Ready-made Materials

«Կենտրոնական գրավաճառանոցի հայերեն գրքերի ամբողջական ցուցակը» մատենագիտական բնույթի հրատարակություն է, որի նպատակն էր համակարգված ձևով ներկայացնել գրավաճառանոցում առկա կամ վաճառքի համար առաջարկվող հայերեն գրքերը։ «Լիակատար ցուցակ» ձևակերպումը ենթադրում է, որ հրատարակությունը նախատեսված էր հնարավորինս ամբողջական պատկերացում տալու գրավաճառանոցի գրքային տեսականու մասին՝ ընթերցողներին և գրքերով հետաքրքրվող անձանց հնարավորություն տալով տեղեկանալու տարբեր հրատարակությունների գոյության և հասանելիության մասին։ Նման ցուցակները կարող էին ընդգրկել կրոնական, պատմական, գեղարվեստական, լեզվաբանական, կրթական, գիտական և այլ բնագավառների աշխատություններ, ինչպես նաև հեղինակների անուններ ու գրքերի տարբերակման համար անհրաժեշտ մատենագիտական տեղեկություններ։ Սակայն կոնկրետ բաժինների, գրքերի տեսակների և նկարագրությունների կազմի մասին հնարավոր չէ վստահորեն դատել միայն վերնագրից։ Հրատարակությունը կարող էր ծառայել որպես գործնական ուղեցույց ուսուցիչների, աշակերտների, հոգևորականների, գրողների, հետազոտողների և հայերեն գրականություն ձեռք բերել ցանկացող ընթերցողների համար՝ հեշտացնելով անհրաժեշտ գրքերի որոնումն ու ընտրությունը։ Միաժամանակ, նման գրացուցակները կարևոր պատմական աղբյուրներ են, քանի որ պատկերացում են տալիս տվյալ ժամանակաշրջանի գրքի առևտրի, հայերեն հրատարակությունների տարածման և ընթերցողական հետաքրքրությունների մասին։ Այն կարող է օգտակար լինել 19-րդ դարի Թիֆլիսի գրավաճառության, հայ գրատպության զարգացման և հայալեզու տպագիր մշակույթի պատմության ուսումնասիրության համար։ Չնայած վերնագրում օգտագործված «լիակատար» բնորոշմանը՝ առանց գրքի բովանդակությունն ուսումնասիրելու հնարավոր չէ պարզել՝ ցուցակն իրականում որքանով էր ընդգրկուն, ինչ սկզբունքով էին դասավորված գրքերը և արդյոք ներառված էին միայն վաճառքում եղած հրատարակությունները, թե նաև գրավաճառանոցի ընդհանուր մատենագիտական տեսականին։

«Կենտրոնական գրավաճառանոցի հայերեն գրքերի ցուցակը» մատենագիտական բնույթի հրատարակություն է, որը նախատեսված էր ընթերցողներին և գրքերով հետաքրքրվող անձանց ներկայացնելու գրավաճառանոցում առկա կամ վաճառքի համար առաջարկվող հայերեն գրականությունը։ Նման ցուցակները կարևոր նշանակություն ունեին գրքի տարածման, ընթերցանության խթանման և հրատարակությունների մասին տեղեկությունների հասանելիության ապահովման գործում։ Ցուցակը կարող էր ներառել տարբեր հեղինակների աշխատությունների վերնագրեր, գրքերի թեմատիկ ուղղվածության վերաբերյալ տեղեկություններ, ինչպես նաև հրատարակությունների տարբերակման համար անհրաժեշտ մատենագիտական տվյալներ։ Հնարավոր է, որ դրանում ներկայացված էին կրոնական, պատմական, գեղարվեստական, լեզվաբանական, կրթական և այլ բնագավառների գրքեր, սակայն կոնկրետ թեմատիկ կազմը հնարավոր չէ հաստատել միայն վերնագրի հիման վրա։ Այսպիսի հրատարակությունները ընթերցողներին օգնում էին ծանոթանալ հայերեն գրքերի տեսականուն և ընտրել իրենց հետաքրքրություններին համապատասխան աշխատություններ, իսկ գրավաճառանոցներին հնարավորություն էին տալիս համակարգված ձևով ներկայացնելու իրենց առաջարկած գրականությունը։ Այն նաև արժեքավոր պատմական աղբյուր կարող է լինել 19-րդ դարի վերջի Թիֆլիսի գրավաճառության, հայերեն գրքի շրջանառության, ընթերցողական պահանջարկի և հայալեզու տպագիր մշակույթի ուսումնասիրության համար։ Գրքերի ցուցակները կարող են տեղեկություններ պահպանել այն մասին, թե տվյալ ժամանակաշրջանում ինչպիսի հրատարակություններ էին հասանելի հայ ընթերցողներին և ինչպես էին կազմակերպվում դրանց տարածումն ու վաճառքը։ Այնուամենայնիվ, առանց ցուցակի բովանդակությունն ուսումնասիրելու հնարավոր չէ ճշգրտել ընդգրկված գրքերի ցանկը, թեմատիկ բաժանումը, նկարագրությունների մանրամասնությունը կամ այն հանգամանքը, թե ցուցակն արտացոլում էր միայն տվյալ պահին վաճառքում եղած գրքերը, թե գրավաճառանոցի ավելի լայն տեսականին։

«Կենսագրություն Հարություն ամիրայի Պեզճյան» աշխատությունը նվիրված է Հարություն ամիրա Պեզճյանի կյանքին և գործունեությանը։ Հարություն ամիրա Պեզճյանը 19-րդ դարի սկզբի Կոստանդնուպոլսի հայ համայնքի նշանավոր հասարակական և բարեգործական գործիչներից էր, որը հայտնի է հատկապես կրթական, եկեղեցական և բարեգործական նախաձեռնություններին աջակցելու իր գործունեությամբ։ Նրա կենսագրության ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմելու Օսմանյան կայսրության հայ համայնքի հասարակական կյանքի, համայնքային կառույցների, կրթական հաստատությունների զարգացման և բարեգործության ավանդույթների մասին։ Նման կենսագրական աշխատությունը կարող էր ներկայացնել Պեզճյանի կյանքի կարևոր իրադարձությունները, հասարակական դիրքը, գործունեության հիմնական ուղղությունները և հայ համայնքի կյանքում ունեցած դերը։ Հնարավոր է, որ գրքում անդրադարձ է կատարվել նաև նրա հովանավորությամբ իրականացված նախաձեռնություններին, կրթության ու կրոնական հաստատությունների աջակցությանը և համայնքի կարիքների բավարարմանն ուղղված աշխատանքներին։ Այսպիսի հրատարակությունները կարևոր են ոչ միայն առանձին անձի կենսագրությունն ուսումնասիրելու, այլև տվյալ ժամանակաշրջանի հայ հասարակական պատմության, բարեգործական գործունեության և համայնքային ինքնակազմակերպման առանձնահատկությունները հասկանալու համար։ Գիրքը կարող է օգտակար աղբյուր լինել Հարություն ամիրա Պեզճյանի հիշատակի պահպանման, նրա գործունեության գնահատման և 19-րդ դարի Կոստանդնուպոլսի հայ կյանքի ուսումնասիրության համար։ Միաժամանակ, առանց գրքի ամբողջական տեքստին ծանոթանալու հնարավոր չէ հստակեցնել կենսագրության կառուցվածքը, ընդգրկված իրադարձությունները և հեղինակի կողմից ներկայացված գնահատականները։

«Կենսագրություն Պասկալի» աշխատությունը, ըստ վերնագրի, նվիրված է Պասկալ անունով հայտնի անձի կյանքի և գործունեության ներկայացմանը։ Եթե խոսքը ֆրանսիացի մտածող, մաթեմատիկոս, ֆիզիկոս և գրող Բլեզ Պասկալի մասին է, ապա գիրքը կարող է անդրադառնալ նրա կյանքի կարևոր իրադարձություններին, գիտական հետաքրքրություններին, փիլիսոփայական հայացքներին և կրոնական մտորումներին։ Պասկալը հայտնի է մաթեմատիկայի և ֆիզիկայի բնագավառներում ունեցած իր ներդրումներով, հավանականությունների տեսության զարգացման գործում ունեցած դերակատարությամբ, ինչպես նաև մարդու բնության, բանականության, հավատի և բարոյականության վերաբերյալ իր մտքերով։ Նրա կյանքի ու գաղափարների մասին կենսագրական աշխատությունը կարող էր ընթերցողին ծանոթացնել գիտության և փիլիսոփայության միջև կապին, մտավոր աշխատանքի նշանակությանը և մարդու աշխարհայացքի ձևավորմանը։ Նման հրատարակությունը կարող էր ունենալ նաև կրթական նշանակություն՝ ներկայացնելով նշանավոր մտածողի կենսագրությունը որպես գիտելիքի, մտավոր որոնումների և ինքնուրույն մտածողության օրինակ։ Այն կարող է հետաքրքրություն ներկայացնել 19-րդ դարի հայերեն կենսագրական գրականության և եվրոպական գիտական ու փիլիսոփայական մտքի հայերեն ներկայացման պատմության ուսումնասիրության համար։ Սակայն միայն վերնագրի հիման վրա հնարավոր չէ հաստատել, որ գիրքը հենց Բլեզ Պասկալի մասին է, ինչպես նաև որոշել՝ այն նրա կյանքի համառոտ շարադրանք է, նրա գաղափարների վերլուծություն, թե մեկ այլ՝ Պասկալ անունով անձի կենսագրություն։

«Կենտրոնական գրավաճառանոցի հայերեն գրքերի ցուցակ» աշխատությունը մատենագիտական բնույթի հրատարակություն է, որի հիմնական նպատակը, ըստ վերնագրի, գրավաճառանոցում առկա կամ վաճառքի համար առաջարկվող հայերեն գրքերի մասին տեղեկությունների ներկայացումն է։ Նման ցուցակները կարևոր դեր են ունեցել գրքերի տարածման, ընթերցողների տեղեկացվածության բարձրացման և հրատարակչական արտադրանքի շրջանառության կազմակերպման գործում։ Հրատարակությունը կարող էր ներառել վաճառքի առաջարկվող գրքերի վերնագրերը, հեղինակների անունները, հնարավոր է՝ հրատարակության վայրի և տարվա վերաբերյալ տվյալներ, ինչպես նաև այլ տեղեկություններ, որոնք օգնում էին ընթերցողներին կողմնորոշվել գրքերի ընտրության հարցում։ Այն կարող էր օգտակար լինել ուսուցիչների, հոգևորականների, աշակերտների, գրողների, հետազոտողների և հայերեն գրականությամբ հետաքրքրվող այլ անձանց համար՝ հնարավորություն տալով տեղեկանալ տարբեր բնագավառների հրատարակությունների մասին։ Այսպիսի գրացուցակները միաժամանակ պատմական աղբյուրներ են, քանի որ արտացոլում են տվյալ ժամանակաշրջանում գրքի առևտրի կազմակերպման ձևերը, ընթերցողական պահանջարկը և հայերեն գրականության տարածման աշխարհագրությունը։ Դրանք կարող են արժեքավոր նյութ տրամադրել նաև հայ գրքի պատմությամբ, հրատարակչական գործունեությամբ, գրավաճառության զարգացմամբ և 19-րդ դարի հայալեզու տպագիր մշակույթով զբաղվող ուսումնասիրողներին։ Այնուամենայնիվ, միայն վերնագրից հնարավոր չէ որոշել ցուցակում ընդգրկված գրքերի ամբողջական ցանկը, դրանց թեմատիկ բաժանումը, մատենագիտական նկարագրությունների մանրամասնությունը կամ այն, թե ցուցակը ներառում էր միայն տվյալ պահին վաճառքում եղած գրքերը, թե նաև ավելի լայն հրատարակչական ցանկ։

«Կենցաղ կամ դաստիարակություն» վերնագիրը մատնանշում է մարդու առօրյա կյանքի, վարքագծի և դաստիարակության փոխկապակցվածության թեման։ Աշխատությունը կարող է անդրադառնալ այն հարցին, թե ինչպես են ընտանեկան միջավայրը, հասարակական հարաբերությունները, սովորությունները և անձնական վարքը նպաստում մարդու բնավորության ու արժեքային համակարգի ձևավորմանը։ Վերնագրի հիման վրա կարելի է ենթադրել, որ գիրքը կարող էր ունենալ կրթական կամ բարոյախրատական ուղղվածություն՝ ընթերցողին ներկայացնելով կենցաղային վարքականոնների, անձնական պատասխանատվության, կարգապահության, բարեկրթության և ուրիշների նկատմամբ հարգալից վերաբերմունքի կարևորությունը։ Հնարավոր է, որ այնտեղ քննարկվել են նաև ընտանեկան դաստիարակության, երեխաների ու երիտասարդների վարքի ձևավորման, հասարակության մեջ ընդունված բարոյական նորմերի և առօրյա կյանքում դրանց կիրառման հարցեր։ Նման աշխատությունները կարող էին ծառայել որպես ուղեցույց ընտանիքների, ուսուցիչների և երիտասարդ ընթերցողների համար՝ նպաստելով ոչ միայն գիտելիքների ձեռքբերմանը, այլև վարքի ու մտածելակերպի ձևավորմանը։ Վերնագրում «կենցաղ» և «դաստիարակություն» հասկացությունների համադրությունը թույլ է տալիս ենթադրել, որ հեղինակը կարևորել է դաստիարակության դերը մարդու առօրյա կյանքի և հասարակական վարքի մեջ։ Այնուամենայնիվ, առանց գրքի բովանդակությանը կամ տիտղոսաթերթին ծանոթանալու հնարավոր չէ հաստատել՝ աշխատությունն իրականում ինչ թեմաներ է ընդգրկում, ում է ուղղված և ինչ մեթոդներով է ներկայացնում դաստիարակության հարցերը։

«Կէնճլէրէ հէտիյէ» վերնագիրը, ըստ ամենայնի, օսմաներեն արտահայտություն է՝ հայատառ գրությամբ, որը կարելի է մոտավորապես հասկանալ որպես «երիտասարդներին նվիրված ընծա» կամ «նվեր երիտասարդներին»։ Վերնագիրը հուշում է, որ գիրքը կարող էր նախատեսված լինել երիտասարդ ընթերցողների համար և նպատակ ունենալ նպաստելու նրանց կրթությանը, բարոյական դաստիարակությանը կամ անձնական զարգացմանը։ Նման բնույթի հրատարակություններում հաճախ ընդգրկվում էին խրատական պատմություններ, վարքագծի վերաբերյալ խորհուրդներ, առաքինությունների և մարդկային հարաբերությունների մասին մտորումներ, ինչպես նաև կրթության, աշխատասիրության, ազնվության, պատասխանատվության և հասարակական կյանքի վերաբերյալ նյութեր։ Հնարավոր է, որ աշխատությունը միտված էր երիտասարդներին ուղղորդելու առօրյա կյանքում, խթանելու ընթերցանության նկատմամբ հետաքրքրությունը և ձևավորելու բարոյական ու հասարակական արժեքներ։ Վերնագրի լեզվական ձևը կարող է վկայել օսմաներենով արտահայտված, հայատառ գրությամբ շրջանառված հրատարակության մասին, ինչը հետաքրքրություն է ներկայացնում Օսմանյան կայսրության հայ համայնքի գրական և կրթական միջավայրի ուսումնասիրության համար։ Այնուամենայնիվ, միայն վերնագրից հնարավոր չէ հաստատել գրքի ճշգրիտ ժանրը, հեղինակի մտադրությունը, նյութերի բնույթը կամ այն հանգամանքը, թե այն հատուկ ուսումնական ձեռնարկ էր, բարոյախրատական ժողովածու, թե այլ տեսակի ստեղծագործություն։

«Կիզլի ատա» վերնագիրը, ըստ գրության ձևի, կարող է լինել թուրքերենից կամ օսմաներենից փոխանցված տեղանուն կամ արտահայտություն։ «Ատա» ձևը հնարավոր է կապված լինի թուրքերեն ada՝ «կղզի» բառի հետ, սակայն «Կիզլի» բաղադրիչի նշանակությունն ու ամբողջ վերնագրի ճշգրիտ ընթերցումը միայն այս գրառումից հաստատել հնարավոր չէ։ Հետևաբար, առանց գրքի տիտղոսաթերթի, հեղինակի անվան կամ լրացուցիչ մատենագիտական տեղեկությունների՝ դժվար է վստահորեն որոշել՝ այն վե՞պ է, պատմվածքների ժողովա՞ծու, թարգմանությո՞ւն, թե՞ այլ բնույթի աշխատություն։ Եթե հրատարակությունն իսկապես գեղարվեստական ստեղծագործություն է, դրա բովանդակությունը կարող է կապված լինել վերնագրում հիշատակվող վայրի, այնտեղ տեղի ունեցող իրադարձությունների կամ այդ վայրի հետ առնչվող կերպարների պատմության հետ, սակայն նման մեկնաբանությունը մնում է ենթադրական։ Գիրքը կարող է հետաքրքրություն ներկայացնել 19-րդ դարի վերջի Կոստանդնուպոլսի հայատառ հրատարակչական միջավայրի և հայ ընթերցողներին հասանելի գրականության ուսումնասիրության համար։ Ստեղծագործության ժանրը, հեղինակը, սկզբնաղբյուր լեզուն, սյուժեն և գրական նշանակությունը ճշգրտելու համար անհրաժեշտ է լրացուցիչ տեղեկություն՝ հատկապես տիտղոսաթերթի պատկերը կամ գրքի սկզբի էջերը։

Հրատարակության վերնագիրը գրված է օսմաներենով՝ հայատառ գրությամբ, և ըստ իր իմաստի՝ վերաբերում է 1892 թվականի համար նախատեսված կիրակնօրյա դպրոցի դասերին։ Գիրքը, ամենայն հավանականությամբ, կազմվել է որպես կրոնական և բարոյական դաստիարակության ուսումնական ձեռնարկ, որը կարող էր օգտագործվել կիրակնօրյա դպրոցներում՝ քրիստոնեական ուսմունքը սովորեցնելու, կրոնական գիտելիքները զարգացնելու և երեխաների կամ այլ սովորողների հոգևոր կրթությունը կազմակերպելու նպատակով։ Նմանատիպ հրատարակություններում կարող էին ընդգրկվել աստվածաշնչյան պատմություններ, քրիստոնեական հավատի հիմնական դրույթներ, բարոյական խրատներ, աղոթքներ և ուսուցողական ընթերցանության նյութեր՝ դասավորված ըստ տարվա կիրակիների կամ ուսումնական հերթականության։ Հրատարակության տարեկան բնույթը հուշում է, որ այն կարող էր ծառայել որպես դասերի պլանավորման և կանոնավոր ուսուցման նյութ՝ ուսուցիչներին օգնելով կազմակերպել դասերը տարվա ընթացքում։ Այն նաև կարող է կարևոր աղբյուր լինել Օսմանյան կայսրության հայ համայնքներում գործող կիրակնօրյա դպրոցների, կրոնական կրթության կազմակերպման և հայատառ օսմաներենով հրատարակչական գործունեության ուսումնասիրության համար։ Այնուամենայնիվ, միայն վերնագրի հիման վրա հնարավոր չէ հաստատել գրքի ճշգրիտ բովանդակությունը, դասերի կառուցվածքը, նախատեսված սովորողների տարիքը կամ այն եկեղեցական համայնքը, որի համար այն կազմվել է։

1892 թվականին Կոստանդնուպոլսում հրատարակված այս՝ 222 էջից բաղկացած աշխատությունը, ըստ վերնագրի, նախատեսված է եղել 1893 թվականի կիրակիների ընթացքում կիրակնօրյա դպրոցներում դասավանդելու համար։ Վերնագիրը ներկայացված է օսմանյան թուրքերենի՝ հայատառ գրության ձևով և պարունակում է «կիրակի մէքթէպի»՝ կիրակնօրյա դպրոց, ինչպես նաև «տէրսլէրի»՝ դասեր բառերը։ Այս ձևակերպումը հուշում է, որ հրատարակությունը ուսումնական նյութերի ժողովածու է՝ նախատեսված տարվա կիրակնօրյա դասերի կազմակերպման և հաջորդականության համար։ Կիրակնօրյա դպրոցները քրիստոնեական համայնքներում կարևոր դեր են ունեցել կրոնական գիտելիքների փոխանցման, Աստվածաշնչյան պատմությունների ուսումնասիրման, բարոյական դաստիարակության և համայնքային ինքնության պահպանման գործում։ Նման դասագրքերը կարող էին պարունակել աստվածաշնչյան ընթերցանության նյութեր, քրիստոնեական ուսմունքի բացատրություններ, բարոյական խրատներ, աղոթքներ և տարվա տարբեր կիրակիներին համապատասխան դասերի ծրագիր։ 1892 թվականին հրատարակված լինելը և 1893 թվականի կիրակիների համար նախատեսված լինելը վկայում են, որ այն կազմվել է նախապես՝ հաջորդ տարվա ուսումնական կարիքները հոգալու նպատակով։ Կոստանդնուպոլիսը XIX դարի վերջին բազմալեզու և բազմադավան քաղաք էր, որտեղ տարբեր քրիստոնեական համայնքներ ունեին իրենց կրթական և կրոնական կազմակերպությունները։ Այնուամենայնիվ, միայն վերնագրի հիման վրա հնարավոր չէ հաստատել, թե որ համայնքի կամ դավանանքի կիրակնօրյա դպրոցի համար է նախատեսված եղել այս ժողովածուն, ինչ լեզվով են շարադրված դասերը և ինչպես է կազմակերպված դրանց բովանդակությունը։ Այս հրատարակությունը կարող է արժեքավոր աղբյուր լինել Օսմանյան կայսրության հայ և այլ քրիստոնյա համայնքների կրթական կյանքի, կրոնական ուսուցման և XIX դարի վերջի դպրոցական գրականության ուսումնասիրության համար։

1898 թվականին Կոստանդնուպոլսում՝ Հակոբ Պոյաճյանի տպարանում հրատարակված այս՝ 32 էջից բաղկացած նյութի վերնագիրը ներկայացված է օսմանյան թուրքերենի տառադարձությամբ՝ «Կիւնահլար 'աֆվը» ձևով։ Վերնագրի լեզվական ձևից կարելի է ենթադրել, որ այն առնչվում է օսմաներեն günahlar affı կամ նմանատիպ արտահայտության, որը հնարավոր է կապել մեղքերի ներման կամ համաներման գաղափարի հետ։ Սակայն այս ընթերցումը նախնական է․ առանց բնագրի տիտղոսաթերթի, լեզվի և գրության համակարգի ստուգման հնարավոր չէ հաստատել վերնագրի ճշգրիտ ձևը կամ իմաստը։ Հետևաբար, միայն առկա տվյալներով հնարավոր չէ վստահորեն որոշել՝ հրատարակությունը կրոնական, իրավական, հասարակական, թե գեղարվեստական բնույթ ունի։ XIX դարի վերջին Կոստանդնուպոլիսը բազմալեզու հրատարակչական կենտրոն էր, որտեղ շրջանառվում էին հայերեն, օսմաներեն և այլ լեզուներով գրքեր ու գրքույկներ։ Հակոբ Պոյաճյանի տպարանում լույս տեսած այս փոքրածավալ հրատարակությունը կարող է հետաքրքրություն ներկայացնել այդ ժամանակաշրջանի տպագրական գործունեության և բազմալեզու գրավոր մշակույթի ուսումնասիրության համար։ Գրքի բովանդակությունը, հեղինակը, լեզուն և թեմատիկ ուղղվածությունը ճշգրտելու համար անհրաժեշտ է ուսումնասիրել բնագրի տիտղոսաթերթը կամ առաջին էջերը։

1867 թվականին Զմյուռնիայում՝ Տետեյանի տպարանում հրատարակված այս՝ 330 էջից բաղկացած գիրքը Ալեքսանդր Դյումայի «Կոմս Մոնտե Քրիստո» վեպի չորրորդ մասն է։ Վեպի գլխավոր հերոսը Էդմոն Դանտեսն է՝ երիտասարդ նավաստին, որի կյանքը կտրուկ փոխվում է դավաճանության և անարդար մեղադրանքի հետևանքով։ Երկարատև բանտարկությունից և ծանր փորձություններից հետո նա ձեռք է բերում նոր ինքնություն ու հնարավորություններ և վերադառնում՝ իր անցյալի իրադարձությունների համար պատասխանատուներին առերեսելու նպատակով։ Ստեղծագործության հիմնական թեմաներից են արդարության որոնումը, վրեժը, դավաճանությունը, հավատարմությունը, հարստության և իշխանության ազդեցությունը մարդու վարքի վրա, ինչպես նաև բարոյական ընտրության հետևանքները։ Վեպի բազմամաս կառուցվածքը հնարավորություն է տալիս աստիճանաբար բացահայտելու կերպարների անցյալը, նրանց փոխհարաբերությունները և գործողությունների հետևանքները։ Չորրորդ մասը շարունակում է ընդհանուր պատմողական գիծը, սակայն միայն մատենագիտական տվյալներով հնարավոր չէ ճշգրտորեն որոշել, թե Դյումայի բնագրի որ հատվածներն են ներառված այս հրատարակության մեջ կամ ինչպես են բաժանված հայերեն հրատարակության մասերը։ XIX դարում եվրոպական վեպերի հայերեն թարգմանություններն ու հրատարակությունները նպաստում էին հայ ընթերցողների՝ համաշխարհային գրականության հետ ծանոթությանը և հայերեն գեղարվեստական արձակի զարգացմանը։ Զմյուռնիան այդ ժամանակաշրջանում հայալեզու տպագրության կարևոր կենտրոններից էր։ Այս հրատարակությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում հայ թարգմանական գրականության, XIX դարի ընթերցողական մշակույթի և Դյումայի ստեղծագործության հայերեն տարածման պատմության ուսումնասիրության համար։ Թարգմանչի ինքնությունը, թարգմանության աղբյուրը և բնագրի հետ համապատասխանությունը պարզելու համար անհրաժեշտ է ուսումնասիրել գրքի տիտղոսաթերթն ու ամբողջական բնագիրը։

1873 թվականին Զմյուռնիայում՝ Տիգրան Հարություն Տետեյանի տպարանում հրատարակված այս՝ 159 էջից բաղկացած գիրքը Ալեքսանդր Դյումայի հանրահայտ «Կոմս Մոնտե Քրիստո» արկածային վեպի երկրորդ մասն է։ Ստեղծագործության կենտրոնում Էդմոն Դանտեսի պատմությունն է՝ երիտասարդ նավաստու, որը դավադրության հետևանքով զրկվում է ազատությունից և երկար տարիների փորձություններից հետո վերադառնում է հասարակություն՝ նոր ինքնությամբ ու իր անցյալի հանդեպ արդարություն հաստատելու ձգտումով։ Վեպում կարևոր տեղ ունեն դավաճանության, անարդարության, վրեժի, հավատարմության, մարդկային արժանապատվության և բարոյական պատասխանատվության թեմաները։ Գործողությունների զարգացումը համադրում է գաղտնիքներ, անսպասելի շրջադարձեր, տարբեր կերպարների փոխկապակցված ճակատագրեր և հասարակական հարաբերությունների պատկերում։ Երկրորդ մասը շարունակում է նախորդ հատվածում սկսված պատմությունը՝ խորացնելով գլխավոր հերոսի նպատակների, նրա հակառակորդների և իրադարձությունների հետևանքների ներկայացումը։ Ստեղծագործությունը ոչ միայն արկածային պատմություն է, այլև անդրադառնում է այն հարցին, թե ինչպես են անարդարությունն ու տառապանքը փոխում մարդուն, և ինչ սահմաններ կարող են ունենալ վրեժն ու արդարության վերականգնման ձգտումը։ XIX դարում եվրոպական վեպերի հայերեն թարգմանություններն ու հրատարակությունները կարևոր դեր ունեին հայ ընթերցողական մշակույթի զարգացման գործում՝ հայալեզու ընթերցողներին ծանոթացնելով համաշխարհային գրականության հայտնի գործերին։ Զմյուռնիան այդ ժամանակաշրջանում հայ տպագրության և գրական կյանքի կարևոր կենտրոններից էր։ Այս հրատարակությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում ինչպես Դյումայի ստեղծագործության հայերեն տարածման, այնպես էլ XIX դարի հայ թարգմանական գրականության և ընթերցանության պատմության ուսումնասիրության համար։ Առանց բնագրի համեմատության հնարավոր չէ հաստատել թարգմանչի անունը, օգտագործված ֆրանսերեն հրատարակության տարբերակը կամ հայերեն թարգմանության ամբողջականությունը։

1868 թվականին Վաղարշապատում՝ Սուրբ Էջմիածնի տպարանում հրատարակված այս՝ 26 էջից բաղկացած նյութը ներկայացված է «Կոնդակ» վերնագրով։ Հայ եկեղեցական ավանդության մեջ կոնդակը պաշտոնական գրություն կամ ուղերձ է, որը սովորաբար հրապարակվում է Ամենայն հայոց կաթողիկոսի կամ եկեղեցական այլ բարձրաստիճան պաշտոնյայի անունից և կարող է վերաբերել դավանաբանական, եկեղեցական, վարչական, հասարակական կամ հիշատակության նշանակություն ունեցող հարցերի։ Նման փաստաթղթերը կարող էին ուղղված լինել հոգևորականությանը, եկեղեցական համայնքներին կամ հավատացյալներին՝ տեղեկացնելու որոշումների, կարգադրությունների, հայտարարությունների կամ կարևոր իրադարձությունների մասին։ XIX դարում Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածինը հայ եկեղեցական կյանքի կենտրոնն էր, իսկ նրա տպարանը կարևոր դեր ուներ պաշտոնական եկեղեցական գրությունների, կրոնական աշխատությունների և այլ հայերեն հրատարակությունների տարածման գործում։ Այս տեսակի հրատարակությունները պատմական արժեք ունեն, քանի որ կարող են տեղեկություններ պահպանել ժամանակի եկեղեցական կառավարման, հոգևոր առաջնորդների գործունեության, եկեղեցու և հասարակության հարաբերությունների ու տվյալ ժամանակաշրջանի կարևոր իրադարձությունների մասին։ Այնուամենայնիվ, միայն «Կոնդակ» վերնագրով հնարավոր չէ որոշել՝ ով է եղել փաստաթղթի հեղինակը կամ հասցեատերը, ինչ առիթով է այն հրապարակվել և ինչ հարցի է նվիրված։ Այդ մանրամասները պարզելու համար անհրաժեշտ է ուսումնասիրել բնագիրը։ Հրատարակությունը կարող է օգտակար լինել XIX դարի Հայ առաքելական եկեղեցու պատմության, եկեղեցական փաստաթղթերի և Մայր Աթոռի տպագրական գործունեության ուսումնասիրության համար։