Պատրաստի նյութեր

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետության բարձրագույն ուսումնական հաստատություններում ռիսկերի կառավարման արդյունավետ համակարգի ձևավորման և գործնական ներդրման հետ կապված տեսական, մեթոդաբանական և կազմակերպական հիմնախնդիրների ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության շրջանակում դիտարկվում են բուհերի գործունեության ընթացքում առաջացող ռազմավարական, ֆինանսական, գործառնական, ակադեմիական, կառավարչական, տեղեկատվական և հեղինակության հետ կապված ռիսկերը, դրանց բացահայտման, գնահատման, դասակարգման և վերահսկման հիմնական մոտեցումները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում այն գործոններին, որոնք կարող են ազդել կրթական հաստատությունների կայուն գործունեության, կրթության որակի, կառավարման արդյունավետության, ֆինանսական կայունության և զարգացման ռազմավարական նպատակների իրականացման վրա։ Վերլուծվում են ռիսկերի կառավարման համակարգի ստեղծման հիմնական սկզբունքները, կազմակերպական կառուցվածքները, պատասխանատվության բաշխման մեխանիզմները և կառավարման տարբեր մակարդակների փոխգործակցությունը։ Կարևորվում է ռիսկերի վաղ հայտնաբերման, հնարավոր հետևանքների գնահատման և կանխարգելիչ միջոցառումների մշակման անհրաժեշտությունը՝ որպես բուհերի կառավարման ընդհանուր համակարգի բաղադրիչ։ Ուսումնասիրության մեջ անդրադարձ է կատարվում նաև ներքին վերահսկողության, մշտադիտարկման, տեղեկատվության հավաքագրման և որոշումների կայացման գործընթացներում ռիսկերի վերաբերյալ տվյալների օգտագործման նշանակությանը։ Քննարկվում են Հայաստանի բարձրագույն կրթության համակարգին բնորոշ պայմանները և այն հնարավոր խոչընդոտները, որոնք կարող են առաջանալ ռիսկերի կառավարման ժամանակակից մեխանիզմների ներդրման ընթացքում՝ ներառյալ համապատասխան կառավարչական մշակույթի ձևավորումը, մասնագիտական կարողությունների զարգացումը, պատասխանատվության հստակ սահմանումը և անհրաժեշտ տեղեկատվական գործիքների կիրառումը։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում ռիսկերի կառավարման և բուհի ռազմավարական պլանավորման փոխկապակցվածությանը, քանի որ հնարավոր սպառնալիքների և անորոշությունների համակարգված գնահատումը կարող է նպաստել կառավարչական որոշումների հիմնավորվածության բարձրացմանը և հաստատության զարգացման նպատակների առավել արդյունավետ իրականացմանը։ Աշխատանքում ռիսկերի կառավարումը դիտարկվում է ոչ միայն որպես հնարավոր բացասական հետևանքների նվազեցման միջոց, այլև որպես կառավարման որակի բարձրացման, ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման և փոփոխվող կրթական միջավայրին հարմարվելու կարևոր գործիք։ Հետազոտությունը կարող է օգտակար լինել բարձրագույն կրթության կառավարման ոլորտի մասնագետների, բուհերի ղեկավարների և վարչական ստորաբաժանումների աշխատակիցների, կրթական քաղաքականության հետազոտողների, ինչպես նաև կառավարման, տնտեսագիտության և կրթության կազմակերպման խնդիրներով զբաղվող ուսանողների ու գիտաշխատողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է ազգային ավանդույթների դերի ուսումնասիրությանը մարդու բարոյական գիտակցության, արժեքային համակարգի և աշխարհընկալման ձևավորման գործընթացում։ Հետազոտության շրջանակում ազգային ավանդույթները դիտարկվում են որպես սերունդների պատմական փորձի, հասարակական վարքականոնների, բարոյական սկզբունքների և մշակութային արժեքների պահպանման ու փոխանցման կարևոր միջոց։ Ուշադրություն է դարձվում այն հանգամանքին, թե ինչպես են ընտանիքում, համայնքում և հասարակական միջավայրում պահպանվող սովորույթները նպաստում անհատի պատկերացումների ձևավորմանը բարու և չարի, պարտքի, պատասխանատվության, արդարության, արժանապատվության, փոխադարձ հարգանքի և հասարակական համակեցության վերաբերյալ։ Քննարկվում է ավանդույթների կապը ազգային ինքնագիտակցության և մշակութային հիշողության հետ՝ ցույց տալով դրանց նշանակությունը ոչ միայն անցյալի ժառանգության պահպանման, այլև ժամանակակից մարդու բարոյական կողմնորոշումների զարգացման տեսանկյունից։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում ընտանիքի և դաստիարակության նշանակությանը, քանի որ ազգային և բարոյական արժեքների փոխանցումը մեծապես իրականացվում է առօրյա հարաբերությունների, ընտանեկան սովորույթների, տոների, ծեսերի, բանավոր մշակույթի և հասարակության կողմից ընդունված վարքագծային օրինակների միջոցով։ Վերլուծվում է նաև ավանդույթի և ժամանակակից հասարակական փոփոխությունների փոխհարաբերությունը՝ ընդգծելով, որ մշակութային ժառանգության շարունակականությունը կարող է ուղեկցվել արժեքների վերաիմաստավորմամբ և նոր պայմաններին համապատասխանեցմամբ։ Աշխատանքում ազգային ավանդույթները ներկայացվում են որպես բարոյական փորձի կուտակման և փոխանցման համակարգ, որի միջոցով անհատը հաղորդակցվում է նախորդ սերունդների արժեքային պատկերացումներին և միաժամանակ ձևավորում սեփական վերաբերմունքը հասարակության, մշակույթի և մարդկային հարաբերությունների նկատմամբ։ Անդրադարձ է կատարվում նաև կրթության և հասարակական դաստիարակության դերին՝ ազգային մշակութային ժառանգության ճանաչումը կապելով բարոյական մտածողության զարգացման հետ։ Ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ավելի խորությամբ հասկանալու ավանդույթների, ազգային մշակույթի և բարոյական գիտակցության փոխադարձ կապերը, ինչպես նաև գնահատելու դրանց նշանակությունը անձի սոցիալականացման, ինքնության ձևավորման և հասարակության արժեքային շարունակականության ապահովման գործընթացներում։ Նյութը կարող է հետաքրքրություն ներկայացնել բարոյագիտության, փիլիսոփայության, մշակութաբանության, մանկավարժության, ազգագրության և հասարակագիտական այլ ոլորտների մասնագետների ու ուսանողների համար։

Աշխատությունը ներկայացնում է Հայկական ԽՍՀ տարածքում կազմակերպվող ճանաչողական և զբոսաշրջային երթուղիների ուղեցույց՝ ընթերցողին ծանոթացնելով հանրապետության պատմամշակութային ժառանգությանը, բնաշխարհին, քաղաքներին, բնակավայրերին և տեսարժան վայրերին։ Նյութում ուշադրություն է դարձվում Հայաստանի տարբեր շրջաններով իրականացվող էքսկուրսիաների կազմակերպմանը և այն վայրերին, որոնք առանձնահատուկ հետաքրքրություն են ներկայացնում պատմության, ճարտարապետության, հնագիտության, մշակույթի և բնության տեսանկյունից։ Ներկայացվում են հնագույն բնակավայրեր, պատմական հուշարձաններ, եկեղեցիներ ու վանական համալիրներ, ճարտարապետական կառույցներ, թանգարաններ, մշակութային կենտրոններ և բնական տեսարժան վայրեր՝ դրանց վերաբերյալ տալով ճանաչողական տեղեկություններ և պատմական համատեքստ։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում Երևանին և հանրապետության մյուս քաղաքներին, դրանց զարգացման պատմությանը, քաղաքաշինական առանձնահատկություններին, հասարակական ու մշակութային կյանքին և խորհրդային ժամանակաշրջանում տեղի ունեցած փոփոխություններին։ Երթուղիների նկարագրությունների միջոցով ընթերցողը հնարավորություն է ստանում պատկերացում կազմելու Հայաստանի աշխարհագրական բազմազանության, լեռնային բնապատկերների, գետերի, լճերի, կիրճերի և այլ բնական առանձնահատկությունների մասին։ Պատմական և մշակութային հուշարձանների ներկայացումը միաժամանակ բացահայտում է տարբեր ժամանակաշրջաններում հայկական ճարտարապետության և արվեստի զարգացման առանձնահատկությունները։ Ուղեցույցային բնույթի նյութերը կարող են ներառել նաև ճանապարհների, այցելության հաջորդականության, բնակավայրերի միջև կապերի և ճանապարհին հանդիպող նշանակալի վայրերի վերաբերյալ գործնական տեղեկություններ՝ նպաստելով երթուղիների առավել ամբողջական ընկալմանը։ Հրատարակությունը կարևոր է նաև որպես խորհրդային ժամանակաշրջանի Հայաստանի զբոսաշրջային մշակույթն ու հանրապետության տեսարժան վայրերի այն ժամանակվա ներկայացման ձևերը պատկերող աղբյուր։ Այն հնարավորություն է տալիս հասկանալու, թե պատմական ժառանգությունը, բնական հարստությունները և ժամանակակից քաղաքաշինական ձեռքբերումները ինչպես էին ներկայացվում այցելուներին և զբոսաշրջիկներին Հայկական ԽՍՀ ժամանակաշրջանում։ Նյութը կարող է հետաքրքրել Հայաստանի պատմությամբ, աշխարհագրությամբ, մշակութային ժառանգությամբ և ճարտարապետությամբ հետաքրքրվող ընթերցողներին, ինչպես նաև զբոսաշրջության պատմությունը, խորհրդային շրջանի Հայաստանը և պատմական ուղեցույցները ուսումնասիրող մասնագետներին։

Աշխատությունը նվիրված է բարձր էներգիաների ֆիզիկայի և տարրական մասնիկների փորձարարական հետազոտությունների կարևոր խնդիրներից մեկին՝ անցումային ճառագայթման օղակաձև դետեկտորների աշխատանքային առանձնահատկությունների և լայն էներգետիկ տիրույթում էլեկտրամագնիսական հեղեղների լիցքային ասիմետրիայի ուսումնասիրմանը։ Հետազոտության շրջանակում դիտարկվում են բարձր էներգիա ունեցող լիցքավորված մասնիկների՝ տարբեր էլեկտրամագնիսական հատկություններով միջավայրերի սահմանները հատելիս առաջացող անցումային ճառագայթման գրանցման ֆիզիկական սկզբունքները, ինչպես նաև այդ երևույթի կիրառման հնարավորությունները մասնիկների նույնականացման և դրանց բնութագրերի որոշման համար։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում օղակաձև կառուցվածք ունեցող դետեկտորների աշխատանքի մեխանիզմներին, դրանց զգայունությանը, գրանցման արդյունավետությանը և փորձարարական չափումների ճշգրտության վրա ազդող գործոններին։ Ուսումնասիրվում են 1-ից մինչև 1000 ԳէՎ էներգիաների տիրույթում ձևավորվող էլեկտրամագնիսական հեղեղների զարգացման օրինաչափությունները, դրանցում դրական և բացասական լիցքավորված բաղադրիչների հարաբերակցությունը և լիցքային ասիմետրիայի առաջացման ֆիզիկական պատճառները։ Քննարկվում է բարձր էներգիա ունեցող մասնիկների նյութի հետ փոխազդեցության հետևանքով երկրորդային մասնիկների առաջացման և բազմացման գործընթացը, որի արդյունքում ձևավորվում են բարդ կառուցվածք ունեցող մասնիկային հեղեղներ։ Վերլուծվում է լիցքավորված մասնիկների տարածական և էներգետիկ բաշխումը, ինչպես նաև հեղեղների տարբեր փուլերում դրանց քանակական հարաբերակցության փոփոխությունը։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է դետեկտորների միջոցով ստացված փորձարարական տվյալների և տեսական պատկերացումների համադրումը, ինչը հնարավորություն է տալիս գնահատել օգտագործվող գրանցման համակարգերի արդյունավետությունը և ավելի մանրամասն ուսումնասիրել բարձր էներգետիկ փոխազդեցությունների բնույթը։ Դիտարկվող էներգետիկ լայն միջակայքը հնարավորություն է տալիս հետևել ուսումնասիրվող երևույթների փոփոխությանը մասնիկների էներգիայի աճին զուգընթաց և բացահայտել տարբեր էներգիաներում էլեկտրամագնիսական հեղեղների կառուցվածքային առանձնահատկությունները։ Աշխատանքում ներկայացվող մոտեցումները կարող են նշանակություն ունենալ մասնիկների դետեկտորների կատարելագործման, փորձարարական սարքավորումների բնութագրերի գնահատման և բարձր էներգիաների ֆիզիկայի փորձերում մասնիկների ավելի արդյունավետ գրանցման ու տարբերակման համար։ Հետազոտությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում տարրական մասնիկների ֆիզիկայի, միջուկային և բարձր էներգիաների ֆիզիկայի, տիեզերական ճառագայթների ուսումնասիրության, ինչպես նաև մասնիկների գրանցման ժամանակակից մեթոդների և դետեկտորային համակարգերի մշակման ոլորտների մասնագետների համար։

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետությունում օրենսդրական գործընթացի ձևավորման, կազմակերպման և իրականացման առանձնահատկությունների համակողմանի ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության շրջանակում դիտարկվում են օրենսդրական գործունեության տեսական և իրավական հիմքերը, իրավական ակտերի մշակման ու ընդունման հիմնական փուլերը, ինչպես նաև պետական մարմինների մասնակցությունն այդ գործընթացին։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում օրենսդրական նախաձեռնության իրականացման մեխանիզմներին, օրենքների նախագծերի նախապատրաստմանը, քննարկմանը, ընդունմանը, հրապարակմանը և ուժի մեջ մտնելուն առնչվող իրավական հարցերին։ Վերլուծվում են օրենսդրական գործընթացի ընթացքում առաջացող իրավական և կազմակերպական խնդիրները, օրենսդրության ներքին համակարգվածության ապահովման անհրաժեշտությունը, տարբեր իրավական ակտերի միջև հնարավոր հակասությունների կանխարգելման և վերացման մեխանիզմները։ Կարևորվում է օրենքների նախագծերի իրավական փորձաքննության, հիմնավորվածության, հստակության և կիրառելիության ապահովումը, ինչպես նաև օրենսդրական փոփոխությունների հնարավոր հետևանքների գնահատումը։ Ուսումնասիրության մեջ անդրադարձ է կատարվում Հայաստանի Հանրապետության սահմանադրական և իրավական համակարգի շրջանակում օրենսդիր իշխանության գործունեությանը, խորհրդարանական ընթացակարգերին և օրենսդրական գործընթացի մասնակիցների փոխհարաբերություններին։ Քննարկվում են նաև օրենսդրության կայունության և շարունակականության, իրավական կարգավորման արդյունավետության, օրենսդրական տեխնիկայի կատարելագործման և իրավական նորմերի միատեսակ կիրառման հետ կապված խնդիրները։ Հետազոտությունը հնարավորություն է տալիս ավելի ամբողջական պատկերացում կազմել այն գործոնների մասին, որոնք կարող են ազդել օրենքների մշակման և ընդունման որակի վրա, ինչպես նաև բացահայտել օրենսդրական գործընթացի կատարելագործման հիմնական ուղղությունները։ Աշխատությունը կարող է հետաքրքրություն ներկայացնել իրավագիտության մասնագետների, օրենսդրական գործունեությամբ զբաղվող անձանց, պետական կառավարման ոլորտի հետազոտողների, ինչպես նաև սահմանադրական իրավունքի, խորհրդարանական իրավունքի և իրավաստեղծ գործունեության խնդիրներն ուսումնասիրող ուսանողների ու գիտաշխատողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է օրգանական և կենսաօրգանական քիմիայի արդիական ուղղություններից մեկին՝ էնանտիոմերապես հարստացված, չհագեցած նոր α-ամինաթթուների ստացման մեթոդների մշակմանը, դրանց կառուցվածքային առանձնահատկությունների պարզաբանմանը և ֆիզիկաքիմիական հատկությունների ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացած է այնպիսի սինթետիկ մոտեցումների վրա, որոնք հնարավորություն են տալիս ստանալ բարձր էնանտիոմերային մաքրությամբ օպտիկապես ակտիվ ամինաթթուներ և վերահսկել սինթեզի ընթացքում առաջացող միացությունների տարածական կառուցվածքը։ Քննարկվում են սկզբնական նյութերի ընտրության, քիմիական փոխարկումների հաջորդականության, ռեակցիաների պայմանների օպտիմալացման և նպատակային միացությունների անջատման ու մաքրման հետ կապված հարցերը։ Առանձնահատուկ նշանակություն է տրվում α-ամինաթթուների մոլեկուլներում չհագեցած կառուցվածքային հատվածների ներմուծմանը, քանի որ այդպիսի ֆունկցիոնալ խմբերի առկայությունը հնարավորություն է ստեղծում հետագա քիմիական ձևափոխությունների և նոր ածանցյալների ստացման համար։ Ուսումնասիրվում են ստացված միացությունների կառուցվածքը, ստերեոքիմիական առանձնահատկությունները, էնանտիոմերային բաղադրությունը և դրանց կապը նյութերի քիմիական հատկությունների հետ։ Հետազոտության շրջանակում դիտարկվում են նաև ասիմետրիկ սինթեզի սկզբունքները և քիրալության վերահսկման մեթոդաբանական մոտեցումները, որոնք կարևոր նշանակություն ունեն կենսաբանորեն ակտիվ նյութերի նպատակային ստացման համար։ Ստացված նոր α-ամինաթթուները կարող են հետաքրքրություն ներկայացնել պեպտիդների, դեղաբանորեն նշանակալի միացությունների և այլ բարդ օրգանական համակարգերի սինթեզի տեսանկյունից՝ ծառայելով որպես արժեքավոր քիրալ կառուցվածքային միավորներ։ Աշխատանքում սինթետիկ արդյունքների հետ մեկտեղ կարևորվում է նոր միացությունների նույնականացումը և բնութագրումը ժամանակակից ֆիզիկաքիմիական ու սպեկտրային հետազոտական մեթոդների կիրառմամբ։ Հետազոտությունն ընդհանուր առմամբ նպաստում է ոչ սպիտակուցային և կառուցվածքային ձևափոխված ամինաթթուների քիմիայի զարգացմանը, ընդլայնում է էնանտիոմերապես հարստացված միացությունների ստացման հնարավորությունները և գիտական հիմք է ստեղծում դրանց հետագա կիրառական ու հիմնարար ուսումնասիրությունների համար։

Աշխատությունը նվիրված է իսլամական իրավագիտության հանաֆիական ուղղության պատմական զարգացման, կրոնաիրավական սկզբունքների ձևավորման և դրանց փոխանցման գործընթացների ուսումնասիրությանը՝ առանձնահատուկ ուշադրություն դարձնելով Իբրահիմ ալ-Հալաբիի գիտական ժառանգությանը։ Հետազոտության առանցքում միջնադարյան իսլամական իրավական մտքի կարևորագույն աղբյուրներից մեկի ձեռագրական ավանդույթն է, դրա տարածումը, տարբեր ժամանակաշրջաններում կատարված ընդօրինակումները և դրանց միջև առկա բովանդակային ու տեքստաբանական տարբերությունները։ Ձեռագրերի համեմատական քննության միջոցով բացահայտվում են այն փոփոխությունները, լրացումները, խմբագրական առանձնահատկություններն ու մեկնաբանական շերտերը, որոնք առաջացել են աշխատության տարածման և կիրառության ընթացքում։ Հատուկ ուշադրություն է հատկացվում հանաֆիական իրավական դպրոցի հիմնական սկզբունքների համակարգմանը, իրավական նորմերի մեկնաբանությանը և այն մեխանիզմներին, որոնց միջոցով դասական իրավագիտական գիտելիքը փոխանցվել է հաջորդ սերունդներին։ Ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմել նաև Օսմանյան ժամանակաշրջանի կրոնաիրավական միջավայրի մասին, որտեղ հանաֆիական իրավագիտությունը կարևոր դեր ուներ հասարակական, կրոնական և իրավական հարաբերությունների կարգավորման գործում։ Ձեռագրական տարբեր օրինակների համադրումը թույլ է տալիս ուսումնասիրել ոչ միայն տեքստի պատմությունը, այլև այն մտավոր ու մշակութային միջավայրը, որտեղ այն արտագրվել, մեկնաբանվել և գործնական կիրառություն է ստացել։ Քննարկվում է իրավագիտական ավանդույթի շարունակականության խնդիրը, տարբեր աղբյուրների և հեղինակավոր իրավագետների տեսակետների համադրումը, ինչպես նաև իրավական գիտելիքի համակարգման նշանակությունը հանաֆիական դպրոցի հետագա զարգացման համար։ Աշխատությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում իսլամագիտության, արևելագիտության, կրոնագիտության, իրավունքի պատմության, ձեռագրագիտության և աղբյուրագիտության մասնագետների համար, քանի որ միավորում է պատմական, իրավագիտական և տեքստաբանական ուսումնասիրության մեթոդները։ Այն կարող է օգտակար լինել նաև Օսմանյան կայսրության մտավոր և իրավական պատմությունն ուսումնասիրողների համար՝ հնարավորություն տալով ավելի ամբողջական պատկերացում կազմել իսլամական իրավական գրականության տարածման, ձեռագրային ժառանգության պահպանման և հանաֆիական իրավական մտքի զարգացման առանձնահատկությունների մասին։

Աշխատությունը նվիրված է քրոնիկական էնդոմետրիտի կլինիկական և ձևաբանական առանձնահատկությունների համալիր ուսումնասիրությանը՝ արգանդի լորձաթաղանթում երկարատև բորբոքային գործընթացի առաջացման, պահպանման, ախտորոշման և վերարտադրողական համակարգի ֆունկցիոնալ վիճակի վրա դրա հնարավոր ազդեցության տեսանկյունից։ Հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացված է հիվանդության կլինիկական դրսևորումների և էնդոմետրիումում հայտնաբերվող հյուսվածաբանական փոփոխությունների փոխհարաբերության վրա, քանի որ տվյալ վիճակը կարող է ունենալ ոչ արտահայտված կամ ոչ սպեցիֆիկ ախտանշաններ, և միայն կլինիկական պատկերի հիման վրա դրա ճանաչումը միշտ չէ, որ բավարար է։ Այդ պատճառով առանձնահատուկ նշանակություն է տրվում կլինիկական, գործիքային, լաբորատոր և ձևաբանական տվյալների համադրմանը։ Էնդոմետրիումը դիտարկվում է որպես կառուցվածքային և ֆունկցիոնալ առումով փոփոխական հյուսվածք, որը դաշտանային ցիկլի ընթացքում ենթարկվում է օրինաչափ վերակառուցումների։ Նման ֆիզիոլոգիական փոփոխականությունը կարևոր է հյուսվածաբանական գնահատման ժամանակ, քանի որ անհրաժեշտ է տարբերակել բնական ցիկլային փոփոխությունները երկարատև բորբոքային գործընթացին բնորոշ շեղումներից։ Հետազոտության մեջ կարող են քննության առնվել բորբոքային բջջային ներթափանցման բնույթը, ստրոմայի և գեղձային բաղադրիչների փոփոխությունները, անոթային համակարգի առանձնահատկությունները և հյուսվածքային վերակառուցման այլ դրսևորումներ։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում հիվանդության առաջացման հնարավոր գործոններին։ Քրոնիկական բորբոքային փոփոխությունների ձևավորումը կարող է կապված լինել տարբեր վարակային գործոնների, ներարգանդային միջամտությունների, ծննդաբերությունից կամ հղիության ընդհատումից հետո առաջացած փոփոխությունների և վերարտադրողական համակարգի այլ վիճակների հետ։ Սակայն առանձին հիվանդների մոտ պատճառական գործոնի հստակ որոշումը կարող է դժվար լինել, ինչն ընդգծում է բազմակողմանի հետազոտության անհրաժեշտությունը։ Հիվանդության զարգացման գործընթացը դիտարկվում է որպես լորձաթաղանթի տեղային իմունային արձագանքի, հյուսվածքային վերականգնման և երկարատև բորբոքային ազդեցության փոխկապակցված փոփոխությունների արդյունք։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում կլինիկական պատկերի բազմազանության ուսումնասիրությունը։ Որոշ դեպքերում հիվանդությունը կարող է ուղեկցվել դաշտանային ցիկլի խանգարումներով, կոնքային շրջանում անհարմարությամբ, արտազատումների փոփոխություններով կամ այլ ոչ սպեցիֆիկ գանգատներով, մինչդեռ այլ դեպքերում արտահայտված ախտանշանները կարող են բացակայել։ Այս առանձնահատկությունը պայմանավորում է այն իրավիճակը, երբ վիճակը հայտնաբերվում է այլ գինեկոլոգիական կամ վերարտադրողական խնդիրների հետազոտության ընթացքում։ Հետևաբար ախտանշանների բացակայությունը ինքնին չի կարող օգտագործվել հյուսվածքային փոփոխությունների բացառման համար։ Առանձին ուղղություն է վերարտադրողական ֆունկցիայի հետ հնարավոր կապերի ուսումնասիրությունը։ Էնդոմետրիումը կարևոր դեր ունի սաղմի իմպլանտացիայի և հղիության վաղ փուլերի համար անհրաժեշտ միջավայրի ձևավորման մեջ, ուստի դրա կառուցվածքային և իմունաբանական վիճակի փոփոխությունները հետազոտական հետաքրքրություն են ներկայացնում անպտղության և վերարտադրողական որոշ խանգարումների համատեքստում։ Ուսումնասիրության ընթացքում կարող են համադրվել վերարտադրողական պատմության տվյալները և հյուսվածաբանական արդյունքները՝ պարզելու համար, թե տարբեր կլինիկական խմբերում ինչպիսի ձևաբանական առանձնահատկություններ են առավել հաճախ հանդիպում։ Միաժամանակ կարևորվում է պատճառահետևանքային կապերի զգուշավոր գնահատումը, քանի որ վերարտադրողական խնդիրները սովորաբար բազմագործոն բնույթ ունեն։ Հատուկ ուշադրություն է հատկացվում հյուսվածաբանական ախտորոշմանը։ Էնդոմետրիումից ստացված նյութի մանրադիտակային ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս գնահատել հյուսվածքի բջջային կազմը, ստրոմայի վիճակը, գեղձերի կառուցվածքը և բորբոքային փոփոխությունների առկայությունը։ Քրոնիկական գործընթացի գնահատման ժամանակ նշանակություն կարող է ունենալ պլազմային բջիջների հայտնաբերումը, սակայն ձևաբանական պատկերը նպատակահարմար է մեկնաբանել ամբողջական կլինիկական համատեքստում։ Հյուսվածաբանական հետազոտության որակը կախված է նաև նյութի ճիշտ ստացումից, մշակման եղանակից, նմուշի բավարարությունից և ախտաբանի կողմից կիրառվող գնահատման չափանիշներից։ Առանձին ուշադրություն է դարձվում ստրոմալ փոփոխություններին։ Երկարատև բորբոքային գործընթացը կարող է արտահայտվել բջջային կազմի փոփոխությամբ, այտուցով, տեղային խտացմամբ կամ այլ կառուցվածքային առանձնահատկություններով։ Նման փոփոխությունները միշտ չէ, որ ունեն բացառապես մեկ հիվանդությանը բնորոշ բնույթ, հետևաբար դրանց նշանակությունը գնահատվում է այլ հյուսվածաբանական նշանների հետ միասին։ Այս մոտեցումը թույլ է տալիս նվազեցնել առանձին ոչ սպեցիֆիկ փոփոխությունների չափազանցված մեկնաբանման հավանականությունը։ Կարևոր ուղղություն է էնդոմետրիումի գեղձային բաղադրիչի ուսումնասիրությունը։ Գեղձերի կառուցվածքը և դրանց ֆունկցիոնալ վիճակը բնականորեն փոփոխվում են դաշտանային ցիկլի ընթացքում, ուստի դրանց գնահատման ժամանակ անհրաժեշտ է հաշվի առնել համապատասխան փուլը։ Բորբոքային միջավայրում կարող են դիտարկվել գեղձային կառուցվածքի և շրջակա ստրոմայի հարաբերությունների փոփոխություններ, որոնք լրացուցիչ տեղեկություն են տալիս լորձաթաղանթի ընդհանուր վիճակի մասին։ Առանձին տեղ է զբաղեցնում միկրոշրջանառության և անոթային բաղադրիչի գնահատումը։ Էնդոմետրիումի բնական վերակառուցումը սերտորեն կապված է անոթային համակարգի փոփոխությունների հետ, իսկ երկարատև բորբոքային գործընթացը կարող է ազդել տեղային անոթային արձագանքների վրա։ Անոթների կառուցվածքային առանձնահատկությունների ուսումնասիրությունը կարող է լրացնել բորբոքային գործընթացի ձևաբանական բնութագիրը և նպաստել հյուսվածքային փոփոխությունների ավելի ամբողջական գնահատմանը։ Հետազոտության մեջ կարող է կարևորվել իմունահյուսվածաքիմիական մեթոդների կիրառումը։ Դրանք հնարավորություն են տալիս որոշակի բջջային խմբեր կամ հյուսվածքային մարկերներ ավելի հստակ տարբերակել սովորական հյուսվածաբանական ներկումներով ստացվող պատկերից։ Հատկապես այն դեպքերում, երբ պլազմային բջիջների նույնականացումը սովորական մանրադիտակային գնահատմամբ դժվար է, լրացուցիչ մարկերների կիրառումը կարող է բարձրացնել ախտորոշիչ վստահությունը։ Միաժամանակ իմունահյուսվածաքիմիական արդյունքները պետք է մեկնաբանվեն ձևաբանական ընդհանուր պատկերի և կլինիկական տվյալների հետ միասին։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում ախտորոշիչ չափանիշների ստանդարտացման խնդրին։ Տարբեր հետազոտություններում օգտագործվող չափանիշների տարբերությունները կարող են ազդել հիվանդության հայտնաբերման հաճախականության վրա։ Հետևաբար կարևոր է հստակ սահմանել, թե որ հյուսվածաբանական նշանները, դրանց քանակական կամ որակական արտահայտվածությունը և ինչպիսի համակցություններն են օգտագործվում ախտորոշիչ եզրակացության համար։ Ստանդարտացված մոտեցումները նպաստում են տարբեր կլինիկական կենտրոններում ստացված տվյալների համադրելիությանը և հետազոտությունների արդյունքների ավելի վստահ մեկնաբանմանը։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում հիստերոսկոպիկ պատկերի և ձևաբանական արդյունքների համադրումը։ Արգանդի խոռոչի անմիջական տեսողական գնահատումը կարող է բացահայտել լորձաթաղանթի որոշ փոփոխություններ, սակայն տեսողական նշանները միշտ չէ, որ լիովին համապատասխանում են հյուսվածաբանական պատկերին։ Այդ պատճառով հիստերոսկոպիան կարող է դիտարկվել որպես լրացուցիչ գործիք, իսկ վերջնական գնահատման ժամանակ անհրաժեշտ է հաշվի առնել տարբեր մեթոդների արդյունքները։ Նման համադրությունը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրել գործիքային և ձևաբանական չափանիշների համապատասխանությունը։ Առանձին ուղղություն է ուլտրաձայնային հետազոտության նշանակության գնահատումը։ Ուլտրաձայնային պատկերումը լայնորեն կիրառվում է գինեկոլոգիական հետազոտության մեջ և հնարավորություն է տալիս գնահատել արգանդի ու էնդոմետրիումի ընդհանուր կառուցվածքը։ Սակայն քրոնիկական բորբոքային փոփոխությունների դեպքում հայտնաբերվող նշանները կարող են լինել ոչ սպեցիֆիկ։ Այդ պատճառով պատկերային տվյալները առավել օգտակար են, երբ դիտարկվում են կլինիկական պատմության, լաբորատոր և ձևաբանական հետազոտությունների հետ միասին։ Հետազոտության կարևոր խնդիրներից է տարբեր ախտորոշիչ մեթոդների զգայունության և տեղեկատվական արժեքի համեմատությունը։ Կլինիկական ախտանշանների, պատկերային հետազոտությունների, հիստերոսկոպիկ դիտարկումների և հյուսվածաբանական չափանիշների համադրումը կարող է ցույց տալ, թե առանձին մեթոդների արդյունքները որքանով են համապատասխանում միմյանց։ Նման վերլուծությունը կարևոր է առավել հիմնավորված ախտորոշիչ մոտեցումների ձևավորման համար։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում տարբերակիչ ախտորոշմանը։ Էնդոմետրիումի մի շարք ֆիզիոլոգիական և ախտաբանական վիճակներ կարող են ունենալ մասամբ նման ձևաբանական կամ կլինիկական դրսևորումներ։ Դաշտանային ցիկլի փուլը, հորմոնային ազդեցությունները, այլ բորբոքային վիճակները և լորձաթաղանթի կառուցվածքային փոփոխությունները պետք է հաշվի առնվեն մանրադիտակային պատկերի մեկնաբանման ժամանակ։ Այս պատճառով ախտաբանական եզրակացությունը նպատակահարմար է ձևավորել ոչ թե մեկ առանձին նշանի, այլ տվյալների ամբողջության հիման վրա։ Կարևոր ուղղություն է տեղային իմունային համակարգի ուսումնասիրությունը։ Էնդոմետրիումը պարունակում է տարբեր իմունային բջիջներ, որոնց կազմն ու ակտիվությունը կարող են փոփոխվել ինչպես ֆիզիոլոգիական ցիկլի ընթացքում, այնպես էլ բորբոքային գործընթացների ժամանակ։ Երկարատև բորբոքման պայմաններում իմունային բջիջների հարաբերակցությունը և դրանց հետ կապված ազդանշանային գործընթացները կարող են փոխվել։ Այս մեխանիզմների ուսումնասիրությունը նպաստում է հիվանդության ախտածագման ավելի խոր ընկալմանը և բացատրում, թե ինչու որոշ դեպքերում բորբոքային փոփոխությունները կարող են պահպանվել երկար ժամանակ։ Առանձին տեղ է զբաղեցնում մանրէաբանական գործոնների գնահատումը։ Արգանդի խոռոչի միկրոմիջավայրի ուսումնասիրությունը և հնարավոր միկրոօրգանիզմների հայտնաբերումը կարող են լրացուցիչ տեղեկություն տալ որոշ դեպքերում բորբոքային գործընթացի բնույթի մասին։ Միաժամանակ անհրաժեշտ է տարբերակել կլինիկական նշանակություն ունեցող տվյալները պատահական կամ աղտոտմամբ պայմանավորված արդյունքներից։ Այդ պատճառով մանրէաբանական կամ մոլեկուլային հետազոտությունների արդյունքները նույնպես պետք է համադրվեն կլինիկական և ձևաբանական պատկերների հետ։ Կարևոր է նաև հիվանդության տևողության և ձևաբանական արտահայտվածության հարաբերության ուսումնասիրությունը։ Երկարատև ընթացքը կարող է կապված լինել հյուսվածքային վերակառուցման տարբեր աստիճանների հետ, սակայն կլինիկական ախտանշանների ուժգնությունը պարտադիր չէ ուղղակիորեն արտացոլի մանրադիտակային փոփոխությունների չափը։ Այս անհամապատասխանությունը ևս մեկ անգամ ընդգծում է բազմամեթոդ ախտորոշման անհրաժեշտությունը։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում վերարտադրողական տարբեր պատմություն ունեցող կանանց խմբերի համեմատությանը։ Հնարավոր է ուսումնասիրել նախկին հղիությունների, ծննդաբերությունների, գինեկոլոգիական միջամտությունների և վերարտադրողական դժվարությունների վերաբերյալ տվյալները և դրանք համադրել հյուսվածաբանական փոփոխությունների հետ։ Նման խմբային վերլուծությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտել վիճակի հետ վիճակագրորեն կապված որոշ գործոններ՝ առանց յուրաքանչյուր կապը ինքնաբերաբար պատճառական համարելու։ Հետազոտության մեջ կարող է դիտարկվել նաև բուժումից առաջ և հետո ձևաբանական պատկերի փոփոխությունը՝ բժշկական հսկողության շրջանակում։ Կրկնակի գնահատումը որոշ հետազոտական իրավիճակներում հնարավորություն է տալիս պարզել, թե կլինիկական փոփոխությունները որքանով են ուղեկցվում հյուսվածքային պատկերի փոփոխությամբ։ Այս մոտեցումը կարող է օգտագործվել ախտորոշիչ չափանիշների և բուժական արդյունքների գնահատման գիտական հիմնավորման համար։ Առանձին նշանակություն ունի ախտորոշման չափազանցման կամ թերագնահատման խնդիրը։ Ոչ սպեցիֆիկ ախտանշանների և տարբեր ձևաբանական չափանիշների պայմաններում հնարավոր են ախտորոշիչ տարաձայնություններ։ Հետևաբար կարևոր է կիրառել վերարտադրելի չափանիշներ, ապահովել հյուսվածքային նմուշների բավարար որակը և արդյունքները մեկնաբանել հիվանդի ընդհանուր կլինիկական պատկերի համատեքստում։ Սա հատկապես կարևոր է վերարտադրողական բժշկության ոլորտում, որտեղ ախտորոշիչ եզրակացությունը կարող է ազդեցություն ունենալ հետագա բժշկական մարտավարության ընտրության վրա։ Հետազոտության մեթոդաբանական հիմքում կարող են ընդգրկվել հիվանդների կլինիկական պատմության ուսումնասիրությունը, գինեկոլոգիական հետազոտության տվյալների համակարգումը, պատկերային և հիստերոսկոպիկ արդյունքների գնահատումը, էնդոմետրիումի նմուշների հյուսվածաբանական և անհրաժեշտության դեպքում իմունահյուսվածաքիմիական ուսումնասիրությունը, ինչպես նաև ստացված ցուցանիշների վիճակագրական համեմատությունը։ Հիվանդների խմբավորումը ըստ կլինիկական և վերարտադրողական առանձնահատկությունների կարող է հնարավորություն տալ բացահայտելու ձևաբանական փոփոխությունների և տարբեր կլինիկական գործոնների միջև կապերը։ Գիտական նշանակությունը պայմանավորված է երկարատև էնդոմետրիալ բորբոքման ախտորոշման չափանիշների ճշգրտման և կլինիկական ու ձևաբանական տվյալների միջև հարաբերությունների բացահայտման անհրաժեշտությամբ։ Հյուսվածքային փոփոխությունների մանրամասն բնութագրումը կարող է նպաստել հիվանդության ախտածագման ավելի ամբողջական ընկալմանը, իսկ տարբեր հետազոտական մեթոդների համադրումը՝ ախտորոշիչ մոտեցումների կատարելագործմանը։ Ընդհանուր առմամբ նյութը ներկայացնում է երկարատև էնդոմետրիալ բորբոքային գործընթացի բազմակողմանի կլինիկաձևաբանական ուսումնասիրություն՝ ընդգրկելով հնարավոր պատճառական գործոնները, կլինիկական դրսևորումների բազմազանությունը, վերարտադրողական ֆունկցիայի հետ հնարավոր կապերը, էնդոմետրիումի բջջային և կառուցվածքային փոփոխությունները, հյուսվածաբանական ու իմունահյուսվածաքիմիական չափանիշները, գործիքային հետազոտությունների նշանակությունը, տարբերակիչ ախտորոշումը և կլինիկական ու ձևաբանական տվյալների համադրման անհրաժեշտությունը։ Այն կարող է օգտակար լինել գինեկոլոգիայի, վերարտադրողական բժշկության, ախտաբանական անատոմիայի և հյուսվածաբանության ոլորտներում աշխատող հետազոտողների, բժիշկների, դասախոսների և բժշկական կրթություն ստացող ուսանողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է XX դարի երկրորդ կեսի Հայաստանի դաշնամուրային կատարողական արվեստում Կոնստանտին Իգումնովի ստեղծագործական և մանկավարժական սկզբունքների զարգացման, վերաիմաստավորման և ազգային կատարողական միջավայրում դրսևորման ուսումնասիրությանը։ Հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացված է դաշնամուրային դպրոցի գեղագիտական հիմքերի, կատարողական մտածողության, երաժշտական ստեղծագործության մեկնաբանման սկզբունքների, տեխնիկական վարպետության և գեղարվեստական արտահայտչականության փոխհարաբերության, ինչպես նաև այդ ավանդույթների՝ հայ դաշնակահարների և մանկավարժների գործունեության մեջ շարունակականության վրա։ Դաշնամուրային դպրոց հասկացությունը դիտարկվում է ոչ միայն որպես տեխնիկական հմտությունների փոխանցման համակարգ, այլև որպես երաժշտական մտածողության, գեղագիտական արժեքների, ստեղծագործության նկատմամբ վերաբերմունքի և կատարողական մշակույթի ամբողջություն։ Այս տեսանկյունից առանձնահատուկ նշանակություն է ստանում այն հարցը, թե ինչպես կարող են մեկ նշանավոր մանկավարժի և կատարողի ձևավորած սկզբունքները փոխանցվել աշակերտների հաջորդ սերունդներին՝ յուրաքանչյուր նոր մշակութային միջավայրում ձեռք բերելով յուրահատուկ առանձնահատկություններ։ Ուսումնասիրության մեջ կարևոր տեղ է զբաղեցնում կատարողական ավանդույթի պատմական շարունակականության խնդիրը։ Երաժշտական դպրոցը գոյություն ունի ոչ միայն տեսական ձևակերպումների կամ մեթոդական ձեռնարկների միջոցով, այլև ուսուցիչ–աշակերտ անմիջական ստեղծագործական հաղորդակցության շնորհիվ։ Դասավանդման ընթացքում փոխանցվում են հնչողության նկատմամբ վերաբերմունքը, երաժշտական ձևի ընկալումը, ֆրազավորման մշակույթը, ստեղծագործության ոճական բնույթի բացահայտման եղանակները և կատարողի ինքնուրույնության ձևավորման սկզբունքները։ Այդ պատճառով կատարողական դպրոցի պատմությունը հնարավոր է ուսումնասիրել նաև մանկավարժական ժառանգականության տեսանկյունից՝ բացահայտելով տարբեր սերունդների միջև ստեղծագործական կապերը։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում երաժշտական ստեղծագործության բովանդակության առաջնայնության գաղափարին։ Դաշնամուրային տեխնիկան այս մոտեցման շրջանակում դիտարկվում է ոչ թե որպես ինքնուրույն նպատակ, այլ որպես երաժշտական մտքի արտահայտման միջոց։ Տեխնիկական խնդիրների լուծումը պայմանավորվում է ստեղծագործության կերպարային բովանդակությամբ, կառուցվածքով և ոճով։ Այս սկզբունքը կարևոր ազդեցություն ունի ուսուցման մեթոդաբանության վրա, քանի որ տեխնիկական աշխատանքը կապվում է կոնկրետ գեղարվեստական խնդրի հետ։ Սովորողը պետք է հասկանա ոչ միայն այն, թե ինչպես կատարել շարժումը, այլև թե ինչ երաժշտական արդյունքի է այն ծառայում։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում դաշնամուրային հնչողության մշակույթի ուսումնասիրությունը։ Երաժշտական արտահայտչականությունը մեծապես պայմանավորված է հնչյունի որակով, դինամիկական երանգներով, հնչյունների միջև հարաբերությամբ և երաժշտական ֆրազի ամբողջականությամբ։ Կատարողի խնդիրն է գործիքի մեխանիկական հնարավորությունները վերածել կենդանի երաժշտական խոսքի։ Այդ նպատակով անհրաժեշտ է զարգացնել լսողական վերահսկողությունը, հնչյունային երևակայությունը և սեփական կատարումը քննադատաբար լսելու կարողությունը։ Հնչյունի նկատմամբ նման վերաբերմունքը դառնում է կատարողական վարպետության հիմնարար բաղադրիչներից մեկը։ Առանձին ուղղություն է ֆրազավորման սկզբունքների ուսումնասիրությունը։ Երաժշտական ֆրազը դիտարկվում է որպես իմաստային ամբողջություն, որի ներսում յուրաքանչյուր հնչյուն ունի իր տեղը և գործառույթը։ Կատարողը պետք է բացահայտի երաժշտական մտքի շարժումը, շեշտադրումների հարաբերությունը, լարվածության աճն ու նվազումը և շնչառության տրամաբանությունը։ Այս մոտեցումը նպաստում է այնպիսի կատարման ձևավորմանը, որտեղ առանձին մանրամասները ենթարկվում են ստեղծագործության ընդհանուր գեղարվեստական կառուցվածքին։ Կարևորվում է նաև երաժշտական ձևի ամբողջական ընկալումը։ Կատարողը չի կարող սահմանափակվել առանձին հատվածների տեխնիկական մշակմամբ, քանի որ ստեղծագործության իմաստը ձևավորվում է ամբողջական կառուցվածքի մեջ։ Թեմաների հարաբերությունները, զարգացման փուլերը, գագաթնակետերը և ավարտի տրամաբանությունը պահանջում են նախնական վերլուծություն և կատարողական պլանավորում։ Այս սկզբունքը հատկապես նշանակալի է մեծածավալ ստեղծագործությունների մեկնաբանման ժամանակ։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում ռիթմի և ժամանակային կազմակերպման խնդրին։ Երաժշտական ռիթմը դիտարկվում է ոչ միայն որպես չափական ճշգրտություն, այլև որպես արտահայտչական շարժման հիմք։ Կատարողը պետք է կարողանա պահպանել ստեղծագործության կառուցվածքային ամբողջականությունը և միաժամանակ բնականորեն օգտագործել ժամանակային ճկունությունը՝ առանց երաժշտական տրամաբանությունը խախտելու։ Տեմպային փոփոխությունները, փոքր շեղումները և շնչառական դադարները պետք է բխեն երաժշտական նյութի բնույթից և ծառայեն դրա արտահայտչականությանը։ Կարևոր ուղղություն է պեդալավորման մշակույթի ուսումնասիրությունը։ Դաշնամուրային կատարողական արվեստում պեդալը կարող է ազդել հնչողության գույնի, տարածականության, ներդաշնակության և ֆրազավորման վրա։ Դրա կիրառումը չի կարող հիմնվել միայն մեխանիկական կանոնների վրա, քանի որ յուրաքանչյուր ստեղծագործություն պահանջում է հնչյունային միջավայրին համապատասխան լուծումներ։ Ուսուցման ընթացքում կարևոր է զարգացնել այնպիսի լսողական վերահսկողություն, որի միջոցով կատարողը կարողանում է գնահատել պեդալի ազդեցությունը և համապատասխանեցնել այն տվյալ ստեղծագործության ոճական ու գեղարվեստական պահանջներին։ Առանձին տեղ է զբաղեցնում կատարողական տեխնիկայի բնականության սկզբունքը։ Դաշնակահարի շարժողական համակարգը պետք է ծառայի երաժշտական նպատակին՝ հնարավորինս խուսափելով ավելորդ լարվածությունից և անարդյունավետ շարժումներից։ Տեխնիկական աշխատանքի ընթացքում ուշադրություն է դարձվում ձեռքերի, դաստակի և ամբողջ շարժողական համակարգի համաձայնեցված աշխատանքին։ Սակայն տեխնիկական ազատությունը դիտարկվում է ոչ թե որպես ինքնուրույն ֆիզիկական արդյունք, այլ որպես երաժշտական արտահայտչականության անհրաժեշտ պայման։ Այս մոտեցումը թույլ է տալիս տեխնիկական պատրաստությունը կապել կատարողի լսողական պատկերացումների և ստեղծագործական նպատակների հետ։ Հետազոտության մեջ կարևորվում է անհատականության սկզբունքը։ Կատարողական դպրոցը չի ենթադրում բոլոր աշակերտների կողմից նույն մեկնաբանության կրկնություն։ Ընդհակառակը՝ մանկավարժի խնդիրներից է սովորողի երաժշտական անհատականության բացահայտումը և նրա ինքնուրույն մտածողության զարգացումը։ Ուսուցիչը կարող է առաջարկել գեղարվեստական և տեխնիկական լուծումների ուղղություններ, սակայն վերջնական կատարողական մեկնաբանությունը ձևավորվում է ստեղծագործության, կատարողի անհատականության և երաժշտական ավանդույթի փոխազդեցության արդյունքում։ Այս սկզբունքը կարևոր է կատարողական դպրոցի կենսունակության համար, քանի որ ավանդույթը պահպանվում է ոչ թե անփոփոխ կրկնությամբ, այլ ստեղծագործական վերաիմաստավորմամբ։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում երաժշտական տեքստի նկատմամբ վերաբերմունքին։ Նոտային գրառումը կատարողի համար հիմնական աղբյուր է, սակայն այն ամբողջությամբ չի սահմանում ստեղծագործության հնչողությունը։ Դինամիկական նշումները, արտիկուլյացիան, տեմպային ցուցումները և հեղինակային այլ նշումները պահանջում են մեկնաբանություն՝ ստեղծագործության ոճի և ամբողջական կառուցվածքի համատեքստում։ Կատարողի ազատությունը այս դեպքում կապված է ոչ թե տեքստից կամայական հեռանալու, այլ դրա բովանդակությունը խորությամբ հասկանալու և հնչողության միջոցով բացահայտելու հետ։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում ոճական զգացողության զարգացումը։ Տարբեր ժամանակաշրջանների և հեղինակների ստեղծագործությունները պահանջում են հնչողության, ֆրազավորման, արտիկուլյացիայի և ձևակառուցման տարբեր մոտեցումներ։ Մանկավարժական համակարգում սովորողը պետք է աստիճանաբար սովորի տարբերակել երաժշտական ոճերը և խուսափել նույն կատարողական միջոցների մեխանիկական կիրառությունից տարբեր ստեղծագործությունների նկատմամբ։ Ոճական գիտելիքը ձևավորվում է երաժշտական գրականության լայն ուսումնասիրության, լսողական փորձի և ստեղծագործությունների պատմական համատեքստի ճանաչման միջոցով։ Առանձին ուղղություն է ռուսական դասական և ռոմանտիկական դաշնամուրային ավանդույթի ազդեցության ուսումնասիրությունը։ Կատարողական դպրոցի գեղագիտական հիմքերում կարևոր տեղ ունի երաժշտական ստեղծագործության հոգեբանական և կերպարային բովանդակության խոր բացահայտումը։ Կատարողից պահանջվում է ոչ միայն տեխնիկական ճշգրտություն, այլև ստեղծագործության ներքին դրամատուրգիայի ընկալում։ Այս սկզբունքների փոխանցումը Հայաստանի դաշնամուրային մշակույթին ստեղծում է հետաքրքիր փոխազդեցություն ռուսական կատարողական ավանդույթի և հայկական երաժշտական մտածողության միջև։ Հետազոտության առանցքային հարցերից է այն, թե այդ սկզբունքները ինչպիսի վերափոխումների են ենթարկվել հայկական երաժշտական միջավայրում։ XX դարի երկրորդ կեսին Հայաստանի դաշնամուրային արվեստը զարգանում էր մասնագիտական երաժշտական կրթության, համերգային կյանքի և ազգային կոմպոզիտորական դպրոցի հետ սերտ կապի պայմաններում։ Դաշնակահարների պատրաստման ընթացքում ռուսական կատարողական ավանդույթների յուրացումը համադրվում էր հայկական երաժշտության կատարման առանձնահատկությունների հետ։ Այդ փոխազդեցությունը նպաստում էր ազգային դաշնամուրային կատարողական դպրոցի սեփական դիմագծի ձևավորմանը։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում հայ կոմպոզիտորների դաշնամուրային ստեղծագործությունների մեկնաբանմանը։ Ազգային երաժշտական լեզվի առանձնահատկությունները, մեղեդային մտածողությունը, ռիթմական կառուցվածքները և կերպարային աշխարհը կատարողից պահանջում են համապատասխան հնչյունային և արտահայտչական միջոցների որոնում։ Նախորդ կատարողական ավանդույթից ժառանգված սկզբունքները այս դեպքում կարող են ստանալ նոր կիրառություն՝ համապատասխանեցվելով հայկական երաժշտական նյութի բնույթին։ Այս գործընթացը ցույց է տալիս, թե ինչպես է կատարողական դպրոցը զարգանում նոր ռեպերտուարի հետ փոխազդեցության միջոցով։ Կարևորվում է ազգային երաժշտական մտածողության և համընդհանուր դաշնամուրային տեխնիկայի հարաբերությունը։ Գործիքի տեխնիկական հնարավորությունները ընդհանուր են տարբեր ազգային դպրոցների համար, սակայն դրանց կիրառման գեղարվեստական նպատակները կարող են տարբեր լինել։ Հայկական երաժշտության կատարումը կարող է պահանջել առանձնահատուկ ուշադրություն մեղեդային գծի, ռիթմական շեշտադրումների և հնչյունային գունավորման նկատմամբ։ Այս պայմաններում կատարողական ավանդույթը ձեռք է բերում ազգային առանձնահատկություններ՝ պահպանելով մասնագիտական դպրոցի ընդհանուր հիմքերը։ Առանձին տեղ է զբաղեցնում երաժշտական մանկավարժության զարգացումը Հայաստանում։ Բարձրագույն և միջին մասնագիտական երաժշտական կրթության հաստատություններում դաշնամուրի դասավանդումը դառնում է կատարողական ավանդույթի փոխանցման հիմնական մեխանիզմներից մեկը։ Դասախոսները իրենց ուսուցիչներից ստացած սկզբունքները փոխանցում են հաջորդ սերունդներին՝ միաժամանակ դրանք լրացնելով սեփական կատարողական և մանկավարժական փորձով։ Այսպիսով ձևավորվում է ստեղծագործական ժառանգականության բազմաստիճան համակարգ, որտեղ յուրաքանչյուր սերունդ որոշակի փոփոխություններ է ներմուծում նախորդից ստացած ավանդույթի մեջ։ Կարևոր ուղղություն է ուսուցիչ–աշակերտ հարաբերության ուսումնասիրությունը։ Անհատական երաժշտական դասը հնարավորություն է տալիս մանկավարժին աշխատել ոչ միայն տեխնիկական խնդիրների, այլև սովորողի լսողության, երաժշտական մտածողության, գեղագիտական ճաշակի և բեմական ինքնուրույնության զարգացման ուղղությամբ։ Ուսուցիչը կարող է տարբեր աշակերտների հետ կիրառել տարբեր մեթոդական միջոցներ՝ հաշվի առնելով նրանց անհատական առանձնահատկությունները։ Այս ճկունությունը կատարողական դպրոցի կարևոր առանձնահատկություններից է։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում տեխնիկական վարժությունների և գեղարվեստական ռեպերտուարի հարաբերությանը։ Տեխնիկական աշխատանքը կարող է ներառել գամմաներ, արպեջիոներ, էտյուդներ և այլ վարժություններ, սակայն դրանց նշանակությունը լիարժեք է միայն այն դեպքում, երբ ձեռք բերված հմտությունները տեղափոխվում են երաժշտական ստեղծագործությունների կատարողական գործընթաց։ Տեխնիկական պատրաստությունը պետք է նպաստի ազատությանը, հնչյունային բազմազանությանը և երաժշտական մտքի բնական արտահայտմանը։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում ռեպերտուարի ընտրության մանկավարժական նշանակությունը։ Սովորողի զարգացման տարբեր փուլերում ընտրված ստեղծագործությունները կարող են ծառայել տարբեր տեխնիկական և գեղարվեստական խնդիրների լուծմանը։ Ռեպերտուարը պետք է հնարավորություն տա ծանոթանալու տարբեր ժամանակաշրջանների, ոճերի և կոմպոզիտորական դպրոցների երաժշտությանը։ Միաժամանակ հայկական դաշնամուրային ստեղծագործությունների ընդգրկումը նպաստում է ազգային երաժշտական մշակույթի խոր ճանաչմանը և համապատասխան կատարողական լեզվի ձևավորմանը։ Առանձին ուղղություն է բեմական կատարողականության խնդիրը։ Ուսումնական դասարանում ձեռք բերված հմտությունները պետք է կարողանան պահպանվել համերգային պայմաններում, որտեղ կատարողը հանդիպում է հոգեբանական և ստեղծագործական լրացուցիչ պահանջների։ Բեմական կենտրոնացումը, ստեղծագործության ամբողջական ընկալումը և լսարանի հետ երաժշտական հաղորդակցության կարողությունը մասնագիտական պատրաստության կարևոր բաղադրիչներ են։ Կատարողական դպրոցի խնդիրն է ձևավորել երաժիշտ, որը ոչ միայն տեխնիկապես պատրաստ է, այլև ունակ է բեմում ստեղծել համոզիչ գեղարվեստական ամբողջություն։ Կարևորվում է երաժշտական հիշողության զարգացումը։ Դաշնակահարի համար ստեղծագործությունը հիշողությամբ կատարելու կարողությունը կապված է լսողական, տեսողական, շարժողական և կառուցվածքային հիշողության փոխգործակցության հետ։ Հուսալի կատարողական հիշողությունը ձևավորվում է ոչ միայն բազմակի կրկնությամբ, այլև ստեղծագործության կառուցվածքի գիտակցված վերլուծությամբ։ Այս մոտեցումը նվազեցնում է մեխանիկական սովորության կախվածությունը և նպաստում ավելի վստահ բեմական կատարմանը։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում ստեղծագործության վրա ինքնուրույն աշխատանքի մեթոդներին։ Մասնագիտական երաժիշտը պետք է կարողանա առանց ուսուցչի մշտական օգնության վերլուծել նոր ստեղծագործությունը, բացահայտել տեխնիկական դժվարությունները, ձևավորել հնչյունային պատկերացում և ընտրել համապատասխան աշխատանքային միջոցներ։ Այդ պատճառով բարձր մակարդակի մանկավարժության նպատակը միայն կոնկրետ ստեղծագործության ուսուցումը չէ, այլ ինքնուրույն աշխատելու մշակույթի ձևավորումը։ Կարևոր ուղղություն է կատարողական մեկնաբանության հասկացության ուսումնասիրությունը։ Միևնույն երաժշտական ստեղծագործությունը տարբեր կատարողների մոտ կարող է հնչել տարբեր կերպ՝ պահպանելով հեղինակային տեքստի հիմնական պահանջները։ Տարբերությունները կարող են արտահայտվել տեմպի, դինամիկական հարաբերությունների, ֆրազավորման, հնչյունային գույների և կառուցվածքային շեշտադրումների մեջ։ Կատարողական դպրոցը ձևավորում է մեկնաբանման ընդհանուր գեղագիտական չափանիշներ, սակայն դրանց շրջանակում պահպանվում է անհատական ստեղծագործական ազատությունը։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում կատարողական ավանդույթի փոփոխությանը ժամանակի ընթացքում։ Նույն սկզբունքները տարբեր սերունդների կողմից կարող են տարբեր կերպ ընկալվել, քանի որ փոխվում են համերգային մշակույթը, ձայնագրությունների հասանելիությունը, երաժշտագիտական պատկերացումները և գեղագիտական նախասիրությունները։ Հետևաբար դպրոցի զարգացումը չի կարելի ներկայացնել որպես սկզբնական սկզբունքների անփոփոխ պահպանում։ Ավելի նպատակահարմար է այն դիտարկել որպես շարունակական վերաիմաստավորման գործընթաց, որտեղ պահպանվում են հիմնարար արժեքները, իսկ դրանց գործնական դրսևորումները փոփոխվում են։ Հետազոտության մեջ կարող է հատուկ տեղ հատկացվել Հայաստանի նշանավոր դաշնակահարների և մանկավարժների գործունեության ուսումնասիրությանը՝ բացահայտելով նրանց ստեղծագործական ծագումնաբանությունը, ուսուցիչների հետ կապերը, ռեպերտուարային նախասիրությունները և դասավանդման առանձնահատկությունները։ Համերգային ծրագրերի, ձայնագրությունների, հուշագրությունների, հարցազրույցների և ուսումնական փորձի համադրումը հնարավորություն է տալիս պարզել, թե կոնկրետ կատարողների մոտ ինչպես են դրսևորվել ավանդույթի տարբեր բաղադրիչները։ Նման մոտեցումը կատարողական դպրոցի պատմությունը ներկայացնում է կենդանի անհատականությունների միջոցով։ Առանձին ուղղություն է ձայնագրությունների համեմատական վերլուծությունը։ Տարբեր սերունդների դաշնակահարների կատարումների ուսումնասիրությունը կարող է բացահայտել տեմպային, դինամիկական, ֆրազավորման և հնչյունային մոտեցումների փոփոխությունները։ Ձայնագրությունը կարևոր պատմական աղբյուր է, քանի որ այն հնարավորություն է տալիս անմիջականորեն ուսումնասիրել կատարողական արդյունքը, այլ ոչ միայն դրա վերաբերյալ գրավոր վկայությունները։ Սակայն նման վերլուծությունը նպատակահարմար է համադրել այլ աղբյուրների հետ, քանի որ մեկ կատարումը միշտ չէ, որ ամբողջությամբ ներկայացնում է երաժշտի կատարողական հայեցակարգը։ Կարևորվում է նաև համերգային քննադատության ուսումնասիրությունը։ Ժամանակի մամուլում հրապարակված գրախոսությունները կարող են տեղեկություններ տալ կատարողների ոճի, հասարակական ընդունելության և երաժշտական միջավայրում գործող գեղագիտական չափանիշների մասին։ Դրանք հնարավորություն են տալիս վերականգնել ոչ միայն կատարողական փաստերը, այլև ժամանակակիցների ընկալումները։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում երաժշտական կրթության հաստատությունների դերին։ Կոնսերվատորիան, երաժշտական դպրոցները և ուսումնարանները դառնում են այն միջավայրերը, որտեղ կատարողական ավանդույթը համակարգվում և փոխանցվում է։ Դասավանդման ծրագրերը, քննությունների պահանջները, մրցույթները, բաց դասերը և համերգային գործունեությունը նպաստում են մասնագիտական չափանիշների ձևավորմանը։ Այդ հաստատությունների պատմության ուսումնասիրությունը թույլ է տալիս կատարողական դպրոցի զարգացումը կապել Հայաստանի երաժշտական կրթության ընդհանուր պատմության հետ։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում մրցույթների և փառատոնների ազդեցությունը։ Դրանք հնարավորություն են տալիս երիտասարդ կատարողներին համեմատել իրենց պատրաստվածությունը տարբեր դպրոցների ներկայացուցիչների հետ, ծանոթանալ նոր մեկնաբանությունների և ընդլայնել մասնագիտական փորձը։ Նման միջավայրում ազգային կատարողական դպրոցը միաժամանակ պահպանում է իր ավանդույթները և հաղորդակցվում միջազգային երաժշտական գործընթացների հետ։ Առանձին ուղղություն է կատարողական սկզբունքների և կոմպոզիտորական ստեղծագործության փոխազդեցությունը։ Նոր հայկական դաշնամուրային ստեղծագործությունների ի հայտ գալը կատարողների առջև դնում է նոր հնչյունային, ռիթմական և տեխնիկական խնդիրներ։ Դրանց լուծման ընթացքում ավանդական կատարողական միջոցները կարող են վերաիմաստավորվել և համալրվել նոր մոտեցումներով։ Այսպիսով կատարողական դպրոցի զարգացումը կապված է ոչ միայն մանկավարժական ժառանգության, այլև ժամանակակից երաժշտական ստեղծագործության պահանջների հետ։ Հետազոտության մեթոդաբանական հիմքում կարող են համադրվել պատմական, համեմատական, երաժշտագիտական, կատարողական և մանկավարժական վերլուծության մեթոդները։ Ուսուցիչ–աշակերտ կապերի վերականգնումը հնարավորություն է տալիս բացահայտել ստեղծագործական ժառանգականության ուղիները, իսկ կատարումների և մեթոդական մոտեցումների համեմատությունը՝ առանձնացնել ավանդույթի կայուն և փոփոխվող տարրերը։ Երաժշտական ստեղծագործությունների մեկնաբանությունների ուսումնասիրությունը կարող է լրացվել ձայնագրությունների, համերգային ծրագրերի, արխիվային նյութերի, հուշագրությունների և մասնագիտական մամուլի տվյալներով։ Գիտական նշանակությունը պայմանավորված է Հայաստանի դաշնամուրային կատարողական դպրոցի ձևավորման և զարգացման գործընթացները ավելի լայն երաժշտական ավանդույթի հետ կապելու հնարավորությամբ։ Ստեղծագործական սկզբունքների փոխանցման ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ կատարողական մշակույթը ձևավորվում է տարբեր դպրոցների, անհատականությունների և ազգային երաժշտական ավանդույթների փոխազդեցության արդյունքում։ Միաժամանակ այն հնարավորություն է տալիս բացահայտել հայկական դաշնամուրային արվեստի ինքնուրույն առանձնահատկությունները և գնահատել տարբեր սերունդների երաժիշտների ներդրումը դրանց զարգացման մեջ։ Ընդհանուր առմամբ նյութը ներկայացնում է XX դարի երկրորդ կեսի Հայաստանի դաշնամուրային կատարողական մշակույթի պատմական և տեսական ուսումնասիրություն՝ ընդգրկելով երաժշտական մեկնաբանության, հնչյունային մշակույթի, ֆրազավորման, ռիթմի, պեդալավորման, տեխնիկական ազատության, ոճական մտածողության, անհատականության, ռեպերտուարի ընտրության, բեմական պատրաստության և երաժշտական մանկավարժության խնդիրները։ Առանձնահատուկ նշանակություն է տրվում ստեղծագործական ավանդույթի շարունակականությանը և այն գործընթացին, որի ընթացքում նախորդ սերունդներից ժառանգված սկզբունքները հայկական երաժշտական միջավայրում ոչ միայն պահպանվում, այլև վերափոխվում և հարստացվում են նոր կատարողական փորձով։ Նյութը կարող է օգտակար լինել երաժշտագիտությամբ, դաշնամուրային կատարողական արվեստով, երաժշտական մանկավարժությամբ և Հայաստանի երաժշտական մշակույթի պատմությամբ զբաղվող հետազոտողների, դաշնակահարների, դասախոսների և ուսանողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի անկախության առաջին երկու տասնամյակներին ձևավորված և զարգացած հայ դրամատուրգիական գործընթացի ուսումնասիրությանը՝ ուշադրության կենտրոնում պահելով հասարակական, մշակութային և գեղագիտական փոփոխությունների ազդեցությունը դրամատիկական ստեղծագործության թեմատիկայի, ժանրային համակարգի, կերպարաստեղծման, բախման կառուցվածքի և բեմական մտածողության վրա։ Քննության առարկա են դառնում այն հիմնական միտումները, որոնց միջոցով դրամատուրգիան արձագանքում է խորհրդային համակարգի փլուզումից հետո ստեղծված նոր իրականությանը, արժեքային համակարգերի փոփոխությանը, հասարակական հարաբերությունների վերակազմավորմանը, անհատի ինքնության որոնումներին և ժամանակակից մարդու հոգեբանական ու բարոյական խնդիրներին։ Գրական գործընթացը դիտարկվում է պատմամշակութային լայն համատեքստում, քանի որ անկախության շրջանի հասարակական փոփոխությունները էականորեն փոխում են ոչ միայն ստեղծագործությունների թեմատիկ շրջանակը, այլև հեղինակ–հասարակություն, գրականություն–թատրոն և անհատ–իրականություն հարաբերությունները։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում անցումային շրջանի մարդու կերպարին։ Դրամատիկական ստեղծագործություններում անհատը հաճախ հայտնվում է նախկին արժեքային համակարգի և նոր իրականության միջև՝ փորձելով վերաիմաստավորել իր տեղը հասարակության մեջ։ Կերպարների ներքին հակասությունները, սոցիալական անորոշությունը, միայնությունը, օտարացումը, փոխհարաբերությունների ճգնաժամը և բարոյական ընտրության խնդիրները կարող են դառնալ դրամատիկական բախման հիմնական աղբյուրներ։ Այս պայմաններում արտաքին իրադարձությունը հաճախ զուգակցվում է ներքին հոգեբանական բախման հետ, իսկ հերոսի անձնական պատմությունը ձեռք է բերում ավելի լայն հասարակական նշանակություն։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում արժեքային փոփոխությունների արտացոլումը։ Հասարակական կառուցվածքի փոփոխությունը կարող է վերափոխել աշխատանքի, ընտանիքի, սոցիալական հաջողության, պատասխանատվության, հայրենիքի, անձնական ազատության և մարդկային հարաբերությունների մասին պատկերացումները։ Դրամատուրգիան հնարավորություն է տալիս այդ փոփոխությունները ներկայացնել ոչ թե վերացական դատողությունների, այլ կոնկրետ կերպարների ընտրությունների և հարաբերությունների միջոցով։ Բեմական բախումը դառնում է տարբեր արժեքային դիրքորոշումների հանդիպման տարածք, որտեղ հեղինակն ուսումնասիրում է ոչ միայն դրանց հակադրությունը, այլև մարդու՝ փոփոխվող պայմաններին հարմարվելու դժվարությունները։ Առանձին ուղղություն է ազգային և անհատական ինքնության խնդիրը։ Անկախ պետականության պայմաններում ազգային պատմության, մշակութային հիշողության և ժամանակակից ինքնագիտակցության հարցերը ստանում են նոր մեկնաբանություններ։ Դրամատիկական ստեղծագործությունը կարող է դիմել պատմական թեմաներին՝ դրանք ժամանակակից մարդու փորձառության հետ կապելու նպատակով։ Պատմական կերպարները և իրադարձությունները այս դեպքում կարող են ծառայել ոչ միայն անցյալի վերարտադրությանը, այլև ներկայի արժեքային հարցադրումների քննարկմանը։ Այսպիսով պատմական նյութը վերածվում է մշակութային հիշողության և արդիականության երկխոսության միջոցի։ Կարևորվում է սոցիալական թեմատիկայի զարգացումը։ Տնտեսական դժվարությունները, հասարակական շերտավորումը, արտագաղթը, աշխատանքի և սոցիալական դիրքի փոփոխությունները, ընտանեկան հարաբերությունների վերափոխումը և առօրյա անորոշությունը կարող են ներթափանցել դրամատիկական ստեղծագործության մեջ՝ ձևավորելով նոր բախումներ ու կերպարային տիպեր։ Սոցիալական խնդիրը հաճախ ներկայացվում է անհատի առօրյա փորձառության միջոցով, ինչի շնորհիվ լայն հասարակական երևույթը ձեռք է բերում անձնական և հոգեբանական չափում։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում արտագաղթի և հեռացման թեմային։ Ընտանիքի անդամների բաժանումը, հայրենի տարածքի և նոր միջավայրի միջև ընտրությունը, հեռացած և մնացած մարդկանց հարաբերությունները կարող են դառնալ ժամանակաշրջանի դրամատուրգիական մտածողության կարևոր բաղադրիչներ։ Այս թեման հնարավորություն է տալիս անդրադառնալ պատկանելության, հիշողության, տան, մշակութային ինքնության և մարդկային կապերի պահպանման խնդիրներին։ Դրամատիկական երկխոսության մեջ նման հակասությունները կարող են արտահայտվել տարբեր սերունդների և տարբեր կենսափորձ ունեցող կերպարների դիրքորոշումների միջոցով։ Հետազոտության մեջ կարևոր տեղ է զբաղեցնում ընտանիքի թեման։ Հասարակական մեծ փոփոխությունները դրամատուրգիայում հաճախ արտացոլվում են ընտանեկան փոքր միջավայրում։ Ծնող–զավակ, ամուսիններ, տարբեր սերունդներ և հարազատներ հարաբերությունները հնարավորություն են տալիս ցույց տալ արժեքային հակասությունները առավել անմիջական ձևով։ Ընտանիքը կարող է հանդես գալ որպես հասարակության փոքր մոդել, որտեղ արտաքին փոփոխությունները վերածվում են անձնական ընտրությունների, փոխադարձ անհասկացողության կամ հարաբերությունների վերաիմաստավորման։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում սերունդների բախմանը։ Ավագ սերունդը կարող է պահպանել նախկին հասարակական համակարգում ձևավորված պատկերացումները, մինչդեռ երիտասարդ կերպարները գործում են նոր պայմաններում և ունեն այլ սպասումներ։ Այս տարբերությունը ստեղծում է ոչ միայն կենցաղային, այլև աշխարհայացքային հակադրություն։ Սերունդների հարաբերությունների միջոցով դրամատուրգիան հնարավորություն է ստանում ուսումնասիրելու պատմական հիշողության փոխանցումը, անցյալի գնահատումը և ապագայի նկատմամբ տարբեր պատկերացումները։ Կարևոր ուղղություն է մարդու օտարման խնդիրը։ Ժամանակակից դրամատիկական հերոսը կարող է իրեն օտարված զգալ հասարակությունից, ընտանիքից, աշխատանքային միջավայրից կամ նույնիսկ սեփական անցյալից։ Այդ վիճակը հաճախ արտահայտվում է ոչ միայն գործողությունների, այլև խոսքի կառուցվածքի միջոցով։ Կիսատ երկխոսությունները, լռությունները, միմյանց չլսող կերպարների խոսակցությունները և հաղորդակցության խզումները կարող են դառնալ հոգեբանական օտարման գեղարվեստական արտահայտություններ։ Այս տեսանկյունից դրամատիկական խոսքը ձեռք է բերում ինքնուրույն կառուցվածքային նշանակություն։ Առանձին տեղ է զբաղեցնում երկխոսության փոփոխությունը։ Ավանդական դրամատիկական կառուցվածքում երկխոսությունը հիմնականում ծառայում է գործողության զարգացմանը և բախման բացահայտմանը, մինչդեռ ժամանակակից ստեղծագործություններում այն կարող է լինել մասնատված, ենթատեքստային և բազմիմաստ։ Կերպարի ասածի և իրական մտադրության միջև տարբերությունը ստեղծում է ենթատեքստ, իսկ լռությունը երբեմն դառնում է նույնքան նշանակալի, որքան արտասանված խոսքը։ Նման կառուցվածքը պահանջում է ընթերցողի և բեմադրողի ակտիվ մեկնաբանություն։ Կարևորվում է մենախոսության դերը։ Ներքին հակասություններով բնութագրվող կերպարի համար մենախոսությունը հնարավորություն է տալիս արտահայտելու այն, ինչը չի կարող հաղորդվել մյուս կերպարների հետ անմիջական հարաբերության մեջ։ Ժամանակակից դրամատուրգիայում մենախոսությունը կարող է դուրս գալ ավանդական ձևից՝ միավորվելով հիշողության, ներքին խոսքի կամ տարբեր ժամանակային շերտերի հետ։ Դրա միջոցով դրամատիկական գործողությունը տեղափոխվում է նաև հերոսի ներաշխարհ։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում դրամատիկական բախման կառուցվածքային փոփոխություններին։ Բախումը միշտ չէ, որ կառուցվում է երկու հստակ հակադիր ուժերի միջև։ Այն կարող է տարածվել տարբեր հարաբերությունների վրա կամ տեղափոխվել հերոսի ներքին աշխարհ։ Որոշ ստեղծագործություններում արտաքին գործողությունը նվազագույնի է հասցվում, իսկ լարվածությունը ստեղծվում է հոգեբանական սպասման, չարտահայտված հակասության կամ անցյալի իրադարձության ազդեցությամբ։ Այս երևույթը կապված է ժամանակակից դրամատուրգիայի այն միտումների հետ, որոնցում սյուժետային զարգացումը կարող է զիջել իրավիճակի, հոգեբանական վիճակի և լեզվական կառուցվածքի նշանակությանը։ Հետազոտության կարևոր խնդիրներից է ժանրային փոփոխությունների ուսումնասիրությունը։ Դասական ողբերգության և կատակերգության կողքին ժամանակակից ստեղծագործություններում հնարավոր են տրագիկոմիկական, աբսուրդային, հոգեբանական, սոցիալական, պատմական և այլ տարրերի համադրություններ։ Ժանրային սահմանների շարժունությունը հնարավորություն է տալիս նույն ստեղծագործության մեջ համատեղել ծիծաղելին և ցավալին, առօրյան և խորհրդանշականը, իրականն ու պայմանականը։ Այսպիսի համադրությունները կարող են արտահայտել ժամանակակից իրականության հակասական բնույթը։ Առանձին նշանակություն ունի տրագիկոմիկական մտածողությունը։ Դրամատիկական իրավիճակը կարող է միաժամանակ ունենալ ողբերգական և ծիծաղելի կողմեր, իսկ հումորը՝ հանդես գալ որպես սոցիալական և հոգեբանական խնդիրների բացահայտման միջոց։ Հեգնանքը և ինքնահեգնանքը հնարավորություն են տալիս հեղինակին պահպանել քննադատական հեռավորություն իրադարձությունների նկատմամբ՝ առանց կերպարների ապրումները պարզունակ գնահատականների վերածելու։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում աբսուրդի գեղարվեստական տարրերի կիրառումը։ Հաղորդակցության խզումը, կրկնվող գործողությունները, անհասկանալի իրավիճակները և տրամաբանական կապերի դիտավորյալ թուլացումը կարող են արտահայտել մարդու անկայունության և իրականության նկատմամբ օտարման զգացումը։ Այսպիսի միջոցները չեն սահմանափակվում միայն ձևական փորձարարությամբ, այլ կարող են ծառայել հասարակական և գոյաբանական խնդիրների ներկայացմանը։ Առանձին ուղղություն է պայմանականության և խորհրդանշականության զարգացումը։ Բեմական տարածքը միշտ չէ, որ կառուցվում է իրական միջավայրի մանրամասն վերարտադրության սկզբունքով։ Այն կարող է դառնալ խորհրդանշական տարածություն, որտեղ առարկաները, լուսավորությունը, ձայնը կամ գործողության կրկնվող տարրերը ձեռք են բերում լրացուցիչ իմաստ։ Դրամատուրգիական տեքստում նման պայմանականությունը ընդլայնում է բեմադրական մեկնաբանության հնարավորությունները և ուժեղացնում ռեժիսորի ստեղծագործական դերը։ Հետազոտության մեջ կարևորվում է դրամատիկական ժամանակի և տարածության կազմակերպումը։ Ժամանակակից պիեսներում ժամանակը կարող է զարգանալ ոչ գծային ձևով՝ միավորելով ներկան, հիշողությունը և անցյալի վերապրումը։ Տարբեր ժամանակային շերտերի համադրումը հնարավորություն է տալիս ցույց տալ, թե անցյալը ինչպես է շարունակում գործել հերոսի ներկայի մեջ։ Տարածությունը նույնպես կարող է կորցնել միայն ֆիզիկական վայրի նշանակությունը և վերածվել հոգեբանական կամ խորհրդանշական միջավայրի։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում պատմական հիշողության գեղարվեստական վերաիմաստավորմանը։ Հեղինակները կարող են դիմել ազգային պատմության տարբեր ժամանակաշրջաններին՝ ներկայի հետ երկխոսություն ստեղծելու համար։ Պատմական թեման այս դեպքում հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրել իշխանության, պատասխանատվության, անձնական ընտրության, ազգային հիշողության և հասարակության ինքնընկալման հարցերը։ Կարևոր է տարբերակել պատմագիտական վերականգնումը և գեղարվեստական մեկնաբանությունը, քանի որ դրամատուրգիական ստեղծագործության նպատակը պատմական փաստերի պարզապես վերարտադրումը չէ, այլ դրանց միջոցով գեղարվեստական խնդիրների ձևակերպումը։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում պատերազմի և դրա հասարակական հետևանքների թեմատիկ ներկայությունը։ Ժամանակաշրջանի պատմական փորձառությունը կարող է դրամատիկական ստեղծագործություններում արտահայտվել ոչ միայն անմիջական իրադարձությունների պատկերմամբ, այլև մարդկանց հիշողությունների, կորուստների, ընտանիքների փոփոխված հարաբերությունների և հետպատերազմյան իրականության միջոցով։ Այս մոտեցմամբ հասարակական մեծ իրադարձությունը ներկայացվում է անհատի կենսափորձի տեսանկյունից՝ առանց դրամատուրգիական նյութը միայն փաստագրական պատմության վերածելու։ Առանձին ուղղություն է քաղաքային կյանքի արտացոլումը։ Փոփոխվող քաղաքային միջավայրը, նոր սոցիալական հարաբերությունները, առօրյա լեզուն և հասարակական վարքի նոր ձևերը կարող են դառնալ դրամատիկական նյութ։ Քաղաքը երբեմն հանդես է գալիս ոչ միայն որպես գործողության վայր, այլև որպես կերպարների հոգեբանական վիճակի և հասարակական փոփոխությունների արտահայտիչ միջավայր։ Այս համատեքստում առանձնահատուկ նշանակություն է ստանում ժամանակակից խոսակցական լեզվի ներթափանցումը դրամատիկական տեքստ։ Կարևորվում է լեզվաոճական նորարարությունների ուսումնասիրությունը։ Կերպարների խոսքում կարող են համադրվել գրական լեզուն, խոսակցական բառապաշարը, տարբեր սոցիալական շերտերին բնորոշ արտահայտությունները և մասնագիտական լեզվական տարրերը։ Այս բազմաձայնությունը նպաստում է կերպարների անհատականացմանը և ժամանակաշրջանի լեզվական միջավայրի արտացոլմանը։ Միաժամանակ լեզուն կարող է դառնալ ինքնուրույն գեղարվեստական խնդիր, երբ հեղինակն օգտագործում է բառախաղ, կրկնություն, լռություն կամ խոսքային անհամապատասխանություն։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում կերպարաստեղծման նոր սկզբունքներին։ Ժամանակակից դրամատիկական կերպարը հաճախ չի բաժանվում միանշանակ դրական և բացասական տիպերի։ Նրա վարքը կարող է լինել հակասական, իսկ ընտրությունների պատճառները՝ բազմաշերտ։ Նման կերպարային կառուցվածքը հնարավորություն է տալիս հեղինակին խուսափել պատրաստի բարոյական եզրակացություններից և հանդիսատեսին կամ ընթերցողին ներգրավել իրավիճակի մեկնաբանման մեջ։ Կարևոր ուղղություն է կանանց կերպարների և ընտանիքում ու հասարակության մեջ նրանց փոփոխվող դերերի ուսումնասիրությունը։ Նոր հասարակական հարաբերությունների պայմաններում կնոջ ինքնուրույնության, մասնագիտական գործունեության, ընտանեկան պատասխանատվության և անձնական ընտրության խնդիրները կարող են նոր ձևով արտահայտվել դրամատիկական ստեղծագործություններում։ Այս կերպարների վերլուծությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտել հասարակական փոփոխությունների ազդեցությունը ոչ միայն ընդհանուր գաղափարների, այլև առօրյա հարաբերությունների մակարդակում։ Առանձին տեղ է զբաղեցնում երիտասարդության կերպարը։ Երիտասարդ հերոսների միջոցով հաճախ ներկայացվում են ապագայի որոնման, կրթության, աշխատանքի, արտագաղթի, ինքնահաստատման և ավագ սերնդի հետ հարաբերությունների խնդիրները։ Նրանց ընտրությունները կարող են արտահայտել անցումային հասարակության հնարավորությունների և սահմանափակումների հակասությունը։ Այս տեսանկյունից երիտասարդ կերպարը դառնում է ժամանակաշրջանի փոփոխությունների նկատմամբ առավել զգայուն գեղարվեստական տիպերից մեկը։ Հետազոտության մեջ կարևորվում է դրամատուրգիական տեքստի և բեմադրության հարաբերությունը։ Պիեսը միաժամանակ գրական ստեղծագործություն և թատերական ներկայացման հիմք է, ուստի դրա ուսումնասիրությունը պահանջում է հաշվի առնել բեմական իրացման հնարավորությունները։ Հեղինակի ռեմարկները, գործողության տարածքը, կերպարների շարժումները, լռությունները և երկխոսության ռիթմը կարող են տարբեր կերպ մեկնաբանվել բեմադրության ընթացքում։ Ռեժիսորական ընթերցումը կարող է ընդգծել տեքստի այն շերտերը, որոնք միայն գրական վերլուծության դեպքում ամբողջությամբ տեսանելի չեն։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում դրամատուրգի և թատրոնի համագործակցության խնդրին։ Ժամանակակից դրամատուրգիայի զարգացումը կախված է ոչ միայն նոր տեքստերի ստեղծումից, այլև դրանց բեմական կյանքից։ Պիեսի հրապարակումը դեռևս չի նշանակում դրա ընդգրկում ակտիվ թատերական գործընթացում։ Հետևաբար ուսումնասիրվում են նաև նոր ստեղծագործությունների բեմադրման, թատրոնների խաղացանկում ժամանակակից հեղինակների ներկայության և հանդիսատեսի հետ հաղորդակցության խնդիրները։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում հանդիսատեսի գործոնը։ Ժամանակակից թատրոնի պայմաններում դրամատուրգը կարող է հրաժարվել պատրաստի պատասխաններ առաջարկելուց և կառուցել այնպիսի իրավիճակներ, որոնք հանդիսատեսին ստիպում են ինքնուրույն գնահատել կերպարների վարքն ու բախումը։ Բաց ավարտը, բազմիմաստ խորհրդանիշները և հակասական կերպարները մեծացնում են հանդիսատեսի մեկնաբանական մասնակցությունը։ Այսպիսով ներկայացումը դառնում է ոչ միայն պատմության դիտում, այլև իմաստավորման գործընթաց։ Առանձին ուղղություն է դասական գրական և դրամատուրգիական ավանդույթի հետ հարաբերությունը։ Նոր շրջանի հեղինակները կարող են շարունակել նախորդ հայ դրամատուրգիայի թեմատիկ և ժանրային ավանդույթները կամ գիտակցաբար վերափոխել դրանք։ Դասական սյուժեների, կերպարների և մշակութային խորհրդանիշների նոր մեկնաբանությունները ստեղծում են անցյալի և ներկայի երկխոսություն։ Ավանդույթի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս պարզել, թե որ տարրերն են պահպանվում, որոնք են փոփոխվում և ինչ նոր գեղագիտական սկզբունքներ են առաջանում։ Կարևորվում է նաև համաշխարհային դրամատուրգիական գործընթացների ազդեցությունը։ Ժանրային խառնուրդը, աբսուրդային տարրերը, ոչ գծային կառուցվածքը, մետաթատերական միջոցները և պայմանական բեմական տարածությունը ժամանակակից թատրոնի լայն տարածում ունեցող գեղարվեստական հնարավորություններից են։ Հայ հեղինակների ստեղծագործություններում դրանց յուրացումը կարող է տեղի ունենալ ազգային գրական ավանդույթի և տեղական հասարակական փորձառության հետ համադրությամբ։ Այս հանգամանքը թույլ է տալիս արդի հայ դրամատուրգիան դիտարկել ինչպես ազգային գրական գործընթացի, այնպես էլ ավելի լայն թատերական զարգացումների համատեքստում։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում դրամատուրգիական ստեղծագործությունների հրատարակման և տարածման խնդիրներին։ Պիեսը հաճախ ունի ավելի սահմանափակ ընթերցողական շրջանառություն, քան արձակ կամ բանաստեղծական ստեղծագործությունը, իսկ դրա ամբողջական մշակութային կյանքը մեծապես կապված է բեմադրության հետ։ Այդ պատճառով ժամանակակից դրամատուրգիայի զարգացման համար կարևոր են գրական մամուլը, ժողովածուները, մրցույթները, թատերական նախաձեռնությունները և հեղինակների ու բեմադրիչների համագործակցությունը։ Հետազոտության մեջ կարող են քննության առնվել նաև գրական քննադատության և թատերական արձագանքի առանձնահատկությունները։ Քննադատական հոդվածները, ներկայացումների վերաբերյալ հրապարակումները և գրականագիտական ուսումնասիրությունները հնարավորություն են տալիս վերականգնել տվյալ ժամանակաշրջանում ստեղծագործությունների ընդունելության պատկերը։ Դրանք օգնում են հասկանալ, թե ժամանակակիցների կողմից որ խնդիրներն են ընկալվել որպես առավել կարևոր և ինչպես են փոփոխվել դրամատուրգիայի գնահատման չափանիշները։ Մեթոդաբանական հիմքում կարող են համադրվել պատմագրական, համեմատական, տեքստաբանական, կառուցվածքային, ժանրաբանական և մեկնաբանական մոտեցումները։ Առանձին ստեղծագործությունների մանրամասն վերլուծությունը կարող է զուգակցվել ամբողջ ժամանակաշրջանի ընդհանուր միտումների բացահայտման հետ։ Թեմատիկ, կերպարային և լեզվաոճական առանձնահատկությունների համեմատությունը հնարավորություն է տալիս տարբեր հեղինակների ստեղծագործությունների մեջ առանձնացնել ինչպես ընդհանուր օրինաչափությունները, այնպես էլ անհատական գեղարվեստական լուծումները։ Ժամանակագրական մոտեցումը, իր հերթին, թույլ է տալիս դիտարկել դրամատուրգիական գործընթացի փոփոխությունները ուսումնասիրվող ժամանակահատվածի տարբեր փուլերում։ Աշխատության գիտական նշանակությունը պայմանավորված է անկախության շրջանի հայ գրականության կարևոր ոլորտներից մեկի համակարգված ուսումնասիրության անհրաժեշտությամբ։ Դրամատուրգիայի քննությունը հնարավորություն է տալիս ավելի ամբողջական պատկերացում կազմել այն մասին, թե հասարակական մեծ փոփոխությունները ինչպես են արտահայտվում գրական ձևերի, կերպարների, լեզվի և բեմական մտածողության մեջ։ Միաժամանակ դրամատիկական ստեղծագործությունները արժեքավոր նյութ են ժամանակաշրջանի մշակութային ինքնագիտակցության, սոցիալական տրամադրությունների և մարդու ներաշխարհի գեղարվեստական ուսումնասիրության համար։ Ընդհանուր առմամբ նյութը ներկայացնում է հետխորհրդային առաջին տասնամյակների հայ դրամատուրգիական գործընթացի բազմակողմանի վերլուծություն՝ ընդգրկելով հասարակական և արժեքային փոփոխությունները, ազգային ու անհատական ինքնության որոնումները, սոցիալական և ընտանեկան խնդիրները, արտագաղթի ու օտարման թեմաները, պատմական հիշողությունը, ժանրային վերափոխումները, կերպարաստեղծման նոր սկզբունքները, դրամատիկական խոսքի և բախման կառուցվածքը, պայմանականության ու խորհրդանշականության զարգացումը, ինչպես նաև գրական տեքստի և բեմական արվեստի փոխհարաբերությունները։ Այն կարող է օգտակար լինել հայ գրականության պատմությամբ, արդի դրամատուրգիայով, գրականագիտությամբ, թատերագիտությամբ և մշակութաբանությամբ զբաղվող հետազոտողների, դասախոսների և ուսանողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է կարատե-դոյի տեխնիկական գործողությունների համակարգմանը, դրանց դասակարգման սկզբունքներին և ուսուցման մեթոդական առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը՝ մարտարվեստի տեխնիկական պատրաստությունը դիտարկելով որպես փոխկապակցված շարժողական կարողությունների, հմտությունների և գիտելիքների ամբողջություն։ Հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացված է այն հարցի վրա, թե ինչպես կարելի է բազմազան տեխնիկական գործողությունները բաժանել տրամաբանական խմբերի, որոշել դրանց ուսուցման հաջորդականությունը և ընտրել մարզիկի տարիքին, ֆիզիկական պատրաստվածությանը և տեխնիկական զարգացման մակարդակին համապատասխան մանկավարժական միջոցներ։ Տեխնիկական գործողությունների դասակարգումը կարևոր նշանակություն ունի ուսումնական նյութի համակարգման համար, քանի որ հնարավորություն է տալիս առանձնացնել շարժումների ընդհանուր կառուցվածքային հատկանիշները, պարզից բարդ կազմակերպել ուսուցումը և ձևավորել տարբեր գործողությունների միջև տրամաբանական կապեր։ Կարատե-դոյի տեխնիկական համակարգում կարող են առանձնացվել կանգնած դիրքերը, տեղաշարժերը, պաշտպանական գործողությունները, ձեռքերով և ոտքերով կատարվող հարվածային շարժումները, դրանց համակցությունները, ինչպես նաև պայմանական կամ մրցակցային փոխգործակցության ընթացքում կիրառվող տեխնիկական տարբերակները։ Յուրաքանչյուր խումբ ունի շարժողական կառուցվածքի, հավասարակշռության պահպանման, տարածական կողմնորոշման, ժամանակային համաձայնեցման և ուժային հնարավորությունների նպատակային օգտագործման իր առանձնահատկությունները։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում հիմնական դիրքերի ուսուցմանը։ Դիրքը տեխնիկական գործողության ելակետային կառուցվածքներից է, քանի որ մարմնի ծանրության ճիշտ բաշխումը, ոտքերի տեղադրությունը, ծնկների և իրանի դիրքը կապված են հավասարակշռության, կայունության և հետագա շարժման արդյունավետության հետ։ Սկզբնական ուսուցման ժամանակ կարևոր է ձևավորել մարմնի դիրքի գիտակցված վերահսկում և սովորեցնել պահպանել կայունությունը շարժման տարբեր փուլերում։ Դիրքերի յուրացումը նպատակահարմար է համադրել պարզ տեղաշարժերի հետ, որպեսզի սովորողը դրանք չընկալի որպես անշարժ կեցվածքներ, այլ հասկանա դրանց դերը տեխնիկական գործողությունների շարունակական համակարգում։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում տեղաշարժերի դասակարգումն ու ուսուցումը։ Տեխնիկական գործողության արդյունավետությունը պայմանավորված է ոչ միայն առանձին շարժման կատարմամբ, այլև տարածության մեջ ճիշտ դիրք զբաղեցնելու կարողությամբ։ Առաջ, հետ և կողմնային ուղղություններով տեղաշարժերը, ուղղության փոփոխությունները և դրանց համակցությունները զարգացնում են տարածական կողմնորոշումը, հավասարակշռությունը և շարժումների համաձայնեցումը։ Ուսուցման սկզբնական փուլերում դրանք կարող են կատարվել վերահսկվող տեմպով՝ ուշադրությունը կենտրոնացնելով մարմնի դիրքի և շարժումների հաջորդականության վրա, իսկ հետագայում աստիճանաբար ներառվել ավելի բարդ տեխնիկական առաջադրանքներում։ Առանձին խումբ են կազմում պաշտպանական գործողությունները, որոնց ուսուցման ժամանակ կարևորվում է շարժման ուղղության, մարմնի դիրքի, տարածության և ժամանակի ճիշտ ընկալումը։ Սովորողը պետք է ոչ միայն վերարտադրի համապատասխան շարժողական ձևը, այլև հասկանա դրա գործառույթը տվյալ ուսումնական իրավիճակում։ Այդ պատճառով տեխնիկական տարրի մեկուսացված կրկնությունից հետո նպատակահարմար է այն ներառել վերահսկվող զույգային վարժություններում, որտեղ ձևավորվում է շարժման ժամանակի և պայմանական ազդակի միջև կապը։ Կարևորվում է ձեռքերի տեխնիկական գործողությունների համակարգումը։ Դրանց ուսուցման ժամանակ ուսումնասիրվում են մեկնարկային դիրքը, շարժման ուղղությունը, իրանի և վերջույթների համաձայնեցված աշխատանքը, վերջնական դիրքը և սկզբնական վիճակին վերահսկվող վերադարձը։ Մեթոդական տեսանկյունից նպատակահարմար է սկզբում յուրացնել շարժման ընդհանուր կառուցվածքը, ապա աստիճանաբար կատարելագործել արագությունը, ճշգրտությունը և տարբեր շարժողական տարրերի համաձայնեցումը։ Այս մոտեցումը թույլ է տալիս տեխնիկան կառուցել գիտակցված շարժողական հմտության հիման վրա, այլ ոչ միայն մեխանիկական կրկնությունների միջոցով։ Ոտքերով կատարվող տեխնիկական գործողությունները առանձնանում են հավասարակշռության և կոորդինացիայի նկատմամբ բարձր պահանջներով։ Մեկ ոտքի վրա ժամանակավորապես պահպանվող հենումը, շարժվող վերջույթի տարածական կառավարումը և ելակետային դիրքի վերահսկվող վերականգնումը պահանջում են աստիճանական ուսուցում։ Սկզբնական փուլերում կարևոր է շարժման կառուցվածքի և հավասարակշռության յուրացումը, իսկ արագության ու բարդության ավելացումը նպատակահարմար է իրականացնել տեխնիկական հիմքի կայունացումից հետո։ Այս գործողությունների ուսուցման ընթացքում մեծ նշանակություն ունի սովորողի շարժունակության, հոդերի բնական հնարավորությունների և ընդհանուր ֆիզիկական պատրաստվածության հաշվառումը։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում տեխնիկական գործողությունների կառուցվածքային վերլուծությանը։ Յուրաքանչյուր գործողություն հնարավոր է դիտարկել որպես նախապատրաստական, հիմնական և ավարտական փուլերի հաջորդականություն։ Այս բաժանումը օգնում է ուսուցչին բացահայտել սխալի առաջացման կոնկրետ հատվածը և համապատասխան ուղղիչ առաջադրանք ընտրել։ Սովորողի համար նույնպես օգտակար է հասկանալ, որ շարժման վերջնական արդյունքը պայմանավորված է բոլոր փուլերի համաձայնեցված աշխատանքով։ Փուլային վերլուծությունը հատկապես արդյունավետ է բարդ համակցությունների յուրացման ժամանակ։ Կարևոր ուղղություն է տեխնիկական գործողությունների դասակարգումը ըստ շարժման ձևի և գործառույթի։ Նման համակարգումը հնարավորություն է տալիս նույն խմբի ներսում բացահայտել ընդհանուր շարժողական օրինաչափություններ և մեկ տեխնիկական հմտությունից անցնել մյուսին։ Դասակարգումը կարող է իրականացվել ըստ օգտագործվող վերջույթի, շարժման ուղղության, տարածական կառուցվածքի, պաշտպանական կամ պայմանական հարձակողական գործառույթի և այլ մասնագիտական հատկանիշների։ Մեթոդական առումով նման համակարգը ուսուցչին հնարավորություն է տալիս կազմել ուսումնական նյութի տրամաբանական հաջորդականություն և խուսափել իրարից կտրված տարրերի պատահական ուսուցումից։ Առանձին տեղ է զբաղեցնում անհատական տեխնիկական վարժանքների և ձևային համալիրների կիրառումը։ Նախապես սահմանված շարժումների հաջորդականությունը հնարավորություն է տալիս զարգացնել տեխնիկական ճշգրտությունը, ռիթմը, հավասարակշռությունը, տարածական կողմնորոշումը և ուշադրության կենտրոնացումը։ Նման համալիրների ուսուցումը նպատակահարմար է իրականացնել փուլային սկզբունքով՝ նախ յուրացնելով առանձին հատվածները, այնուհետև դրանք միավորելով ամբողջական շարժողական կառուցվածքի մեջ։ Կարևորվում է ոչ միայն շարժումների արտաքին վերարտադրությունը, այլև դրանց հերթականության, ուղղությունների և ռիթմային կառուցվածքի գիտակցված ընկալումը։ Ուսուցման մեկ այլ բաղադրիչ է զուգընկերոջ հետ վերահսկվող տեխնիկական աշխատանքը, որի միջոցով սովորողը աստիճանաբար անցնում է նախապես որոշված գործողություններից դեպի փոփոխվող պայմանների ընկալում։ Այստեղ կարևոր են հեռավորության գնահատումը, արձագանքման ժամանակը, ուշադրության բաշխումը և սեփական շարժումների վերահսկումը։ Մանկավարժական տեսանկյունից նման աշխատանքը պետք է համապատասխանեցվի սովորողների պատրաստվածությանը և կազմակերպվի հստակ կանոններով՝ անվտանգության, վերահսկելիության և փոխադարձ հարգանքի պահպանմամբ։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում ուսուցման փուլայնությանը։ Սկզբնական փուլում սովորողը ծանոթանում է շարժման նպատակին և ընդհանուր կառուցվածքին։ Այնուհետև կատարվում է շարժման մանրամասների յուրացում, սխալների ուղղում և կրկնությունների միջոցով հմտության կայունացում։ Հաջորդ փուլում արդեն յուրացված գործողությունը կիրառվում է փոփոխվող ուսումնական պայմաններում և միավորվում այլ տեխնիկական տարրերի հետ։ Այս հաջորդականությունը հնարավորություն է տալիս շարժողական պատկերացումից աստիճանաբար անցնել կայուն և գիտակցված հմտության։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում ցուցադրման մեթոդը։ Նոր տեխնիկական տարրի ուսուցման ժամանակ տեսողական օրինակը հնարավորություն է տալիս սովորողին ամբողջական պատկերացում կազմել շարժման կառուցվածքի մասին։ Ցուցադրումը կարող է ուղեկցվել հակիրճ բացատրությամբ, որտեղ առանձնացվում են շարժման հիմնական փուլերը և այն կետերը, որոնց նկատմամբ անհրաժեշտ է առավել մեծ ուշադրություն։ Բարդ գործողությունների դեպքում արդյունավետ կարող է լինել շարժման դանդաղ ցուցադրումը կամ դրա առանձին փուլերի ներկայացումը։ Առանձին ուղղություն է բանավոր բացատրության և մասնագիտական տերմինաբանության կիրառումը։ Հստակ և միասնական տերմինների օգտագործումը նպաստում է ուսուցչի հրահանգների արագ ընկալմանը և շարժումների միջև տարբերությունների գիտակցմանը։ Սկզբնական փուլում մասնագիտական անվանումները նպատակահարմար է անմիջապես կապել համապատասխան շարժումների ցուցադրման հետ։ Հետագայում տերմինը կարող է դառնալ կարճ հրահանգ, որի միջոցով սովորողն արդեն կարողանում է վերարտադրել ամբողջական տեխնիկական գործողությունը։ Կարևորվում է կրկնության մեթոդը, սակայն մեխանիկական կրկնությունների փոխարեն առաջնային է տեխնիկապես վերահսկվող աշխատանքը։ Եթե շարժումը բազմիցս կատարվում է սխալ կառուցվածքով, կարող է ամրապնդվել ոչ արդյունավետ շարժողական սովորություն։ Այդ պատճառով ուսուցիչը պետք է ժամանակին նկատի սխալը, պարզի դրա հնարավոր պատճառը և առաջարկի համապատասխան ուղղիչ վարժություն։ Սխալի պատճառը կարող է կապված լինել շարժման ոչ ճիշտ ընկալման, անբավարար հավասարակշռության, կոորդինացիոն դժվարության կամ ֆիզիկական պատրաստվածության որոշակի բաղադրիչի հետ։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում ընդհանուր և հատուկ ֆիզիկական պատրաստության նշանակությանը։ Տեխնիկական ուսուցումը փոխկապակցված է ուժի, արագության, շարժունակության, դիմացկունության և կոորդինացիոն կարողությունների զարգացման հետ։ Սակայն ֆիզիկական հատկանիշների զարգացումը պետք է համապատասխանեցվի սովորողի տարիքին և պատրաստվածությանը։ Տեխնիկական և ֆիզիկական պատրաստության համադրումը հնարավորություն է տալիս ստեղծել այնպիսի ուսումնական գործընթաց, որտեղ ֆիզիկական կարողությունները ծառայում են շարժումների ճիշտ և վերահսկվող կատարմանը։ Հատուկ նշանակություն ունի կոորդինացիոն պատրաստությունը։ Կարատե-դոյի բազմաթիվ շարժումներ պահանջում են մարմնի տարբեր հատվածների միաժամանակյա և հաջորդական համաձայնեցում, ուղղության արագ փոփոխություն և հավասարակշռության պահպանում։ Կոորդինացիոն առաջադրանքները կարող են աստիճանաբար բարդացվել՝ փոփոխելով շարժման ռիթմը, ուղղությունը և գործողությունների հերթականությունը։ Նման աշխատանքը նպաստում է նոր տեխնիկական տարրերի ավելի արագ յուրացմանը և արդեն ձևավորված հմտությունների ճկուն կիրառմանը։ Առանձին տեղ է զբաղեցնում շարժունակության զարգացումը։ Տեխնիկական որոշ գործողությունների ճիշտ կատարումը պահանջում է համապատասխան հոդաշարժունակություն, սակայն դրա զարգացումը պետք է իրականացվի աստիճանաբար և վերահսկվող պայմաններում՝ հաշվի առնելով սովորողի անհատական առանձնահատկությունները։ Ուսուցման նպատակը ոչ թե առավելագույն շարժունակության հասնելն է, այլ այնպիսի ֆունկցիոնալ մակարդակի ձևավորումը, որն անհրաժեշտ է տեխնիկական գործողությունների ճիշտ և անվտանգ կատարման համար։ Կարևոր ուղղություն է արագության զարգացումը՝ տեխնիկական ճշգրտության պահպանմամբ։ Սկզբնական ուսուցման ժամանակ շարժումները սովորաբար կատարվում են ավելի վերահսկվող տեմպով, որպեսզի սովորողը կարողանա գիտակցել դրանց կառուցվածքը։ Տեխնիկայի կայունացման հետ արագությունը կարող է աստիճանաբար բարձրացվել։ Այս հաջորդականությունը կարևոր է, քանի որ վաղ փուլում արագության չափազանց մեծ պահանջը կարող է դժվարացնել շարժողական սխալների հայտնաբերումն ու ուղղումը։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում ռիթմի և ժամանակային կառուցվածքի ուսուցմանը։ Տեխնիկական համակցությունը միայն առանձին գործողությունների հաջորդականություն չէ․ դրա արդյունավետ կատարումը պահանջում է շարժումների ժամանակային ճիշտ կազմակերպում։ Որոշ հատվածներ կարող են կատարվել ավելի արագ, մյուսները՝ վերահսկվող անցումով։ Ռիթմային վարժությունները օգնում են սովորողին զգալ գործողությունների միջև կապը և խուսափել շարժումների անհարկի ընդհատումներից։ Հետազոտության մեջ կարևորվում է անհատական մոտեցումը։ Սովորողները տարբերվում են ֆիզիկական պատրաստվածությամբ, շարժողական փորձով, ընկալման արագությամբ և կոորդինացիոն հնարավորություններով։ Նույն առաջադրանքի միատեսակ կիրառումը բոլորի համար միշտ չէ, որ արդյունավետ է։ Ուսուցիչը կարող է փոփոխել վարժության բարդությունը, կատարման տեմպը, կրկնությունների ծավալը և տրամադրվող օգնության աստիճանը՝ պահպանելով ընդհանուր ուսումնական նպատակը։ Առանձին ուղղություն է տարիքային առանձնահատկությունների հաշվառումը։ Երեխաների և դեռահասների ուսուցման ժամանակ հատկապես կարևոր է տեխնիկական առաջադրանքների մատչելիությունը, շարժումների վերահսկվող կատարումը և դրական ուսումնական միջավայրի ձևավորումը։ Բարդության աստիճանը պետք է բարձրացվի աստիճանաբար՝ շարժողական զարգացման և նախորդ հմտությունների յուրացմանը համապատասխան։ Մարզման կազմակերպումը պետք է նպաստի տեխնիկական կարողությունների զարգացմանը՝ առանց սովորողի հնարավորություններին չհամապատասխանող ծանրաբեռնվածության։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում անվտանգության սկզբունքը։ Մարտարվեստի տեխնիկական ուսուցման ընթացքում անհրաժեշտ է ապահովել վերահսկվող միջավայր, պահպանել մարզադահլիճի և մարզական գույքի օգտագործման կանոնները, համապատասխանեցնել առաջադրանքները մասնակիցների պատրաստվածությանը և բացառել չվերահսկվող գործողությունները։ Զույգային աշխատանքի ժամանակ հատկապես կարևոր են պայմանավորված կանոնները, տեխնիկական վերահսկողությունը և զուգընկերոջ նկատմամբ պատասխանատու վերաբերմունքը։ Այս մոտեցումը նպաստում է ոչ միայն վնասվածքների կանխարգելմանը, այլև մարզական կարգապահության ձևավորմանը։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում տեխնիկական սխալների դասակարգմանը։ Դրանք կարող են կապված լինել մարմնի դիրքի, հավասարակշռության, շարժման ուղղության, ժամանակային համաձայնեցման կամ առանձին շարժողական փուլերի ոչ ճիշտ կատարման հետ։ Սխալների համակարգված վերլուծությունը հնարավորություն է տալիս ընտրել դրանց ուղղման առավել նպատակային մեթոդներ։ Որոշ դեպքերում արդյունավետ է շարժումը բաժանել հատվածների, իսկ այլ դեպքերում՝ վերադառնալ ավելի պարզ նախապատրաստական վարժության։ Կարևորվում է տեսաձայնագրության և թվային տեխնոլոգիաների կիրառումը տեխնիկական ուսուցման մեջ։ Շարժման տեսագրությունը կարող է հնարավորություն տալ սովորողին կողքից դիտել սեփական կատարումը և այն համեմատել պահանջվող տեխնիկական մոդելի հետ։ Դանդաղեցված դիտարկումը կարող է օգնել նկատել այնպիսի մանրամասներ, որոնք սովորական արագությամբ դժվար է տեսնել։ Թվային նյութերը կարող են օգտագործվել որպես լրացուցիչ ուսուցողական միջոց՝ պահպանելով ուսուցչի անմիջական վերահսկողության և մասնագիտական գնահատման առաջնային դերը։ Առանձին ուղղություն է ինքնագնահատման զարգացումը։ Տեխնիկական հմտության կատարելագործման համար օգտակար է, երբ սովորողը կարողանում է ոչ միայն կատարել շարժումը, այլև վերլուծել այն։ Ուսուցիչը կարող է առաջարկել պարզ չափանիշներ, որոնց հիման վրա սովորողը գնահատում է մարմնի դիրքը, հավասարակշռությունը, շարժման ուղղությունը և ամբողջ գործողության համաձայնեցվածությունը։ Այս մոտեցումը զարգացնում է գիտակցված ուսուցումը և սեփական շարժողական գործունեության նկատմամբ պատասխանատվությունը։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում տեխնիկական պատրաստության գնահատումը։ Գնահատման չափանիշները կարող են ներառել շարժման կառուցվածքի ճշգրտությունը, հավասարակշռության պահպանումը, կոորդինացիան, ռիթմը, տեխնիկական տարրերի հաջորդականությունը և փոփոխվող պայմաններում դրանց վերահսկվող կիրառումը։ Միայն արտաքին արագությունը կամ շարժումների տպավորիչությունը բավարար չեն հմտության որակը որոշելու համար։ Գնահատումը պետք է արտացոլի նաև սովորողի առաջընթացը և տեխնիկական գործողությունների գիտակցված կառավարումը։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում կարգապահության, ինքնակառավարման և փոխադարձ հարգանքի դաստիարակչական նշանակությանը։ Մարտարվեստի ուսուցումը կարող է նպաստել կանոնների պահպանմանը, ուսուցչի և մարզընկերների նկատմամբ հարգալից վերաբերմունքին, սեփական վարքի վերահսկմանը և պատասխանատվության ձևավորմանը։ Այս արժեքները հատկապես կարևոր են զույգային աշխատանքի ընթացքում, որտեղ յուրաքանչյուր մասնակից պատասխանատու է ոչ միայն սեփական առաջադրանքի, այլև մյուս մասնակցի անվտանգության նկատմամբ։ Այդ պատճառով տեխնիկական պատրաստությունը նպատակահարմար է համադրել մարզական վարքագծի և համագործակցության մշակույթի զարգացման հետ։ Հետազոտության մեթոդաբանական հիմքում կարող են ընդգրկվել մասնագիտական գրականության վերլուծությունը, մանկավարժական դիտարկումները, տեխնիկական գործողությունների կառուցվածքային համեմատությունը, մարզիչների փորձի ուսումնասիրությունը, սովորողների տեխնիկական պատրաստվածության գնահատումը և մանկավարժական փորձարարությունը։ Տարբեր ուսուցման մեթոդների արդյունքների համադրումը հնարավորություն է տալիս որոշել դրանց արդյունավետությունը շարժումների յուրացման արագության, տեխնիկական սխալների նվազման, կոորդինացիայի և հմտությունների կայունության տեսանկյունից։ Գիտագործնական նշանակությունը պայմանավորված է կարատե-դոյի ուսումնական գործընթացի համակարգման և տեխնիկական պատրաստության մեթոդական հիմքերի կատարելագործման անհրաժեշտությամբ։ Տեխնիկական գործողությունների տրամաբանական դասակարգումը հնարավորություն է տալիս կառուցել ուսուցման հետևողական ծրագիր, իսկ տարիքային և անհատական առանձնահատկություններին համապատասխան մեթոդների կիրառումը՝ բարձրացնել սովորողների տեխնիկական պատրաստության արդյունավետությունը։ Ընդհանուր առմամբ նյութը ներկայացնում է կարատե-դոյի տեխնիկական պատրաստության կառուցվածքի և դասավանդման մեթոդաբանության համալիր ուսումնասիրություն՝ ընդգրկելով հիմնական դիրքերի, տեղաշարժերի, պաշտպանական և հարվածային գործողությունների, տեխնիկական համակցությունների, ձևային համալիրների և վերահսկվող զույգային աշխատանքի համակարգումը, ինչպես նաև ցուցադրման, բացատրության, փուլային ուսուցման, կրկնության, սխալների ուղղման, անհատականացման և գնահատման մեթոդները։ Այն կարող է օգտակար լինել ֆիզիկական դաստիարակության և սպորտի տեսությամբ զբաղվող հետազոտողների, կարատե-դոյի մարզիչների, ֆիզիկական կուլտուրայի ուսուցիչների, դասախոսների և ուսանողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է XVIII դարի հայ տպագրական և հրատարակչական գործունեության պատմությանը՝ առանձնահատուկ ուշադրություն դարձնելով Ռուսաստանում հայկական տպագրության կազմակերպման, զարգացման և մշակութային նշանակության խնդիրներին։ Ուսումնասիրության առանցքում տպագրիչ, հրատարակիչ և մշակութային գործիչ Գրիգոր Խալդարյանցի գործունեությունն է, որի նախաձեռնությունները կարևոր տեղ են զբաղեցնում Սանկտ Պետերբուրգում հայկական տպագրության զարգացման պատմության մեջ։ Նրա գործունեությունը դիտարկվում է ժամանակաշրջանի պատմամշակութային միջավայրի, հայ գրքի տարածման աշխարհագրության ընդլայնման, հայկական տպարանների կազմակերպման և հայալեզու գրականության հրատարակման պահանջների համատեքստում։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում այն հանգամանքին, որ XVIII դարում հայ տպագիր գիրքը արդեն տարածվում էր տարբեր մշակութային կենտրոններում, իսկ Ռուսաստանի տարածքում հայկական համայնքների զարգացմանը զուգընթաց մեծանում էր նաև սեփական տպագրական հնարավորություններ ստեղծելու անհրաժեշտությունը։ Այս պայմաններում Սանկտ Պետերբուրգը ձեռք էր բերում կարևոր նշանակություն որպես քաղաքական, մշակութային և հրատարակչական կենտրոն։ Խալդարյանցի նախաձեռնությամբ այստեղ 1780 թվականին հիմնադրված հայկական տպարանը դարձավ Ռուսաստանում հայերեն գրքերի տպագրության զարգացման կարևոր օղակներից մեկը։ Տպարանի առաջին հրատարակությունների շարքում հիշատակվում է «Դաւանութիւն հաւատոյ» գիրքը, իսկ հետագա տարիներին այստեղ տպագրվել են կրոնական, ուսումնական, լեզվաբանական, օրացուցային և այլ բնույթի աշխատություններ։ Ուսումնասիրության շրջանակում տպարանը ներկայացվում է ոչ միայն որպես տեխնիկական արտադրական հաստատություն, այլև որպես մշակութային կենտրոն, որի գործունեության միջոցով հնարավոր էր տարածել հայերեն գրականությունը, պահպանել գրավոր մշակույթի շարունակականությունը և ամրապնդել տարբեր վայրերում բնակվող հայերի մշակութային կապերը։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում տպագրական գործի կազմակերպման նյութատեխնիկական հիմքերին՝ հայկական տառատեսակների պատրաստմանը և օգտագործմանը, տպագրական սարքավորումների ձեռքբերմանը, թղթի և այլ անհրաժեշտ նյութերի ապահովմանը, տեքստերի խմբագրմանը, սրբագրմանը և գրքերի տարածմանը։ XVIII դարի պայմաններում հայկական տպարան հիմնելը պահանջում էր զգալի կազմակերպական և ֆինանսական միջոցներ, քանի որ անհրաժեշտ էր ստեղծել կամ ձեռք բերել հայերեն տառատեսակների ամբողջական հավաքածու, ապահովել մասնագետների մասնակցությունը և կազմակերպել պատրաստի հրատարակությունների իրացումը։ Այդ պատճառով տպագրիչի գործունեությունը դիտարկվում է նաև որպես ձեռնարկատիրական և կազմակերպչական աշխատանք, որը պահանջում էր համագործակցություն հոգևորականների, հեղինակների, թարգմանիչների, փորագրիչների, վաճառականների և ընթերցողների հետ։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում տպագրվող գրականության թեմատիկ կազմի ուսումնասիրությունը։ Հրատարակությունների բովանդակությունը հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմել ժամանակաշրջանի հայ ընթերցողական պահանջների և կրթամշակութային առաջնահերթությունների մասին։ Կրոնական գրականության կողքին աստիճանաբար մեծանում էր աշխարհիկ, ուսումնական, լեզվաբանական և գործնական նշանակություն ունեցող գրքերի դերը։ Այս առումով հետաքրքրություն են ներկայացնում բառարանագրական և լեզվական աշխատանքները, որոնք կապված էին հայերի և ռուսական միջավայրի միջև հաղորդակցության ընդլայնման հետ։ XVIII դարի վերջին ռուսերեն-հայերեն և հայերեն-ռուսերեն բառարանային աշխատանքի զարգացումը վկայում է լեզվական միջնորդության աճող պահանջի մասին։ Խալդարյանցի անվան հետ կապված հրատարակչական ժառանգության մեջ նման աշխատությունների առկայությունը հնարավորություն է տալիս նրա գործունեությունը դիտարկել նաև հայ-ռուսական մշակութային հաղորդակցության պատմության շրջանակում։ Առանձին նշանակություն ունի Ներսես Շնորհալու ստեղծագործությունների պետերբուրգյան հրատարակությունը, որը ցույց է տալիս միջնադարյան հայկական գրական ժառանգության տպագիր վերարտադրության նկատմամբ հետաքրքրությունը։ Հին և միջնադարյան բնագրերի տպագրությունը նպաստում էր ձեռագիր ավանդույթից տպագիր մշակույթ անցմանը և ստեղծագործությունների ավելի լայն տարածմանը։ Միաժամանակ հին բնագրերի հրատարակությունը կապված էր տեքստի ընտրության, նախորդ հրատարակությունների օգտագործման, սրբագրման և ձևավորման խնդիրների հետ։ Այս տեսանկյունից տպագիր գիրքը կարելի է ուսումնասիրել նաև որպես բնագրագիտական աղբյուր՝ համեմատելով տարբեր քաղաքներում և տարբեր ժամանակներում լույս տեսած հրատարակությունները։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում տպագիր գրքի գեղարվեստական ձևավորումը։ XVIII դարի հայկական հրատարակություններում շարունակվում էին ձեռագիր գրքարվեստից եկող որոշ ավանդույթներ, սակայն միաժամանակ օգտագործվում էին եվրոպական տպագրությանը բնորոշ պատկերային և ձևավորման միջոցներ։ Գլխազարդերը, վերջնազարդերը, զարդագրերը, փորագրանկարները և հեղինակների դիմանկարները գրքին հաղորդում էին ոչ միայն գործնական, այլև գեղարվեստական արժեք։ Խալդարյանցի տպարանում լույս տեսած հրատարակությունների ձևավորման ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտել հայկական և եվրոպական գրքային արվեստի փոխազդեցությունները։ Մասնավորապես հայտնի են հրատարակություններ, որոնց պատկերազարդմանը մասնակցել են ժամանակի փորագրիչներ, ինչի շնորհիվ հայկական տպագիր գիրքը ներառվել է նաև Ռուսաստանի գեղարվեստական տպագրության միջավայրում։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում տպարանի գործունեության աշխարհագրական և հասարակական նշանակությանը։ Ռուսաստանում հայկական համայնքների գոյությունը ձևավորում էր հայալեզու գրքի ընթերցողական միջավայր, իսկ տպագրական կենտրոնի ստեղծումը հնարավորություն էր տալիս նվազեցնել հեռավոր եվրոպական կամ արևելյան տպարաններից գրքերի մատակարարման կախվածությունը։ Տպագրված գրքերը կարող էին տարածվել տարբեր հայկական համայնքներում և ծառայել եկեղեցական, կրթական ու մշակութային նպատակների։ Այսպիսով տպագրական գործունեությունը կապվում էր ոչ միայն գրքի արտադրության, այլև համայնքային կյանքի կազմակերպման և մշակութային ինքնության պահպանման հետ։ Հետազոտության մեջ կարևորվում է Սանկտ Պետերբուրգի դերը հայ տպագրության աշխարհագրության ընդլայնման գործում։ Քաղաքի վարչական և մշակութային նշանակությունը հնարավորություն էր ստեղծում կապեր հաստատելու պետական հաստատությունների, ռուսական տպագրական շրջանակների և տարբեր մասնագետների հետ։ Միաժամանակ հայկական տպագրությունը այստեղ գործում էր բազմալեզու և բազմամշակութային միջավայրում, ինչը նպաստում էր նոր տեխնիկական և գեղարվեստական փորձի յուրացմանը։ Տպարանի գործունեության ուսումնասիրությունը կարող է բացահայտել, թե հայկական գրքարվեստն ինչպես էր հարմարվում նոր միջավայրին՝ պահպանելով ազգային գրավոր մշակույթի առանձնահատկությունները։ Առանձին ուղղություն է հրատարակչի անձնական դերի ուսումնասիրությունը։ XVIII դարի տպագրական գործում անհատական նախաձեռնությունը հաճախ որոշիչ նշանակություն ուներ։ Տպարանի հիմնադիրը պետք է կազմակերպեր ֆինանսավորումը, ձեռք բերեր անհրաժեշտ սարքավորումները, ընտրեր հրատարակման ենթակա նյութերը, համագործակցեր հեղինակների և խմբագիրների հետ և կազմակերպեր գրքերի տարածումը։ Այդ պատճառով Խալդարյանցի գործունեությունը կարելի է դիտարկել որպես հայ մշակութային ձեռներեցության օրինակ, որտեղ տնտեսական, կրթական և մշակութային նպատակները փոխկապակցված էին։ Կարևոր է նաև ուսումնասիրել նրա կապերը ժամանակի հայ մտավորականների, հոգևոր գործիչների և առևտրական շրջանակների հետ, քանի որ տպագրական գործը սովորաբար հիմնվում էր համագործակցության լայն ցանցի վրա։ Հատուկ ուշադրություն է հատկացվում հայ գրքի և կրթության փոխհարաբերությանը։ Տպագիր գրքերի քանակի աճը նպաստում էր ուսումնական նյութերի հասանելիությանը և գրագիտության տարածմանը։ Բառարանները, լեզվական ձեռնարկները, օրացույցները և այլ գործնական հրատարակությունները կարող էին ծառայել տարբեր կրթական նպատակների։ Դրանց միջոցով տպարանը մասնակցում էր գիտելիքի տարածմանը և ընթերցողական մշակույթի ձևավորմանը։ Տպագիր տեքստի միատեսակությունը նաև հնարավորություն էր տալիս նույն նյութը տարածել բազմաթիվ օրինակներով՝ նվազեցնելով ձեռագիր ընդօրինակման ընթացքում առաջացող տարբերությունները։ Առանձին հետաքրքրություն է ներկայացնում բազմալեզու միջավայրում հրատարակչական գործունեության խնդիրը։ Ռուսաստանում ապրող հայերի համար ռուսերենի իմացությունը ձեռք էր բերում գործնական նշանակություն, մինչդեռ ռուսական հասարակության որոշ շրջանակներում նույնպես կարող էր հետաքրքրություն առաջանալ հայոց լեզվի և մշակույթի նկատմամբ։ Երկլեզու բառարանների և լեզվական աշխատությունների հրատարակումը նպաստում էր այս փոխադարձ հաղորդակցությանը։ Նման հրատարակությունները կարելի է դիտարկել որպես մշակութային միջնորդության միջոցներ, որոնք միաժամանակ արտացոլում էին լեզվական շփումների և կրթական պահանջների զարգացումը։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում օրացուցային գրականությունը։ XVIII դարի տպարանների արտադրանքի մեջ օրացույցները և տարեցույցները գործնական պահանջարկ ունեցող հրատարակություններ էին, որոնք կարող էին ներառել ժամանակագրական, եկեղեցական և այլ տեղեկություններ։ Խալդարյանցի պետերբուրգյան տպարանում նույնպես տպագրվել են նման բնույթի նյութեր, ինչը ցույց է տալիս հրատարակչական ծրագրի բազմազանությունը և ընթերցողների առօրյա տեղեկատվական պահանջների հաշվառումը։ Այդ հրատարակությունների մատենագիտական ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ճշտել տպարանի գործունեության ժամանակագրությունը և արտադրանքի շրջանակը։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում տպագիր օրինակների պահպանվածության և դրանց մատենագիտական նկարագրության խնդրին։ XVIII դարի գրքերի մի մասը պահպանվել է սահմանափակ թվով օրինակներով, որոնք այսօր կարող են գտնվել տարբեր գրադարաններում, թանգարաններում և ձեռագրատներում։ Յուրաքանչյուր օրինակի ուսումնասիրությունը կարող է տեղեկություն տալ տպագրության տարեթվի, վայրի, տպագրիչի, էջաքանակի, ձևավորման, սեփականատիրական նշումների և գրքի հետագա շրջանառության մասին։ Այս տվյալների համադրումը կարևոր է տպարանի ամբողջական հրատարակչական ցանկի վերականգնման համար։ Հետազոտության աղբյուրագիտական հիմքը կարող են կազմել հենց տպագիր գրքերը, դրանց հիշատակարաններն ու անվանաթերթերը, մատենագիտական ցանկերը, արխիվային նյութերը, նամակագրությունը և հայ տպագրության պատմությանը վերաբերող հետազոտությունները։ Հատկապես արժեքավոր են հրատարակությունների հիշատակարանները, քանի որ դրանք կարող են տեղեկություններ պահպանել տպագրիչների, պատվիրատուների, նյութական աջակիցների և աշխատանքի իրականացման պայմանների վերաբերյալ։ Նման աղբյուրների համադրումը հնարավորություն է տալիս վերականգնել ոչ միայն առանձին գրքերի պատմությունը, այլև տպարանի գործունեության սոցիալական միջավայրը։ Առանձին ուղղություն է Ռուսաստանի հայկական տպագրության կապը Նոր Նախիջևանի մշակութային կյանքի հետ։ XVIII դարի վերջին ռուսաստանյան հայկական տպագրական գործունեությունը աստիճանաբար ընդլայնվում էր նաև այդ կենտրոնում, և տպագրական փորձի, սարքավորումների ու մասնագետների տեղաշարժը կարևոր նշանակություն ունեցավ հետագա զարգացման համար։ Այս գործընթացի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս տպարանի պատմությունը դիտարկել ոչ թե մեկ քաղաքի սահմաններում, այլ որպես Ռուսաստանի հայկական համայնքներում տպագրական ենթակառուցվածքի ձևավորման ավելի լայն գործընթացի մաս։ Կարևորվում է նաև տպագրական կենտրոնների միջև կապերի ուսումնասիրությունը։ Սանկտ Պետերբուրգը, Նոր Նախիջևանը, Վենետիկը, Կոստանդնուպոլիսը, Մադրասը և այլ քաղաքներ տարբեր ժամանակներում ներգրավված էին հայ գրքի արտադրության ու տարածման ցանցում։ Միևնույն ստեղծագործության տարբեր վայրերում կատարված հրատարակությունների համեմատությունը կարող է բացահայտել տեքստային, ձևավորման և տեխնիկական ընդհանրություններ։ Որոշ դեպքերում ավելի վաղ հրատարակությունը հիմք էր դառնում հաջորդ վերատպության համար, ինչը վկայում է հայկական տպագրական կենտրոնների միջև գրքային նյութերի շրջանառության մասին։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում տպագրության և ազգային մշակութային ժառանգության պահպանման հարաբերությանը։ Տպագիր տարբերակի ստեղծումը հնարավորություն էր տալիս ձեռագրերով սահմանափակ տարածում ունեցող բնագրերը բազմացնել և հասցնել ավելի լայն ընթերցողական շրջանակների։ Այս առումով տպագրիչը հանդես էր գալիս նաև որպես մշակութային ժառանգության փոխանցման միջնորդ։ Հրատարակվող ստեղծագործությունների ընտրությունը կարող էր ազդել այն բանի վրա, թե հայկական գրական և հոգևոր ժառանգության որ հատվածներն էին առավել լայն տարածում ստանում։ Հետազոտության մեջ կարող է քննության առնվել նաև գրքի տարածման տնտեսական կողմը։ Տպագրությունը պահանջում էր նախնական ներդրումներ, իսկ տպաքանակի իրացումը՝ վաճառքի և բաշխման համապատասխան ուղիներ։ Հայկական համայնքների աշխարհագրական ցրվածությունը միաժամանակ և՛ դժվարություն, և՛ հնարավորություն էր ստեղծում․ գրքերը պետք էր տեղափոխել մեծ տարածություններով, սակայն տարբեր քաղաքներում գոյություն ունեին հավանական ընթերցողական կենտրոններ։ Առևտրական ցանցերը կարող էին կարևոր դեր կատարել ոչ միայն ֆինանսավորման, այլև գրքերի տեղափոխման ու տարածման գործում։ Կարևոր ուղղություն է հրատարակչական գործունեության ազդեցությունը հայ-ռուսական մշակութային հարաբերությունների վրա։ Ռուսաստանում հայկական տպագրության զարգացումը նպաստում էր հայ մշակույթի ներկայությանը ռուսական մշակութային տարածքում և ստեղծում էր լեզվական ու մտավոր փոխանակման լրացուցիչ հնարավորություններ։ Երկլեզու հրատարակությունները, թարգմանությունները և տարբեր մշակույթների մասնագետների մասնակցությունը գրքերի ձևավորմանը ցույց են տալիս, որ տպագրությունը կարող էր գործել որպես միջմշակութային հաղորդակցության հարթակ։ Միաժամանակ հայկական տպարանը պահպանում էր իր հիմնական գործառույթը՝ հայերեն գրավոր մշակույթի զարգացումն ու տարածումը։ Աշխատության գիտական նշանակությունը պայմանավորված է XVIII դարի հայ տպագրության պատմության կարևոր դրվագներից մեկի համակարգված ներկայացմամբ։ Անհատ հրատարակչի գործունեության ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ավելի լայն պատկերացում կազմել հայ գրքի արտադրության կազմակերպական կառուցվածքի, մշակութային կապերի, ընթերցողական պահանջների և Ռուսաստանի հայկական համայնքների մտավոր կյանքի մասին։ Գրքերի մատենագիտական ու գեղարվեստական առանձնահատկությունների քննությունը լրացնում է պատմական պատկերը և ցույց տալիս, որ տպագրական գործունեությունը միաժամանակ տեխնիկական, տնտեսական, լեզվական և մշակութային գործընթաց էր։ Ընդհանուր առմամբ նյութը ներկայացնում է հայ տպագրության ռուսաստանյան զարգացման մի կարևոր շրջափուլ՝ լուսաբանելով տպարանի հիմնադրման նախադրյալները, հրատարակչական ծրագրերը, հայերեն տառատեսակների և գրքային ձևավորման խնդիրները, կրոնական ու աշխարհիկ գրականության տպագրությունը, բառարանագրական և կրթական հրատարակությունների նշանակությունը, գրքերի տարածման ուղիները և հայկական համայնքների հետ կապերը։ Այն կարող է օգտակար լինել հայ գրքի պատմությամբ, մատենագիտությամբ, հայագիտությամբ, մշակույթի պատմությամբ, գրադարանագիտությամբ և հայ-ռուսական մշակութային հարաբերություններով զբաղվող հետազոտողների, դասախոսների և ուսանողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է երիկամային քարերի բուժման ժամանակ հեռահար հարվածային ալիքային լիթոտրիպսիայի կիրառման կլինիկական, տեխնիկական և կազմակերպական առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը։ Հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացված է ոչ ինվազիվ մեթոդով քարերի մասնատման սկզբունքների, հիվանդների ընտրության չափանիշների, միջամտության արդյունավետության վրա ազդող գործոնների, արդյունքների գնահատման և հնարավոր բարդությունների կանխարգելման ու վերահսկման խնդիրների վրա։ Երիկամային քարերի առաջացումը դիտարկվում է որպես բազմագործոն գործընթաց, որի վրա կարող են ազդել մեզի ֆիզիկաքիմիական հատկությունները, նյութափոխանակային առանձնահատկությունները, միզուղիների անատոմիական վիճակը, հեղուկի ընդունման առանձնահատկությունները և մի շարք այլ գործոններ։ Քարերը կարող են տարբերվել չափերով, տեղակայմամբ, քիմիական կազմով, կառուցվածքային խտությամբ և ձևով, ինչն անմիջական նշանակություն ունի բուժական մոտեցման ընտրության համար։ Հետազոտության մեջ հեռահար հարվածային ալիքների կիրառումը դիտարկվում է որպես տեխնոլոգիա, որի նպատակն է արտաքին աղբյուրից առաջացած էներգիան կենտրոնացնել քարի վրա և նպաստել դրա մասնատմանը՝ հնարավորինս սահմանափակելով շրջակա հյուսվածքների ազդեցությունը։ Մասնատման արդյունքում առաջացած փոքր բեկորները հետագայում կարող են հեռացվել միզուղիներով, իսկ գործընթացի հաջողությունը կախված է ինչպես քարի բնութագրերից, այնպես էլ հիվանդի անատոմիական և ֆունկցիոնալ առանձնահատկություններից։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում հարվածային ալիքի առաջացման և կենտրոնացման ֆիզիկական սկզբունքներին։ Բուժական համակարգի արդյունավետ աշխատանքի համար անհրաժեշտ է ապահովել էներգիայի հնարավորինս ճշգրիտ ուղղում դեպի թիրախային գոյացությունը։ Քարի տեղակայման որոշման և միջամտության ընթացքում դրա դիրքի վերահսկման համար կարող են կիրառվել համապատասխան պատկերային մեթոդներ։ Ճշգրիտ թիրախավորումը կարևոր է ոչ միայն մասնատման արդյունավետության, այլև հարակից հյուսվածքների վրա ավելորդ ազդեցությունը նվազեցնելու տեսանկյունից։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է հիվանդների ընտրությունը։ Բուժման մեթոդը չի կարող նույն արդյունավետությամբ կիրառվել բոլոր կլինիկական իրավիճակներում, քանի որ արդյունքի վրա ազդեցություն են ունենում քարի չափը, տեղադրությունը, կառուցվածքային հատկությունները, միզուղիների անցանելիությունը և հիվանդի ընդհանուր վիճակը։ Հետևաբար նախնական հետազոտությունը նպատակ ունի ոչ միայն հաստատել քարային գոյացության առկայությունը, այլև հավաքել այն տեղեկությունները, որոնք անհրաժեշտ են բուժման առավել նպատակահարմար ռազմավարությունը որոշելու համար։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում քարերի տեղակայման նշանակության ուսումնասիրությունը։ Երիկամի տարբեր հատվածներում գտնվող քարերի մասնատումից հետո բեկորների բնական հեռացման պայմանները կարող են տարբեր լինել։ Անատոմիական կառուցվածքը, միզուղիների ուղղությունը և մեզի արտահոսքի առանձնահատկությունները կարող են նպաստել կամ խոչընդոտել մասնատված նյութի հեռացմանը։ Այս պատճառով տեխնիկապես հաջող մասնատումը միշտ չէ, որ անմիջապես նշանակում է բուժման ամբողջական ավարտ, և հետագա հսկողությունը կարևոր բաղադրիչ է արդյունքի գնահատման համար։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում քարի չափի և կառուցվածքի ազդեցությանը։ Ավելի մեծ կամ որոշակի կառուցվածքային առանձնահատկություններ ունեցող քարերը կարող են պահանջել այլ մոտեցում կամ կրկնակի միջամտությունների քննարկում։ Քարի խտությունը և ենթադրվող բաղադրությունը կարող են կապված լինել հարվածային ալիքների նկատմամբ դրա մեխանիկական դիմադրության հետ։ Հետևաբար նախնական պատկերային հետազոտությունների տվյալները կարող են օգտագործվել միջամտության հնարավոր արդյունավետության գնահատման համար։ Հետազոտության մեջ կարևորվում է նաև քարերի քիմիական կազմի խնդիրը։ Տարբեր հանքային բաղադրություն ունեցող քարերն ունեն տարբեր ֆիզիկական հատկություններ, ինչի հետևանքով դրանց մասնատման աստիճանը կարող է տարբերվել նույն տեխնիկական պայմաններում։ Քարի կազմի վերաբերյալ տեղեկությունը կարող է նշանակություն ունենալ ոչ միայն իրականացված բուժման արդյունքները բացատրելու, այլև հետագայում նոր քարերի առաջացման պատճառների ուսումնասիրման և կանխարգելիչ ռազմավարությունների մշակման համար։ Առանձին ուղղություն է միջամտությունից առաջ իրականացվող կլինիկական և լաբորատոր գնահատումը։ Հիվանդի ընդհանուր վիճակի, երիկամների ֆունկցիայի, միզուղիների վիճակի և հնարավոր վարակային գործընթացների գնահատումը կարևոր է բուժման անվտանգ կազմակերպման համար։ Պատկերային հետազոտությունները հնարավորություն են տալիս որոշել քարերի քանակը, չափերը և տեղադրությունը, ինչպես նաև գնահատել միզուղիների հնարավոր խանգարումները։ Այս տվյալների համադրումը թույլ է տալիս ձևավորել անհատականացված բուժական ռազմավարություն և կանխատեսել հնարավոր դժվարությունները։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում միջամտության տեխնիկական պարամետրերի ուսումնասիրությունը։ Հարվածային ալիքների էներգիայի մակարդակը, դրանց քանակը, հաղորդման հաճախականությունը և թիրախավորման կայունությունը կարող են ազդեցություն ունենալ մասնատման արդյունքի վրա։ Տեխնիկական պարամետրերի ընտրության նպատակը արդյունավետ մասնատման և հյուսվածքների նկատմամբ հնարավոր ազդեցության միջև հավասարակշռության ապահովումն է։ Ժամանակակից մոտեցումներում կարևորվում է ոչ միայն առավելագույն էներգիայի կիրառումը, այլև վերահսկվող և համապատասխան պայմաններում իրականացվող ազդեցությունը։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում ցավի և հիվանդի ընդհանուր հարմարավետության խնդրին։ Հարվածային ալիքների ազդեցությունը կարող է առաջացնել տարբեր աստիճանի անհարմարություն, ուստի միջամտության կազմակերպման ժամանակ հաշվի են առնվում հիվանդի անհատական առանձնահատկությունները և անհրաժեշտ բժշկական աջակցությունը։ Բավարար հարմարավետությունը կարող է նպաստել հիվանդի դիրքի պահպանմանը և դրանով իսկ բարելավել թիրախավորման ճշգրտությունը։ Հետազոտության կարևոր բաղադրիչ է անմիջական արդյունավետության գնահատումը։ Միջամտությունից հետո ուսումնասիրվում է քարի մասնատման աստիճանը, մնացորդային բեկորների առկայությունը և դրանց տեղադրությունը։ Սակայն բուժման վերջնական արդյունքը նպատակահարմար է գնահատել նաև հետագա ժամանակահատվածում, քանի որ մասնատված բեկորների հեռացումը կարող է պահանջել որոշակի ժամանակ։ Այդ պատճառով վերահսկիչ պատկերային հետազոտությունները կարևոր դեր են կատարում բուժման արդյունքի օբյեկտիվ գնահատման մեջ։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում մնացորդային բեկորների խնդրին։ Փոքր հատվածները որոշ դեպքերում կարող են ինքնուրույն հեռացվել, իսկ այլ իրավիճակներում մնալ միզուղիներում և պահանջել շարունակական հսկողություն։ Դրանց նշանակությունը կախված է չափից, տեղակայությունից և հիվանդի կլինիկական վիճակից։ Հետազոտության մեջ կարող են վերլուծվել այն գործոնները, որոնք կապված են քարերից ամբողջական ազատման հավանականության հետ, և գնահատվել կրկնակի միջամտության անհրաժեշտության պայմանները։ Կարևորվում է նաև միզուղիներով բեկորների անցման գործընթացը։ Քարի մասնատումը փոխում է մեկ մեծ գոյացությունը բազմաթիվ փոքր հատվածների, որոնց հետագա շարժումը կարող է ուղեկցվել ժամանակավոր ախտանշաններով կամ մեզի արտահոսքի խանգարմամբ։ Հետևաբար բուժման հաջողությունը գնահատելիս անհրաժեշտ է դիտարկել ոչ միայն մասնատման տեխնիկական արդյունքը, այլև բեկորների անվտանգ հեռացման ընթացքը։ Առանձին տեղ է զբաղեցնում հնարավոր բարդությունների ուսումնասիրությունը։ Հարվածային ալիքների ազդեցությունը կարող է որոշ դեպքերում ուղեկցվել անցողիկ տեղային փոփոխություններով, ցավային երևույթներով, մեզում արյան առկայությամբ կամ մասնատված քարային նյութի շարժման հետ կապված խնդիրներով։ Ավելի հազվադեպ իրավիճակներում կարող են առաջանալ այնպիսի բարդություններ, որոնք պահանջում են լրացուցիչ բժշկական գնահատում կամ միջամտություն։ Այդ պատճառով հիվանդների ճիշտ ընտրությունը, տեխնիկական կանոնների պահպանումը և հետմիջամտական հսկողությունը բուժման անվտանգության կարևոր բաղադրիչներ են։ Հետազոտության մեջ կարող է առանձնահատուկ ուշադրություն դարձվել վարակային բարդությունների ռիսկին։ Միզուղիների վարակի առկայությունը կարող է էական նշանակություն ունենալ միջամտության պլանավորման համար, ուստի նախնական գնահատման ընթացքում վարակային գործոնների հայտնաբերումը կարևոր է։ Կլինիկական և լաբորատոր տվյալների համադրումը հնարավորություն է տալիս գնահատել համապատասխան ռիսկերը և որոշել հետագա բժշկական մարտավարությունը։ Առանձին ուղղություն է երիկամային հյուսվածքի վրա հարվածային ալիքների ազդեցության գնահատումը։ Թեև մեթոդի նպատակը քարային գոյացության մասնատումն է, էներգիայի մի մասը կարող է փոխանցվել նաև շրջակա հյուսվածքներին։ Այդ պատճառով տեխնոլոգիայի զարգացման կարևոր խնդիրներից է եղել արդյունավետ մասնատման ապահովումը հնարավորինս սահմանափակ հյուսվածքային ազդեցությամբ։ Հետազոտություններում կարող են գնահատվել ինչպես վաղ, այնպես էլ հետագա կլինիկական ցուցանիշները՝ բուժման անվտանգության ամբողջական պատկեր ստանալու համար։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում տարբեր բուժական մոտեցումների ընտրության խնդիրը։ Երիկամային քարերի բուժման համար կարող են կիրառվել նաև էնդոսկոպիկ և այլ միջամտական մեթոդներ, և յուրաքանչյուր տարբերակ ունի կիրառման իր պայմանները։ Հեռահար մեթոդի կարևոր առանձնահատկությունը մարմնի բնական ուղիների և արտաքինից հաղորդվող էներգիայի օգտագործմամբ քարի մասնատման հնարավորությունն է՝ առանց սովորական վիրահատական կտրվածքի։ Սակայն կոնկրետ հիվանդի համար մեթոդի ընտրությունը պայմանավորված է քարային հիվանդության բնութագրերով և ընդհանուր կլինիկական պատկերով։ Հետազոտության մեջ կարող է իրականացվել բուժման արդյունավետության համեմատական վերլուծություն՝ ըստ հիվանդների տարբեր խմբերի։ Քարերի չափի, տեղակայման, քանակի և կառուցվածքային առանձնահատկությունների հիման վրա հիվանդների խմբավորումը հնարավորություն է տալիս բացահայտել այն պայմանները, որոնցում մեթոդը ցուցաբերում է առավել կանխատեսելի արդյունքներ։ Նման վերլուծությունը կարևոր է կլինիկական ընտրության չափանիշների կատարելագործման համար։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում կրկնակի միջամտությունների խնդրին։ Որոշ դեպքերում մեկ բուժական փուլը կարող է բավարար չլինել քարի անհրաժեշտ աստիճանի մասնատման կամ մնացորդային հատվածների վերացման համար։ Կրկնակի միջամտության անհրաժեշտությունը կարող է կախված լինել սկզբնական քարի չափից, կառուցվածքից, տեղակայությունից և առաջին բուժման արդյունքից։ Այս ցուցանիշը կարող է օգտագործվել նաև մեթոդի ընդհանուր արդյունավետության գնահատման ժամանակ։ Կարևորվում է հիվանդների հետագա հսկողությունը։ Քարից հաջող ազատումը չի վերացնում նոր քարերի առաջացման հնարավորությունը, քանի որ քարային հիվանդության հիմքում կարող են պահպանվել նյութափոխանակային կամ այլ նախատրամադրող գործոններ։ Հետևաբար երկարաժամկետ մոտեցումը ներառում է ոչ միայն արդեն գոյություն ունեցող քարի բուժումը, այլև կրկնության ռիսկի գնահատումը։ Քարի հնարավոր բաղադրության, հիվանդի պատմության և համապատասխան հետազոտությունների տվյալները կարող են նպաստել հետագա կանխարգելիչ ռազմավարության ձևավորմանը բժշկական հսկողության շրջանակում։ Առանձին ուղղություն է հիվանդների կյանքի որակի գնահատումը։ Քարային հիվանդությունը կարող է ուղեկցվել ցավային նոպաներով, կրկնվող բժշկական այցելություններով և առօրյա գործունեության սահմանափակումներով։ Արդյունավետ բուժման դեպքում կարևոր է գնահատել ոչ միայն պատկերային հետազոտություններով հաստատված արդյունքը, այլև ախտանշանների փոփոխությունը, վերականգնման տևողությունը և սովորական գործունեությանը վերադառնալու հնարավորությունը։ Այս մոտեցումը բուժման արդյունավետության գնահատումը դարձնում է ավելի ամբողջական։ Հետազոտության մեջ կարող են դիտարկվել նաև տնտեսական և կազմակերպական կողմերը։ Տեխնոլոգիական սարքավորումների առկայությունը, մասնագետների պատրաստվածությունը, ախտորոշիչ հնարավորությունները և հետագա հսկողության կազմակերպումը կարող են ազդեցություն ունենալ մեթոդի կիրառման արդյունավետության վրա։ Բուժման արդյունքը պայմանավորված է ոչ միայն սարքավորման տեխնիկական հնարավորություններով, այլև ամբողջ կլինիկական գործընթացի ճիշտ կազմակերպմամբ՝ հիվանդի նախնական ընտրությունից մինչև հետմիջամտական վերահսկողություն։ Աշխատության մեթոդաբանական հիմքում կարող են ներառվել հիվանդների կլինիկական տվյալների ուսումնասիրությունը, լաբորատոր և պատկերային հետազոտությունների արդյունքների վերլուծությունը, քարերի բնութագրերի դասակարգումը, բուժման անմիջական և հետագա արդյունքների գնահատումը, ինչպես նաև տարբեր գործոնների և բուժման հաջողության միջև վիճակագրական կապերի բացահայտումը։ Հնարավոր է ուսումնասիրել քարերից ամբողջական ազատման հաճախականությունը, կրկնակի միջամտությունների անհրաժեշտությունը, մնացորդային բեկորների բնույթը և տարբեր բարդությունների հանդիպման առանձնահատկությունները։ Գիտագործնական նշանակությունը պայմանավորված է երիկամային քարերի նվազ ինվազիվ բուժման արդյունավետության և անվտանգության բարձրացման անհրաժեշտությամբ։ Հիվանդների ճիշտ ընտրությունը, քարային գոյացությունների մանրամասն նախնական բնութագրումը, հարվածային ալիքների ճշգրիտ թիրախավորումը և բուժումից հետո վերահսկողությունը հնարավորություն են տալիս առավել հիմնավորված կերպով կիրառել մեթոդը համապատասխան կլինիկական իրավիճակներում։ Ընդհանուր առմամբ նյութը ներկայացնում է երիկամային քարերի հարվածային ալիքներով մասնատման մեթոդի բազմակողմանի կլինիկական ուսումնասիրություն՝ ընդգրկելով դրա ֆիզիկական սկզբունքները, հիվանդների ընտրությունը, քարերի չափի, տեղակայման և կառուցվածքի նշանակությունը, միջամտության տեխնիկական կազմակերպումը, արդյունավետության գնահատումը, մնացորդային բեկորների խնդիրը, հնարավոր բարդությունները և երկարաժամկետ հսկողությունը։ Այն կարող է օգտակար լինել ուրոլոգիայի, նեֆրոլոգիայի և միզաքարային հիվանդության բուժման ոլորտներում աշխատող հետազոտողների, բժիշկների, դասախոսների և բժշկական կրթություն ստացող ուսանողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է մարմնամարզության ոլորտում կիրառվող մասնագիտական տերմինների համակարգի տեսական և մեթոդական նշանակության ուսումնասիրությանը՝ այն դիտարկելով որպես ֆիզիկական վարժությունների ճշգրիտ նկարագրման, բացատրման, դասակարգման և ուսուցման կարևոր միջոց։ Հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացված է այն հարցի վրա, թե մասնագիտական լեզուն ինչպես է նպաստում շարժողական գործողությունների կառուցվածքի ճիշտ ընկալմանը, ուսուցչի և սովորողի միջև տեղեկատվության արդյունավետ փոխանցմանը, վարժությունների կատարման հաջորդականության յուրացմանը և շարժողական հմտությունների գիտակցված ձևավորմանը։ Մարմնամարզության ուսուցման ընթացքում տերմինաբանությունը կատարում է ոչ միայն անվանողական, այլև ճանաչողական, հաղորդակցական և մեթոդական գործառույթ, քանի որ ճիշտ ընտրված տերմինը հնարավորություն է տալիս կարճ և միանշանակ ձևով արտահայտել շարժման էական առանձնահատկությունները։ Մասնագիտական հասկացությունների միասնական համակարգի առկայությունը կարևոր պայման է ուսուցման կազմակերպման համար, որովհետև նույն շարժման կամ դիրքի տարբեր անվանումների անկանոն կիրառումը կարող է դժվարացնել առաջադրանքի ընկալումը և առաջացնել կատարման սխալներ։ Հետազոտության մեջ մարմնամարզական տերմինաբանությունը դիտարկվում է որպես պատմականորեն ձևավորված և շարունակաբար զարգացող համակարգ, որը կապված է ֆիզիկական դաստիարակության տեսության, սպորտային պրակտիկայի, կենսամեխանիկայի, անատոմիայի և մանկավարժության հետ։ Տերմինների ձևավորումը պայմանավորված է շարժումների բազմազանությամբ և դրանց հնարավորինս ճշգրիտ դասակարգման անհրաժեշտությամբ։ Մարմնի սկզբնական և վերջնական դիրքերը, առանձին օղակների շարժումները, հենումները, կախերը, ցատկերը, պտույտները, հավասարակշռությունները և այլ շարժողական գործողություններ պահանջում են հստակ անվանումներ, որպեսզի հնարավոր լինի դրանք գրանցել, հաղորդել և վերարտադրել առանց երկար նկարագրությունների։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում տերմինի ճշգրտության սկզբունքին։ Մասնագիտական անվանումը պետք է հնարավորինս միանշանակ արտահայտի համապատասխան շարժումը կամ դիրքը և նվազեցնի տարբեր մեկնաբանությունների հավանականությունը։ Եթե նույն տերմինը տարբեր իրավիճակներում օգտագործվում է էապես տարբեր նշանակություններով, ուսուցման ընթացքում կարող են առաջանալ հաղորդակցական դժվարություններ։ Այդ պատճառով տերմինների համակարգումը և սահմանումների հստակեցումը կարևոր են ինչպես տեսական աշխատությունների, այնպես էլ գործնական դասավանդման համար։ Տերմինաբանական ճշգրտությունը հատկապես մեծ նշանակություն ունի այն վարժությունների դեպքում, որոնց կատարման ընթացքում մարմնի դիրքի փոքր փոփոխությունն անգամ կարող է փոխել շարժման տեխնիկական բնույթը։ Կարևորվում է տերմինների հակիրճության սկզբունքը։ Ֆիզիկական վարժության կատարման ժամանակ ուսուցիչը հաճախ սահմանափակ ժամանակ ունի շարժման վերաբերյալ հրահանգ հաղորդելու համար։ Երկար և բարդ բացատրությունը կարող է խանգարել շարժողական գործողության ամբողջական ընկալմանը, մինչդեռ սովորողին արդեն ծանոթ հստակ տերմինը կարող է փոխարինել ընդարձակ նկարագրությանը։ Այս հատկությունը մասնագիտական լեզուն դարձնում է դասի կազմակերպման արդյունավետ գործիք։ Սակայն հակիրճությունը արդյունավետ է միայն այն դեպքում, երբ սովորողները նախապես յուրացրել են համապատասխան հասկացությունների նշանակությունը։ Հետևաբար տերմինների ուսուցումը պետք է դիտարկել որպես ֆիզիկական կրթության բովանդակության բաղադրիչ, այլ ոչ թե ենթադրել, որ դրանց իմաստը սովորողի համար ինքնաբերաբար հասկանալի է։ Առանձին ուղղություն է տերմինի և շարժողական պատկերացման փոխհարաբերության ուսումնասիրությունը։ Երբ սովորողը լսում է իրեն հայտնի մասնագիտական անվանումը, այն կարող է ակտիվացնել տվյալ շարժման վերաբերյալ արդեն ձևավորված պատկերացումը՝ մարմնի դիրքի, շարժման ուղղության, ամպլիտուդի, հաջորդականության և կատարման այլ առանձնահատկությունների մասին։ Այս տեսանկյունից տերմինը հանդես է գալիս որպես շարժողական գործողության մտավոր մոդելի լեզվական արտահայտություն։ Որքան ճշգրիտ է սովորողի մոտ ձևավորված հասկացությունը, այնքան արդյունավետ կարող է լինել բանավոր հրահանգի և իրական շարժման միջև կապը։ Հետազոտության մեջ կարևոր տեղ է զբաղեցնում սկզբնական դիրքերի տերմինաբանությունը։ Վարժության ճիշտ կատարումը մեծապես կախված է այն դիրքից, որից սկսվում է շարժումը։ Ոտքերի, ձեռքերի, իրանի և գլխի դիրքերի հստակ անվանումները հնարավորություն են տալիս արագ կազմակերպել սովորողների աշխատանքը և ապահովել առաջադրանքի միասնական ընկալումը։ Սկզբնական դիրքի ոչ ճշգրիտ ըմբռնումը կարող է փոխել ամբողջ վարժության տեխնիկան, ուստի դրանց անվանումների ուսուցումը նպատակահարմար է իրականացնել գործնական ցուցադրման հետ համատեղ։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում շարժման ուղղությունը և տարածական հարաբերությունները ներկայացնող տերմիններին։ Վեր, վար, առաջ, հետ, կողմ, շրջանաձև և այլ ուղղությունները պարզ են թվում առօրյա լեզվում, սակայն մարմնամարզական գործունեության մեջ դրանց նշանակությունը կարող է պահանջել ավելի հստակ տարածական կողմնորոշում։ Սովորողը պետք է կարողանա ոչ միայն հասկանալ բանավոր հրահանգը, այլև համապատասխանեցնել այն սեփական մարմնի դիրքին և շարժման ընթացքին։ Այս կարողությունը նպաստում է տարածական կողմնորոշման և շարժումների գիտակցված կառավարման զարգացմանը։ Կարևորվում է նաև շարժման ամպլիտուդը, արագությունը, ռիթմը և տեմպը բնութագրող մասնագիտական բառապաշարը։ Ֆիզիկական վարժությունը չի սահմանվում միայն շարժման ուղղությամբ։ Նույն գործողությունը տարբեր տեխնիկական նշանակություն կարող է ստանալ կատարման արագության, ուժգնության կամ շարժման ծավալի փոփոխության դեպքում։ Այդ պատճառով տերմինաբանությունը պետք է հնարավորություն տա ներկայացնել շարժման ոչ միայն ձևը, այլև դրա որակական առանձնահատկությունները։ Այս հասկացությունների ճիշտ յուրացումը սովորողին օգնում է ավելի գիտակցաբար վերահսկել սեփական կատարումը։ Առանձին տեղ է զբաղեցնում ընդհանուր զարգացնող վարժությունների գրանցման և նկարագրման համակարգը։ Վարժությունների հաջորդականության գրավոր ներկայացումը պահանջում է միասնական պայմանական կառուցվածք, որի միջոցով հնարավոր է նշել սկզբնական դիրքը, շարժման ուղղությունը, գործողությունների հաջորդականությունը և անհրաժեշտ կրկնությունները։ Տերմինաբանական համակարգը այս դեպքում հանդես է գալիս որպես մասնագիտական գրանցման լեզու։ Այն հնարավորություն է տալիս ուսուցչին նախապատրաստել դասի նյութը, կազմել վարժությունների համալիրներ և անհրաժեշտության դեպքում դրանք վերարտադրել նույն կառուցվածքով։ Հետազոտության մեջ կարևորվում է տերմինաբանության կապը վարժությունների դասակարգման հետ։ Շարժողական գործողությունների բազմազանությունը պահանջում է դրանք խմբավորել որոշակի հատկանիշներով՝ ըստ կառուցվածքի, նպատակի, մարմնի աշխատանքի բնույթի, գործիքի օգտագործման կամ կատարման պայմանների։ Դասակարգումը հեշտացնում է ուսումնական նյութի համակարգումը և պարզից բարդ անցման կազմակերպումը։ Տերմինների համակարգը, իր հերթին, արտացոլում է այդ դասակարգումը՝ ստեղծելով փոխկապակցված հասկացությունների ամբողջություն։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում վարժության անվանման և դրա տեխնիկական կառուցվածքի հարաբերությանը։ Լավ ձևավորված մասնագիտական անվանումը կարող է տեղեկություն պարունակել շարժման հիմնական բնույթի մասին և սովորողին օգնել կանխատեսելու գործողության կառուցվածքը։ Այս պատճառով տերմինների յուրացումը նպաստում է ոչ միայն մասնագիտական բառապաշարի ընդլայնմանը, այլև շարժումների վերլուծության կարողության զարգացմանը։ Սովորողը աստիճանաբար կարող է սովորել բարդ շարժումը բաժանել առանձին փուլերի և յուրաքանչյուր փուլը նկարագրել համապատասխան հասկացություններով։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում բանավոր բացատրության և ցուցադրման փոխհարաբերությունը։ Ֆիզիկական վարժությունների ուսուցման ժամանակ միայն բառային նկարագրությունը միշտ չէ, որ բավարար է նոր շարժման ամբողջական պատկեր ստեղծելու համար։ Ցուցադրումը հնարավորություն է տալիս տեսողականորեն ընկալել շարժման կառուցվածքը, իսկ տերմինաբանական բացատրությունը՝ առանձնացնել դրա կարևոր տարրերը և դրանք դարձնել գիտակցված։ Երկու միջոցների համակցումը կարող է բարձրացնել ուսուցման արդյունավետությունը, քանի որ սովորողը միաժամանակ ստանում է տեսողական և լեզվական տեղեկություն։ Սկզբնական փուլերում անհրաժեշտ կարող է լինել ավելի մանրամասն բացատրություն, իսկ տերմինների յուրացումից հետո հրահանգները կարող են աստիճանաբար կրճատվել։ Առանձին ուղղություն է տերմինաբանության կիրառումը շարժողական սխալների ուղղման ժամանակ։ Ուսուցիչը պետք է կարողանա արագ և ճշգրիտ նշել, թե շարժման որ հատվածն է պահանջում փոփոխություն։ Եթե սովորողը հասկանում է համապատասխան տերմինները, ուղղիչ հրահանգը կարող է լինել կարճ և կոնկրետ։ Սա հատկապես կարևոր է խմբային դասերի ընթացքում, երբ երկար անհատական բացատրությունների հնարավորությունը սահմանափակ է։ Տերմինաբանական գիտելիքը նաև սովորողին հնարավորություն է տալիս ինքնուրույն վերլուծել սեփական կատարումը և ավելի ճշգրիտ հասկանալ ուսուցչի հետադարձ կապը։ Կարևորվում է մարմնամարզական տերմինների ուսուցման հաջորդականությունը։ Սկզբնական փուլում նպատակահարմար է ներկայացնել առավել հաճախ կիրառվող և պարզ հասկացությունները՝ անմիջապես կապելով դրանք կոնկրետ շարժումների հետ։ Հետագայում բառապաշարը կարող է ընդլայնվել ավելի բարդ դիրքերի, շարժումների և համակցությունների անվանումներով։ Նման աստիճանական մոտեցումը թույլ է տալիս խուսափել սովորողների ավելորդ տերմինաբանական ծանրաբեռնվածությունից և ապահովել նոր հասկացությունների կապը արդեն յուրացված շարժողական փորձի հետ։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում սովորողների տարիքային առանձնահատկություններին։ Փոքր տարիքում մասնագիտական բառապաշարի չափազանց մեծ ծավալը կարող է դժվարացնել առաջադրանքի ընկալումը, ուստի տերմինների ներմուծումը պետք է համապատասխանեցվի ճանաչողական և շարժողական զարգացման մակարդակին։ Տարիքի և պատրաստվածության աճին զուգընթաց հնարավոր է ընդլայնել կիրառվող հասկացությունների համակարգը և պահանջել ավելի ճշգրիտ բանավոր նկարագրություններ։ Այսպիսով տերմինաբանության ուսուցումը կարող է զարգանալ շարժողական հմտությունների բարդացմանը զուգահեռ։ Հետազոտության մեջ կարևորվում է մասնագիտական լեզվի և սովորողի առօրյա բառապաշարի հարաբերությունը։ Նոր տերմինը առավել արդյունավետ է յուրացվում, երբ ուսուցիչը սկզբնական փուլում կարողանում է այն կապել սովորողին արդեն հասկանալի շարժողական պատկերացման հետ։ Հետագայում մասնագիտական անվանումը աստիճանաբար դառնում է հիմնական հաղորդակցական միջոց։ Այս անցումը հնարավորություն է տալիս ձևավորել ոչ միայն շարժողական, այլև տեսական գիտելիքներ՝ սովորողին սովորեցնելով գիտակցաբար նկարագրել իր կատարած գործողությունները։ Առանձին տեղ է զբաղեցնում տերմինաբանության դերը ուսուցչի մասնագիտական պատրաստվածության մեջ։ Ֆիզիկական դաստիարակության մասնագետը պետք է կարողանա ճիշտ օգտագործել ընդունված հասկացությունները, կազմել վարժությունների գրավոր նկարագրություններ և բանավոր հրահանգները համապատասխանեցնել սովորողների պատրաստվածությանը։ Տերմինների սխալ կամ անհետևողական օգտագործումը կարող է փոխանցվել սովորողներին և հետագայում դժվարացնել մասնագիտական հաղորդակցությունը։ Այդ պատճառով տերմինաբանական պատրաստվածությունը դիտարկվում է ուսուցչի մեթոդական կարողությունների կարևոր բաղադրիչ։ Կարևոր ուղղություն է հրահանգների ձևակերպման մշակույթի ուսումնասիրությունը։ Դասի ընթացքում հրահանգը պետք է լինի հասկանալի, հակիրճ, ժամանակին և ուղղված կոնկրետ գործողությանը։ Տերմինների իմացությունը հնարավորություն է տալիս նվազեցնել ավելորդ բառերը և ուշադրությունը կենտրոնացնել շարժման հիմնական տարրերի վրա։ Միաժամանակ հրահանգի արդյունավետությունը կախված է ձայնի հստակությունից, խոսքի տեմպից և այն պահից, երբ այն հաղորդվում է սովորողներին։ Այսպիսով մասնագիտական տերմինաբանությունը արդյունավետ է միայն ընդհանուր մանկավարժական հաղորդակցության ճիշտ կազմակերպման պայմաններում։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում տերմինների կիրառմանը խմբային աշխատանքի կառավարման ժամանակ։ Մարմնամարզական դասի ընթացքում անհրաժեշտ է արագ կազմակերպել սովորողների դիրքերը, հերթականությունը և գործողությունների փոփոխությունը։ Ընդհանուր ընդունված հրահանգների և տերմինների իմացությունը կարող է կրճատել կազմակերպչական ժամանակը և ավելացնել իրական շարժողական գործունեությանը տրամադրվող ժամանակահատվածը։ Սակայն այդ առավելությունը հնարավոր է միայն այն դեպքում, երբ սովորողները նույն կերպ են հասկանում կիրառվող հասկացությունները։ Հետևաբար դասի կազմակերպման արդյունավետությունը անմիջականորեն կապված է տերմինաբանական պատրաստվածության հետ։ Կարևորվում է նաև մասնագիտական տերմինների կիրառումը անվտանգության ապահովման համատեքստում։ Որոշ վարժություններ պահանջում են շարժումների հստակ հերթականություն, ճիշտ սկզբնական դիրք և ուսուցչի հրահանգներին ժամանակին արձագանքելու կարողություն։ Միանշանակ տերմինները կարող են նվազեցնել հրահանգների սխալ ընկալման հավանականությունը։ Միաժամանակ անվտանգության ապահովումը չի կարող հիմնվել միայն բառային հրահանգների վրա և պահանջում է վարժության բարդության համապատասխան ընտրություն, ճիշտ ցուցադրում, ուսուցչի վերահսկողություն և սովորողների պատրաստվածության հաշվառում։ Առանձին ուղղություն է տերմինաբանության և կենսամեխանիկական գիտելիքների կապը։ Շարժման առանցքները, հոդերի դիրքերը, ծանրության կենտրոնի փոփոխությունները և հավասարակշռության պայմանները կարող են ավելի լավ ընկալվել, երբ մասնագիտական անվանումները կապվում են շարժման իրական մեխանիկական կառուցվածքի հետ։ Այս մոտեցումը հատկապես կարևոր է մասնագիտական կրթության մակարդակում, որտեղ ուսանողը պետք է կարողանա ոչ միայն կատարել վարժությունը, այլև վերլուծել դրա տեխնիկան և բացատրել շարժման հիմնական օրինաչափությունները։ Հետազոտության մեջ կարող է դիտարկվել տերմինների ստանդարտացման խնդիրը։ Ֆիզիկական դաստիարակության ուսումնական նյութերում, մասնագիտական գրականության մեջ և գործնական ուսուցման ընթացքում միասնական տերմինաբանության կիրառումը նպաստում է մասնագետների միջև արդյունավետ հաղորդակցությանը։ Հասկացությունների անհամապատասխան օգտագործումը կարող է դժվարացնել մեթոդական նյութերի ընկալումը և տարբեր կրթական հաստատությունների միջև փորձի փոխանցումը։ Այդ պատճառով մասնագիտական բառապաշարի համակարգումն ունի ոչ միայն լեզվական, այլև կազմակերպական և կրթական նշանակություն։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում ազգային լեզվով մասնագիտական տերմինաբանության զարգացման խնդիրը։ Ֆիզիկական դաստիարակության գիտական և ուսումնական համակարգը պահանջում է հստակ, բնական և մասնագիտական նշանակությանը համապատասխան տերմիններ։ Օտարալեզու հասկացությունների փոխանցման դեպքում անհրաժեշտ է պահպանել դրանց գիտական բովանդակությունը և միաժամանակ ապահովել լեզվական հասկանալիություն։ Հաջող տերմինաբանական համակարգը հնարավորություն է տալիս մասնագիտական կրթությունն իրականացնել մայրենի լեզվով՝ առանց հասկացական ճշգրտության կորստի։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում տեսական գիտելիքի և գործնական կարողության միասնականությանը։ Սովորողը կարող է ճիշտ կատարել շարժումը՝ չկարողանալով այն մասնագիտական լեզվով նկարագրել, կամ հակառակը՝ իմանալ սահմանումը՝ չունենալով համապատասխան շարժողական հմտություն։ Արդյունավետ ուսուցման նպատակն այս երկու կողմերի համադրումն է։ Տերմինի յուրացումը նպատակահարմար է իրականացնել համապատասխան գործողության կատարման հետ միաժամանակ, որպեսզի բառային հասկացությունը կապվի իրական շարժողական փորձի հետ։ Կարևորվում է ինքնուրույն աշխատանքի հնարավորությունը։ Տերմինաբանական համակարգին տիրապետող սովորողը կարող է ավելի արդյունավետ օգտվել ուսումնական ձեռնարկներից, վարժությունների նկարագրություններից և մեթոդական նյութերից։ Նա կարող է գրավոր հրահանգի հիման վրա պատկերացնել շարժման կառուցվածքը, համեմատել այն սեփական կատարման հետ և ավելի գիտակցված ձևով կազմակերպել ուսումնական աշխատանքը։ Այսպիսով մասնագիտական լեզուն կարող է նպաստել նաև սովորողի ինքնուրույնության զարգացմանը։ Առանձին ուղղություն է թվային կրթական տեխնոլոգիաների պայմաններում տերմինաբանության կիրառումը։ Տեսանյութերի, շարժման փուլային պատկերների և թվային ուսումնական նյութերի օգտագործումը հնարավորություն է տալիս մասնագիտական տերմինը անմիջապես կապել համապատասխան տեսողական օրինակի հետ։ Նման համադրումը կարող է հեշտացնել հատկապես բարդ շարժումների կառուցվածքի ընկալումը։ Թվային նյութերի արդյունավետ օգտագործման համար, սակայն, նույնպես անհրաժեշտ է միասնական տերմինաբանական համակարգ, որպեսզի տեսողական և տեքստային տեղեկությունները համապատասխանեն միմյանց։ Հետազոտության մեթոդաբանական հիմքում կարող են համադրվել մասնագիտական գրականության տեսական վերլուծությունը, տերմինաբանական համակարգերի համեմատությունը, դասերի մանկավարժական դիտարկումը, ուսուցիչների և սովորողների հարցումները, ինչպես նաև փորձարարական ուսուցումը։ Հնարավոր է ուսումնասիրել, թե մասնագիտական տերմինների նպատակային և համակարգված ուսուցումը որքանով է ազդում հրահանգների ընկալման արագության, վարժությունների տեխնիկական կատարման, սխալների քանակի և սովորողների տեսական գիտելիքների վրա։ Նման հետազոտությունը հնարավորություն է տալիս տերմինաբանության նշանակությունը գնահատել ոչ միայն լեզվական, այլև գործնական մանկավարժական տեսանկյունից։ Գիտագործնական նշանակությունը պայմանավորված է ֆիզիկական դաստիարակության ուսուցման լեզվական և մեթոդական հիմքերի կատարելագործման անհրաժեշտությամբ։ Հստակ տերմինաբանությունը կարող է նպաստել ուսումնական նյութի համակարգմանը, ուսուցչի հրահանգների ճշգրտությանը, սովորողների շարժողական պատկերացումների ձևավորմանը և մասնագիտական գիտելիքների գիտակցված յուրացմանը։ Այն նաև կարևոր դեր ունի ուսուցիչների պատրաստման, մեթոդական ձեռնարկների մշակման և ֆիզիկական դաստիարակության ոլորտում մասնագիտական հաղորդակցության միասնականության ապահովման համար։ Ընդհանուր առմամբ նյութը ներկայացնում է մարմնամարզության մասնագիտական լեզվի բազմակողմանի ուսումնասիրություն՝ բացահայտելով դրա կապը շարժումների դասակարգման, վարժությունների նկարագրման, բանավոր հրահանգների, տեսողական ցուցադրման, շարժողական պատկերացումների, տեխնիկական սխալների ուղղման, ուսումնական աշխատանքի կազմակերպման և մասնագետների պատրաստման հետ։ Տերմինաբանական համակարգը ներկայացվում է որպես ֆիզիկական վարժությունների գիտակցված ուսուցման տեսական ու մեթոդական կարևոր բաղադրիչ, որը միավորում է շարժման մասին գիտելիքը և դրա գործնական իրականացումը։ Նյութը կարող է օգտակար լինել ֆիզիկական դաստիարակության տեսությամբ և մեթոդիկայով զբաղվող հետազոտողների, մարմնամարզության մասնագետների, ուսուցիչների, մարզիչների, դասախոսների և ուսանողների համար։