Պատրաստի նյութեր

Հրատարակությունը Երևանի գիմնազիայի գրադարանի գրացուցակի լրացումն է, որը ներկայացնում է գրադարանային հավաքածուի համալրման և գրքերի մատենագիտական հաշվառման գործընթացը։ Նման կատալոգային լրացումները կարևոր աղբյուրներ են կրթական հաստատությունների գրադարանային ֆոնդերի, ընթերցանության մշակույթի և ուսումնական միջավայրի պատմությունն ուսումնասիրելու համար։ Դրանք հնարավորություն են տալիս պատկերացում կազմելու, թե ինչ գրականություն էր հասանելի աշակերտներին ու ուսուցիչներին, ինչ գիտական և կրթական ուղղություններ էին ներկայացված գրադարանում, ինչպես նաև ինչպես էին կազմակերպվում գրքերի գրանցումն ու դասակարգումը։ Երևանի գիմնազիայի գրադարանն իր հավաքածուով արտացոլում էր ժամանակաշրջանի կրթական պահանջներն ու մտավոր հետաքրքրությունները՝ կապված լեզուների, պատմության, գրականության, բնագիտության և այլ գիտակարգերի ուսումնասիրման հետ։ Կատալոգի լրացումը նաև վկայում է գրադարանային ֆոնդի շարունակական զարգացման և գիտելիքի տարածմանն ուղղված հաստատութենական աշխատանքի մասին։ Այն արժեքավոր նյութ է Երևանի կրթության պատմությամբ, 19-րդ դարի գրադարանային գործով, մատենագիտությամբ և Կովկասի կրթամշակութային կյանքով հետաքրքրվողների համար։

Վերնագրից դատելով՝ աշխատությունը վերաբերում է արաբական թվանշաններին և դրանց ներկայացմանն ու կիրառությանը՝ ընդգրկելով շարքի տասներեքերորդ համարը և առաջին հատորը։ Թվանշանների ուսումնասիրությունը կարևոր տեղ ունի մաթեմատիկական գիտելիքների, գրավոր հաղորդակցության և թվային հաշվարկների պատմության մեջ։ Արաբական թվանշանները լայն տարածում են ստացել տարբեր ժողովուրդների շրջանում և դարձել ժամանակակից թվային համակարգի հիմքը։ Դրանց միջոցով հնարավոր է ներկայացնել թվային մեծություններ, կատարել թվաբանական գործողություններ, գրանցել ամսաթվեր, քանակներ և տարբեր հաշվարկային տվյալներ։ Նման թեմայով հրատարակությունը կարող էր ծառայել որպես ուսումնական կամ տեղեկատու նյութ՝ թվանշանների ճանաչման, գրության և գործածության վերաբերյալ գիտելիքներ փոխանցելու նպատակով։ Այն նաև առնչվում է արևելյան գրային ու թվային ավանդույթների տարածման և տարբեր լեզվամշակութային միջավայրերում դրանց յուրացման պատմությանը։ Հրատարակության վերնագրի սահմանափակ տեղեկության հիման վրա դրա ավելի կոնկրետ բովանդակությունը որոշել հնարավոր չէ, սակայն թեման հետաքրքրություն է ներկայացնում թվագրության, մաթեմատիկայի պատմության, արաբերենի և արևելագիտության ուսումնասիրությամբ զբաղվող ընթերցողների համար։

Աշխատությունը գերմանացի լեզվաբան Հայնրիխ Հյուբշմանի հայագիտական ուսումնասիրությունների շարքին է պատկանում։ Հյուբշմանը նշանակալի դեր է ունեցել հայերենի գիտական հետազոտության զարգացման գործում՝ հատկապես լեզվի ծագումնաբանական կապերի, հնդեվրոպական լեզվաընտանիքում նրա դիրքի և պատմական զարգացման ուսումնասիրության մեջ։ Նրա գիտական մոտեցումը հիմնված էր լեզվական փաստերի համեմատության, հնչյունական համապատասխանությունների բացահայտման և քերականական ձևերի պատմական քննության վրա։ Հայերենի առանձնահատկությունների ուսումնասիրությունը հնարավորություն էր տալիս պարզելու նրա ինքնուրույն զարգացման ուղին և տարբերակելու լեզվական այն շերտերը, որոնք ձևավորվել էին երկարատև պատմական շփումների ընթացքում։ Հեղինակի աշխատանքները կարևոր նշանակություն ունեցան հայերենի գիտական նկարագրության և համեմատական լեզվաբանության մեջ նրա տեղի հստակեցման համար։ Այս ժողովածուն արժեքավոր է հայագիտության պատմության տեսանկյունից, քանի որ արտացոլում է 19-րդ դարի եվրոպական գիտության հետաքրքրությունը Հայաստանի լեզվի և մշակույթի նկատմամբ։ Այն օգտակար է հայագետների, լեզվաբանների, բանասերների և հնդեվրոպական լեզուների պատմական զարգացման ուսումնասիրությամբ զբաղվող ընթերցողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է հայերենի հնչյունական համակարգի ուսումնասիրությանը՝ անդրադառնալով լեզվի հնչյունների առանձնահատկություններին, դրանց արտասանությանը և լեզվական կառուցվածքում ունեցած դերին։ Հնչյունաբանությունը լեզվաբանության կարևոր բաժիններից է, քանի որ ուսումնասիրում է խոսքի հնչյունների կազմավորումը, հնչյունական տարբերությունները և դրանց օրինաչափությունները։ Հայերենի պարագայում այս հարցերը կարևոր են նաև լեզվի պատմական զարգացման, բարբառային տարբերությունների և գրավոր ու բանավոր խոսքի փոխհարաբերությունների բացահայտման համար։ Հնչյունական երևույթների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս հասկանալու, թե ինչպես են ձևավորվել և փոփոխվել հայերենի հնչյունները, ինչպիսի առանձնահատկություններ ունեն դրանց արտասանությունն ու փոխազդեցությունը, և ինչպես են այդ երևույթներն արտացոլվում լեզվի տարբեր ձևերում։ Նման հետազոտական նյութերը նպաստում են հայերենի հնչյունական համակարգի գիտական նկարագրությանը և պատմահամեմատական ուսումնասիրություններին։ Աշխատությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում հայերենով զբաղվող լեզվաբանների, բանասերների, հայագետների և լեզվի կառուցվածքի ու պատմական զարգացման հարցերով հետաքրքրվող ընթերցողների համար։

Աշխատությունը մատենագիտական բնույթի ուսումնասիրություն է՝ նվիրված Կովկասի և Անդրկովկասի վերաբերյալ հրատարակված գրականության, գիտական աշխատությունների և տպագիր նյութերի համակարգմանը։ Այն կարևոր տեղեկատու նշանակություն ունի տարածաշրջանի պատմության, աշխարհագրության, ազգագրության, լեզուների, գրականության և մշակութային ժառանգության ուսումնասիրության համար։ Մատենագիտական ժողովածուները հնարավորություն են տալիս բացահայտելու տարբեր ժամանակներում ստեղծված գիտական ու գրական աղբյուրները, հետևելու դրանց հրատարակման պատմությանը և կողմնորոշվելու հետազոտական նյութերի լայն շրջանակում։ Կովկասը և Անդրկովկասը ներկայացված են որպես բազմազգ ու բազմալեզու տարածաշրջան, որի պատմական զարգացումները, ժողովուրդների փոխհարաբերությունները և մշակութային առանձնահատկությունները ձևավորել են հարուստ գրավոր ժառանգություն։ Այսպիսի մատենագիտական աշխատանքը կարող է ծառայել որպես հիմք ինչպես առանձին ժողովուրդների ու երկրների, այնպես էլ ամբողջ տարածաշրջանի համեմատական ուսումնասիրությունների համար։ Այն արժեքավոր է պատմաբանների, լեզվաբանների, աշխարհագրագետների, ազգագրագետների, գրադարանագետների և Կովկասի գիտական ուսումնասիրությամբ զբաղվող ընթերցողների համար՝ նպաստելով աղբյուրների որոնմանը, դասակարգմանը և հետագա հետազոտությունների կազմակերպմանը։

Ժողովածուն ընդգրկում է հայ պատմագրական ժառանգության նմուշներ և ընթերցողին հնարավորություն է տալիս ծանոթանալու հայ պատմիչների երկերին, պատմական մտածողությանը և անցյալի իրադարձությունների արձանագրման ավանդույթներին։ Հայ պատմագրությունը կարևոր սկզբնաղբյուր է ոչ միայն քաղաքական ու ռազմական իրադարձությունների, այլև հասարակական հարաբերությունների, պետական կառավարման, եկեղեցական կյանքի, մշակույթի, կրթության և առօրյա կենցաղի ուսումնասիրության համար։ Պատմիչների երկերում պահպանվել են տեղեկություններ Հայաստանի տարբեր ժամանակաշրջանների, իշխանական տների, թագավորությունների, հարևան ժողովուրդների հետ հարաբերությունների և տարածաշրջանի պատմական զարգացումների մասին։ Նման ժողովածուները նպաստում են տարբեր հեղինակների պատմական հայացքների, շարադրանքի առանձնահատկությունների և տեղեկությունների համադրմանը՝ հնարավորություն տալով ուսումնասիրողին տարբերակելու պատմական փաստերը, հեղինակային մեկնաբանությունները և ժամանակաշրջանին բնորոշ պատկերացումները։ Հատորը կարևոր նշանակություն ունի հայ միջնադարյան գրավոր ժառանգության պահպանման, շրջանառության և գիտական ուսումնասիրության համար։ Այն օգտակար է հայոց պատմությամբ, պատմագրությամբ, աղբյուրագիտությամբ և հայ մշակույթի պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների ու հետազոտողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է հնդեվրոպական լեզուների համեմատական քերականության քննությանը՝ ուշադրություն դարձնելով տարբեր լեզուների կառուցվածքային ընդհանրություններին, տարբերություններին և պատմական փոխկապակցվածությանը։ Համեմատական լեզվաբանությունը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու լեզուների ծագումնաբանական կապերը, բացահայտելու ընդհանուր լեզվական հատկանիշները և հետևելու դրանց փոփոխություններին ժամանակի ընթացքում։ Քերականական համեմատության շրջանակում կարևոր տեղ են զբաղեցնում հնչյունական համակարգերը, բառերի կազմությունը, անվանական և բայական ձևերը, հոլովման ու խոնարհման առանձնահատկությունները, ինչպես նաև շարահյուսական կառուցվածքները։ «Քննադատական ուսումնասիրություն» բնորոշումը մատնանշում է ոչ միայն լեզվական փաստերի համադրումը, այլև դրանց մեկնաբանությունների, գիտական մոտեցումների և համեմատության սկզբունքների վերլուծությունը։ Նման աշխատությունը կարևոր է հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի ուսումնասիրության, լեզուների պատմական զարգացման օրինաչափությունների ըմբռնման և լեզվաբանական տեսությունների գնահատման համար։ Այն արժեքավոր նյութ է լեզվաբանների, բանասերների, պատմական լեզվաբանությամբ հետաքրքրվողների և հնդեվրոպական լեզուների կառուցվածքն ու փոխհարաբերություններն ուսումնասիրող ընթերցողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է դասական հայերենի՝ գրաբարի քերականական կառուցվածքի ուսումնասիրությանը։ Գրաբարը հայոց լեզվի հին գրական ձևն է, որով ստեղծվել է հայ մատենագրության, պատմագրության, աստվածաբանության, փիլիսոփայության և գեղարվեստական գրականության մեծ մասը։ Դրա քերականության ուսումնասիրությունը կարևոր նշանակություն ունի հայ գրավոր ժառանգությունը բնագրով կարդալու, հին տեքստերի լեզվական առանձնահատկությունները հասկանալու և հայերենի պատմական զարգացումը բացահայտելու համար։ Նման դասագրքային աշխատություններն անդրադառնում են լեզվի հնչյունական համակարգին, բառերի կազմությանը, խոսքի մասերին, հոլովմանը, խոնարհմանը, շարահյուսական կառուցվածքներին և նախադասության կազմության կանոններին։ Քերականական օրինաչափությունների համակարգված ներկայացումը հնարավորություն է տալիս հասկանալու գրաբարի և ժամանակակից հայերենի տարբերությունները, ինչպես նաև լեզվի պատմական ձևափոխությունների ընթացքը։ Մ. Լաուերի աշխատությունը կարևոր է հայերենի գիտական ուսումնասիրության և եվրոպական արևելագիտության շրջանակում գրաբարի ներկայացման տեսանկյունից։ Այն կարող է օգտակար լինել հայագետների, լեզվաբանների, բանասերների և դասական հայերեն ուսումնասիրողների համար՝ նպաստելով հին հայերեն բնագրերի ընթերցման, մեկնաբանման և լեզվական վերլուծության հմտությունների զարգացմանը։

Աշխատությունը նվիրված է Հայ առաքելական եկեղեցու ծիսական երգեցողությանը՝ ներկայացնելով հայ հոգևոր երաժշտության կարևորագույն ուղղություններից մեկը։ Եկեղեցական երգերը հայ քրիստոնեական պաշտամունքի անբաժանելի մասն են և ուղեկցում են ժամերգություններին, պատարագին, եկեղեցական տոներին ու տարվա տարբեր ծիսական շրջաններին։ Դրանք արտահայտում են աղոթքի, փառաբանության, ապաշխարության, գոհության և հոգևոր խորհրդածության գաղափարները՝ միավորելով բանաստեղծական խոսքը, մեղեդին և ծիսական արարողությունը։ Հայ եկեղեցական երաժշտության առանձնահատկություններից են շարականների հարուստ ժառանգությունը, ձայնեղանակների համակարգը և ավանդական երգեցողության յուրահատուկ կատարողական ոճը։ Այս երգերը դարերի ընթացքում փոխանցվել են սերնդեսերունդ՝ պահպանելով հայ եկեղեցու հոգևոր հիշողությունն ու ազգային երաժշտական ինքնությունը։ Հրատարակությունը կարևոր է ինչպես ծիսական երգերի բովանդակության և գործառույթի, այնպես էլ դրանց երաժշտական ու մշակութային նշանակության ուսումնասիրության համար։ Այն հետաքրքրություն է ներկայացնում աստվածաբանների, երաժշտագետների, հայագետների և հոգևոր երաժշտությամբ զբաղվող ընթերցողների համար՝ հնարավորություն տալով ծանոթանալու հայ եկեղեցական ավանդույթի երգային ժառանգությանը և դրա դերին ազգային մշակույթի պահպանման գործում։

Աշխատությունը նվիրված է Ախիկարի մասին հին արևելյան հայտնի պատմության ուսումնասիրությանը՝ համադրելով դրա սիրիական, արաբական, հայկական, եթովպական, հունական և սլավոնական տարբերակները։ Ախիկարի պատմությունը իմաստասիրական և խրատական պատում է, որի կենտրոնում իմաստուն խորհրդականի կերպարն է։ Պատմության մեջ կարևոր տեղ են զբաղեցնում իմաստությունը, արդարությունը, հավատարմությունը, մարդկային խորամանկությունը, երախտագիտությունը և բարոյական պատասխանատվությունը։ Պատումի տարբեր լեզվական ու մշակութային միջավայրերում տարածված լինելը վկայում է դրա լայն ժողովրդականության և դարերի ընթացքում կատարված վերամշակումների մասին։ Ֆ. Ք. Քոնիբերի ուսումնասիրությունը կարևոր է հատկապես համեմատական տեսանկյունից, քանի որ հնարավորություն է տալիս դիտարկելու տարբերակների նմանություններն ու տարբերությունները, պատումի փոխանցման ուղիները, լեզվական առանձնահատկությունները և տեղական մշակույթների ազդեցությունը։ Հայերեն տարբերակի ներառումը կարևոր նշանակություն ունի հայ միջնադարյան թարգմանական գրականության և արևելյան գրավոր ավանդույթների հետ կապերի ուսումնասիրության համար։ Աշխատությունը արժեքավոր է նաև հին գրականության, ձեռագրական ժառանգության, բանահյուսության և միջմշակութային գրական փոխազդեցությունների հետազոտողների համար։ Այն բացահայտում է, թե ինչպես կարող է նույն պատմությունը տարբեր ժողովուրդների մշակույթներում պահպանել իր հիմնական բարոյական պատգամը՝ միաժամանակ ձեռք բերելով նոր լեզվական ու գեղարվեստական արտահայտություններ։

Հրատարակությունը նախատեսված է 1900 թվականի համար և պատկանում է ժողովրդական ընթերցանության ու պատկերազարդ տարեցույցների ժանրին։ Նման տարեցույցները 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին կարևոր տեղ ունեին հայ տպագիր մշակույթում՝ ընթերցողներին տրամադրելով օրացուցային տեղեկություններ և բազմաբնույթ նյութեր հասարակական, կրթական, գրական ու մշակութային կյանքի վերաբերյալ։ «Ժողովրդական» բնորոշումը մատնանշում է լայն ընթերցողական շրջանակի համար նախատեսված մատչելի բովանդակությունը, իսկ «պատկերազարդ» ձևաչափը ցույց է տալիս, որ տեքստային նյութերը լրացվել են տեսողական պատկերներով։ Տարեցույցները հաճախ ծառայում էին ոչ միայն ժամանակը հաշվելու և տոնական օրերը հիշելու գործնական նպատակին, այլև գիտելիքի տարածմանը, ընթերցանության խրախուսմանը և ազգային մշակութային հետաքրքրությունների պահպանմանը։ Դրանք կարող էին ընդգրկել պատմական ու աշխարհագրական տեղեկություններ, հետաքրքրաշարժ պատմություններ, բարոյախրատական նյութեր և գրական ստեղծագործություններ։ Այս հրատարակությունը կարևոր է հայ ժողովրդական մամուլի և օրացուցային գրականության զարգացման ուսումնասիրության տեսանկյունից։ Այն նաև հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմելու դարասկզբի ընթերցողական մշակույթի, տպագրական ձևավորման և հանրամատչելի գիտելիքի տարածման եղանակների մասին։

Հրատարակությունը վերաբերում է հայ մամուլի նշանավոր գործիչներից մեկին՝ Գրիգոր Արծրունուն, և նրա խմբագրական գործունեությանն առնչվող հրապարակային խոսքին։ Արծրունին 19-րդ դարի հայ հասարակական մտքի կարևոր ներկայացուցիչներից էր, որի անունը սերտորեն կապված է «Մշակ» պարբերականի հետ։ Նրա խմբագրությամբ թերթը դարձավ հասարակական, քաղաքական, տնտեսական և մշակութային հարցերի քննարկման կարևոր հարթակ՝ նպաստելով հայ հանրային մտքի աշխուժացմանը։ Վերնագրում նշված «հասցեին» ձևակերպումը ցույց է տալիս, որ նյութը նախատեսված է եղել անմիջապես խմբագրին ուղղվելու համար և կարող է ներկայացնել նամակի, դիմումի կամ հրապարակային արձագանքի բնույթ։ Այդպիսի կարճ տպագիր նյութերը կարևոր են ժամանակի մամուլի միջավայրում ձևավորված բանավեճերը, մտավորականների փոխհարաբերությունները և հասարակական կարծիքի արտահայտման եղանակները հասկանալու համար։ Հրատարակությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում «Մշակ» պարբերականի պատմությամբ, Գրիգոր Արծրունու գործունեությամբ և 19-րդ դարի Թիֆլիսի հայ հասարակական կյանքով զբաղվող ուսումնասիրողների համար։ Այն կարող է ծառայել որպես սկզբնաղբյուր՝ ժամանակաշրջանի հրապարակախոսական լեզուն և մամուլի միջոցով հասարակական քննարկումների զարգացումը ուսումնասիրելու նպատակով։

Հրատարակությունը կապված է «Արաքս» հայ գրական-գեղարվեստական պարբերականի գործունեության և հայ մշակութային մամուլի զարգացման հետ։ 19-րդ դարի երկրորդ կեսին հայերեն պարբերականները կարևոր դեր էին կատարում գրական ստեղծագործությունների տարածման, ազգային մշակութային կյանքի լուսաբանման, արվեստի նկատմամբ հետաքրքրության խթանման և հասարակական մտքի ձևավորման գործում։ Գրական ու գեղարվեստական նյութերի համադրությունը հնարավորություն էր տալիս ընթերցողին ծանոթանալու ինչպես ժամանակակից գրական գործընթացներին, այնպես էլ կերպարվեստի և ազգային մշակույթի տարբեր դրսևորումներին։ Ալբոմային ձևաչափը ենթադրում է պատկերային նյութի և տպագիր խոսքի համատեղ ներկայացում, ինչի շնորհիվ հրատարակությունն արժեքավոր է ոչ միայն գրական, այլև տեսողական մշակույթի պատմության ուսումնասիրության համար։ Այն կարող է արտացոլել ժամանակաշրջանի գեղագիտական նախասիրությունները, ազգային ինքնության արտահայտման ձևերը և հայ մտավորականության մշակութային հետաքրքրությունները։ Հրատարակությունը կարևոր նյութ է հայ մամուլի, գրականության և արվեստի պատմությամբ զբաղվողների համար, քանի որ հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու, թե ինչպես էին պարբերական հրատարակությունները միավորում գրական խոսքը, պատկերային արվեստը և ազգային մշակութային կյանքի ներկայացումը։

Աշխատությունը ներկայացնում է Լազարյան ճեմարանի արևելյան լեզուների ինստիտուտի գրադարանում պահպանվող գրքերի և ձեռագրերի մատենագիտական ցանկը։ Նման կատալոգները կարևոր նշանակություն ունեն գրավոր ժառանգության հաշվառման, պահպանման, գիտական շրջանառության և հետազոտողների համար անհրաժեշտ նյութերի հայտնաբերման գործում։ Գրքերի ու ձեռագրերի համատեղ ներկայացումը հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմելու հաստատության գրքային հավաքածուի բնույթի, թեմատիկ բազմազանության և գիտական հետաքրքրությունների շրջանակի մասին։ Լազարյան հաստատությունը կարևոր դեր է ունեցել հայագիտական և արևելագիտական կրթության ու հետազոտությունների զարգացման գործում՝ միավորելով լեզվաբանական, պատմական, կրոնագիտական և գրականագիտական նյութեր։ Գրադարանի հավաքածուների ուսումնասիրությունը կարող է բացահայտել տարբեր ժողովուրդների լեզուներով ստեղծված գրավոր աղբյուրների առկայությունը, ձեռագրական ավանդույթների բազմազանությունը և գիտելիքի պահպանման ու փոխանցման պատմությունը։ Կատալոգը արժեքավոր գործիք է մատենագետների, ձեռագրագետների, պատմաբանների և արևելագետների համար, քանի որ նպաստում է գրադարանային ֆոնդերի ուսումնասիրությանը և առանձին գրավոր հուշարձանների նույնականացմանը։ Այն նաև կարևոր սկզբնաղբյուր է 19-րդ դարի գիտական հաստատությունների գրադարանային մշակույթի և հավաքածուների ձևավորման պատմության ուսումնասիրության համար։