Բալայան, Տիգրան Կիմի

История

Աշխատանքը նվիրված է 1991-1994 թվականներին Ղարաբաղյան հակամարտության շուրջ ձևավորված միջազգային դիվանագիտական գործընթացների ուսումնասիրությանը՝ առանձնահատուկ ուշադրություն դարձնելով Խորհրդային Միության փլուզումից հետո տարածաշրջանում ստեղծված նոր քաղաքական իրադրությանը, հակամարտության ռազմականացմանը և դրա կարգավորման ուղղությամբ միջազգային դերակատարների ձեռնարկած քայլերին։ Հետազոտության կենտրոնում գտնվում է այն ժամանակաշրջանը, երբ հակամարտությունը վերածվեց լայնածավալ ռազմական բախման, իսկ դրա կարգավորումը աստիճանաբար դարձավ ոչ միայն Հայաստանի և Ադրբեջանի, այլև տարածաշրջանային ու միջազգային քաղաքականության կարևորագույն խնդիրներից մեկը։ Աշխատանքում կարող են ուսումնասիրվել ԽՍՀՄ փլուզման հետևանքով ստեղծված աշխարհաքաղաքական փոփոխությունները և դրանց ազդեցությունը Հարավային Կովկասի անվտանգության միջավայրի վրա։ Խորհրդային կենտրոնական իշխանության թուլացումը և հետագայում վերացումը փոխեցին հակամարտության կողմերի քաղաքական ու ռազմական հնարավորությունները, իսկ նորանկախ պետությունների ձևավորումը խնդիրը տեղափոխեց միջազգային հարաբերությունների ավելի լայն հարթություն։ Այդ պայմաններում տարբեր պետություններ և միջազգային կազմակերպություններ սկսեցին ներգրավվել հակամարտության կարգավորման գործընթացում՝ փորձելով հասնել ռազմական գործողությունների դադարեցման և քաղաքական բանակցությունների մեկնարկի։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է միջազգային կազմակերպությունների, հատկապես ՄԱԿ-ի և ԵԱՀԽ-ի, գործունեության ուսումնասիրությունը։ 1992 թվականին ԵԱՀԽ-ի շրջանակներում ձևավորվեց հակամարտության խաղաղ կարգավորմանն ուղղված գործընթաց, որի առանցքային բաղադրիչներից էր բանակցությունների կազմակերպման և խաղաղ կարգավորման հնարավոր մեխանիզմների ձևավորումը։ Հետագա տարիներին այս գործընթացը դարձավ հակամարտության միջազգային միջնորդության հիմնական հարթակներից մեկը։ Աշխատանքը կարող է անդրադառնալ նաև Ռուսաստանի, Միացյալ Նահանգների և եվրոպական պետությունների դիրքորոշումներին։ Այդ ժամանակաշրջանում Ռուսաստանը տարածաշրջանում ուներ առանձնահատուկ քաղաքական, ռազմական և պատմական ազդեցություն, իսկ արևմտյան պետությունները աստիճանաբար ավելի մեծ հետաքրքրություն էին ցուցաբերում Հարավային Կովկասի անվտանգության և հակամարտության կարգավորման նկատմամբ։ Տարբեր դերակատարների շահերի համադրումն ու երբեմն հակասությունը էական ազդեցություն էին ունենում բանակցային գործընթացի ընթացքի վրա։ Հատուկ ուշադրություն կարող է դարձվել ռազմական գործողությունների և դիվանագիտական նախաձեռնությունների փոխկապակցվածությանը։ Ռազմաճակատում իրավիճակի փոփոխությունները անմիջականորեն ազդում էին բանակցային դիրքորոշումների վրա, իսկ միջազգային միջնորդների առաջարկները, հայտարարություններն ու հնարավոր համաձայնությունների նախագծերը փոխկապակցվում էին ռազմական իրադրության հետ։ Այս առումով աշխատանքը հնարավորություն է տալիս դիտարկել հակամարտությունը ոչ միայն որպես ռազմական դիմակայություն, այլև որպես քաղաքական և դիվանագիտական գործընթաց, որի զարգացումը պայմանավորված էր բազմաթիվ ներքին և արտաքին գործոններով։ Հետազոտության առանձին խնդիր է միջազգային իրավունքի և տարածքային ամբողջականության ու ժողովուրդների ինքնորոշման սկզբունքների փոխհարաբերության ուսումնասիրությունը։ Հակամարտության շուրջ ձևավորված դիվանագիտական դիրքորոշումներում այս սկզբունքները հաճախ հանդես էին գալիս որպես կարևոր իրավաքաղաքական փաստարկներ, իսկ դրանց մեկնաբանության տարբերությունները բարդացնում էին միասնական կարգավորման ձևաչափի ձևավորումը։ Այդ համատեքստում կարող են ուսումնասիրվել նաև տարածքային կարգավիճակի, անվտանգության երաշխիքների, բնակչության իրավունքների և ռազմական գործողությունների դադարեցման հետ կապված հարցերը։ Աշխատանքը կարող է վերլուծել 1992-1994 թվականների ընթացքում իրականացված բանակցային և միջնորդական տարբեր նախաձեռնությունները, դրանց նպատակները, արդյունքները և սահմանափակումները։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունի 1994 թվականի մայիսին ձեռք բերված հրադադարի համաձայնությունը, որը դադարեցրեց լայնածավալ ռազմական գործողությունները և ստեղծեց հակամարտության հետագա քաղաքական կարգավորման համար անհրաժեշտ հարաբերական կայունության պայմաններ։ Միաժամանակ հրադադարը ինքնին չլուծեց հակամարտության հիմնարար քաղաքական խնդիրները, ինչի հետևանքով կարգավորման գործընթացը շարունակվեց նաև հետագա տարիներին։ Հետազոտության կարևոր բաղադրիչ կարող է լինել նաև Հայաստանի և Ադրբեջանի արտաքին քաղաքականության ուսումնասիրությունը։ Երկու պետությունների դիվանագիտական դիրքորոշումները ձևավորվում էին ինչպես ռազմական իրավիճակի, այնպես էլ ներքաղաքական զարգացումների, միջազգային աջակցության որոնման և տարածաշրջանային ուժերի հետ հարաբերությունների ազդեցությամբ։ Այդ քաղաքականությունների համադրումը հնարավորություն է տալիս հասկանալու, թե ինչու տարբեր ժամանակահատվածներում բանակցային դիրքորոշումները փոխվում էին և ինչու չէր հաջողվում արագ հասնել համապարփակ քաղաքական համաձայնության։ Աշխատանքի գիտական նշանակությունը կայանում է 1991-1994 թվականների իրադարձությունների համակողմանի դիտարկման մեջ՝ ռազմական, դիվանագիտական, միջազգային-իրավական և աշխարհաքաղաքական գործոնների փոխկապակցվածության տեսանկյունից։ Այն հնարավորություն է տալիս բացահայտելու հակամարտության միջազգայինացման հիմնական փուլերը, միջնորդական գործընթացների առանձնահատկությունները և տարածաշրջանային ու գլոբալ դերակատարների շահերի ազդեցությունը կարգավորման հնարավորությունների վրա։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը ներկայացնում է 1991-1994 թվականների Ղարաբաղյան հակամարտությունը որպես բարդ միջազգային-քաղաքական գործընթաց, որի ընթացքում ռազմական զարգացումներին զուգահեռ ձևավորվեց բազմակողմ դիվանագիտական միջնորդության համակարգ, իսկ 1994 թվականի հրադադարով ստեղծվեց հակամարտության հետագա բանակցային կարգավորման հիմքը։