Աստվածատրյան, Աբրահամ

Лингвистика

Ռուսաց լեզվի քերականական կառուցվածքի և լեզվական հիմնական օրինաչափությունների ուսումնասիրման համար նախատեսված ուսումնական աշխատություն է, որի նպատակն է հայ ընթերցողին մայրենի լեզվով ծանոթացնել ռուսերենի քերականական համակարգին, բառերի ձևափոխության կանոններին և խոսքի կառուցման առանձնահատկություններին։ Աշխատությունը կարևոր տեղ ունի հայերենով օտար լեզվի ուսուցման պատմության մեջ, քանի որ արտացոլում է ռուսերենի ուսումնասիրման անհրաժեշտությունը և հայ ընթերցողների համար լեզվական գիտելիքները հասանելի դարձնելու կրթական ձգտումը։ Դրա հիմնական բովանդակային ուղղությունը ռուսերենի հնչյունական, ձևաբանական և շարահյուսական կառուցվածքի ներկայացումն է՝ հայերեն բացատրությունների միջոցով։ Ռուսերենի այբուբենի, տառերի, հնչյունների, արտասանության և շեշտադրության առանձնահատկությունների ուսումնասիրությունը լեզվի յուրացման սկզբնական կարևոր հիմքն է։ Դրան հաջորդում է բառերի կառուցվածքի, խոսքի մասերի և դրանց քերականական հատկանիշների ներկայացումը։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունի ռուսերենի գոյականների հոլովման համակարգը, որը ներառում է հոլովների, սեռերի և թվի քերականական կարգերը։ Գոյականների ձևափոխության կանոնների իմացությունը հնարավորություն է տալիս հասկանալու բառերի միջև գոյություն ունեցող իմաստային ու քերականական հարաբերությունները և ճիշտ կիրառելու դրանք խոսքում։ Կարևոր տեղ են զբաղեցնում նաև ածականների, դերանունների, թվականների և մակբայների քերականական առանձնահատկությունները, դրանց համաձայնեցման ու կիրառության սկզբունքները։ Աշխատության լեզվաբանական բովանդակության կարևոր բաղադրիչներից է բայի քերականական համակարգը։ Ռուսերենի բայերի խոնարհումը, դեմքի, թվի և ժամանակի կարգերը, եղանակները, ինչպես նաև գործողության բնույթն արտահայտող ձևերը կարևոր նշանակություն ունեն լեզվի ճիշտ յուրացման համար։ Բայական համակարգի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս հասկանալու գործողությունների արտահայտման տարբեր եղանակները և կառուցելու քերականորեն ճիշտ նախադասություններ։ Քերականական գիտելիքների մյուս կարևոր ուղղությունը շարահյուսությունն է, որն ընդգրկում է բառերի կապակցման, բառակապակցությունների և նախադասությունների կառուցման կանոնները։ Ռուսերենի նախադասության կառուցվածքի, նախադասության անդամների և բառերի միջև քերականական կապերի ուսումնասիրությունը նպաստում է ինչպես գրավոր, այնպես էլ բանավոր խոսքի զարգացմանը։ Հայերեն բացատրությունների կիրառությունը կարևոր մեթոդական առավելություն է, քանի որ հնարավորություն է տալիս ռուսերենի քերականական երևույթները հասկանալու հայերեն լեզվական մտածողության միջոցով։ Երկու լեզուների քերականական համակարգերի համադրումը նպաստում է նմանությունների և տարբերությունների ճանաչմանը, լեզվական մտածողության զարգացմանը և օտար լեզվի կառուցվածքային առանձնահատկությունների ավելի գիտակցված յուրացմանը։ Աշխատության կրթական նշանակությունը չի սահմանափակվում միայն քերականական կանոնների փոխանցմամբ։ Այն նաև հնարավորություն է ստեղծում զարգացնելու ռուսերեն կարդալու, գրելու, խոսելու և թարգմանելու նախնական կարողությունները։ Ռուսերենի իմացությունը հատկապես կարևոր էր այն ժամանակաշրջանում, երբ հայ բնակչության մի զգալի հատվածի հասարակական, կրթական, վարչական և մշակութային հարաբերությունները սերտորեն կապված էին Ռուսական կայսրության հետ։ Այդ պատճառով ռուսերենի ուսումնասիրությունը ձեռք էր բերում ոչ միայն լեզվական, այլև գործնական ու հասարակական նշանակություն։ Գրական և մեթոդական առումով աշխատությունը պատկանում է օտար լեզուների համառոտ քերականական ձեռնարկների ավանդույթին։ Նման ձեռնարկներին բնորոշ է լեզվական նյութի համակարգված ներկայացումը, քերականական կանոնների բացատրությունը և ուսուցման համար անհրաժեշտ գիտելիքների դասակարգումը։ Հայերենով բացատրությունների առկայությունը նպաստում էր ուսումնական նյութի մատչելիությանը և նվազեցնում օտար լեզվի ինքնուրույն ուսումնասիրման դժվարությունները։ Այսպիսի աշխատությունները կարևոր դեր են կատարել հայ իրականության մեջ ռուսաց լեզվի ուսուցման մեթոդների ձևավորման, լեզվական գիտելիքների տարածման և հայ-ռուսական կրթական ու մշակութային կապերի զարգացման գործում։ Պատմամշակութային առումով հրատարակությունը նշանակալի է XIX դարի առաջին կեսի հայ կրթական և տպագրական կյանքի ուսումնասիրության համար։ Մոսկվան այդ ժամանակաշրջանում հայ մտավորականության և կրթական գործունեության կարևոր կենտրոններից էր։ Հայերեն ուսումնական գրականության հրատարակումը ռուսալեզու միջավայրում հնարավորություն էր տալիս հայ ընթերցողներին մայրենի լեզվով յուրացնելու ռուսաց լեզուն և ընդլայնելու իրենց կրթական ու հաղորդակցական հնարավորությունները։ «Օգոստեան Սեմէնի» տպարանի միջոցով լույս տեսած այս աշխատությունը վկայում է նաև տպագրական գործունեության կարևորության մասին՝ որպես լեզվական և կրթական գիտելիքների տարածման միջոց։ Այն արտացոլում է հայ հասարակության մեջ օտար լեզուների ուսուցման նկատմամբ աճող հետաքրքրությունը և մայրենի լեզվով դասագրքեր ստեղծելու անհրաժեշտության գիտակցումը։ Գիրքը կարևոր մատենագիտական և պատմալեզվաբանական արժեք ունի հայերեն ռուսագիտական գրականության, ռուսերենի դասավանդման պատմության, համեմատական քերականագիտության և XIX դարի հայ-ռուսական մշակութային հարաբերությունների ուսումնասիրության համար։ Այն հետաքրքրություն է ներկայացնում լեզվաբանների, ռուսագետների, հայագետների, մանկավարժների, թարգմանիչների և հայ հին ուսումնական գրականությամբ զբաղվող հետազոտողների համար՝ որպես հայերենով ռուսաց լեզվի համակարգված ուսուցման վաղ շրջանի նշանակալի նմուշ։