Диллон, Эмиль, 1854-1933

Лингвистика

Աշխատությունը հայագիտական բնույթի լեզվաբանական ուսումնասիրություն է, որի առանցքում հայոց լեզվի կառուցվածքի, պատմական զարգացման և հնդեվրոպական լեզվաընտանիքում նրա զբաղեցրած տեղի հետ կապված հարցերն են։ Նյութը հնարավորություն է տալիս հայերենը դիտարկել պատմահամեմատական լեզվաբանության շրջանակում՝ ուսումնասիրելով նրա հնչյունական, ձևաբանական, բառապաշարային և ստուգաբանական առանձնահատկությունները։ Հիմնական ուշադրությունը հատկացվում է լեզվական փաստերի պատմական վերլուծությանը և տարբեր ժամանակաշրջանների լեզվական նյութի համադրմանը, որի միջոցով հնարավոր է բացահայտել հայերենի զարգացման օրինաչափությունները և հնագույն լեզվական վիճակների հետ նրա կապերը։ Քննության են առնվում բառերի ծագման, հնչյունական փոփոխությունների, բառարմատների և քերականական ձևերի պատմության հետ կապված խնդիրներ՝ դրանք համեմատելով հնդեվրոպական այլ լեզուների համապատասխան տվյալների հետ։ Առանձին նշանակություն է տրվում ստուգաբանական վերլուծությանը, որի միջոցով պարզաբանվում են հայերեն բառապաշարի տարբեր շերտերի ծագումն ու պատմական զարգացումը։ Տարբերակվում են ժառանգական հնդեվրոպական բառապաշարը և պատմական լեզվական շփումների հետևանքով ձևավորված փոխառությունները՝ հնարավորություն տալով ավելի հստակ պատկերացնել հայերենի բառային կազմի ձևավորման երկարատև ընթացքը։ Ուսումնասիրվում են նաև հայերենի հնչյունական համակարգում տեղի ունեցած պատմական փոփոխությունները և դրանց համապատասխանությունները ցեղակից լեզուների հնչյունական երևույթներին։ Նման համադրությունները կարևոր նշանակություն ունեն հայերենի ինքնուրույն լեզվաճյուղի ձևավորման և նրա վաղ պատմության վերականգնման համար։ Անդրադարձ է կատարվում քերականական կառուցվածքին, բառերի ձևափոխությանը, անվանական և բայական համակարգերին ու դրանց պատմական զարգացման առանձնահատկություններին։ Գրաբարի և հին գրավոր աղբյուրների լեզվական նյութը կարևոր հիմք է ծառայում հայերենի ավելի վաղ փուլերի ուսումնասիրության և լեզվական փոփոխությունների հաջորդականության բացահայտման համար։ Աշխատության մեջ լեզուն դիտարկվում է նաև ժողովուրդների պատմական շփումների ուսումնասիրության աղբյուր, քանի որ բառապաշարում պահպանված փոխառությունները և լեզվական փոխազդեցությունները կարող են տեղեկություններ հաղորդել հայերի՝ տարբեր ժամանակաշրջաններում հարևան ժողովուրդների ու մշակույթների հետ ունեցած հարաբերությունների մասին։ Այս առումով լեզվաբանական տվյալները կապվում են պատմության, մշակույթի և ազգագրության ուսումնասիրության հետ։ Գիտական կարևորություն ունի նաև հայերենի տվյալների ներգրավումը ընդհանուր հնդեվրոպաբանության խնդիրների քննության մեջ, քանի որ հայկական լեզվական նյութը հնարավորություն է տալիս համեմատական եղանակով ուսումնասիրել նախալեզվային ձևերը և հնդեվրոպական լեզուների պատմական զարգացման ընդհանուր օրինաչափությունները։ Հրատարակությունը միաժամանակ արտացոլում է հայագիտության և պատմահամեմատական լեզվաբանության զարգացման որոշակի փուլ՝ ցույց տալով այն մեթոդներն ու գիտական մոտեցումները, որոնց միջոցով հետազոտողները փորձել են համակարգել և մեկնաբանել հայերեն լեզվական նյութը։ Այն կարող է օգտակար լինել հայոց լեզվի պատմության, հնդեվրոպաբանության, ստուգաբանության, համեմատական լեզվաբանության և ընդհանուր հայագիտության խնդիրներով զբաղվող լեզվաբանների, բանասերների, հետազոտողների, դասախոսների և ուսանողների համար։

История

Աշխատությունը պատմական և փաստագրական բնույթի ուսումնասիրություն է, որը նվիրված է XIX դարի 90-ական թվականներին Օսմանյան կայսրությունում հայ բնակչության դրությանը և հատկապես 1894 թվականի Սասունի իրադարձություններին։ Հեղինակներ Էմիլ Դիլոնը և Ֆրեդերիկ Գրինը ներկայացնում են ժամանակաշրջանի քաղաքական ու հասարակական պայմանները՝ անդրադառնալով հայ բնակչության նկատմամբ իշխանությունների քաղաքականությանը, տեղական վարչական համակարգի գործունեությանը, ազգային և կրոնական խտրականության խնդիրներին ու բնակչության անվտանգության վիճակին։ Առանձին ուշադրություն է դարձվում Սասունում տեղի ունեցած բռնություններին և դրանց հետևանքներին՝ օգտագործելով հեղինակներին հասանելի փաստագրական նյութերն ու ժամանակակից վկայությունները։ Քննարկվում են նաև Հայկական հարցի միջազգային արձագանքը, եվրոպական տերությունների դիրքորոշումները և Օսմանյան կայսրությունում բարեփոխումների իրականացման շուրջ ձևավորված քաղաքական իրավիճակը։ Աշխատությունը բաղկացած է երկու հեղինակների նյութերից և հրատարակվել է Մոսկվայում 1896 թվականին, ինչի շնորհիվ այն միաժամանակ հանդիսանում է ուսումնասիրվող ժամանակաշրջանին մոտ ստեղծված պատմական սկզբնաղբյուր։ Հրատարակությունը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրել XIX դարի վերջի հայ բնակչության վիճակը, Սասունի դեպքերի ժամանակակից ընկալումը և Հայկական հարցի լուսաբանումը օտարերկրյա հեղինակների կողմից։ Այն կարող է օգտակար լինել պատմաբանների, հայագետների, ցեղասպանագիտության և Օսմանյան կայսրության պատմության ուսումնասիրությամբ զբաղվող հետազոտողների, դասախոսների, ուսանողների և հայ ժողովրդի նոր շրջանի պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար։