վրա հին հայկական պաշտամունքների և հավատալիքների գիտական մեկնաբանությանը՝ արժեքավոր նյութ տրամադրելով հնագիտության, կրոնագիտության և հին Հայաստանի պատմության մասնագետներին։

Գիտական ժողովածուն ընդգրկում է պատմության և հնագիտության բնագավառներին առնչվող ուսումնասիրություններ, որոնք ուղղված են անցյալի հասարակությունների, մշակութային միջավայրի և պատմական զարգացումների հետազոտությանը։ Հնագիտական նյութերի և պատմական տվյալների համադրումը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու տարբեր ժամանակաշրջանների բնակչության կենսակերպի, նյութական մշակույթի, տնտեսական գործունեության, հասարակական կազմակերպման և մշակութային փոխազդեցությունների առանձնահատկությունները։ Պատմա-հնագիտական հետազոտություններում կարևոր տեղ են զբաղեցնում հնավայրերի, բնակավայրերի, դամբարանների, նյութական գտածոների և պատմական հուշարձանների ուսումնասիրությունը, ինչպես նաև դրանց միջոցով պատմական իրադարձությունների ու մշակութային գործընթացների վերակազմությունը։ Ժողովածուի թեմատիկ ուղղվածությունը հնարավորություն է տալիս դիտարկելու պատմական փաստերի և հնագիտական ապացույցների փոխլրացնող նշանակությունը՝ անցյալի վերաբերյալ գիտական պատկերացումների ձևավորման գործում։ Նման ուսումնասիրությունները կարևոր են Հայաստանի և հարակից տարածքների պատմական ու մշակութային ժառանգության ճանաչման, հնագիտական տվյալների գիտական շրջանառության և պատմական ժամանակաշրջանների համակողմանի հետազոտության համար։ Հրատարակությունը արժեքավոր է հնագետների, պատմաբանների, մշակութաբանների և հնագույն ու միջնադարյան հասարակությունների ուսումնասիրությամբ հետաքրքրվողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է Սասունի պատմաազգագրական միջավայրի, բնակչության ավանդական մշակույթի և հասարակական կյանքի բազմակողմանի ուսումնասիրությանը։ Այն կարևոր նյութ է ներկայացնում Սասունի հայության կենցաղի, տնտեսական զբաղմունքների, ընտանեկան հարաբերությունների, համայնքային կազմակերպման, սովորույթների և ծիսական ավանդույթների ճանաչման համար։ Ազգագրական ուսումնասիրության շրջանակում կարևորվում են բնակավայրերի առանձնահատկությունները, բնակարանային և կենցաղային մշակույթը, ժողովրդական հագուստը, սնունդը, արհեստներն ու աշխատանքային գործունեությունը, ինչպես նաև կյանքի տարբեր փուլերի հետ կապված սովորույթներն ու արարողությունները։ Սասունի մշակութային ինքնատիպությունը դրսևորվում է նաև ժողովրդական բանահյուսության, հավատալիքների, տոների, երգերի, ավանդազրույցների և բանավոր հիշողության մեջ, որոնք կարևոր դեր ունեն համայնքի պատմական փորձի ու ինքնության պահպանման գործում։ Աշխատությունը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու տեղական ավանդույթների ձևավորման պատմական պայմանները, դրանց կապը բնական և սոցիալական միջավայրի հետ, ինչպես նաև Սասունի մշակութային ժառանգության առանձնահատկությունները հայկական ընդհանուր ազգագրական պատկերի համատեքստում։ Այն արժեքավոր աղբյուր է հայ ազգագրության, պատմական մարդաբանության, ժողովրդական մշակույթի և Սասունի պատմամշակութային ժառանգության ուսումնասիրության համար։

Աշխատությունը նվիրված է Հայոց ցեղասպանության պատմական իրողության և հայ ժողովրդի պատմական հիշողության փոխկապակցվածության ուսումնասիրությանը։ Այն անդրադառնում է ցեղասպանության՝ որպես ազգային պատմության և հավաքական գիտակցության վրա խոր ազդեցություն ունեցած իրադարձության ընկալմանը, հիշողության պահպանմանն ու սերունդներին փոխանցման գործընթացներին։ Պատմական հիշողությունը դիտարկվում է ոչ միայն անցյալի իրադարձությունների մասին գիտելիքների ամբողջություն, այլև որպես ազգային ինքնության, մշակութային շարունակականության և համայնքային համախմբվածության կարևոր բաղադրիչ։ Ուսումնասիրության շրջանակում կարևորվում են պատմական փաստերի արձանագրման, վկայությունների պահպանման, հիշատակի ձևերի, հասարակական գիտակցության և ցեղասպանության ճանաչման ու գնահատման հարցերը։ Հայոց ցեղասպանության հիշողությունը ներկայացվում է նաև սփյուռքահայ համայնքների և Հայաստանի հասարակական կյանքում ազգային ինքնության պահպանման տեսանկյունից։ Աշխատությունը կարևորում է պատմական անցյալի գիտական ուսումնասիրության և հիշողության մշակույթի ձևավորման դերը՝ ընդգծելով փաստաթղթերի, պատմական հետազոտությունների և հիշատակի ավանդույթների նշանակությունը։ Գիրքը արժեքավոր նյութ է Հայոց ցեղասպանության պատմության, պատմական հիշողության տեսության, հավաքական ինքնության և հայ ժողովրդի ժամանակակից պատմամշակութային գիտակցության ուսումնասիրությամբ զբաղվողների համար։

Վ. Ն. Խաչատրյանի ուսումնասիրությունը նվիրված է Խեթական կայսրության արևելյան տարածքների պատմական աշխարհագրության և տեղանունների քննությանը։ Աշխատության հիմնական ուղղություններից է հին գրավոր աղբյուրներում հիշատակվող աշխարհագրական անունների ուսումնասիրությունը, դրանց հնարավոր տեղադրության, լեզվական առանձնահատկությունների և պատմական միջավայրի բացահայտումը։ Տեղանունների հետազոտությունը կարևոր նշանակություն ունի Խեթական պետության տարածքային սահմանների, վարչական բաժանման, հարևան երկրների և ժողովուրդների հետ ունեցած հարաբերությունների, ինչպես նաև հին Արևելքի քաղաքական ու մշակութային կապերի վերակազմության համար։ Հեղինակը դիտարկում է տեղանունների ծագման, հնչյունական և լեզվական մեկնաբանության, պատմական նույնականացման ու աշխարհագրական տեղորոշման խնդիրները՝ դրանք կապելով խեթական գրավոր ժառանգության և տարածաշրջանի պատմական իրողությունների հետ։ Աշխատությունը կարևոր է Հայկական լեռնաշխարհի և հարակից տարածքների հին պատմության ուսումնասիրության տեսանկյունից, քանի որ հնագույն տեղանունների քննությունը կարող է լրացուցիչ տվյալներ տրամադրել տարածաշրջանի բնակչության, տարածքային կազմակերպման և պատմական փոխազդեցությունների վերաբերյալ։ Գիրքը մասնագիտական արժեք ունի խեթագիտության, հին Արևելքի պատմության, պատմական աշխարհագրության և պատմական լեզվաբանության ուսումնասիրողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է Արագածոտնի մարզի Գառնահովիտ բնակավայրի Սուրբ Գևորգ եկեղեցուն՝ որպես հայկական պատմական, ճարտարապետական և հոգևոր ժառանգության նշանակալի հուշարձանի։ Այն ներկայացնում է եկեղեցու պատմական ու մշակութային արժեքը, նրա տեղը բնակավայրի հոգևոր կյանքում և կապը տվյալ տարածաշրջանի պատմական միջավայրի հետ։ Ուսումնասիրության շրջանակում ուշադրություն է դարձվում եկեղեցական կառույցի ճարտարապետական առանձնահատկություններին, շինարարական լուծումներին, հորինվածքային կառուցվածքին և գեղարվեստական արտահայտչամիջոցներին։ Հուշարձանի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս դիտարկելու հայկական եկեղեցաշինության ավանդույթները, ճարտարապետական ձևերի զարգացումը և տեղական շինարվեստի առանձնահատկությունները։ Կարևոր տեղ կարող են ունենալ նաև եկեղեցու պահպանության, վերականգնման և մշակութային ժառանգության փոխանցման հարցերը։ Գիրքը արժեքավոր է Հայաստանի պատմական բնակավայրերի, միջնադարյան ճարտարապետության, եկեղեցական մշակույթի և հուշարձանների պահպանության ուսումնասիրությամբ հետաքրքրվողների համար։ Այն նպաստում է Գառնահովիտի պատմամշակութային միջավայրի ճանաչմանը և Սուրբ Գևորգ եկեղեցու նշանակության արժևորմանը հայկական հոգևոր ու ճարտարապետական ժառանգության համատեքստում։

Աստվածաշունչը քրիստոնեական հավատքի հիմնարար սուրբ գիրքն է, որն ընդգրկում է Հին և Նոր Կտակարանները՝ ներկայացնելով քրիստոնեական դավանանքի, հոգևոր կյանքի և բարոյական ուսմունքի հիմնական սկզբունքները։ Այն ներառում է տարբեր ժամանակաշրջաններում ձևավորված կրոնական երկեր՝ պատմական պատումներ, օրենքներ, մարգարեական պատգամներ, իմաստասիրական գրություններ, աղոթքներ, սաղմոսներ և ավետարանական պատմություններ։ Հին Կտակարանը ներկայացնում է արարչագործության, մարդկության պատմության, հին իսրայելական ժողովրդի կրոնական ավանդույթների և Աստծու հետ նրա հարաբերությունների մասին պատմություններ ու ուսմունքներ, իսկ Նոր Կտակարանը կենտրոնանում է Հիսուս Քրիստոսի կյանքի, քարոզչության, առաքյալների գործունեության և վաղ քրիստոնեական համայնքների ձևավորման վրա։ Սուրբ գիրքը դարեր շարունակ եղել է եկեղեցական պաշտամունքի, աղոթքի, հոգևոր դաստիարակության և աստվածաբանական ուսումնասիրությունների հիմնական աղբյուրը։ Հայերեն Աստվածաշնչի հրատարակությունները կարևոր դեր են ունեցել քրիստոնեական գիտելիքի տարածման, հայ գրավոր լեզվի զարգացման և հոգևոր մշակութային ժառանգության պահպանման գործում։ Զմյուռնիայում լույս տեսած այս հրատարակությունը ներկայացնում է հայերեն սուրբգրային գրքի տարածման և արևմտահայ տպագրական մշակույթի պատմական ավանդույթը՝ արժեքավոր նյութ դառնալով հայ գրքի պատմության ու կրոնական ընթերցանության ուսումնասիրության համար։

Աստվածաշունչը քրիստոնեական հավատքի հիմնարար սուրբ գիրքն է, որն ընդգրկում է Հին և Նոր Կտակարանները և ներկայացնում քրիստոնեական դավանանքի, հոգևոր կյանքի ու բարոյական ուսմունքի հիմնական դրույթները։ Այն բաղկացած է տարբեր ժամանակաշրջաններում ստեղծված գրքերից՝ պատմական պատումներից, կրոնական օրենքներից, մարգարեական գրություններից, իմաստասիրական երկերից, աղոթքներից, սաղմոսներից և ավետարանական պատմություններից։ Հին Կտակարանում արտացոլված են արարչագործության, մարդկության պատմության, հին իսրայելական ժողովրդի կրոնական ավանդույթների և Աստծու հետ նրա հարաբերությունների թեմաները, իսկ Նոր Կտակարանը ներկայացնում է Հիսուս Քրիստոսի կյանքը, քարոզչությունն ու ուսմունքը, առաքյալների գործունեությունը և վաղ քրիստոնեական համայնքների ձևավորումը։ Սուրբ գիրքը դարեր շարունակ եղել է քրիստոնեական պաշտամունքի, աղոթքի, հոգևոր դաստիարակության և աստվածաբանական ուսումնասիրությունների հիմնական աղբյուրը։ Հայերեն Աստվածաշնչի հրատարակություններն առանձնահատուկ նշանակություն ունեն հայ հոգևոր ու մշակութային ժառանգության պահպանման, գրավոր լեզվի զարգացման և քրիստոնեական գիտելիքի տարածման գործում։ Այս հրատարակությունը կարևոր է նաև հայերեն կրոնական գրքի տարածման աշխարհագրության, ամերիկահայ տպագրական գործունեության և 19-րդ դարի հայ գրքի պատմության ուսումնասիրության տեսանկյունից։

Աստվածաշունչը քրիստոնեական հավատքի գլխավոր սուրբ գիրքն է, որը ներառում է Հին և Նոր Կտակարանները և համադրում քրիստոնեական դավանանքի, հոգևոր կյանքի ու բարոյական ուսմունքի հիմնարար աղբյուրները։ Այն բաղկացած է տարբեր ժամանակաշրջաններում ստեղծված գրություններից՝ պատմական պատումներից, կրոնական օրենքներից, մարգարեական պատգամներից, իմաստասիրական երկերից, աղոթքներից, սաղմոսներից և ավետարանական պատմություններից։ Հին Կտակարանի գրություններում ներկայացվում են արարչագործության, մարդկության պատմության, հին իսրայելական ժողովրդի հավատքի և Աստծու հետ նրա հարաբերությունների թեմաները, իսկ Նոր Կտակարանը կենտրոնանում է Հիսուս Քրիստոսի կյանքի, քարոզչության, ուսմունքի, առաքյալների գործունեության և վաղ քրիստոնեական համայնքների ձևավորման վրա։ Սուրբ գիրքը դարեր շարունակ եղել է եկեղեցական պաշտամունքի, անձնական աղոթքի, հոգևոր դաստիարակության և աստվածաբանական ուսումնասիրությունների հիմնասյունը։ Հայ ժողովրդի հոգևոր ու մշակութային կյանքում այն առանձնահատուկ դեր է ունեցել՝ նպաստելով հայ գրավոր լեզվի, թարգմանական ավանդույթի, գրականության և կրթության զարգացմանը։ Հրատարակությունը հայերեն աստվածաշնչյան գրքի տպագրական ժառանգության արժեքավոր օրինակ է և կարևոր նյութ՝ Հայ եկեղեցու պատմության, հայերեն սուրբգրային գրականության ու 19-րդ դարի հայ գրքի մշակույթի ուսումնասիրության համար։

Աստվածաշունչը քրիստոնեական հավատքի հիմնարար սուրբ գիրքն է, որն ամփոփում է Հին և Նոր Կտակարանների հոգևոր, պատմական և բարոյական ժառանգությունը։ Այն ներառում է տարբեր ժամանակաշրջաններում ստեղծված կրոնական գրություններ՝ պատմական պատումներ, օրենքներ, մարգարեական պատգամներ, իմաստասիրական խորհրդածություններ, աղոթքներ, սաղմոսներ և ավետարանական պատմություններ։ Աստվածաշնչյան գրքերի կենտրոնական թեմաներն են արարչագործությունը, Աստծու և մարդու հարաբերությունները, հավատքը, ուխտը, արդարությունը, բարոյական պատասխանատվությունը, մեղքի գիտակցումը և փրկությունը։ Հին Կտակարանը ներկայացնում է հին իսրայելական ժողովրդի պատմությունն ու կրոնական ավանդույթները, իսկ Նոր Կտակարանը՝ Հիսուս Քրիստոսի կյանքը, ուսմունքը, առաքելական գործունեությունը և վաղ քրիստոնեական համայնքների ձևավորումը։ Սուրբ գիրքը դարեր շարունակ ծառայել է որպես քրիստոնեական պաշտամունքի, աղոթքի, հոգևոր դաստիարակության և աստվածաբանական մեկնության հիմնական աղբյուր։ Հայ ժողովրդի հոգևոր ու մշակութային կյանքում այն ունի առանձնահատուկ նշանակություն՝ իր ազդեցությունն ունենալով հայ գրավոր լեզվի, թարգմանական ավանդույթի, գրականության և կրթության զարգացման վրա։ Հրատարակությունը հայերեն աստվածաշնչյան տպագիր ժառանգության կարևոր օրինակ է և արժեքավոր նյութ՝ Հայ եկեղեցու պատմության ու հայ գրքի մշակույթի ուսումնասիրության համար։

Աստվածաշունչը քրիստոնեական հավատքի գլխավոր սուրբ գիրքն է, որը միավորում է Հին և Նոր Կտակարանների գրքերը և ներկայացնում քրիստոնեական աշխարհայացքի, դավանանքի ու հոգևոր կյանքի հիմնարար դրույթները։ Այն ներառում է պատմական պատումներ, կրոնական օրենքներ, մարգարեական պատգամներ, իմաստասիրական երկեր, աղոթքներ, սաղմոսներ և ավետարանական պատմություններ։ Հին Կտակարանի գրություններն անդրադառնում են արարչագործությանը, մարդկության և հին իսրայելական ժողովրդի պատմությանը, Աստծու ու մարդու հարաբերություններին, հավատքի և բարոյական պատասխանատվության հարցերին։ Նոր Կտակարանը ներկայացնում է Հիսուս Քրիստոսի կյանքը, քարոզչությունն ու ուսմունքը, նրա առաքյալների գործունեությունը և վաղ քրիստոնեական համայնքների ձևավորումը։ Սուրբ գիրքը դարեր շարունակ եղել է քրիստոնեական պաշտամունքի, աղոթքի, հոգևոր դաստիարակության և աստվածաբանական ուսումնասիրությունների առանցքային աղբյուրը։ Հայ մշակութային միջավայրում այն առանձնահատուկ նշանակություն ունի ոչ միայն որպես կրոնական գիրք, այլև որպես հայ գրավոր լեզվի, թարգմանական ավանդույթի, գրականության և կրթության զարգացման վրա մեծ ազդեցություն ունեցած ստեղծագործությունների ամբողջություն։ Հրատարակությունը կարևոր նյութ է հայերեն Աստվածաշնչի տպագրության պատմության, Հայ եկեղեցու հոգևոր ժառանգության և 19-րդ դարի հայ գրքի մշակույթի ուսումնասիրության համար։

Աստվածաշունչը քրիստոնեական հավատքի հիմնարար սուրբ գիրքն է, որն ընդգրկում է Հին և Նոր Կտակարանները՝ կազմելով քրիստոնեական դավանանքի, հոգևոր կյանքի և բարոյական ուսմունքի հիմնական աղբյուրը։ Այն միավորում է տարբեր ժամանակաշրջաններում ստեղծված կրոնական երկեր, որոնցում արտացոլված են արարչագործության, մարդկության պատմության, Աստծու և մարդու հարաբերությունների, հավատքի, ուխտի, արդարության, մեղքի, ապաշխարության և փրկության գաղափարները։ Հին Կտակարանը ներառում է պատմական, օրենսդրական, մարգարեական և իմաստասիրական գրություններ, ինչպես նաև աղոթքներ ու հոգևոր երգեր, իսկ Նոր Կտակարանը ներկայացնում է Հիսուս Քրիստոսի կյանքն ու ուսմունքը, առաքյալների գործունեությունը և վաղ քրիստոնեական համայնքների ձևավորումը։ Սուրբ գիրքը դարեր շարունակ ծառայել է որպես քրիստոնեական պաշտամունքի, աղոթքի, կրոնական կրթության և աստվածաբանական մեկնության հիմք։ Հայ իրականության մեջ այն առանձնահատուկ տեղ ունի հոգևոր ու մշակութային ժառանգության պահպանման և փոխանցման գործում՝ նպաստելով հայերեն գրավոր լեզվի, թարգմանական գրականության, կրթության և ազգային ինքնագիտակցության զարգացմանը։ Հրատարակությունը կարևոր է հայերեն աստվածաշնչյան գրքի պատմության, կրոնական ընթերցանության ավանդույթների և 19-րդ դարի հայ տպագիր ժառանգության ուսումնասիրության համար։

Աստվածաշունչը քրիստոնեական հավատքի հիմնական սուրբ գիրքն է, որն ընդգրկում է Հին և Նոր Կտակարանները և ներկայացնում աստվածաշնչյան ավանդության բազմաշերտ հոգևոր, պատմական ու բարոյական ժառանգությունը։ Այն ներառում է տարբեր ժամանակներում ստեղծված գրքեր, որոնցում արտացոլված են արարչագործության, մարդկության ծագման, Աստծու և մարդու հարաբերությունների, հավատքի, ուխտի, բարոյական պատասխանատվության և փրկության գաղափարները։ Հին Կտակարանի գրքերը ներկայացնում են հին իսրայելական ժողովրդի պատմական ու կրոնական ավանդույթները, օրենքները, մարգարեական պատգամները, աղոթքներն ու իմաստասիրական խորհրդածությունները, իսկ Նոր Կտակարանը կենտրոնանում է Հիսուս Քրիստոսի կյանքի, ուսմունքի, առաքելական գործունեության և վաղ քրիստոնեական համայնքների ձևավորման վրա։ Սուրբ գիրքը կարևոր նշանակություն ունի քրիստոնեական դավանանքի, եկեղեցական պաշտամունքի, աղոթքի, կրոնական կրթության և աստվածաբանական մեկնության համար։ Այն նաև հայ հոգևոր և մշակութային ժառանգության հիմնարար բաղադրիչներից է՝ մեծ ազդեցություն ունենալով հայ գրավոր լեզվի, թարգմանական ավանդույթի, գրականության, կրթության և ազգային ինքնագիտակցության զարգացման վրա։ Հրատարակությունը արժեքավոր է հայերեն աստվածաշնչյան գրքի պատմության և 19-րդ դարի հայ տպագիր կրոնական ժառանգության ուսումնասիրության համար։

Աստվածաշունչը քրիստոնեական հավատքի հիմնարար սուրբ գիրքն է, որն ընդգրկում է Հին և Նոր Կտակարանները և ներկայացնում քրիստոնեական կրոնի դավանաբանական, բարոյական ու հոգևոր հիմքերը։ Այն պարունակում է տարբեր ժամանակաշրջաններում ձևավորված կրոնական երկեր՝ պատմական պատումներ, օրենքներ, մարգարեական խոսքեր, աղոթքներ, իմաստասիրական խորհրդածություններ, ավետարանական պատմություններ և առաքելական թղթեր։ Աստվածաշնչյան գրքերը անդրադառնում են Աստծու և մարդու հարաբերություններին, արարչագործությանը, հավատքին, բարությանը, արդարությանը, մեղքին, ապաշխարությանը, փրկությանը և հոգևոր կյանքի արժեքներին։ Հրատարակությունը կարևոր նշանակություն ունի քրիստոնեական պաշտամունքի, անձնական աղոթքի, կրոնական կրթության և աստվածաբանական ուսումնասիրությունների համար։ Այն նաև արժեքավոր նյութ է հայերեն աստվածաշնչյան գրականության, սուրբգրային թարգմանության և հայ հոգևոր մշակույթի պատմության ուսումնասիրության տեսանկյունից։ Աստվածաշունչը դարեր շարունակ եղել է հայ քրիստոնեական ինքնության, գրականության, կրթության և մշակութային ավանդույթի ձևավորման կարևոր աղբյուր՝ իր ազդեցությունն ունենալով հայոց լեզվի, գրավոր խոսքի և հոգևոր մտածողության զարգացման վրա։