Պատրաստի նյութեր

Աշխատանքը նվիրված է Հայաստանի Առաջին Հանրապետության արտաքին քաղաքականության կարևորագույն ուղղություններից մեկի՝ ծովային ելքի ձեռքբերման հիմնախնդրի ուսումնասիրությանը 1919-1920 թվականներին։ Հետազոտության շրջանակում ներկայացվում է այն աշխարհաքաղաքական և տնտեսական իրավիճակը, որում նորաստեղծ հայկական պետությունը փորձում էր հաղթահարել իր ներփակ աշխարհագրական դիրքը և ապահովել կապ դեպի Սև կամ Միջերկրական ծով։ Ծովային ելքը դիտարկվում է ոչ միայն որպես տարածքային ձեռքբերման խնդիր, այլև որպես Հայաստանի տնտեսական զարգացման, արտաքին առևտրի, հաղորդակցության, քաղաքական ինքնուրույնության և միջազգային դիրքերի ամրապնդման կարևոր նախապայման։ Ուսումնասիրության մեջ վերլուծվում են հայկական կառավարության և Փարիզում գործող հայկական պատվիրակությունների դիվանագիտական քայլերը, նրանց ներկայացրած տարածքային պահանջները և միջազգային խորհրդաժողովներում ծավալված բանակցությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում Կիլիկիայի, Տրապիզոնի, Լազիստանի և Բաթումի ուղղություններով ծովային ելք ապահովելու տարբերակներին, ինչպես նաև դրանց շուրջ ձևավորված միջազգային հակասություններին։ Աշխատանքը ներկայացնում է Հայաստանի հարաբերությունները Վրաստանի, Հունաստանի, Մեծ Բրիտանիայի, Ֆրանսիայի, Իտալիայի, ԱՄՆ-ի, Ռուսաստանի և Թուրքիայի հետ՝ ցույց տալով, թե ինչպես էին այդ պետությունների ռազմավարական և տարածքային շահերը ազդում հայկական դիվանագիտական նախաձեռնությունների վրա։ Կարևորվում է նաև հայ-վրացական հարաբերություններում Լազիստանի, Բաթումի և մերձսևծովյան տարածքների շուրջ առաջացած տարաձայնությունների ուսումնասիրությունը, ինչպես նաև Պոնտոսի հույների տարածքային պահանջների ազդեցությունը Տրապիզոնի հարցի վրա։ Հետազոտության կարևոր հատվածը վերաբերում է Սևրի պայմանագրի շրջանակում Հայաստանի ծովային ելքի իրավունքի ամրագրմանը և դրա հետագա ճակատագրին՝ ցույց տալով, որ դիվանագիտական ձեռքբերումները չվերածվեցին կայուն և գործնականորեն իրականացված տարածքային լուծման։ Աշխատանքը նաև բացահայտում է ծովային ելքի ծրագրերի ձախողման հիմնական պատճառները՝ կապված մեծ տերությունների հակասությունների, տարածաշրջանային պետությունների շահերի, թուրքական քաղաքականության և Հայաստանի սահմանափակ քաղաքական ու ռազմական հնարավորությունների հետ։ Ուսումնասիրությունը արժեքավոր է Հայաստանի Առաջին Հանրապետության արտաքին քաղաքականության և դիվանագիտության պատմության տեսանկյունից, քանի որ հնարավորություն է տալիս հասկանալու, թե ինչպիսի միջազգային պայմաններում էր ձևավորվում հայկական պետության արտաքին քաղաքական օրակարգը և ինչ նշանակություն ուներ աշխարհագրական մեկուսացվածության հաղթահարումը հանրապետության գոյատևման ու զարգացման համար։