Պատրաստի նյութեր

Այս գիտական աշխատանքը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետությունում փոքր և միջին ձեռնարկությունների զարգացման միտումների, տնտեսական նշանակության և առկա հիմնախնդիրների համակողմանի ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության կենտրոնում փոքր և միջին ձեռնարկատիրության դերն է ազգային տնտեսության զարգացման, զբաղվածության ապահովման, մրցակցային միջավայրի ձևավորման, եկամուտների ստեղծման և տարածաշրջանային տնտեսական ակտիվության բարձրացման գործում։ Ուսումնասիրությունը ՓՄՁ ոլորտը դիտարկում է որպես Հայաստանի տնտեսական համակարգի կարևոր բաղադրիչ, որի զարգացումը կարող է նպաստել տնտեսության դիվերսիֆիկացմանը, նոր աշխատատեղերի ստեղծմանը և տնտեսական աճի առավել ներառական բնույթին։ Աշխատանքում ներկայացվում է փոքր և միջին ձեռնարկությունների տնտեսական էությունը, դրանց առանձնահատկությունները և տարբերությունը խոշոր բիզնեսից։ Քննարկվում են ձեռնարկությունների չափորոշիչները, կազմակերպական ձևերը, գործունեության ոլորտները և տնտեսության մեջ դրանց ունեցած դերակատարումը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում այն հանգամանքին, որ Հայաստանում ՓՄՁ կառուցվածքում գերակշռում են գերփոքր ձեռնարկությունները, ինչն իր հերթին առաջադրում է դրանց արտադրողականության բարձրացման, կայուն աճի և փոքր բիզնեսից միջին բիզնես անցման խթանման խնդիրներ։ Աշխատության կարևոր ուղղություններից է ոլորտի զարգացման դինամիկայի ուսումնասիրությունը։ Վերլուծվում են ձեռնարկությունների թվի, տնտեսական ակտիվության, զբաղվածության, արտադրության և ծառայությունների ծավալների փոփոխությունները, ինչպես նաև տարբեր ոլորտներում դրանց բաշխվածությունը։ Ուսումնասիրվում է առևտրի, ծառայությունների, արտադրության, գյուղատնտեսության, տեղեկատվական տեխնոլոգիաների և այլ ուղղություններում փոքր ու միջին ձեռնարկությունների գործունեությունը։ Նման վերլուծությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու այն ոլորտները, որտեղ ՓՄՁ-ներն ունեն զարգացման առավել մեծ ներուժ, ինչպես նաև այն հատվածները, որտեղ առկա են կառուցվածքային կամ մրցակցային սահմանափակումներ։ Հետազոտության առանցքային խնդիրներից մեկը ՓՄՁ-ների ֆինանսավորման հիմնահարցն է։ Փոքր և միջին ձեռնարկությունների համար ֆինանսական ռեսուրսների հասանելիությունը հաճախ սահմանափակվում է վարկավորման պայմաններով, գրավի պահանջներով, տոկոսադրույքների մակարդակով, սեփական կապիտալի պակասով և ֆինանսական պատմության սահմանափակությամբ։ Այս պայմաններում ուսումնասիրվում են բանկային վարկավորման, պետական աջակցության ծրագրերի, երաշխիքային մեխանիզմների, ներդրումային ֆինանսավորման և ֆինանսավորման այլընտրանքային աղբյուրների զարգացման հնարավորությունները։ Առանձին ուշադրություն է դարձվում ձեռնարկությունների կառավարման և մասնագիտական կարողությունների խնդրին։ Փոքր բիզնեսի կայուն աճը պահանջում է ֆինանսական պլանավորման, մարքեթինգի, վաճառքի, մարդկային ռեսուրսների կառավարման, ռազմավարական պլանավորման և ռիսկերի կառավարման համապատասխան հմտություններ։ Այդ պատճառով աշխատանքում կարևորվում են ձեռնարկատիրական կրթության, խորհրդատվական ծառայությունների և մասնագիտական վերապատրաստման հասանելիության ընդլայնման անհրաժեշտությունը։ Աշխատանքում ուսումնասիրվում է նաև պետական քաղաքականության ազդեցությունը ՓՄՁ ոլորտի զարգացման վրա։ Պետական աջակցությունը կարող է ներառել ֆինանսական և հարկային գործիքներ, ձեռնարկատիրական կրթություն, արտահանման խթանում, նորարարությունների աջակցություն, տեխնոլոգիական արդիականացում և գործարար միջավայրի բարելավում։ Հայաստանի պետական քաղաքականության ներկայիս առաջնահերթությունների շարքում առանձնացվում են արտադրողականության և մրցունակության բարձրացումը, ֆինանսավորման հասանելիության ընդլայնումը, նորարարական ու թվային լուծումների ներդրումը, արտահանման խթանումը և մարզային ձեռնարկատիրության ակտիվացումը։ Հետազոտության կարևոր բաղադրիչ է գործարար միջավայրի ուսումնասիրությունը։ Ձեռնարկությունների զարգացման վրա ազդեցություն են ունենում հարկային և մաքսային կարգավորումները, վարչարարության մակարդակը, իրավական դաշտի կանխատեսելիությունը, մրցակցային պայմանները, ենթակառուցվածքների հասանելիությունը և պետական կառույցների հետ փոխգործակցության արդյունավետությունը։ Այդ տեսանկյունից աշխատանքը կարող է բացահայտել այն վարչական և ինստիտուցիոնալ խոչընդոտները, որոնք սահմանափակում են ձեռնարկությունների ընդլայնման հնարավորությունները։ Առանձնահատուկ տեղ է զբաղեցնում մարզային անհամաչափ զարգացման խնդիրը։ ՓՄՁ գործունեության տարածքային բաշխվածությունը Հայաստանում հավասարաչափ չէ, և մայրաքաղաքի ու մարզերի միջև առկա տնտեսական տարբերությունները կարող են ազդել ձեռնարկատիրական հնարավորությունների վրա։ Մարզերում փոքր բիզնեսի զարգացման համար կարևոր են ֆինանսական ռեսուրսների, ենթակառուցվածքների, մասնագիտական աշխատուժի, շուկաների և խորհրդատվական ծառայությունների հասանելիությունը։ Հետևաբար ուսումնասիրության մեջ կարևորվում է տարածաշրջանային ձեռնարկատիրության խթանումը և տեղական տնտեսական ներուժի արդյունավետ օգտագործումը։ Աշխատանքում անդրադարձ է կատարվում նաև ՓՄՁ-ների տեխնոլոգիական զարգացման և նորարարական ներուժի հարցերին։ Ժամանակակից մրցակցային միջավայրում ձեռնարկությունների համար կարևոր է արտադրական տեխնոլոգիաների արդիականացումը, թվային գործիքների կիրառումը, էլեկտրոնային առևտրի զարգացումը, բիզնես գործընթացների ավտոմատացումը և տվյալների արդյունավետ օգտագործումը։ Թվայնացումը կարող է նվազեցնել ծախսերը, բարձրացնել արտադրողականությունը և ընդլայնել հաճախորդների հասանելիության աշխարհագրությունը, սակայն դրա համար անհրաժեշտ են ֆինանսական ներդրումներ և համապատասխան մասնագիտական կարողություններ։ Հետազոտության մյուս կարևոր ուղղությունը ՓՄՁ-ների արտահանման ներուժի ուսումնասիրությունն է։ Միջազգային շուկաներ դուրս գալը կարող է մեծացնել ձեռնարկությունների վաճառքի ծավալները, նպաստել արտադրության ընդլայնմանը և բարձրացնել մրցունակությունը։ Միաժամանակ արտահանող ձեռնարկությունները բախվում են միջազգային չափանիշներին համապատասխանության, որակի հավաստագրման, լոգիստիկայի, շուկաների ուսումնասիրության, ֆինանսավորման և արտաքին շուկաների մասին տեղեկատվության հասանելիության խնդիրներին։ Այս հանգամանքները պահանջում են նպատակային պետական և մասնավոր աջակցության մեխանիզմներ։ Աշխատանքում կարևոր նշանակություն ունի նաև ՓՄՁ-ների դիմակայունության ուսումնասիրությունը։ Տնտեսական ճգնաժամերը, շուկայի արագ փոփոխությունները, գնաճային ճնշումները, մատակարարման շղթաների խափանումները և արտաքին տնտեսական անորոշությունները հատկապես մեծ ազդեցություն կարող են ունենալ փոքր բիզնեսի վրա՝ սահմանափակ ֆինանսական բուֆերների և շուկայի փոքր ծավալների պատճառով։ Հետևաբար ձեռնարկությունների երկարաժամկետ կայունության համար անհրաժեշտ է զարգացնել ռիսկերի կառավարման, ֆինանսական պլանավորման և բիզնեսի արագ վերակազմակերպման կարողությունները։ Հետազոտության շրջանակում քննարկվում է նաև ՓՄՁ-ների համագործակցության և ցանցային զարգացման նշանակությունը։ Ձեռնարկությունների միջև համագործակցությունը, կոոպերացիան, մատակարարման շղթաներում ինտեգրումը և խոշոր ընկերությունների հետ գործընկերային կապերի զարգացումը կարող են նպաստել արտադրողականության բարձրացմանը և նոր շուկաներ մուտք գործելուն։ Կարևորվում է նաև պետություն-մասնավոր հատված երկխոսությունը, որի միջոցով հնարավոր է բացահայտել գործարար միջավայրի կոնկրետ խնդիրները և մշակել դրանց լուծման առավել հասցեական մեխանիզմներ։ Աշխատանքը նաև հնարավորություն է տալիս գնահատելու ՓՄՁ զարգացման հեռանկարները Հայաստանում։ Դրանց շարքում կարևոր են ֆինանսական գործիքների բազմազանեցումը, տեխնոլոգիական վերազինումը, ձեռնարկատիրական կրթության զարգացումը, արտահանման ներուժի ընդլայնումը, նորարարությունների խթանումը, մարզային բիզնեսի ակտիվացումը և գործարար միջավայրի շարունակական բարելավումը։ Այս ուղղությունների համատեղ իրականացումը կարող է նպաստել փոքր ձեռնարկությունների կայուն աճին և դրանց աստիճանական անցմանը ավելի բարձր արտադրողականության և ավելացված արժեքի ստեղծման մակարդակ։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը նպատակ ունի բացահայտելու Հայաստանում փոքր և միջին ձեռնարկությունների զարգացման հիմնական միտումները, գնահատելու դրանց տնտեսական և սոցիալական նշանակությունը, ուսումնասիրելու զարգացմանը խոչընդոտող ֆինանսական, կառավարչական, տեխնոլոգիական, շուկայական և ինստիտուցիոնալ խնդիրները և ներկայացնելու դրանց հաղթահարման հնարավոր ուղղությունները։ Ուսումնասիրությունը կարող է օգտակար լինել տնտեսագետների, ձեռնարկատերերի, բիզնեսի կառավարման մասնագետների, պետական կառավարման ներկայացուցիչների, ներդրողների, տնտեսական քաղաքականություն մշակողների, հետազոտողների և փոքր ու միջին բիզնեսի զարգացման խնդիրներով հետաքրքրվող ընթերցողների համար։