Դօդէ, Ալֆօնս

Литература

«Թզուկ» վերնագրով ստեղծագործությունը պատկանում է այն գրական երկերի շրջանակին, որոնցում կենտրոնական տեղ է զբաղեցնում թզուկի կերպարը՝ իր արտասովոր արտաքինով, փոքր հասակով և հնարավոր խորհրդանշական կամ հեքիաթային նշանակությամբ։ Թզուկի կերպարը համաշխարհային բանահյուսության և գեղարվեստական գրականության մեջ ունի բազմազան դրսևորումներ․ այն կարող է մարմնավորել խորհրդավոր ուժեր, անսովոր իմաստություն, խորամանկություն, հնարամտություն կամ այնպիսի հատկանիշներ, որոնք հակադրվում են արտաքին տեսքով մարդկանց մասին ձևավորված սովորական պատկերացումներին։ Այս կերպարի միջոցով գրականությունը հաճախ անդրադառնում է արտաքինի և ներքին արժանիքների փոխհարաբերությանը, մարդու անհատականության առանձնահատկություններին, հասարակության վերաբերմունքին տարբերվող մարդկանց նկատմամբ և այն գաղափարին, որ իրական արժեքը չի որոշվում ֆիզիկական չափերով կամ արտաքին տպավորությամբ։ Թզուկի կերպարը կարող է նաև հանդես գալ որպես սովորական աշխարհի սահմաններից դուրս գտնվող խորհրդավոր կերպար, որի ներկայությունը նպաստում է անսովոր իրադարձությունների, երևակայական իրավիճակների և բարոյական հարցադրումների ձևավորմանը։ Հեքիաթային ավանդույթում նման կերպարները հաճախ կապված են հրաշապատում միջավայրի, անսպասելի փորձությունների, հնարամտության և դժվարությունների հաղթահարման հետ։ Դրանց միջոցով ընթերցողին ներկայացվում են այնպիսի գաղափարներ, ինչպիսիք են խելքի գերազանցությունը ֆիզիկական ուժի նկատմամբ, համարձակության նշանակությունը, սեփական հնարավորությունների ճանաչումը և արտաքին տարբերությունների հանդեպ կանխակալ վերաբերմունքի հաղթահարումը։ Ստեղծագործության վերնագիրը հնարավորություն է տալիս այն դիտարկելու նաև որպես կերպարային գրականության օրինակ, որտեղ մեկ առանձնահատուկ կերպարի շուրջ կարող են կենտրոնանալ պատմողական զարգացումը և գաղափարական շեշտադրումները։ Թզուկի կերպարի գրական գրավչությունը պայմանավորված է նրա երկակի ընկալմամբ․ մի կողմից՝ նա կարող է ընկալվել որպես արտասովոր ու զվարճալի կերպար, մյուս կողմից՝ նրա միջոցով հնարավոր է բացահայտել մարդու բնավորության, վարքագծի և հասարակական հարաբերությունների ավելի խորքային կողմերը։ Այսպիսի կերպարների գեղարվեստական ներկայացումը հաճախ հիմնվում է հակադրությունների վրա՝ փոքր և մեծ, թույլ և ուժեղ, աննշան թվացող և նշանակալի, արտաքուստ սովորական և ներքուստ բացառիկ։ Հակադրությունների այս համակարգը հնարավորություն է տալիս ստեղծելու հետաքրքրաշարժ պատմողական իրավիճակներ և ընթերցողին մղելու վերանայել իր նախնական դատողությունները կերպարների ու երևույթների մասին։ Գրական տեսանկյունից թզուկի կերպարը հարուստ հնարավորություններ է ընձեռում երևակայական պատկերների, պայմանականության, խորհրդանշական իմաստների և անսովոր իրավիճակների կիրառման համար։ Եթե ստեղծագործությունը նախատեսված է երիտասարդ ընթերցողների համար, նման կերպարը կարող է ծառայել նաև ճանաչողական ու դաստիարակչական նպատակների՝ խթանելով երևակայությունը, զարգացնելով հետաքրքրությունը արտասովոր պատմությունների նկատմամբ և ընթերցողին սովորեցնելով գնահատել անհատականությունը, հնարամտությունն ու բարոյական հատկանիշները։ Եթե այն ուղղված է ավելի հասուն ընթերցողին, թզուկի կերպարը կարող է ընկալվել նաև որպես այլաբանության միջոց, որի միջոցով քննարկվում են մարդկային թերությունները, հասարակական նախապաշարմունքները կամ արտաքին տպավորությունների վրա հիմնված դատողությունների սահմանափակությունը։ Թզուկների մասին պատմությունները տարբեր ժողովուրդների բանահյուսության մեջ հաճախ կապված են առասպելական աշխարհընկալման, բնության խորհրդավոր ուժերի, թաքնված գանձերի, ստորգետնյա տարածքների և մարդու համար անհասանելի աշխարհների պատկերացումների հետ։ Այդ ավանդույթների գեղարվեստական վերամշակումը նպաստել է թզուկի կերպարի տարածմանը հեքիաթներում, առակներում և այլ պատմողական ժանրերում։ Հայերեն գրական միջավայրում նման վերնագրով երկի առկայությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում նաև 19-րդ դարի հայ տպագիր գրքի պատմության տեսանկյունից, քանի որ այդ ժամանակաշրջանում զարգանում էին գեղարվեստական ընթերցանությունը, թարգմանական գրականությունը, մանկապատանեկան ընթերցանության համար նախատեսված հրատարակությունները և տարբեր ժողովուրդների գրական ավանդույթների տարածումը։ Թիֆլիսը հայ մշակութային ու հրատարակչական կյանքի կարևոր կենտրոններից էր, որտեղ ձևավորվում և զարգանում էին գրական, կրթական ու հասարակական գործունեության տարբեր ուղղություններ։ Այդ միջավայրում հրատարակված գեղարվեստական գրքերը նպաստում էին ընթերցողական շրջանակների ընդլայնմանը, հայերեն գրավոր խոսքի տարածմանը և գրական հետաքրքրությունների բազմազանեցմանը։ Այս տեսանկյունից աշխատությունը հետաքրքրություն կարող է ներկայացնել ոչ միայն իր վերնագրով պայմանավորված կերպարային թեմայի, այլև հայերեն գեղարվեստական գրքի պատմության և 19-րդ դարի ընթերցողական մշակույթի ուսումնասիրության համար։ Ընթերցողական արժեքը կապված է թզուկի կերպարի շուրջ ձևավորվող երևակայական հետաքրքրության, արտաքին հատկանիշների և ներքին արժանիքների հարաբերակցության շուրջ խորհելու հնարավորության, ինչպես նաև հեքիաթային ու այլաբանական գրականության առանձնահատկությունների ուսումնասիրության հետ։ Ստեղծագործությունը կարող է հետաքրքրել հայ գրքի պատմությամբ, հեքիաթային կերպարներով, 19-րդ դարի հայ հրատարակչական մշակույթով և գեղարվեստական գրականության մեջ խորհրդանշական պատկերների կիրառմամբ զբաղվող ընթերցողներին։ Այն նաև հնարավորություն է տալիս դիտարկելու, թե ինչպես են արտասովոր կերպարները գրականության մեջ դառնում երևակայության, ճանաչողության և բարոյական հարցադրումների արտահայտման միջոց։